diff --git "a/0_Sanskri-Transliteration_Ramayan.csv" "b/0_Sanskri-Transliteration_Ramayan.csv"
new file mode 100644--- /dev/null
+++ "b/0_Sanskri-Transliteration_Ramayan.csv"
@@ -0,0 +1,18762 @@
+Chapter,Verse,Sanskrit,Transliteration
+1,1,तपःस्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम् । नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर्मुनिपुंगवम् ॥ १ ॥,tapaḥsvādhyāyanirataṃ tapasvī vāgvidāṃ varam | nāradaṃ paripapraccha vālmīkirmunipuṃgavam || 1 ||
+1,2,को न्वस्मिन् साम्प्रतं लोके गुणवान् कश्च वीर्यवान् । धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो दृढव्रतः ॥ २ ॥,ko nvasmin sāmprataṃ loke guṇavān kaśca vīryavān | dharmajñaśca kṛtajñaśca satyavākyo dṛḍhavrataḥ || 2 ||
+1,3,चारित्रेण च को युक्तः सर्वभूतेषु को हितः । विद्वान् कः कः समर्थश्च कश्चैकप्रियदर्शनः ॥ ३ ॥,cāritreṇa ca ko yuktaḥ sarvabhūteṣu ko hitaḥ | vidvān kaḥ kaḥ samarthaśca kaścaikapriyadarśanaḥ || 3 ||
+1,4,आत्मवान् को जितक्रोधो द्युतिमान् को ऽनसूयकः । कस्य बिभ्यति देवाश्च जातरोषस्य संयुगे ॥ ४ ॥,ātmavān ko jitakrodho dyutimān ko'nasūyakaḥ | kasya bibhyati devāśca jātaroṣasya saṃyuge || 4 ||
+1,5,एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे । महर्षे त्वं समर्थो ऽसि ज्ञातुमेवंविधं नरम् ॥ ५ ॥,etadicchāmyahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me | maharṣe tvaṃ samartho'si jñātumevaṃvidhaṃ naram || 5 ||
+1,6,श्रुत्वा चैतत्त्रिलोकज्ञो वाल्मीकेर्नारदो वचः । श्रूयतामिति चामन्त्र्य प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६ ॥,śrutvā caitattrilokajño vālmīkernārado vacaḥ | śrūyatāmiti cāmantrya prahṛṣṭo vākyamabravīt || 6 ||
+1,7,बहवो दुर्लभाश्चैव ये त्वया कीर्तिता गुणाः । मुने वक्ष्याम्यहं बुद्ध्वा तैर्युक्तः श्रूयतां नरः ॥ ७ ॥,bahavo durlabhāścaiva ye tvayā kīrtitā guṇāḥ | mune vakṣyāmyahaṃ buddhvā tairyuktaḥ śrūyatāṃ naraḥ || 7 ||
+1,8,इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनैः श्रुतः । नियतात्मा महावीर्यो द्युतिमान्धृतिमान् वशी ॥ ८ ॥,ikṣvākuvaṃśaprabhavo rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ | niyatātmā mahāvīryo dyutimāndhṛtimān vaśī || 8 ||
+1,9,बुद्धिमान्नीतिमान् वाग्मी श्रीमाञ् शत्रुनिबर्हणः । विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवो महाहनुः ॥ ९ ॥,buddhimānnītimān vāgmī śrīmāñ śatrunibarhaṇaḥ | vipulāṃso mahābāhuḥ kambugrīvo mahāhanuḥ || 9 ||
+1,10,महोरस्को महेष्वासो गूढजत्रुररिंदमः । आजानुबाहुः सुशिराः सुललाटः सुविक्रमः ॥ १० ॥,mahorasko maheṣvāso gūḍhajatrurariṃdamaḥ | ājānubāhuḥ suśirāḥ sulalāṭaḥ suvikramaḥ || 10 ||
+1,11,समः समविभक्ताङ्गः स्निग्धवर्णः प्रतापवान् । पीनवक्षा विशालाक्षो लक्ष्मीवाञ् शुभलक्षणः ॥ ११ ॥,samaḥ samavibhaktāṅgaḥ snigdhavarṇaḥ pratāpavān | pīnavakṣā viśālākṣo lakṣmīvāñ śubhalakṣaṇaḥ || 11 ||
+1,12,धर्मज्ञः सत्यसंधश्च प्रजानां च हिते रतः । यशस्वी ज्ञानसंपन्नः शुचिर्वश्यः समाधिमान् ॥ १२ ॥,dharmajñaḥ satyasaṃdhaśca prajānāṃ ca hite rataḥ | yaśasvī jñānasaṃpannaḥ śucirvaśyaḥ samādhimān || 12 ||
+1,13,रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो धनुर्वेदे च निष्ठितः ॥ १३ ॥,rakṣitā jīvalokasya dharmasya parirakṣitā | vedavedāṅgatattvajño dhanurvede ca niṣṭhitaḥ || 13 ||
+1,14,सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञ स्मृतिमान्प्रति���ानवान् । सर्वलोकप्रियः साधुरदीनात्मा विचक्षणः ॥ १४ ॥,sarvaśāstrārthatattvajña smṛtimānpratibhānavān | sarvalokapriyaḥ sādhuradīnātmā vicakṣaṇaḥ || 14 ||
+1,15,सर्वदाभिगतः सद्भिः समुद्र इव सिन्धुभिः । आर्यः सर्वसमश्चैव सदैकप्रियदर्शनः ॥ १५ ॥,sarvadābhigataḥ sadbhiḥ samudra iva sindhubhiḥ | āryaḥ sarvasamaścaiva sadaikapriyadarśanaḥ || 15 ||
+1,16,स च सर्वगुणोपेतः कौसल्यानन्दवर्धनः । समुद्र इव गाम्भीर्ये धैर्येण हिमवानिव ॥ १६ ॥,sa ca sarvaguṇopetaḥ kausalyānandavardhanaḥ | samudra iva gāmbhīrye dhairyeṇa himavāniva || 16 ||
+1,17,विष्णुना सदृशो वीर्ये सोमवत् प्रियदर्शनः । कालाग्निसदृशः क्रोधे क्षमया पृथिवीसमः ॥ १७ ॥,viṣṇunā sadṛśo vīrye somavat priyadarśanaḥ | kālāgnisadṛśaḥ krodhe kṣamayā pṛthivīsamaḥ || 17 ||
+1,18,धनदेन समस्त्यागे सत्ये धर्म इवापरः । तमेवंगुणसंपन्नं रामं सत्यपराक्रमम् ॥ १८ ॥,dhanadena samastyāge satye dharma ivāparaḥ | tamevaṃguṇasaṃpannaṃ rāmaṃ satyaparākramam || 18 ||
+1,19,ज्येष्ठं श्रेष्ठगुणैर्युक्तं प्रियं दशरथः सुतम् । यौवराज्येन संयोक्तुमैच्छत् प्रीत्या महीपतिः ॥ १९ ॥,jyeṣṭhaṃ śreṣṭhaguṇairyuktaṃ priyaṃ daśarathaḥ sutam | yauvarājyena saṃyoktumaicchat prītyā mahīpatiḥ || 19 ||
+1,20,तस्याभिषेकसंभारान्दृष्ट्वा भार्याथ कैकयी । पूर्वं दत्तवरा देवी वरमेनमयाचत । विवासनं च रामस्य भरतस्याभिषेचनम् ॥ २० ॥,tasyābhiṣekasaṃbhārāndṛṣṭvā bhāryātha kaikayī | pūrvaṃ dattavarā devī varamenamayācata | vivāsanaṃ ca rāmasya bharatasyābhiṣecanam || 20 ||
+1,21,स सत्यवचनाद् राजा धर्मपाशेन संयतः । विवासयामास सुतं रामं दशरथः प्रियम् ॥ २१ ॥,sa satyavacanād rājā dharmapāśena saṃyataḥ | vivāsayāmāsa sutaṃ rāmaṃ daśarathaḥ priyam || 21 ||
+1,22,स जगाम वनं वीरः प्रतिज्ञामनुपालयन् । पितुर्वचननिर्देशात् कैकेय्याः प्रियकारणात् ॥ २२ ॥,sa jagāma vanaṃ vīraḥ pratijñāmanupālayan | piturvacananirdeśāt kaikeyyāḥ priyakāraṇāt || 22 ||
+1,23,तं व्रजन्तं प्रियो भ्राता लक्ष्मणो ऽनुजगाम ह । स्नेहाद्विनयसंपन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ २३ ॥,taṃ vrajantaṃ priyo bhrātā lakṣmaṇo'nujagāma ha | snehādvinayasaṃpannaḥ sumitrānandavardhanaḥ || 23 ||
+1,24,सर्वलक्षणसंपन्ना नारीणामुत्तमा वधूः । सीताप्यनुगता रामं शशिनं रोहिणी यथा ॥ २४ ॥,sarvalakṣaṇasaṃpannā nārīṇāmuttamā vadhūḥ | sītāpyanugatā rāmaṃ śaśinaṃ rohiṇī yathā || 24 ||
+1,25,पौरैरनुगतो दूरं पित्रा दशरथेन च । शृङ्गवेरपुरे सूतं गङ्गाकूले व्यसर्जयत् ॥ २५ ॥,paurairanugato dūraṃ pitrā daśarathena ca | śṛṅgaverapure sūtaṃ gaṅgākūle vyasarjayat || 25 ||
+1,26,ते वनेन वनं गत्वा नदीस्तीर्त्वा बहूदकाः । चित्रकूटमनुप्राप्य भरद्वाजस्य शासनात् ॥ २६ ॥,te vanena vanaṃ gatvā nadīstīrtvā bahūdakāḥ | citrakūṭamanuprāpya bharadvājasya śāsanāt || 26 ||
+1,27,रम्यमावसथं कृत्वा रममाणा वने त्रयः । देवगन्धर्वसंकाशास्तत्र ते न्यवसन् सुखम् ॥ २७ ॥,ramyamāvasathaṃ kṛtvā ramamāṇā vane trayaḥ | devagandharvasaṃkāśāstatra te nyavasan sukham || 27 ||
+1,28,चित्रकूटं गते रामे पुत्रशोकातुरस���तदा । राजा दशरथः स्वर्गं जगाम विलपन् सुतम् ॥ २८ ॥,citrakūṭaṃ gate rāme putraśokāturastadā | rājā daśarathaḥ svargaṃ jagāma vilapan sutam || 28 ||
+1,29,मृते तु तस्मिन्भरतो वसिष्ठप्रमुखैर्द्विजैः । नियुज्यमानो राज्याय नैच्छद् राज्यं महाबलः । स जगाम वनं वीरो रामपादप्रसादकः ॥ २९ ॥,mṛte tu tasminbharato vasiṣṭhapramukhairdvijaiḥ | niyujyamāno rājyāya naicchad rājyaṃ mahābalaḥ | sa jagāma vanaṃ vīro rāmapādaprasādakaḥ || 29 ||
+1,30,पादुके चास्य राज्याय न्यासं दत्त्वा पुनः पुनः । निवर्तयामास ततो भरतं भरताग्रजः ॥ ३० ॥,pāduke cāsya rājyāya nyāsaṃ dattvā punaḥ punaḥ | nivartayāmāsa tato bharataṃ bharatāgrajaḥ || 30 ||
+1,31,स काममनवाप्यैव रामपादाव् उपस्पृशन् । नन्दिग्रामे ऽकरोद् राज्यं रामागमनकाङ्क्षया ॥ ३१ ॥,sa kāmamanavāpyaiva rāmapādāv upaspṛśan | nandigrāme'karod rājyaṃ rāmāgamanakāṅkṣayā || 31 ||
+1,32,रामस्तु पुनरालक्ष्य नागरस्य जनस्य च । तत्रागमनमेकाग्रे दण्डकान्प्रविवेश ह ॥ ३२ ॥,rāmastu punarālakṣya nāgarasya janasya ca | tatrāgamanamekāgre daṇḍakānpraviveśa ha || 32 ||
+1,33,विराधं राक्षसं हत्वा शरभङ्गं ददर्श ह । सुतीक्ष्णं चाप्यगस्त्यं च अगस्त्य भ्रातरं तथा ॥ ३३ ॥,virādhaṃ rākṣasaṃ hatvā śarabhaṅgaṃ dadarśa ha | sutīkṣṇaṃ cāpyagastyaṃ ca agastya bhrātaraṃ tathā || 33 ||
+1,34,अगस्त्यवचनाच्चैव जग्राहैन्द्रं शरासनम् । खड्गं च परमप्रीतस्तूणी चाक्षयसायकौ ॥ ३४ ॥,agastyavacanāccaiva jagrāhaindraṃ śarāsanam | khaḍgaṃ ca paramaprītastūṇī cākṣayasāyakau || 34 ||
+1,35,वसतस्तस्य रामस्य वने वनचरैः सह । ऋषयो ऽभ्यागमन् सर्वे वधायासुररक्षसाम् ॥ ३५ ॥,vasatastasya rāmasya vane vanacaraiḥ saha | ṛṣayo'bhyāgaman sarve vadhāyāsurarakṣasām || 35 ||
+1,36,तेन तत्रैव वसता जनस्थाननिवासिनी । विरूपिता शूर्पणखा राक्षसी कामरूपिणी ॥ ३६ ॥,tena tatraiva vasatā janasthānanivāsinī | virūpitā śūrpaṇakhā rākṣasī kāmarūpiṇī || 36 ||
+1,37,ततः शूर्पणखावाक्यादुद्युक्तान् सर्वराक्षसान् । खरं त्रिशिरसं चैव दूषणं चैव राक्षसं ॥ ३७ ॥,tataḥ śūrpaṇakhāvākyādudyuktān sarvarākṣasān | kharaṃ triśirasaṃ caiva dūṣaṇaṃ caiva rākṣasaṃ || 37 ||
+1,38,निजघान रणे रामस्तेषां चैव पदानुगान् । रक्षसां निहतान्यासन् सहस्राणि चतुर्दश ॥ ३८ ॥,nijaghāna raṇe rāmasteṣāṃ caiva padānugān | rakṣasāṃ nihatānyāsan sahasrāṇi caturdaśa || 38 ||
+1,39,ततो ज्ञातिवधं श्रुत्वा रावणः क्रोधमूर्छितः । सहायं वरयामास मारीचं नाम राक्षसं ॥ ३९ ॥,tato jñātivadhaṃ śrutvā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ | sahāyaṃ varayāmāsa mārīcaṃ nāma rākṣasaṃ || 39 ||
+1,40,वार्यमाणः सुबहुशो मारीचेन स रावणः । न विरोधो बलवता क्षमो रावण तेन ते ॥ ४० ॥,vāryamāṇaḥ subahuśo mārīcena sa rāvaṇaḥ | na virodho balavatā kṣamo rāvaṇa tena te || 40 ||
+1,41,अनादृत्य तु तद्वाक्यं रावणः कालचोदितः । जगाम सहमारीचस्तस्याश्रमपदं तदा ॥ ४१ ॥,anādṛtya tu tadvākyaṃ rāvaṇaḥ kālacoditaḥ | jagāma sahamārīcastasyāśramapadaṃ tadā || 41 ||
+1,42,तेन मायाविना दूरमपवाह्य नृपात्मजौ । जहार भार्यां रामस्य गृध्रं ह��्वा जटायुषम् ॥ ४२ ॥,tena māyāvinā dūramapavāhya nṛpātmajau | jahāra bhāryāṃ rāmasya gṛdhraṃ hatvā jaṭāyuṣam || 42 ||
+1,43,गृध्रं च निहतं दृष्ट्वा हृतां श्रुत्वा च मैथिलीम् । राघवः शोकसंतप्तो विललापाकुलेन्द्रियः ॥ ४३ ॥,gṛdhraṃ ca nihataṃ dṛṣṭvā hṛtāṃ śrutvā ca maithilīm | rāghavaḥ śokasaṃtapto vilalāpākulendriyaḥ || 43 ||
+1,44,ततस्तेनैव शोकेन गृध्रं दग्ध्वा जटायुषम् । मार्गमाणो वने सीतां राक्षसं संददर्श ह ॥ ४४ ॥,tatastenaiva śokena gṛdhraṃ dagdhvā jaṭāyuṣam | mārgamāṇo vane sītāṃ rākṣasaṃ saṃdadarśa ha || 44 ||
+1,45,कबन्धं नाम रूपेण विकृतं घोरदर्शनम् । तं निहत्य महाबाहुर्ददाह स्वर्गतश्च सः ॥ ४५ ॥,kabandhaṃ nāma rūpeṇa vikṛtaṃ ghoradarśanam | taṃ nihatya mahābāhurdadāha svargataśca saḥ || 45 ||
+1,46,स चास्य कथयामास शबरीं धर्मचारिणीम् । श्रमणीं धर्मनिपुणामभिगच्छेति राघव । सो ऽभ्यगच्छन्महातेजाः शबरीं शत्रुसूदनः ॥ ४६ ॥,sa cāsya kathayāmāsa śabarīṃ dharmacāriṇīm | śramaṇīṃ dharmanipuṇāmabhigaccheti rāghava | so'bhyagacchanmahātejāḥ śabarīṃ śatrusūdanaḥ || 46 ||
+1,47,शबर्या पूजितः सम्यग् रामो दशरथात्मजः । पम्पातीरे हनुमता संगतो वानरेण ह ॥ ४७ ॥,śabaryā pūjitaḥ samyag rāmo daśarathātmajaḥ | pampātīre hanumatā saṃgato vānareṇa ha || 47 ||
+1,48,हनुमद्वचनाच्चैव सुग्रीवेण समागतः । सुग्रीवाय च तत् सर्वं शंसद् रामो महाबलः ॥ ४८ ॥,hanumadvacanāccaiva sugrīveṇa samāgataḥ | sugrīvāya ca tat sarvaṃ śaṃsad rāmo mahābalaḥ || 48 ||
+1,49,ततो वानरराजेन वैरानुकथनं प्रति । रामायावेदितं सर्वं प्रणयाद्दुःखितेन च । वालिनश्च बलं तत्र कथयामास वानरः ॥ ४९ ॥,tato vānararājena vairānukathanaṃ prati | rāmāyāveditaṃ sarvaṃ praṇayādduḥkhitena ca | vālinaśca balaṃ tatra kathayāmāsa vānaraḥ || 49 ||
+1,50,प्रतिज्ञातं च रामेण तदा वालिवधं प्रति । सुग्रीवः शङ्कितश्चासीन्नित्यं वीर्येण राघवे ॥ ५० ॥,pratijñātaṃ ca rāmeṇa tadā vālivadhaṃ prati | sugrīvaḥ śaṅkitaścāsīnnityaṃ vīryeṇa rāghave || 50 ||
+1,51,राघवः प्रत्ययार्थं तु दुन्दुभेः कायमुत्तमम् । पादाङ्गुष्ठेन चिक्षेप संपूर्णं दशयोजनम् ॥ ५१ ॥,rāghavaḥ pratyayārthaṃ tu dundubheḥ kāyamuttamam | pādāṅguṣṭhena cikṣepa saṃpūrṇaṃ daśayojanam || 51 ||
+1,52,बिभेद च पुनः सालान् सप्तैकेन महेषुणा । गिरिं रसातलं चैव जनयन्प्रत्ययं तदा ॥ ५२ ॥,bibheda ca punaḥ sālān saptaikena maheṣuṇā | giriṃ rasātalaṃ caiva janayanpratyayaṃ tadā || 52 ||
+1,53,ततः प्रीतमनास्तेन विश्वस्तः स महाकपिः । किष्किन्धां रामसहितो जगाम च गुहां तदा ॥ ५३ ॥,tataḥ prītamanāstena viśvastaḥ sa mahākapiḥ | kiṣkindhāṃ rāmasahito jagāma ca guhāṃ tadā || 53 ||
+1,54,ततो ऽगर्जद्धरिवरः सुग्रीवो हेमपिङ्गलः । तेन नादेन महता निर्जगाम हरीश्वरः ॥ ५४ ॥,tato'garjaddharivaraḥ sugrīvo hemapiṅgalaḥ | tena nādena mahatā nirjagāma harīśvaraḥ || 54 ||
+1,55,ततः सुग्रीववचनाद्धत्वा वालिनमाहवे । सुग्रीवमेव तद् राज्ये राघवः प्रत्यपादयत् ॥ ५५ ॥,tataḥ sugrīvavacanāddhatvā vālinamāhave | sugrīvameva tad rājye rāghavaḥ pratyapādayat || 55 ||
+1,56,स च सर्वान् समानीय वान��ान् वानरर्षभः । दिशः प्रस्थापयामास दिदृक्षुर्जनकात्मजाम् ॥ ५६ ॥,sa ca sarvān samānīya vānarān vānararṣabhaḥ | diśaḥ prasthāpayāmāsa didṛkṣurjanakātmajām || 56 ||
+1,57,ततो गृध्रस्य वचनात् संपातेर्हनुमान्बली । शतयोजनविस्तीर्णं पुप्लुवे लवणार्णवम् ॥ ५७ ॥,tato gṛdhrasya vacanāt saṃpāterhanumānbalī | śatayojanavistīrṇaṃ pupluve lavaṇārṇavam || 57 ||
+1,58,तत्र लङ्कां समासाद्य पुरीं रावणपालिताम् । ददर्श सीतां ध्यायन्तीमशोकवनिकां गताम् ॥ ५८ ॥,tatra laṅkāṃ samāsādya purīṃ rāvaṇapālitām | dadarśa sītāṃ dhyāyantīmaśokavanikāṃ gatām || 58 ||
+1,59,निवेदयित्वाभिज्ञानं प्रवृत्तिं च निवेद्य च । समाश्वास्य च वैदेहीं मर्दयामास तोरणम् ॥ ५९ ॥,nivedayitvābhijñānaṃ pravṛttiṃ ca nivedya ca | samāśvāsya ca vaidehīṃ mardayāmāsa toraṇam || 59 ||
+1,60,पञ्च सेनाग्रगान् हत्वा सप्त मन्त्रिसुतानपि । शूरमक्षं च निष्पिष्य ग्रहणं समुपागमत् ॥ ६० ॥,pañca senāgragān hatvā sapta mantrisutānapi | śūramakṣaṃ ca niṣpiṣya grahaṇaṃ samupāgamat || 60 ||
+1,61,अस्त्रेणोन्मुहमात्मानं ज्ञात्वा पैतामहाद्वरात् । मर्षयन् राक्षसान् वीरो यन्त्रिणस्तान्यदृच्छया ॥ ६१ ॥,astreṇonmuhamātmānaṃ jñātvā paitāmahādvarāt | marṣayan rākṣasān vīro yantriṇastānyadṛcchayā || 61 ||
+1,62,ततो दग्ध्वा पुरीं लङ्कामृते सीतां च मैथिलीम् । रामाय प्रियमाख्यातुं पुनरायान्महाकपिः ॥ ६२ ॥,tato dagdhvā purīṃ laṅkāmṛte sītāṃ ca maithilīm | rāmāya priyamākhyātuṃ punarāyānmahākapiḥ || 62 ||
+1,63,सो ऽभिगम्य महात्मानं कृत्वा रामं प्रदक्षिणम् । न्यवेदयदमेयात्मा दृष्टा सीतेति तत्त्वतः ॥ ६३ ॥,so'bhigamya mahātmānaṃ kṛtvā rāmaṃ pradakṣiṇam | nyavedayadameyātmā dṛṣṭā sīteti tattvataḥ || 63 ||
+1,64,ततः सुग्रीवसहितो गत्वा तीरं महोदधेः । समुद्रं क्षोभयामास शरैरादित्यसंनिभैः ॥ ६४ ॥,tataḥ sugrīvasahito gatvā tīraṃ mahodadheḥ | samudraṃ kṣobhayāmāsa śarairādityasaṃnibhaiḥ || 64 ||
+1,65,दर्शयामास चात्मानं समुद्रः सरितां पतिः । समुद्रवचनाच्चैव नलं सेतुमकारयत् ॥ ६५ ॥,darśayāmāsa cātmānaṃ samudraḥ saritāṃ patiḥ | samudravacanāccaiva nalaṃ setumakārayat || 65 ||
+1,66,तेन गत्वा पुरीं लङ्कां हत्वा रावणमाहवे । अभ्यषिञ्चत् स लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम् ॥ ६६ ॥,tena gatvā purīṃ laṅkāṃ hatvā rāvaṇamāhave | abhyaṣiñcat sa laṅkāyāṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam || 66 ||
+1,67,कर्मणा तेन महता त्रैलोक्यं सचराचरम् । सदेवर्षिगणं तुष्टं राघवस्य महात्मनः ॥ ६७ ॥,karmaṇā tena mahatā trailokyaṃ sacarācaram | sadevarṣigaṇaṃ tuṣṭaṃ rāghavasya mahātmanaḥ || 67 ||
+1,68,तथा परमसंतुष्टैः पूजितः सर्वदैवतैः । कृतकृत्यस्तदा रामो विज्वरः प्रमुमोद ह ॥ ६८ ॥,tathā paramasaṃtuṣṭaiḥ pūjitaḥ sarvadaivataiḥ | kṛtakṛtyastadā rāmo vijvaraḥ pramumoda ha || 68 ||
+1,69,देवताभ्यो वरान्प्राप्य समुत्थाप्य च वानरान् । पुष्पकं तत् समारुह्य नन्दिग्रामं ययौ तदा ॥ ६९ ॥,devatābhyo varānprāpya samutthāpya ca vānarān | puṣpakaṃ tat samāruhya nandigrāmaṃ yayau tadā || 69 ||
+1,70,नन्दिग्रामे जटां हित्वा भ्रातृभिः सहितो ऽनघः । रामः सीतामनुप्राप्य राज्यं पुनरवाप्तवान् ॥ ७० ॥,nandigrāme jaṭāṃ hitvā bhrātṛbhiḥ sahito'naghaḥ | rāmaḥ sītāmanuprāpya rājyaṃ punaravāptavān || 70 ||
+1,71,प्रहृष्टमुदितो लोकस्तुष्टः पुष्टः सुधार्मिकः । निरायमो अरोगश्च दुर्भिक्षभयवर्जितः ॥ ७१ ॥,prahṛṣṭamudito lokastuṣṭaḥ puṣṭaḥ sudhārmikaḥ | nirāyamo arogaśca durbhikṣabhayavarjitaḥ || 71 ||
+1,72,न पुत्रमरणं के चिद्द्रक्ष्यन्ति पुरुषाः क्व चित् । नार्यश्चाविधवा नित्यं भविष्यन्ति पतिव्रताः ॥ ७२ ॥,na putramaraṇaṃ ke ciddrakṣyanti puruṣāḥ kva cit | nāryaścāvidhavā nityaṃ bhaviṣyanti pativratāḥ || 72 ||
+1,73,न वातजं भयं किं चिन्नाप्सु मज्जन्ति जन्तवः । न चाग्रिजं भयं किं चिद् यथा कृतयुगे तथा ॥ ७३ ॥,na vātajaṃ bhayaṃ kiṃ cinnāpsu majjanti jantavaḥ | na cāgrijaṃ bhayaṃ kiṃ cid yathā kṛtayuge tathā || 73 ||
+1,74,अश्वमेधशतैरिष्ट्वा तथा बहुसुवर्णकैः । गवां कोट्ययुतं दत्त्वा विद्वद्भ्यो विधिपूर्वकम् ॥ ७४ ॥,aśvamedhaśatairiṣṭvā tathā bahusuvarṇakaiḥ | gavāṃ koṭyayutaṃ dattvā vidvadbhyo vidhipūrvakam || 74 ||
+1,75,राजवंशाञ् शतगुणान् स्थापयिष्यति राघवः । चातुर्वर्ण्यं च लोके ऽस्मिन् स्वे स्वे धर्मे नियोक्ष्यति ॥ ७५ ॥,rājavaṃśāñ śataguṇān sthāpayiṣyati rāghavaḥ | cāturvarṇyaṃ ca loke'smin sve sve dharme niyokṣyati || 75 ||
+1,76,दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं गमिष्यति ॥ ७६ ॥,daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca | rāmo rājyamupāsitvā brahmalokaṃ gamiṣyati || 76 ||
+1,77,इदं पवित्रं पापघ्नं पुण्यं वेदैश्च संमितम् । यः पठेद् रामचरितं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ७७ ॥,idaṃ pavitraṃ pāpaghnaṃ puṇyaṃ vedaiśca saṃmitam | yaḥ paṭhed rāmacaritaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate || 77 ||
+1,78,एतदाख्यानमायुष्यं पठन् रामायणं नरः । सपुत्रपौत्रः सगणः प्रेत्य स्वर्गे महीयते ॥ ७८ ॥,etadākhyānamāyuṣyaṃ paṭhan rāmāyaṇaṃ naraḥ | saputrapautraḥ sagaṇaḥ pretya svarge mahīyate || 78 ||
+1,79,पठन्द्विजो वागृषभत्वमीयात् स्यात् क्षत्रियो भूमिपतित्वमीयात् । वणिग्जनः पण्यफलत्वमीयाज्जनश्च शूद्रो ऽपि महत्त्वमीयात् ॥ ७९ ॥,paṭhandvijo vāgṛṣabhatvamīyāt syāt kṣatriyo bhūmipatitvamīyāt | vaṇigjanaḥ paṇyaphalatvamīyājjanaśca śūdro'pi mahattvamīyāt || 79 ||
+2,1,नारदस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः । पूजयामास धर्मात्मा सहशिष्यो महामुनिः ॥ १ ॥,nāradasya tu tadvākyaṃ śrutvā vākyaviśāradaḥ | pūjayāmāsa dharmātmā sahaśiṣyo mahāmuniḥ || 1 ||
+2,2,यथावत् पूजितस्तेन देवर्षिर्नारदस्तदा । आपृष्ट्वैवाभ्यनुज्ञातः स जगाम विहायसं ॥ २ ॥,yathāvat pūjitastena devarṣirnāradastadā | āpṛṣṭvaivābhyanujñātaḥ sa jagāma vihāyasaṃ || 2 ||
+2,3,स मुहूर्तं गते तस्मिन्देवलोकं मुनिस्तदा । जगाम तमसातीरं जाह्नव्यास्त्वविदूरतः ॥ ३ ॥,sa muhūrtaṃ gate tasmindevalokaṃ munistadā | jagāma tamasātīraṃ jāhnavyāstvavidūrataḥ || 3 ||
+2,4,स तु तीरं समासाद्य तमसाया महामुनिः । शिष्यमाह स्थितं पार्श्वे दृष्ट्वा तीर्थमकर्दमम् ॥ ४ ॥,sa tu tīraṃ samāsādya tamasāyā mahāmuniḥ | śiṣyamāha sthitaṃ pārśve dṛṣṭvā tīrthamakardamam || 4 ||
+2,5,अकर्दममिदं तीर्थं भरद्वाज निशामय । रमणीयं प्रसन्नाम्बु सन्मनुष्यमनो यथा ॥ ५ ॥,akardamamidaṃ tīrthaṃ bharadvāja niśāmaya | ramaṇīyaṃ prasannāmbu sanmanuṣyamano yathā || 5 ||
+2,6,न्यस्यतां कलशस्तात दीयतां वल्कलं मम । इदमेवावगाहिष्ये तमसातीर्थमुत्तमम् ॥ ६ ॥,nyasyatāṃ kalaśastāta dīyatāṃ valkalaṃ mama | idamevāvagāhiṣye tamasātīrthamuttamam || 6 ||
+2,7,एवमुक्तो भरद्वाजो वाल्मीकेन महात्मना । प्रायच्छत मुनेस्तस्य वल्कलं नियतो गुरोः ॥ ७ ॥,evamukto bharadvājo vālmīkena mahātmanā | prāyacchata munestasya valkalaṃ niyato guroḥ || 7 ||
+2,8,स शिष्यहस्तादादाय वल्कलं नियतेन्द्रियः । विचचार ह पश्यंस्तत् सर्वतो विपुलं वनम् ॥ ८ ॥,sa śiṣyahastādādāya valkalaṃ niyatendriyaḥ | vicacāra ha paśyaṃstat sarvato vipulaṃ vanam || 8 ||
+2,9,तस्याभ्याशे तु मिथुनं चरन्तमनपायिनम् । ददर्श भगवांस्तत्र क्रौञ्चयोश्चारुनिस्वनम् ॥ ९ ॥,tasyābhyāśe tu mithunaṃ carantamanapāyinam | dadarśa bhagavāṃstatra krauñcayoścārunisvanam || 9 ||
+2,10,तस्मात्तु मिथुनादेकं पुमांसं पापनिश्चयः । जघान वैरनिलयो निषादस्तस्य पश्यतः ॥ १० ॥,tasmāttu mithunādekaṃ pumāṃsaṃ pāpaniścayaḥ | jaghāna vairanilayo niṣādastasya paśyataḥ || 10 ||
+2,11,तं शोणितपरीताङ्गं वेष्टमानं महीतले । भार्या तु निहतं दृष्ट्वा रुराव करुणां गिरम् ॥ ११ ॥,taṃ śoṇitaparītāṅgaṃ veṣṭamānaṃ mahītale | bhāryā tu nihataṃ dṛṣṭvā rurāva karuṇāṃ giram || 11 ||
+2,12,तथा तु तं द्विजं दृष्ट्वा निषादेन निपातितम् । ऋषेर्धर्मात्मनस्तस्य कारुण्यं समपद्यत ॥ १२ ॥,tathā tu taṃ dvijaṃ dṛṣṭvā niṣādena nipātitam | ṛṣerdharmātmanastasya kāruṇyaṃ samapadyata || 12 ||
+2,13,ततः करुणवेदित्वादधर्मो ऽयमिति द्विजः । निशाम्य रुदतीं क्रौञ्चीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १३ ॥,tataḥ karuṇaveditvādadharmo'yamiti dvijaḥ | niśāmya rudatīṃ krauñcīmidaṃ vacanamabravīt || 13 ||
+2,14,मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः । यत् क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥ १४ ॥,mā niṣāda pratiṣṭhāṃ tvamagamaḥ śāśvatīḥ samāḥ | yat krauñcamithunādekamavadhīḥ kāmamohitam || 14 ||
+2,15,तस्यैवं ब्रुवतश्चिन्ता बभूव हृदि वीक्षतः । शोकार्तेनास्य शकुनेः किमिदं व्याहृतं मया ॥ १५ ॥,tasyaivaṃ bruvataścintā babhūva hṛdi vīkṣataḥ | śokārtenāsya śakuneḥ kimidaṃ vyāhṛtaṃ mayā || 15 ||
+2,16,चिन्तयन् स महाप्राज्ञश्चकार मतिमान्मतिम् । शिष्यं चैवाब्रवीद्वाक्यमिदं स मुनिपुंगवः ॥ १६ ॥,cintayan sa mahāprājñaścakāra matimānmatim | śiṣyaṃ caivābravīdvākyamidaṃ sa munipuṃgavaḥ || 16 ||
+2,17,पादबद्धो ऽक्षरसमस्तन्त्रीलयसमन्वितः । शोकार्तस्य प्रवृत्तो मे श्लोको भवतु नान्यथा ॥ १७ ॥,pādabaddho'kṣarasamastantrīlayasamanvitaḥ | śokārtasya pravṛtto me śloko bhavatu nānyathā || 17 ||
+2,18,शिष्यस्तु तस्य ब्रुवतो मुनेर्वाक्यमनुत्तमम् । प्रतिजग्राह संहृष्टस्तस्य तुष्टो ऽभवद्गुरुः ॥ १८ ॥,śiṣyastu tasya bruvato munervākyamanuttamam | pratijagrāha saṃhṛṣṭastasya tuṣṭo'bhavadguruḥ || 18 ||
+2,19,सो ऽभिषेकं ततः कृत्वा तीर्थे तस्मिन्यथाविधि । तमेव चिन्तयन्नर्थमुपावर्तत वै मुनिः ॥ १९ ॥,so'bhiṣekaṃ tataḥ kṛtvā tīrthe tasminyathāvidhi | tameva cintayannarthamupāvartata vai muniḥ || 19 ||
+2,20,भरद्वाजस्ततः शिष्यो विनीतः श्रुतवान् गुरोः । कलशं पूर्णमादाय पृष्ठतो ऽनुजगाम ह ॥ २० ॥,bharadvājastataḥ śiṣyo vinītaḥ śrutavān guroḥ | kalaśaṃ pūrṇamādāya pṛṣṭhato'nujagāma ha || 20 ||
+2,21,स प्रविश्याश्रमपदं शिष्येण सह धर्मवित् । उपविष्टः कथाश्चान्याश्चकार ध्यानमास्थितः ॥ २१ ॥,sa praviśyāśramapadaṃ śiṣyeṇa saha dharmavit | upaviṣṭaḥ kathāścānyāścakāra dhyānamāsthitaḥ || 21 ||
+2,22,आजगाम ततो ब्रह्मा लोककर्ता स्वयं प्रभुः । चतुर्मुखो महातेजा द्रष्टुं तं मुनिपुंगवम् ॥ २२ ॥,ājagāma tato brahmā lokakartā svayaṃ prabhuḥ | caturmukho mahātejā draṣṭuṃ taṃ munipuṃgavam || 22 ||
+2,23,वाल्मीकिरथ तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय वाग् यतः । प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा तस्थौ परमविस्मितः ॥ २३ ॥,vālmīkiratha taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya vāg yataḥ | prāñjaliḥ prayato bhūtvā tasthau paramavismitaḥ || 23 ||
+2,24,पूजयामास तं देवं पाद्यार्घ्यासनवन्दनैः । प्रणम्य विधिवच्चैनं पृष्ट्वानामयमव्ययम् ॥ २४ ॥,pūjayāmāsa taṃ devaṃ pādyārghyāsanavandanaiḥ | praṇamya vidhivaccainaṃ pṛṣṭvānāmayamavyayam || 24 ||
+2,25,अथोपविश्य भगवानासने परमार्चिते । वाल्मीकये महर्षये संदिदेशासनं ततः ॥ २५ ॥,athopaviśya bhagavānāsane paramārcite | vālmīkaye maharṣaye saṃdideśāsanaṃ tataḥ || 25 ||
+2,26,उपविष्टे तदा तस्मिन् साक्षाल् लोकपितामहे । तद्गतेनैव मनसा वाल्मीकिर्ध्यानमास्थितः ॥ २६ ॥,upaviṣṭe tadā tasmin sākṣāl lokapitāmahe | tadgatenaiva manasā vālmīkirdhyānamāsthitaḥ || 26 ||
+2,27,पापात्मना कृतं कष्टं वैरग्रहणबुद्धिना । यस्तादृशं चारुरवं क्रौञ्चं हन्यादकारणात् ॥ २७ ॥,pāpātmanā kṛtaṃ kaṣṭaṃ vairagrahaṇabuddhinā | yastādṛśaṃ cāruravaṃ krauñcaṃ hanyādakāraṇāt || 27 ||
+2,28,शोचन्नेव मुहुः क्रौञ्चीमुपश्लोकमिमं पुनः । जगावन्तर्गतमना भूत्वा शोकपरायणः ॥ २८ ॥,śocanneva muhuḥ krauñcīmupaślokamimaṃ punaḥ | jagāvantargatamanā bhūtvā śokaparāyaṇaḥ || 28 ||
+2,29,तमुवाच ततो ब्रह्मा प्रहसन्मुनिपुंगवम् । श्लोक एव त्वया बद्धो नात्र कार्या विचारणा ॥ २९ ॥,tamuvāca tato brahmā prahasanmunipuṃgavam | śloka eva tvayā baddho nātra kāryā vicāraṇā || 29 ||
+2,30,मच्छन्दादेव ते ब्रह्मन्प्रवृत्तेयं सरस्वती । रामस्य चरितं सर्वं कुरु त्वमृषिसत्तम ॥ ३० ॥,macchandādeva te brahmanpravṛtteyaṃ sarasvatī | rāmasya caritaṃ sarvaṃ kuru tvamṛṣisattama || 30 ||
+2,31,धर्मात्मनो गुणवतो लोके रामस्य धीमतः । वृत्तं कथय धीरस्य यथा ते नारदाच्छ्रुतम् ॥ ३१ ॥,dharmātmano guṇavato loke rāmasya dhīmataḥ | vṛttaṃ kathaya dhīrasya yathā te nāradācchrutam || 31 ||
+2,32,रहस्यं च प्रकाशं च यद्वृत्तं तस्य धीमतः । रामस्य सह सौमित्रे राक्षसानां च सर्वशः ॥ ३२ ॥,rahasyaṃ ca prakāśaṃ ca yadvṛttaṃ tasya dhīmataḥ | rāmasya saha saumitre rākṣasānāṃ ca sarvaśaḥ || 32 ||
+2,33,वैदेह्याश्चैव यद्वृत्तं प्रकाशं यदि वा रहः । तच्चाप्यविदितं सर्वं विदितं ते भविष्यति ॥ ३३ ॥,vaidehyāścaiva yadvṛttaṃ prakāśaṃ yadi vā rahaḥ | taccāpyaviditaṃ sarvaṃ viditaṃ te bhaviṣyati || 33 ||
+2,34,न ते वागनृता काव्ये का चिदत्र भविष्यति । कुरु रामकथां पुण्यां श्लोकबद्धां मनोरमाम् ॥ ३४ ॥,na te vāganṛtā kāvye kā cidatra bhaviṣyati | kuru rāmakathāṃ puṇyāṃ ślokabaddhāṃ manoramām || 34 ||
+2,35,यावत् स्थास्यन्ति गिरयः सरितश्च महीतले । तावद् रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति ॥ ३५ ॥,yāvat sthāsyanti girayaḥ saritaśca mahītale | tāvad rāmāyaṇakathā lokeṣu pracariṣyati || 35 ||
+2,36,यावद् रामस्य च कथा त्वत्कृता प्रचरिष्यति । तावदूर्ध्वमधश्च त्वं मल्लोकेषु निवत्स्यसि ॥ ३६ ॥,yāvad rāmasya ca kathā tvatkṛtā pracariṣyati | tāvadūrdhvamadhaśca tvaṃ mallokeṣu nivatsyasi || 36 ||
+2,37,इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत । ततः सशिष्यो वाल्मीकिर्मुनिर्विस्मयमाययौ ॥ ३७ ॥,ityuktvā bhagavānbrahmā tatraivāntaradhīyata | tataḥ saśiṣyo vālmīkirmunirvismayamāyayau || 37 ||
+2,38,तस्य शिष्यास्ततः सर्वे जगुः श्लोकमिमं पुनः । मुहुर्मुहुः प्रीयमाणाः प्राहुश्च भृशविस्मिताः ॥ ३८ ॥,tasya śiṣyāstataḥ sarve jaguḥ ślokamimaṃ punaḥ | muhurmuhuḥ prīyamāṇāḥ prāhuśca bhṛśavismitāḥ || 38 ||
+2,39,समाक्षरैश्चतुर्भिर्यः पादैर्गीतो महर्षिणा । सो ऽनुव्याहरणाद्भूयः शोकः श्लोकत्वमागतः ॥ ३९ ॥,samākṣaraiścaturbhiryaḥ pādairgīto maharṣiṇā | so'nuvyāharaṇādbhūyaḥ śokaḥ ślokatvamāgataḥ || 39 ||
+2,40,तस्य बुद्धिरियं जाता वाल्मीकेर्भावितात्मनः । कृत्स्नं रामायणं काव्यमीदृशैः करवाण्यहम् ॥ ४० ॥,tasya buddhiriyaṃ jātā vālmīkerbhāvitātmanaḥ | kṛtsnaṃ rāmāyaṇaṃ kāvyamīdṛśaiḥ karavāṇyaham || 40 ||
+2,41,उदारवृत्तार्थपदैर्मनोरमैस्तदास्य रामस्य चकार कीर्तिमान् । समाक्षरैः श्लोकशतैर्यशस्विनो यशस्करं काव्यमुदारधीर्मुनिः ॥ ४१ ॥,udāravṛttārthapadairmanoramaistadāsya rāmasya cakāra kīrtimān | samākṣaraiḥ ślokaśatairyaśasvino yaśaskaraṃ kāvyamudāradhīrmuniḥ || 41 ||
+3,1,श्रुत्वा वस्तु समग्रं तद्धर्मात्मा धर्मसंहितम् । व्यक्तमन्वेषते भूयो यद्वृत्तं तस्य धीमतः ॥ १ ॥,śrutvā vastu samagraṃ taddharmātmā dharmasaṃhitam | vyaktamanveṣate bhūyo yadvṛttaṃ tasya dhīmataḥ || 1 ||
+3,2,उपस्पृश्योदकं संयन्मुनिः स्थित्वा कृताञ्जलिः । प्राचीनाग्रेषु दर्भेषु धर्मेणान्वेषते गतिम् ॥ २ ॥,upaspṛśyodakaṃ saṃyanmuniḥ sthitvā kṛtāñjaliḥ | prācīnāgreṣu darbheṣu dharmeṇānveṣate gatim || 2 ||
+3,3,जन्म रामस्य सुमहद्वीर्यं सर्वानुकूलताम् । लोकस्य प्रियतां क्षान्तिं सौम्यतां सत्यशीलताम् ॥ ३ ॥,janma rāmasya sumahadvīryaṃ sarvānukūlatām | lokasya priyatāṃ kṣāntiṃ saumyatāṃ satyaśīlatām || 3 ||
+3,4,नानाचित्राः कथाश्चान्या विश्वामित्रसहायने । जानक्याश्च विवाहं च धनुषश्च विभेदनम् ॥ ४ ॥,nānācitrāḥ kathāścānyā viśvāmitrasahāyane | jānakyāśca vivāhaṃ ca dhanu��aśca vibhedanam || 4 ||
+3,5,रामरामविवादं च गुणान्दाशरथेस्तथा । तथाभिषेकं रामस्य कैकेय्या दुष्टभावताम् ॥ ५ ॥,rāmarāmavivādaṃ ca guṇāndāśarathestathā | tathābhiṣekaṃ rāmasya kaikeyyā duṣṭabhāvatām || 5 ||
+3,6,व्याघातं चाभिषेकस्य रामस्य च विवासनम् । राज्ञः शोकविलापं च परलोकस्य चाश्रयम् ॥ ६ ॥,vyāghātaṃ cābhiṣekasya rāmasya ca vivāsanam | rājñaḥ śokavilāpaṃ ca paralokasya cāśrayam || 6 ||
+3,7,प्रकृतीनां विषादं च प्रकृतीनां विसर्जनम् । निषादाधिपसंवादं सूतोपावर्तनं तथा ॥ ७ ॥,prakṛtīnāṃ viṣādaṃ ca prakṛtīnāṃ visarjanam | niṣādādhipasaṃvādaṃ sūtopāvartanaṃ tathā || 7 ||
+3,8,गङ्गायाश्चापि संतारं भरद्वाजस्य दर्शनम् । भरद्वाजाभ्यनुज्ञानाच्चित्रकूटस्य दर्शनम् ॥ ८ ॥,gaṅgāyāścāpi saṃtāraṃ bharadvājasya darśanam | bharadvājābhyanujñānāccitrakūṭasya darśanam || 8 ||
+3,9,वास्तुकर्मनिवेशं च भरतागमनं तथा । प्रसादनं च रामस्य पितुश्च सलिलक्रियाम् ॥ ९ ॥,vāstukarmaniveśaṃ ca bharatāgamanaṃ tathā | prasādanaṃ ca rāmasya pituśca salilakriyām || 9 ||
+3,10,पादुकाग्र्याभिषेकं च नन्दिग्राम निवासनम् । दण्डकारण्यगमनं सुतीक्ष्णेन समागमम् ॥ १० ॥,pādukāgryābhiṣekaṃ ca nandigrāma nivāsanam | daṇḍakāraṇyagamanaṃ sutīkṣṇena samāgamam || 10 ||
+3,11,अनसूयासमस्यां च अङ्गरागस्य चार्पणम् । शूर्पणख्याश्च संवादं विरूपकरणं तथा ॥ ११ ॥,anasūyāsamasyāṃ ca aṅgarāgasya cārpaṇam | śūrpaṇakhyāśca saṃvādaṃ virūpakaraṇaṃ tathā || 11 ||
+3,12,वधं खरत्रिशिरसोरुत्थानं रावणस्य च । मारीचस्य वधं चैव वैदेह्या हरणं तथा ॥ १२ ॥,vadhaṃ kharatriśirasorutthānaṃ rāvaṇasya ca | mārīcasya vadhaṃ caiva vaidehyā haraṇaṃ tathā || 12 ||
+3,13,राघवस्य विलापं च गृध्रराजनिबर्हणम् । कबन्धदर्शनं चैव पम्पायाश्चापि दर्शनम् ॥ १३ ॥,rāghavasya vilāpaṃ ca gṛdhrarājanibarhaṇam | kabandhadarśanaṃ caiva pampāyāścāpi darśanam || 13 ||
+3,14,शर्बर्या दर्शनं चैव हनूमद्दर्शनं तथा । विलापं चैव पम्पायां राघवस्य महात्मनः ॥ १४ ॥,śarbaryā darśanaṃ caiva hanūmaddarśanaṃ tathā | vilāpaṃ caiva pampāyāṃ rāghavasya mahātmanaḥ || 14 ||
+3,15,ऋष्यमूकस्य गमनं सुग्रीवेण समागमम् । प्रत्ययोत्पादनं सख्यं वालिसुग्रीवविग्रहम् ॥ १५ ॥,ṛṣyamūkasya gamanaṃ sugrīveṇa samāgamam | pratyayotpādanaṃ sakhyaṃ vālisugrīvavigraham || 15 ||
+3,16,वालिप्रमथनं चैव सुग्रीवप्रतिपादनम् । ताराविलापसमयं वर्षरात्रिनिवासनम् ॥ १६ ॥,vālipramathanaṃ caiva sugrīvapratipādanam | tārāvilāpasamayaṃ varṣarātrinivāsanam || 16 ||
+3,17,कोपं राघवसिंहस्य बलानामुपसंग्रहम् । दिशः प्रस्थापनं चैव पृथिव्याश्च निवेदनम् ॥ १७ ॥,kopaṃ rāghavasiṃhasya balānāmupasaṃgraham | diśaḥ prasthāpanaṃ caiva pṛthivyāśca nivedanam || 17 ||
+3,18,अङ्गुलीयकदानं च ऋक्षस्य बिलदर्शनम् । प्रायोपवेशनं चैव संपातेश्चापि दर्शनम् ॥ १८ ॥,aṅgulīyakadānaṃ ca ṛkṣasya biladarśanam | prāyopaveśanaṃ caiva saṃpāteścāpi darśanam || 18 ||
+3,19,पर्वतारोहणं चैव सागरस्य च लङ्घनम् । रात्रौ लङ्काप्रवेशं च एकस्यापि विचिन्तनम् ॥ १९ ॥,parvatārohaṇaṃ caiva sāgarasya ca laṅghanam | rātrau laṅkāpraveśaṃ ca ekasyāpi vicintanam || 19 ||
+3,20,आपानभूमिगमनमवरोधस्य दर्शनम् । अशोकवनिकायानं सीतायाश्चापि दर्शनम् ॥ २० ॥,āpānabhūmigamanamavarodhasya darśanam | aśokavanikāyānaṃ sītāyāścāpi darśanam || 20 ||
+3,21,अभिज्ञानप्रदानं च सीतायाश्चापि भाषणम् । राक्षसीतर्जनं चैव त्रिजटास्वप्नदर्शनम् ॥ २१ ॥,abhijñānapradānaṃ ca sītāyāścāpi bhāṣaṇam | rākṣasītarjanaṃ caiva trijaṭāsvapnadarśanam || 21 ||
+3,22,मणिप्रदानं सीताया वृक्षभङ्गं तथैव च । राक्षसीविद्रवं चैव किंकराणां निबर्हणम् ॥ २२ ॥,maṇipradānaṃ sītāyā vṛkṣabhaṅgaṃ tathaiva ca | rākṣasīvidravaṃ caiva kiṃkarāṇāṃ nibarhaṇam || 22 ||
+3,23,ग्रहणं वायुसूनोश्च लङ्कादाहाभिगर्जनम् । प्रतिप्लवनमेवाथ मधूनां हरणं तथा ॥ २३ ॥,grahaṇaṃ vāyusūnośca laṅkādāhābhigarjanam | pratiplavanamevātha madhūnāṃ haraṇaṃ tathā || 23 ||
+3,24,राघवाश्वासनं चैव मणिनिर्यातनं तथा । संगमं च समुद्रस्य नलसेतोश्च बन्धनम् ॥ २४ ॥,rāghavāśvāsanaṃ caiva maṇiniryātanaṃ tathā | saṃgamaṃ ca samudrasya nalasetośca bandhanam || 24 ||
+3,25,प्रतारं च समुद्रस्य रात्रौ लङ्कावरोधनम् । विभीषणेन संसर्गं वधोपायनिवेदनम् ॥ २५ ॥,pratāraṃ ca samudrasya rātrau laṅkāvarodhanam | vibhīṣaṇena saṃsargaṃ vadhopāyanivedanam || 25 ||
+3,26,कुम्भकर्णस्य निधनं मेघनादनिबर्हणम् । रावणस्य विनाशं च सीतावाप्तिमरेः पुरे ॥ २६ ॥,kumbhakarṇasya nidhanaṃ meghanādanibarhaṇam | rāvaṇasya vināśaṃ ca sītāvāptimareḥ pure || 26 ||
+3,27,बिभीषणाभिषेकं च पुष्पकस्य च दर्शनम् । अयोध्यायाश्च गमनं भरतेन समागमम् ॥ २७ ॥,bibhīṣaṇābhiṣekaṃ ca puṣpakasya ca darśanam | ayodhyāyāśca gamanaṃ bharatena samāgamam || 27 ||
+3,28,रामाभिषेकाभ्युदयं सर्वसैन्यविसर्जनम् । स्वराष्ट्ररञ्जनं चैव वैदेह्याश्च विसर्जनम् ॥ २८ ॥,rāmābhiṣekābhyudayaṃ sarvasainyavisarjanam | svarāṣṭrarañjanaṃ caiva vaidehyāśca visarjanam || 28 ||
+3,29,अनागतं च यत् किं चिद् रामस्य वसुधातले । तच्चकारोत्तरे काव्ये वाल्मीकिर्भगवानृषिः ॥ २९ ॥,anāgataṃ ca yat kiṃ cid rāmasya vasudhātale | taccakārottare kāvye vālmīkirbhagavānṛṣiḥ || 29 ||
+4,1,प्राप्तराज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर्भगवानृषिः । चकार चरितं कृत्स्नं विचित्रपदमात्मवान् ॥ १ ॥,prāptarājyasya rāmasya vālmīkirbhagavānṛṣiḥ | cakāra caritaṃ kṛtsnaṃ vicitrapadamātmavān || 1 ||
+4,2,कृत्वा तु तन्महाप्राज्ञः सभविष्यं सहोत्तरम् । चिन्तयामास को न्वेतत् प्रयुञ्जीयादिति प्रभुः ॥ २ ॥,kṛtvā tu tanmahāprājñaḥ sabhaviṣyaṃ sahottaram | cintayāmāsa ko nvetat prayuñjīyāditi prabhuḥ || 2 ||
+4,3,तस्य चिन्तयमानस्य महर्षेर्भावितात्मनः । अगृह्णीतां ततः पादौ मुनिवेषौ कुशीलवौ ॥ ३ ॥,tasya cintayamānasya maharṣerbhāvitātmanaḥ | agṛhṇītāṃ tataḥ pādau muniveṣau kuśīlavau || 3 ||
+4,4,कुशीलवौ तु धर्मज्ञौ राजपुत्रौ यशस्विनौ । भ्रातरौ स्वरसंपन्नौ ददर्शाश्रमवासिनौ ॥ ४ ॥,kuśīlavau tu dharmajñau rājaputrau yaśasvinau | bhrātarau svarasaṃpannau dadarśāśramavāsinau || 4 ||
+4,5,स तु मेधाविनौ दृष्ट्वा वेदेषु परिनिष्ठितौ । वेदोपबृह्मणार्थाय तावग्राहयत प्रभुः ॥ ५ ॥,sa tu medhāvinau dṛṣṭvā vedeṣu pariniṣṭhitau | vedopabṛhmaṇārthāya tāvagrāhayata prabhuḥ || 5 ||
+4,6,काव्यं रामायणं कृत्स्नं सीतायाश्चरितं महत् । पौलस्त्य वधमित्येव चकार चरितव्रतः ॥ ६ ॥,kāvyaṃ rāmāyaṇaṃ kṛtsnaṃ sītāyāścaritaṃ mahat | paulastya vadhamityeva cakāra caritavrataḥ || 6 ||
+4,7,पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम् । जातिभिः सप्तभिर्बद्धं तन्त्रीलयसमन्वितम् ॥ ७ ॥,pāṭhye geye ca madhuraṃ pramāṇaistribhiranvitam | jātibhiḥ saptabhirbaddhaṃ tantrīlayasamanvitam || 7 ||
+4,8,हास्यशृङ्गारकारुण्यरौद्रवीरभयानकैः । बीभत्सादिरसैर्युक्तं काव्यमेतदगायताम् ॥ ८ ॥,hāsyaśṛṅgārakāruṇyaraudravīrabhayānakaiḥ | bībhatsādirasairyuktaṃ kāvyametadagāyatām || 8 ||
+4,9,तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ मूर्च्छनास्थानकोविदौ । भ्रातरौ स्वरसंपन्नौ गन्धर्वाविव रूपिणौ ॥ ९ ॥,tau tu gāndharvatattvajñau mūrcchanāsthānakovidau | bhrātarau svarasaṃpannau gandharvāviva rūpiṇau || 9 ||
+4,10,रूपलक्षणसंपन्नौ मधुरस्वरभाषिणौ । बिम्बादिवोद्धृतौ बिम्बौ रामदेहात्तथापरौ ॥ १० ॥,rūpalakṣaṇasaṃpannau madhurasvarabhāṣiṇau | bimbādivoddhṛtau bimbau rāmadehāttathāparau || 10 ||
+4,11,तौ राजपुत्रौ कार्त्स्न्येन धर्म्यमाख्यानमुत्तमम् । वाचो विधेयं तत् सर्वं कृत्वा काव्यमनिन्दितौ ॥ ११ ॥,tau rājaputrau kārtsnyena dharmyamākhyānamuttamam | vāco vidheyaṃ tat sarvaṃ kṛtvā kāvyamaninditau || 11 ||
+4,12,ऋषीणां च द्विजातीनां साधूनां च समागमे । यथोपदेशं तत्त्वज्ञौ जगतुस्तौ समाहितौ । महात्मानौ महाभागौ सर्वलक्षणलक्षितौ ॥ १२ ॥,ṛṣīṇāṃ ca dvijātīnāṃ sādhūnāṃ ca samāgame | yathopadeśaṃ tattvajñau jagatustau samāhitau | mahātmānau mahābhāgau sarvalakṣaṇalakṣitau || 12 ||
+4,13,तौ कदा चित् समेतानामृषीणां भावितात्मनाम् । आसीनानां समीपस्थाविदं काव्यमगायताम् ॥ १३ ॥,tau kadā cit sametānāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām | āsīnānāṃ samīpasthāvidaṃ kāvyamagāyatām || 13 ||
+4,14,तच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे बाष्पपर्याकुलेक्षणाः । साधु साध्वित्य् ताव् ऊचतुः परं विस्मयमागताः ॥ १४ ॥,tacchrutvā munayaḥ sarve bāṣpaparyākulekṣaṇāḥ | sādhu sādhvity tāv ūcatuḥ paraṃ vismayamāgatāḥ || 14 ||
+4,15,ते प्रीतमनसः सर्वे मुनयो धर्मवत्सलाः । प्रशशंसुः प्रशस्तव्यौ गायमानौ कुशीलवौ ॥ १५ ॥,te prītamanasaḥ sarve munayo dharmavatsalāḥ | praśaśaṃsuḥ praśastavyau gāyamānau kuśīlavau || 15 ||
+4,16,अहो गीतस्य माधुर्यं श्लोकानां च विशेषतः । चिरनिर्वृत्तमप्येतत् प्रत्यक्षमिव दर्शितम् ॥ १६ ॥,aho gītasya mādhuryaṃ ślokānāṃ ca viśeṣataḥ | ciranirvṛttamapyetat pratyakṣamiva darśitam || 16 ||
+4,17,प्रविश्य ताव् उभौ सुष्ठु तदा भावमगायताम् । सहितौ मधुरं रक्तं संपन्नं स्वरसंपदा ॥ १७ ॥,praviśya tāv ubhau suṣṭhu tadā bhāvamagāyatām | sahitau madhuraṃ raktaṃ saṃpannaṃ svarasaṃpadā || 17 ||
+4,18,एवं प्रशस्यमानौ तौ तपःश्लाघ्यैर्महर्षिभिः । संरक्ततरमत्यर्थं मधुरं तावगायताम् ॥ १८ ॥,evaṃ praśasyamānau tau tapaḥślāghyairmaharṣibhiḥ | saṃraktataramatyarthaṃ madhuraṃ tāvagāyatām || 18 ||
+4,19,प्रीतः कश्चिन्मुनिस्ताभ्यां संस्थितः कलशं ददौ । प्रसन्नो वल्कलं कश्चिद्ददौ ताभ्यां महायशाः ॥ १९ ॥,prītaḥ kaścinmunistābhyāṃ saṃsthitaḥ kalaśaṃ dadau | prasanno valkalaṃ kaściddadau tābhyāṃ mahāyaśāḥ || 19 ||
+4,20,आश्चर्यमिदमाख्यानं मुनिना संप्रकीर्तितम् । परं कवीनामाधारं समाप्तं च यथाक्रमम् ॥ २० ॥,āścaryamidamākhyānaṃ muninā saṃprakīrtitam | paraṃ kavīnāmādhāraṃ samāptaṃ ca yathākramam || 20 ||
+4,21,प्रशस्यमानौ सर्वत्र कदा चित्तत्र गायकौ । रथ्यासु राजमार्गेषु ददर्श भरताग्रजः ॥ २१ ॥,praśasyamānau sarvatra kadā cittatra gāyakau | rathyāsu rājamārgeṣu dadarśa bharatāgrajaḥ || 21 ||
+4,22,स्ववेश्म चानीय ततो भ्रातरौ सकुशीलवौ । पूजयामास पूजार्हौ रामः शत्रुनिबर्हणः ॥ २२ ॥,svaveśma cānīya tato bhrātarau sakuśīlavau | pūjayāmāsa pūjārhau rāmaḥ śatrunibarhaṇaḥ || 22 ||
+4,23,आसीनः काञ्चने दिव्ये स च सिंहासने प्रभुः । उपोपविष्टैः सचिवैर्भ्रातृभिश्च परंतपः ॥ २३ ॥,āsīnaḥ kāñcane divye sa ca siṃhāsane prabhuḥ | upopaviṣṭaiḥ sacivairbhrātṛbhiśca paraṃtapaḥ || 23 ||
+4,24,दृष्ट्वा तु रूपसंपन्नौ ताव् उभौ वीणिनौ ततः । उवाच लक्ष्मणं रामः शत्रुघ्नं भरतं तथा ॥ २४ ॥,dṛṣṭvā tu rūpasaṃpannau tāv ubhau vīṇinau tataḥ | uvāca lakṣmaṇaṃ rāmaḥ śatrughnaṃ bharataṃ tathā || 24 ||
+4,25,श्रूयतामिदमाख्यानमनयोर्देववर्चसोः । विचित्रार्थपदं सम्यग्गायतोर्मधुरस्वरम् ॥ २५ ॥,śrūyatāmidamākhyānamanayordevavarcasoḥ | vicitrārthapadaṃ samyaggāyatormadhurasvaram || 25 ||
+4,26,इमौ मुनी पार्थिवलक्ष्मणान्वितौ कुशीलवौ चैव महातपस्विनौ । ममापि तद्भूतिकरं प्रचक्षते महानुभावं चरितं निबोधत ॥ २६ ॥,imau munī pārthivalakṣmaṇānvitau kuśīlavau caiva mahātapasvinau | mamāpi tadbhūtikaraṃ pracakṣate mahānubhāvaṃ caritaṃ nibodhata || 26 ||
+4,27,ततस्तु तौ रामवचः प्रचोदितावगायतां मार्गविधानसंपदा । स चापि रामः परिषद्गतः शनैर्बुभूषयासक्तमना बभूव ह ॥ २७ ॥,tatastu tau rāmavacaḥ pracoditāvagāyatāṃ mārgavidhānasaṃpadā | sa cāpi rāmaḥ pariṣadgataḥ śanairbubhūṣayāsaktamanā babhūva ha || 27 ||
+5,1,सर्वापूर्वमियं येषामासीत् कृत्स्ना वसुंधरा । प्रजापतिमुपादाय नृपाणां जयशालिनाम् ॥ १ ॥,sarvāpūrvamiyaṃ yeṣāmāsīt kṛtsnā vasuṃdharā | prajāpatimupādāya nṛpāṇāṃ jayaśālinām || 1 ||
+5,2,येषां स सगरो नाम सागरो येन खानितः । षष्टिः पुत्रसहस्राणि यं यान्तं पर्यवारयन् ॥ २ ॥,yeṣāṃ sa sagaro nāma sāgaro yena khānitaḥ | ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi yaṃ yāntaṃ paryavārayan || 2 ||
+5,3,इक्ष्वाकूणामिदं तेषां राज्ञां वंशे महात्मनाम् । महदुत्पन्नमाख्यानं रामायणमिति श्रुतम् ॥ ३ ॥,ikṣvākūṇāmidaṃ teṣāṃ rājñāṃ vaṃśe mahātmanām | mahadutpannamākhyānaṃ rāmāyaṇamiti śrutam || 3 ||
+5,4,तदिदं वर्तयिष्यामि सर्वं निखिलमादितः । धर्मकामार्थसहितं श्रोतव्यमनसूयया ॥ ४ ॥,tadidaṃ vartayiṣyāmi sarvaṃ nikhilamāditaḥ | dharmakāmārthasahitaṃ śrotavyamanasūyayā || 4 ||
+5,5,कोसलो नाम मुदितः स्फीतो जनपदो महान् । निव��ष्टः सरयूतीरे प्रभूतधनधान्यवान् ॥ ५ ॥,kosalo nāma muditaḥ sphīto janapado mahān | niviṣṭaḥ sarayūtīre prabhūtadhanadhānyavān || 5 ||
+5,6,अयोध्या नाम नगरी तत्रासील् लोकविश्रुता । मनुना मानवेन्द्रेण या पुरी निर्मिता स्वयम् ॥ ६ ॥,ayodhyā nāma nagarī tatrāsīl lokaviśrutā | manunā mānavendreṇa yā purī nirmitā svayam || 6 ||
+5,7,आयता दश च द्वे च योजनानि महापुरी । श्रीमती त्रीणि विस्तीर्णा सुविभक्तमहापथा ॥ ७ ॥,āyatā daśa ca dve ca yojanāni mahāpurī | śrīmatī trīṇi vistīrṇā suvibhaktamahāpathā || 7 ||
+5,8,राजमार्गेण महता सुविभक्तेन शोभिता । मुक्तपुष्पावकीर्णेन जलसिक्तेन नित्यशः ॥ ८ ॥,rājamārgeṇa mahatā suvibhaktena śobhitā | muktapuṣpāvakīrṇena jalasiktena nityaśaḥ || 8 ||
+5,9,तां तु राजा दशरथो महाराष्ट्रविवर्धनः । पुरीमावासयामास दिवि देवपतिर्यथा ॥ ९ ॥,tāṃ tu rājā daśaratho mahārāṣṭravivardhanaḥ | purīmāvāsayāmāsa divi devapatiryathā || 9 ||
+5,10,कपाटतोरणवतीं सुविभक्तान्तरापणाम् । सर्वयन्त्रायुधवतीमुपेतां सर्वशिल्पिभिः ॥ १० ॥,kapāṭatoraṇavatīṃ suvibhaktāntarāpaṇām | sarvayantrāyudhavatīmupetāṃ sarvaśilpibhiḥ || 10 ||
+5,11,सूतमागधसंबाधां श्रीमतीमतुलप्रभाम् । उच्चाट्टालध्वजवतीं शतघ्नीशतसंकुलाम् ॥ ११ ॥,sūtamāgadhasaṃbādhāṃ śrīmatīmatulaprabhām | uccāṭṭāladhvajavatīṃ śataghnīśatasaṃkulām || 11 ||
+5,12,वधूनाटकसङ्घैश्च संयुक्तां सर्वतः पुरीम् । उद्यानाम्रवणोपेतां महतीं सालमेखलाम् ॥ १२ ॥,vadhūnāṭakasaṅghaiśca saṃyuktāṃ sarvataḥ purīm | udyānāmravaṇopetāṃ mahatīṃ sālamekhalām || 12 ||
+5,13,दुर्गगम्भीरपरिखां दुर्गामन्यैर्दुरासदाम् । वाजिवारणसंपूर्णां गोभिरुष्ट्रैः खरैस्तथा ॥ १३ ॥,durgagambhīraparikhāṃ durgāmanyairdurāsadām | vājivāraṇasaṃpūrṇāṃ gobhiruṣṭraiḥ kharaistathā || 13 ||
+5,14,सामन्तराजसङ्घैश्च बलिकर्मभिरावृताम् । नानादेशनिवासैश्च वणिग्भिरुपशोभिताम् ॥ १४ ॥,sāmantarājasaṅghaiśca balikarmabhirāvṛtām | nānādeśanivāsaiśca vaṇigbhirupaśobhitām || 14 ||
+5,15,प्रसादै रत्नविकृतैः पर्वतैरुपशोभिताम् । कूटागारैश्च संपूर्णामिन्द्रस्येवामरावतीम् ॥ १५ ॥,prasādai ratnavikṛtaiḥ parvatairupaśobhitām | kūṭāgāraiśca saṃpūrṇāmindrasyevāmarāvatīm || 15 ||
+5,16,चित्रामष्टापदाकारां वरनारीगणैर्युताम् । सर्वरत्नसमाकीर्णां विमानगृहशोभिताम् ॥ १६ ॥,citrāmaṣṭāpadākārāṃ varanārīgaṇairyutām | sarvaratnasamākīrṇāṃ vimānagṛhaśobhitām || 16 ||
+5,17,गृहगाढामविच्छिद्रां समभूमौ निवेशिताम् । शालितण्डुलसंपूर्णामिक्षुकाण्डरसोदकाम् ॥ १७ ॥,gṛhagāḍhāmavicchidrāṃ samabhūmau niveśitām | śālitaṇḍulasaṃpūrṇāmikṣukāṇḍarasodakām || 17 ||
+5,18,दुन्दुभीभिर्मृदङ्गैश्च वीणाभिः पणवैस्तथा । नादितां भृशमत्यर्थं पृथिव्यां तामनुत्तमाम् ॥ १८ ॥,dundubhībhirmṛdaṅgaiśca vīṇābhiḥ paṇavaistathā | nāditāṃ bhṛśamatyarthaṃ pṛthivyāṃ tāmanuttamām || 18 ||
+5,19,विमानमिव सिद्धानां तपसाधिगतं दिवि । सुनिवेशितवेश्मान्तां नरोत्तमसमावृताम् ॥ १९ ॥,vimānamiva siddhānāṃ tapas��dhigataṃ divi | suniveśitaveśmāntāṃ narottamasamāvṛtām || 19 ||
+5,20,ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् । शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदाः ॥ २० ॥,ye ca bāṇairna vidhyanti viviktamaparāparam | śabdavedhyaṃ ca vitataṃ laghuhastā viśāradāḥ || 20 ||
+5,21,सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नदतां वने । हन्तारो निशितैः शस्त्रैर्बलाद्बाहुबलैरपि ॥ २१ ॥,siṃhavyāghravarāhāṇāṃ mattānāṃ nadatāṃ vane | hantāro niśitaiḥ śastrairbalādbāhubalairapi || 21 ||
+5,22,तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथैः । पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ॥ २२ ॥,tādṛśānāṃ sahasraistāmabhipūrṇāṃ mahārathaiḥ | purīmāvāsayāmāsa rājā daśarathastadā || 22 ||
+5,23,तामग्निमद्भिर्गुणवद्भिरावृतां द्विजोत्तमैर्वेदषडङ्गपारगैः । सहस्रदैः सत्यरतैर्महात्मभिर्महर्षिकल्पैरृषिभिश्च केवलैः ॥ २३ ॥,tāmagnimadbhirguṇavadbhirāvṛtāṃ dvijottamairvedaṣaḍaṅgapāragaiḥ | sahasradaiḥ satyaratairmahātmabhirmaharṣikalpairṛṣibhiśca kevalaiḥ || 23 ||
+6,1,पुर्यां तस्यामयोध्यायां वेदवित् सर्वसंग्रहः । दीर्घदर्शी महातेजाः पौरजानपदप्रियः ॥ १ ॥,puryāṃ tasyāmayodhyāyāṃ vedavit sarvasaṃgrahaḥ | dīrghadarśī mahātejāḥ paurajānapadapriyaḥ || 1 ||
+6,2,इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी । महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकृषु विश्रुतः ॥ २ ॥,ikṣvākūṇāmatiratho yajvā dharmarato vaśī | maharṣikalpo rājarṣistriṣu lokṛṣu viśrutaḥ || 2 ||
+6,3,बलवान्निहतामित्रो मित्रवान् विजितेन्द्रियः । धनैश्च संचयैश्चान्यैः शक्रवैश्रवणोपमः ॥ ३ ॥,balavānnihatāmitro mitravān vijitendriyaḥ | dhanaiśca saṃcayaiścānyaiḥ śakravaiśravaṇopamaḥ || 3 ||
+6,4,यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता । तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ॥ ४ ॥,yathā manurmahātejā lokasya parirakṣitā | tathā daśaratho rājā vasañjagadapālayat || 4 ||
+6,5,तेन सत्याभिसंधेन त्रिवर्गमनुतिष्ठता । पालिता सा पुरी श्रेष्ठेन्द्रेण इवामरावती ॥ ५ ॥,tena satyābhisaṃdhena trivargamanutiṣṭhatā | pālitā sā purī śreṣṭhendreṇa ivāmarāvatī || 5 ||
+6,6,तस्मिन्पुरवरे हृष्टा धर्मात्मना बहुश्रुताः । नरास्तुष्टाधनैः स्वैः स्वैरलुब्धाः सत्यवादिनः ॥ ६ ॥,tasminpuravare hṛṣṭā dharmātmanā bahuśrutāḥ | narāstuṣṭādhanaiḥ svaiḥ svairalubdhāḥ satyavādinaḥ || 6 ||
+6,7,नाल्पसंनिचयः कश्चिदासीत्तस्मिन्पुरोत्तमे । कुटुम्बी यो ह्यसिद्धार्थो ऽगवाश्वधनधान्यवान् ॥ ७ ॥,nālpasaṃnicayaḥ kaścidāsīttasminpurottame | kuṭumbī yo hyasiddhārtho'gavāśvadhanadhānyavān || 7 ||
+6,8,कामी वा न कदर्यो वा नृशंसः पुरुषः क्व चित् । द्रष्टुं शक्यमयोध्यायां नाविद्वान्न च नास्तिकः ॥ ८ ॥,kāmī vā na kadaryo vā nṛśaṃsaḥ puruṣaḥ kva cit | draṣṭuṃ śakyamayodhyāyāṃ nāvidvānna ca nāstikaḥ || 8 ||
+6,9,सर्वे नराश्च नार्यश्च धर्मशीलाः सुसंयताः । मुदिताः शीलवृत्ताभ्यां महर्षय इवामलाः ॥ ९ ॥,sarve narāśca nāryaśca dharmaśīlāḥ susaṃyatāḥ | muditāḥ śīlavṛttābhyāṃ maharṣaya ivāmalāḥ || 9 ||
+6,10,नाकुण्डली नामुकुटी नास्रग्वी नाल्पभोगवान् । न��मृष्टो नानुलिप्ताङ्गो नासुगन्धश्च विद्यते ॥ १० ॥,nākuṇḍalī nāmukuṭī nāsragvī nālpabhogavān | nāmṛṣṭo nānuliptāṅgo nāsugandhaśca vidyate || 10 ||
+6,11,नामृष्टभोजी नादाता नाप्यनङ्गदनिष्कधृक् । नाहस्ताभरणो वापि दृश्यते नाप्यनात्मवान् ॥ ११ ॥,nāmṛṣṭabhojī nādātā nāpyanaṅgadaniṣkadhṛk | nāhastābharaṇo vāpi dṛśyate nāpyanātmavān || 11 ||
+6,12,नानाहिताग्निर्नायज्वा विप्रो नाप्यसहस्रदः । कश्चिदासीदयोध्यायां न च निर्वृत्तसंकरः ॥ १२ ॥,nānāhitāgnirnāyajvā vipro nāpyasahasradaḥ | kaścidāsīdayodhyāyāṃ na ca nirvṛttasaṃkaraḥ || 12 ||
+6,13,स्वकर्मनिरता नित्यं ब्राह्मणा विजितेन्द्रियाः । दानाध्ययनशीलाश्च संयताश्च प्रतिग्रहे ॥ १३ ॥,svakarmaniratā nityaṃ brāhmaṇā vijitendriyāḥ | dānādhyayanaśīlāśca saṃyatāśca pratigrahe || 13 ||
+6,14,न नास्तिको नानृतको न कश्चिदबहुश्रुतः । नासूयको न चाशक्तो नाविद्वान् विद्यते तदा ॥ १४ ॥,na nāstiko nānṛtako na kaścidabahuśrutaḥ | nāsūyako na cāśakto nāvidvān vidyate tadā || 14 ||
+6,15,न दीनः क्षिप्तचित्तो वा व्यथितो वापि कश्चन । कश्चिन्नरो वा नारी वा नाश्रीमान्नाप्यरूपवान् । द्रष्टुं शक्यमयोध्यायां नापि राजन्यभक्तिमान् ॥ १५ ॥,na dīnaḥ kṣiptacitto vā vyathito vāpi kaścana | kaścinnaro vā nārī vā nāśrīmānnāpyarūpavān | draṣṭuṃ śakyamayodhyāyāṃ nāpi rājanyabhaktimān || 15 ||
+6,16,वर्णेष्वग्र्यचतुर्थेषु देवतातिथिपूजकाः । दीर्घायुषो नराः सर्वे धर्मं सत्यं च संश्रिताः ॥ १६ ॥,varṇeṣvagryacaturtheṣu devatātithipūjakāḥ | dīrghāyuṣo narāḥ sarve dharmaṃ satyaṃ ca saṃśritāḥ || 16 ||
+6,17,क्षत्रं ब्रह्ममुखं चासीद्वैश्याः क्षत्रमनुव्रताः । शूद्राः स्वधर्मनिरतास्त्रीन् वर्णानुपचारिणः ॥ १७ ॥,kṣatraṃ brahmamukhaṃ cāsīdvaiśyāḥ kṣatramanuvratāḥ | śūdrāḥ svadharmaniratāstrīn varṇānupacāriṇaḥ || 17 ||
+6,18,सा तेनेक्ष्वाकुनाथेन पुरी सुपरिरक्षिता । यथा पुरस्तान्मनुना मानवेन्द्रेण धीमता ॥ १८ ॥,sā tenekṣvākunāthena purī suparirakṣitā | yathā purastānmanunā mānavendreṇa dhīmatā || 18 ||
+6,19,योधानामग्निकल्पानां पेशलानाममर्षिणाम् । संपूर्णाकृतविद्यानां गुहाकेसरिणामिव ॥ १९ ॥,yodhānāmagnikalpānāṃ peśalānāmamarṣiṇām | saṃpūrṇākṛtavidyānāṃ guhākesariṇāmiva || 19 ||
+6,20,काम्बोजविषये जातैर्बाह्लीकैश्च हयोत्तमैः । वनायुजैर्नदीजैश्च पूर्णाहरिहयोपमैः ॥ २० ॥,kāmbojaviṣaye jātairbāhlīkaiśca hayottamaiḥ | vanāyujairnadījaiśca pūrṇāharihayopamaiḥ || 20 ||
+6,21,विन्ध्यपर्वतजैर्मत्तैः पूर्णा हैमवतैरपि । मदान्वितैरतिबलैर्मातङ्गैः पर्वतोपमैः ॥ २१ ॥,vindhyaparvatajairmattaiḥ pūrṇā haimavatairapi | madānvitairatibalairmātaṅgaiḥ parvatopamaiḥ || 21 ||
+6,22,अञ्जनादपि निष्क्रान्तैर्वामनादपि च द्विपैः । भद्रमन्द्रैर्भद्रमृगैर्मृगमन्द्रैश्च सा पुरी ॥ २२ ॥,añjanādapi niṣkrāntairvāmanādapi ca dvipaiḥ | bhadramandrairbhadramṛgairmṛgamandraiśca sā purī || 22 ||
+6,23,नित्यमत्तैः सदा पूर्णा नागैरचलसंनिभैः । सा योजने च द्वे ��ूयः सत्यनामा प्रकाशते ॥ २३ ॥,nityamattaiḥ sadā pūrṇā nāgairacalasaṃnibhaiḥ | sā yojane ca dve bhūyaḥ satyanāmā prakāśate || 23 ||
+6,24,तां सत्यनामां दृढतोरणार्गलाम् गृहैर्विचित्रैरुपशोभितां शिवाम् । पुरीमयोध्यां नृसहस्रसंकुलां शशास वै शक्रसमो महीपतिः ॥ २४ ॥,tāṃ satyanāmāṃ dṛḍhatoraṇārgalām gṛhairvicitrairupaśobhitāṃ śivām | purīmayodhyāṃ nṛsahasrasaṃkulāṃ śaśāsa vai śakrasamo mahīpatiḥ || 24 ||
+7,1,अष्टौ बभूवुर्वीरस्य तस्यामात्या यशस्विनः । शुचयश्चानुरक्ताश्च राजकृत्येषु नित्यशः ॥ १ ॥,aṣṭau babhūvurvīrasya tasyāmātyā yaśasvinaḥ | śucayaścānuraktāśca rājakṛtyeṣu nityaśaḥ || 1 ||
+7,2,धृष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थो अर्थसाधकः । अशोको मन्त्रपालश्च सुमन्त्रश्चाष्टमो ऽभवत् ॥ २ ॥,dhṛṣṭirjayanto vijayaḥ siddhārtho arthasādhakaḥ | aśoko mantrapālaśca sumantraścāṣṭamo'bhavat || 2 ||
+7,3,ऋत्विजौ द्वावभिमतौ तस्यास्तामृषिसत्तमौ । वसिष्ठो वामदेवश्च मन्त्रिणश्च तथापरे ॥ ३ ॥,ṛtvijau dvāvabhimatau tasyāstāmṛṣisattamau | vasiṣṭho vāmadevaśca mantriṇaśca tathāpare || 3 ||
+7,4,श्रीमन्तश्च महात्मानः शास्त्रज्ञा दृढविक्रमाः । कीर्तिमन्तः प्रणिहिता यथावचनकारिणः ॥ ४ ॥,śrīmantaśca mahātmānaḥ śāstrajñā dṛḍhavikramāḥ | kīrtimantaḥ praṇihitā yathāvacanakāriṇaḥ || 4 ||
+7,5,तेजःक्षमायशःप्राप्ताः स्मितपूर्वाभिभाषिणः । क्रोधात् कामार्थहेतोर्वा न ब्रूयुरनृतं वचः ॥ ५ ॥,tejaḥkṣamāyaśaḥprāptāḥ smitapūrvābhibhāṣiṇaḥ | krodhāt kāmārthahetorvā na brūyuranṛtaṃ vacaḥ || 5 ||
+7,6,तेषामविदितं किं चित् स्वेषु नास्ति परेषु वा । क्रियमाणं कृतं वापि चारेणापि चिकीर्षितम् ॥ ६ ॥,teṣāmaviditaṃ kiṃ cit sveṣu nāsti pareṣu vā | kriyamāṇaṃ kṛtaṃ vāpi cāreṇāpi cikīrṣitam || 6 ||
+7,7,कुशला व्यवहारेषु सौहृदेषु परीक्षिताः । प्राप्तकालं यथा दण्डं धारयेयुः सुतेष्वपि ॥ ७ ॥,kuśalā vyavahāreṣu sauhṛdeṣu parīkṣitāḥ | prāptakālaṃ yathā daṇḍaṃ dhārayeyuḥ suteṣvapi || 7 ||
+7,8,कोशसंग्रहणे युक्ता बलस्य च परिग्रहे । अहितं चापि पुरुषं न विहिंस्युरदूषकम् ॥ ८ ॥,kośasaṃgrahaṇe yuktā balasya ca parigrahe | ahitaṃ cāpi puruṣaṃ na vihiṃsyuradūṣakam || 8 ||
+7,9,वीराश्च नियतोत्साहा राजशास्त्रमनुष्ठिताः । शुचीनां रक्षितारश्च नित्यं विषयवासिनाम् ॥ ९ ॥,vīrāśca niyatotsāhā rājaśāstramanuṣṭhitāḥ | śucīnāṃ rakṣitāraśca nityaṃ viṣayavāsinām || 9 ||
+7,10,ब्रह्मक्षत्रमहिंसन्तस्ते कोशं समपूरयन् । सुतीक्ष्णदण्डाः संप्रेक्ष्य पुरुषस्य बलाबलम् ॥ १० ॥,brahmakṣatramahiṃsantaste kośaṃ samapūrayan | sutīkṣṇadaṇḍāḥ saṃprekṣya puruṣasya balābalam || 10 ||
+7,11,शुचीनामेकबुद्धीनां सर्वेषां संप्रजानताम् । नासीत् पुरे वा राष्ट्रे वा मृषावादी नरः क्व चित् ॥ ११ ॥,śucīnāmekabuddhīnāṃ sarveṣāṃ saṃprajānatām | nāsīt pure vā rāṣṭre vā mṛṣāvādī naraḥ kva cit || 11 ||
+7,12,कश्चिन्न दुष्टस्तत्रासीत् परदाररतिर्नरः । प्रशान्तं सर्वमेवासीद् राष्ट्रं पुरवरं च तत् ॥ १२ ॥,kaścinna duṣṭastatrāsīt paradāraratirnaraḥ | praśāntaṃ sarvamevāsīd rāṣṭraṃ puravaraṃ ca tat || 12 ||
+7,13,सुवाससः सुवेशाश्च ते च सर्वे सुशीलिनः । हितार्थं च नरेन्द्रस्य जाग्रतो नयचक्षुषा ॥ १३ ॥,suvāsasaḥ suveśāśca te ca sarve suśīlinaḥ | hitārthaṃ ca narendrasya jāgrato nayacakṣuṣā || 13 ||
+7,14,गुरौ गुणगृहीताश्च प्रख्याताश्च पराक्रमैः । विदेशेष्वपि विज्ञाताः सर्वतो बुद्धिनिश्चयात् ॥ १४ ॥,gurau guṇagṛhītāśca prakhyātāśca parākramaiḥ | videśeṣvapi vijñātāḥ sarvato buddhiniścayāt || 14 ||
+7,15,ईदृशैस्तैरमात्यैस्तु राजा दशरथो ऽनघः । उपपन्नो गुणोपेतैरन्वशासद्वसुंधराम् ॥ १५ ॥,īdṛśaistairamātyaistu rājā daśaratho'naghaḥ | upapanno guṇopetairanvaśāsadvasuṃdharām || 15 ||
+7,16,अवेक्षमाणश्चारेण प्रजा धर्मेण रञ्जयन् । नाध्यगच्छद्विशिष्टं वा तुल्यं वा शत्रुमात्मनः ॥ १६ ॥,avekṣamāṇaścāreṇa prajā dharmeṇa rañjayan | nādhyagacchadviśiṣṭaṃ vā tulyaṃ vā śatrumātmanaḥ || 16 ||
+7,17,तैर्मन्त्रिभिर्मन्त्रहितैर्निविष्टैर्वृतो ऽनुरक्तैः कुशलैः समर्थैः । स पार्थिवो दीप्तिमवाप युक्तस्तेजोमयैर्गोभिरिवोदितो ऽर्कः ॥ १७ ॥,tairmantribhirmantrahitairniviṣṭairvṛto'nuraktaiḥ kuśalaiḥ samarthaiḥ | sa pārthivo dīptimavāpa yuktastejomayairgobhirivodito'rkaḥ || 17 ||
+8,1,तस्य त्वेवं प्रभावस्य धर्मज्ञस्य महात्मनः । सुतार्थं तप्यमानस्य नासीद्वंशकरः सुतः ॥ १ ॥,tasya tvevaṃ prabhāvasya dharmajñasya mahātmanaḥ | sutārthaṃ tapyamānasya nāsīdvaṃśakaraḥ sutaḥ || 1 ||
+8,2,चिन्तयानस्य तस्यैवं बुद्धिरासीन्महात्मनः । सुतार्थं वाजिमेधेन किमर्थं न यजाम्यहम् ॥ २ ॥,cintayānasya tasyaivaṃ buddhirāsīnmahātmanaḥ | sutārthaṃ vājimedhena kimarthaṃ na yajāmyaham || 2 ||
+8,3,स निश्चितां मतिं कृत्वा यष्टव्यमिति बुद्धिमान् । मन्त्रिभिः सह धर्मात्मा सर्वैरेव कृतात्मभिः ॥ ३ ॥,sa niścitāṃ matiṃ kṛtvā yaṣṭavyamiti buddhimān | mantribhiḥ saha dharmātmā sarvaireva kṛtātmabhiḥ || 3 ||
+8,4,ततो ऽब्रवीदिदं राजा सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम् । शीघ्रमानय मे सर्वान् गुरूंस्तान् सपुरोहितान् ॥ ४ ॥,tato'bravīdidaṃ rājā sumantraṃ mantrisattamam | śīghramānaya me sarvān gurūṃstān sapurohitān || 4 ||
+8,5,एतच्छ्रुत्वा रहः सूतो राजानमिदमब्रवीत् । ऋत्विग्भिरुपदिष्टो ऽयं पुरावृत्तो मया श्रुतः ॥ ५ ॥,etacchrutvā rahaḥ sūto rājānamidamabravīt | ṛtvigbhirupadiṣṭo'yaṃ purāvṛtto mayā śrutaḥ || 5 ||
+8,6,सनत्कुमारो भगवान्पूर्वं कथितवान् कथाम् । ऋषीणां संनिधौ राजंस्तव पुत्रागमं प्रति ॥ ६ ॥,sanatkumāro bhagavānpūrvaṃ kathitavān kathām | ṛṣīṇāṃ saṃnidhau rājaṃstava putrāgamaṃ prati || 6 ||
+8,7,काश्यपस्य तु पुत्रो ऽस्ति विभाण्डक इति श्रुतः । ऋश्यशृङ्ग इति ख्यातस्तस्य पुत्रो भविष्यति ॥ ७ ॥,kāśyapasya tu putro'sti vibhāṇḍaka iti śrutaḥ | ṛśyaśṛṅga iti khyātastasya putro bhaviṣyati || 7 ||
+8,8,स वने नित्यसंवृद्धो मुनिर्वनचरः सदा । नान्यं जानाति विप्रेन्द्रो नित्यं पित्रनुवर्तनात् ॥ ८ ॥,sa vane nityasaṃvṛddho munirvanacaraḥ sadā | nānyaṃ jānāti viprendro nityaṃ pitranuvartanāt || 8 ||
+8,9,द्वैविध्यं ब्रह्मचर्यस्य भविष्यति महात्मनः । लोकेषु प्रथितं राजन् विप्रैश्च कथितं सदा ॥ ९ ॥,dvaividhyaṃ brahmacaryasya bhaviṣyati mahātmanaḥ | lokeṣu prathitaṃ rājan vipraiśca kathitaṃ sadā || 9 ||
+8,10,तस्यैवं वर्तमानस्य कालः समभिवर्तत । अग्निं शुश्रूषमाणस्य पितरं च यशस्विनम् ॥ १० ॥,tasyaivaṃ vartamānasya kālaḥ samabhivartata | agniṃ śuśrūṣamāṇasya pitaraṃ ca yaśasvinam || 10 ||
+8,11,एतस्मिन्नेव काले तु लोमपादः प्रतापवान् । अङ्गेषु प्रथितो राजा भविष्यति महाबलः ॥ ११ ॥,etasminneva kāle tu lomapādaḥ pratāpavān | aṅgeṣu prathito rājā bhaviṣyati mahābalaḥ || 11 ||
+8,12,तस्य व्यतिक्रमाद् राज्ञो भविष्यति सुदारुणा । अनावृष्टिः सुघोरा वै सर्वभूतभयावहा ॥ १२ ॥,tasya vyatikramād rājño bhaviṣyati sudāruṇā | anāvṛṣṭiḥ sughorā vai sarvabhūtabhayāvahā || 12 ||
+8,13,अनावृष्ट्यां तु वृत्तायां राजा दुःखसमन्वितः । ब्राह्मणाञ् श्रुतवृद्धांश्च समानीय प्रवक्ष्यति ॥ १३ ॥,anāvṛṣṭyāṃ tu vṛttāyāṃ rājā duḥkhasamanvitaḥ | brāhmaṇāñ śrutavṛddhāṃśca samānīya pravakṣyati || 13 ||
+8,14,भवन्तः श्रुतधर्माणो लोकचारित्रवेदिनः । समादिशन्तु नियमं प्रायश्चित्तं यथा भवेत् ॥ १४ ॥,bhavantaḥ śrutadharmāṇo lokacāritravedinaḥ | samādiśantu niyamaṃ prāyaścittaṃ yathā bhavet || 14 ||
+8,15,वक्ष्यन्ति ते महीपालं ब्राह्मणा वेदपारगाः । विभाण्डकसुतं राजन् सर्वोपायैरिहानय ॥ १५ ॥,vakṣyanti te mahīpālaṃ brāhmaṇā vedapāragāḥ | vibhāṇḍakasutaṃ rājan sarvopāyairihānaya || 15 ||
+8,16,आनाय्य च महीपाल ऋश्यशृङ्गं सुसत्कृतम् । प्रयच्छ कन्यां शान्तां वै विधिना सुसमाहितः ॥ १६ ॥,ānāyya ca mahīpāla ṛśyaśṛṅgaṃ susatkṛtam | prayaccha kanyāṃ śāntāṃ vai vidhinā susamāhitaḥ || 16 ||
+8,17,तेषां तु वचनं श्रुत्वा राजा चिन्तां प्रपत्स्यते । केनोपायेन वै शक्यमिहानेतुं स वीर्यवान् ॥ १७ ॥,teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā rājā cintāṃ prapatsyate | kenopāyena vai śakyamihānetuṃ sa vīryavān || 17 ||
+8,18,ततो राजा विनिश्चित्य सह मन्त्रिभिरात्मवान् । पुरोहितममात्यांश्च प्रेषयिष्यति सत्कृतान् ॥ १८ ॥,tato rājā viniścitya saha mantribhirātmavān | purohitamamātyāṃśca preṣayiṣyati satkṛtān || 18 ||
+8,19,ते तु राज्ञो वचः श्रुत्वा व्यथिता वनताननाः । न गच्छेम ऋषेर्भीता अनुनेष्यन्ति तं नृपम् ॥ १९ ॥,te tu rājño vacaḥ śrutvā vyathitā vanatānanāḥ | na gacchema ṛṣerbhītā anuneṣyanti taṃ nṛpam || 19 ||
+8,20,वक्ष्यन्ति चिन्तयित्वा ते तस्योपायांश्च तान् क्षमान् । आनेष्यामो वयं विप्रं न च दोषो भविष्यति ॥ २० ॥,vakṣyanti cintayitvā te tasyopāyāṃśca tān kṣamān | āneṣyāmo vayaṃ vipraṃ na ca doṣo bhaviṣyati || 20 ||
+8,21,एवमङ्गाधिपेनैव गणिकाभिरृषेः सुतः । आनीतो ऽवर्षयद्देवः शान्ता चास्मै प्रदीयते ॥ २१ ॥,evamaṅgādhipenaiva gaṇikābhirṛṣeḥ sutaḥ | ānīto'varṣayaddevaḥ śāntā cāsmai pradīyate || 21 ||
+8,22,ऋश्यशृङ्गस्तु जामाता पुत्रांस्तव विधास्यति । सनत्कुमारकथितमेतावद्व्याहृतं मया ॥ २२ ॥,ṛśyaśṛṅgastu jāmātā putrāṃstava vidhāsyati | sanatkumārakathitametāvadvyāhṛtaṃ mayā || 22 ||
+8,23,अथ हृष्टो दशरथः सुमन्त्रं प्रत्यभाषत । यथर्ष्यशृङ्गस्त्वानीतो विस्तरेण त्वयोच्यताम् ॥ २३ ॥,atha hṛṣṭo daśarathaḥ sumantraṃ pratyabhāṣata | yatharṣyaśṛṅgastvānīto vistareṇa tvayocyatām || 23 ||
+9,1,सुमन्त्रश्चोदितो राज्ञा प्रोवाचेदं वचस्तदा । यथर्ष्यशृङ्गस्त्वानीतः शृणु मे मन्त्रिभिः सह ॥ १ ॥,sumantraścodito rājñā provācedaṃ vacastadā | yatharṣyaśṛṅgastvānītaḥ śṛṇu me mantribhiḥ saha || 1 ||
+9,2,लोमपादमुवाचेदं सहामात्यः पुरोहितः । उपायो निरपायो ऽयमस्माभिरभिचिन्तितः ॥ २ ॥,lomapādamuvācedaṃ sahāmātyaḥ purohitaḥ | upāyo nirapāyo'yamasmābhirabhicintitaḥ || 2 ||
+9,3,ऋश्यशृङ्गो वनचरस्तपःस्वाध्यायने रतः । अनभिज्ञः स नारीणां विषयाणां सुखस्य च ॥ ३ ॥,ṛśyaśṛṅgo vanacarastapaḥsvādhyāyane rataḥ | anabhijñaḥ sa nārīṇāṃ viṣayāṇāṃ sukhasya ca || 3 ||
+9,4,इन्द्रियार्थैरभिमतैर्नरचित्तप्रमाथिभिः । पुरमानाययिष्यामः क्षिप्रं चाध्यवसीयताम् ॥ ४ ॥,indriyārthairabhimatairnaracittapramāthibhiḥ | puramānāyayiṣyāmaḥ kṣipraṃ cādhyavasīyatām || 4 ||
+9,5,गणिकास्तत्र गच्छन्तु रूपवत्यः स्वलंकृताः । प्रलोभ्य विविधोपायैरानेष्यन्तीह सत्कृताः ॥ ५ ॥,gaṇikāstatra gacchantu rūpavatyaḥ svalaṃkṛtāḥ | pralobhya vividhopāyairāneṣyantīha satkṛtāḥ || 5 ||
+9,6,श्रुत्वा तथेति राजा च प्रत्युवाच पुरोहितम् । पुरोहितो मन्त्रिणश्च तथा चक्रुश्च ते तदा ॥ ६ ॥,śrutvā tatheti rājā ca pratyuvāca purohitam | purohito mantriṇaśca tathā cakruśca te tadā || 6 ||
+9,7,वारमुख्यास्तु तच्छ्रुत्वा वनं प्रविविशुर्महत् । आश्रमस्याविदूरे ऽस्मिन्यत्नं कुर्वन्ति दर्शने । ऋषिपुत्रस्य घोरस्य नित्यमाश्रमवासिनः ॥ ७ ॥,vāramukhyāstu tacchrutvā vanaṃ praviviśurmahat | āśramasyāvidūre'sminyatnaṃ kurvanti darśane | ṛṣiputrasya ghorasya nityamāśramavāsinaḥ || 7 ||
+9,8,पितुः स नित्यसंतुष्टो नातिचक्राम चाश्रमात् ॥ ८ ॥,pituḥ sa nityasaṃtuṣṭo nāticakrāma cāśramāt || 8 ||
+9,9,न तेन जन्मप्रभृति दृष्टपूर्वं तपस्विना । स्त्री वा पुमान् वा यच्चान्यत् सत्त्वं नगरराष्ट्रजम् ॥ ९ ॥,na tena janmaprabhṛti dṛṣṭapūrvaṃ tapasvinā | strī vā pumān vā yaccānyat sattvaṃ nagararāṣṭrajam || 9 ||
+9,10,ततः कदा चित्तं देशमाजगाम यदृच्छया । विभाण्डकसुतस्तत्र ताश्चापश्यद्वराङ्गनाः ॥ १० ॥,tataḥ kadā cittaṃ deśamājagāma yadṛcchayā | vibhāṇḍakasutastatra tāścāpaśyadvarāṅganāḥ || 10 ||
+9,11,ताश्चित्रवेषाः प्रमदा गायन्त्यो मधुरस्वरैः । ऋषिपुत्रमुपागम्य सर्वा वचनमब्रुवन् ॥ ११ ॥,tāścitraveṣāḥ pramadā gāyantyo madhurasvaraiḥ | ṛṣiputramupāgamya sarvā vacanamabruvan || 11 ||
+9,12,कस्त्वं किं वर्तसे ब्रह्मञ्ज्ञातुमिच्छामहे वयम् । एकस्त्वं विजने घोरे वने चरसि शंस नः ॥ १२ ॥,kastvaṃ kiṃ vartase brahmañjñātumicchāmahe vayam | ekastvaṃ vijane ghore vane carasi śaṃsa naḥ || 12 ||
+9,13,अदृष्टरूपास्तास्तेन काम्यरूपा वने स्त्रियः । हार्दात्तस्य मतिर्जाता आख्यातुं पितरं स्वकम् ॥ १३ ॥,adṛṣṭarūpāstāstena kāmyarūpā vane striyaḥ | hārdāttasya matirjātā ākhyātuṃ pitaraṃ svakam || 13 ||
+9,14,पिता विभाण्डको ऽस्माकं तस्याहं सुत औरसः । ऋश्यशृङ्ग इति ख्यातं नाम कर्म च मे भुवि ॥ १४ ॥,pitā vibhāṇḍako'smākaṃ tasyāhaṃ suta aurasaḥ | ṛśyaśṛṅga iti khyātaṃ nāma karma ca me bhuvi || 14 ||
+9,15,इहाश्रमपदो ऽस्माकं समीपे शुभदर्शनाः । करिष्ये वो ऽत्र पूजां वै सर्वेषां विधिपूर्वकम् ॥ १५ ॥,ihāśramapado'smākaṃ samīpe śubhadarśanāḥ | kariṣye vo'tra pūjāṃ vai sarveṣāṃ vidhipūrvakam || 15 ||
+9,16,ऋषिपुत्रवचः श्रुत्वा सर्वासां मतिरास वै । तदाश्रमपदं द्रष्टुं जग्मुः सर्वाश्च तेन ह ॥ १६ ॥,ṛṣiputravacaḥ śrutvā sarvāsāṃ matirāsa vai | tadāśramapadaṃ draṣṭuṃ jagmuḥ sarvāśca tena ha || 16 ||
+9,17,गतानां तु ततः पूजामृषिपुत्रश्चकार ह । इदमर्घ्यमिदं पाद्यमिदं मूलं फलं च नः ॥ १७ ॥,gatānāṃ tu tataḥ pūjāmṛṣiputraścakāra ha | idamarghyamidaṃ pādyamidaṃ mūlaṃ phalaṃ ca naḥ || 17 ||
+9,18,प्रतिगृह्य तु तां पूजां सर्वा एव समुत्सुकाः । ऋषेर्भीताश्च शीघ्रं तु गमनाय मतिं दधुः ॥ १८ ॥,pratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ sarvā eva samutsukāḥ | ṛṣerbhītāśca śīghraṃ tu gamanāya matiṃ dadhuḥ || 18 ||
+9,19,अस्माकमपि मुख्यानि फलानीमानि वै द्विज । गृहाण प्रति भद्रं ते भक्षयस्व च मा चिरम् ॥ १९ ॥,asmākamapi mukhyāni phalānīmāni vai dvija | gṛhāṇa prati bhadraṃ te bhakṣayasva ca mā ciram || 19 ||
+9,20,ततस्तास्तं समालिङ्ग्य सर्वा हर्षसमन्विताः । मोदकान्प्रददुस्तस्मै भक्ष्यांश्च विविधाञ् शुभान् ॥ २० ॥,tatastāstaṃ samāliṅgya sarvā harṣasamanvitāḥ | modakānpradadustasmai bhakṣyāṃśca vividhāñ śubhān || 20 ||
+9,21,तानि चास्वाद्य तेजस्वी फलानीति स्म मन्यते । अनास्वादितपूर्वाणि वने नित्यनिवासिना ॥ २१ ॥,tāni cāsvādya tejasvī phalānīti sma manyate | anāsvāditapūrvāṇi vane nityanivāsinā || 21 ||
+9,22,आपृच्छ्य च तदा विप्रं व्रतचर्यां निवेद्य च । गच्छन्ति स्मापदेशात्ता भीतास्तस्य पितुः स्त्रियः ॥ २२ ॥,āpṛcchya ca tadā vipraṃ vratacaryāṃ nivedya ca | gacchanti smāpadeśāttā bhītāstasya pituḥ striyaḥ || 22 ||
+9,23,गतासु तासु सर्वासु काश्यपस्यात्मजो द्विजः । अस्वस्थहृदयश्चासीद्दुःखं स्म परिवर्तते ॥ २३ ॥,gatāsu tāsu sarvāsu kāśyapasyātmajo dvijaḥ | asvasthahṛdayaścāsīdduḥkhaṃ sma parivartate || 23 ||
+9,24,ततो ऽपरेद्युस्तं देशमाजगाम स वीर्यवान् । मनोज्ञा यत्र ता दृष्टा वारमुख्याः स्वलंकृताः ॥ २४ ॥,tato'paredyustaṃ deśamājagāma sa vīryavān | manojñā yatra tā dṛṣṭā vāramukhyāḥ svalaṃkṛtāḥ || 24 ||
+9,25,दृष्ट्वैव च तदा विप्रमायान्तं हृष्टमानसाः । उपसृत्य ततः सर्वास्तास्तमूचुरिदं वचः ॥ २५ ॥,dṛṣṭvaiva ca tadā vipramāyāntaṃ hṛṣṭamānasāḥ | upasṛtya tataḥ sarvāstāstamūcuridaṃ vacaḥ || 25 ||
+9,26,एह्याश्रमपदं सौम्य अस्माकमिति चाब्रुवन् । तत्राप्येष विधिः श्रीमान् विशेषेण भविष्यति ॥ २६ ॥,ehyāśramapadaṃ saumya asmākamiti cābruvan | tatrāpyeṣa vidhiḥ śrīmān viśeṣeṇa bhaviṣyati || 26 ||
+9,27,श्रुत्वा तु वचनं तासां सर्वासां हृदयंगमम् । गमनाय मतिं चक्रे तं च निन्युस्तदा स्त्रियः ॥ २७ ॥,śrutvā tu vacanaṃ tāsāṃ sarvāsāṃ hṛdayaṃgamam | gamanāya matiṃ cakre taṃ ca ninyustadā striyaḥ || 27 ||
+9,28,तत्र चानीयमाने तु विप्रे तस्मिन्महात्मनि । ववर्ष सहसा देवो जगत् प्रह्लादयंस्तदा ॥ २८ ॥,tatra cānīyamāne tu vipre tasminmahātmani | vavarṣa sahasā devo jagat prahlādayaṃstadā || 28 ||
+9,29,वर्षेणैवागतं विप्रं विषयं स्वं नराधिपः । प्रत्युद्गम्य मुनिं प्रह्वः शिरसा च महीं गतः ॥ २९ ॥,varṣeṇaivāgataṃ vipraṃ viṣayaṃ svaṃ narādhipaḥ | pratyudgamya muniṃ prahvaḥ śirasā ca mahīṃ gataḥ || 29 ||
+9,30,अर्घ्यं च प्रददौ तस्मै न्यायतः सुसमाहितः । वव्रे प्रसादं विप्रेन्द्रान्मा विप्रं मन्युराविशेत् ॥ ३० ॥,arghyaṃ ca pradadau tasmai nyāyataḥ susamāhitaḥ | vavre prasādaṃ viprendrānmā vipraṃ manyurāviśet || 30 ||
+9,31,अन्तःपुरं प्रविश्यास्मै कन्यां दत्त्वा यथाविधि । शान्तां शान्तेन मनसा राजा हर्षमवाप सः ॥ ३१ ॥,antaḥpuraṃ praviśyāsmai kanyāṃ dattvā yathāvidhi | śāntāṃ śāntena manasā rājā harṣamavāpa saḥ || 31 ||
+9,32,एवं स न्यवसत्तत्र सर्वकामैः सुपूजितः । ऋश्यशृङ्गो महातेजाः शान्तया सह भार्यया ॥ ३२ ॥,evaṃ sa nyavasattatra sarvakāmaiḥ supūjitaḥ | ṛśyaśṛṅgo mahātejāḥ śāntayā saha bhāryayā || 32 ||
+10,1,भूय एव च राजेन्द्र शृणु मे वचनं हितम् । यथा स देवप्रवरः कथायामेवमब्रवीत् ॥ १ ॥,bhūya eva ca rājendra śṛṇu me vacanaṃ hitam | yathā sa devapravaraḥ kathāyāmevamabravīt || 1 ||
+10,2,इक्ष्वाकूणां कुले जातो भविष्यति सुधार्मिकः । राजा दशरथो नाम्ना श्रीमान् सत्यप्रतिश्रवः ॥ २ ॥,ikṣvākūṇāṃ kule jāto bhaviṣyati sudhārmikaḥ | rājā daśaratho nāmnā śrīmān satyapratiśravaḥ || 2 ||
+10,3,अङ्गराजेन सख्यं च तस्य राज्ञो भविष्यति । कन्या चास्य महाभागा शान्ता नाम भविष्यति ॥ ३ ॥,aṅgarājena sakhyaṃ ca tasya rājño bhaviṣyati | kanyā cāsya mahābhāgā śāntā nāma bhaviṣyati || 3 ||
+10,4,पुत्रस्त्वङ्गस्य राज्ञस्तु लोमपाद इति श्रुतः । तं स राजा दशरथो गमिष्यति महायशाः ॥ ४ ॥,putrastvaṅgasya rājñastu lomapāda iti śrutaḥ | taṃ sa rājā daśaratho gamiṣyati mahāyaśāḥ || 4 ||
+10,5,अनपत्यो ऽस्मि धर्मात्मञ् शान्ताभर्ता मम क्रतुम् । आहरेत त्वयाज्ञप्तः संतानार्थं कुलस्य च ॥ ५ ॥,anapatyo'smi dharmātmañ śāntābhartā mama kratum | āhareta tvayājñaptaḥ saṃtānārthaṃ kulasya ca || 5 ||
+10,6,श्रुत्वा राज्ञो ऽथ तद्वाक्यं मनसा स विचिन्त्य च । प्रदास्यते पुत्रवन्तं शान्ता भर्तारमात्मवान् ॥ ६ ॥,śrutvā rājño'tha tadvākyaṃ manasā sa vicintya ca | pradāsyate putravantaṃ śāntā bhartāramātmavān || 6 ||
+10,7,प्रतिगृह्य च तं विप्रं स राजा विगतज्वरः । आहरिष्यति तं यज्ञं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ ७ ॥,pratigṛhya ca taṃ vipraṃ sa rājā vigatajvaraḥ | āhariṣyati taṃ yajñaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā || 7 ||
+10,8,तं च राजा दशरथो यष्टुकामः कृताञ्जलिः । ऋश्यशृङ्गं द्विजश्रेष्ठं वरयिष्यति धर्मवित् ॥ ८ ॥,taṃ ca rājā daśaratho yaṣṭukāmaḥ kṛtāñjaliḥ | ṛśyaśṛṅgaṃ dvijaśreṣṭhaṃ varayiṣyati dharmavit || 8 ||
+10,9,यज्ञार्थं प्रसवार्थं च स्वर्गार्थं च नरेश्वरः । लभते च स तं कामं द्विजमुख्याद्विशां पतिः ॥ ९ ॥,yajñārthaṃ prasavārthaṃ ca svargārthaṃ ca nareśvaraḥ | labhate ca sa taṃ kāmaṃ dvijamukhyādviśāṃ patiḥ || 9 ||
+10,10,पुत्राश्चास्य भविष्यन्ति चत्वारो ऽमितविक्रमाः । वंशप्रतिष्ठानकराः सर्वलोकेषु विश्रुताः ॥ १० ॥,putrāścāsya bhaviṣyanti catvāro'mitavikramāḥ | vaṃśapratiṣṭhānakarāḥ sarvalokeṣu viśrutāḥ || 10 ||
+10,11,एवं स देवप्रवरः पूर्वं कथितवान् कथाम् । सनत्कुमारो भगवान्पुरा देवयुगे प्रभुः ॥ ११ ॥,evaṃ sa devapravaraḥ pūrvaṃ kathitavān kathām | sanatkumāro bhagavānpurā devayuge prabhuḥ || 11 ||
+10,12,स त्वं पुरुषशार्दूल तमानय सुसत्कृतम् । स्वयमेव महाराज गत्वा सबलवाहनः ॥ १२ ॥,sa tvaṃ puruṣaśārdūla tamānaya susatkṛtam | svayameva mahārāja gatvā sabalavāhanaḥ || 12 ||
+10,13,अनुमान्य वसिष्ठं च सूतवाक्यं निशम्य च । सान्तःपुरः सहामात्यः प्रययौ यत्र स द्विजः ॥ १३ ॥,anumānya vasiṣṭhaṃ ca sūtavākyaṃ niśamya ca | sāntaḥpuraḥ sahāmātyaḥ prayayau yatra sa dvijaḥ || 13 ||
+10,14,वनानि सरितश्चैव व्यतिक्रम्य शनैः शनैः । अभिचक्राम तं देशं यत्र वै मुनिपुंगवः ॥ १४ ॥,vanāni saritaścaiva vyatikramya śanaiḥ śanaiḥ | abhicakrāma taṃ deśaṃ yatra vai munipuṃgavaḥ || 14 ||
+10,15,आसाद्य तं द्विजश्रेष्ठं लोमपादसमीपगम् । ऋषिपुत्रं ददर्शादौ दीप्यमानमिवानलम् ॥ १५ ॥,āsādya taṃ dvijaśreṣṭhaṃ lomapādasamīpagam | ṛṣiputraṃ dadarśādau dīpyamānamivānalam || 15 ||
+10,16,ततो राजा यथान्यायं पूजां चक्रे विशेषतः । सखित्वात्तस्य वै राज्ञः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ १६ ॥,tato rājā yathānyāyaṃ pūjāṃ cakre viśeṣataḥ | sakhitvāttasya vai rājñaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā || 16 ||
+10,17,लोमपादेन चाख्यातमृषिपुत्राय धीमते । सख्यं संबन्धकं चैव तदा तं प्रत्यपूजयत् ॥ १७ ॥,lomapādena cākhyātamṛṣiputrāya dhīmate | sakhyaṃ saṃbandhakaṃ caiva tadā taṃ pratyapūjayat || 17 ||
+10,18,एवं सुसत्कृतस्तेन सहोषित्वा नरर्षभः । सप्ताष्टदिवसान् राजा राजानमिदमब्रवीत् ॥ १८ ॥,evaṃ susatkṛtastena sahoṣitvā nararṣabhaḥ | saptāṣṭadivasān rājā rājānamidamabravīt || 18 ||
+10,19,शान्ता तव सुता राजन् सह भर्त्रा विशाम्पते । मदीयं नगरं यातु कार्यं हि महदुद्यतम् ॥ १९ ॥,śāntā tava sutā rājan saha bhartrā viśāmpate | madīyaṃ nagaraṃ yātu kāryaṃ hi mahadudyatam || 19 ||
+10,20,तथेति राजा संश्रुत्य गमनं तस्य धीमतः । उवाच वचनं विप्रं गच्छ त्वं सह भार्यया ॥ २० ॥,tatheti rājā saṃśrutya gamanaṃ tasya dhīmataḥ | uvāca vacanaṃ vipraṃ gaccha tvaṃ saha bhāryayā || 20 ||
+10,21,ऋषिपुत्रः प्रतिश्रुत्य तथेत्याह नृपं तदा । स नृपेणाभ्यनुज्ञातः प्रययौ सह भार्यया ॥ २१ ॥,ṛṣiputraḥ pratiśrutya tathetyāha nṛpaṃ tadā | sa nṛpeṇābhyanujñātaḥ prayayau saha bhāryayā || 21 ||
+10,22,तावन्योन्याञ्जलिं कृत्वा स्नेहात् संश्लिष्य चोरसा । ननन्दतुर्दशरथो लोमपादश्च वीर्यवान् ॥ २२ ॥,tāvanyonyāñjaliṃ kṛtvā snehāt saṃśliṣya corasā | nanandaturdaśaratho lomapādaśca vīryavān || 22 ||
+10,23,ततः सुहृदमापृच्छ्य प्रस्थितो रघुनन्दनः । पौरेभ्यः प्रेषयामास दूतान् वै शीघ्रगामिनः । क्रियतां नगरं सर्वं क्षिप्रमेव स्वलंकृतम् ॥ २३ ॥,tataḥ suhṛdamāpṛcchya prasthito raghunandanaḥ | paurebhyaḥ preṣayāmāsa dūtān vai śīghragāminaḥ | kriyatāṃ nagaraṃ sarvaṃ kṣiprameva svalaṃkṛtam || 23 ||
+10,24,ततः प्रहृष्टाः पौरास्ते श्रुत्वा राजानमागतम् । तथा प्रचक्रुस्तत् सर्वं राज्ञा यत् प्रेषितं तदा ॥ २४ ॥,tataḥ prahṛṣṭāḥ paurāste śrutvā rājānamāgatam | tathā pracakrustat sarvaṃ rājñā yat preṣitaṃ tadā || 24 ||
+10,25,ततः स्वलंकृतं राजा नगरं प्रविवेश ह । शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः पुरस्कृत्य द्विजर्षभम् ॥ २५ ॥,tataḥ svalaṃkṛtaṃ rājā nagaraṃ praviveśa ha | śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ puraskṛtya dvijarṣabham || 25 ||
+10,26,ततः प्रमुदिताः सर्वे दृष्ट्वा तं नागरा द्विजम् । प्रवेश्यमानं सत्कृत्य नरेन्द्रेणेन्द्रकर्मणा ॥ २६ ॥,tataḥ pramuditāḥ sarve dṛṣṭvā taṃ nāgarā dvijam | praveśyamānaṃ satkṛtya narendreṇendrakarmaṇā || 26 ||
+10,27,अन्तःपुरं प्रवेश्यैनं पूजां कृत्वा तु शास्त्रतः । कृतकृत्यं तदात्मानं मेने तस्योपवाहनात् ॥ २७ ॥,antaḥpuraṃ praveśyainaṃ pūjāṃ kṛtvā tu śāstrataḥ | kṛtakṛtyaṃ tadātmānaṃ mene tasyopavāhanāt || 27 ||
+10,28,अन्तःपुराणि सर्वाणि शान्तां दृष्ट्वा तथागताम् । सह भर्त्रा विशालाक्षीं प्रीत्यानन्दमुपागमन् ॥ २८ ॥,antaḥpurāṇi sarvāṇi śāntāṃ dṛṣṭvā tathāgatām | saha bhartrā viśālākṣīṃ prītyānandamupāgaman || 28 ||
+10,29,पूज्यमाना च ताभिः सा राज्ञा चैव विशेषतः । उवास तत्र सुखिता कं चित् कालं सह द्विजा ॥ २९ ॥,pūjyamānā ca tābhiḥ sā rājñā caiva viśeṣataḥ | uvāsa tatra sukhitā kaṃ cit kālaṃ saha dvijā || 29 ||
+11,1,ततः काले बहुतिथे कस्मिंश्चित् सुमनोहरे । वसन्ते समनुप्राप्ते राज्ञो यष्टुं मनो ऽभवत् ॥ १ ॥,tataḥ kāle bahutithe kasmiṃścit sumanohare | vasante samanuprāpte rājño yaṣṭuṃ mano'bhavat || 1 ||
+11,2,ततः प्रसाद्य शिरसा तं विप्रं देववर्णिनम् । यज्ञाय वरयामास संतानार्थं कुलस्य वै ॥ २ ॥,tataḥ prasādya śirasā taṃ vipraṃ devavarṇinam | yajñāya varayāmāsa saṃtānārthaṃ kulasya vai || 2 ||
+11,3,तथेति च स राजानमुवाच च सुसत्कृतः । संभाराः संभ्रियन्तां ते तुरगश्च विमुच्यताम् ॥ ३ ॥,tatheti ca sa rājānamuvāca ca susatkṛtaḥ | saṃbhārāḥ saṃbhriyantāṃ te turagaśca vimucyatām || 3 ||
+11,4,ततो राजाब्रवीद्वाक्यं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम् । सुमन्त्रावाहय क्षिप्रमृत्विजो ब्रह्मवादिनः ॥ ४ ॥,tato rājābravīdvākyaṃ sumantraṃ mantrisattamam | sumantrāvāhaya kṣipramṛtvijo brahmavādinaḥ || 4 ||
+11,5,ततः सुमन्त्रस्त्वरितं गत्वा त्वरितविक्रमः । समानयत् स तान् विप्रान् समस्तान् वेदपारगान् ॥ ५ ॥,tataḥ sumantrastvaritaṃ gatvā tvaritavikramaḥ | samānayat sa tān viprān samastān vedapāragān || 5 ||
+11,6,सुयज्ञं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम् । पुरोहितं वसिष्ठं च ये चान्ये द्विजसत्तमाः ॥ ६ ॥,suyajñaṃ vāmadevaṃ ca jābālimatha kāśyapam | purohitaṃ vasiṣṭhaṃ ca ye cānye dvijasattamāḥ || 6 ||
+11,7,तान्पूजयित्वा धर्मात्मा राजा दशरथस्तदा । इदं धर्मार्थसहितं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत् ॥ ७ ॥,tānpūjayitvā dharmātmā rājā daśarathastadā | idaṃ dharmārthasahitaṃ ślakṣṇaṃ vacanamabravīt || 7 ||
+11,8,मम लालप्यमानस्य पुत्रार्थं नास्ति वै सुखम् । तदर्थं हयमेधेन यक्ष्यामीति मतिर्मम ॥ ८ ॥,mama lālapyamānasya putrārthaṃ nāsti vai sukham | tadarthaṃ hayamedhena yakṣyāmīti matirmama || 8 ||
+11,9,तदहं यष्टुमिच्छामि शास्त्रदृष्टेन कर्मणा । ऋषिपुत्रप्रभावेन कामान्प्राप्स्यामि चाप्यहम् ॥ ९ ॥,tadahaṃ yaṣṭumicchāmi śāstradṛṣṭena karmaṇā | ṛṣiputraprabhāvena kāmānprāpsyāmi cāpyaham || 9 ||
+11,10,ततः साध्विति तद्वाक्यं ब्राह्मणाः प्रत्यपूजयन् । वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे पार्थिवस्य मुखाच्च्युतम् ॥ १० ॥,tataḥ sādhviti tadvākyaṃ brāhmaṇāḥ pratyapūjayan | vasiṣṭhapramukhāḥ sarve pārthivasya mukhāccyutam || 10 ||
+11,11,ऋश्यशृङ्गपुरोगाश्च प्रत्यूचुर्नृपतिं तदा । संभाराः संभ्रियन्तां ते तुरगश्च विमुच्यताम् ॥ ११ ॥,ṛśyaśṛṅgapurogāśca pratyūcurnṛpatiṃ tadā | saṃbhārāḥ saṃbhriyantāṃ te turagaśca vimucyatām || 11 ||
+11,12,सर्वथा प्राप्यसे पुत्रांश्चतुरो ऽमितविक्रमान् । यस्य ते धार्मिकी बुद्धिरियं पुत्रार्थमागता ॥ १२ ॥,sarvathā prāpyase putrāṃścaturo'mitavikramān | yasya te dhārmikī buddhiriyaṃ putrārthamāgatā || 12 ||
+11,13,ततः प्रीतो ऽभवद् राजा श्रुत्वा तद्द्विजभाषितम् । अमात्यांश्चाब्रवीद् राजा हर्षेणेदं शुभाक्षरम् ॥ १३ ॥,tataḥ prīto'bhavad rājā śrutvā taddvijabhāṣitam | amātyāṃścābravīd rājā harṣeṇedaṃ śubhākṣaram || 13 ||
+11,14,गुरूणां वचनाच्छीघ्रं संभाराः संभ्रियन्तु मे । समर्थाधिष्ठितश्चाश्वः सोपाध्यायो विमुच्यताम् ॥ १४ ॥,gurūṇāṃ vacanācchīghraṃ saṃbhārāḥ saṃbhriyantu me | samarthādhiṣṭhitaścāśvaḥ sopādhyāyo vimucyatām || 14 ||
+11,15,सरय्वाश्चोत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयताम् । शान्तयश्चाभिवर्धन्तां यथाकल्पं यथाविधि ॥ १५ ॥,sarayvāścottare tīre yajñabhūmirvidhīyatām | śāntayaścābhivardhantāṃ yathākalpaṃ yathāvidhi || 15 ||
+11,16,शक्यः कर्तुमयं यज्ञः सर्वेणापि महीक्षिता । नापराधो भवेत् कष्टो यद्यस्मिन् क्रतुसत्तमे ॥ १६ ॥,śakyaḥ kartumayaṃ yajñaḥ sarveṇāpi mahīkṣitā | nāparādho bhavet kaṣṭo yadyasmin kratusattame || 16 ||
+11,17,छिद्रं हि मृगयन्ते ऽत्र विद्वांसो ब्रह्मराक्षसाः । विधिहीनस्य यज्ञस्य सद्यः कर्ता विनश्यति ॥ १७ ॥,chidraṃ hi mṛgayante'tra vidvāṃso brahmarākṣasāḥ | vidhihīnasya yajñasya sadyaḥ kartā vinaśyati || 17 ||
+11,18,तद् यथा विधिपूर्वं मे क्रतुरेष समाप्यते । तथाविधानं क्रियतां समर्थाः करणेष्विह ॥ १८ ॥,tad yathā vidhipūrvaṃ me kratureṣa samāpyate | tathāvidhānaṃ kriyatāṃ samarthāḥ karaṇeṣviha || 18 ||
+11,19,तथेति च ततः सर्वे मन्त्रिणः प्रत्यपूजयन् । पार्थिवेन्द्रस्य तद्वाक्यं यथाज्ञप्तमकुर्वत ॥ १९ ॥,tatheti ca tataḥ sarve mantriṇaḥ pratyapūjayan | pārthivendrasya tadvākyaṃ yathājñaptamakurvata || 19 ||
+11,20,ततो द्विजास्ते धर्मज्ञमस्तुवन्पार्थिवर्षभम् । अनुज्ञातास्ततः सर्वे पुनर्जग्मुर्यथागतम् ॥ २० ॥,tato dvijāste dharmajñamastuvanpārthivarṣabham | anujñātāstataḥ sarve punarjagmuryathāgatam || 20 ||
+11,21,गतानां तु द्विजातीनां मन्त्रिणस्तान्नराधिपः । विसर्जयित्वा स्वं वेश्म प्रविवेश महाद्युतिः ॥ २१ ॥,gatānāṃ tu dvijātīnāṃ mantriṇastānnarādhipaḥ | visarjayitvā svaṃ veśma praviveśa mahādyutiḥ || 21 ||
+12,1,पुनः प्राप्ते वसन्ते तु पूर्णः संवत्सरो ऽभवत् । अभिवाद्य वसिष्ठं च न्यायतः प्रतिपूज्य च ॥ १ ॥,punaḥ prāpte vasante tu pūrṇaḥ saṃvatsaro'bhavat | abhivādya vasiṣṭhaṃ ca nyāyataḥ pratipūjya ca || 1 ||
+12,2,अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं प्रसवार्थं द्विजोत्तमम् । यज्ञो मे क्रियतां विप्र यथोक्तं मुनिपुंगव ॥ २ ॥,abravīt praśritaṃ vākyaṃ prasavārthaṃ dvijottamam | yajño me kriyatāṃ vipra yathoktaṃ munipuṃgava || 2 ||
+12,3,यथा न विघ्नः क्रियते यज्ञाङ्गेषु विधीयताम् । भवान् स्निग्धः सुहृन्मह्यं गुरुश्च परमो महान् ॥ ३ ॥,yathā na vighnaḥ kriyate yajñāṅgeṣu vidhīyatām | bhavān snigdhaḥ suhṛnmahyaṃ guruśca paramo mahān || 3 ||
+12,4,वोढव्यो भवता चैव भारो यज्ञस्य चोद्यतः । तथेति च स राजानमब्रवीद्द्विजसत्तमः ॥ ४ ॥,voḍhavyo bhavatā caiva bhāro yajñasya codyataḥ | tatheti ca sa rājānamabravīddvijasattamaḥ || 4 ||
+12,5,करिष्ये सर्वमेवैतद्भवता यत् समर्थितम् । ततो ऽब्रवीद्द्विजान् वृद्धान्यज्ञकर्मसु निष्ठितान् ॥ ५ ॥,kariṣye sarvamevaitadbhavatā yat samarthitam | tato'bravīddvijān vṛddhānyajñakarmasu niṣṭhitān || 5 ||
+12,6,स्थापत्ये निष्ठितांश्चैव वृद्धान्परमधार्मिकान् । कर्मान्तिकाञ् शिल्पकारान् वर्धकीन् खनकानपि ॥ ६ ॥,sthāpatye niṣṭhitāṃścaiva vṛddhānparamadhārmikān | karmāntikāñ śilpakārān vardhakīn khanakānapi || 6 ||
+12,7,गणकाञ् शिल्पिनश्चैव तथैव नटनर्तकान् । तथा शुचीञ् शास्त्रविदः पुरुषान् सुबहुश्रुतान् ॥ ७ ॥,gaṇakāñ śilpinaścaiva tathaiva naṭanartakān | tathā śucīñ śāstravidaḥ puruṣān subahuśrutān || 7 ||
+12,8,यज्ञकर्म समीहन्तां भवन्तो राजशासनात् । इष्टका बहुसाहस्री शीघ्रमानीयतामिति ॥ ८ ॥,yajñakarma samīhantāṃ bhavanto rājaśāsanāt | iṣṭakā bahusāhasrī śīghramānīyatāmiti || 8 ||
+12,9,औपकार्याः क्रियन्तां च राज्ञां बहुगुणान्विताः । ब्राह्मणावसथाश्चैव कर्तव्याः शतशः शुभाः ॥ ९ ॥,aupakāryāḥ kriyantāṃ ca rājñāṃ bahuguṇānvitāḥ | brāhmaṇāvasathāścaiva kartavyāḥ śataśaḥ śubhāḥ || 9 ||
+12,10,भक्ष्यान्नपानैर्बहुभिः समुपेताः सुनिष्ठिताः । तथा पौरजनस्यापि कर्तव्या बहुविस्तराः ॥ १० ॥,bhakṣyānnapānairbahubhiḥ samupetāḥ suniṣṭhitāḥ | tathā paurajanasyāpi kartavyā bahuvistarāḥ || 10 ||
+12,11,आवासा बहुभक्ष्या वै सर्वकामैरुपस्थिताः । तथा जानपदस्यापि जनस्य बहुशोभनम् ॥ ११ ॥,āvāsā bahubhakṣyā vai sarvakāmairupasthitāḥ | tathā jānapadasyāpi janasya bahuśobhanam || 11 ||
+12,12,दातव्यमन्नं विधिवत् सत्कृत्य न तु लीलया । सर्वे वर्णा यथा पूजां प्राप्नुवन्ति सुसत्कृताः ॥ १२ ॥,dātavyamannaṃ vidhivat satkṛtya na tu līlayā | sarve varṇā yathā pūjāṃ prāpnuvanti susatkṛtāḥ || 12 ||
+12,13,न चावज्ञा प्रयोक्तव्या कामक्रोधवशादपि । यज्ञकर्मसु ये ऽव्यग्राः पुरुषाः शिल्पिनस्तथा ॥ १३ ॥,na cāvajñā prayoktavyā kāmakrodhavaśādapi | yajñakarmasu ye'vyagrāḥ puruṣāḥ śilpinastathā || 13 ||
+12,14,तेषामपि विशेषेण पूजा कार्या यथाक्रमम् । यथा सर्वं सुविहितं न किं चित् परिहीयते ॥ १४ ॥,teṣāmapi viśeṣeṇa pūjā kāryā yathākramam | yathā sarvaṃ suvihitaṃ na kiṃ cit parihīyate || 14 ||
+12,15,तथा भवन्तः कुर्वन्तु प्रीतिस्निग्धेन चेतसा । ततः सर्वे समागम्य वसिष्ठमिदमब्रुवन् ॥ १५ ॥,tathā bhavantaḥ kurvantu prītisnigdhena cetasā | tataḥ sarve samāgamya vasiṣṭhamidamabruvan || 15 ||
+12,16,यथोक्तं तत् करिष्यामो न किं चित् परिहास्यते । ततः सुमन्त्रमाहूय वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ॥ १६ ॥,yathoktaṃ tat kariṣyāmo na kiṃ cit parihāsyate | tataḥ sumantramāhūya vasiṣṭho vākyamabravīt || 16 ||
+12,17,निमन्त्रयस्य नृपतीन्पृथिव्यां ये च धार्मिकाः । ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्याञ् शूद्रांश्चैव सहस्रशः ॥ १७ ॥,nimantrayasya nṛpatīnpṛthivyāṃ ye ca dhārmikāḥ | brāhmaṇān kṣatriyān vaiśyāñ śūdrāṃścaiva sahasraśaḥ || 17 ||
+12,18,समानयस्व सत्कृत्य सर्वदेशेषु मानवान् । मिथिलाधिपतिं शूरं जनकं सत्यविक्रमम् ॥ १८ ॥,samānayasva satkṛtya sarvadeśeṣu mānavān | mithilādhipatiṃ śūraṃ janakaṃ satyavikramam || 18 ||
+12,19,निष्ठितं सर्वशास्त्रेषु तथा वेदेषु निष्ठितम् । तमानय महाभागं स्वयमेव सुसत्कृतम् । पूर्वसंबन्धिनं ज्ञात्वा ततः पूर्वं ब्रवीमि ते ॥ १९ ॥,niṣṭhitaṃ sarvaśāstreṣu tathā vedeṣu niṣṭhitam | tamānaya mahābhāgaṃ svayameva susatkṛtam | pūrvasaṃbandhinaṃ jñātvā tataḥ pūrvaṃ bravīmi te || 19 ||
+12,20,तथा काशिपतिं स्निग्धं सततं प्रियवादिनम् । सद्वृत्तं देवसंकाशं स्वयमेवानयस्व ह ॥ २० ॥,tathā kāśipatiṃ snigdhaṃ satataṃ priyavādinam | sadvṛttaṃ devasaṃkāśaṃ svayamevānayasva ha || 20 ||
+12,21,तथा केकयराजानं वृद्धं परमधार्मिकम् । श्वशुरं राजसिंहस्य सपुत्रं तमिहानय ॥ २१ ॥,tathā kekayarājānaṃ vṛddhaṃ paramadhārmikam | śvaśuraṃ rājasiṃhasya saputraṃ tamihānaya || 21 ||
+12,22,अङ्गेश्वरं महाभागं लोमपादं सुसत्कृतम् । वयस्यं राजसिंहस्य तमानय यशस्विनम् ॥ २२ ॥,aṅgeśvaraṃ mahābhāgaṃ lomapādaṃ susatkṛtam | vayasyaṃ rājasiṃhasya tamānaya yaśasvinam || 22 ||
+12,23,प्राचीनान् सिन्धुसौवीरान् सौराष्ठ्रेयांश्च पार्थिवान् । दाक्षिणात्यान्नरेन्द्रांश्च समस्तानानयस्व ह ॥ २३ ॥,prācīnān sindhusauvīrān saurāṣṭhreyāṃśca pārthivān | dākṣiṇātyānnarendrāṃśca samastānānayasva ha || 23 ||
+12,24,सन्ति स्निग्धाश्च ये चान्ये राजानः पृथिवीतले । तानानय यथाक्षिप्रं सानुगान् सहबान्धवान् ॥ २४ ॥,santi snigdhāśca ye cānye rājānaḥ pṛthivītale | tānānaya yathākṣipraṃ sānugān sahabāndhavān || 24 ||
+12,25,वसिष्ठवाक्यं तच्छ्रुत्वा सुमन्त्रस्त्वरितस्तदा । व्यादिशत् पुरुषांस्तत्र राज्ञामानयने शुभान् ॥ २५ ॥,vasiṣṭhavākyaṃ tacchrutvā sumantrastvaritastadā | vyādiśat puruṣāṃstatra rājñāmānayane śubhān || 25 ||
+12,26,स्वयमेव हि धर्मात्मा प्रययौ मुनिशासनात् । सुमन्त्रस्त्वरितो भूत्वा समानेतुं महीक्षितः ॥ २६ ॥,svayameva hi dharmātmā prayayau muniśāsanāt | sumantrastvarito bhūtvā samānetuṃ mahīkṣitaḥ || 26 ||
+12,27,ते च कर्मान्तिकाः सर्वे वसिष्ठाय च धीमते । सर्वं निवेदयन्ति स्म यज्ञे यदुपकल्पितम् ॥ २७ ॥,te ca karmāntikāḥ sarve vasiṣṭhāya ca dhīmate | sarvaṃ nivedayanti sma yajñe yadupakalpitam || 27 ||
+12,28,ततः प्रीतो द्विजश्रेष्ठस्तान् सर्वान्पुनरब्रवीत् । अवज्ञया न दातव्यं कस्य चिल् लीलयापि वा । अवज्ञया कृतं हन्याद्दातारं नात्र संशयः ॥ २८ ॥,tataḥ prīto dvijaśreṣṭhastān sarvānpunarabravīt | avajñayā na dātavyaṃ kasya cil līlayāpi vā | avajñayā kṛtaṃ hanyāddātāraṃ nātra saṃśayaḥ || 28 ||
+12,29,ततः कैश्चिदहोरात्रैरुपयाता महीक्षितः । बहूनि रत्नान्यादाय राज्ञो दशरथस्य ह ॥ २९ ॥,tataḥ kaiścidahorātrairupayātā mahīkṣitaḥ | bahūni ratnānyādāya rājño daśarathasya ha || 29 ||
+12,30,ततो वसिष्ठः सुप्रीतो राजानमिदमब्रवीत् । उपयाता नरव्याघ्र राजानस्तव शासनात् ॥ ३० ॥,tato vasiṣṭhaḥ suprīto rājānamidamabravīt | upayātā naravyāghra rājānastava śāsanāt || 30 ||
+12,31,मयापि सत्कृताः सर्वे यथार्हं राजसत्तमाः । यज्ञियं च कृतं राजन्पुरुषैः सुसमाहितैः ॥ ३१ ॥,mayāpi satkṛtāḥ sarve yathārhaṃ rājasattamāḥ | yajñiyaṃ ca kṛtaṃ rājanpuruṣaiḥ susamāhitaiḥ || 31 ||
+12,32,निर्यातु च भवान्यष्टुं यज्ञायतनमन्तिकात् । सर्वकामैरुपहृतैरुपेतं वै समन्ततः ॥ ३२ ॥,niryātu ca bhavānyaṣṭuṃ yajñāyatanamantikāt | sarvakāmairupahṛtairupetaṃ vai samantataḥ || 32 ||
+12,33,तथा वसिष्ठवचनादृश्यशृङ्गस्य चोभयोः । शुभे दिवस नक्षत्रे निर्यातो जगतीपतिः ॥ ३३ ॥,tathā vasiṣṭhavacanādṛśyaśṛṅgasya cobhayoḥ | śubhe divasa nakṣatre niryāto jagatīpatiḥ || 33 ||
+12,34,ततो वसिष्ठप्रमुखाः सर्व एव द्विजोत्तमाः । ऋश्यशृङ्गं पुरस्कृत्य यज्ञकर्मारभंस्तदा ॥ ३४ ॥,tato vasiṣṭhapramukhāḥ sarva eva dvijottamāḥ | ṛśyaśṛṅgaṃ puraskṛtya yajñakarmārabhaṃstadā || 34 ||
+13,1,अथ संवत्सरे पूर्णे तस्मिन्प्राप्ते तुरङ्गमे । सरय्वाश्चोत्तरे तीरे राज्ञो यज्ञो ऽभ्यवर्तत ॥ १ ॥,atha saṃvatsare pūrṇe tasminprāpte turaṅgame | sarayvāścottare tīre rājño yajño'bhyavartata || 1 ||
+13,2,ऋश्यशृङ्गं पुरस्कृत्य कर्म चक्रुर्द्विजर्षभाः । अश्वमेधे महायज्ञे राज्ञो ऽस्य सुमहात्मनः ॥ २ ॥,ṛśyaśṛṅgaṃ puraskṛtya karma cakrurdvijarṣabhāḥ | aśvamedhe mahāyajñe rājño'sya sumahātmanaḥ || 2 ||
+13,3,कर्म कुर्वन्ति विधिवद् याजका वेदपारगाः । यथाविधि यथान्यायं परिक्रामन्ति शास्त्रतः ॥ ३ ॥,karma kurvanti vidhivad yājakā vedapāragāḥ | yathāvidhi yathānyāyaṃ parikrāmanti śāstrataḥ || 3 ||
+13,4,प्रवर्ग्यं शास्त्रतः कृत्वा तथैवोपसदं द्विजाः । चक्रुश्च विधिवत् सर्वमधिकं कर्म शास्त्रतः ॥ ४ ॥,pravargyaṃ śāstrataḥ kṛtvā tathaivopasadaṃ dvijāḥ | cakruśca vidhivat sarvamadhikaṃ karma śāstrataḥ || 4 ||
+13,5,अभिपूज्य ततो हृष्टाः सर्वे चक्रुर्यथाविधि । प्रातःसवनपूर्वाणि कर्माणि मुनिपुंगवाः ॥ ५ ॥,abhipūjya tato hṛṣṭāḥ sarve cakruryathāvidhi | prātaḥsavanapūrvāṇi karmāṇi munipuṃgavāḥ || 5 ||
+13,6,न चाहुतमभूत्तत्र स्खलितं वापि किं चन । दृश्यते ब्रह्मवत् सर्वं क्षेमयुक्तं हि चक्रिरे ॥ ६ ॥,na cāhutamabhūttatra skhalitaṃ vāpi kiṃ cana | dṛśyate brahmavat sarvaṃ kṣemayuktaṃ hi cakrire || 6 ||
+13,7,न तेष्वहःसु श्रान्तो वा क्षुधितो वापि दृश्यते । नाविद्वान्ब्राह्मणस्तत्र नाशतानुचरस्तथा ॥ ७ ॥,na teṣvahaḥsu śrānto vā kṣudhito vāpi dṛśyate | nāvidvānbrāhmaṇastatra nāśatānucarastathā || 7 ||
+13,8,ब्राह्मणा भुञ्जते नित्यं नाथवन्तश्च भुञ्जते । तापसा भुञ्जते चापि श्रमणा भुञ्जते तथा ॥ ८ ॥,brāhmaṇā bhuñjate nityaṃ nāthavantaśca bhuñjate | tāpasā bhuñjate cāpi śramaṇā bhuñjate tathā || 8 ||
+13,9,वृद्धाश्च व्याधिताश्चैव स्त्रियो बालास्तथैव च । अनिशं भुञ्जमानानां न तृप्तिरुपलभ्यते ॥ ९ ॥,vṛddhāśca vyādhitāścaiva striyo bālāstathaiva ca | aniśaṃ bhuñjamānānāṃ na tṛptirupalabhyate || 9 ||
+13,10,दीयतां दीयतामन्नं वासांसि विविधानि च । इति संचोदितास्तत्र तथा चक्रुरनेकशः ॥ १० ॥,dīyatāṃ dīyatāmannaṃ vāsāṃsi vividhāni ca | iti saṃcoditāstatra tathā cakruranekaśaḥ || 10 ||
+13,11,अन्नकूटाश्च बहवो दृश्यन्ते पर्वतोपमाः । दिवसे दिवसे तत्र सिद्धस्य विधिवत्तदा ॥ ११ ॥,annakūṭāśca bahavo dṛśyante parvatopamāḥ | divase divase tatra siddhasya vidhivattadā || 11 ||
+13,12,अन्नं हि विधिवत् स्वादु प्रशंसन्ति द्विजर्षभाः । अहो तृप्ताः स्म भद्रं ते इति शुश्राव राघवः ॥ १२ ॥,annaṃ hi vidhivat svādu praśaṃsanti dvijarṣabhāḥ | aho tṛptāḥ sma bhadraṃ te iti śuśrāva rāghavaḥ || 12 ||
+13,13,स्वलंकृताश्च पुरुषा ब्राह्मणान्पर्यवेषयन् । उपासते च तानन्ये सुमृष्टमणिकुण्डलाः ॥ १३ ॥,svalaṃkṛtāśca puruṣā brāhmaṇānparyaveṣayan | upāsate ca tānanye sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ || 13 ||
+13,14,कर्मान्तरे तदा विप्रा हेतुवादान्बहूनपि । प्राहुः सुवाग्मिनो धीराः परस्परजिगीषया ॥ १४ ॥,karmāntare tadā viprā hetuvādānbahūnapi | prāhuḥ suvāgmino dhīrāḥ parasparajigīṣayā || 14 ||
+13,15,दिवसे दिवसे तत्र संस्तरे कुशला द्विजाः । सर्वकर्माणि चक्रुस्ते यथाशास्त्रं प्रचोदिताः ॥ १५ ॥,divase divase tatra saṃstare kuśalā dvijāḥ | sarvakarmāṇi cakruste yathāśāstraṃ pracoditāḥ || 15 ||
+13,16,नाषडङ्गविदत्रासीन्नाव्रतो नाबहुश्रुतः । सदस्यस्तस्य वै राज्ञो नावादकुशलो द्विजः ॥ १६ ॥,nāṣaḍaṅgavidatrāsīnnāvrato nābahuśrutaḥ | sadasyastasya vai rājño nāvādakuśalo dvijaḥ || 16 ||
+13,17,प्राप्ते यूपोच्छ्रये तस्मिन् षड्बैल्वाः खादिरास्तथा । तावन्तो बिल्वसहिताः पर्णिनश्च तथापरे ॥ १७ ॥,prāpte yūpocchraye tasmin ṣaḍbailvāḥ khādirāstathā | tāvanto bilvasahitāḥ parṇinaśca tathāpare || 17 ||
+13,18,श्लेष्मातकमयो दिष्टो देवदारुमयस्तथा । द्वावेव तत्र विहितौ बाहुव्यस्तपरिग्रहौ ॥ १८ ॥,śleṣmātakamayo diṣṭo devadārumayastathā | dvāveva tatra vihitau bāhuvyastaparigrahau || 18 ||
+13,19,कारिताः सर्व एवैते शास्त्रज्ञैर्यज्ञकोविदैः । शोभार्थं तस्य यज्ञस्य काञ्चनालंकृता भवन् ॥ १९ ॥,kāritāḥ sarva evaite śāstrajñairyajñakovidaiḥ | śobhārthaṃ tasya yajñasya kāñcanālaṃkṛtā bhavan || 19 ||
+13,20,विन्यस्ता विधिवत् सर्वे शिल्पिभिः सुकृता दृढाः । अष्टाश्रयः सर्व एव श्लक्ष्णरूपसमन्विताः ॥ २० ॥,vinyastā vidhivat sarve śilpibhiḥ sukṛtā dṛḍhāḥ | aṣṭāśrayaḥ sarva eva ślakṣṇarūpasamanvitāḥ || 20 ||
+13,21,आच्छादितास्ते वासोभिः पुष्पैर्गन्धैश्च भूषिताः । सप्तर्षयो दीप्तिमन्तो विराजन्ते यथा दिवि ॥ २१ ॥,ācchāditāste vāsobhiḥ puṣpairgandhaiśca bhūṣitāḥ | saptarṣayo dīptimanto virājante yathā divi || 21 ||
+13,22,इष्टकाश्च यथान्यायं कारिताश्च प्रमाणतः । चितो ऽग्निर्ब्राह्मणैस्तत्र कुशलैः शुल्बकर्मणि ॥ २२ ॥,iṣṭakāśca yathānyāyaṃ kāritāśca pramāṇataḥ | cito'gnirbrāhmaṇaistatra kuśalaiḥ śulbakarmaṇi || 22 ||
+13,23,स चित्यो राजसिंहस्य संचितः कुशलैर्द्विजैः । गरुडो रुक्मपक्षो वै त्रिगुणो ऽष्टादशात्मकः ॥ २३ ॥,sa cityo rājasiṃhasya saṃcitaḥ kuśalairdvijaiḥ | garuḍo rukmapakṣo vai triguṇo'ṣṭādaśātmakaḥ || 23 ||
+13,24,नियुक्तास्तत्र पशवस्तत्तदुद्दिश्य दैवतम् । उरगाः पक्षिणश्चैव यथाशास्त्रं प्रचोदिताः । शामित्रे तु हयस्तत्र तथा जल चराश्च ये ॥ २४ ॥,niyuktāstatra paśavastattaduddiśya daivatam | uragāḥ pakṣiṇaścaiva yathāśāstraṃ pracoditāḥ | śāmitre tu hayastatra tathā jala carāśca ye || 24 ||
+13,25,ऋत्विग्भिः सर्वमेवैतन्नियुक्तं शास्त्रतस्तदा । पशूनां त्रिशतं तत्र यूपेषु नियतं तदा । अश्वरत्नोत्तमं तस्य राज्ञो दशरथस्य ह ॥ २५ ॥,ṛtvigbhiḥ sarvamevaitanniyuktaṃ śāstratastadā | paśūnāṃ triśataṃ tatra yūpeṣu niyataṃ tadā | aśvaratnottamaṃ tasya rājño daśarathasya ha || 25 ||
+13,26,कौसल्या तं हयं तत्र परिचर्य समन्ततः । कृपाणैर्विशशासैनं त्रिभिः परमया मुदा ॥ २६ ॥,kausalyā taṃ hayaṃ tatra paricarya samantataḥ | kṛpāṇairviśaśāsainaṃ tribhiḥ paramayā mudā || 26 ||
+13,27,पतत्रिणा तदा सार्धं सुस्थितेन च चेतसा । अवसद् रजनीमेकां कौसल्या धर्मकाम्यया ॥ २७ ॥,patatriṇā tadā sārdhaṃ susthitena ca cetasā | avasad rajanīmekāṃ kausalyā dharmakāmyayā || 27 ||
+13,28,होताध्वर्युस्तथोद्गाता हयेन समयोजयन् । महिष्या परिवृक्त्याथ वावातामपरां तथा ॥ २८ ॥,hotādhvaryustathodgātā hayena samayojayan | mahiṣyā parivṛktyātha vāvātāmaparāṃ tathā || 28 ||
+13,29,पतत्रिणस्तस्य वपामुद्धृत्य नियतेन्द्रियः । ऋत्विक् परम संपन्नः श्रपयामास शास्त्रतः ॥ २९ ॥,patatriṇastasya vapāmuddhṛtya niyatendriyaḥ | ṛtvik parama saṃpannaḥ śrapayāmāsa śāstrataḥ || 29 ||
+13,30,धूमगन्धं वपायास्तु जिघ्रति स्म नराधिपः । यथाकालं यथान्यायं निर्णुदन्पापमात्मनः ॥ ३० ॥,dhūmagandhaṃ vapāyāstu jighrati sma narādhipaḥ | yathākālaṃ yathānyāyaṃ nirṇudanpāpamātmanaḥ || 30 ||
+13,31,हयस्य यानि चाङ्गानि तानि सर्वाणि ब्राह्मणाः । अग्नौ प्रास्यन्ति विधिवत् समस्ताः षोडशर्त्विजः ॥ ३१ ॥,hayasya yāni cāṅgāni tāni sarvāṇi brāhmaṇāḥ | agnau prāsyanti vidhivat samastāḥ ṣoḍaśartvijaḥ || 31 ||
+13,32,प्लक्षशाखासु यज्ञानामन्येषां क्रियते हविः । अश्वमेधस्य चैकस्य वैतसो भाग इष्यते ॥ ३२ ॥,plakṣaśākhāsu yajñānāmanyeṣāṃ kriyate haviḥ | aśvamedhasya caikasya vaitaso bhāga iṣyate || 32 ||
+13,33,त्र्यहो ऽश्वमेधः संख्यातः कल्पसूत्रेण ब्राह्मणैः । चतुष्टोममहस्तस्य प्रथमं परिकल्पितम् ॥ ३३ ॥,tryaho'śvamedhaḥ saṃkhyātaḥ kalpasūtreṇa brāhmaṇaiḥ | catuṣṭomamahastasya prathamaṃ parikalpitam || 33 ||
+13,34,उक्थ्यं द्वितीयं संख्यातमतिरात्रं तथोत्तरम् । कारितास्तत्र बहवो विहिताः शास्त्रदर्शनात् ॥ ३४ ॥,ukthyaṃ dvitīyaṃ saṃkhyātamatirātraṃ tathottaram | kāritāstatra bahavo vihitāḥ śāstradarśanāt || 34 ||
+13,35,ज्योतिष्टोमायुषी चैव अतिरात्रौ च निर्मितौ । अभिजिद्विश्वजिच्चैव अप्तोर्यामो महाक्रतुः ॥ ३५ ॥,jyotiṣṭomāyuṣī caiva atirātrau ca nirmitau | abhijidviśvajiccaiva aptoryāmo mahākratuḥ || 35 ||
+13,36,प्राचीं होत्रे ददौ राजा दिशं स्वकुलवर्धनः । अध्वर्यवे प्रतीचीं तु ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम् ॥ ३६ ॥,prācīṃ hotre dadau rājā diśaṃ svakulavardhanaḥ | adhvaryave pratīcīṃ tu brahmaṇe dakṣiṇāṃ diśam || 36 ||
+13,37,उद्गात्रे तु तथोदीचीं दक्षिणैषा विनिर्मिता । अश्वमेधे महायज्ञे स्वयम्भुविहिते पुरा ॥ ३७ ॥,udgātre tu tathodīcīṃ dakṣiṇaiṣā vinirmitā | aśvamedhe mahāyajñe svayambhuvihite purā || 37 ||
+13,38,क्रतुं समाप्य तु तदा न्यायतः पुरुषर्षभः । ऋत्विग्भ्यो हि ददौ राजा धरां तां क्रतुवर्धनः ॥ ३८ ॥,kratuṃ samāpya tu tadā nyāyataḥ puruṣarṣabhaḥ | ṛtvigbhyo hi dadau rājā dharāṃ tāṃ kratuvardhanaḥ || 38 ||
+13,39,ऋत्विजस्त्वब्रुवन् सर्वे राजानं गतकल्मषम् । भवानेव महीं कृत्स्नामेको रक्षितुमर्हति ॥ ३९ ॥,ṛtvijastvabruvan sarve rājānaṃ gatakalmaṣam | bhavāneva mahīṃ kṛtsnāmeko rakṣitumarhati || 39 ||
+13,40,न भूम्या कार्यमस्माकं न हि शक्ताः स्म पालने । रताः स्वाध्यायकरणे वयं नित्यं हि भूमिप । निष्क्रयं किं चिदेवेह प्रयच्छतु भवानिति ॥ ४० ॥,na bhūmyā kāryamasmākaṃ na hi śaktāḥ sma pālane | ratāḥ svādhyāyakaraṇe vayaṃ nityaṃ hi bhūmipa | niṣkrayaṃ kiṃ cideveha prayacchatu bhavāniti || 40 ||
+13,41,गवां शतसहस्राणि दश तेभ्यो ददौ नृपः । दशकोटिं सुवर्णस्य रजतस्य चतुर्गुणम् ॥ ४१ ॥,gavāṃ śatasahasrāṇi daśa tebhyo dadau nṛpaḥ | daśakoṭiṃ suvarṇasya rajatasya caturguṇam || 41 ||
+13,42,ऋत्विजस्तु ततः सर्वे प्रददुः सहिता वसु । ऋश्यशृङ्गाय मुनये वसिष्ठाय च धीमते ॥ ४२ ॥,ṛtvijastu tataḥ sarve pradaduḥ sahitā vasu | ṛśyaśṛṅgāya munaye vasiṣṭhāya ca dhīmate || 42 ||
+13,43,ततस्ते न्यायतः कृत्वा प्रविभागं द्विजोत्तमाः । सुप्रीतमनसः सर्वे प्रत्यूचुर्मुदिता भृशम् ॥ ४३ ॥,tataste nyāyataḥ kṛtvā pravibhāgaṃ dvijottamāḥ | suprītamanasaḥ sarve pratyūcurmuditā bhṛśam || 43 ||
+13,44,ततः प्रीतमना राजा प्राप्य यज्ञमनुत्तमम् । पापापहं स्वर्नयनं दुस्तरं पार्थिवर्षभैः ॥ ४४ ॥,tataḥ prītamanā rājā prāpya yajñamanuttamam | pāpāpahaṃ svarnayanaṃ dustaraṃ pārthivarṣabhaiḥ || 44 ||
+13,45,ततो ऽब्रव���दृश्यशृङ्गं राजा दशरथस्तदा । कुलस्य वर्धनं तत्तु कर्तुमर्हसि सुव्रत ॥ ४५ ॥,tato'bravīdṛśyaśṛṅgaṃ rājā daśarathastadā | kulasya vardhanaṃ tattu kartumarhasi suvrata || 45 ||
+13,46,तथेति च स राजानमुवाच द्विजसत्तमः । भविष्यन्ति सुता राजंश्चत्वारस्ते कुलोद्वहाः ॥ ४६ ॥,tatheti ca sa rājānamuvāca dvijasattamaḥ | bhaviṣyanti sutā rājaṃścatvāraste kulodvahāḥ || 46 ||
+14,1,मेधावी तु ततो ध्यात्वा स किं चिदिदमुत्तमम् । लब्धसंज्ञस्ततस्तं तु वेदज्ञो नृपमब्रवीत् ॥ १ ॥,medhāvī tu tato dhyātvā sa kiṃ cididamuttamam | labdhasaṃjñastatastaṃ tu vedajño nṛpamabravīt || 1 ||
+14,2,इष्टिं ते ऽहं करिष्यामि पुत्रीयां पुत्रकारणात् । अथर्वशिरसि प्रोक्तैर्मन्त्रैः सिद्धां विधानतः ॥ २ ॥,iṣṭiṃ te'haṃ kariṣyāmi putrīyāṃ putrakāraṇāt | atharvaśirasi proktairmantraiḥ siddhāṃ vidhānataḥ || 2 ||
+14,3,ततः प्राक्रमदिष्टिं तां पुत्रीयां पुत्र कारणात् । जुहाव चाग्नौ तेजस्वी मन्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ ३ ॥,tataḥ prākramadiṣṭiṃ tāṃ putrīyāṃ putra kāraṇāt | juhāva cāgnau tejasvī mantradṛṣṭena karmaṇā || 3 ||
+14,4,ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः । भागप्रतिग्रहार्थं वै समवेता यथाविधि ॥ ४ ॥,tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ | bhāgapratigrahārthaṃ vai samavetā yathāvidhi || 4 ||
+14,5,ताः समेत्य यथान्यायं तस्मिन् सदसि देवताः । अब्रुवंल् लोककर्तारं ब्रह्माणं वचनं महत् ॥ ५ ॥,tāḥ sametya yathānyāyaṃ tasmin sadasi devatāḥ | abruvaṃl lokakartāraṃ brahmāṇaṃ vacanaṃ mahat || 5 ||
+14,6,भगवंस्त्वत्प्रसादेन रावणो नाम राक्षसः । सर्वान्नो बाधते वीर्याच्छासितुं तं न शक्नुमः ॥ ६ ॥,bhagavaṃstvatprasādena rāvaṇo nāma rākṣasaḥ | sarvānno bādhate vīryācchāsituṃ taṃ na śaknumaḥ || 6 ||
+14,7,त्वया तस्मै वरो दत्तः प्रीतेन भगवन्पुरा । मानयन्तश्च तं नित्यं सर्वं तस्य क्षमामहे ॥ ७ ॥,tvayā tasmai varo dattaḥ prītena bhagavanpurā | mānayantaśca taṃ nityaṃ sarvaṃ tasya kṣamāmahe || 7 ||
+14,8,उद्वेजयति लोकांस्त्रीनुच्छ्रितान्द्वेष्टि दुर्मतिः । शक्रं त्रिदशराजानं प्रधर्षयितुमिच्छति ॥ ८ ॥,udvejayati lokāṃstrīnucchritāndveṣṭi durmatiḥ | śakraṃ tridaśarājānaṃ pradharṣayitumicchati || 8 ||
+14,9,ऋषीन्यक्षान् सगन्धर्वानसुरान्ब्राह्मणांस्तथा । अतिक्रामति दुर्धर्षो वरदानेन मोहितः ॥ ९ ॥,ṛṣīnyakṣān sagandharvānasurānbrāhmaṇāṃstathā | atikrāmati durdharṣo varadānena mohitaḥ || 9 ||
+14,10,नैनं सूर्यः प्रतपति पार्श्वे वाति न मारुतः । चलोर्मिमाली तं दृष्ट्वा समुद्रो ऽपि न कम्पते ॥ १० ॥,nainaṃ sūryaḥ pratapati pārśve vāti na mārutaḥ | calormimālī taṃ dṛṣṭvā samudro'pi na kampate || 10 ||
+14,11,तन्मनन्नो भयं तस्माद् राक्षसाद्घोरदर्शनात् । वधार्थं तस्य भगवन्नुपायं कर्तुमर्हसि ॥ ११ ॥,tanmananno bhayaṃ tasmād rākṣasādghoradarśanāt | vadhārthaṃ tasya bhagavannupāyaṃ kartumarhasi || 11 ||
+14,12,एवमुक्तः सुरैः सर्वैश्चिन्तयित्वा ततो ऽब्रवीत् । हन्तायं विहितस्तस्य वधोपायो दुरात्मनः ॥ १२ ॥,evamuktaḥ suraiḥ sarvaiścintayitvā tato'bravīt | hantāyaṃ vihitastasya vadhopāyo durātmanaḥ || 12 ||
+14,13,तेन गन्धर्वयक्षाणां देवदानवरक्षसाम् । अवध्यो ऽस्मीति वागुक्ता तथेत्युक्तं च तन्मया ॥ १३ ॥,tena gandharvayakṣāṇāṃ devadānavarakṣasām | avadhyo'smīti vāguktā tathetyuktaṃ ca tanmayā || 13 ||
+14,14,नाकीर्तयदवज्ञानात्तद् रक्षो मानुषांस्तदा । तस्मात् स मानुषाद्वध्यो मृतुर्नान्यो ऽस्य विद्यते ॥ १४ ॥,nākīrtayadavajñānāttad rakṣo mānuṣāṃstadā | tasmāt sa mānuṣādvadhyo mṛturnānyo'sya vidyate || 14 ||
+14,15,एतच्छ्रुत्वा प्रियं वाक्यं ब्रह्मणा समुदाहृतम् । देवा महर्षयः सर्वे प्रहृष्टास्ते ऽभवंस्तदा ॥ १५ ॥,etacchrutvā priyaṃ vākyaṃ brahmaṇā samudāhṛtam | devā maharṣayaḥ sarve prahṛṣṭāste'bhavaṃstadā || 15 ||
+14,16,एतस्मिन्नन्तरे विष्णुरुपयातो महाद्युतिः । ब्रह्मणा च समागम्य तत्र तस्थौ समाहितः ॥ १६ ॥,etasminnantare viṣṇurupayāto mahādyutiḥ | brahmaṇā ca samāgamya tatra tasthau samāhitaḥ || 16 ||
+14,17,तमब्रुवन् सुराः सर्वे समभिष्टूय संनताः । त्वां नियोक्ष्यामहे विष्णो लोकानां हितकाम्यया ॥ १७ ॥,tamabruvan surāḥ sarve samabhiṣṭūya saṃnatāḥ | tvāṃ niyokṣyāmahe viṣṇo lokānāṃ hitakāmyayā || 17 ||
+14,18,राज्ञो दशरथस्य त्वमयोध्याधिपतेर्विभो । धर्मज्ञस्य वदान्यस्य महर्षिसमतेजसः । तस्य भार्यासु तिसृषु ह्रीश्रीकीर्त्युपमासु च । विष्णो पुत्रत्वमागच्छ कृत्वात्मानं चतुर्विधम् ॥ १८ ॥,rājño daśarathasya tvamayodhyādhipatervibho | dharmajñasya vadānyasya maharṣisamatejasaḥ | tasya bhāryāsu tisṛṣu hrīśrīkīrtyupamāsu ca | viṣṇo putratvamāgaccha kṛtvātmānaṃ caturvidham || 18 ||
+14,19,तत्र त्वं मानुषो भूत्वा प्रवृद्धं लोककण्टकम् । अवध्यं दैवतैर्विष्णो समरे जहि रावणम् ॥ १९ ॥,tatra tvaṃ mānuṣo bhūtvā pravṛddhaṃ lokakaṇṭakam | avadhyaṃ daivatairviṣṇo samare jahi rāvaṇam || 19 ||
+14,20,स हि देवान् सगन्धर्वान् सिद्धांश्च ऋषिसत्तमान् । राक्षसो रावणो मूर्खो वीर्योत्सेकेन बाधते ॥ २० ॥,sa hi devān sagandharvān siddhāṃśca ṛṣisattamān | rākṣaso rāvaṇo mūrkho vīryotsekena bādhate || 20 ||
+14,21,तदुद्धतं रावणमृद्धतेजसं प्रवृद्धदर्पं त्रिदशेश्वरद्विषम् । विरावणं साधु तपस्विकण्टकं तपस्विनामुद्धर तं भयावहम् ॥ २१ ॥,taduddhataṃ rāvaṇamṛddhatejasaṃ pravṛddhadarpaṃ tridaśeśvaradviṣam | virāvaṇaṃ sādhu tapasvikaṇṭakaṃ tapasvināmuddhara taṃ bhayāvaham || 21 ||
+15,1,ततो नारायणो विष्णुर्नियुक्तः सुरसत्तमैः । जानन्नपि सुरानेवं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥,tato nārāyaṇo viṣṇurniyuktaḥ surasattamaiḥ | jānannapi surānevaṃ ślakṣṇaṃ vacanamabravīt || 1 ||
+15,2,उपायः को वधे तस्य राक्षसाधिपतेः सुराः । यमहं तं समास्थाय निहन्यामृषिकण्टकम् ॥ २ ॥,upāyaḥ ko vadhe tasya rākṣasādhipateḥ surāḥ | yamahaṃ taṃ samāsthāya nihanyāmṛṣikaṇṭakam || 2 ||
+15,3,एवमुक्ताः सुराः सर्वे प्रत्यूचुर्विष्णुमव्ययम् । मानुषीं तनुमास्थाय रावणं जहि संयुगे ॥ ३ ॥,evamuktāḥ surāḥ sarve pratyūcurviṣṇumavyayam | mānuṣīṃ tanumāsthāya rāvaṇaṃ jahi saṃyuge || 3 ||
+15,4,स हि तेपे तपस्तीव्रं दीर्घकालमरिंदम । येन तुष्टो ऽभवद्ब्रह्मा लोककृल् लोकपूजितः ॥ ४ ॥,sa hi tepe tapastīvraṃ dīrghakālamariṃdama | yena tuṣṭo'bhavadbrahmā lokakṛl lokapūjitaḥ || 4 ||
+15,5,संतुष्टः प्रददौ तस्मै राक्षसाय वरं प्रभुः । नानाविधेभ्यो भूतेभ्यो भयं नान्यत्र मानुषात् ॥ ५ ॥,saṃtuṣṭaḥ pradadau tasmai rākṣasāya varaṃ prabhuḥ | nānāvidhebhyo bhūtebhyo bhayaṃ nānyatra mānuṣāt || 5 ||
+15,6,अवज्ञाताः पुरा तेन वरदानेन मानवाः । तस्मात्तस्य वधो दृष्टो मानुषेभ्यः परंतप ॥ ६ ॥,avajñātāḥ purā tena varadānena mānavāḥ | tasmāttasya vadho dṛṣṭo mānuṣebhyaḥ paraṃtapa || 6 ||
+15,7,इत्येतद्वचनं श्रुत्वा सुराणां विष्णुरात्मवान् । पितरं रोचयामास तदा दशरथं नृपम् ॥ ७ ॥,ityetadvacanaṃ śrutvā surāṇāṃ viṣṇurātmavān | pitaraṃ rocayāmāsa tadā daśarathaṃ nṛpam || 7 ||
+15,8,स चाप्यपुत्रो नृपतिस्तस्मिन् काले महाद्युतिः । अयजत् पुत्रियामिष्टिं पुत्रेप्सुररिसूदनः ॥ ८ ॥,sa cāpyaputro nṛpatistasmin kāle mahādyutiḥ | ayajat putriyāmiṣṭiṃ putrepsurarisūdanaḥ || 8 ||
+15,9,ततो वै यजमानस्य पावकादतुलप्रभम् । प्रादुर्भूतं महद्भूतं महावीर्यं महाबलम् ॥ ९ ॥,tato vai yajamānasya pāvakādatulaprabham | prādurbhūtaṃ mahadbhūtaṃ mahāvīryaṃ mahābalam || 9 ||
+15,10,कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम् । स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम् ॥ १० ॥,kṛṣṇaṃ raktāmbaradharaṃ raktāsyaṃ dundubhisvanam | snigdhaharyakṣatanujaśmaśrupravaramūrdhajam || 10 ||
+15,11,शुभलक्षणसंपन्नं दिव्याभरणभूषितम् । शैलशृङ्गसमुत्सेधं दृप्तशार्दूलविक्रमम् ॥ ११ ॥,śubhalakṣaṇasaṃpannaṃ divyābharaṇabhūṣitam | śailaśṛṅgasamutsedhaṃ dṛptaśārdūlavikramam || 11 ||
+15,12,दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमम् । तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्तपरिच्छदाम् ॥ १२ ॥,divākarasamākāraṃ dīptānalaśikhopamam | taptajāmbūnadamayīṃ rājatāntaparicchadām || 12 ||
+15,13,दिव्यपायससंपूर्णां पात्रीं पत्नीमिव प्रियाम् । प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीमिव ॥ १३ ॥,divyapāyasasaṃpūrṇāṃ pātrīṃ patnīmiva priyām | pragṛhya vipulāṃ dorbhyāṃ svayaṃ māyāmayīmiva || 13 ||
+15,14,समवेक्ष्याब्रवीद्वाक्यमिदं दशरथं नृपम् । प्राजापत्यं नरं विद्धि मामिहाभ्यागतं नृप ॥ १४ ॥,samavekṣyābravīdvākyamidaṃ daśarathaṃ nṛpam | prājāpatyaṃ naraṃ viddhi māmihābhyāgataṃ nṛpa || 14 ||
+15,15,ततः परं तदा राजा प्रत्युवाच कृताञ्जलिः । भगवन् स्वागतं ते ऽस्तु किमहं करवाणि ते ॥ १५ ॥,tataḥ paraṃ tadā rājā pratyuvāca kṛtāñjaliḥ | bhagavan svāgataṃ te'stu kimahaṃ karavāṇi te || 15 ||
+15,16,अथो पुनरिदं वाक्यं प्राजापत्यो नरो ऽब्रवीत् । राजन्नर्चयता देवानद्य प्राप्तमिदं त्वया ॥ १६ ॥,atho punaridaṃ vākyaṃ prājāpatyo naro'bravīt | rājannarcayatā devānadya prāptamidaṃ tvayā || 16 ||
+15,17,इदं तु नरशार्दूल पायसं देवनिर्मितम् । प्रजाकरं गृहाण त्वं धन्यमारोग्यवर्धनम् ॥ १७ ॥,idaṃ tu naraśārdūla pāyasaṃ devanirmitam | prajākaraṃ gṛhāṇa tvaṃ dhanyamārogyavardhanam || 17 ||
+15,18,भार्याणामनुरूपाणामश्नीतेति प्रयच्छ वै । तासु त्वं लप्स्यसे पुत्रान्यदर्थं यजसे नृप ॥ १८ ॥,bhāryāṇāmanurūpāṇāmaśnīteti prayaccha vai | tāsu tvaṃ lapsyase putrānyadarthaṃ yajase nṛpa || 18 ||
+15,19,तथेति नृपतिः प्रीतः शिरसा प्रतिगृह्य ताम् । पात्रीं देवान्नसंपूर्णां देवदत्तां हिरण्मयीम् ॥ १९ ॥,tatheti nṛpatiḥ prītaḥ śirasā pratigṛhya tām | pātrīṃ devānnasaṃpūrṇāṃ devadattāṃ hiraṇmayīm || 19 ||
+15,20,अभिवाद्य च तद्भूतमद्भुतं प्रियदर्शनम् । मुदा परमया युक्तश्चकाराभिप्रदक्षिणम् ॥ २० ॥,abhivādya ca tadbhūtamadbhutaṃ priyadarśanam | mudā paramayā yuktaścakārābhipradakṣiṇam || 20 ||
+15,21,ततो दशरथः प्राप्य पायसं देवनिर्मितम् । बभूव परमप्रीतः प्राप्य वित्तमिवाधनः ॥ २१ ॥,tato daśarathaḥ prāpya pāyasaṃ devanirmitam | babhūva paramaprītaḥ prāpya vittamivādhanaḥ || 21 ||
+15,22,ततस्तदद्भुतप्रख्यं भूतं परमभास्वरम् । संवर्तयित्वा तत् कर्म तत्रैवान्तरधीयत ॥ २२ ॥,tatastadadbhutaprakhyaṃ bhūtaṃ paramabhāsvaram | saṃvartayitvā tat karma tatraivāntaradhīyata || 22 ||
+15,23,हर्षरश्मिभिरुद्योतं तस्यान्तःपुरमाबभौ । शारदस्याभिरामस्य चन्द्रस्येव नभोऽंशुभिः ॥ २३ ॥,harṣaraśmibhirudyotaṃ tasyāntaḥpuramābabhau | śāradasyābhirāmasya candrasyeva nabho'ṃśubhiḥ || 23 ||
+15,24,सो ऽन्तःपुरं प्रविश्यैव कौसल्यामिदमब्रवीत् । पायसं प्रतिगृह्णीष्व पुत्रीयं त्विदमात्मनः ॥ २४ ॥,so'ntaḥpuraṃ praviśyaiva kausalyāmidamabravīt | pāyasaṃ pratigṛhṇīṣva putrīyaṃ tvidamātmanaḥ || 24 ||
+15,25,कौसल्यायै नरपतिः पायसार्धं ददौ तदा । अर्धादर्धं ददौ चापि सुमित्रायै नराधिपः । कैकेय्यै चावशिष्टार्धं ददौ पुत्रार्थकारणात् ॥ २५ ॥,kausalyāyai narapatiḥ pāyasārdhaṃ dadau tadā | ardhādardhaṃ dadau cāpi sumitrāyai narādhipaḥ | kaikeyyai cāvaśiṣṭārdhaṃ dadau putrārthakāraṇāt || 25 ||
+15,26,प्रददौ चावशिष्टार्धं पायसस्यामृतोपमम् । अनुचिन्त्य सुमित्रायै पुनरेव महीपतिः ॥ २६ ॥,pradadau cāvaśiṣṭārdhaṃ pāyasasyāmṛtopamam | anucintya sumitrāyai punareva mahīpatiḥ || 26 ||
+15,27,एवं तासां ददौ राजा भार्याणां पायसं पृथक् ॥ २७ ॥,evaṃ tāsāṃ dadau rājā bhāryāṇāṃ pāyasaṃ pṛthak || 27 ||
+15,28,तास्त्वेतत् पायसं प्राप्य नरेन्द्रस्योत्तमाः स्त्रियः । संमानं मेनिरे सर्वाः प्रहर्षोदितचेतसः ॥ २८ ॥,tāstvetat pāyasaṃ prāpya narendrasyottamāḥ striyaḥ | saṃmānaṃ menire sarvāḥ praharṣoditacetasaḥ || 28 ||
+16,1,पुत्रत्वं तु गते विष्णौ राज्ञस्तस्य महात्मनः । उवाच देवताः सर्वाः स्वयम्भूर्भगवानिदम् ॥ १ ॥,putratvaṃ tu gate viṣṇau rājñastasya mahātmanaḥ | uvāca devatāḥ sarvāḥ svayambhūrbhagavānidam || 1 ||
+16,2,सत्यसंधस्य वीरस्य सर्वेषां नो हितैषिणः । विष्णोः सहायान्बलिनः सृजध्वं कामरूपिणः ॥ २ ॥,satyasaṃdhasya vīrasya sarveṣāṃ no hitaiṣiṇaḥ | viṣṇoḥ sahāyānbalinaḥ sṛjadhvaṃ kāmarūpiṇaḥ || 2 ||
+16,3,मायाविदश्च शूरांश्च वायुवेगसमाञ्जवे । नयज्ञान्बुद्धिसंपन्नान् विष्णुतुल्यपराक्रमान् ॥ ३ ॥,māyāvidaśca śūrāṃśca vāyuvegasamāñjave | nayajñānbuddhisaṃpannān viṣṇutulyaparākramān || 3 ||
+16,4,असंहार्यानुपायज्ञान्दिव्यसंहननान्वितान् । सर्वास्त्रगुणसंपन्नानमृतप्राशनानिव ॥ ४ ॥,asaṃhāryānupāyajñāndivyasaṃhananānvitān | sarvāstraguṇasaṃpannānamṛtaprāśanāniva || 4 ||
+16,5,अप्सरःसु च मुख्यासु गन्धर्वीणां तनूषु च । यक्षपन्नगकन्यासु ऋष्कविद्याधरीषु च ॥ ५ ॥,apsaraḥsu ca mukhyāsu gandharvīṇāṃ tanūṣu ca | yakṣapannagakanyāsu ṛṣkavidyādharīṣu ca || 5 ||
+16,6,किंनरीणां च गात्रेषु वानरीणां तनूषु च । सृजध्वं हरिरूपेण पुत्रांस्तुल्यपराक्रमान् ॥ ६ ॥,kiṃnarīṇāṃ ca gātreṣu vānarīṇāṃ tanūṣu ca | sṛjadhvaṃ harirūpeṇa putrāṃstulyaparākramān || 6 ||
+16,7,ते तथोक्ता भगवता तत् प्रतिश्रुत्य शासनम् । जनयामासुरेवं ते पुत्रान् वानररूपिणः ॥ ७ ॥,te tathoktā bhagavatā tat pratiśrutya śāsanam | janayāmāsurevaṃ te putrān vānararūpiṇaḥ || 7 ||
+16,8,ऋषयश्च महात्मानः सिद्धविद्याधरोरगाः । चारणाश्च सुतान् वीरान् ससृजुर्वनचारिणः ॥ ८ ॥,ṛṣayaśca mahātmānaḥ siddhavidyādharoragāḥ | cāraṇāśca sutān vīrān sasṛjurvanacāriṇaḥ || 8 ||
+16,9,ते सृष्टा बहुसाहस्रा दशग्रीववधोद्यताः । अप्रमेयबला वीरा विक्रान्ताः कामरूपिणः ॥ ९ ॥,te sṛṣṭā bahusāhasrā daśagrīvavadhodyatāḥ | aprameyabalā vīrā vikrāntāḥ kāmarūpiṇaḥ || 9 ||
+16,10,ते गजाचलसंकाशा वपुष्मन्तो महाबलाः । ऋक्षवानरगोपुच्छाः क्षिप्रमेवाभिजज्ञिरे ॥ १० ॥,te gajācalasaṃkāśā vapuṣmanto mahābalāḥ | ṛkṣavānaragopucchāḥ kṣipramevābhijajñire || 10 ||
+16,11,यस्य देवस्य यद् रूपं वेषो यश्च पराक्रमः । अजायत समस्तेन तस्य तस्य सुतः पृथक् ॥ ११ ॥,yasya devasya yad rūpaṃ veṣo yaśca parākramaḥ | ajāyata samastena tasya tasya sutaḥ pṛthak || 11 ||
+16,12,गोलाङ्गूलीषु चोत्पन्नाः के चित् संमतविक्रमाः । ऋक्षीषु च तथा जाता वानराः किंनरीषु च ॥ १२ ॥,golāṅgūlīṣu cotpannāḥ ke cit saṃmatavikramāḥ | ṛkṣīṣu ca tathā jātā vānarāḥ kiṃnarīṣu ca || 12 ||
+16,13,शिलाप्रहरणाः सर्वे सर्वे पादपयोधिनः । नखदंष्ट्रायुधाः सर्वे सर्वे सर्वास्त्रकोविदाः ॥ १३ ॥,śilāpraharaṇāḥ sarve sarve pādapayodhinaḥ | nakhadaṃṣṭrāyudhāḥ sarve sarve sarvāstrakovidāḥ || 13 ||
+16,14,विचालयेयुः शैलेन्द्रान्भेदयेयुः स्थिरान्द्रुमान् । क्षोभयेयुश्च वेगेन समुद्रं सरितां पतिम् ॥ १४ ॥,vicālayeyuḥ śailendrānbhedayeyuḥ sthirāndrumān | kṣobhayeyuśca vegena samudraṃ saritāṃ patim || 14 ||
+16,15,दारयेयुः क्षितिं पद्भ्यामाप्लवेयुर्महार्णवम् । नभस्तलं विशेयुश्च गृह्णीयुरपि तोयदान् ॥ १५ ॥,dārayeyuḥ kṣitiṃ padbhyāmāplaveyurmahārṇavam | nabhastalaṃ viśeyuśca gṛhṇīyurapi toyadān || 15 ||
+16,16,गृह्णीयुरपि मातङ्गान्मत्तान्प्रव्रजतो वने । नर्दमानांश्च नादेन पातयेयुर्विहंगमान् ॥ १६ ॥,gṛhṇīyurapi mātaṅgānmattānpravrajato vane | nardamānāṃśca nādena pātayeyurvihaṃgamān || 16 ||
+16,17,ईदृशानां प्रसूतानि हरीणां कामरूपिणाम् । शतं शतसहस्राणि यूथपानां महात्मनाम् । बभूवुर्यूथपश्रेष्ठा वीरांश्चाजनयन् हरीन् ॥ १७ ॥,īdṛśānāṃ prasūtāni harīṇāṃ kāmarūpiṇām | śataṃ śatasahasrāṇi yūthapānāṃ mahātmanām | babhūvuryūthapaśreṣṭhā vīrāṃścājanayan harīn || 17 ||
+16,18,अन्ये ऋक्षवतः प्रस्थानुपतस्थुः सहस्रशः । अन्ये नानाविधाञ् शैलान् काननानि च भेजिरे ॥ १८ ॥,anye ṛkṣavataḥ prasthānupatasthuḥ sahasraśaḥ | anye nānāvidhāñ śailān kānanāni ca bhejire || 18 ||
+16,19,सूर्यपुत्रं च सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम् । भ्रातराव् उपतस्थुस्ते सर्व एव हरीश्वराः ॥ १९ ॥,sūryaputraṃ ca sugrīvaṃ śakraputraṃ ca vālinam | bhrātarāv upatasthuste sarva eva harīśvarāḥ || 19 ||
+16,20,तैर्मेघवृन्दाचलकूटकल्पैर्महाबलैर्वानरयूथपालैः । बभूव भूर्भीमशरीररूपैः समावृता रामसहायहेतोः ॥ २० ॥,tairmeghavṛndācalakūṭakalpairmahābalairvānarayūthapālaiḥ | babhūva bhūrbhīmaśarīrarūpaiḥ samāvṛtā rāmasahāyahetoḥ || 20 ||
+17,1,निर्वृत्ते तु क्रतौ तस्मिन् हयमेधे महात्मनः । प्रतिगृह्य सुरा भागान्प्रतिजग्मुर्यथागतम् ॥ १ ॥,nirvṛtte tu kratau tasmin hayamedhe mahātmanaḥ | pratigṛhya surā bhāgānpratijagmuryathāgatam || 1 ||
+17,2,समाप्तदीक्षानियमः पत्नीगणसमन्वितः । प्रविवेश पुरीं राजा सभृत्यबलवाहनः ॥ २ ॥,samāptadīkṣāniyamaḥ patnīgaṇasamanvitaḥ | praviveśa purīṃ rājā sabhṛtyabalavāhanaḥ || 2 ||
+17,3,यथार्हं पूजितास्तेन राज्ञा वै पृथिवीश्वराः । मुदिताः प्रययुर्देशान्प्रणम्य मुनिपुंगवम् ॥ ३ ॥,yathārhaṃ pūjitāstena rājñā vai pṛthivīśvarāḥ | muditāḥ prayayurdeśānpraṇamya munipuṃgavam || 3 ||
+17,4,गतेषु पृथिवीशेषु राजा दशरथः पुनः । प्रविवेश पुरीं श्रीमान्पुरस्कृत्य द्विजोत्तमान् ॥ ४ ॥,gateṣu pṛthivīśeṣu rājā daśarathaḥ punaḥ | praviveśa purīṃ śrīmānpuraskṛtya dvijottamān || 4 ||
+17,5,शान्तया प्रययौ सार्धमृश्यशृङ्गः सुपूजितः । अन्वीयमानो राज्ञाथ सानुयात्रेण धीमता ॥ ५ ॥,śāntayā prayayau sārdhamṛśyaśṛṅgaḥ supūjitaḥ | anvīyamāno rājñātha sānuyātreṇa dhīmatā || 5 ||
+17,6,कौसल्याजनयद् रामं दिव्यलक्षणसंयुतम् । विष्णोरर्धं महाभागं पुत्रमिक्ष्वाकुनन्दनम् ॥ ६ ॥,kausalyājanayad rāmaṃ divyalakṣaṇasaṃyutam | viṣṇorardhaṃ mahābhāgaṃ putramikṣvākunandanam || 6 ||
+17,7,कौसल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा । यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना ॥ ७ ॥,kausalyā śuśubhe tena putreṇāmitatejasā | yathā vareṇa devānāmaditirvajrapāṇinā || 7 ||
+17,8,भरतो नाम कैकेय्यां जज्ञे सत्यपराक्रमः । साक्षाद्विष्णोश्चतुर्भागः सर्वैः समुदितो गुणैः ॥ ८ ॥,bharato nāma kaikeyyāṃ jajñe satyaparākramaḥ | sākṣādviṣṇoścaturbhāgaḥ sarvaiḥ samudito guṇaiḥ || 8 ||
+17,9,अथ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्राजनयत् सुतौ । वीरौ सर्वास्त्रकुशलौ विष्णोरर्धसमन्वितौ ॥ ९ ॥,atha lakṣmaṇaśatrughnau sumitrājanayat sutau | vīrau sarvāstrakuśalau viṣṇorardhasamanvitau || 9 ||
+17,10,राज्ञः पुत्रा महात्मानश्चत्वारो जज्ञिरे पृथक् । गुणवन्तो ऽनुरूपाश्च रुच्या प्रोष्ठपदोपमाः ॥ १० ॥,rājñaḥ putrā mahātmānaścatvāro jajñire pṛthak | guṇavanto'nurūpāśca rucyā proṣṭhapadopamāḥ || 10 ||
+17,11,अतीत्यैकादशा��ं तु नाम कर्म तथाकरोत् । ज्येष्ठं रामं महात्मानं भरतं कैकयीसुतम् ॥ ११ ॥,atītyaikādaśāhaṃ tu nāma karma tathākarot | jyeṣṭhaṃ rāmaṃ mahātmānaṃ bharataṃ kaikayīsutam || 11 ||
+17,12,सौमित्रिं लक्ष्मणमिति शत्रुघ्नमपरं तथा । वसिष्ठः परमप्रीतो नामानि कृतवांस्तदा । तेषां जन्मक्रियादीनि सर्वकर्माण्यकारयत् ॥ १२ ॥,saumitriṃ lakṣmaṇamiti śatrughnamaparaṃ tathā | vasiṣṭhaḥ paramaprīto nāmāni kṛtavāṃstadā | teṣāṃ janmakriyādīni sarvakarmāṇyakārayat || 12 ||
+17,13,तेषां केतुरिव ज्येष्ठो रामो रतिकरः पितुः । बभूव भूयो भूतानां स्वयम्भूरिव संमतः ॥ १३ ॥,teṣāṃ keturiva jyeṣṭho rāmo ratikaraḥ pituḥ | babhūva bhūyo bhūtānāṃ svayambhūriva saṃmataḥ || 13 ||
+17,14,सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे लोकहिते रताः । सर्वे ज्ञानोपसंपन्नाः सर्वे समुदिता गुणैः ॥ १४ ॥,sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve lokahite ratāḥ | sarve jñānopasaṃpannāḥ sarve samuditā guṇaiḥ || 14 ||
+17,15,तेषामपि महातेजा रामः सत्यपराक्रमः । बाल्यात् प्रभृति सुस्निग्धो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः ॥ १५ ॥,teṣāmapi mahātejā rāmaḥ satyaparākramaḥ | bālyāt prabhṛti susnigdho lakṣmaṇo lakṣmivardhanaḥ || 15 ||
+17,16,रामस्य लोकरामस्य भ्रातुर्ज्येष्ठस्य नित्यशः । सर्वप्रियकरस्तस्य रामस्यापि शरीरतः ॥ १६ ॥,rāmasya lokarāmasya bhrāturjyeṣṭhasya nityaśaḥ | sarvapriyakarastasya rāmasyāpi śarīrataḥ || 16 ||
+17,17,लक्ष्मणो लक्ष्मिसंपन्नो बहिःप्राण इवापरः । न च तेन विना निद्रां लभते पुरुषोत्तमः । मृष्टमन्नमुपानीतमश्नाति न हि तं विना ॥ १७ ॥,lakṣmaṇo lakṣmisaṃpanno bahiḥprāṇa ivāparaḥ | na ca tena vinā nidrāṃ labhate puruṣottamaḥ | mṛṣṭamannamupānītamaśnāti na hi taṃ vinā || 17 ||
+17,18,यदा हि हयमारूढो मृगयां याति राघवः । तदैनं पृष्ठतो ऽभ्येति सधनुः परिपालयन् ॥ १८ ॥,yadā hi hayamārūḍho mṛgayāṃ yāti rāghavaḥ | tadainaṃ pṛṣṭhato'bhyeti sadhanuḥ paripālayan || 18 ||
+17,19,भरतस्यापि शत्रुघ्नो लक्ष्मणावरजो हि सः । प्राणैः प्रियतरो नित्यं तस्य चासीत्तथा प्रियः ॥ १९ ॥,bharatasyāpi śatrughno lakṣmaṇāvarajo hi saḥ | prāṇaiḥ priyataro nityaṃ tasya cāsīttathā priyaḥ || 19 ||
+17,20,स चतुर्भिर्महाभागैः पुत्रैर्दशरथः प्रियैः । बभूव परमप्रीतो देवैरिव पितामहः ॥ २० ॥,sa caturbhirmahābhāgaiḥ putrairdaśarathaḥ priyaiḥ | babhūva paramaprīto devairiva pitāmahaḥ || 20 ||
+17,21,ते यदा ज्ञानसंपन्नाः सर्वे समुदिता गुणैः । ह्रीमन्तः कीर्तिमन्तश्च सर्वज्ञा दीर्घदर्शिनः ॥ २१ ॥,te yadā jñānasaṃpannāḥ sarve samuditā guṇaiḥ | hrīmantaḥ kīrtimantaśca sarvajñā dīrghadarśinaḥ || 21 ||
+17,22,अथ राजा दशरथस्तेषां दारक्रियां प्रति । चिन्तयामास धर्मात्मा सोपाध्यायः सबान्धवः ॥ २२ ॥,atha rājā daśarathasteṣāṃ dārakriyāṃ prati | cintayāmāsa dharmātmā sopādhyāyaḥ sabāndhavaḥ || 22 ||
+17,23,तस्य चिन्तयमानस्य मन्त्रिमध्ये महात्मनः । अभ्यागच्छन्महातेजो विश्वामित्रो महामुनिः ॥ २३ ॥,tasya cintayamānasya mantrimadhye mahātmanaḥ | abhyāgacchanmahātejo viśvāmitro mahāmuniḥ || 23 ||
+17,24,स राज्ञो दर्शनाकाङ्क्षी द्वाराध्यक्षानुवाच ह । शीघ्रमाख्यात मां प्राप्तं कौशिकं गाधिनः सुतम् ॥ २४ ॥,sa rājño darśanākāṅkṣī dvārādhyakṣānuvāca ha | śīghramākhyāta māṃ prāptaṃ kauśikaṃ gādhinaḥ sutam || 24 ||
+17,25,तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य राजवेश्म प्रदुद्रुवुः । संभ्रान्तमनसः सर्वे तेन वाक्येन चोदिताः ॥ २५ ॥,tacchrutvā vacanaṃ tasya rājaveśma pradudruvuḥ | saṃbhrāntamanasaḥ sarve tena vākyena coditāḥ || 25 ||
+17,26,ते गत्वा राजभवनं विश्वामित्रमृषिं तदा । प्राप्तमावेदयामासुर्नृपायेक्ष्वाकवे तदा ॥ २६ ॥,te gatvā rājabhavanaṃ viśvāmitramṛṣiṃ tadā | prāptamāvedayāmāsurnṛpāyekṣvākave tadā || 26 ||
+17,27,तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सपुरोधाः समाहितः । प्रत्युज्जगाम संहृष्टो ब्रह्माणमिव वासवः ॥ २७ ॥,teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā sapurodhāḥ samāhitaḥ | pratyujjagāma saṃhṛṣṭo brahmāṇamiva vāsavaḥ || 27 ||
+17,28,स दृष्ट्वा ज्वलितं दीप्त्या तापसं संशितव्रतम् । प्रहृष्टवदनो राजा ततो ऽर्घ्यमुपहारयत् ॥ २८ ॥,sa dṛṣṭvā jvalitaṃ dīptyā tāpasaṃ saṃśitavratam | prahṛṣṭavadano rājā tato'rghyamupahārayat || 28 ||
+17,29,स राज्ञः प्रतिगृह्यार्घ्यं शास्त्रदृष्ट्तेन कर्मणा । कुशलं चाव्ययं चैव पर्यपृच्छन्नराधिपम् ॥ २९ ॥,sa rājñaḥ pratigṛhyārghyaṃ śāstradṛṣṭtena karmaṇā | kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva paryapṛcchannarādhipam || 29 ||
+17,30,वसिष्ठं च समागम्य कुशलं मुनिपुंगवः । ऋषींश्च तान्यथा न्यायं महाभागानुवाच ह ॥ ३० ॥,vasiṣṭhaṃ ca samāgamya kuśalaṃ munipuṃgavaḥ | ṛṣīṃśca tānyathā nyāyaṃ mahābhāgānuvāca ha || 30 ||
+17,31,ते सर्वे हृष्टमनसस्तस्य राज्ञो निवेशनम् । विविशुः पूजितास्तत्र निषेदुश्च यथार्थतः ॥ ३१ ॥,te sarve hṛṣṭamanasastasya rājño niveśanam | viviśuḥ pūjitāstatra niṣeduśca yathārthataḥ || 31 ||
+17,32,अथ हृष्टमना राजा विश्वामित्रं महामुनिम् । उवाच परमोदारो हृष्टस्तमभिपूजयन् ॥ ३२ ॥,atha hṛṣṭamanā rājā viśvāmitraṃ mahāmunim | uvāca paramodāro hṛṣṭastamabhipūjayan || 32 ||
+17,33,यथामृतस्य संप्राप्तिर्यथा वर्षमनूदके । यथा सदृशदारेषु पुत्रजन्माप्रजस्य च । प्रनष्टस्य यथा लाभो यथा हर्षो महोदये । तथैवागमनं मन्ये स्वागतं ते महामुने ॥ ३३ ॥,yathāmṛtasya saṃprāptiryathā varṣamanūdake | yathā sadṛśadāreṣu putrajanmāprajasya ca | pranaṣṭasya yathā lābho yathā harṣo mahodaye | tathaivāgamanaṃ manye svāgataṃ te mahāmune || 33 ||
+17,34,कं च ते परमं कामं करोमि किमु हर्षितः । पात्रभूतो ऽसि मे विप्र दिष्ट्या प्राप्तो ऽसि धार्मिक । अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् ॥ ३४ ॥,kaṃ ca te paramaṃ kāmaṃ karomi kimu harṣitaḥ | pātrabhūto'si me vipra diṣṭyā prāpto'si dhārmika | adya me saphalaṃ janma jīvitaṃ ca sujīvitam || 34 ||
+17,35,पूर्वं राजर्षिशब्देन तपसा द्योतितप्रभः । ब्रह्मर्षित्वमनुप्राप्तः पूज्यो ऽसि बहुधा मया ॥ ३५ ॥,pūrvaṃ rājarṣiśabdena tapasā dyotitaprabhaḥ | brahmarṣitvamanuprāptaḥ pūjyo'si bahudhā mayā || 35 ||
+17,36,तदद्भुतमिदं विप्र पवित्रं परमं मम । शुभक्षेत्रगतश्चाहं तव संदर्शनात�� प्रभो ॥ ३६ ॥,tadadbhutamidaṃ vipra pavitraṃ paramaṃ mama | śubhakṣetragataścāhaṃ tava saṃdarśanāt prabho || 36 ||
+17,37,ब्रूहि यत् प्रार्थितं तुभ्यं कार्यमागमनं प्रति । इच्छाम्यनुगृहीतो ऽहं त्वदर्थपरिवृद्धये ॥ ३७ ॥,brūhi yat prārthitaṃ tubhyaṃ kāryamāgamanaṃ prati | icchāmyanugṛhīto'haṃ tvadarthaparivṛddhaye || 37 ||
+17,38,कार्यस्य न विमर्शं च गन्तुमर्हसि कौशिक । कर्ता चाहमशेषेण दैवतं हि भवान्मम ॥ ३८ ॥,kāryasya na vimarśaṃ ca gantumarhasi kauśika | kartā cāhamaśeṣeṇa daivataṃ hi bhavānmama || 38 ||
+17,39,इति हृदयसुखं निशम्य वाक्यं श्रुतिसुखमात्मवता विनीतमुक्तम् । प्रथितगुणयशा गुणैर्विशिष्टः परम ऋषिः परमं जगाम हर्षम् ॥ ३९ ॥,iti hṛdayasukhaṃ niśamya vākyaṃ śrutisukhamātmavatā vinītamuktam | prathitaguṇayaśā guṇairviśiṣṭaḥ parama ṛṣiḥ paramaṃ jagāma harṣam || 39 ||
+18,1,तच्छ्रुत्वा राजसिंहस्य वाक्यमद्भुतविस्तरम् । हृष्टरोमा महातेजा विश्वामित्रो ऽभ्यभाषत ॥ १ ॥,tacchrutvā rājasiṃhasya vākyamadbhutavistaram | hṛṣṭaromā mahātejā viśvāmitro'bhyabhāṣata || 1 ||
+18,2,सदृशं राजशार्दूल तवैतद्भुवि नान्यतः । महावंशप्रसूतस्य वसिष्ठव्यपदेशिनः ॥ २ ॥,sadṛśaṃ rājaśārdūla tavaitadbhuvi nānyataḥ | mahāvaṃśaprasūtasya vasiṣṭhavyapadeśinaḥ || 2 ||
+18,3,यत्तु मे हृद्गतं वाक्यं तस्य कार्यस्य निश्चयम् । कुरुष्व राजशार्दूल भव सत्यप्रतिश्रवः ॥ ३ ॥,yattu me hṛdgataṃ vākyaṃ tasya kāryasya niścayam | kuruṣva rājaśārdūla bhava satyapratiśravaḥ || 3 ||
+18,4,अहं नियममातिष्ठ सिद्ध्यर्थं पुरुषर्षभ । तस्य विघ्नकरौ द्वौ तु राक्षसौ कामरूपिणौ ॥ ४ ॥,ahaṃ niyamamātiṣṭha siddhyarthaṃ puruṣarṣabha | tasya vighnakarau dvau tu rākṣasau kāmarūpiṇau || 4 ||
+18,5,व्रते मे बहुशश्चीर्णे समाप्त्यां राक्षसाविमौ । मारीचश्च सुबाहुश्च वीर्यवन्तौ सुशिक्षितौ । तौ मांसरुधिरौघेण वेदिं तामभ्यवर्षताम् ॥ ५ ॥,vrate me bahuśaścīrṇe samāptyāṃ rākṣasāvimau | mārīcaśca subāhuśca vīryavantau suśikṣitau | tau māṃsarudhiraugheṇa vediṃ tāmabhyavarṣatām || 5 ||
+18,6,अवधूते तथा भूते तस्मिन्नियमनिश्चये । कृतश्रमो निरुत्साहस्तस्माद्देशादपाक्रमे ॥ ६ ॥,avadhūte tathā bhūte tasminniyamaniścaye | kṛtaśramo nirutsāhastasmāddeśādapākrame || 6 ||
+18,7,न च मे क्रोधमुत्स्रष्टुं बुद्धिर्भवति पार्थिव । तथाभूता हि सा चर्या न शापस्तत्र मुच्यते ॥ ७ ॥,na ca me krodhamutsraṣṭuṃ buddhirbhavati pārthiva | tathābhūtā hi sā caryā na śāpastatra mucyate || 7 ||
+18,8,स्वपुत्रं राजशार्दूल रामं सत्यपराक्रमम् । काकपक्षधरं शूरं ज्येष्ठं मे दातुमर्हसि ॥ ८ ॥,svaputraṃ rājaśārdūla rāmaṃ satyaparākramam | kākapakṣadharaṃ śūraṃ jyeṣṭhaṃ me dātumarhasi || 8 ||
+18,9,शक्तो ह्येष मया गुप्तो दिव्येन स्वेन तेजसा । राक्षसा ये विकर्तारस्तेषामपि विनाशने ॥ ९ ॥,śakto hyeṣa mayā gupto divyena svena tejasā | rākṣasā ye vikartārasteṣāmapi vināśane || 9 ||
+18,10,श्रेयश्चास्मै प्रदास्यामि बहुरूपं न संशयः । त्रयाणामपि लोकानां येन ख्यातिं गमिष्यति ॥ १० ॥,śreyaścāsmai pradāsyāmi bahurūpaṃ na saṃśayaḥ | trayāṇāmapi lokānāṃ yena khyātiṃ gamiṣyati || 10 ||
+18,11,न च तौ राममासाद्य शक्तौ स्थातुं कथं चन । न च तौ राघवादन्यो हन्तुमुत्सहते पुमान् ॥ ११ ॥,na ca tau rāmamāsādya śaktau sthātuṃ kathaṃ cana | na ca tau rāghavādanyo hantumutsahate pumān || 11 ||
+18,12,वीर्योत्सिक्तौ हि तौ पापौ कालपाशवशं गतौ । रामस्य राजशार्दूल न पर्याप्तौ महात्मनः ॥ १२ ॥,vīryotsiktau hi tau pāpau kālapāśavaśaṃ gatau | rāmasya rājaśārdūla na paryāptau mahātmanaḥ || 12 ||
+18,13,न च पुत्रकृतं स्नेहं कर्तुमर्हसि पार्थिव । अहं ते प्रतिजानामि हतौ तौ विद्धि राक्षसौ ॥ १३ ॥,na ca putrakṛtaṃ snehaṃ kartumarhasi pārthiva | ahaṃ te pratijānāmi hatau tau viddhi rākṣasau || 13 ||
+18,14,अहं वेद्मि महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् । वसिष्ठो ऽपि महातेजा ये चेमे तपसि स्थिताः ॥ १४ ॥,ahaṃ vedmi mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparākramam | vasiṣṭho'pi mahātejā ye ceme tapasi sthitāḥ || 14 ||
+18,15,यदि ते धर्मलाभं च यशश्च परमं भुवि । स्थिरमिच्छसि राजेन्द्र रामं मे दातुमर्हसि ॥ १५ ॥,yadi te dharmalābhaṃ ca yaśaśca paramaṃ bhuvi | sthiramicchasi rājendra rāmaṃ me dātumarhasi || 15 ||
+18,16,यद्यभ्यनुज्ञां काकुत्स्थ ददते तव मन्त्रिणः । वसिष्ठ प्रमुखाः सर्वे ततो रामं विसर्जय ॥ १६ ॥,yadyabhyanujñāṃ kākutstha dadate tava mantriṇaḥ | vasiṣṭha pramukhāḥ sarve tato rāmaṃ visarjaya || 16 ||
+18,17,अभिप्रेतमसंसक्तमात्मजं दातुमर्हसि । दशरात्रं हि यज्ञस्य रामं राजीवलोचनम् ॥ १७ ॥,abhipretamasaṃsaktamātmajaṃ dātumarhasi | daśarātraṃ hi yajñasya rāmaṃ rājīvalocanam || 17 ||
+18,18,नात्येति कालो यज्ञस्य यथायं मम राघव । तथा कुरुष्व भद्रं ते मा च शोके मनः कृथाः ॥ १८ ॥,nātyeti kālo yajñasya yathāyaṃ mama rāghava | tathā kuruṣva bhadraṃ te mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ || 18 ||
+18,19,इत्येवमुक्त्वा धर्मात्मा धर्मार्थसहितं वचः । विरराम महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ॥ १९ ॥,ityevamuktvā dharmātmā dharmārthasahitaṃ vacaḥ | virarāma mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ || 19 ||
+18,20,इति हृदयमनोविदारणं मुनिवचनं तदतीव शुश्रुवान् । नरपतिरगमद्भयं महद्व्यथितमनाः प्रचचाल चासनात् ॥ २० ॥,iti hṛdayamanovidāraṇaṃ munivacanaṃ tadatīva śuśruvān | narapatiragamadbhayaṃ mahadvyathitamanāḥ pracacāla cāsanāt || 20 ||
+19,1,तच्छ्रुत्वा राजशार्दूल विश्वामित्रस्य भाषितम् । मुहूर्तमिव निःसंज्ञः संज्ञावानिदमब्रवीत् ॥ १ ॥,tacchrutvā rājaśārdūla viśvāmitrasya bhāṣitam | muhūrtamiva niḥsaṃjñaḥ saṃjñāvānidamabravīt || 1 ||
+19,2,ऊनषोडशवर्षो मे रामो राजीवलोचनः । न युद्धयोग्यतामस्य पश्यामि सह राक्षसैः ॥ २ ॥,ūnaṣoḍaśavarṣo me rāmo rājīvalocanaḥ | na yuddhayogyatāmasya paśyāmi saha rākṣasaiḥ || 2 ||
+19,3,इयमक्षौहिणी पूर्णा यस्याहं पतिरीश्वरः । अनया संवृतो गत्वा योधाहं तैर्निशाचरैः ॥ ३ ॥,iyamakṣauhiṇī pūrṇā yasyāhaṃ patirīśvaraḥ | anayā saṃvṛto gatvā yodhāhaṃ tairniśācaraiḥ || 3 ||
+19,4,इमे शूराश्च विक्रान्ता भृत्या मे ऽस्त्रविशारदाः । योग्या रक्षोगणैर्योद्धुं न रामं नेतुमर्हसि ॥ ४ ॥,ime śūrāśca vikrāntā bhṛtyā me'straviśāradāḥ | yogyā rakṣogaṇairyoddhuṃ na rāmaṃ netumarhasi || 4 ||
+19,5,अहमेव धनुष्पाणिर्गोप्ता समरमूर्धनि । यावत् प्राणान्धरिष्यामि तावद् योत्स्ये निशाचरैः ॥ ५ ॥,ahameva dhanuṣpāṇirgoptā samaramūrdhani | yāvat prāṇāndhariṣyāmi tāvad yotsye niśācaraiḥ || 5 ||
+19,6,निर्विघ्ना व्रतचर्या सा भविष्यति सुरक्षिता । अहं तत्र गमिष्यामि न राम नेतुमर्हसि ॥ ६ ॥,nirvighnā vratacaryā sā bhaviṣyati surakṣitā | ahaṃ tatra gamiṣyāmi na rāma netumarhasi || 6 ||
+19,7,बालो ह्यकृतविद्यश्च न च वेत्ति बलाबलम् । न चास्त्रबलसंयुक्तो न च युद्धविशारदः । न चासौ रक्षसां योग्यः कूटयुद्धा हि ते ध्रुवम् ॥ ७ ॥,bālo hyakṛtavidyaśca na ca vetti balābalam | na cāstrabalasaṃyukto na ca yuddhaviśāradaḥ | na cāsau rakṣasāṃ yogyaḥ kūṭayuddhā hi te dhruvam || 7 ||
+19,8,विप्रयुक्तो हि रामेण मुहूर्तमपि नोत्सहे । जीवितुं मुनिशार्दूल न रामं नेतुमर्हसि ॥ ८ ॥,viprayukto hi rāmeṇa muhūrtamapi notsahe | jīvituṃ muniśārdūla na rāmaṃ netumarhasi || 8 ||
+19,9,यदि वा राघवं ब्रह्मन्नेतुमिच्छसि सुव्रत । चतुरङ्गसमायुक्तं मया सह च तं नय ॥ ९ ॥,yadi vā rāghavaṃ brahmannetumicchasi suvrata | caturaṅgasamāyuktaṃ mayā saha ca taṃ naya || 9 ||
+19,10,षष्टिर्वर्षसहस्राणि जातस्य मम कौशिक । दुःखेनोत्पादितश्चायं न रामं नेतुमर्हसि ॥ १० ॥,ṣaṣṭirvarṣasahasrāṇi jātasya mama kauśika | duḥkhenotpāditaścāyaṃ na rāmaṃ netumarhasi || 10 ||
+19,11,चतुर्णामात्मजानां हि प्रीतिः परमिका मम । ज्येष्ठं धर्मप्रधानं च न रामं नेतुमर्हसि ॥ ११ ॥,caturṇāmātmajānāṃ hi prītiḥ paramikā mama | jyeṣṭhaṃ dharmapradhānaṃ ca na rāmaṃ netumarhasi || 11 ||
+19,12,किं वीर्या राक्षसास्ते च कस्य पुत्राश्च के च ते । कथं प्रमाणाः के चैतान् रक्षन्ति मुनिपुंगव ॥ १२ ॥,kiṃ vīryā rākṣasāste ca kasya putrāśca ke ca te | kathaṃ pramāṇāḥ ke caitān rakṣanti munipuṃgava || 12 ||
+19,13,कथं च प्रतिकर्तव्यं तेषां रामेण रक्षसाम् । मामकैर्वा बलैर्ब्रह्मन्मया वा कूटयोधिनाम् ॥ १३ ॥,kathaṃ ca pratikartavyaṃ teṣāṃ rāmeṇa rakṣasām | māmakairvā balairbrahmanmayā vā kūṭayodhinām || 13 ||
+19,14,सर्वं मे शंस भगवन् कथं तेषां मया रणे । स्थातव्यं दुष्टभावानां वीर्योत्सिक्ता हि राक्षसाः ॥ १४ ॥,sarvaṃ me śaṃsa bhagavan kathaṃ teṣāṃ mayā raṇe | sthātavyaṃ duṣṭabhāvānāṃ vīryotsiktā hi rākṣasāḥ || 14 ||
+19,15,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो ऽभ्यभाषत । पौलस्त्यवंशप्रभवो रावणो नाम राक्षसः ॥ १५ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā viśvāmitro'bhyabhāṣata | paulastyavaṃśaprabhavo rāvaṇo nāma rākṣasaḥ || 15 ||
+19,16,स ब्रह्मणा दत्तवरस्त्रैलोक्यं बाधते भृशम् । महाबलो महावीर्यो राक्षसैर्बहुभिर्वृतः ॥ १६ ॥,sa brahmaṇā dattavarastrailokyaṃ bādhate bhṛśam | mahābalo mahāvīryo rākṣasairbahubhirvṛtaḥ || 16 ||
+19,17,श्रूयते हि महावीर्यो रावणो राक्षसाधिपः । साक्षाद्वैश्रवणभ्राता पुत्रो विश्रवसो मुनेः ॥ १७ ॥,śrūyate hi mahāvīryo rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | sākṣādvaiśravaṇabhrātā putro viśravaso muneḥ || 17 ||
+19,18,यदा स्वयं न यज्ञस्य विघ्नकर्ता महाबलः । तेन संचोदितौ तौ तु राक्षसौ सुमहा बलौ । मारीचश्च सुबाहुश्च यज्ञविघ्नं करिष्यतः ॥ १८ ॥,yadā svayaṃ na yajñasya vighnakartā mahābalaḥ | tena saṃcoditau tau tu rākṣasau sumahā balau | mārīcaśca subāhuśca yajñavighnaṃ kariṣyataḥ || 18 ||
+19,19,इत्युक्तो मुनिना तेन राजोवाच मुनिं तदा । न हि शक्तो ऽस्मि संग्रामे स्थातुं तस्य दुरात्मनः ॥ १९ ॥,ityukto muninā tena rājovāca muniṃ tadā | na hi śakto'smi saṃgrāme sthātuṃ tasya durātmanaḥ || 19 ||
+19,20,स त्वं प्रसादं धर्मज्ञ कुरुष्व मम पुत्रके । देवदानवगन्धर्वा यक्षाः पतग पन्नगाः ॥ २० ॥,sa tvaṃ prasādaṃ dharmajña kuruṣva mama putrake | devadānavagandharvā yakṣāḥ pataga pannagāḥ || 20 ||
+19,21,न शक्ता रावणं सोढुं किं पुनर्मानवा युधि । स हि वीर्यवतां वीर्यमादत्ते युधि राक्षसः ॥ २१ ॥,na śaktā rāvaṇaṃ soḍhuṃ kiṃ punarmānavā yudhi | sa hi vīryavatāṃ vīryamādatte yudhi rākṣasaḥ || 21 ||
+19,22,तेन चाहं न शक्तो ऽस्मि संयोद्धुं तस्य वा बलैः । सबलो वा मुनिश्रेष्ठ सहितो वा ममात्मजैः ॥ २२ ॥,tena cāhaṃ na śakto'smi saṃyoddhuṃ tasya vā balaiḥ | sabalo vā muniśreṣṭha sahito vā mamātmajaiḥ || 22 ||
+19,23,कथमप्यमरप्रख्यं संग्रामाणामकोविदम् । बालं मे तनयं ब्रह्मन्नैव दास्यामि पुत्रकम् ॥ २३ ॥,kathamapyamaraprakhyaṃ saṃgrāmāṇāmakovidam | bālaṃ me tanayaṃ brahmannaiva dāsyāmi putrakam || 23 ||
+19,24,अथ कालोपमौ युद्धे सुतौ सुन्दोपसुन्दयोः । यज्ञविघ्नकरौ तौ ते नैव दास्यामि पुत्रकम् ॥ २४ ॥,atha kālopamau yuddhe sutau sundopasundayoḥ | yajñavighnakarau tau te naiva dāsyāmi putrakam || 24 ||
+19,25,मारीचश्च सुबाहुश्च वीर्यवन्तौ सुशिक्षितौ । तयोरन्यतरेणाहं योद्धा स्यां ससुहृद्गणः ॥ २५ ॥,mārīcaśca subāhuśca vīryavantau suśikṣitau | tayoranyatareṇāhaṃ yoddhā syāṃ sasuhṛdgaṇaḥ || 25 ||
+20,1,तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य स्नेहपर्याकुलाक्षरम् । समन्युः कौशिको वाक्यं प्रत्युवच महीपतिम् ॥ १ ॥,tacchrutvā vacanaṃ tasya snehaparyākulākṣaram | samanyuḥ kauśiko vākyaṃ pratyuvaca mahīpatim || 1 ||
+20,2,पूर्वमर्थं प्रतिश्रुत्य प्रतिज्ञां हातुमिच्छसि । रागवाणामयुक्तो ऽयं कुलस्यास्य विपर्ययः ॥ २ ॥,pūrvamarthaṃ pratiśrutya pratijñāṃ hātumicchasi | rāgavāṇāmayukto'yaṃ kulasyāsya viparyayaḥ || 2 ||
+20,3,यदिदं ते क्षमं राजन् गमिष्यामि यथागतम् । मिथ्याप्रतिज्ञः काकुत्स्थ सुखी भव सबान्धवः ॥ ३ ॥,yadidaṃ te kṣamaṃ rājan gamiṣyāmi yathāgatam | mithyāpratijñaḥ kākutstha sukhī bhava sabāndhavaḥ || 3 ||
+20,4,तस्य रोषपरीतस्य विश्वामित्रस्य धीमतः । चचाल वसुधा कृत्स्ना विवेश च भयं सुरान् ॥ ४ ॥,tasya roṣaparītasya viśvāmitrasya dhīmataḥ | cacāla vasudhā kṛtsnā viveśa ca bhayaṃ surān || 4 ||
+20,5,त्रस्तरूपं तु विज्ञाय जगत् सर्वं महानृषिः । नृपतिं सुव्रतो धीरो वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ॥ ५ ॥,trastarūpaṃ tu vijñāya jagat sarvaṃ mahānṛṣiḥ | nṛpatiṃ suvrato dhīro vasiṣṭho vākyamabravīt || 5 ||
+20,6,इक्ष्वाकूणां कुले जातः साक्षाद्धर्म इवापरः । धृतिमान्सुव्रतः श्रीमान्न धर्मं हातुमर्हसि ॥ ६ ॥,ikṣvākūṇāṃ kule jātaḥ sākṣāddharma ivāparaḥ | dhṛtimānsuvrataḥ śrīmānna dharmaṃ hātumarhasi || 6 ||
+20,7,त्रिषु लोकेषु विख्यातो धर्मात्मा इति राघवः । स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व नाधर्मं वोढुमर्हसि ॥ ७ ॥,triṣu lokeṣu vikhyāto dharmātmā iti rāghavaḥ | svadharmaṃ pratipadyasva nādharmaṃ voḍhumarhasi || 7 ||
+20,8,संश्रुत्यैवं करिष्यामीत्यकुर्वाणस्य राघव । इष्टापूर्तवधो भूयात्तस्माद् रामं विसर्जय ॥ ८ ॥,saṃśrutyaivaṃ kariṣyāmītyakurvāṇasya rāghava | iṣṭāpūrtavadho bhūyāttasmād rāmaṃ visarjaya || 8 ||
+20,9,कृतास्त्रमकृतास्त्रं वा नैनं शक्ष्यन्ति राक्षसाः । गुप्तं कुशिकपुत्रेण ज्वलनेनामृतं यथा ॥ ९ ॥,kṛtāstramakṛtāstraṃ vā nainaṃ śakṣyanti rākṣasāḥ | guptaṃ kuśikaputreṇa jvalanenāmṛtaṃ yathā || 9 ||
+20,10,एष विग्रहवान्धर्म एष वीर्यवतां वरः । एष बुद्ध्याधिको लोके तपसश्च परायणम् ॥ १० ॥,eṣa vigrahavāndharma eṣa vīryavatāṃ varaḥ | eṣa buddhyādhiko loke tapasaśca parāyaṇam || 10 ||
+20,11,एषो ऽस्त्रान् विविधान् वेत्ति त्रैलोक्ये सचराचरे । नैनमन्यः पुमान् वेत्ति न च वेत्स्यन्ति के चन ॥ ११ ॥,eṣo'strān vividhān vetti trailokye sacarācare | nainamanyaḥ pumān vetti na ca vetsyanti ke cana || 11 ||
+20,12,न देवा नर्षयः के चिन्नासुरा न च राक्षसाः । गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिंनरमहोरगाः ॥ १२ ॥,na devā narṣayaḥ ke cinnāsurā na ca rākṣasāḥ | gandharvayakṣapravarāḥ sakiṃnaramahoragāḥ || 12 ||
+20,13,सर्वास्त्राणि कृशाश्वस्य पुत्राः परमधार्मिकाः । कौशिकाय पुरा दत्ता यदा राज्यं प्रशासति ॥ १३ ॥,sarvāstrāṇi kṛśāśvasya putrāḥ paramadhārmikāḥ | kauśikāya purā dattā yadā rājyaṃ praśāsati || 13 ||
+20,14,ते ऽपि पुत्राः कृशाश्वस्य प्रजापतिसुतासुताः । नैकरूपा महावीर्या दीप्तिमन्तो जयावहाः ॥ १४ ॥,te'pi putrāḥ kṛśāśvasya prajāpatisutāsutāḥ | naikarūpā mahāvīryā dīptimanto jayāvahāḥ || 14 ||
+20,15,जया च सुप्रभा चैव दक्षकन्ये सुमध्यमे । ते सुवाते ऽस्त्रशस्त्राणि शतं परम भास्वरम् ॥ १५ ॥,jayā ca suprabhā caiva dakṣakanye sumadhyame | te suvāte'straśastrāṇi śataṃ parama bhāsvaram || 15 ||
+20,16,पञ्चाशतं सुतांल् लेभे जया नाम वरान्पुरा । वधायासुरसैन्यानाममेयान् कामरूपिणः ॥ १६ ॥,pañcāśataṃ sutāṃl lebhe jayā nāma varānpurā | vadhāyāsurasainyānāmameyān kāmarūpiṇaḥ || 16 ||
+20,17,सुप्रभाजनयच्चापि पुत्रान्पञ्चाशतं पुनः । संहारान्नाम दुर्धर्षान्दुराक्रामान्बलीयसः ॥ १७ ॥,suprabhājanayaccāpi putrānpañcāśataṃ punaḥ | saṃhārānnāma durdharṣāndurākrāmānbalīyasaḥ || 17 ||
+20,18,तानि चास्त्राणि वेत्त्येष यथावत् कुशिकात्मजः । अपूर्वाणां च जनने शक्तो भूयश्च धर्मवित् ॥ १८ ॥,tāni cāstrāṇi vettyeṣa yathāvat kuśikātmajaḥ | apūrvāṇāṃ ca janane śakto bhūyaśca dharmavit || 18 ||
+20,19,एवं वीर्यो महातेजा विश्वामित्रो महातपाः । न रामगमने राजन् संशयं गन्तुमर्हसि ॥ १९ ॥,evaṃ vīryo mahātejā viśvāmitro mahātapāḥ | na rāmagamane rājan saṃśayaṃ gantumarhasi || 19 ||
+21,1,तथा वसिष्ठे ब्रुवति राजा दशरथः सुतम् । प्रहृष्टवदनो राममाजुहाव सलक्ष्मणम् �� १ ॥,tathā vasiṣṭhe bruvati rājā daśarathaḥ sutam | prahṛṣṭavadano rāmamājuhāva salakṣmaṇam || 1 ||
+21,2,कृतस्वस्त्ययनं मात्रा पित्रा दशरथेन च । पुरोधसा वसिष्ठेन मङ्गलैरभिमन्त्रितम् ॥ २ ॥,kṛtasvastyayanaṃ mātrā pitrā daśarathena ca | purodhasā vasiṣṭhena maṅgalairabhimantritam || 2 ||
+21,3,स पुत्रं मूर्ध्न्युपाघ्राय राजा दशरथः प्रियम् । ददौ कुशिकपुत्राय सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥ ३ ॥,sa putraṃ mūrdhnyupāghrāya rājā daśarathaḥ priyam | dadau kuśikaputrāya suprītenāntarātmanā || 3 ||
+21,4,ततो वायुः सुखस्पर्शो विरजस्को ववौ तदा । विश्वामित्रगतं रामं दृष्ट्वा राजीवलोचनम् ॥ ४ ॥,tato vāyuḥ sukhasparśo virajasko vavau tadā | viśvāmitragataṃ rāmaṃ dṛṣṭvā rājīvalocanam || 4 ||
+21,5,पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद्देवदुन्दुभिनिस्वनः । शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषः प्रयाते तु महात्मनि ॥ ५ ॥,puṣpavṛṣṭirmahatyāsīddevadundubhinisvanaḥ | śaṅkhadundubhinirghoṣaḥ prayāte tu mahātmani || 5 ||
+21,6,विश्वामित्रो ययावग्रे ततो रामो महायशाः । काकपक्षधरो धन्वी तं च सौमित्रिरन्वगात् ॥ ६ ॥,viśvāmitro yayāvagre tato rāmo mahāyaśāḥ | kākapakṣadharo dhanvī taṃ ca saumitriranvagāt || 6 ||
+21,7,कलापिनौ धनुष्पाणी शोभयानौ दिशो दश । विश्वामित्रं महात्मानं त्रिशीर्षाविव पन्नगौ । अनुजग्मतुरक्षुद्रौ पितामहमिवाश्विनौ ॥ ७ ॥,kalāpinau dhanuṣpāṇī śobhayānau diśo daśa | viśvāmitraṃ mahātmānaṃ triśīrṣāviva pannagau | anujagmaturakṣudrau pitāmahamivāśvinau || 7 ||
+21,8,बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ खड्गवन्तौ महाद्युती । स्थाणुं देवमिवाचिन्त्यं कुमाराविव पावकी ॥ ८ ॥,baddhagodhāṅgulitrāṇau khaḍgavantau mahādyutī | sthāṇuṃ devamivācintyaṃ kumārāviva pāvakī || 8 ||
+21,9,अध्यर्धयोजनं गत्वा सरय्वा दक्षिणे तटे । रामेति मधुरा वाणीं विश्वामित्रो ऽभ्यभाषत ॥ ९ ॥,adhyardhayojanaṃ gatvā sarayvā dakṣiṇe taṭe | rāmeti madhurā vāṇīṃ viśvāmitro'bhyabhāṣata || 9 ||
+21,10,गृहाण वत्स सलिलं मा भूत् कालस्य पर्ययः । मन्त्रग्रामं गृहाण त्वं बलामतिबलां तथा ॥ १० ॥,gṛhāṇa vatsa salilaṃ mā bhūt kālasya paryayaḥ | mantragrāmaṃ gṛhāṇa tvaṃ balāmatibalāṃ tathā || 10 ||
+21,11,न श्रमो न ज्वरो वा ते न रूपस्य विपर्ययः । न च सुप्तं प्रमत्तं वा धर्षयिष्यन्ति नैरृताः ॥ ११ ॥,na śramo na jvaro vā te na rūpasya viparyayaḥ | na ca suptaṃ pramattaṃ vā dharṣayiṣyanti nairṛtāḥ || 11 ||
+21,12,न बाह्वोः सदृशो वीर्ये पृथिव्यामस्ति कश्चन । त्रिषु लोकेषु वा राम न भवेत् सदृशस्तव ॥ १२ ॥,na bāhvoḥ sadṛśo vīrye pṛthivyāmasti kaścana | triṣu lokeṣu vā rāma na bhavet sadṛśastava || 12 ||
+21,13,न सौभाग्ये न दाक्षिण्ये न ज्ञाने बुद्धिनिश्चये । नोत्तरे प्रतिपत्तव्यो समो लोके तवानघ ॥ १३ ॥,na saubhāgye na dākṣiṇye na jñāne buddhiniścaye | nottare pratipattavyo samo loke tavānagha || 13 ||
+21,14,एतद्विद्याद्वये लब्धे भविता नास्ति ते समः । बला चातिबला चैव सर्वज्ञानस्य मातरौ ॥ १४ ॥,etadvidyādvaye labdhe bhavitā nāsti te samaḥ | balā cātibalā caiva sarvajñānasya mātarau || 14 ||
+21,15,क्षुत्पिपासे न ते राम भविष्येते नरोत्तम । बलामतिबलां चैव पठतः पथि राघव । विद्याद्वयमधीयाने यशश्चाप्यतुलं भुवि ॥ १५ ॥,kṣutpipāse na te rāma bhaviṣyete narottama | balāmatibalāṃ caiva paṭhataḥ pathi rāghava | vidyādvayamadhīyāne yaśaścāpyatulaṃ bhuvi || 15 ||
+21,16,पितामहसुते ह्येते विद्ये तेजःसमन्विते । प्रदातुं तव काकुत्स्थ सदृशस्त्वं हि धार्मिक ॥ १६ ॥,pitāmahasute hyete vidye tejaḥsamanvite | pradātuṃ tava kākutstha sadṛśastvaṃ hi dhārmika || 16 ||
+21,17,कामं बहुगुणाः सर्वे त्वय्येते नात्र संशयः । तपसा संभृते चैते बहुरूपे भविष्यतः ॥ १७ ॥,kāmaṃ bahuguṇāḥ sarve tvayyete nātra saṃśayaḥ | tapasā saṃbhṛte caite bahurūpe bhaviṣyataḥ || 17 ||
+21,18,ततो रामो जलं स्पृष्ट्वा प्रहृष्टवदनः शुचिः । प्रतिजग्राह ते विद्ये महर्षेर्भावितात्मनः । विद्यासमुदितो रामः शुशुभे भूरिविक्रमः ॥ १८ ॥,tato rāmo jalaṃ spṛṣṭvā prahṛṣṭavadanaḥ śuciḥ | pratijagrāha te vidye maharṣerbhāvitātmanaḥ | vidyāsamudito rāmaḥ śuśubhe bhūrivikramaḥ || 18 ||
+21,19,गुरुकार्याणि सर्वाणि नियुज्य कुशिकात्मजे । ऊषुस्तां रजनीं तत्र सरय्वां सुसुखं त्रयः ॥ १९ ॥,gurukāryāṇi sarvāṇi niyujya kuśikātmaje | ūṣustāṃ rajanīṃ tatra sarayvāṃ susukhaṃ trayaḥ || 19 ||
+22,1,प्रभातायां तु शर्वर्यां विश्वामित्रो महामुनिः । अभ्यभाषत काकुत्स्थं शयानं पर्णसंस्तरे ॥ १ ॥,prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ viśvāmitro mahāmuniḥ | abhyabhāṣata kākutsthaṃ śayānaṃ parṇasaṃstare || 1 ||
+22,2,कौसल्या सुप्रजा राम पूर्वा संध्या प्रवर्तते । उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं दैवमाह्निकम् ॥ २ ॥,kausalyā suprajā rāma pūrvā saṃdhyā pravartate | uttiṣṭha naraśārdūla kartavyaṃ daivamāhnikam || 2 ||
+22,3,तस्यर्षेः परमोदारं वचः श्रुत्वा नृपात्मजौ । स्नात्वा कृतोदकौ वीरौ जेपतुः परमं जपम् ॥ ३ ॥,tasyarṣeḥ paramodāraṃ vacaḥ śrutvā nṛpātmajau | snātvā kṛtodakau vīrau jepatuḥ paramaṃ japam || 3 ||
+22,4,कृताह्निकौ महावीर्यौ विश्वामित्रं तपोधनम् । अभिवाद्याभिसंहृष्टौ गमनायोपतस्थतुः ॥ ४ ॥,kṛtāhnikau mahāvīryau viśvāmitraṃ tapodhanam | abhivādyābhisaṃhṛṣṭau gamanāyopatasthatuḥ || 4 ||
+22,5,तौ प्रयाते महावीर्यौ दिव्यं त्रिपथगां नदीम् । ददृशाते ततस्तत्र सरय्वाः संगमे शुभे ॥ ५ ॥,tau prayāte mahāvīryau divyaṃ tripathagāṃ nadīm | dadṛśāte tatastatra sarayvāḥ saṃgame śubhe || 5 ||
+22,6,तत्राश्रमपदं पुण्यमृषीणामुग्रतेजसाम् । बहुवर्षसहस्राणि तप्यतां परमं तपः ॥ ६ ॥,tatrāśramapadaṃ puṇyamṛṣīṇāmugratejasām | bahuvarṣasahasrāṇi tapyatāṃ paramaṃ tapaḥ || 6 ||
+22,7,तं दृष्ट्वा परमप्रीतौ राघवौ पुण्यमाश्रमम् । ऊचतुस्तं महात्मानं विश्वामित्रमिदं वचः ॥ ७ ॥,taṃ dṛṣṭvā paramaprītau rāghavau puṇyamāśramam | ūcatustaṃ mahātmānaṃ viśvāmitramidaṃ vacaḥ || 7 ||
+22,8,कस्यायमाश्रमः पुण्यः को न्वस्मिन् वसते पुमान् । भगवञ् श्रोतुमिच्छावः परं कौतूहलं हि नौ ॥ ८ ॥,kasyāyamāśramaḥ puṇyaḥ ko nvasmin vasate pumān | bhagavañ śrotumicchāvaḥ paraṃ kautūhalaṃ hi nau || 8 ||
+22,9,तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुंगवः । अब्रवीच्छ्रूयतां राम यस्यायं पूर्व आश्रमः ॥ ९ ॥,tayostadvacanaṃ śrutvā prahasya munipuṃgavaḥ | abravīcchrūyatāṃ rāma yasyāyaṃ pūrva āśramaḥ || 9 ||
+22,10,कन्दर्पो मूर्तिमानासीत् काम इत्युच्यते बुधैः ॥ १० ॥,kandarpo mūrtimānāsīt kāma ityucyate budhaiḥ || 10 ||
+22,11,तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम् । कृतोद्वाहं तु देवेशं गच्छन्तं समरुद्गणम् । धर्षयामास दुर्मेधा हुंकृतश्च महात्मना ॥ ११ ॥,tapasyantamiha sthāṇuṃ niyamena samāhitam | kṛtodvāhaṃ tu deveśaṃ gacchantaṃ samarudgaṇam | dharṣayāmāsa durmedhā huṃkṛtaśca mahātmanā || 11 ||
+22,12,दग्धस्य तस्य रौद्रेण चक्षुषा रघुनन्दन । व्यशीर्यन्त शरीरात् स्वात् सर्वगात्राणि दुर्मतेः ॥ १२ ॥,dagdhasya tasya raudreṇa cakṣuṣā raghunandana | vyaśīryanta śarīrāt svāt sarvagātrāṇi durmateḥ || 12 ||
+22,13,तस्य गात्रं हतं तत्र निर्दग्धस्य महात्मना । अशरीरः कृतः कामः क्रोधाद्देवेश्वरेण ह ॥ १३ ॥,tasya gātraṃ hataṃ tatra nirdagdhasya mahātmanā | aśarīraḥ kṛtaḥ kāmaḥ krodhāddeveśvareṇa ha || 13 ||
+22,14,अनङ्ग इति विख्यातस्तदा प्रभृति राघव । स चाङ्गविषयः श्रीमान्यत्राङ्गं स मुमोच ह ॥ १४ ॥,anaṅga iti vikhyātastadā prabhṛti rāghava | sa cāṅgaviṣayaḥ śrīmānyatrāṅgaṃ sa mumoca ha || 14 ||
+22,15,तस्यायमाश्रमः पुण्यस्तस्येमे मुनयः पुरा । शिष्या धर्मपरा वीर तेषां पापं न विद्यते ॥ १५ ॥,tasyāyamāśramaḥ puṇyastasyeme munayaḥ purā | śiṣyā dharmaparā vīra teṣāṃ pāpaṃ na vidyate || 15 ||
+22,16,इहाद्य रजनीं राम वसेम शुभदर्शन । पुण्ययोः सरितोर्मध्ये श्वस्तरिष्यामहे वयम् ॥ १६ ॥,ihādya rajanīṃ rāma vasema śubhadarśana | puṇyayoḥ saritormadhye śvastariṣyāmahe vayam || 16 ||
+22,17,तेषां संवदतां तत्र तपो दीर्घेण चक्षुषा । विज्ञाय परमप्रीता मुनयो हर्षमागमन् ॥ १७ ॥,teṣāṃ saṃvadatāṃ tatra tapo dīrgheṇa cakṣuṣā | vijñāya paramaprītā munayo harṣamāgaman || 17 ||
+22,18,अर्घ्यं पाद्यं तथातिथ्यं निवेद्यकुशिकात्मजे । रामलक्ष्मणयोः पश्चादकुर्वन्नतिथिक्रियाम् ॥ १८ ॥,arghyaṃ pādyaṃ tathātithyaṃ nivedyakuśikātmaje | rāmalakṣmaṇayoḥ paścādakurvannatithikriyām || 18 ||
+22,19,सत्कारं समनुप्राप्य कथाभिरभिरञ्जयन् । न्यवसन् सुसुखं तत्र कामाश्रमपदे तदा ॥ १९ ॥,satkāraṃ samanuprāpya kathābhirabhirañjayan | nyavasan susukhaṃ tatra kāmāśramapade tadā || 19 ||
+23,1,ततः प्रभाते विमले कृताह्निकमरिंदमौ । विश्वामित्रं पुरस्कृत्य नद्यास्तीरमुपागतौ ॥ १ ॥,tataḥ prabhāte vimale kṛtāhnikamariṃdamau | viśvāmitraṃ puraskṛtya nadyāstīramupāgatau || 1 ||
+23,2,ते च सर्वे महात्मानो मुनयः संशितव्रताः । उपस्थाप्य शुभां नावं विश्वामित्रमथाब्रुवन् ॥ २ ॥,te ca sarve mahātmāno munayaḥ saṃśitavratāḥ | upasthāpya śubhāṃ nāvaṃ viśvāmitramathābruvan || 2 ||
+23,3,आरोहतु भवान्नावं राजपुत्रपुरस्कृतः । अरिष्टं गच्छ पन्थानं मा भूत् कालस्य पर्ययः ॥ ३ ॥,ārohatu bhavānnāvaṃ rājaputrapuraskṛtaḥ | ariṣṭaṃ gaccha panthānaṃ mā bhūt kālasya paryayaḥ || 3 ||
+23,4,विश्वामित्रस्तथेत्युक्त्वा तानृषीनभिपूज्य च । ततार सहितस्ताभ्यां सरितं सागरं गमाम् ॥ ४ ॥,viśvāmitrastathetyuktvā tānṛṣīnabhipūjya ca | tatāra sahitastābhyāṃ saritaṃ sāgaraṃ gamām || 4 ||
+23,5,अथ रामः सरिन्मध्ये पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम् । वारिणो भिद्यमानस्य किमयं तुमुलो ध्वनिः ॥ ५ ॥,atha rāmaḥ sarinmadhye papraccha munipuṅgavam | vāriṇo bhidyamānasya kimayaṃ tumulo dhvaniḥ || 5 ||
+23,6,राघवस्य वचः श्रुत्वा कौतूहल समन्वितम् । कथयामास धर्मात्मा तस्य शब्दस्य निश्चयम् ॥ ६ ॥,rāghavasya vacaḥ śrutvā kautūhala samanvitam | kathayāmāsa dharmātmā tasya śabdasya niścayam || 6 ||
+23,7,कैलासपर्वते राम मनसा निर्मितं सरः । ब्रह्मणा नरशार्दूल तेनेदं मानसं सरः ॥ ७ ॥,kailāsaparvate rāma manasā nirmitaṃ saraḥ | brahmaṇā naraśārdūla tenedaṃ mānasaṃ saraḥ || 7 ||
+23,8,तस्मात् सुस्राव सरसः सायोध्यामुपगूहते । सरःप्रवृत्ता सरयूः पुण्या ब्रह्मसरश्च्युता ॥ ८ ॥,tasmāt susrāva sarasaḥ sāyodhyāmupagūhate | saraḥpravṛttā sarayūḥ puṇyā brahmasaraścyutā || 8 ||
+23,9,तस्यायमतुलः शब्दो जाह्नवीमभिवर्तते । वारिसंक्षोभजो राम प्रणामं नियतः कुरु ॥ ९ ॥,tasyāyamatulaḥ śabdo jāhnavīmabhivartate | vārisaṃkṣobhajo rāma praṇāmaṃ niyataḥ kuru || 9 ||
+23,10,ताभ्यां तु ताव् उभौ कृत्वा प्रणाममतिधार्मिकौ । तीरं दक्षिणमासाद्य जग्मतुर्लघुविक्रमौ ॥ १० ॥,tābhyāṃ tu tāv ubhau kṛtvā praṇāmamatidhārmikau | tīraṃ dakṣiṇamāsādya jagmaturlaghuvikramau || 10 ||
+23,11,स वनं घोरसंकाशं दृष्ट्वा नृपवरात्मजः । अविप्रहतमैक्ष्वाकः पप्रच्छ मुनिपुंगवम् ॥ ११ ॥,sa vanaṃ ghorasaṃkāśaṃ dṛṣṭvā nṛpavarātmajaḥ | aviprahatamaikṣvākaḥ papraccha munipuṃgavam || 11 ||
+23,12,अहो वनमिदं दुर्गं झिल्लिकागणनादितम् । भैरवैः श्वापदैः कीर्णं शकुन्तैर्दारुणारुतैः ॥ १२ ॥,aho vanamidaṃ durgaṃ jhillikāgaṇanāditam | bhairavaiḥ śvāpadaiḥ kīrṇaṃ śakuntairdāruṇārutaiḥ || 12 ||
+23,13,नानाप्रकारैः शकुनैर्वाश्यद्भिर्भैरवस्वनैः । सिंहव्याघ्रवराहैश्च वारणैश्चापि शोभितम् ॥ १३ ॥,nānāprakāraiḥ śakunairvāśyadbhirbhairavasvanaiḥ | siṃhavyāghravarāhaiśca vāraṇaiścāpi śobhitam || 13 ||
+23,14,धवाश्वकर्णककुभैर्बिल्वतिन्दुकपाटलैः । संकीर्णं बदरीभिश्च किं न्विदं दारुणं वनम् ॥ १४ ॥,dhavāśvakarṇakakubhairbilvatindukapāṭalaiḥ | saṃkīrṇaṃ badarībhiśca kiṃ nvidaṃ dāruṇaṃ vanam || 14 ||
+23,15,तमुवाच महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः । श्रूयतां वत्स काकुत्स्थ यस्यैतद्दारुणं वनम् ॥ १५ ॥,tamuvāca mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ | śrūyatāṃ vatsa kākutstha yasyaitaddāruṇaṃ vanam || 15 ||
+23,16,एतौ जनपदौ स्फीतौ पूर्वमास्तां नरोत्तम । मलदाश्च करूषाश्च देवनिर्माण निर्मितौ ॥ १६ ॥,etau janapadau sphītau pūrvamāstāṃ narottama | maladāśca karūṣāśca devanirmāṇa nirmitau || 16 ||
+23,17,पुरा वृत्रवधे राम मलेन समभिप्लुतम् । क्षुधा चैव सहस्राक्षं ब्रह्महत्या यदाविशत् ॥ १७ ॥,purā vṛtravadhe rāma malena samabhiplutam | kṣudhā caiva sahasrākṣaṃ brahmahatyā yadāviśat || 17 ||
+23,18,तमिन्द्रं स्नापयन्देवा ऋषयश्च तपोधनाः । कलशैः स्नापयामासुर्मलं चास्य प्रमोचयन् ॥ १��� ॥,tamindraṃ snāpayandevā ṛṣayaśca tapodhanāḥ | kalaśaiḥ snāpayāmāsurmalaṃ cāsya pramocayan || 18 ||
+23,19,इह भूम्यां मलं दत्त्वा दत्त्वा कारुषमेव च । शरीरजं महेन्द्रस्य ततो हर्षं प्रपेदिरे ॥ १९ ॥,iha bhūmyāṃ malaṃ dattvā dattvā kāruṣameva ca | śarīrajaṃ mahendrasya tato harṣaṃ prapedire || 19 ||
+23,20,निर्मलो निष्करूषश्च शुचिरिन्द्रो यदाभवत् । ददौ देशस्य सुप्रीतो वरं प्रभुरनुत्तमम् ॥ २० ॥,nirmalo niṣkarūṣaśca śucirindro yadābhavat | dadau deśasya suprīto varaṃ prabhuranuttamam || 20 ||
+23,21,इमौ जनपदौ स्थीतौ ख्यातिं लोके गमिष्यतः । मलदाश्च करूषाश्च ममाङ्गमलधारिणौ ॥ २१ ॥,imau janapadau sthītau khyātiṃ loke gamiṣyataḥ | maladāśca karūṣāśca mamāṅgamaladhāriṇau || 21 ||
+23,22,साधु साध्विति तं देवाः पाकशासनमब्रुवन् । देशस्य पूजां तां दृष्ट्वा कृतां शक्रेण धीमता ॥ २२ ॥,sādhu sādhviti taṃ devāḥ pākaśāsanamabruvan | deśasya pūjāṃ tāṃ dṛṣṭvā kṛtāṃ śakreṇa dhīmatā || 22 ||
+23,23,एतौ जनपदौ स्थीतौ दीर्घकालमरिंदम । मलदाश्च करूषाश्च मुदितौ धनधान्यतः ॥ २३ ॥,etau janapadau sthītau dīrghakālamariṃdama | maladāśca karūṣāśca muditau dhanadhānyataḥ || 23 ||
+23,24,कस्य चित्त्वथ कालस्य यक्षी वै कामरूपिणी । बलं नागसहस्रस्य धारयन्ती तदा ह्यभूत् ॥ २४ ॥,kasya cittvatha kālasya yakṣī vai kāmarūpiṇī | balaṃ nāgasahasrasya dhārayantī tadā hyabhūt || 24 ||
+23,25,ताटका नाम भद्रं ते भार्या सुन्दस्य धीमतः । मारीचो राक्षसः पुत्रो यस्याः शक्रपराक्रमः ॥ २५ ॥,tāṭakā nāma bhadraṃ te bhāryā sundasya dhīmataḥ | mārīco rākṣasaḥ putro yasyāḥ śakraparākramaḥ || 25 ||
+23,26,इमौ जनपदौ नित्यं विनाशयति राघव । मलदांश्च करूषांश्च ताटका दुष्टचारिणी ॥ २६ ॥,imau janapadau nityaṃ vināśayati rāghava | maladāṃśca karūṣāṃśca tāṭakā duṣṭacāriṇī || 26 ||
+23,27,सेयं पन्थानमावार्य वसत्यत्यर्धयोजने । अत एव च गन्तव्यं ताटकाया वनं यतः ॥ २७ ॥,seyaṃ panthānamāvārya vasatyatyardhayojane | ata eva ca gantavyaṃ tāṭakāyā vanaṃ yataḥ || 27 ||
+23,28,स्वबाहुबलमाश्रित्य जहीमां दुष्टचारिणीम् । मन्नियोगादिमं देशं कुरु निष्कण्टकं पुनः ॥ २८ ॥,svabāhubalamāśritya jahīmāṃ duṣṭacāriṇīm | manniyogādimaṃ deśaṃ kuru niṣkaṇṭakaṃ punaḥ || 28 ||
+23,29,न हि कश्चिदिमं देशं शक्रोत्यागन्तुमीदृशम् । यक्षिण्या घोरया राम उत्सादितमसह्यया ॥ २९ ॥,na hi kaścidimaṃ deśaṃ śakrotyāgantumīdṛśam | yakṣiṇyā ghorayā rāma utsāditamasahyayā || 29 ||
+23,30,एतत्ते सर्वमाख्यातं यथैतद्दरुणं वनम् । यक्ष्या चोत्सादितं सर्वमद्यापि न निवर्तते ॥ ३० ॥,etatte sarvamākhyātaṃ yathaitaddaruṇaṃ vanam | yakṣyā cotsāditaṃ sarvamadyāpi na nivartate || 30 ||
+24,1,अथ तस्याप्रमेयस्य मुनेर्वचनमुत्तमम् । श्रुत्वा पुरुषशार्दूलः प्रत्युवाच शुभां गिरम् ॥ १ ॥,atha tasyāprameyasya munervacanamuttamam | śrutvā puruṣaśārdūlaḥ pratyuvāca śubhāṃ giram || 1 ||
+24,2,अल्पवीर्या यदा यक्षाः श्रूयन्ते मुनिपुंगव । कथं नागसहस्रस्य धारयत्यबला बलम् ॥ २ ॥,alpavīryā yadā yakṣāḥ śrūyante munipuṃgava | kathaṃ nāgasahasrasya dhārayatyabalā balam || 2 ||
+24,3,विश्वामित्रो ऽब्रवीद्वाक्यं शृणु येन बलोत्तरा । वरदानकृतं वीर्यं धारयत्यबला बलम् ॥ ३ ॥,viśvāmitro'bravīdvākyaṃ śṛṇu yena balottarā | varadānakṛtaṃ vīryaṃ dhārayatyabalā balam || 3 ||
+24,4,पूर्वमासीन्महायक्षः सुकेतुर्नाम वीर्यवान् । अनपत्यः शुभाचारः स च तेपे महत्तपः ॥ ४ ॥,pūrvamāsīnmahāyakṣaḥ suketurnāma vīryavān | anapatyaḥ śubhācāraḥ sa ca tepe mahattapaḥ || 4 ||
+24,5,पितामहस्तु सुप्रीतस्तस्य यक्षपतेस्तदा । कन्यारत्नं ददौ राम ताटकां नाम नामतः ॥ ५ ॥,pitāmahastu suprītastasya yakṣapatestadā | kanyāratnaṃ dadau rāma tāṭakāṃ nāma nāmataḥ || 5 ||
+24,6,ददौ नागसहस्रस्य बलं चास्याः पितामहः । न त्वेव पुत्रं यक्षाय ददौ ब्रह्मा महायशाः ॥ ६ ॥,dadau nāgasahasrasya balaṃ cāsyāḥ pitāmahaḥ | na tveva putraṃ yakṣāya dadau brahmā mahāyaśāḥ || 6 ||
+24,7,तां तु जातां विवर्धन्तीं रूपयौवनशालिनीम् । जम्भपुत्राय सुन्दाय ददौ भार्यां यशस्विनीम् ॥ ७ ॥,tāṃ tu jātāṃ vivardhantīṃ rūpayauvanaśālinīm | jambhaputrāya sundāya dadau bhāryāṃ yaśasvinīm || 7 ||
+24,8,कस्य चित्त्वथ कालल्स्य यक्षी पुत्रं व्यजायत । मारीचं नाम दुर्धर्षं यः शापाद् राक्षसो ऽभवत् ॥ ८ ॥,kasya cittvatha kālalsya yakṣī putraṃ vyajāyata | mārīcaṃ nāma durdharṣaṃ yaḥ śāpād rākṣaso'bhavat || 8 ||
+24,9,सुन्दे तु निहते राम अगस्त्यमृषिसत्तमम् । ताटका सह पुत्रेण प्रधर्षयितुमिच्छति ॥ ९ ॥,sunde tu nihate rāma agastyamṛṣisattamam | tāṭakā saha putreṇa pradharṣayitumicchati || 9 ||
+24,10,राक्षसत्वं भजस्वेति मारीचं व्याजहार सः । अगस्त्यः परमक्रुद्धस्ताटकामपि शप्तवान् ॥ १० ॥,rākṣasatvaṃ bhajasveti mārīcaṃ vyājahāra saḥ | agastyaḥ paramakruddhastāṭakāmapi śaptavān || 10 ||
+24,11,पुरुषादी महायक्षी विरूपा विकृतानना । इदं रूपमपहाय दारुणं रूपमस्तु ते ॥ ११ ॥,puruṣādī mahāyakṣī virūpā vikṛtānanā | idaṃ rūpamapahāya dāruṇaṃ rūpamastu te || 11 ||
+24,12,सैषा शापकृतामर्षा ताटका क्रोधमूर्छिता । देशमुत्सादयत्येनमगस्त्यचरितं शुभम् ॥ १२ ॥,saiṣā śāpakṛtāmarṣā tāṭakā krodhamūrchitā | deśamutsādayatyenamagastyacaritaṃ śubham || 12 ||
+24,13,एनां राघव दुर्वृत्तां यक्षीं परमदारुणाम् । गोब्राह्मणहितार्थाय जहि दुष्टपराक्रमाम् ॥ १३ ॥,enāṃ rāghava durvṛttāṃ yakṣīṃ paramadāruṇām | gobrāhmaṇahitārthāya jahi duṣṭaparākramām || 13 ||
+24,14,न ह्येनां शापसंसृष्टां कश्चिदुत्सहते पुमान् । निहन्तुं त्रिषु लोकेषु त्वामृते रघुनन्दन ॥ १४ ॥,na hyenāṃ śāpasaṃsṛṣṭāṃ kaścidutsahate pumān | nihantuṃ triṣu lokeṣu tvāmṛte raghunandana || 14 ||
+24,15,न हि ते स्त्रीवधकृते घृणा कार्या नरोत्तम । चातुर्वर्ण्यहितार्थाय कर्तव्यं राजसूनुना ॥ १५ ॥,na hi te strīvadhakṛte ghṛṇā kāryā narottama | cāturvarṇyahitārthāya kartavyaṃ rājasūnunā || 15 ||
+24,16,राज्यभारनियुक्तानामेष धर्मः सनातनः । अधर्म्यां जहि काकुत्स्थ धर्मो ह्यस्या न विद्यते ॥ १६ ॥,rājyabhāraniyuktānāmeṣa dharmaḥ sanātanaḥ | adharmyāṃ jahi kākutstha dharmo hyasyā na vidyate || 16 ||
+24,17,श्रूयते हि पुरा शक्रो व��रोचनसुतां नृप । पृथिवीं हन्तुमिच्छन्तीं मन्थरामभ्यसूदयत् ॥ १७ ॥,śrūyate hi purā śakro virocanasutāṃ nṛpa | pṛthivīṃ hantumicchantīṃ mantharāmabhyasūdayat || 17 ||
+24,18,विष्णुना च पुरा राम भृगुपत्नी दृढव्रता । अनिन्द्रं लोकमिच्छन्ती काव्यमाता निषूदिता ॥ १८ ॥,viṣṇunā ca purā rāma bhṛgupatnī dṛḍhavratā | anindraṃ lokamicchantī kāvyamātā niṣūditā || 18 ||
+24,19,एतैश्चान्यैश्च बहुभी राजपुत्रमहात्मभिः । अधर्मनिरता नार्यो हताः पुरुषसत्तमैः ॥ १९ ॥,etaiścānyaiśca bahubhī rājaputramahātmabhiḥ | adharmaniratā nāryo hatāḥ puruṣasattamaiḥ || 19 ||
+25,1,मुनेर्वचनमक्लीबं श्रुत्वा नरवरात्मजः । राघवः प्राञ्जलिर्भूत्वा प्रत्युवाच दृढव्रतः ॥ १ ॥,munervacanamaklībaṃ śrutvā naravarātmajaḥ | rāghavaḥ prāñjalirbhūtvā pratyuvāca dṛḍhavrataḥ || 1 ||
+25,2,पितुर्वचननिर्देशात् पितुर्वचनगौरवात् । वचनं कौशिकस्येति कर्तव्यमविशङ्कया ॥ २ ॥,piturvacananirdeśāt piturvacanagauravāt | vacanaṃ kauśikasyeti kartavyamaviśaṅkayā || 2 ||
+25,3,अनुशिष्टो ऽस्म्ययोध्यायां गुरुमध्ये महात्मना । पित्रा दशरथेनाहं नावज्ञेयं च तद्वचः ॥ ३ ॥,anuśiṣṭo'smyayodhyāyāṃ gurumadhye mahātmanā | pitrā daśarathenāhaṃ nāvajñeyaṃ ca tadvacaḥ || 3 ||
+25,4,सो ऽहं पितुर्वचः श्रुत्वा शासनाद्ब्रह्म वादिनः । करिष्यामि न संदेहस्ताटकावधमुत्तमम् ॥ ४ ॥,so'haṃ piturvacaḥ śrutvā śāsanādbrahma vādinaḥ | kariṣyāmi na saṃdehastāṭakāvadhamuttamam || 4 ||
+25,5,गोब्राह्मणहितार्थाय देशस्यास्य सुखाय च । तव चैवाप्रमेयस्य वचनं कर्तुमुद्यतः ॥ ५ ॥,gobrāhmaṇahitārthāya deśasyāsya sukhāya ca | tava caivāprameyasya vacanaṃ kartumudyataḥ || 5 ||
+25,6,एवमुक्त्वा धनुर्मध्ये बद्ध्वा मुष्टिमरिंदमः । ज्याशब्दमकरोत्तीव्रं दिशः शब्देन पूरयन् ॥ ६ ॥,evamuktvā dhanurmadhye baddhvā muṣṭimariṃdamaḥ | jyāśabdamakarottīvraṃ diśaḥ śabdena pūrayan || 6 ||
+25,7,तेन शब्देन वित्रस्तास्ताटका वनवासिनः । ताटका च सुसंक्रुद्धा तेन शब्देन मोहिता ॥ ७ ॥,tena śabdena vitrastāstāṭakā vanavāsinaḥ | tāṭakā ca susaṃkruddhā tena śabdena mohitā || 7 ||
+25,8,तं शब्दमभिनिध्याय राक्षसी क्रोधमूर्छिता । श्रुत्वा चाभ्यद्रवद्वेगाद् यतः शब्दो विनिःसृतः ॥ ८ ॥,taṃ śabdamabhinidhyāya rākṣasī krodhamūrchitā | śrutvā cābhyadravadvegād yataḥ śabdo viniḥsṛtaḥ || 8 ||
+25,9,तां दृष्ट्वा राघवः क्रुद्धां विकृतां विकृताननाम् । प्रमाणेनातिवृद्धां च लक्ष्मणं सो ऽभ्यभाषत ॥ ९ ॥,tāṃ dṛṣṭvā rāghavaḥ kruddhāṃ vikṛtāṃ vikṛtānanām | pramāṇenātivṛddhāṃ ca lakṣmaṇaṃ so'bhyabhāṣata || 9 ||
+25,10,पश्य लक्ष्मण यक्षिण्या भैरवं दारुणं वपुः । भिद्येरन्दर्शनादस्या भीरूणां हृदयानि च ॥ १० ॥,paśya lakṣmaṇa yakṣiṇyā bhairavaṃ dāruṇaṃ vapuḥ | bhidyerandarśanādasyā bhīrūṇāṃ hṛdayāni ca || 10 ||
+25,11,एनां पश्य दुराधर्षां माया बलसमन्विताम् । विनिवृत्तां करोम्यद्य हृतकर्णाग्रनासिकाम् ॥ ११ ॥,enāṃ paśya durādharṣāṃ māyā balasamanvitām | vinivṛttāṃ karomyadya hṛtakarṇāgranāsikām || 11 ||
+25,12,न ह्येना��ुत्सहे हन्तुं स्त्रीस्वभावेन रक्षिताम् । वीर्यं चास्या गतिं चापि हनिष्यामीति मे मतिः ॥ १२ ॥,na hyenāmutsahe hantuṃ strīsvabhāvena rakṣitām | vīryaṃ cāsyā gatiṃ cāpi haniṣyāmīti me matiḥ || 12 ||
+25,13,एवं ब्रुवाणे रामे तु ताटका क्रोधमूर्छिता । उद्यम्य बाहू गर्जन्ती राममेवाभ्यधावत ॥ १३ ॥,evaṃ bruvāṇe rāme tu tāṭakā krodhamūrchitā | udyamya bāhū garjantī rāmamevābhyadhāvata || 13 ||
+25,14,तामापतन्तीं वेगेन विक्रान्तामशनीमिव । शरेणोरसि विव्याध सा पपात ममार च ॥ १४ ॥,tāmāpatantīṃ vegena vikrāntāmaśanīmiva | śareṇorasi vivyādha sā papāta mamāra ca || 14 ||
+25,15,तां हतां भीमसंकाशां दृष्ट्वा सुरपतिस्तदा । साधु साध्विति काकुत्स्थं सुराश्च समपूजयन् ॥ १५ ॥,tāṃ hatāṃ bhīmasaṃkāśāṃ dṛṣṭvā surapatistadā | sādhu sādhviti kākutsthaṃ surāśca samapūjayan || 15 ||
+25,16,उवाच परमप्रीतः सहस्राक्षः पुरंदरः । सुराश्च सर्वे संहृष्टा विश्वामित्रमथाब्रुवन् ॥ १६ ॥,uvāca paramaprītaḥ sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ | surāśca sarve saṃhṛṣṭā viśvāmitramathābruvan || 16 ||
+25,17,मुने कौशिके भद्रं ते सेन्द्राः सर्वे मरुद्गणाः । तोषिताः कर्मणानेन स्नेहं दर्शय राघवे ॥ १७ ॥,mune kauśike bhadraṃ te sendrāḥ sarve marudgaṇāḥ | toṣitāḥ karmaṇānena snehaṃ darśaya rāghave || 17 ||
+25,18,प्रजापतेर् कृशाश्वस्य पुत्रान् सत्यपराक्रमान् । तपोबलभृतान्ब्रह्मन् राघवाय निवेदय ॥ १८ ॥,prajāpater kṛśāśvasya putrān satyaparākramān | tapobalabhṛtānbrahman rāghavāya nivedaya || 18 ||
+25,19,पात्रभूतश्च ते ब्रह्मंस्तवानुगमने धृतः । कर्तव्यं च महत् कर्म सुराणां राजसूनुना ॥ १९ ॥,pātrabhūtaśca te brahmaṃstavānugamane dhṛtaḥ | kartavyaṃ ca mahat karma surāṇāṃ rājasūnunā || 19 ||
+25,20,एवमुक्त्वा सुराः सर्वे हृष्टा जग्मुर्यथागतम् । विश्वामित्रं पूजयित्वा ततः संध्या प्रवर्तते ॥ २० ॥,evamuktvā surāḥ sarve hṛṣṭā jagmuryathāgatam | viśvāmitraṃ pūjayitvā tataḥ saṃdhyā pravartate || 20 ||
+25,21,ततो मुनिवरः प्रीतिस्ताटका वधतोषितः । मूर्ध्नि राममुपाघ्राय इदं वचनमब्रवीत् ॥ २१ ॥,tato munivaraḥ prītistāṭakā vadhatoṣitaḥ | mūrdhni rāmamupāghrāya idaṃ vacanamabravīt || 21 ||
+25,22,इहाद्य रजनीं राम वसेम शुभदर्शन । श्वः प्रभाते गमिष्यामस्तदाश्रमपदं मम ॥ २२ ॥,ihādya rajanīṃ rāma vasema śubhadarśana | śvaḥ prabhāte gamiṣyāmastadāśramapadaṃ mama || 22 ||
+26,1,अथ तां रजनीमुष्य विश्वामिरो महायशाः । प्रहस्य राघवं वाक्यमुवाच मधुराक्षरम् ॥ १ ॥,atha tāṃ rajanīmuṣya viśvāmiro mahāyaśāḥ | prahasya rāghavaṃ vākyamuvāca madhurākṣaram || 1 ||
+26,2,पतितुष्टो ऽस्मि भद्रं ते राजपुत्र महायशः । प्रीत्या परमया युक्तो ददाम्यस्त्राणि सर्वशः ॥ २ ॥,patituṣṭo'smi bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ | prītyā paramayā yukto dadāmyastrāṇi sarvaśaḥ || 2 ||
+26,3,देवासुरगणान् वापि सगन्धर्वोरगानपि । यैरमित्रान्प्रसह्याजौ वशीकृत्य जयिष्यसि ॥ ३ ॥,devāsuragaṇān vāpi sagandharvoragānapi | yairamitrānprasahyājau vaśīkṛtya jayiṣyasi || 3 ||
+26,4,तानि दिव्यानि भद्रं ते ददाम���यस्त्राणि सर्वशः । दण्डचक्रं महद्दिव्यं तव दास्यामि राघव ॥ ४ ॥,tāni divyāni bhadraṃ te dadāmyastrāṇi sarvaśaḥ | daṇḍacakraṃ mahaddivyaṃ tava dāsyāmi rāghava || 4 ||
+26,5,धर्मचक्रं ततो वीर कालचक्रं तथैव च । विष्णुचक्रं तथात्युग्रमैन्द्रं चक्रं तथैव च ॥ ५ ॥,dharmacakraṃ tato vīra kālacakraṃ tathaiva ca | viṣṇucakraṃ tathātyugramaindraṃ cakraṃ tathaiva ca || 5 ||
+26,6,वज्रमस्त्रं नरश्रेष्ठ शैवं शूलवरं तथा । अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव ऐषीकमपि राघव । ददामि ते महाबाहो ब्राह्ममस्त्रमनुत्तमम् ॥ ६ ॥,vajramastraṃ naraśreṣṭha śaivaṃ śūlavaraṃ tathā | astraṃ brahmaśiraścaiva aiṣīkamapi rāghava | dadāmi te mahābāho brāhmamastramanuttamam || 6 ||
+26,7,गदे द्वे चैव काकुत्स्थ मोदकी शिखरी उभे । प्रदीप्ते नरशार्दूल प्रयच्छामि नृपात्मज ॥ ७ ॥,gade dve caiva kākutstha modakī śikharī ubhe | pradīpte naraśārdūla prayacchāmi nṛpātmaja || 7 ||
+26,8,धर्मपाशमहं राम कालपाशं तथैव च । वारुणं पाशमस्त्रं च ददान्यहमनुत्तमम् ॥ ८ ॥,dharmapāśamahaṃ rāma kālapāśaṃ tathaiva ca | vāruṇaṃ pāśamastraṃ ca dadānyahamanuttamam || 8 ||
+26,9,अशनी द्वे प्रयच्छामि शुष्कार्द्रे रघुनन्दन ॥ ९ ॥,aśanī dve prayacchāmi śuṣkārdre raghunandana || 9 ||
+26,10,ददामि चास्त्रं पैनाकमस्त्रं नारायणं तथा । आग्नेयमस्त्र दयितं शिखरं नाम नामतः ॥ १० ॥,dadāmi cāstraṃ painākamastraṃ nārāyaṇaṃ tathā | āgneyamastra dayitaṃ śikharaṃ nāma nāmataḥ || 10 ||
+26,11,वायव्यं प्रथमं नाम ददामि तव राघव । अस्त्रं हयशिरो नाम क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च ॥ ११ ॥,vāyavyaṃ prathamaṃ nāma dadāmi tava rāghava | astraṃ hayaśiro nāma krauñcamastraṃ tathaiva ca || 11 ||
+26,12,शक्ति द्वयं च काकुत्स्थ ददामि तव चानघ । कङ्कालं मुसलं घोरं कापालमथ कङ्कणम् ॥ १२ ॥,śakti dvayaṃ ca kākutstha dadāmi tava cānagha | kaṅkālaṃ musalaṃ ghoraṃ kāpālamatha kaṅkaṇam || 12 ||
+26,13,धारयन्त्यसुरा यानि ददाम्येतानि सर्वशः । वैद्याधरं महास्त्रं च नन्दनं नाम नामतः ॥ १३ ॥,dhārayantyasurā yāni dadāmyetāni sarvaśaḥ | vaidyādharaṃ mahāstraṃ ca nandanaṃ nāma nāmataḥ || 13 ||
+26,14,असिरत्नं महाबाहो ददामि नृवरात्मज । गान्धर्वमस्त्रं दयितं मानवं नाम नामतः ॥ १४ ॥,asiratnaṃ mahābāho dadāmi nṛvarātmaja | gāndharvamastraṃ dayitaṃ mānavaṃ nāma nāmataḥ || 14 ||
+26,15,प्रस्वापनप्रशमने दद्मि सौरं च राघव । दर्पणं शोषणं चैव संतापनविलापने ॥ १५ ॥,prasvāpanapraśamane dadmi sauraṃ ca rāghava | darpaṇaṃ śoṣaṇaṃ caiva saṃtāpanavilāpane || 15 ||
+26,16,मदनं चैव दुर्धर्षं कन्दर्पदयितं तथा । पैशाचमस्त्रं दयितं मोहनं नाम नामतः । प्रतीच्छ नरशार्दूल राजपुत्र महायशः ॥ १६ ॥,madanaṃ caiva durdharṣaṃ kandarpadayitaṃ tathā | paiśācamastraṃ dayitaṃ mohanaṃ nāma nāmataḥ | pratīccha naraśārdūla rājaputra mahāyaśaḥ || 16 ||
+26,17,तामसं नरशार्दूल सौमनं च महाबलम् । संवर्तं चैव दुर्धर्षं मौसलं च नृपात्मज ॥ १७ ॥,tāmasaṃ naraśārdūla saumanaṃ ca mahābalam | saṃvartaṃ caiva durdharṣaṃ mausalaṃ ca nṛpātmaja || 17 ||
+26,18,सत्यमस्त्रं महाबाहो तथा मायाधरं परम् । घोरं तेजःप्रभं नाम परतेजो���पकर्षणम् ॥ १८ ॥,satyamastraṃ mahābāho tathā māyādharaṃ param | ghoraṃ tejaḥprabhaṃ nāma paratejo'pakarṣaṇam || 18 ||
+26,19,सोमास्त्रं शिशिरं नाम त्वाष्ट्रमस्त्रं सुदामनम् । दारुणं च भगस्यापि शीतेषुमथ मानवम् ॥ १९ ॥,somāstraṃ śiśiraṃ nāma tvāṣṭramastraṃ sudāmanam | dāruṇaṃ ca bhagasyāpi śīteṣumatha mānavam || 19 ||
+26,20,एतान्नाम महाबाहो कामरूपान्महाबलान् । गृहाण परमोदारान् क्षिप्रमेव नृपात्मज ॥ २० ॥,etānnāma mahābāho kāmarūpānmahābalān | gṛhāṇa paramodārān kṣiprameva nṛpātmaja || 20 ||
+26,21,स्थितस्तु प्राङ्मुखो भूत्वा शुचिर्निवरतस्तदा । ददौ रामाय सुप्रीतो मन्त्रग्राममनुत्तमम् ॥ २१ ॥,sthitastu prāṅmukho bhūtvā śucirnivaratastadā | dadau rāmāya suprīto mantragrāmamanuttamam || 21 ||
+26,22,जपतस्तु मुनेस्तस्य विश्वामित्रस्य धीमतः । उपतस्थुर्महार्हाणि सर्वाण्यस्त्राणि राघवम् ॥ २२ ॥,japatastu munestasya viśvāmitrasya dhīmataḥ | upatasthurmahārhāṇi sarvāṇyastrāṇi rāghavam || 22 ||
+26,23,ऊचुश्च मुदिता रामं सर्वे प्राञ्जलयस्तदा । इमे स्म परमोदार किंकरास्तव राघव ॥ २३ ॥,ūcuśca muditā rāmaṃ sarve prāñjalayastadā | ime sma paramodāra kiṃkarāstava rāghava || 23 ||
+26,24,प्रतिगृह्य च काकुत्स्थः समालभ्य च पाणिना । मनसा मे भविष्यध्वमिति तान्यभ्यचोदयत् ॥ २४ ॥,pratigṛhya ca kākutsthaḥ samālabhya ca pāṇinā | manasā me bhaviṣyadhvamiti tānyabhyacodayat || 24 ||
+26,25,ततः प्रीतमना रामो विश्वामित्रं महामुनिम् । अभिवाद्य महातेजा गमनायोपचक्रमे ॥ २५ ॥,tataḥ prītamanā rāmo viśvāmitraṃ mahāmunim | abhivādya mahātejā gamanāyopacakrame || 25 ||
+27,1,प्रतिगृह्य ततो ऽस्त्राणि प्रहृष्टवदनः शुचिः । गच्छन्नेव च काकुत्स्थो विश्वामित्रमथाब्रवीत् ॥ १ ॥,pratigṛhya tato'strāṇi prahṛṣṭavadanaḥ śuciḥ | gacchanneva ca kākutstho viśvāmitramathābravīt || 1 ||
+27,2,गृहीतास्त्रो ऽस्मि भगवन्दुराधर्षः सुरैरपि । अस्त्राणां त्वहमिच्छामि संहारं मुनिपुंगव ॥ २ ॥,gṛhītāstro'smi bhagavandurādharṣaḥ surairapi | astrāṇāṃ tvahamicchāmi saṃhāraṃ munipuṃgava || 2 ||
+27,3,एवं ब्रुवति काकुत्स्थे विश्वामित्रो महामुनिः । संहारं व्याजहाराथ धृतिमान् सुव्रतः शुचिः ॥ ३ ॥,evaṃ bruvati kākutsthe viśvāmitro mahāmuniḥ | saṃhāraṃ vyājahārātha dhṛtimān suvrataḥ śuciḥ || 3 ||
+27,4,सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च । प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम् ॥ ४ ॥,satyavantaṃ satyakīrtiṃ dhṛṣṭaṃ rabhasameva ca | pratihārataraṃ nāma parāṅmukhamavāṅmukham || 4 ||
+27,5,लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ । दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ ॥ ५ ॥,lakṣākṣaviṣamau caiva dṛḍhanābhasunābhakau | daśākṣaśatavaktrau ca daśaśīrṣaśatodarau || 5 ||
+27,6,पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ । ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्य विमलाव् उभौ ॥ ६ ॥,padmanābhamahānābhau dundunābhasunābhakau | jyotiṣaṃ kṛśanaṃ caiva nairāśya vimalāv ubhau || 6 ||
+27,7,यौगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रमथनौ तथा । पित्र्यं सौमनसं चैव विधूतमकराव् उभौ ॥ ७ ॥,yaugandharaharidrau ca daityapramathanau tathā | pitryaṃ saumanasaṃ caiva vidhūtamakarāv ubhau || 7 ||
+27,8,करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव । कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा ॥ ८ ॥,karavīrakaraṃ caiva dhanadhānyau ca rāghava | kāmarūpaṃ kāmaruciṃ mohamāvaraṇaṃ tathā || 8 ||
+27,9,जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा । कृशाश्वतनयान् राम भास्वरान् कामरूपिणः ॥ ९ ॥,jṛmbhakaṃ sarvanābhaṃ ca santānavaraṇau tathā | kṛśāśvatanayān rāma bhāsvarān kāmarūpiṇaḥ || 9 ||
+27,10,प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतो ऽसि राघव । दिव्यभास्वरदेहाश्च मूर्तिमन्तः सुखप्रदाः ॥ १० ॥,pratīccha mama bhadraṃ te pātrabhūto'si rāghava | divyabhāsvaradehāśca mūrtimantaḥ sukhapradāḥ || 10 ||
+27,11,रामं प्राञ्जलयो भूत्वाब्रुवन्मधुरभाषिणः । इमे स्म नरशार्दूल शाधि किं करवाम ते ॥ ११ ॥,rāmaṃ prāñjalayo bhūtvābruvanmadhurabhāṣiṇaḥ | ime sma naraśārdūla śādhi kiṃ karavāma te || 11 ||
+27,12,गम्यतामिति तानाह यथेष्टं रघुनन्दनः । मानसाः कार्यकालेषु साहाय्यं मे करिष्यथ ॥ १२ ॥,gamyatāmiti tānāha yatheṣṭaṃ raghunandanaḥ | mānasāḥ kāryakāleṣu sāhāyyaṃ me kariṣyatha || 12 ||
+27,13,अथ ते राममामन्त्र्य कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । एवमस्त्विति काकुत्स्थमुक्त्वा जग्मुर्यथागतम् ॥ १३ ॥,atha te rāmamāmantrya kṛtvā cāpi pradakṣiṇam | evamastviti kākutsthamuktvā jagmuryathāgatam || 13 ||
+27,14,स च तान् राघवो ज्ञात्वा विश्वामित्रं महामुनिम् । गच्छन्नेवाथ मधुरं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत् ॥ १४ ॥,sa ca tān rāghavo jñātvā viśvāmitraṃ mahāmunim | gacchannevātha madhuraṃ ślakṣṇaṃ vacanamabravīt || 14 ||
+27,15,किं न्वेतन्मेघसंकाशं पर्वतस्याविदूरतः । वृक्षषण्डमितो भाति परं कौतूहलं हि मे ॥ १५ ॥,kiṃ nvetanmeghasaṃkāśaṃ parvatasyāvidūrataḥ | vṛkṣaṣaṇḍamito bhāti paraṃ kautūhalaṃ hi me || 15 ||
+27,16,दर्शनीयं मृगाकीर्णं मनोहरमतीव च । नानाप्रकारैः शकुनैर्वल्गुभाषैरलंकृतम् ॥ १६ ॥,darśanīyaṃ mṛgākīrṇaṃ manoharamatīva ca | nānāprakāraiḥ śakunairvalgubhāṣairalaṃkṛtam || 16 ||
+27,17,निःसृताः स्म मुनिश्रेष्ठ कान्ताराद् रोमहर्षणात् । अनया त्ववगच्छामि देशस्य सुखवत्तया ॥ १७ ॥,niḥsṛtāḥ sma muniśreṣṭha kāntārād romaharṣaṇāt | anayā tvavagacchāmi deśasya sukhavattayā || 17 ||
+27,18,सर्वं मे शंस भगवन् कस्याश्रमपदं त्विदम् । संप्राप्ता यत्र ते पापा ब्रह्मघ्ना दुष्टचारिणः ॥ १८ ॥,sarvaṃ me śaṃsa bhagavan kasyāśramapadaṃ tvidam | saṃprāptā yatra te pāpā brahmaghnā duṣṭacāriṇaḥ || 18 ||
+28,1,अथ तस्याप्रमेयस्य तद्वनं परिपृच्छतः । विश्वामित्रो महातेजा व्याख्यातुमुपचक्रमे ॥ १ ॥,atha tasyāprameyasya tadvanaṃ paripṛcchataḥ | viśvāmitro mahātejā vyākhyātumupacakrame || 1 ||
+28,2,एष पूर्वाश्रमो राम वामनस्य महात्मनः । सिद्धाश्रम इति ख्यातः सिद्धो ह्यत्र महातपाः ॥ २ ॥,eṣa pūrvāśramo rāma vāmanasya mahātmanaḥ | siddhāśrama iti khyātaḥ siddho hyatra mahātapāḥ || 2 ||
+28,3,एतस्मिन्नेव काले तु राजा वैरोचनिर्बलिः । निर्जित्य दैवतगणान् सेन्द्रांश्च समरुद्गणान् । कारयामास तद् राज्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ ३ ॥,etasminneva kāle tu rājā vairocanirbaliḥ | nirjitya daivatagaṇān sendrāṃśca samarudgaṇān | kārayāmāsa tad rājyaṃ triṣu lokeṣu viśrutaḥ || 3 ||
+28,4,बलेस्तु यजमानस्य देवाः साग्निपुरोगमाः । समागम्य स्वयं चैव विष्णुमूचुरिहाश्रमे ॥ ४ ॥,balestu yajamānasya devāḥ sāgnipurogamāḥ | samāgamya svayaṃ caiva viṣṇumūcurihāśrame || 4 ||
+28,5,बलिर्वैरोचनिर्विष्णो यजते यज्ञमुत्तमम् । असमाप्ते क्रतौ तस्मिन् स्वकार्यमभिपद्यताम् ॥ ५ ॥,balirvairocanirviṣṇo yajate yajñamuttamam | asamāpte kratau tasmin svakāryamabhipadyatām || 5 ||
+28,6,ये चैनमभिवर्तन्ते याचितार इतस्ततः । यच्च यत्र यथावच्च सर्वं तेभ्यः प्रयच्छति ॥ ६ ॥,ye cainamabhivartante yācitāra itastataḥ | yacca yatra yathāvacca sarvaṃ tebhyaḥ prayacchati || 6 ||
+28,7,स त्वं सुरहितार्थाय मायायोगमुपाश्रितः । वामनत्वं गतो विष्णो कुरु कल्याणमुत्तमम् ॥ ७ ॥,sa tvaṃ surahitārthāya māyāyogamupāśritaḥ | vāmanatvaṃ gato viṣṇo kuru kalyāṇamuttamam || 7 ||
+28,8,अयं सिद्धाश्रमो नाम प्रसादात्ते भविष्यति । सिद्धे कर्मणि देवेश उत्तिष्ठ भगवन्नितः ॥ ८ ॥,ayaṃ siddhāśramo nāma prasādātte bhaviṣyati | siddhe karmaṇi deveśa uttiṣṭha bhagavannitaḥ || 8 ||
+28,9,अथ विष्णुर्महातेजा अदित्यां समजायत । वामनं रूपमास्थाय वैरोचनिमुपागमत् ॥ ९ ॥,atha viṣṇurmahātejā adityāṃ samajāyata | vāmanaṃ rūpamāsthāya vairocanimupāgamat || 9 ||
+28,10,त्रीन् क्रमानथ भिक्षित्वा प्रतिगृह्य च मानतः । आक्रम्य लोकांल् लोकात्मा सर्वभूतहिते रतः ॥ १० ॥,trīn kramānatha bhikṣitvā pratigṛhya ca mānataḥ | ākramya lokāṃl lokātmā sarvabhūtahite rataḥ || 10 ||
+28,11,महेन्द्राय पुनः प्रादान्नियम्य बलिमोजसा । त्रैलोक्यं स महातेजाश्चक्रे शक्रवशं पुनः ॥ ११ ॥,mahendrāya punaḥ prādānniyamya balimojasā | trailokyaṃ sa mahātejāścakre śakravaśaṃ punaḥ || 11 ||
+28,12,तेनैष पूर्वमाक्रान्त आश्रमः श्रमनाशनः । मयापि भक्त्या तस्यैष वामनस्योपभुज्यते ॥ १२ ॥,tenaiṣa pūrvamākrānta āśramaḥ śramanāśanaḥ | mayāpi bhaktyā tasyaiṣa vāmanasyopabhujyate || 12 ||
+28,13,एतमाश्रममायान्ति राक्षसा विघ्नकारिणः । अत्र ते पुरुषव्याघ्र हन्तव्या दुष्टचारिणः ॥ १३ ॥,etamāśramamāyānti rākṣasā vighnakāriṇaḥ | atra te puruṣavyāghra hantavyā duṣṭacāriṇaḥ || 13 ||
+28,14,अद्य गच्छामहे राम सिद्धाश्रममनुत्तमम् । तदाश्रमपदं तात तवाप्येतद् यथा मम ॥ १४ ॥,adya gacchāmahe rāma siddhāśramamanuttamam | tadāśramapadaṃ tāta tavāpyetad yathā mama || 14 ||
+28,15,तं दृष्ट्वा मुनयः सर्वे सिद्धाश्रमनिवासिनः । उत्पत्योत्पत्य सहसा विश्वामित्रमपूजयन् ॥ १५ ॥,taṃ dṛṣṭvā munayaḥ sarve siddhāśramanivāsinaḥ | utpatyotpatya sahasā viśvāmitramapūjayan || 15 ||
+28,16,यथार्हं चक्रिरे पूजां विश्वामित्राय धीमते । तथैव राजपुत्राभ्यामकुर्वन्नतिथिक्रियाम् ॥ १६ ॥,yathārhaṃ cakrire pūjāṃ viśvāmitrāya dhīmate | tathaiva rājaputrābhyāmakurvannatithikriyām || 16 ||
+28,17,मुहूर्तमथ विश्रान्तौ राजपुत्रावरिंदमौ । प्राञ्जली मुनिशार्दूलमूचतू रघुनन्दनौ ॥ १७ ॥,muhūrtamatha viśrāntau rājaputrāvariṃdamau | prāñjalī muniśārdūlamūcatū raghunandanau || 17 ||
+28,18,अद्यैव दीक्षां प्रविश भद्रं ते मुनिपुंगव । सिद्धाश्रमो ऽयं सिद्धः स्यात् सत्यमस्तु वचस्तव ॥ १८ ॥,adyaiva dīkṣāṃ praviśa bhadraṃ te munipuṃgava | siddhāśramo'yaṃ siddhaḥ syāt satyamastu vacastava || 18 ||
+28,19,एवमुक्तो महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः । प्रविवेश तदा दीक्षां नियतो नियतेन्द्रियः ॥ १९ ॥,evamukto mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ | praviveśa tadā dīkṣāṃ niyato niyatendriyaḥ || 19 ||
+28,20,कुमारावपि तां रात्रिमुषित्वा सुसमाहितौ । प्रभातकाले चोत्थाय विश्वामित्रमवन्दताम् ॥ २० ॥,kumārāvapi tāṃ rātrimuṣitvā susamāhitau | prabhātakāle cotthāya viśvāmitramavandatām || 20 ||
+29,1,अथ तौ देशकालज्ञौ राजपुत्रावरिंदमौ । देशे काले च वाक्यज्ञावब्रूतां कौशिकं वचः ॥ १ ॥,atha tau deśakālajñau rājaputrāvariṃdamau | deśe kāle ca vākyajñāvabrūtāṃ kauśikaṃ vacaḥ || 1 ||
+29,2,भगवञ् श्रोतुमिच्छावो यस्मिन् काले निशाचरौ । संरक्षणीयौ तौ ब्रह्मन्नातिवर्तेत तत्क्षणम् ॥ २ ॥,bhagavañ śrotumicchāvo yasmin kāle niśācarau | saṃrakṣaṇīyau tau brahmannātivarteta tatkṣaṇam || 2 ||
+29,3,एवं ब्रुवाणौ काकुत्स्थौ त्वरमाणौ युयुत्सया । सर्वे ते मुनयः प्रीताः प्रशशंसुर्नृपात्मजौ ॥ ३ ॥,evaṃ bruvāṇau kākutsthau tvaramāṇau yuyutsayā | sarve te munayaḥ prītāḥ praśaśaṃsurnṛpātmajau || 3 ||
+29,4,अद्य प्रभृति षड्रात्रं रक्षतं राघवौ युवाम् । दीक्षां गतो ह्येष मुनिर्मौनित्वं च गमिष्यति ॥ ४ ॥,adya prabhṛti ṣaḍrātraṃ rakṣataṃ rāghavau yuvām | dīkṣāṃ gato hyeṣa munirmaunitvaṃ ca gamiṣyati || 4 ||
+29,5,तौ तु तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रौ यशस्विनौ । अनिद्रौ षडहोरात्रं तपोवनमरक्षताम् ॥ ५ ॥,tau tu tadvacanaṃ śrutvā rājaputrau yaśasvinau | anidrau ṣaḍahorātraṃ tapovanamarakṣatām || 5 ||
+29,6,उपासां चक्रतुर्वीरौ यत्तौ परमधन्विनौ । ररक्षतुर्मुनिवरं विश्वामित्रमरिंदमौ ॥ ६ ॥,upāsāṃ cakraturvīrau yattau paramadhanvinau | rarakṣaturmunivaraṃ viśvāmitramariṃdamau || 6 ||
+29,7,अथ काले गते तस्मिन् षष्ठे ऽहनि समागते । सौमित्रमब्रवीद् रामो यत्तो भव समाहितः ॥ ७ ॥,atha kāle gate tasmin ṣaṣṭhe'hani samāgate | saumitramabravīd rāmo yatto bhava samāhitaḥ || 7 ||
+29,8,रामस्यैवं ब्रुवाणस्य त्वरितस्य युयुत्सया । प्रजज्वाल ततो वेदिः सोपाध्यायपुरोहिता ॥ ८ ॥,rāmasyaivaṃ bruvāṇasya tvaritasya yuyutsayā | prajajvāla tato vediḥ sopādhyāyapurohitā || 8 ||
+29,9,मन्त्रवच्च यथान्यायं यज्ञो ऽसौ संप्रवर्तते । आकाशे च महाञ् शब्दः प्रादुरासीद्भयानकः ॥ ९ ॥,mantravacca yathānyāyaṃ yajño'sau saṃpravartate | ākāśe ca mahāñ śabdaḥ prādurāsīdbhayānakaḥ || 9 ||
+29,10,आवार्य गगनं मेघो यथा प्रावृषि निर्गतः । तथा मायां विकुर्वाणौ राक्षसावभ्यधावताम् ॥ १० ॥,āvārya gaganaṃ megho yathā prāvṛṣi nirgataḥ | tathā māyāṃ vikurvāṇau rākṣasāvabhyadhāvatām || 10 ||
+29,11,मारीचश्च सुबाहुश्च तयोरनुचरास्तथा । आगम्य भीमसंकाशा रुधिरौघानवासृजन् ॥ ११ ॥,mārīcaśca subāhuśca tayoranucarāstathā | āgamya bhīmasaṃkāśā rudhiraughānavāsṛjan || 11 ||
+29,12,तावापतन्तौ सहसा दृष्ट्वा राजीवलोचनः । लक्ष्मणं त्वभिसंप्रेक्ष्य रामो वचनमब्रवीत् ॥ १२ ॥,tāvāpatantau sahasā dṛṣṭvā rājīvalocanaḥ | lakṣmaṇaṃ tvabhisaṃprekṣya rāmo vacanamabravīt || 12 ||
+29,13,पश्य लक्ष्मण दुर्वृत्तान् राक्षसान्पिशिताशनान् । मानवास्त्रसमाधूताननिलेन यथाघनान् ॥ १३ ॥,paśya lakṣmaṇa durvṛttān rākṣasānpiśitāśanān | mānavāstrasamādhūtānanilena yathāghanān || 13 ||
+29,14,मानवं परमोदारमस्त्रं परमभास्वरम् । चिक्षेप परमक्रुद्धो मारीचोरसि राघवः ॥ १४ ॥,mānavaṃ paramodāramastraṃ paramabhāsvaram | cikṣepa paramakruddho mārīcorasi rāghavaḥ || 14 ||
+29,15,स तेन परमास्त्रेण मानवेन समाहितः । संपूर्णं योजनशतं क्षिप्तः सागरसंप्लवे ॥ १५ ॥,sa tena paramāstreṇa mānavena samāhitaḥ | saṃpūrṇaṃ yojanaśataṃ kṣiptaḥ sāgarasaṃplave || 15 ||
+29,16,विचेतनं विघूर्णन्तं शीतेषुबलपीडितम् । निरस्तं दृश्य मारीचं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ १६ ॥,vicetanaṃ vighūrṇantaṃ śīteṣubalapīḍitam | nirastaṃ dṛśya mārīcaṃ rāmo lakṣmaṇamabravīt || 16 ||
+29,17,पश्य लक्ष्मण शीतेषुं मानवं धर्मसंहितम् । मोहयित्वा नयत्येनं न च प्राणैर्वियुज्यते ॥ १७ ॥,paśya lakṣmaṇa śīteṣuṃ mānavaṃ dharmasaṃhitam | mohayitvā nayatyenaṃ na ca prāṇairviyujyate || 17 ||
+29,18,इमानपि वधिष्यामि निर्घृणान्दुष्टचारिणः । राक्षसान्पापकर्मस्थान्यज्ञघ्नान् रुधिराशनान् ॥ १८ ॥,imānapi vadhiṣyāmi nirghṛṇānduṣṭacāriṇaḥ | rākṣasānpāpakarmasthānyajñaghnān rudhirāśanān || 18 ||
+29,19,विगृह्य सुमहच्चास्त्रमाग्नेयं रघुनन्दनः । सुबाहुरसि चिक्षेप स विद्धः प्रापतद्भुवि ॥ १९ ॥,vigṛhya sumahaccāstramāgneyaṃ raghunandanaḥ | subāhurasi cikṣepa sa viddhaḥ prāpatadbhuvi || 19 ||
+29,20,शेषान् वायव्यमादाय निजघान महायशाः । राघवः परमोदारो मुनीनां मुदमावहन् ॥ २० ॥,śeṣān vāyavyamādāya nijaghāna mahāyaśāḥ | rāghavaḥ paramodāro munīnāṃ mudamāvahan || 20 ||
+29,21,स हत्वा राक्षसान् सर्वान्यज्ञघ्नान् रघुनन्दनः । ऋषिभिः पूजितस्तत्र यथेन्द्रो विजये पुरा ॥ २१ ॥,sa hatvā rākṣasān sarvānyajñaghnān raghunandanaḥ | ṛṣibhiḥ pūjitastatra yathendro vijaye purā || 21 ||
+29,22,अथ यज्ञे समाप्ते तु विश्वामित्रो महामुनिः । निरीतिका दिशो दृष्ट्वा काकुत्स्थमिदमब्रवीत् ॥ २२ ॥,atha yajñe samāpte tu viśvāmitro mahāmuniḥ | nirītikā diśo dṛṣṭvā kākutsthamidamabravīt || 22 ||
+29,23,कृतार्थो ऽस्मि महाबाहो कृतं गुरुवचस्त्वया । सिद्धाश्रममिदं सत्यं कृतं राम महायशः ॥ २३ ॥,kṛtārtho'smi mahābāho kṛtaṃ guruvacastvayā | siddhāśramamidaṃ satyaṃ kṛtaṃ rāma mahāyaśaḥ || 23 ||
+30,1,अथ तां रजनीं तत्र कृतार्थौ रामलक्षणौ । ऊषतुर्मुदितौ वीरौ प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ १ ॥,atha tāṃ rajanīṃ tatra kṛtārthau rāmalakṣaṇau | ūṣaturmuditau vīrau prahṛṣṭenāntarātmanā || 1 ||
+30,2,प्रभातायां तु शर्वर्यां कृतपौर्वाह्णिकक्रियौ । विश्वामित्रमृषींश्चान्यान् सहितावभिजग्मतुः ॥ २ ॥,prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ kṛtapaurvāhṇikakriyau | viśvāmitramṛṣīṃścānyān sahitāvabhijagmatuḥ || 2 ||
+30,3,अभिवाद्य मुनिश्रेष्ठं ज्वलन्तमिव पावकम् । ऊचतुर्मधुरोदारं वाक्यं मधुरभाषिणौ ॥ ३ ॥,abhivādya muniśreṣṭhaṃ jvalantamiva pāvakam | ūcaturmadhurodāraṃ vākyaṃ madhurabhāṣiṇau || 3 ||
+30,4,इमौ स्वो मुनिशार्दूल किंकरौ समुपस्थितौ । आज्ञापय यथेष्टं वै शासनं करवाव किम् ॥ ४ ॥,imau svo muniśārdūla kiṃkarau samupasthitau | ājñāpaya yatheṣṭaṃ vai śāsanaṃ karavāva kim || 4 ||
+30,5,एवमुक्ते ततस्ताभ्यां सर्व एव महर्षयः । विश्वामित्रं पुरस्कृत्य रामं वचनमब्रुवन् ॥ ५ ॥,evamukte tatastābhyāṃ sarva eva maharṣayaḥ | viśvāmitraṃ puraskṛtya rāmaṃ vacanamabruvan || 5 ||
+30,6,मैथिलस्य नरश्रेष्ठ जनकस्य भविष्यति । यज्ञः परमधर्मिष्ठस्तत्र यास्यामहे वयम् ॥ ६ ॥,maithilasya naraśreṣṭha janakasya bhaviṣyati | yajñaḥ paramadharmiṣṭhastatra yāsyāmahe vayam || 6 ||
+30,7,त्वं चैव नरशार्दूल सहास्माभिर्गमिष्यसि । अद्भुतं च धनूरत्नं तत्र त्वं द्रष्टुमर्हसि ॥ ७ ॥,tvaṃ caiva naraśārdūla sahāsmābhirgamiṣyasi | adbhutaṃ ca dhanūratnaṃ tatra tvaṃ draṣṭumarhasi || 7 ||
+30,8,तद्धि पूर्वं नरश्रेष्ठ दत्तं सदसि दैवतैः । अप्रमेयबलं घोरं मखे परमभास्वरम् ॥ ८ ॥,taddhi pūrvaṃ naraśreṣṭha dattaṃ sadasi daivataiḥ | aprameyabalaṃ ghoraṃ makhe paramabhāsvaram || 8 ||
+30,9,नास्य देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः । कर्तुमारोपणं शक्ता न कथं चन मानुषाः ॥ ९ ॥,nāsya devā na gandharvā nāsurā na ca rākṣasāḥ | kartumāropaṇaṃ śaktā na kathaṃ cana mānuṣāḥ || 9 ||
+30,10,धनुषस्तस्य वीर्यं हि जिज्ञासन्तो महीक्षितः । न शेकुरारोपयितुं राजपुत्रा महाबलाः ॥ १० ॥,dhanuṣastasya vīryaṃ hi jijñāsanto mahīkṣitaḥ | na śekurāropayituṃ rājaputrā mahābalāḥ || 10 ||
+30,11,तद्धनुर्नरशार्दूल मैथिलस्य महात्मनः । तत्र द्रक्ष्यसि काकुत्स्थ यज्ञं चाद्भुतदर्शनम् ॥ ११ ॥,taddhanurnaraśārdūla maithilasya mahātmanaḥ | tatra drakṣyasi kākutstha yajñaṃ cādbhutadarśanam || 11 ||
+30,12,तद्धि यज्ञफलं तेन मैथिलेनोत्तमं धनुः । याचितं नरशार्दूल सुनाभं सर्वदैवतैः ॥ १२ ॥,taddhi yajñaphalaṃ tena maithilenottamaṃ dhanuḥ | yācitaṃ naraśārdūla sunābhaṃ sarvadaivataiḥ || 12 ||
+30,13,एवमुक्त्वा मुनिवरः प्रस्थानमकरोत्तदा । सर्षिसंघः सकाकुत्स्थ आमन्त्र्य वनदेवताः ॥ १३ ॥,evamuktvā munivaraḥ prasthānamakarottadā | sarṣisaṃghaḥ sakākutstha āmantrya vanadevatāḥ || 13 ||
+30,14,स्वस्ति वो ऽस्तु गमिष्यामि सिद्धः सिद्धाश्रमादहम् । उत्तरे जाह्नवीतीरे हिमवन्तं शिलोच्चयम् ॥ १४ ॥,svasti vo'stu gamiṣyāmi siddhaḥ siddhāśramādaham | uttare jāhnavītīre himavantaṃ śiloccayam || 14 ||
+30,15,प्रदक्षिणं ततः कृत्वा सिद्धाश्रममनुत्तमम् । उत्तरां दिशमुद्दिश्य प्रस्थातुमुपचक्रमे ॥ १५ ॥,pradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā siddhāśramamanuttamam | uttarāṃ diśamuddiśya prasthātumupacakrame || 15 ||
+30,16,तं व्रजन्तं मुनिवरमन्वगादनुसारिणाम् । शकटी शतमात्रं तु प्रयाणे ब्रह्मवादिनाम् ॥ १६ ॥,taṃ vrajantaṃ munivaramanvagādanusāriṇām | śakaṭī śatamātraṃ tu prayāṇe brahmavādinām || 16 ||
+30,17,मृगपक्षिगणाश्चैव सिद्धाश्रमनिवासिनः । अनुजग्म��र्महात्मानं विश्वामित्रं महामुनिम् ॥ १७ ॥,mṛgapakṣigaṇāścaiva siddhāśramanivāsinaḥ | anujagmurmahātmānaṃ viśvāmitraṃ mahāmunim || 17 ||
+30,18,ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे । वासं चक्रुर्मुनिगणाः शोणाकूले समाहिताः ॥ १८ ॥,te gatvā dūramadhvānaṃ lambamāne divākare | vāsaṃ cakrurmunigaṇāḥ śoṇākūle samāhitāḥ || 18 ||
+30,19,ते ऽस्तं गते दिनकरे स्नात्वा हुतहुताशनाः । विश्वामित्रं पुरस्कृत्य निषेदुरमितौजसः ॥ १९ ॥,te'staṃ gate dinakare snātvā hutahutāśanāḥ | viśvāmitraṃ puraskṛtya niṣeduramitaujasaḥ || 19 ||
+30,20,रामो ऽपि सहसौमित्रिर्मुनींस्तानभिपूज्य च । अग्रतो निषसादाथ विश्वामित्रस्य धीमतः ॥ २० ॥,rāmo'pi sahasaumitrirmunīṃstānabhipūjya ca | agrato niṣasādātha viśvāmitrasya dhīmataḥ || 20 ||
+30,21,अथ रामो महातेजा विश्वामित्रं महामुनिम् । पप्रच्छ मुनिशार्दूलं कौतूहलसमन्वितः ॥ २१ ॥,atha rāmo mahātejā viśvāmitraṃ mahāmunim | papraccha muniśārdūlaṃ kautūhalasamanvitaḥ || 21 ||
+30,22,भगवन् को न्वयं देशः समृद्धवनशोभितः । श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥ २२ ॥,bhagavan ko nvayaṃ deśaḥ samṛddhavanaśobhitaḥ | śrotumicchāmi bhadraṃ te vaktumarhasi tattvataḥ || 22 ||
+30,23,चोदितो रामवाक्येन कथयामास सुव्रतः । तस्य देशस्य निखिलमृषिमध्ये महातपाः ॥ २३ ॥,codito rāmavākyena kathayāmāsa suvrataḥ | tasya deśasya nikhilamṛṣimadhye mahātapāḥ || 23 ||
+31,1,ब्रह्मयोनिर्महानासीत् कुशो नाम महातपाः । वैदर्भ्यां जनयामास चतुरः सदृशान् सुतान् । कुशाम्बं कुशनाभं च आधूर्तरजसं वसुम् ॥ १ ॥,brahmayonirmahānāsīt kuśo nāma mahātapāḥ | vaidarbhyāṃ janayāmāsa caturaḥ sadṛśān sutān | kuśāmbaṃ kuśanābhaṃ ca ādhūrtarajasaṃ vasum || 1 ||
+31,2,दीप्तियुक्तान्महोत्साहान् क्षत्रधर्मचिकीर्षया । तानुवाच कुशः पुत्रान्धर्मिष्ठान् सत्यवादिनः । क्रियतां पालनं पुत्रा धर्मं प्राप्स्यथ पुष्कलम् ॥ २ ॥,dīptiyuktānmahotsāhān kṣatradharmacikīrṣayā | tānuvāca kuśaḥ putrāndharmiṣṭhān satyavādinaḥ | kriyatāṃ pālanaṃ putrā dharmaṃ prāpsyatha puṣkalam || 2 ||
+31,3,कुशस्य वचनं श्रुत्वा चत्वारो लोकसंमताः । निवेशं चक्रिरे सर्वे पुराणां नृवरास्तदा ॥ ३ ॥,kuśasya vacanaṃ śrutvā catvāro lokasaṃmatāḥ | niveśaṃ cakrire sarve purāṇāṃ nṛvarāstadā || 3 ||
+31,4,कुशाम्बस्तु महातेजाः कौशाम्बीमकरोत् पुरीम् । कुशनाभस्तु धर्मात्मा परं चक्रे महोदयम् ॥ ४ ॥,kuśāmbastu mahātejāḥ kauśāmbīmakarot purīm | kuśanābhastu dharmātmā paraṃ cakre mahodayam || 4 ||
+31,5,आधूर्तरजसो राम धर्मारण्यं महीपतिः । चक्रे पुरवरं राजा वसुश्चक्रे गिरिव्रजम् ॥ ५ ॥,ādhūrtarajaso rāma dharmāraṇyaṃ mahīpatiḥ | cakre puravaraṃ rājā vasuścakre girivrajam || 5 ||
+31,6,एषा वसुमती राम वसोस्तस्य महात्मनः । एते शैलवराः पञ्च प्रकाशन्ते समन्ततः ॥ ६ ॥,eṣā vasumatī rāma vasostasya mahātmanaḥ | ete śailavarāḥ pañca prakāśante samantataḥ || 6 ||
+31,7,सुमागधी नदी रम्या मागधान् विश्रुताययौ । पञ्चानां शैलमुख्यानां मध्ये मालेव शोभते ॥ ७ ॥,sumāgadhī nadī ramyā māgadhān viśrutāyayau | pañcānāṃ śailamukhyānāṃ madhye māleva śobhate || 7 ||
+31,8,सैषा हि मागधी राम वसोस्तस्य महात्मनः । पूर्वाभिचरिता राम सुक्षेत्रा सस्यमालिनी ॥ ८ ॥,saiṣā hi māgadhī rāma vasostasya mahātmanaḥ | pūrvābhicaritā rāma sukṣetrā sasyamālinī || 8 ||
+31,9,कुशनाभस्तु राजर्षिः कन्याशतमनुत्तमम् । जनयामास धर्मात्मा घृताच्यां रघुनन्दन ॥ ९ ॥,kuśanābhastu rājarṣiḥ kanyāśatamanuttamam | janayāmāsa dharmātmā ghṛtācyāṃ raghunandana || 9 ||
+31,10,तास्तु यौवनशालिन्यो रूपवत्यः स्वलंकृताः । उद्यानभूमिमागम्य प्रावृषीव शतह्रदाः ॥ १० ॥,tāstu yauvanaśālinyo rūpavatyaḥ svalaṃkṛtāḥ | udyānabhūmimāgamya prāvṛṣīva śatahradāḥ || 10 ||
+31,11,गायन्त्यो नृत्यमानाश्च वादयन्त्यश्च राघव । आमोदं परमं जग्मुर्वराभरणभूषिताः ॥ ११ ॥,gāyantyo nṛtyamānāśca vādayantyaśca rāghava | āmodaṃ paramaṃ jagmurvarābharaṇabhūṣitāḥ || 11 ||
+31,12,अथ ताश्चारुसर्वाङ्ग्यो रूपेणाप्रतिमा भुवि । उद्यानभूमिमागम्य तारा इव घनान्तरे ॥ १२ ॥,atha tāścārusarvāṅgyo rūpeṇāpratimā bhuvi | udyānabhūmimāgamya tārā iva ghanāntare || 12 ||
+31,13,ताः सर्वगुणसंपन्ना रूपयौवनसंयुताः । दृष्ट्वा सर्वात्मको वायुरिदं वचनमब्रवीत् ॥ १३ ॥,tāḥ sarvaguṇasaṃpannā rūpayauvanasaṃyutāḥ | dṛṣṭvā sarvātmako vāyuridaṃ vacanamabravīt || 13 ||
+31,14,अहं वः कामये सर्वा भार्या मम भविष्यथ । मानुषस्त्यज्यतां भावो दीर्घमायुरवाप्स्यथ ॥ १४ ॥,ahaṃ vaḥ kāmaye sarvā bhāryā mama bhaviṣyatha | mānuṣastyajyatāṃ bhāvo dīrghamāyuravāpsyatha || 14 ||
+31,15,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वायोरक्लिष्टकर्मणः । अपहास्य ततो वाक्यं कन्याशतमथाब्रवीत् ॥ १५ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā vāyorakliṣṭakarmaṇaḥ | apahāsya tato vākyaṃ kanyāśatamathābravīt || 15 ||
+31,16,अन्तश्चरसि भूतानां सर्वेषां त्वं सुरोत्तम । प्रभावज्ञाश्च ते सर्वाः किमस्मानवमन्यसे ॥ १६ ॥,antaścarasi bhūtānāṃ sarveṣāṃ tvaṃ surottama | prabhāvajñāśca te sarvāḥ kimasmānavamanyase || 16 ||
+31,17,कुशनाभसुताः सर्वाः समर्थास्त्वां सुरोत्तम । स्थानाच्च्यावयितुं देवं रक्षामस्तु तपो वयम् ॥ १७ ॥,kuśanābhasutāḥ sarvāḥ samarthāstvāṃ surottama | sthānāccyāvayituṃ devaṃ rakṣāmastu tapo vayam || 17 ||
+31,18,मा भूत् स कालो दुर्मेधः पितरं सत्यवादिनम् । नावमन्यस्व धर्मेण स्वयं वरमुपास्महे ॥ १८ ॥,mā bhūt sa kālo durmedhaḥ pitaraṃ satyavādinam | nāvamanyasva dharmeṇa svayaṃ varamupāsmahe || 18 ||
+31,19,पिता हि प्रभुरस्माकं दैवतं परमं हि सः । यस्य नो दास्यति पिता स नो भर्ता भविष्यति ॥ १९ ॥,pitā hi prabhurasmākaṃ daivataṃ paramaṃ hi saḥ | yasya no dāsyati pitā sa no bhartā bhaviṣyati || 19 ||
+31,20,तासां तद्वचनं श्रुत्वा वायुः परमकोपनः । प्रविश्य सर्वगात्राणि बभञ्ज भगवान्प्रभुः ॥ २० ॥,tāsāṃ tadvacanaṃ śrutvā vāyuḥ paramakopanaḥ | praviśya sarvagātrāṇi babhañja bhagavānprabhuḥ || 20 ||
+31,21,ताः कन्या वायुना भग्ना विविशुर्नृपतेर्गृहम् । दृष्ट्वा भग्नास्तदा राजा संभ्रान्त इदमब्रवीत् ॥ २१ ॥,tāḥ kanyā vāyunā bhagnā viviśurnṛpatergṛham | dṛ���ṭvā bhagnāstadā rājā saṃbhrānta idamabravīt || 21 ||
+31,22,किमिदं कथ्यतां पुत्र्यः को धर्ममवमन्यते । कुब्जाः केन कृताः सर्वा वेष्टन्त्यो नाभिभाषथ ॥ २२ ॥,kimidaṃ kathyatāṃ putryaḥ ko dharmamavamanyate | kubjāḥ kena kṛtāḥ sarvā veṣṭantyo nābhibhāṣatha || 22 ||
+32,1,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कुशनाभस्य धीमतः । शिरोभिश्चरणौ स्पृष्ट्वा कन्याशतमभाषत ॥ १ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā kuśanābhasya dhīmataḥ | śirobhiścaraṇau spṛṣṭvā kanyāśatamabhāṣata || 1 ||
+32,2,वायुः सर्वात्मको राजन्प्रधर्षयितुमिच्छति । अशुभं मार्गमास्थाय न धर्मं प्रत्यवेक्षते ॥ २ ॥,vāyuḥ sarvātmako rājanpradharṣayitumicchati | aśubhaṃ mārgamāsthāya na dharmaṃ pratyavekṣate || 2 ||
+32,3,पितृमत्यः स्म भद्रं ते स्वच्छन्दे न वयं स्थिताः । पितरं नो वृणीष्व त्वं यदि नो दास्यते तव ॥ ३ ॥,pitṛmatyaḥ sma bhadraṃ te svacchande na vayaṃ sthitāḥ | pitaraṃ no vṛṇīṣva tvaṃ yadi no dāsyate tava || 3 ||
+32,4,तेन पापानुबन्धेन वचनं न प्रतीच्छता । एवं ब्रुवन्त्यः सर्वाः स्म वायुना निहता भृषम् ॥ ४ ॥,tena pāpānubandhena vacanaṃ na pratīcchatā | evaṃ bruvantyaḥ sarvāḥ sma vāyunā nihatā bhṛṣam || 4 ||
+32,5,तासां तद्वचनं श्रुत्वा राजा परमधार्मिकः । प्रत्युवाच महातेजाः कन्याशतमनुत्तमम् ॥ ५ ॥,tāsāṃ tadvacanaṃ śrutvā rājā paramadhārmikaḥ | pratyuvāca mahātejāḥ kanyāśatamanuttamam || 5 ||
+32,6,क्षान्तं क्षमावतां पुत्र्यः कर्तव्यं सुमहत् कृतम् । ऐकमत्यमुपागम्य कुलं चावेक्षितं मम ॥ ६ ॥,kṣāntaṃ kṣamāvatāṃ putryaḥ kartavyaṃ sumahat kṛtam | aikamatyamupāgamya kulaṃ cāvekṣitaṃ mama || 6 ||
+32,7,अलंकारो हि नारीणां क्षमा तु पुरुषस्य वा । दुष्करं तच्च वः क्षान्तं त्रिदशेषु विशेषतः ॥ ७ ॥,alaṃkāro hi nārīṇāṃ kṣamā tu puruṣasya vā | duṣkaraṃ tacca vaḥ kṣāntaṃ tridaśeṣu viśeṣataḥ || 7 ||
+32,8,यादृशीर्वः क्षमा पुत्र्यः सर्वासामविशेषतः । क्षमा दानं क्षमा यज्ञः क्षमा सत्यं च पुत्रिकाः ॥ ८ ॥,yādṛśīrvaḥ kṣamā putryaḥ sarvāsāmaviśeṣataḥ | kṣamā dānaṃ kṣamā yajñaḥ kṣamā satyaṃ ca putrikāḥ || 8 ||
+32,9,क्षमा यशः क्षमा धर्मः क्षमायां विष्ठितं जगत् । विसृज्य कन्याः काकुत्स्थ राजा त्रिदशविक्रमः ॥ ९ ॥,kṣamā yaśaḥ kṣamā dharmaḥ kṣamāyāṃ viṣṭhitaṃ jagat | visṛjya kanyāḥ kākutstha rājā tridaśavikramaḥ || 9 ||
+32,10,मन्त्रज्ञो मन्त्रयामास प्रदानं सह मन्त्रिभिः । देशे काले प्रदानस्य सदृशे प्रतिपादनम् ॥ १० ॥,mantrajño mantrayāmāsa pradānaṃ saha mantribhiḥ | deśe kāle pradānasya sadṛśe pratipādanam || 10 ||
+32,11,एतस्मिन्नेव काले तु चूली नाम महामुनिः । ऊर्ध्वरेताः शुभाचारो ब्राह्मं तप उपागमत् ॥ ११ ॥,etasminneva kāle tu cūlī nāma mahāmuniḥ | ūrdhvaretāḥ śubhācāro brāhmaṃ tapa upāgamat || 11 ||
+32,12,तप्यन्तं तमृषिं तत्र गन्धर्वी पर्युपासते । सोमदा नाम भद्रं ते ऊर्मिला तनया तदा ॥ १२ ॥,tapyantaṃ tamṛṣiṃ tatra gandharvī paryupāsate | somadā nāma bhadraṃ te ūrmilā tanayā tadā || 12 ||
+32,13,सा च तं प्रणता भूत्वा शुश्रूषणपरायणा । उवास काले धर्मिष्ठा तस्य���स्तुष्टो ऽभवद्गुरुः ॥ १३ ॥,sā ca taṃ praṇatā bhūtvā śuśrūṣaṇaparāyaṇā | uvāsa kāle dharmiṣṭhā tasyāstuṣṭo'bhavadguruḥ || 13 ||
+32,14,स च तां कालयोगेन प्रोवाच रघुनन्दन । परितुष्टो ऽस्मि भद्रं ते किं करोमि तव प्रियम् ॥ १४ ॥,sa ca tāṃ kālayogena provāca raghunandana | parituṣṭo'smi bhadraṃ te kiṃ karomi tava priyam || 14 ||
+32,15,परितुष्टं मुनिं ज्ञात्वा गन्धर्वी मधुरस्वरम् । उवाच परमप्रीता वाक्यज्ञा वाक्यकोविदम् ॥ १५ ॥,parituṣṭaṃ muniṃ jñātvā gandharvī madhurasvaram | uvāca paramaprītā vākyajñā vākyakovidam || 15 ||
+32,16,लक्ष्म्या समुदितो ब्राह्म्या ब्रह्मभूतो महातपाः । ब्राह्मेण तपसा युक्तं पुत्रमिच्छामि धार्मिकम् ॥ १६ ॥,lakṣmyā samudito brāhmyā brahmabhūto mahātapāḥ | brāhmeṇa tapasā yuktaṃ putramicchāmi dhārmikam || 16 ||
+32,17,अपतिश्चास्मि भद्रं ते भार्या चास्मि न कस्य चित् । ब्राह्मेणोपगतायाश्च दातुमर्हसि मे सुतम् ॥ १७ ॥,apatiścāsmi bhadraṃ te bhāryā cāsmi na kasya cit | brāhmeṇopagatāyāśca dātumarhasi me sutam || 17 ||
+32,18,तस्याः प्रसन्नो ब्रह्मर्षिर्ददौ पुत्रमनुत्तमम् । ब्रह्मदत्त इति ख्यातं मानसं चूलिनः सुतम् ॥ १८ ॥,tasyāḥ prasanno brahmarṣirdadau putramanuttamam | brahmadatta iti khyātaṃ mānasaṃ cūlinaḥ sutam || 18 ||
+32,19,स राजा ब्रह्मदत्तस्तु पुरीमध्यवसत्तदा । काम्पिल्यां परया लक्ष्म्या देवराजो यथा दिवम् ॥ १९ ॥,sa rājā brahmadattastu purīmadhyavasattadā | kāmpilyāṃ parayā lakṣmyā devarājo yathā divam || 19 ||
+32,20,स बुद्धिं कृतवान् राजा कुशनाभः सुधार्मिकः । ब्रह्मदत्ताय काकुत्स्थ दातुं कन्याशतं तदा ॥ २० ॥,sa buddhiṃ kṛtavān rājā kuśanābhaḥ sudhārmikaḥ | brahmadattāya kākutstha dātuṃ kanyāśataṃ tadā || 20 ||
+32,21,तमाहूय महातेजा ब्रह्मदत्तं महीपतिः । ददौ कन्याशतं राजा सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥ २१ ॥,tamāhūya mahātejā brahmadattaṃ mahīpatiḥ | dadau kanyāśataṃ rājā suprītenāntarātmanā || 21 ||
+32,22,यथाक्रमं ततः पाणिं जग्राह रघुनन्दन । ब्रह्मदत्तो मही पालस्तासां देवपतिर्यथा ॥ २२ ॥,yathākramaṃ tataḥ pāṇiṃ jagrāha raghunandana | brahmadatto mahī pālastāsāṃ devapatiryathā || 22 ||
+32,23,स्पृष्टमात्रे ततः पाणौ विकुब्जा विगतज्वराः । युक्ताः परमया लक्ष्म्या बभुः कन्याशतं तदा ॥ २३ ॥,spṛṣṭamātre tataḥ pāṇau vikubjā vigatajvarāḥ | yuktāḥ paramayā lakṣmyā babhuḥ kanyāśataṃ tadā || 23 ||
+32,24,स दृष्ट्वा वायुना मुक्ताः कुशनाभो महीपतिः । बभूव परमप्रीतो हर्षं लेभे पुनः पुनः ॥ २४ ॥,sa dṛṣṭvā vāyunā muktāḥ kuśanābho mahīpatiḥ | babhūva paramaprīto harṣaṃ lebhe punaḥ punaḥ || 24 ||
+32,25,कृतोद्वाहं तु राजानं ब्रह्मदत्तं महीपतिः । सदारं प्रेषयामास सोपाध्याय गणं तदा ॥ २५ ॥,kṛtodvāhaṃ tu rājānaṃ brahmadattaṃ mahīpatiḥ | sadāraṃ preṣayāmāsa sopādhyāya gaṇaṃ tadā || 25 ||
+32,26,सोमदापि सुसंहृष्टा पुत्रस्य सदृशीं क्रियाम् । यथान्यायं च गन्धर्वी स्नुषास्ताः प्रत्यनन्दत ॥ २६ ॥,somadāpi susaṃhṛṣṭā putrasya sadṛśīṃ kriyām | yathānyāyaṃ ca gandharvī snuṣāstāḥ pratyanandata || 26 ||
+33,1,कृतोद्वाहे गते तस्मिन्ब्रह्मदत्ते च राघव । अपुत्रः पुत्रलाभाय पौत्रीमिष्टिमकल्पयत् ॥ १ ॥,kṛtodvāhe gate tasminbrahmadatte ca rāghava | aputraḥ putralābhāya pautrīmiṣṭimakalpayat || 1 ||
+33,2,इष्ट्यां तु वर्तमानायां कुशनाभं महीपतिम् । उवाच परमप्रीतः कुशो ब्रह्मसुतस्तदा ॥ २ ॥,iṣṭyāṃ tu vartamānāyāṃ kuśanābhaṃ mahīpatim | uvāca paramaprītaḥ kuśo brahmasutastadā || 2 ||
+33,3,पुत्रस्ते सदृशः पुत्र भविष्यति सुधार्मिकः । गाधिं प्राप्स्यसि तेन त्वं कीर्तिं लोके च शाश्वतीम् ॥ ३ ॥,putraste sadṛśaḥ putra bhaviṣyati sudhārmikaḥ | gādhiṃ prāpsyasi tena tvaṃ kīrtiṃ loke ca śāśvatīm || 3 ||
+33,4,एवमुक्त्वा कुशो राम कुशनाभं महीपतिम् । जगामाकाशमाविश्य ब्रह्मलोकं सनातनम् ॥ ४ ॥,evamuktvā kuśo rāma kuśanābhaṃ mahīpatim | jagāmākāśamāviśya brahmalokaṃ sanātanam || 4 ||
+33,5,कस्य चित्त्वथ कालस्य कुशनाभस्य धीमतः । जज्ञे परमधर्मिष्ठो गाधिरित्येव नामतः ॥ ५ ॥,kasya cittvatha kālasya kuśanābhasya dhīmataḥ | jajñe paramadharmiṣṭho gādhirityeva nāmataḥ || 5 ||
+33,6,स पिता मम काकुत्स्थ गाधिः परमधार्मिकः । कुशवंशप्रसूतो ऽस्मि कौशिको रघुनन्दन ॥ ६ ॥,sa pitā mama kākutstha gādhiḥ paramadhārmikaḥ | kuśavaṃśaprasūto'smi kauśiko raghunandana || 6 ||
+33,7,पूर्वजा भगिनी चापि मम राघव सुव्रता । नाम्ना सत्यवती नाम ऋचीके प्रतिपादिता ॥ ७ ॥,pūrvajā bhaginī cāpi mama rāghava suvratā | nāmnā satyavatī nāma ṛcīke pratipāditā || 7 ||
+33,8,सशरीरा गता स्वर्गं भर्तारमनुवर्तिनी । कौशिकी परमोदारा सा प्रवृत्ता महानदी ॥ ८ ॥,saśarīrā gatā svargaṃ bhartāramanuvartinī | kauśikī paramodārā sā pravṛttā mahānadī || 8 ||
+33,9,दिव्या पुण्योदका रम्या हिमवन्तमुपाश्रिता । लोकस्य हितकामार्थं प्रवृत्ता भगिनी मम ॥ ९ ॥,divyā puṇyodakā ramyā himavantamupāśritā | lokasya hitakāmārthaṃ pravṛttā bhaginī mama || 9 ||
+33,10,ततो ऽहं हिमवत्पार्श्वे वसामि नियतः सुखम् । भगिन्याः स्नेहसंयुक्तः कौशिक्या रघुनन्दन ॥ १० ॥,tato'haṃ himavatpārśve vasāmi niyataḥ sukham | bhaginyāḥ snehasaṃyuktaḥ kauśikyā raghunandana || 10 ||
+33,11,सा तु सत्यवती पुण्या सत्ये धर्मे प्रतिष्ठिता । पतिव्रता महाभागा कौशिकी सरितां वरा ॥ ११ ॥,sā tu satyavatī puṇyā satye dharme pratiṣṭhitā | pativratā mahābhāgā kauśikī saritāṃ varā || 11 ||
+33,12,अहं हि नियमाद् राम हित्वा तां समुपागतः । सिद्धाश्रममनुप्राप्य सिद्धो ऽस्मि तव तेजसा ॥ १२ ॥,ahaṃ hi niyamād rāma hitvā tāṃ samupāgataḥ | siddhāśramamanuprāpya siddho'smi tava tejasā || 12 ||
+33,13,एषा राम ममोत्पत्तिः स्वस्य वंशस्य कीर्तिता । देशस्य च महाबाहो यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १३ ॥,eṣā rāma mamotpattiḥ svasya vaṃśasya kīrtitā | deśasya ca mahābāho yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi || 13 ||
+33,14,गतो ऽर्धरात्रः काकुत्स्थ कथाः कथयतो मम । निद्रामभ्येहि भद्रं ते मा भूद्विघ्नो ऽध्वनीह नः ॥ १४ ॥,gato'rdharātraḥ kākutstha kathāḥ kathayato mama | nidrāmabhyehi bhadraṃ te mā bhūdvighno'dhvanīha naḥ || 14 ||
+33,15,निष्पन्दास्तरवः सर्वे निलीना मृगपक्षिणः । नैशेन तमसा व्याप्ता दिशश्च रघुनन्दन ॥ १५ ॥,niṣpandāstaravaḥ sarve nilīnā mṛgapakṣiṇaḥ | naiśena tamasā vyāptā diśaśca raghunandana || 15 ||
+33,16,शनैर्वियुज्यते संध्या नभो नेत्रैरिवावृतम् । नक्षत्रतारागहनं ज्योतिर्भिरवभासते ॥ १६ ॥,śanairviyujyate saṃdhyā nabho netrairivāvṛtam | nakṣatratārāgahanaṃ jyotirbhiravabhāsate || 16 ||
+33,17,उत्तिष्ठति च शीतांशुः शशी लोकतमोनुदः । ह्लादयन्प्राणिनां लोके मनांसि प्रभया विभो ॥ १७ ॥,uttiṣṭhati ca śītāṃśuḥ śaśī lokatamonudaḥ | hlādayanprāṇināṃ loke manāṃsi prabhayā vibho || 17 ||
+33,18,नैशानि सर्वभूतानि प्रचरन्ति ततस्ततः । यक्षराक्षससंघाश्च रौद्राश्च पिशिताशनाः ॥ १८ ॥,naiśāni sarvabhūtāni pracaranti tatastataḥ | yakṣarākṣasasaṃghāśca raudrāśca piśitāśanāḥ || 18 ||
+33,19,एवमुक्त्वा महातेजा विरराम महामुनिः । साधु साध्विति तं सर्वे मुनयो ह्यभ्यपूजयन् ॥ १९ ॥,evamuktvā mahātejā virarāma mahāmuniḥ | sādhu sādhviti taṃ sarve munayo hyabhyapūjayan || 19 ||
+33,20,रामो ऽपि सह सौमित्रिः किं चिदागतविस्मयः । प्रशस्य मुनिशार्दूलं निद्रां समुपसेवते ॥ २० ॥,rāmo'pi saha saumitriḥ kiṃ cidāgatavismayaḥ | praśasya muniśārdūlaṃ nidrāṃ samupasevate || 20 ||
+34,1,उपास्य रात्रिशेषं तु शोणाकूले महर्षिभिः । निशायां सुप्रभातायां विश्वामित्रो ऽभ्यभाषत ॥ १ ॥,upāsya rātriśeṣaṃ tu śoṇākūle maharṣibhiḥ | niśāyāṃ suprabhātāyāṃ viśvāmitro'bhyabhāṣata || 1 ||
+34,2,सुप्रभाता निशा राम पूर्वा संध्या प्रवर्तते । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते गमनायाभिरोचय ॥ २ ॥,suprabhātā niśā rāma pūrvā saṃdhyā pravartate | uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te gamanāyābhirocaya || 2 ||
+34,3,तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कृत्वा पौर्वाह्णिकीं क्रियाम् । गमनं रोचयामास वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ३ ॥,tacchrutvā vacanaṃ tasya kṛtvā paurvāhṇikīṃ kriyām | gamanaṃ rocayāmāsa vākyaṃ cedamuvāca ha || 3 ||
+34,4,अयं शोणः शुभजलो गाधः पुलिनमण्डितः । कतरेण पथा ब्रह्मन् संतरिष्यामहे वयम् ॥ ४ ॥,ayaṃ śoṇaḥ śubhajalo gādhaḥ pulinamaṇḍitaḥ | katareṇa pathā brahman saṃtariṣyāmahe vayam || 4 ||
+34,5,एवमुक्तस्तु रामेण विश्वामित्रो ऽब्रवीदिदम् । एष पन्था मयोद्दिष्टो येन यान्ति महर्षयः ॥ ५ ॥,evamuktastu rāmeṇa viśvāmitro'bravīdidam | eṣa panthā mayoddiṣṭo yena yānti maharṣayaḥ || 5 ||
+34,6,ते गत्वा दूरमध्वानं गते ऽर्धदिवसे तदा । जाह्नवीं सरितां श्रेष्ठां ददृशुर्मुनिसेविताम् ॥ ६ ॥,te gatvā dūramadhvānaṃ gate'rdhadivase tadā | jāhnavīṃ saritāṃ śreṣṭhāṃ dadṛśurmunisevitām || 6 ||
+34,7,तां दृष्ट्वा पुण्यसलिलां हंससारससेविताम् । बभूवुर्मुदिताः सर्वे मुनयः सहराघवाः । तस्यास्तीरे ततश्चक्रुस्ते आवासपरिग्रहम् ॥ ७ ॥,tāṃ dṛṣṭvā puṇyasalilāṃ haṃsasārasasevitām | babhūvurmuditāḥ sarve munayaḥ saharāghavāḥ | tasyāstīre tataścakruste āvāsaparigraham || 7 ||
+34,8,ततः स्नात्वा यथान्यायं संतर्प्य पितृदेवताः । हुत्वा चैवाग्निहोत्राणि प्राश्य चामृतवद्धविः ॥ ८ ॥,tataḥ snātvā yathānyāyaṃ saṃtarpya pitṛdevatāḥ | hutvā caivāgnihotrāṇi prāśya cāmṛtavaddhaviḥ || 8 ||
+34,9,विविशुर्जाह्नवीतीरे शुचौ मुदितमानसाः । विश्वामित्रं महात्मानं परिवार्य समन्ततः ॥ ९ ॥,viviśurjāhnavītīre śucau muditamānasāḥ | viśvāmitraṃ mahātmānaṃ parivārya samantataḥ || 9 ||
+34,10,संप्रहृष्टमना रामो विश्वामित्रमथाब्रवीत् । भगवञ् श्रोतुमिच्छामि गङ्गां त्रिपथगां नदीम् । त्रैलोक्यं कथमाक्रम्य गता नदनदीपतिम् ॥ १० ॥,saṃprahṛṣṭamanā rāmo viśvāmitramathābravīt | bhagavañ śrotumicchāmi gaṅgāṃ tripathagāṃ nadīm | trailokyaṃ kathamākramya gatā nadanadīpatim || 10 ||
+34,11,चोदितो राम वाक्येन विश्वामित्रो महामुनिः । वृद्धिं जन्म च गङ्गाया वक्तुमेवोपचक्रमे ॥ ११ ॥,codito rāma vākyena viśvāmitro mahāmuniḥ | vṛddhiṃ janma ca gaṅgāyā vaktumevopacakrame || 11 ||
+34,12,शैलेन्द्रो हिमवान्नाम धातूनामाकरो महान् । तस्य कन्या द्वयं राम रूपेणाप्रतिमं भुवि ॥ १२ ॥,śailendro himavānnāma dhātūnāmākaro mahān | tasya kanyā dvayaṃ rāma rūpeṇāpratimaṃ bhuvi || 12 ||
+34,13,या मेरुदुहिता राम तयोर्माता सुमध्यमा । नाम्ना मेना मनोज्ञा वै पत्नी हिमवतः प्रिया ॥ १३ ॥,yā meruduhitā rāma tayormātā sumadhyamā | nāmnā menā manojñā vai patnī himavataḥ priyā || 13 ||
+34,14,तस्यां गङ्गेयमभवज्ज्येष्ठा हिमवतः सुता । उमा नाम द्वितीयाभूत् कन्या तस्यैव राघव ॥ १४ ॥,tasyāṃ gaṅgeyamabhavajjyeṣṭhā himavataḥ sutā | umā nāma dvitīyābhūt kanyā tasyaiva rāghava || 14 ||
+34,15,अथ ज्येष्ठां सुराः सर्वे देवतार्थचिकीर्षया । शैलेन्द्रं वरयामासुर्गङ्गां त्रिपथगां नदीम् ॥ १५ ॥,atha jyeṣṭhāṃ surāḥ sarve devatārthacikīrṣayā | śailendraṃ varayāmāsurgaṅgāṃ tripathagāṃ nadīm || 15 ||
+34,16,ददौ धर्मेण हिमवांस्तनयां लोकपावनीम् । स्वच्छन्दपथगां गङ्गां त्रैलोक्यहितकाम्यया ॥ १६ ॥,dadau dharmeṇa himavāṃstanayāṃ lokapāvanīm | svacchandapathagāṃ gaṅgāṃ trailokyahitakāmyayā || 16 ||
+34,17,प्रतिगृह्य त्रिलोकार्थं त्रिलोकहितकारिणः । गङ्गामादाय ते ऽगच्छन् कृतार्थेनान्तरात्मना ॥ १७ ॥,pratigṛhya trilokārthaṃ trilokahitakāriṇaḥ | gaṅgāmādāya te'gacchan kṛtārthenāntarātmanā || 17 ||
+34,18,या चान्या शैलदुहिता कन्यासीद् रघुनन्दन । उग्रं सा व्रतमास्थाय तपस्तेपे तपोधना ॥ १८ ॥,yā cānyā śailaduhitā kanyāsīd raghunandana | ugraṃ sā vratamāsthāya tapastepe tapodhanā || 18 ||
+34,19,उग्रेण तपसा युक्तां ददौ शैलवरः सुताम् । रुद्रायाप्रतिरूपाय उमां लोकनमस्कृताम् ॥ १९ ॥,ugreṇa tapasā yuktāṃ dadau śailavaraḥ sutām | rudrāyāpratirūpāya umāṃ lokanamaskṛtām || 19 ||
+34,20,एते ते शैल राजस्य सुते लोकनमस्कृते । गङ्गा च सरितां श्रेष्ठा उमा देवी च राघव ॥ २० ॥,ete te śaila rājasya sute lokanamaskṛte | gaṅgā ca saritāṃ śreṣṭhā umā devī ca rāghava || 20 ||
+34,21,एतत्ते धर्ममाख्यातं यथा त्रिपथगा नदी । खं गता प्रथमं तात गतिं गतिमतां वर ॥ २१ ॥,etatte dharmamākhyātaṃ yathā tripathagā nadī | khaṃ gatā prathamaṃ tāta gatiṃ gatimatāṃ vara || 21 ||
+35,1,उक्त वाक्ये मुनौ तस्मिन्नुभौ राघवलक्ष्मणौ । प्रतिनन्द्य कथां वीराव् ऊचतुर्मुनिपुंगवम��� ॥ १ ॥,ukta vākye munau tasminnubhau rāghavalakṣmaṇau | pratinandya kathāṃ vīrāv ūcaturmunipuṃgavam || 1 ||
+35,2,धर्मयुक्तमिदं ब्रह्मन् कथितं परमं त्वया । दुहितुः शैलराजस्य ज्येष्ठाय वक्तुमर्हसि ॥ २ ॥,dharmayuktamidaṃ brahman kathitaṃ paramaṃ tvayā | duhituḥ śailarājasya jyeṣṭhāya vaktumarhasi || 2 ||
+35,3,विस्तरं विस्तरज्ञो ऽसि दिव्यमानुषसंभवम् । त्रीन्पथो हेतुना केन पावयेल् लोकपावनी ॥ ३ ॥,vistaraṃ vistarajño'si divyamānuṣasaṃbhavam | trīnpatho hetunā kena pāvayel lokapāvanī || 3 ||
+35,4,कथं गङ्गां त्रिपथगा विश्रुता सरिदुत्तमा । त्रिषु लोकेषु धर्मज्ञ कर्मभिः कैः समन्विता ॥ ४ ॥,kathaṃ gaṅgāṃ tripathagā viśrutā sariduttamā | triṣu lokeṣu dharmajña karmabhiḥ kaiḥ samanvitā || 4 ||
+35,5,तथा ब्रुवति काकुत्स्थे विश्वामित्रस्तपोधनः । निखिलेन कथां सर्वामृषिमध्ये न्यवेदयत् ॥ ५ ॥,tathā bruvati kākutsthe viśvāmitrastapodhanaḥ | nikhilena kathāṃ sarvāmṛṣimadhye nyavedayat || 5 ||
+35,6,पुरा राम कृतोद्वाहः शितिकण्ठो महातपाः । दृष्ट्वा च स्पृहया देवीं मैथुनायोपचक्रमे ॥ ६ ॥,purā rāma kṛtodvāhaḥ śitikaṇṭho mahātapāḥ | dṛṣṭvā ca spṛhayā devīṃ maithunāyopacakrame || 6 ||
+35,7,शितिकण्ठस्य देवस्य दिव्यं वर्षशतं गतम् । न चापि तनयो राम तस्यामासीत् परंतप ॥ ७ ॥,śitikaṇṭhasya devasya divyaṃ varṣaśataṃ gatam | na cāpi tanayo rāma tasyāmāsīt paraṃtapa || 7 ||
+35,8,ततो देवाः समुद्विग्नाः पितामहपुरोगमाः । यदिहोत्पद्यते भूतं कस्तत् प्रतिसहिष्यते ॥ ८ ॥,tato devāḥ samudvignāḥ pitāmahapurogamāḥ | yadihotpadyate bhūtaṃ kastat pratisahiṣyate || 8 ||
+35,9,अभिगम्य सुराः सर्वे प्रणिपत्येदमब्रुवन् । देवदेव महादेव लोकस्यास्य हिते रत । सुराणां प्रणिपातेन प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ९ ॥,abhigamya surāḥ sarve praṇipatyedamabruvan | devadeva mahādeva lokasyāsya hite rata | surāṇāṃ praṇipātena prasādaṃ kartumarhasi || 9 ||
+35,10,न लोका धारयिष्यन्ति तव तेजः सुरोत्तम । ब्राह्मेण तपसा युक्तो देव्या सह तपश्चर ॥ १० ॥,na lokā dhārayiṣyanti tava tejaḥ surottama | brāhmeṇa tapasā yukto devyā saha tapaścara || 10 ||
+35,11,त्रैलोक्यहितकामार्थं तेजस्तेजसि धारय । रक्ष सर्वानिमांल् लोकान्नालोकं कर्तुमर्हसि ॥ ११ ॥,trailokyahitakāmārthaṃ tejastejasi dhāraya | rakṣa sarvānimāṃl lokānnālokaṃ kartumarhasi || 11 ||
+35,12,देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकमहेश्वरः । बाढमित्यब्रवीत् सर्वान्पुनश्चेदमुवाच ह ॥ १२ ॥,devatānāṃ vacaḥ śrutvā sarvalokamaheśvaraḥ | bāḍhamityabravīt sarvānpunaścedamuvāca ha || 12 ||
+35,13,धारयिष्याम्यहं तेजस्तेजस्येव सहोमया । त्रिदशाः पृथिवी चैव निर्वाणमधिगच्छतु ॥ १३ ॥,dhārayiṣyāmyahaṃ tejastejasyeva sahomayā | tridaśāḥ pṛthivī caiva nirvāṇamadhigacchatu || 13 ||
+35,14,यदिदं क्षुभितं स्थानान्मम तेजो ह्यनुत्तमम् । धारयिष्यति कस्तन्मे ब्रुवन्तु सुरसत्तमाः ॥ १४ ॥,yadidaṃ kṣubhitaṃ sthānānmama tejo hyanuttamam | dhārayiṣyati kastanme bruvantu surasattamāḥ || 14 ||
+35,15,एवमुक्तास्ततो देवाः प्रत्यूचुर्वृषभध्वजम् । यत्तेजः क्षुभितं ह्येतत्तद्��रा धारयिष्यति ॥ १५ ॥,evamuktāstato devāḥ pratyūcurvṛṣabhadhvajam | yattejaḥ kṣubhitaṃ hyetattaddharā dhārayiṣyati || 15 ||
+35,16,एवमुक्तः सुरपतिः प्रमुमोच महीतले । तेजसा पृथिवी येन व्याप्ता सगिरिकानना ॥ १६ ॥,evamuktaḥ surapatiḥ pramumoca mahītale | tejasā pṛthivī yena vyāptā sagirikānanā || 16 ||
+35,17,ततो देवाः पुनरिदमूचुश्चाथ हुताशनम् । प्रविश त्वं महातेजो रौद्रं वायुसमन्वितः ॥ १७ ॥,tato devāḥ punaridamūcuścātha hutāśanam | praviśa tvaṃ mahātejo raudraṃ vāyusamanvitaḥ || 17 ||
+35,18,तदग्निना पुनर्व्याप्तं संजातः श्वेतपर्वतः । दिव्यं शरवणं चैव पावकादित्यसंनिभम् । यत्र जातो महातेजाः कार्तिकेयो ऽग्निसंभवः ॥ १८ ॥,tadagninā punarvyāptaṃ saṃjātaḥ śvetaparvataḥ | divyaṃ śaravaṇaṃ caiva pāvakādityasaṃnibham | yatra jāto mahātejāḥ kārtikeyo'gnisaṃbhavaḥ || 18 ||
+35,19,अथोमां च शिवं चैव देवाः सर्षि गणास्तदा । पूजयामासुरत्यर्थं सुप्रीतमनसस्ततः ॥ १९ ॥,athomāṃ ca śivaṃ caiva devāḥ sarṣi gaṇāstadā | pūjayāmāsuratyarthaṃ suprītamanasastataḥ || 19 ||
+35,20,अथ शैल सुता राम त्रिदशानिदमब्रवीत् । समन्युरशपत् सर्वान् क्रोधसंरक्तलोचना ॥ २० ॥,atha śaila sutā rāma tridaśānidamabravīt | samanyuraśapat sarvān krodhasaṃraktalocanā || 20 ||
+35,21,यस्मान्निवारिता चैव संगता पुत्रकाम्यया । अपत्यं स्वेषु दारेषु नोत्पादयितुमर्हथ । अद्य प्रभृति युष्माकमप्रजाः सन्तु पत्नयः ॥ २१ ॥,yasmānnivāritā caiva saṃgatā putrakāmyayā | apatyaṃ sveṣu dāreṣu notpādayitumarhatha | adya prabhṛti yuṣmākamaprajāḥ santu patnayaḥ || 21 ||
+35,22,एवमुक्त्वा सुरान् सर्वाञ् शशाप पृथिवीमपि । अवने नैकरूपा त्वं बहुभार्या भविष्यसि ॥ २२ ॥,evamuktvā surān sarvāñ śaśāpa pṛthivīmapi | avane naikarūpā tvaṃ bahubhāryā bhaviṣyasi || 22 ||
+35,23,न च पुत्रकृतां प्रीतिं मत्क्रोधकलुषी कृता । प्राप्स्यसि त्वं सुदुर्मेधे मम पुत्रमनिच्छती ॥ २३ ॥,na ca putrakṛtāṃ prītiṃ matkrodhakaluṣī kṛtā | prāpsyasi tvaṃ sudurmedhe mama putramanicchatī || 23 ||
+35,24,तान् सर्वान् व्रीडितान्दृष्ट्वा सुरान् सुरपतिस्तदा । गमनायोपचक्राम दिशं वरुणपालिताम् ॥ २४ ॥,tān sarvān vrīḍitāndṛṣṭvā surān surapatistadā | gamanāyopacakrāma diśaṃ varuṇapālitām || 24 ||
+35,25,स गत्वा तप आतिष्ठत् पार्श्वे तस्योत्तरे गिरेः । हिमवत्प्रभवे शृङ्गे सह देव्या महेश्वरः ॥ २५ ॥,sa gatvā tapa ātiṣṭhat pārśve tasyottare gireḥ | himavatprabhave śṛṅge saha devyā maheśvaraḥ || 25 ||
+35,26,एष ते विस्तरो राम शैलपुत्र्या निवेदितः । गङ्गायाः प्रभवं चैव शृणु मे सहलक्ष्मणः ॥ २६ ॥,eṣa te vistaro rāma śailaputryā niveditaḥ | gaṅgāyāḥ prabhavaṃ caiva śṛṇu me sahalakṣmaṇaḥ || 26 ||
+36,1,तप्यमाने तपो देवे देवाः सर्षिगणाः पुरा । सेनापतिमभीप्सन्तः पितामहमुपागमन् ॥ १ ॥,tapyamāne tapo deve devāḥ sarṣigaṇāḥ purā | senāpatimabhīpsantaḥ pitāmahamupāgaman || 1 ||
+36,2,ततो ऽब्रुवन् सुराः सर्वे भगवन्तं पितामहम् । प्रणिपत्य शुभं वाक्यं सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः ॥ २ ॥,tato'bruvan surāḥ sarve bhagavantaṃ pitāmaham | praṇipatya śubhaṃ vākyaṃ sendrāḥ sāgnipurogamāḥ || 2 ||
+36,3,यो नः सेनापतिर्देव दत्तो भगवता पुरा । स तपः परमास्थाय तप्यते स्म सहोमया ॥ ३ ॥,yo naḥ senāpatirdeva datto bhagavatā purā | sa tapaḥ paramāsthāya tapyate sma sahomayā || 3 ||
+36,4,यदत्रानन्तरं कार्यं लोकानां हितकाम्यया । संविधत्स्व विधानज्ञ त्वं हि नः परमा गतिः ॥ ४ ॥,yadatrānantaraṃ kāryaṃ lokānāṃ hitakāmyayā | saṃvidhatsva vidhānajña tvaṃ hi naḥ paramā gatiḥ || 4 ||
+36,5,देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः । सान्त्वयन्मधुरैर्वाक्यैस्त्रिदशानिदमब्रवीत् ॥ ५ ॥,devatānāṃ vacaḥ śrutvā sarvalokapitāmahaḥ | sāntvayanmadhurairvākyaistridaśānidamabravīt || 5 ||
+36,6,शैलपुत्र्या यदुक्तं तन्न प्रजास्यथ पत्निषु । तस्या वचनमक्लिष्टं सत्यमेव न संशयः ॥ ६ ॥,śailaputryā yaduktaṃ tanna prajāsyatha patniṣu | tasyā vacanamakliṣṭaṃ satyameva na saṃśayaḥ || 6 ||
+36,7,इयमाकाशगा गङ्गा यस्यां पुत्रं हुताशनः । जनयिष्यति देवानां सेनापतिमरिंदमम् ॥ ७ ॥,iyamākāśagā gaṅgā yasyāṃ putraṃ hutāśanaḥ | janayiṣyati devānāṃ senāpatimariṃdamam || 7 ||
+36,8,ज्येष्ठा शैलेन्द्रदुहिता मानयिष्यति तं सुतम् । उमायास्तद्बहुमतं भविष्यति न संशयः ॥ ८ ॥,jyeṣṭhā śailendraduhitā mānayiṣyati taṃ sutam | umāyāstadbahumataṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 8 ||
+36,9,तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कृतार्था रघुनन्दन । प्रणिपत्य सुराः सर्वे पितामहमपूजयन् ॥ ९ ॥,tacchrutvā vacanaṃ tasya kṛtārthā raghunandana | praṇipatya surāḥ sarve pitāmahamapūjayan || 9 ||
+36,10,ते गत्वा पर्वतं राम कैलासं धातुमण्डितम् । अग्निं नियोजयामासुः पुत्रार्थं सर्वदेवताः ॥ १० ॥,te gatvā parvataṃ rāma kailāsaṃ dhātumaṇḍitam | agniṃ niyojayāmāsuḥ putrārthaṃ sarvadevatāḥ || 10 ||
+36,11,देवकार्यमिदं देव समाधत्स्व हुताशन । शैलपुत्र्यां महातेजो गङ्गायां तेज उत्सृज ॥ ११ ॥,devakāryamidaṃ deva samādhatsva hutāśana | śailaputryāṃ mahātejo gaṅgāyāṃ teja utsṛja || 11 ||
+36,12,देवतानां प्रतिज्ञाय गङ्गामभ्येत्य पावकः । गर्भं धारय वै देवि देवतानामिदं प्रियम् ॥ १२ ॥,devatānāṃ pratijñāya gaṅgāmabhyetya pāvakaḥ | garbhaṃ dhāraya vai devi devatānāmidaṃ priyam || 12 ||
+36,13,इत्येतद्वचनं श्रुत्वा दिव्यं रूपमधारयत् । स तस्या महिमां दृष्ट्वा समन्तादवकीर्यत ॥ १३ ॥,ityetadvacanaṃ śrutvā divyaṃ rūpamadhārayat | sa tasyā mahimāṃ dṛṣṭvā samantādavakīryata || 13 ||
+36,14,समन्ततस्तदा देवीमभ्यषिञ्चत पावकः । सर्वस्रोतांसि पूर्णानि गङ्गाया रघुनन्दन ॥ १४ ॥,samantatastadā devīmabhyaṣiñcata pāvakaḥ | sarvasrotāṃsi pūrṇāni gaṅgāyā raghunandana || 14 ||
+36,15,तमुवाच ततो गङ्गा सर्वदेवपुरोहितम् । अशक्ता धारणे देव तव तेजः समुद्धतम् । दह्यमानाग्निना तेन संप्रव्यथितचेतना ॥ १५ ॥,tamuvāca tato gaṅgā sarvadevapurohitam | aśaktā dhāraṇe deva tava tejaḥ samuddhatam | dahyamānāgninā tena saṃpravyathitacetanā || 15 ||
+36,16,अथाब्रवीदिदं गङ्गां सर्वदेवहुताशनः । इह हैमवते पादे गर्भो ऽयं संनिवेश्यताम् ॥ १६ ॥,athābravīdidaṃ gaṅgāṃ sarvadevahutāśanaḥ | iha haimavate pāde garbho'yaṃ saṃniveśyat��m || 16 ||
+36,17,श्रुत्वा त्वग्निवचो गङ्गा तं गर्भमतिभास्वरम् । उत्ससर्ज महातेजाः स्रोतोभ्यो हि तदानघ ॥ १७ ॥,śrutvā tvagnivaco gaṅgā taṃ garbhamatibhāsvaram | utsasarja mahātejāḥ srotobhyo hi tadānagha || 17 ||
+36,18,यदस्या निर्गतं तस्मात्तप्तजाम्बूनदप्रभम् । काञ्चनं धरणीं प्राप्तं हिरण्यममलं शुभम् ॥ १८ ॥,yadasyā nirgataṃ tasmāttaptajāmbūnadaprabham | kāñcanaṃ dharaṇīṃ prāptaṃ hiraṇyamamalaṃ śubham || 18 ||
+36,19,ताम्रं कार्ष्णायसं चैव तैक्ष्ण्यादेवाभिजायत । मलं तस्याभवत्तत्र त्रपुसीसकमेव च ॥ १९ ॥,tāmraṃ kārṣṇāyasaṃ caiva taikṣṇyādevābhijāyata | malaṃ tasyābhavattatra trapusīsakameva ca || 19 ||
+36,20,तदेतद्धरणीं प्राप्य नानाधातुरवर्धत ॥ २० ॥,tadetaddharaṇīṃ prāpya nānādhāturavardhata || 20 ||
+36,21,निक्षिप्तमात्रे गर्भे तु तेजोभिरभिरञ्जितम् । सर्वं पर्वतसंनद्धं सौवर्णमभवद्वनम् ॥ २१ ॥,nikṣiptamātre garbhe tu tejobhirabhirañjitam | sarvaṃ parvatasaṃnaddhaṃ sauvarṇamabhavadvanam || 21 ||
+36,22,जातरूपमिति ख्यातं तदा प्रभृति राघव । सुवर्णं पुरुषव्याघ्र हुताशनसमप्रभम् ॥ २२ ॥,jātarūpamiti khyātaṃ tadā prabhṛti rāghava | suvarṇaṃ puruṣavyāghra hutāśanasamaprabham || 22 ||
+36,23,तं कुमारं ततो जातं सेन्द्राः सहमरुद्गणाः । क्षीरसंभावनार्थाय कृत्तिकाः समयोजयन् ॥ २३ ॥,taṃ kumāraṃ tato jātaṃ sendrāḥ sahamarudgaṇāḥ | kṣīrasaṃbhāvanārthāya kṛttikāḥ samayojayan || 23 ||
+36,24,ताः क्षीरं जातमात्रस्य कृत्वा समयमुत्तमम् । ददुः पुत्रो ऽयमस्माकं सर्वासामिति निश्चिताः ॥ २४ ॥,tāḥ kṣīraṃ jātamātrasya kṛtvā samayamuttamam | daduḥ putro'yamasmākaṃ sarvāsāmiti niścitāḥ || 24 ||
+36,25,ततस्तु देवताः सर्वाः कार्तिकेय इति ब्रुवन् । पुत्रस्त्रैलोक्य विख्यातो भविष्यति न संशयः ॥ २५ ॥,tatastu devatāḥ sarvāḥ kārtikeya iti bruvan | putrastrailokya vikhyāto bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 25 ||
+36,26,तेषां तद्वचनं श्रुत्वा स्कन्नं गर्भपरिस्रवे । स्नापयन्परया लक्ष्म्या दीप्यमानमिवानलम् ॥ २६ ॥,teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā skannaṃ garbhaparisrave | snāpayanparayā lakṣmyā dīpyamānamivānalam || 26 ||
+36,27,स्कन्द इत्यब्रुवन्देवाः स्कन्नं गर्भपरिस्रवात् । कार्तिकेयं महाभागं काकुत्स्थज्वलनोपमम् ॥ २७ ॥,skanda ityabruvandevāḥ skannaṃ garbhaparisravāt | kārtikeyaṃ mahābhāgaṃ kākutsthajvalanopamam || 27 ||
+36,28,प्रादुर्भूतं ततः क्षीरं कृत्तिकानामनुत्तमम् । षण्णां षडाननो भूत्वा जग्राह स्तनजं पयः ॥ २८ ॥,prādurbhūtaṃ tataḥ kṣīraṃ kṛttikānāmanuttamam | ṣaṇṇāṃ ṣaḍānano bhūtvā jagrāha stanajaṃ payaḥ || 28 ||
+36,29,गृहीत्वा क्षीरमेकाह्ना सुकुमार वपुस्तदा । अजयत् स्वेन वीर्येण दैत्यसैन्यगणान् विभुः ॥ २९ ॥,gṛhītvā kṣīramekāhnā sukumāra vapustadā | ajayat svena vīryeṇa daityasainyagaṇān vibhuḥ || 29 ||
+36,30,सुरसेनागणपतिं ततस्तममलद्युतिम् । अभ्यषिञ्चन् सुरगणाः समेत्याग्निपुरोगमाः ॥ ३० ॥,surasenāgaṇapatiṃ tatastamamaladyutim | abhyaṣiñcan suragaṇāḥ sametyāgnipurogamāḥ || 30 ||
+36,31,एष ते राम गङ्गाया विस्तरो ऽभिहितो मया । कुमारसंभवश्चैव धन्यः पुण्यस्तथैव च ॥ ३१ ॥,eṣa te rāma gaṅgāyā vistaro'bhihito mayā | kumārasaṃbhavaścaiva dhanyaḥ puṇyastathaiva ca || 31 ||
+37,1,तां कथां कौशिको रामे निवेद्य मधुराक्षरम् । पुनरेवापरं वाक्यं काकुत्स्थमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥,tāṃ kathāṃ kauśiko rāme nivedya madhurākṣaram | punarevāparaṃ vākyaṃ kākutsthamidamabravīt || 1 ||
+37,2,अयोध्याधिपतिः शूरः पूर्वमासीन्नराधिपः । सगरो नाम धर्मात्मा प्रजाकामः स चाप्रजः ॥ २ ॥,ayodhyādhipatiḥ śūraḥ pūrvamāsīnnarādhipaḥ | sagaro nāma dharmātmā prajākāmaḥ sa cāprajaḥ || 2 ||
+37,3,वैदर्भदुहिता राम केशिनी नाम नामतः । ज्येष्ठा सगरपत्नी सा धर्मिष्ठा सत्यवादिनी ॥ ३ ॥,vaidarbhaduhitā rāma keśinī nāma nāmataḥ | jyeṣṭhā sagarapatnī sā dharmiṣṭhā satyavādinī || 3 ||
+37,4,अरिष्टनेमिदुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि । द्वितीया सगरस्यासीत् पत्नी सुमतिसंज्ञिता ॥ ४ ॥,ariṣṭanemiduhitā rūpeṇāpratimā bhuvi | dvitīyā sagarasyāsīt patnī sumatisaṃjñitā || 4 ||
+37,5,ताभ्यां सह तदा राजा पत्नीभ्यां तप्तवांस्तपः । हिमवन्तं समासाद्य भृगुप्रस्रवणे गिरौ ॥ ५ ॥,tābhyāṃ saha tadā rājā patnībhyāṃ taptavāṃstapaḥ | himavantaṃ samāsādya bhṛguprasravaṇe girau || 5 ||
+37,6,अथ वर्ष शते पूर्णे तपसाराधितो मुनिः । सगराय वरं प्रादाद्भृगुः सत्यवतां वरः ॥ ६ ॥,atha varṣa śate pūrṇe tapasārādhito muniḥ | sagarāya varaṃ prādādbhṛguḥ satyavatāṃ varaḥ || 6 ||
+37,7,अपत्यलाभः सुमहान्भविष्यति तवानघ । कीर्तिं चाप्रतिमां लोके प्राप्स्यसे पुरुषर्षभ ॥ ७ ॥,apatyalābhaḥ sumahānbhaviṣyati tavānagha | kīrtiṃ cāpratimāṃ loke prāpsyase puruṣarṣabha || 7 ||
+37,8,एका जनयिता तात पुत्रं वंशकरं तव । षष्टिं पुत्रसहस्राणि अपरा जनयिष्यति ॥ ८ ॥,ekā janayitā tāta putraṃ vaṃśakaraṃ tava | ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi aparā janayiṣyati || 8 ||
+37,9,भाषमाणं नरव्याघ्रं राजपत्न्यौ प्रसाद्य तम् । ऊचतुः परमप्रीते कृताञ्जलिपुटे तदा ॥ ९ ॥,bhāṣamāṇaṃ naravyāghraṃ rājapatnyau prasādya tam | ūcatuḥ paramaprīte kṛtāñjalipuṭe tadā || 9 ||
+37,10,एकः कस्याः सुतो ब्रह्मन् का बहूञ्जनयिष्यति । श्रोतुमिच्छावहे ब्रह्मन् सत्यमस्तु वचस्तव ॥ १० ॥,ekaḥ kasyāḥ suto brahman kā bahūñjanayiṣyati | śrotumicchāvahe brahman satyamastu vacastava || 10 ||
+37,11,तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा भृगुः परम धार्मिकः । उवाच परमां वाणीं स्वच्छन्दो ऽत्र विधीयताम् ॥ ११ ॥,tayostadvacanaṃ śrutvā bhṛguḥ parama dhārmikaḥ | uvāca paramāṃ vāṇīṃ svacchando'tra vidhīyatām || 11 ||
+37,12,एको वंशकरो वास्तु बहवो वा महाबलाः । कीर्तिमन्तो महोत्साहाः का वा कं वरमिच्छति ॥ १२ ॥,eko vaṃśakaro vāstu bahavo vā mahābalāḥ | kīrtimanto mahotsāhāḥ kā vā kaṃ varamicchati || 12 ||
+37,13,मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा केशिनी रघुनन्दन । पुत्रं वंशकरं राम जग्राह नृपसंनिधौ ॥ १३ ॥,munestu vacanaṃ śrutvā keśinī raghunandana | putraṃ vaṃśakaraṃ rāma jagrāha nṛpasaṃnidhau || 13 ||
+37,14,षष्टिं पुत्रसहस्राणि सुपर्णभगिनी तदा । महोत्साहान् कीर्तिमतो जग्राह सुमतिः सुतान् ॥ १४ ॥,ṣa���ṭiṃ putrasahasrāṇi suparṇabhaginī tadā | mahotsāhān kīrtimato jagrāha sumatiḥ sutān || 14 ||
+37,15,प्रदक्षिणमृषिं कृत्वा शिरसाभिप्रणम्य च । जगाम स्वपुरं राजा सभार्या रघुनन्दन ॥ १५ ॥,pradakṣiṇamṛṣiṃ kṛtvā śirasābhipraṇamya ca | jagāma svapuraṃ rājā sabhāryā raghunandana || 15 ||
+37,16,अथ काले गते तस्मिञ्ज्येष्ठा पुत्रं व्यजायत । असमञ्ज इति ख्यातं केशिनी सगरात्मजम् ॥ १६ ॥,atha kāle gate tasmiñjyeṣṭhā putraṃ vyajāyata | asamañja iti khyātaṃ keśinī sagarātmajam || 16 ||
+37,17,सुमतिस्तु नरव्याघ्र गर्भतुम्बं व्यजायत । षष्टिः पुत्रसहस्राणि तुम्बभेदाद्विनिःसृताः ॥ १७ ॥,sumatistu naravyāghra garbhatumbaṃ vyajāyata | ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi tumbabhedādviniḥsṛtāḥ || 17 ||
+37,18,घृतपूर्णेषु कुम्भेषु धात्र्यस्तान् समवर्धयन् । कालेन महता सर्वे यौवनं प्रतिपेदिरे ॥ १८ ॥,ghṛtapūrṇeṣu kumbheṣu dhātryastān samavardhayan | kālena mahatā sarve yauvanaṃ pratipedire || 18 ||
+37,19,अथ दीर्घेण कालेन रूपयौवनशालिनः । षष्टिः पुत्रसहस्राणि सगरस्याभवंस्तदा ॥ १९ ॥,atha dīrgheṇa kālena rūpayauvanaśālinaḥ | ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi sagarasyābhavaṃstadā || 19 ||
+37,20,स च ज्येष्ठो नरश्रेष्ठ सगरस्यात्मसंभवः । बालान् गृहीत्वा तु जले सरय्वा रघुनन्दन । प्रक्षिप्य प्रहसन्नित्यं मज्जतस्तान्निरीक्ष्य वै ॥ २० ॥,sa ca jyeṣṭho naraśreṣṭha sagarasyātmasaṃbhavaḥ | bālān gṛhītvā tu jale sarayvā raghunandana | prakṣipya prahasannityaṃ majjatastānnirīkṣya vai || 20 ||
+37,21,पौराणामहिते युक्तः पित्रा निर्वासितः पुरात् ॥ २१ ॥,paurāṇāmahite yuktaḥ pitrā nirvāsitaḥ purāt || 21 ||
+37,22,तस्य पुत्रो ऽंशुमान्नाम असमञ्जस्य वीर्यवान् । संमतः सर्वलोकस्य सर्वस्यापि प्रियंवदः ॥ २२ ॥,tasya putro'ṃśumānnāma asamañjasya vīryavān | saṃmataḥ sarvalokasya sarvasyāpi priyaṃvadaḥ || 22 ||
+37,23,ततः कालेन महता मतिः समभिजायत । सगरस्य नरश्रेष्ठ यजेयमिति निश्चिता ॥ २३ ॥,tataḥ kālena mahatā matiḥ samabhijāyata | sagarasya naraśreṣṭha yajeyamiti niścitā || 23 ||
+37,24,स कृत्वा निश्चयं राजा सोपाध्यायगणस्तदा । यज्ञकर्मणि वेदज्ञो यष्टुं समुपचक्रमे ॥ २४ ॥,sa kṛtvā niścayaṃ rājā sopādhyāyagaṇastadā | yajñakarmaṇi vedajño yaṣṭuṃ samupacakrame || 24 ||
+38,1,विश्वामित्रवचः श्रुत्वा कथान्ते रघुनन्दन । उवाच परमप्रीतो मुनिं दीप्तमिवानलम् ॥ १ ॥,viśvāmitravacaḥ śrutvā kathānte raghunandana | uvāca paramaprīto muniṃ dīptamivānalam || 1 ||
+38,2,श्रोतुमिछामि भद्रं ते विस्तरेण कथामिमाम् । पूर्वको मे कथं ब्रह्मन्यज्ञं वै समुपाहरत् ॥ २ ॥,śrotumichāmi bhadraṃ te vistareṇa kathāmimām | pūrvako me kathaṃ brahmanyajñaṃ vai samupāharat || 2 ||
+38,3,विश्वामित्रस्तु काकुत्स्थमुवाच प्रहसन्निव । श्रूयतां विस्तरो राम सगरस्य महात्मनः ॥ ३ ॥,viśvāmitrastu kākutsthamuvāca prahasanniva | śrūyatāṃ vistaro rāma sagarasya mahātmanaḥ || 3 ||
+38,4,शंकरश्वशुरो नाम हिमवानचलोत्तमः । विन्ध्यपर्वतमासाद्य निरीक्षेते परस्परम् ॥ ४ ॥,śaṃkaraśvaśuro nāma himavānacalottamaḥ | vindhyaparvatamāsādya nirīkṣete parasparam || 4 ||
+38,5,तयोर्मध्ये प्रवृत्तो ऽभूद् यज्ञः स पुरुषोत्तम । स हि देशो नरव्याघ्र प्रशस्तो यज्ञकर्मणि ॥ ५ ॥,tayormadhye pravṛtto'bhūd yajñaḥ sa puruṣottama | sa hi deśo naravyāghra praśasto yajñakarmaṇi || 5 ||
+38,6,तस्याश्वचर्यां काकुत्स्थ दृढधन्वा महारथः । अंशुमानकरोत्तात सगरस्य मते स्थितः ॥ ६ ॥,tasyāśvacaryāṃ kākutstha dṛḍhadhanvā mahārathaḥ | aṃśumānakarottāta sagarasya mate sthitaḥ || 6 ||
+38,7,तस्य पर्वणि तं यज्ञं यजमानस्य वासवः । राक्षसीं तनुमास्थाय यज्ञियाश्वमपाहरत् ॥ ७ ॥,tasya parvaṇi taṃ yajñaṃ yajamānasya vāsavaḥ | rākṣasīṃ tanumāsthāya yajñiyāśvamapāharat || 7 ||
+38,8,ह्रियमाणे तु काकुत्स्थ तस्मिन्नश्वे महात्मनः । उपाध्याय गणाः सर्वे यजमानमथाब्रुवन् ॥ ८ ॥,hriyamāṇe tu kākutstha tasminnaśve mahātmanaḥ | upādhyāya gaṇāḥ sarve yajamānamathābruvan || 8 ||
+38,9,अयं पर्वणि वेगेन यज्ञियाश्वो ऽपनीयते । हर्तारं जहि काकुत्स्थ हयश्चैवोपनीयताम् ॥ ९ ॥,ayaṃ parvaṇi vegena yajñiyāśvo'panīyate | hartāraṃ jahi kākutstha hayaścaivopanīyatām || 9 ||
+38,10,यज्ञच्छिद्रं भवत्येतत् सर्वेषामशिवाय नः । तत्तथा क्रियतां राजन्यथाछिद्रः क्रतुर्भवेत् ॥ १० ॥,yajñacchidraṃ bhavatyetat sarveṣāmaśivāya naḥ | tattathā kriyatāṃ rājanyathāchidraḥ kraturbhavet || 10 ||
+38,11,उपाध्याय वचः श्रुत्वा तस्मिन् सदसि पार्थिवः । षष्टिं पुत्रसहस्राणि वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ११ ॥,upādhyāya vacaḥ śrutvā tasmin sadasi pārthivaḥ | ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi vākyametaduvāca ha || 11 ||
+38,12,गतिं पुत्रा न पश्यामि रक्षसां पुरुषर्षभाः । मन्त्रपूतैर्महाभागैरास्थितो हि महाक्रतुः ॥ १२ ॥,gatiṃ putrā na paśyāmi rakṣasāṃ puruṣarṣabhāḥ | mantrapūtairmahābhāgairāsthito hi mahākratuḥ || 12 ||
+38,13,तद्गच्छत विचिन्वध्वं पुत्रका भद्रमस्तु वः । समुद्रमालिनीं सर्वां पृथिवीमनुगच्छत ॥ १३ ॥,tadgacchata vicinvadhvaṃ putrakā bhadramastu vaḥ | samudramālinīṃ sarvāṃ pṛthivīmanugacchata || 13 ||
+38,14,एकैकं योजनं पुत्रा विस्तारमभिगच्छत ॥ १४ ॥,ekaikaṃ yojanaṃ putrā vistāramabhigacchata || 14 ||
+38,15,यावत्तुरगसंदर्शस्तावत् खनत मेदिनीम् । तमेव हयहर्तारं मार्गमाणा ममाज्ञया ॥ १५ ॥,yāvatturagasaṃdarśastāvat khanata medinīm | tameva hayahartāraṃ mārgamāṇā mamājñayā || 15 ||
+38,16,दीक्षितः पौत्रसहितः सोपाध्यायगणो ह्यहम् । इह स्थास्यामि भद्रं वो यावत्तुरगदर्शनम् ॥ १६ ॥,dīkṣitaḥ pautrasahitaḥ sopādhyāyagaṇo hyaham | iha sthāsyāmi bhadraṃ vo yāvatturagadarśanam || 16 ||
+38,17,इत्युक्त्वा हृष्टमनसो राजपुत्रा महाबलाः । जग्मुर्महीतलं राम पितुर्वचनयन्त्रिताः ॥ १७ ॥,ityuktvā hṛṣṭamanaso rājaputrā mahābalāḥ | jagmurmahītalaṃ rāma piturvacanayantritāḥ || 17 ||
+38,18,योजनायामविस्तारमेकैको धरणीतलम् । बिभिदुः पुरुषव्याघ्र वज्रस्पर्शसमैर्भुजैः ॥ १८ ॥,yojanāyāmavistāramekaiko dharaṇītalam | bibhiduḥ puruṣavyāghra vajrasparśasamairbhujaiḥ || 18 ||
+38,19,शूलैरशनिकल्पैश्च हलैश्चापि सुदारुणैः । भिद्यमाना वसुमती ननाद रघुनन्दन ॥ १९ ॥,śūlairaśanikalpaiśca halaiścāpi sudāruṇai��� | bhidyamānā vasumatī nanāda raghunandana || 19 ||
+38,20,नागानां वध्यमानानामसुराणां च राघव । राक्षसानां च दुर्धर्षः सत्त्वानां निनदो ऽभवत् ॥ २० ॥,nāgānāṃ vadhyamānānāmasurāṇāṃ ca rāghava | rākṣasānāṃ ca durdharṣaḥ sattvānāṃ ninado'bhavat || 20 ||
+38,21,योजनानां सहस्राणि षष्टिं तु रघुनन्दन । बिभिदुर्धरणीं वीरा रसातलमनुत्तमम् ॥ २१ ॥,yojanānāṃ sahasrāṇi ṣaṣṭiṃ tu raghunandana | bibhidurdharaṇīṃ vīrā rasātalamanuttamam || 21 ||
+38,22,एवं पर्वतसंबाधं जम्बूद्वीपं नृपात्मजाः । खनन्तो नृपशार्दूल सर्वतः परिचक्रमुः ॥ २२ ॥,evaṃ parvatasaṃbādhaṃ jambūdvīpaṃ nṛpātmajāḥ | khananto nṛpaśārdūla sarvataḥ paricakramuḥ || 22 ||
+38,23,ततो देवाः सगन्धर्वाः सासुराः सहपन्नगाः । संभ्रान्तमनसः सर्वे पितामहमुपागमन् ॥ २३ ॥,tato devāḥ sagandharvāḥ sāsurāḥ sahapannagāḥ | saṃbhrāntamanasaḥ sarve pitāmahamupāgaman || 23 ||
+38,24,ते प्रसाद्य महात्मानं विषण्णवदनास्तदा । ऊचुः परमसंत्रस्ताः पितामहमिदं वचः ॥ २४ ॥,te prasādya mahātmānaṃ viṣaṇṇavadanāstadā | ūcuḥ paramasaṃtrastāḥ pitāmahamidaṃ vacaḥ || 24 ||
+38,25,भगवन्पृथिवी सर्वा खन्यते सगरात्मजैः । बहवश्च महात्मानो वध्यन्ते जलचारिणः ॥ २५ ॥,bhagavanpṛthivī sarvā khanyate sagarātmajaiḥ | bahavaśca mahātmāno vadhyante jalacāriṇaḥ || 25 ||
+38,26,अयं यज्ञहनो ऽस्माकमनेनाश्वो ऽपनीयते । इति ते सर्वभूतानि निघ्नन्ति सगरात्मजः ॥ २६ ॥,ayaṃ yajñahano'smākamanenāśvo'panīyate | iti te sarvabhūtāni nighnanti sagarātmajaḥ || 26 ||
+39,1,देवतानां वचः श्रुत्वा भगवान् वै पितामहः । प्रत्युवाच सुसंत्रस्तान् कृतान्तबलमोहितान् ॥ १ ॥,devatānāṃ vacaḥ śrutvā bhagavān vai pitāmahaḥ | pratyuvāca susaṃtrastān kṛtāntabalamohitān || 1 ||
+39,2,यस्येयं वसुधा कृत्स्ना वासुदेवस्य धीमतः । कापिलं रूपमास्थाय धारयत्यनिशं धराम् ॥ २ ॥,yasyeyaṃ vasudhā kṛtsnā vāsudevasya dhīmataḥ | kāpilaṃ rūpamāsthāya dhārayatyaniśaṃ dharām || 2 ||
+39,3,पृथिव्याश्चापि निर्भेदो दृष्ट एव सनातनः । सगरस्य च पुत्राणां विनाशो ऽदीर्घजीविनाम् ॥ ३ ॥,pṛthivyāścāpi nirbhedo dṛṣṭa eva sanātanaḥ | sagarasya ca putrāṇāṃ vināśo'dīrghajīvinām || 3 ||
+39,4,पितामहवचः श्रुत्वा त्रयस्त्रिंशदरिंदमः । देवाः परमसंहृष्टाः पुनर्जग्मुर्यथागतम् ॥ ४ ॥,pitāmahavacaḥ śrutvā trayastriṃśadariṃdamaḥ | devāḥ paramasaṃhṛṣṭāḥ punarjagmuryathāgatam || 4 ||
+39,5,सगरस्य च पुत्राणां प्रादुरासीन्महात्मनाम् । पृथिव्यां भिद्यमानायां निर्घातसमनिस्वनः ॥ ५ ॥,sagarasya ca putrāṇāṃ prādurāsīnmahātmanām | pṛthivyāṃ bhidyamānāyāṃ nirghātasamanisvanaḥ || 5 ||
+39,6,ततो भित्त्वा महीं सर्वां कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । सहिताः सगराः सर्वे पितरं वाक्यमब्रुवन् ॥ ६ ॥,tato bhittvā mahīṃ sarvāṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam | sahitāḥ sagarāḥ sarve pitaraṃ vākyamabruvan || 6 ||
+39,7,परिक्रान्ता मही सर्वा सत्त्ववन्तश्च सूदिताः । देवदानवरक्षांसि पिशाचोरगकिंनराः ॥ ७ ॥,parikrāntā mahī sarvā sattvavantaśca sūditāḥ | devadānavarakṣāṃsi piśācoragakiṃnarāḥ || 7 ||
+39,8,न च पश्यामहे ऽश्वं तमश्वहर्तारमेव च । किं करिष्याम भद्रं ते बुद्धिरत्र विचार्यताम् ॥ ८ ॥,na ca paśyāmahe'śvaṃ tamaśvahartārameva ca | kiṃ kariṣyāma bhadraṃ te buddhiratra vicāryatām || 8 ||
+39,9,तेषां तद्वचनं श्रुत्वा पुत्राणां राजसत्तमः । समन्युरब्रवीद्वाक्यं सगरो रघुनन्दन ॥ ९ ॥,teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā putrāṇāṃ rājasattamaḥ | samanyurabravīdvākyaṃ sagaro raghunandana || 9 ||
+39,10,भूयः खनत भद्रं वो निर्भिद्य वसुधातलम् । अश्वहर्तारमासाद्य कृतार्थाश्च निवर्तथ ॥ १० ॥,bhūyaḥ khanata bhadraṃ vo nirbhidya vasudhātalam | aśvahartāramāsādya kṛtārthāśca nivartatha || 10 ||
+39,11,पितुर्वचनमास्थाय सगरस्य महात्मनः । षष्टिः पुत्रसहस्राणि रसातलमभिद्रवन् ॥ ११ ॥,piturvacanamāsthāya sagarasya mahātmanaḥ | ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi rasātalamabhidravan || 11 ||
+39,12,खन्यमाने ततस्तस्मिन्ददृशुः पर्वतोपमम् । दिशागजं विरूपाक्षं धारयन्तं महीतलम् ॥ १२ ॥,khanyamāne tatastasmindadṛśuḥ parvatopamam | diśāgajaṃ virūpākṣaṃ dhārayantaṃ mahītalam || 12 ||
+39,13,सपर्वतवनां कृत्स्नां पृथिवीं रघुनन्दन । शिरसा धारयामास विरूपाक्षो महागजः ॥ १३ ॥,saparvatavanāṃ kṛtsnāṃ pṛthivīṃ raghunandana | śirasā dhārayāmāsa virūpākṣo mahāgajaḥ || 13 ||
+39,14,यदा पर्वणि काकुत्स्थ विश्रमार्थं महागजः । खेदाच्चालयते शीर्षं भूमिकम्पस्तधा भवेत् ॥ १४ ॥,yadā parvaṇi kākutstha viśramārthaṃ mahāgajaḥ | khedāccālayate śīrṣaṃ bhūmikampastadhā bhavet || 14 ||
+39,15,तं ते प्रदक्षिणं कृत्वा दिशापालं महागजम् । मानयन्तो हि ते राम जग्मुर्भित्त्वा रसातलम् ॥ १५ ॥,taṃ te pradakṣiṇaṃ kṛtvā diśāpālaṃ mahāgajam | mānayanto hi te rāma jagmurbhittvā rasātalam || 15 ||
+39,16,ततः पूर्वां दिशं भित्त्वा दक्षिणां बिभिदुः पुनः । दक्षिणस्यामपि दिशि ददृशुस्ते महागजम् ॥ १६ ॥,tataḥ pūrvāṃ diśaṃ bhittvā dakṣiṇāṃ bibhiduḥ punaḥ | dakṣiṇasyāmapi diśi dadṛśuste mahāgajam || 16 ||
+39,17,महापद्मं महात्मानं सुमहापर्वतोपमम् । शिरसा धारयन्तं ते विस्मयं जग्मुरुत्तमम् ॥ १७ ॥,mahāpadmaṃ mahātmānaṃ sumahāparvatopamam | śirasā dhārayantaṃ te vismayaṃ jagmuruttamam || 17 ||
+39,18,ततः प्रदक्षिणं कृत्वा सगरस्य महात्मनः । षष्टिः पुत्रसहस्राणि पश्चिमां बिभिदुर्दिशम् ॥ १८ ॥,tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā sagarasya mahātmanaḥ | ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi paścimāṃ bibhidurdiśam || 18 ||
+39,19,पश्चिमायामपि दिशि महान्तमचलोपमम् । दिशागजं सौमनसं ददृशुस्ते महाबलाः ॥ १९ ॥,paścimāyāmapi diśi mahāntamacalopamam | diśāgajaṃ saumanasaṃ dadṛśuste mahābalāḥ || 19 ||
+39,20,तं ते प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चापि निरामयम् । खनन्तः समुपक्रान्ता दिशं सोमवतीं तदा ॥ २० ॥,taṃ te pradakṣiṇaṃ kṛtvā pṛṣṭvā cāpi nirāmayam | khanantaḥ samupakrāntā diśaṃ somavatīṃ tadā || 20 ||
+39,21,उत्तरस्यां रघुश्रेष्ठ ददृशुर्हिमपाण्डुरम् । भद्रं भद्रेण वपुषा धारयन्तं महीमिमाम् ॥ २१ ॥,uttarasyāṃ raghuśreṣṭha dadṛśurhimapāṇḍuram | bhadraṃ bhadreṇa vapuṣā dhārayantaṃ mahīmimām || 21 ||
+39,22,समालभ्य ततः सर्वे कृत्वा च��नं प्रदक्षिणम् । षष्टिः पुत्रसहस्राणि बिभिदुर्वसुधातलम् ॥ २२ ॥,samālabhya tataḥ sarve kṛtvā cainaṃ pradakṣiṇam | ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi bibhidurvasudhātalam || 22 ||
+39,23,ततः प्रागुत्तरां गत्वा सागराः प्रथितां दिशम् । रोषादभ्यखनन् सर्वे पृथिवीं सगरात्मजाः ॥ २३ ॥,tataḥ prāguttarāṃ gatvā sāgarāḥ prathitāṃ diśam | roṣādabhyakhanan sarve pṛthivīṃ sagarātmajāḥ || 23 ||
+39,24,ददृशुः कपिलं तत्र वासुदेवं सनातनम् । हयं च तस्य देवस्य चरन्तमविदूरतः ॥ २४ ॥,dadṛśuḥ kapilaṃ tatra vāsudevaṃ sanātanam | hayaṃ ca tasya devasya carantamavidūrataḥ || 24 ||
+39,25,ते तं यज्ञहनं ज्ञात्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणाः । अभ्यधावन्त संक्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रुवन् ॥ २५ ॥,te taṃ yajñahanaṃ jñātvā krodhaparyākulekṣaṇāḥ | abhyadhāvanta saṃkruddhāstiṣṭha tiṣṭheti cābruvan || 25 ||
+39,26,अस्माकं त्वं हि तुरगं यज्ञियं हृतवानसि । दुर्मेधस्त्वं हि संप्राप्तान् विद्धि नः सगरात्मजान् ॥ २६ ॥,asmākaṃ tvaṃ hi turagaṃ yajñiyaṃ hṛtavānasi | durmedhastvaṃ hi saṃprāptān viddhi naḥ sagarātmajān || 26 ||
+39,27,श्रुत्वा तद्वचनं तेषां कपिलो रघुनन्दन । रोषेण महताविष्टो हुंकारमकरोत्तदा ॥ २७ ॥,śrutvā tadvacanaṃ teṣāṃ kapilo raghunandana | roṣeṇa mahatāviṣṭo huṃkāramakarottadā || 27 ||
+39,28,ततस्तेनाप्रमेयेन कपिलेन महात्मना । भस्मराशीकृताः सर्वे काकुत्स्थ सगरात्मजाः ॥ २८ ॥,tatastenāprameyena kapilena mahātmanā | bhasmarāśīkṛtāḥ sarve kākutstha sagarātmajāḥ || 28 ||
+40,1,पुत्रांश्चिरगताञ्ज्ञात्वा सगरो रघुनन्दन । नप्तारमब्रवीद् राजा दीप्यमानं स्वतेजसा ॥ १ ॥,putrāṃściragatāñjñātvā sagaro raghunandana | naptāramabravīd rājā dīpyamānaṃ svatejasā || 1 ||
+40,2,शूरश्च कृतविद्यश्च पूर्वैस्तुल्यो ऽसि तेजसा । पितॄणां गतिमन्विच्छ येन चाश्वो ऽपहारितः ॥ २ ॥,śūraśca kṛtavidyaśca pūrvaistulyo'si tejasā | pitṝṇāṃ gatimanviccha yena cāśvo'pahāritaḥ || 2 ||
+40,3,अन्तर्भौमानि सत्त्वानि वीर्यवन्ति महान्ति च । तेषां त्वं प्रतिघातार्थं सासिं गृह्णीष्व कार्मुकम् ॥ ३ ॥,antarbhaumāni sattvāni vīryavanti mahānti ca | teṣāṃ tvaṃ pratighātārthaṃ sāsiṃ gṛhṇīṣva kārmukam || 3 ||
+40,4,अभिवाद्याभिवाद्यांस्त्वं हत्वा विघ्नकरानपि । सिद्धार्थः संनिवर्तस्व मम यज्ञस्य पारगः ॥ ४ ॥,abhivādyābhivādyāṃstvaṃ hatvā vighnakarānapi | siddhārthaḥ saṃnivartasva mama yajñasya pāragaḥ || 4 ||
+40,5,एवमुक्तो ऽंशुमान् सम्यक् सगरेण महात्मना । धनुरादाय खड्गं च जगाम लघुविक्रमः ॥ ५ ॥,evamukto'ṃśumān samyak sagareṇa mahātmanā | dhanurādāya khaḍgaṃ ca jagāma laghuvikramaḥ || 5 ||
+40,6,स खातं पितृभिर्मार्गमन्तर्भौमं महात्मभिः । प्रापद्यत नरश्रेष्ठ तेन राज्ञाभिचोदितः ॥ ६ ॥,sa khātaṃ pitṛbhirmārgamantarbhaumaṃ mahātmabhiḥ | prāpadyata naraśreṣṭha tena rājñābhicoditaḥ || 6 ||
+40,7,दैत्यदानवरक्षोभिः पिशाचपतगोरगैः । पूज्यमानं महातेजा दिशागजमपश्यत ॥ ७ ॥,daityadānavarakṣobhiḥ piśācapatagoragaiḥ | pūjyamānaṃ mahātejā diśāgajamapaśyata || 7 ||
+40,8,स तं प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चैव निरामयम् । पितॄन् स परिपप्रच्छ वाजिहर्तारमेव च ॥ ८ ॥,sa taṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā pṛṣṭvā caiva nirāmayam | pitṝn sa paripapraccha vājihartārameva ca || 8 ||
+40,9,दिशागजस्तु तच्छ्रुत्वा प्रीत्याहांशुमतो वचः । आसमञ्जकृतार्थस्त्वं सहाश्वः शीघ्रमेष्यसि ॥ ९ ॥,diśāgajastu tacchrutvā prītyāhāṃśumato vacaḥ | āsamañjakṛtārthastvaṃ sahāśvaḥ śīghrameṣyasi || 9 ||
+40,10,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वानेव दिशागजान् । यथाक्रमं यथान्यायं प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ १० ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā sarvāneva diśāgajān | yathākramaṃ yathānyāyaṃ praṣṭuṃ samupacakrame || 10 ||
+40,11,तैश्च सर्वैर्दिशापालैर्वाक्यज्ञैर्वाक्यकोविदैः । पूजितः सहयश्चैव गन्तासीत्यभिचोदितः ॥ ११ ॥,taiśca sarvairdiśāpālairvākyajñairvākyakovidaiḥ | pūjitaḥ sahayaścaiva gantāsītyabhicoditaḥ || 11 ||
+40,12,तेषां तद्वचनं श्रुत्वा जगाम लघुविक्रमः । भस्मराशीकृता यत्र पितरस्तस्य सागराः ॥ १२ ॥,teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā jagāma laghuvikramaḥ | bhasmarāśīkṛtā yatra pitarastasya sāgarāḥ || 12 ||
+40,13,स दुःखवशमापन्नस्त्वसमञ्जसुतस्तदा । चुक्रोश परमार्तस्तु वधात्तेषां सुदुःखितः ॥ १३ ॥,sa duḥkhavaśamāpannastvasamañjasutastadā | cukrośa paramārtastu vadhātteṣāṃ suduḥkhitaḥ || 13 ||
+40,14,यज्ञियं च हयं तत्र चरन्तमविदूरतः । ददर्श पुरुषव्याघ्रो दुःखशोकसमन्वितः ॥ १४ ॥,yajñiyaṃ ca hayaṃ tatra carantamavidūrataḥ | dadarśa puruṣavyāghro duḥkhaśokasamanvitaḥ || 14 ||
+40,15,ददर्श पुरुषव्याघ्रो कर्तुकामो जलक्रियाम् । सलिलार्थी महातेजा न चापश्यज्जलाशयम् ॥ १५ ॥,dadarśa puruṣavyāghro kartukāmo jalakriyām | salilārthī mahātejā na cāpaśyajjalāśayam || 15 ||
+40,16,विसार्य निपुणां दृष्टिं ततो ऽपश्यत् खगाधिपम् । पितॄणां मातुलं राम सुपर्णमनिलोपमम् ॥ १६ ॥,visārya nipuṇāṃ dṛṣṭiṃ tato'paśyat khagādhipam | pitṝṇāṃ mātulaṃ rāma suparṇamanilopamam || 16 ||
+40,17,स चैनमब्रवीद्वाक्यं वैनतेयो महाबलः । मा शुचः पुरुषव्याघ्र वधो ऽयं लोकसंमतः ॥ १७ ॥,sa cainamabravīdvākyaṃ vainateyo mahābalaḥ | mā śucaḥ puruṣavyāghra vadho'yaṃ lokasaṃmataḥ || 17 ||
+40,18,कपिलेनाप्रमेयेन दग्धा हीमे महाबलाः । सलिलं नार्हसि प्राज्ञ दातुमेषां हि लौकिकम् ॥ १८ ॥,kapilenāprameyena dagdhā hīme mahābalāḥ | salilaṃ nārhasi prājña dātumeṣāṃ hi laukikam || 18 ||
+40,19,गङ्गा हिमवतो ज्येष्ठा दुहिता पुरुषर्षभ । भस्मराशीकृतानेतान्पावयेल् लोकपावनी ॥ १९ ॥,gaṅgā himavato jyeṣṭhā duhitā puruṣarṣabha | bhasmarāśīkṛtānetānpāvayel lokapāvanī || 19 ||
+40,20,तया क्लिन्नमिदं भस्म गङ्गया लोककान्तया । षष्टिं पुत्रसहस्राणि स्वर्गलोकं नयिष्यति ॥ २० ॥,tayā klinnamidaṃ bhasma gaṅgayā lokakāntayā | ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi svargalokaṃ nayiṣyati || 20 ||
+40,21,गच्छ चाश्वं महाभाग संगृह्य पुरुषर्षभ । यज्ञं पैतामहं वीर निर्वर्तयितुमर्हसि ॥ २१ ॥,gaccha cāśvaṃ mahābhāga saṃgṛhya puruṣarṣabha | yajñaṃ paitāmahaṃ vīra nirvartayitumarhasi || 21 ||
+40,22,सुपर्णवचनं श्रुत्वा सो ऽंशुमानतिवीर्यवान् । त्���रितं हयमादाय पुनरायान्महायशाः ॥ २२ ॥,suparṇavacanaṃ śrutvā so'ṃśumānativīryavān | tvaritaṃ hayamādāya punarāyānmahāyaśāḥ || 22 ||
+40,23,ततो राजानमासाद्य दीक्षितं रघुनन्दन । न्यवेदयद् यथावृत्तं सुपर्णवचनं तथा ॥ २३ ॥,tato rājānamāsādya dīkṣitaṃ raghunandana | nyavedayad yathāvṛttaṃ suparṇavacanaṃ tathā || 23 ||
+40,24,तच्छ्रुत्वा घोरसंकाशं वाक्यमंशुमतो नृपः । यज्ञं निर्वर्तयामास यथाकल्पं यथाविधि ॥ २४ ॥,tacchrutvā ghorasaṃkāśaṃ vākyamaṃśumato nṛpaḥ | yajñaṃ nirvartayāmāsa yathākalpaṃ yathāvidhi || 24 ||
+40,25,स्वपुरं चागमच्छ्रीमानिष्टयज्ञो महीपतिः । गङ्गायाश्चागमे राजा निश्चयं नाध्यगच्छत ॥ २५ ॥,svapuraṃ cāgamacchrīmāniṣṭayajño mahīpatiḥ | gaṅgāyāścāgame rājā niścayaṃ nādhyagacchata || 25 ||
+40,26,अगत्वा निश्चयं राजा कालेन महता महान् । त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा दिवं गतः ॥ २६ ॥,agatvā niścayaṃ rājā kālena mahatā mahān | triṃśadvarṣasahasrāṇi rājyaṃ kṛtvā divaṃ gataḥ || 26 ||
+41,1,कालधर्मं गते राम सगरे प्रकृतीजनाः । राजानं रोचयामासुरंशुमन्तं सुधार्मिकम् ॥ १ ॥,kāladharmaṃ gate rāma sagare prakṛtījanāḥ | rājānaṃ rocayāmāsuraṃśumantaṃ sudhārmikam || 1 ||
+41,2,स राजा सुमहानासीदंशुमान् रघुनन्दन । तस्य पुत्रो महानासीद्दिलीप इति विश्रुतः ॥ २ ॥,sa rājā sumahānāsīdaṃśumān raghunandana | tasya putro mahānāsīddilīpa iti viśrutaḥ || 2 ||
+41,3,तस्मिन् राज्यं समावेश्य दिलीपे रघुनन्दन । हिमवच्छिखरे रम्ये तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ ३ ॥,tasmin rājyaṃ samāveśya dilīpe raghunandana | himavacchikhare ramye tapastepe sudāruṇam || 3 ||
+41,4,द्वात्रिंशच्च सहस्राणि वर्षाणि सुमहायशाः । तपोवनगतो राजा स्वर्गं लेभे तपोधनः ॥ ४ ॥,dvātriṃśacca sahasrāṇi varṣāṇi sumahāyaśāḥ | tapovanagato rājā svargaṃ lebhe tapodhanaḥ || 4 ||
+41,5,दिलीपस्तु महातेजाः श्रुत्वा पैतामहं वधम् । दुःखोपहतया बुद्ध्या निश्चयं नाध्यगच्छत ॥ ५ ॥,dilīpastu mahātejāḥ śrutvā paitāmahaṃ vadham | duḥkhopahatayā buddhyā niścayaṃ nādhyagacchata || 5 ||
+41,6,कथं गङ्गावतरणं कथं तेषां जलक्रिया । तारयेयं कथं चैतानिति चिन्ता परो ऽभवत् ॥ ६ ॥,kathaṃ gaṅgāvataraṇaṃ kathaṃ teṣāṃ jalakriyā | tārayeyaṃ kathaṃ caitāniti cintā paro'bhavat || 6 ||
+41,7,तस्य चिन्तयतो नित्यं धर्मेण विदितात्मनः । पुत्रो भगीरथो नाम जज्ञे परमधार्मिकः ॥ ७ ॥,tasya cintayato nityaṃ dharmeṇa viditātmanaḥ | putro bhagīratho nāma jajñe paramadhārmikaḥ || 7 ||
+41,8,दिलीपस्तु महातेजा यज्ञैर्बहुभिरिष्टवान् । त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राजा राज्यमकारयत् ॥ ८ ॥,dilīpastu mahātejā yajñairbahubhiriṣṭavān | triṃśadvarṣasahasrāṇi rājā rājyamakārayat || 8 ||
+41,9,अगत्वा निश्चयं राजा तेषामुद्धरणं प्रति । व्याधिना नरशार्दूल कालधर्ममुपेयिवान् ॥ ९ ॥,agatvā niścayaṃ rājā teṣāmuddharaṇaṃ prati | vyādhinā naraśārdūla kāladharmamupeyivān || 9 ||
+41,10,इन्द्रलोकं गतो राजा स्वार्जितेनैव कर्मणा । राज्ये भगीरथं पुत्रमभिषिच्य नरर्षभः ॥ १० ॥,indralokaṃ gato rājā svārjitenaiva karmaṇā | rājye bhagīrathaṃ putramabhiṣicya nararṣabhaḥ || 10 ||
+41,11,भगीरथस्तु राजर्षिर्धार्मिको रघुनन्दन । अनपत्यो महातेजाः प्रजाकामः स चाप्रजः ॥ ११ ॥,bhagīrathastu rājarṣirdhārmiko raghunandana | anapatyo mahātejāḥ prajākāmaḥ sa cāprajaḥ || 11 ||
+41,12,स तपो दीर्घमातिष्ठद्गोकर्णे रघुनन्दन । ऊर्ध्वबाहुः पञ्चतपा मासाहारो जितेन्द्रियः ॥ १२ ॥,sa tapo dīrghamātiṣṭhadgokarṇe raghunandana | ūrdhvabāhuḥ pañcatapā māsāhāro jitendriyaḥ || 12 ||
+41,13,तस्य वर्षसहस्राणि घोरे तपसि तिष्ठतः । सुप्रीतो भगवान्ब्रह्मा प्रजानां पतिरीश्वरः ॥ १३ ॥,tasya varṣasahasrāṇi ghore tapasi tiṣṭhataḥ | suprīto bhagavānbrahmā prajānāṃ patirīśvaraḥ || 13 ||
+41,14,ततः सुरगणैः सार्धमुपागम्य पितामहः । भगीरथं महात्मानं तप्यमानमथाब्रवीत् ॥ १४ ॥,tataḥ suragaṇaiḥ sārdhamupāgamya pitāmahaḥ | bhagīrathaṃ mahātmānaṃ tapyamānamathābravīt || 14 ||
+41,15,भगीरथ महाभाग प्रीतस्ते ऽहं जनेश्वर । तपसा च सुतप्तेन वरं वरय सुव्रत ॥ १५ ॥,bhagīratha mahābhāga prītaste'haṃ janeśvara | tapasā ca sutaptena varaṃ varaya suvrata || 15 ||
+41,16,तमुवाच महातेजाः सर्वलोकपितामहम् । भगीरथो महाभागः कृताञ्जलिरवस्थितः ॥ १६ ॥,tamuvāca mahātejāḥ sarvalokapitāmaham | bhagīratho mahābhāgaḥ kṛtāñjaliravasthitaḥ || 16 ||
+41,17,यदि मे भगवान्प्रीतो यद्यस्ति तपसः फलम् । सगरस्यात्मजाः सर्वे मत्तः सलिलमाप्नुयुः ॥ १७ ॥,yadi me bhagavānprīto yadyasti tapasaḥ phalam | sagarasyātmajāḥ sarve mattaḥ salilamāpnuyuḥ || 17 ||
+41,18,गङ्गायाः सलिलक्लिन्ने भस्मन्येषां महात्मनाम् । स्वर्गं गच्छेयुरत्यन्तं सर्वे मे प्रपितामहाः ॥ १८ ॥,gaṅgāyāḥ salilaklinne bhasmanyeṣāṃ mahātmanām | svargaṃ gaccheyuratyantaṃ sarve me prapitāmahāḥ || 18 ||
+41,19,देया च संततिर्देव नावसीदेत् कुलं च नः । इक्ष्वाकूणां कुले देव एष मे ऽस्तु वरः परः ॥ १९ ॥,deyā ca saṃtatirdeva nāvasīdet kulaṃ ca naḥ | ikṣvākūṇāṃ kule deva eṣa me'stu varaḥ paraḥ || 19 ||
+41,20,उक्तवाक्यं तु राजानं सर्वलोकपितामहः । प्रत्युवाच शुभां वाणीं मधुरां मधुराक्षराम् ॥ २० ॥,uktavākyaṃ tu rājānaṃ sarvalokapitāmahaḥ | pratyuvāca śubhāṃ vāṇīṃ madhurāṃ madhurākṣarām || 20 ||
+41,21,मनोरथो महानेष भगीरथ महारथ । एवं भवतु भद्रं ते इक्ष्वाकुकुलवर्धन ॥ २१ ॥,manoratho mahāneṣa bhagīratha mahāratha | evaṃ bhavatu bhadraṃ te ikṣvākukulavardhana || 21 ||
+41,22,इयं हैमवती गङ्गा ज्येष्ठा हिमवतः सुता । तां वै धारयितुं राजन् हरस्तत्र नियुज्यताम् ॥ २२ ॥,iyaṃ haimavatī gaṅgā jyeṣṭhā himavataḥ sutā | tāṃ vai dhārayituṃ rājan harastatra niyujyatām || 22 ||
+41,23,गङ्गायाः पतनं राजन्पृथिवी न सहिष्यते । तां वै धारयितुं वीर नान्यं पश्यामि शूलिनः ॥ २३ ॥,gaṅgāyāḥ patanaṃ rājanpṛthivī na sahiṣyate | tāṃ vai dhārayituṃ vīra nānyaṃ paśyāmi śūlinaḥ || 23 ||
+41,24,तमेवमुक्त्वा राजानं गङ्गां चाभाष्य लोककृत् । जगाम त्रिदिवं देवः सह सर्वैर्मरुद्गणैः ॥ २४ ॥,tamevamuktvā rājānaṃ gaṅgāṃ cābhāṣya lokakṛt | jagāma tridivaṃ devaḥ saha sarvairmarudgaṇaiḥ || 24 ||
+42,1,देवदेवे गते तस्मिन् सो ऽङ्गुष्ठाग्रनिपीडिताम् । कृत्वा वसुमतीं राम संवत्सरमुपासत ॥ १ ॥,devadeve gate tasmin so'ṅguṣṭhāgranipīḍitām | kṛtvā vasumatīṃ rāma saṃvatsaramupāsata || 1 ||
+42,2,अथ संवत्सरे पूर्णे सर्वलोकनमस्कृतः । उमापतिः पशुपती राजानमिदमब्रवीत् ॥ २ ॥,atha saṃvatsare pūrṇe sarvalokanamaskṛtaḥ | umāpatiḥ paśupatī rājānamidamabravīt || 2 ||
+42,3,प्रीतस्ते ऽहं नरश्रेष्ठ करिष्यामि तव प्रियम् । शिरसा धारयिष्यामि शैलराजसुतामहम् ॥ ३ ॥,prītaste'haṃ naraśreṣṭha kariṣyāmi tava priyam | śirasā dhārayiṣyāmi śailarājasutāmaham || 3 ||
+42,4,ततो हैमवती ज्येष्ठा सर्वलोकनमस्कृता । तदा सातिमहद् रूपं कृत्वा वेगं च दुःसहम् । आकाशादपतद् राम शिवे शिवशिरस्युत ॥ ४ ॥,tato haimavatī jyeṣṭhā sarvalokanamaskṛtā | tadā sātimahad rūpaṃ kṛtvā vegaṃ ca duḥsaham | ākāśādapatad rāma śive śivaśirasyuta || 4 ||
+42,5,नैव सा निर्गमं लेभे जटामण्डलमोहिता । तत्रैवाबभ्रमद्देवी संवत्सरगणान्बहून् ॥ ५ ॥,naiva sā nirgamaṃ lebhe jaṭāmaṇḍalamohitā | tatraivābabhramaddevī saṃvatsaragaṇānbahūn || 5 ||
+42,6,अनेन तोषितश्चासीदत्यर्थं रघुनन्दन । विससर्ज ततो गङ्गां हरो बिन्दुसरः प्रति ॥ ६ ॥,anena toṣitaścāsīdatyarthaṃ raghunandana | visasarja tato gaṅgāṃ haro bindusaraḥ prati || 6 ||
+42,7,गगनाच्छंकरशिरस्ततो धरणिमागता । व्यसर्पत जलं तत्र तीव्रशब्दपुरस्कृतम् ॥ ७ ॥,gaganācchaṃkaraśirastato dharaṇimāgatā | vyasarpata jalaṃ tatra tīvraśabdapuraskṛtam || 7 ||
+42,8,ततो देवर्षिगन्धर्वा यक्षाः सिद्धगणास्तथा । व्यलोकयन्त ते तत्र गगनाद्गां गतां तदा ॥ ८ ॥,tato devarṣigandharvā yakṣāḥ siddhagaṇāstathā | vyalokayanta te tatra gaganādgāṃ gatāṃ tadā || 8 ||
+42,9,विमानैर्नगराकारैर्हयैर्गजवरैस्तथा । पारिप्लवगताश्चापि देवतास्तत्र विष्ठिताः ॥ ९ ॥,vimānairnagarākārairhayairgajavaraistathā | pāriplavagatāścāpi devatāstatra viṣṭhitāḥ || 9 ||
+42,10,तदद्भुततमं लोके गङ्गापतनमुत्तमम् । दिदृक्षवो देवगणाः समेयुरमितौजसः ॥ १० ॥,tadadbhutatamaṃ loke gaṅgāpatanamuttamam | didṛkṣavo devagaṇāḥ sameyuramitaujasaḥ || 10 ||
+42,11,संपतद्भिः सुरगणैस्तेषां चाभरणौजसा । शतादित्यमिवाभाति गगनं गततोयदम् ॥ ११ ॥,saṃpatadbhiḥ suragaṇaisteṣāṃ cābharaṇaujasā | śatādityamivābhāti gaganaṃ gatatoyadam || 11 ||
+42,12,शिंशुमारोरगगणैर्मीनैरपि च चञ्चलैः । विद्युद्भिरिव विक्षिप्तैराकाशमभवत्तदा ॥ १२ ॥,śiṃśumāroragagaṇairmīnairapi ca cañcalaiḥ | vidyudbhiriva vikṣiptairākāśamabhavattadā || 12 ||
+42,13,पाण्डुरैः सलिलोत्पीडैः कीर्यमाणैः सहस्रधा । शारदाभ्रैरिवाकीर्णं गगनं हंससंप्लवैः ॥ १३ ॥,pāṇḍuraiḥ salilotpīḍaiḥ kīryamāṇaiḥ sahasradhā | śāradābhrairivākīrṇaṃ gaganaṃ haṃsasaṃplavaiḥ || 13 ||
+42,14,क्व चिद्द्रुततरं याति कुटिलं क्व चिदायतम् । विनतं क्व चिदुद्धूतं क्व चिद् याति शनैः शनैः ॥ १४ ॥,kva ciddrutataraṃ yāti kuṭilaṃ kva cidāyatam | vinataṃ kva ciduddhūtaṃ kva cid yāti śanaiḥ śanaiḥ || 14 ||
+42,15,सलिलेनैव सलिलं क्व चिदभ्याहतं पुनः । मुहुरूर्ध्वपथं गत्वा पपात वसुधां पुनः ॥ १५ ॥,salilenaiva salilaṃ kva cidabhyāhataṃ punaḥ | muhurūrdhvapathaṃ gatvā papāta vasudhāṃ punaḥ || 15 ||
+42,16,तच्छंकरशिरोभ्रष्टं भ्रष्टं भूमितले पुनः । व्यरोचत तदा तोयं निर्मलं गतकल्मषम् ॥ १६ ॥,tacchaṃkaraśirobhraṣṭaṃ bhraṣṭaṃ bhūmitale punaḥ | vyarocata tadā toyaṃ nirmalaṃ gatakalmaṣam || 16 ||
+42,17,तत्रर्षिगणगन्धर्वा वसुधातलवासिनः । भवाङ्गपतितं तोयं पवित्रमिति पस्पृशुः ॥ १७ ॥,tatrarṣigaṇagandharvā vasudhātalavāsinaḥ | bhavāṅgapatitaṃ toyaṃ pavitramiti paspṛśuḥ || 17 ||
+42,18,शापात् प्रपतिता ये च गगनाद्वसुधातलम् । कृत्वा तत्राभिषेकं ते बभूवुर्गतकल्मषाः ॥ १८ ॥,śāpāt prapatitā ye ca gaganādvasudhātalam | kṛtvā tatrābhiṣekaṃ te babhūvurgatakalmaṣāḥ || 18 ||
+42,19,धूपपापाः पुनस्तेन तोयेनाथ सुभास्वता । पुनराकाशमाविश्य स्वांल् लोकान्प्रतिपेदिरे ॥ १९ ॥,dhūpapāpāḥ punastena toyenātha subhāsvatā | punarākāśamāviśya svāṃl lokānpratipedire || 19 ||
+42,20,मुमुदे मुदितो लोकस्तेन तोयेन भास्वता । कृताभिषेको गङ्गायां बभूव विगतक्लमः ॥ २० ॥,mumude mudito lokastena toyena bhāsvatā | kṛtābhiṣeko gaṅgāyāṃ babhūva vigataklamaḥ || 20 ||
+42,21,भगीरथो ऽपि राजर्षिर्दिव्यं स्यन्दनमास्थितः । प्रायादग्रे महातेजास्तं गङ्गा पृष्ठतो ऽन्वगात् ॥ २१ ॥,bhagīratho'pi rājarṣirdivyaṃ syandanamāsthitaḥ | prāyādagre mahātejāstaṃ gaṅgā pṛṣṭhato'nvagāt || 21 ||
+42,22,देवाः सर्षिगणाः सर्वे दैत्यदानवराक्षसाः । गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिंनरमहोरगाः ॥ २२ ॥,devāḥ sarṣigaṇāḥ sarve daityadānavarākṣasāḥ | gandharvayakṣapravarāḥ sakiṃnaramahoragāḥ || 22 ||
+42,23,सर्वाश्चाप्सरसो राम भगीरथरथानुगाः । गङ्गामन्वगमन्प्रीताः सर्वे जलचराश्च ये ॥ २३ ॥,sarvāścāpsaraso rāma bhagīratharathānugāḥ | gaṅgāmanvagamanprītāḥ sarve jalacarāśca ye || 23 ||
+42,24,यतो भगीरथो राजा ततो गङ्गा यशस्विनी । जगाम सरितां श्रेष्ठा सर्वपापविनाशिनी ॥ २४ ॥,yato bhagīratho rājā tato gaṅgā yaśasvinī | jagāma saritāṃ śreṣṭhā sarvapāpavināśinī || 24 ||
+43,1,स गत्वा सागरं राजा गङ्गयानुगतस्तदा । प्रविवेश तलं भूमेर्यत्र ते भस्मसात्कृताः ॥ १ ॥,sa gatvā sāgaraṃ rājā gaṅgayānugatastadā | praviveśa talaṃ bhūmeryatra te bhasmasātkṛtāḥ || 1 ||
+43,2,भस्मन्यथाप्लुते राम गङ्गायाः सलिलेन वै । सर्व लोकप्रभुर्ब्रह्मा राजानमिदमब्रवीत् ॥ २ ॥,bhasmanyathāplute rāma gaṅgāyāḥ salilena vai | sarva lokaprabhurbrahmā rājānamidamabravīt || 2 ||
+43,3,तारिता नरशार्दूल दिवं याताश्च देववत् । षष्टिः पुत्रसहस्राणि सगरस्य महात्मनः ॥ ३ ॥,tāritā naraśārdūla divaṃ yātāśca devavat | ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi sagarasya mahātmanaḥ || 3 ||
+43,4,सागरस्य जलं लोके यावत् स्थास्यति पार्थिव । सगरस्यात्मजास्तावत् स्वर्गे स्थास्यन्ति देववत् ॥ ४ ॥,sāgarasya jalaṃ loke yāvat sthāsyati pārthiva | sagarasyātmajāstāvat svarge sthāsyanti devavat || 4 ||
+43,5,इयं च दुहिता ज्येष्ठा तव गङ्गा भविष्यति । त्वत्कृतेन च नाम्ना वै लोके स्थास्यति विश्रुता ॥ ५ ॥,iyaṃ ca duhitā jyeṣṭhā tava gaṅgā bhaviṣyati | tvatkṛtena ca nāmnā vai loke sthāsyati viśrutā || 5 ||
+43,6,गङ्गा त्रिपथ��ा नाम दिव्या भागीरथीति च । त्रिपथो भावयन्तीति ततस्त्रिपथगा स्मृता ॥ ६ ॥,gaṅgā tripathagā nāma divyā bhāgīrathīti ca | tripatho bhāvayantīti tatastripathagā smṛtā || 6 ||
+43,7,पितामहानां सर्वेषां त्वमत्र मनुजाधिप । कुरुष्व सलिलं राजन्प्रतिज्ञामपवर्जय ॥ ७ ॥,pitāmahānāṃ sarveṣāṃ tvamatra manujādhipa | kuruṣva salilaṃ rājanpratijñāmapavarjaya || 7 ||
+43,8,पूर्वकेण हि ते राजंस्तेनातियशसा तदा । धर्मिणां प्रवरेणाथ नैष प्राप्तो मनोरथः ॥ ८ ॥,pūrvakeṇa hi te rājaṃstenātiyaśasā tadā | dharmiṇāṃ pravareṇātha naiṣa prāpto manorathaḥ || 8 ||
+43,9,तथैवांशुमता तात लोके ऽप्रतिमतेजसा । गङ्गां प्रार्थयता नेतुं प्रतिज्ञा नापवर्जिता ॥ ९ ॥,tathaivāṃśumatā tāta loke'pratimatejasā | gaṅgāṃ prārthayatā netuṃ pratijñā nāpavarjitā || 9 ||
+43,10,राजर्षिणा गुणवता महर्षिसमतेजसा । मत्तुल्यतपसा चैव क्षत्रधर्मस्थितेन च ॥ १० ॥,rājarṣiṇā guṇavatā maharṣisamatejasā | mattulyatapasā caiva kṣatradharmasthitena ca || 10 ||
+43,11,दिलीपेन महाभाग तव पित्रातितेजसा । पुनर्न शङ्किता नेतुं गङ्गां प्रार्थयतानघ ॥ ११ ॥,dilīpena mahābhāga tava pitrātitejasā | punarna śaṅkitā netuṃ gaṅgāṃ prārthayatānagha || 11 ||
+43,12,सा त्वया समतिक्रान्ता प्रतिज्ञा पुरुषर्षभ । प्राप्तो ऽसि परमं लोके यशः परमसंमतम् ॥ १२ ॥,sā tvayā samatikrāntā pratijñā puruṣarṣabha | prāpto'si paramaṃ loke yaśaḥ paramasaṃmatam || 12 ||
+43,13,यच्च गङ्गावतरणं त्वया कृतमरिंदम । अनेन च भवान्प्राप्तो धर्मस्यायतनं महत् ॥ १३ ॥,yacca gaṅgāvataraṇaṃ tvayā kṛtamariṃdama | anena ca bhavānprāpto dharmasyāyatanaṃ mahat || 13 ||
+43,14,प्लावयस्व त्वमात्मानं नरोत्तम सदोचिते । सलिले पुरुषव्याघ्र शुचिः पुण्यफलो भव ॥ १४ ॥,plāvayasva tvamātmānaṃ narottama sadocite | salile puruṣavyāghra śuciḥ puṇyaphalo bhava || 14 ||
+43,15,पितामहानां सर्वेषां कुरुष्व सलिलक्रियाम् । स्वस्ति ते ऽस्तु गमिष्यामि स्वं लोकं गम्यतां नृप ॥ १५ ॥,pitāmahānāṃ sarveṣāṃ kuruṣva salilakriyām | svasti te'stu gamiṣyāmi svaṃ lokaṃ gamyatāṃ nṛpa || 15 ||
+43,16,इत्येवमुक्त्वा देवेशः सर्वलोकपितामहः । यथागतं तथागच्छद्देवलोकं महायशाः ॥ १६ ॥,ityevamuktvā deveśaḥ sarvalokapitāmahaḥ | yathāgataṃ tathāgacchaddevalokaṃ mahāyaśāḥ || 16 ||
+43,17,भगीरथो ऽपि राजर्षिः कृत्वा सलिलमुत्तमम् । यथाक्रमं यथान्यायं सागराणां महायशाः । कृतोदकः शुची राजा स्वपुरं प्रविवेश ह ॥ १७ ॥,bhagīratho'pi rājarṣiḥ kṛtvā salilamuttamam | yathākramaṃ yathānyāyaṃ sāgarāṇāṃ mahāyaśāḥ | kṛtodakaḥ śucī rājā svapuraṃ praviveśa ha || 17 ||
+43,18,समृद्धार्थो नरश्रेष्ठ स्वराज्यं प्रशशास ह । प्रमुमोद च लोकस्तं नृपमासाद्य राघव । नष्टशोकः समृद्धार्थो बभूव विगतज्वरः ॥ १८ ॥,samṛddhārtho naraśreṣṭha svarājyaṃ praśaśāsa ha | pramumoda ca lokastaṃ nṛpamāsādya rāghava | naṣṭaśokaḥ samṛddhārtho babhūva vigatajvaraḥ || 18 ||
+43,19,एष ते राम गङ्गाया विस्तरो ऽभिहितो मया । स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते संध्याकालो ऽतिवर्तते ॥ १९ ॥,eṣa te rāma gaṅgāyā vistaro'bhihito mayā | svasti prāpnuhi bhadraṃ te saṃdhyākālo'tivartate || 19 ||
+43,20,धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं पुत्र्यमथापि च । इदमाख्यानमाख्यातं गङ्गावतरणं मया ॥ २० ॥,dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ putryamathāpi ca | idamākhyānamākhyātaṃ gaṅgāvataraṇaṃ mayā || 20 ||
+44,1,विश्वामित्रवचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः । विस्मयं परमं गत्वा विश्वामित्रमथाब्रवीत् ॥ १ ॥,viśvāmitravacaḥ śrutvā rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ | vismayaṃ paramaṃ gatvā viśvāmitramathābravīt || 1 ||
+44,2,अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन् कथितं परमं त्वया । गङ्गावतरणं पुण्यं सागरस्य च पूरणम् ॥ २ ॥,atyadbhutamidaṃ brahman kathitaṃ paramaṃ tvayā | gaṅgāvataraṇaṃ puṇyaṃ sāgarasya ca pūraṇam || 2 ||
+44,3,तस्य सा शर्वरी सर्वा सह सौमित्रिणा तदा । जगाम चिन्तयानस्य विश्वामित्रकथां शुभाम् ॥ ३ ॥,tasya sā śarvarī sarvā saha saumitriṇā tadā | jagāma cintayānasya viśvāmitrakathāṃ śubhām || 3 ||
+44,4,ततः प्रभाते विमले विश्वामित्रं महामुनिम् । उवाच राघवो वाक्यं कृताह्निकमरिंदमः ॥ ४ ॥,tataḥ prabhāte vimale viśvāmitraṃ mahāmunim | uvāca rāghavo vākyaṃ kṛtāhnikamariṃdamaḥ || 4 ||
+44,5,गता भगवती रात्रिः श्रोतव्यं परमं श्रुतम् । क्षणभूतेव सा रात्रिः संवृत्तेयं महातपः । इमां चिन्तयतः सर्वां निखिलेन कथां तव ॥ ५ ॥,gatā bhagavatī rātriḥ śrotavyaṃ paramaṃ śrutam | kṣaṇabhūteva sā rātriḥ saṃvṛtteyaṃ mahātapaḥ | imāṃ cintayataḥ sarvāṃ nikhilena kathāṃ tava || 5 ||
+44,6,तराम सरितां श्रेष्ठां पुण्यां त्रिपथगां नदीम् । नौरेषा हि सुखास्तीर्णा ऋषीणां पुण्यकर्मणाम् । भगवन्तमिह प्राप्तं ज्ञात्वा त्वरितमागता ॥ ६ ॥,tarāma saritāṃ śreṣṭhāṃ puṇyāṃ tripathagāṃ nadīm | naureṣā hi sukhāstīrṇā ṛṣīṇāṃ puṇyakarmaṇām | bhagavantamiha prāptaṃ jñātvā tvaritamāgatā || 6 ||
+44,7,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः । संतारं कारयामास सर्षिसंघः सराघवः ॥ ७ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavasya mahātmanaḥ | saṃtāraṃ kārayāmāsa sarṣisaṃghaḥ sarāghavaḥ || 7 ||
+44,8,उत्तरं तीरमासाद्य संपूज्यर्षिगणं तथ । गङ्गाकूले निविष्टास्ते विशालां ददृशुः पुरीम् ॥ ८ ॥,uttaraṃ tīramāsādya saṃpūjyarṣigaṇaṃ tatha | gaṅgākūle niviṣṭāste viśālāṃ dadṛśuḥ purīm || 8 ||
+44,9,ततो मुनिवरस्तूर्णं जगाम सहराघवः । विशालां नगरीं रम्यां दिव्यां स्वर्गोपमां तदा ॥ ९ ॥,tato munivarastūrṇaṃ jagāma saharāghavaḥ | viśālāṃ nagarīṃ ramyāṃ divyāṃ svargopamāṃ tadā || 9 ||
+44,10,अथ रामो महाप्राज्ञो विश्वामित्रं महामुनिम् । पप्रच्छ प्राञ्जलिर्भूत्वा विशालामुत्तमां पुरीम् ॥ १० ॥,atha rāmo mahāprājño viśvāmitraṃ mahāmunim | papraccha prāñjalirbhūtvā viśālāmuttamāṃ purīm || 10 ||
+44,11,कतरो राजवंशो ऽयं विशालायां महामुने । श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते परं कौतूहलं हि मे ॥ ११ ॥,kataro rājavaṃśo'yaṃ viśālāyāṃ mahāmune | śrotumicchāmi bhadraṃ te paraṃ kautūhalaṃ hi me || 11 ||
+44,12,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामस्य मुनिपुंगवः । आख्यातुं तत् समारेभे विशालस्य पुरातनम् ॥ १२ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā rāmasya munipuṃgavaḥ | ākhyātuṃ tat samārebhe viśālasya purātanam || 12 ||
+44,13,श्रूयतां राम शक्रस्य कथां कथयतः शुभाम् । अस्मिन्देशे हि यद्वृत्तं शृणु तत्त्वेन राघव ॥ १३ ॥,śrūyatāṃ rāma śakrasya kathāṃ kathayataḥ śubhām | asmindeśe hi yadvṛttaṃ śṛṇu tattvena rāghava || 13 ||
+44,14,पूर्वं कृतयुगे राम दितेः पुत्रा महाबलाः । अदितेश्च महाभागा वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः ॥ १४ ॥,pūrvaṃ kṛtayuge rāma diteḥ putrā mahābalāḥ | aditeśca mahābhāgā vīryavantaḥ sudhārmikāḥ || 14 ||
+44,15,ततस्तेषां नरश्रेष्ठ बुद्धिरासीन्महात्मनाम् । अमरा निर्जराश्चैव कथं स्याम निरामयाः ॥ १५ ॥,tatasteṣāṃ naraśreṣṭha buddhirāsīnmahātmanām | amarā nirjarāścaiva kathaṃ syāma nirāmayāḥ || 15 ||
+44,16,तेषां चिन्तयतां राम बुद्धिरासीद्विपश्चिताम् । क्षीरोदमथनं कृत्वा रसं प्राप्स्याम तत्र वै ॥ १६ ॥,teṣāṃ cintayatāṃ rāma buddhirāsīdvipaścitām | kṣīrodamathanaṃ kṛtvā rasaṃ prāpsyāma tatra vai || 16 ||
+44,17,ततो निश्चित्य मथनं योक्त्रं कृत्वा च वासुकिम् । मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्थुरमितौजसः ॥ १७ ॥,tato niścitya mathanaṃ yoktraṃ kṛtvā ca vāsukim | manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā mamanthuramitaujasaḥ || 17 ||
+44,18,अथ धन्वन्तरिर्नाम अप्सराश्च सुवर्चसः । अप्सु निर्मथनादेव रसात्तस्माद्वरस्त्रियः । उत्पेतुर्मनुजश्रेष्ठ तस्मादप्सरसो ऽभवन् ॥ १८ ॥,atha dhanvantarirnāma apsarāśca suvarcasaḥ | apsu nirmathanādeva rasāttasmādvarastriyaḥ | utpeturmanujaśreṣṭha tasmādapsaraso'bhavan || 18 ||
+44,19,षष्टिः कोट्यो ऽभवंस्तासामप्सराणां सुवर्चसाम् । असंख्येयास्तु काकुत्स्थ यास्तासां परिचारिकाः ॥ १९ ॥,ṣaṣṭiḥ koṭyo'bhavaṃstāsāmapsarāṇāṃ suvarcasām | asaṃkhyeyāstu kākutstha yāstāsāṃ paricārikāḥ || 19 ||
+44,20,न ताः स्म प्रतिगृह्णन्ति सर्वे ते देवदानवाः । अप्रतिग्रहणाच्चैव तेन साधारणाः स्मृताः ॥ २० ॥,na tāḥ sma pratigṛhṇanti sarve te devadānavāḥ | apratigrahaṇāccaiva tena sādhāraṇāḥ smṛtāḥ || 20 ||
+44,21,वरुणस्य ततः कन्या वारुणी रघुनन्दन । उत्पपात महाभागा मार्गमाणा परिग्रहम् ॥ २१ ॥,varuṇasya tataḥ kanyā vāruṇī raghunandana | utpapāta mahābhāgā mārgamāṇā parigraham || 21 ||
+44,22,दितेः पुत्रा न तां राम जगृहुर्वरुणात्मजाम् । अदितेस्तु सुता वीर जगृहुस्तामनिन्दिताम् ॥ २२ ॥,diteḥ putrā na tāṃ rāma jagṛhurvaruṇātmajām | aditestu sutā vīra jagṛhustāmaninditām || 22 ||
+44,23,असुरास्तेन दैतेयाः सुरास्तेनादितेः सुताः । हृष्टाः प्रमुदिताश्चासन् वारुणी ग्रहणात् सुराः ॥ २३ ॥,asurāstena daiteyāḥ surāstenāditeḥ sutāḥ | hṛṣṭāḥ pramuditāścāsan vāruṇī grahaṇāt surāḥ || 23 ||
+44,24,उच्चैःश्रवा हयश्रेष्ठो मणिरत्नं च कौस्तुभम् । उदतिष्ठन्नरश्रेष्ठ तथैवामृतमुत्तमम् ॥ २४ ॥,uccaiḥśravā hayaśreṣṭho maṇiratnaṃ ca kaustubham | udatiṣṭhannaraśreṣṭha tathaivāmṛtamuttamam || 24 ||
+44,25,अथ तस्य कृते राम महानासीत् कुलक्षयः । अदितेस्तु ततः पुत्रा दितेः पुत्राण सूदयन् ॥ २५ ॥,atha tasya kṛte rāma mahānāsīt kulakṣayaḥ | aditestu tataḥ putrā diteḥ putrāṇa sūdayan || 25 ||
+44,26,अदितेरात्मजा वीरा दितेः पुत्रान्निजघ्निरे । तस्मिन् घोरे महायुद्धे दैतेयादित्ययोर्भृशम् ॥ २६ ॥,aditerātmajā vīrā diteḥ putrānnijaghnire | tasmin ghore mahāyuddhe daiteyādityayorbhṛśam || 26 ||
+44,27,निहत्य दितिपुत्रांस्तु राज्यं प्राप्य पुरंदरः । शशास मुदितो लोकान् सर्षिसंघान् सचारणान् ॥ २७ ॥,nihatya ditiputrāṃstu rājyaṃ prāpya puraṃdaraḥ | śaśāsa mudito lokān sarṣisaṃghān sacāraṇān || 27 ||
+45,1,हतेषु तेषु पुत्रेषु दितिः परमदुःखिता । मारीचं काश्यपं राम भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥,hateṣu teṣu putreṣu ditiḥ paramaduḥkhitā | mārīcaṃ kāśyapaṃ rāma bhartāramidamabravīt || 1 ||
+45,2,हतपुत्रास्मि भगवंस्तव पुत्रैर्महाबलैः । शक्रहन्तारमिच्छामि पुत्रं दीर्घतपोऽर्जितम् ॥ २ ॥,hataputrāsmi bhagavaṃstava putrairmahābalaiḥ | śakrahantāramicchāmi putraṃ dīrghatapo'rjitam || 2 ||
+45,3,साहं तपश्चरिष्यामि गर्भं मे दातुमर्हसि । ईदृशं शक्रहन्तारं त्वमनुज्ञातुमर्हसि ॥ ३ ॥,sāhaṃ tapaścariṣyāmi garbhaṃ me dātumarhasi | īdṛśaṃ śakrahantāraṃ tvamanujñātumarhasi || 3 ||
+45,4,तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा मारीचः काश्यपस्तदा । प्रत्युवाच महातेजा दितिं परमदुःखिताम् ॥ ४ ॥,tasyāstadvacanaṃ śrutvā mārīcaḥ kāśyapastadā | pratyuvāca mahātejā ditiṃ paramaduḥkhitām || 4 ||
+45,5,एवं भवतु भद्रं ते शुचिर्भव तपोधने । जनयिष्यसि पुत्रं त्वं शक्र हन्तारमाहवे ॥ ५ ॥,evaṃ bhavatu bhadraṃ te śucirbhava tapodhane | janayiṣyasi putraṃ tvaṃ śakra hantāramāhave || 5 ||
+45,6,पूर्णे वर्षसहस्रे तु शुचिर्यदि भविष्यसि । पुत्रं त्रैलोक्य हन्तारं मत्तस्त्वं जनयिष्यसि ॥ ६ ॥,pūrṇe varṣasahasre tu śuciryadi bhaviṣyasi | putraṃ trailokya hantāraṃ mattastvaṃ janayiṣyasi || 6 ||
+45,7,एवमुक्त्वा महातेजाः पाणिना स ममार्ज ताम् । समालभ्य ततः स्वस्तीत्युक्त्वा स तपसे ययौ ॥ ७ ॥,evamuktvā mahātejāḥ pāṇinā sa mamārja tām | samālabhya tataḥ svastītyuktvā sa tapase yayau || 7 ||
+45,8,गते तस्मिन्नरश्रेष्ठ दितिः परमहर्षिता । कुशप्लवनमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ ८ ॥,gate tasminnaraśreṣṭha ditiḥ paramaharṣitā | kuśaplavanamāsādya tapastepe sudāruṇam || 8 ||
+45,9,तपस्तस्यां हि कुर्वत्यां परिचर्यां चकार ह । सहस्राक्षो नरश्रेष्ठ परया गुणसंपदा ॥ ९ ॥,tapastasyāṃ hi kurvatyāṃ paricaryāṃ cakāra ha | sahasrākṣo naraśreṣṭha parayā guṇasaṃpadā || 9 ||
+45,10,अग्निं कुशान् काष्ठमपः फलं मूलं तथैव च । न्यवेदयत् सहस्राक्षो यच्चान्यदपि काङ्क्षितम् ॥ १० ॥,agniṃ kuśān kāṣṭhamapaḥ phalaṃ mūlaṃ tathaiva ca | nyavedayat sahasrākṣo yaccānyadapi kāṅkṣitam || 10 ||
+45,11,गात्रसंवाहनैश्चैव श्रमापनयनैस्तथा । शक्रः सर्वेषु कालेषु दितिं परिचचार ह ॥ ११ ॥,gātrasaṃvāhanaiścaiva śramāpanayanaistathā | śakraḥ sarveṣu kāleṣu ditiṃ paricacāra ha || 11 ||
+45,12,अथ वर्षसहस्रेतु दशोने रघु नन्दन । दितिः परमसंप्रीता सहस्राक्षमथाब्रवीत् ॥ १२ ॥,atha varṣasahasretu daśone raghu nandana | ditiḥ paramasaṃprītā sahasrākṣamathābravīt || 12 ||
+45,13,तपश्चरन्त्या वर्षाणि दश वीर्यवतां वर । अवशिष्टानि भद्रं ते भ्रातरं द्रक्ष्यसे ततः ॥ १३ ॥,tapaścarantyā varṣāṇi daśa vīryavatāṃ vara | avaśiṣṭāni bhadraṃ te bhrātaraṃ drakṣyase tataḥ || 13 ||
+45,14,तमहं त्वत्कृते पुत्र समाधास्ये जयोत्सुकम् । त्रैलोक्यविजयं पुत्र सह भोक्ष्यसि विज्वरः ॥ १४ ॥,tamahaṃ tvatkṛte putra samādhāsye jayotsukam | trailokyavijayaṃ putra saha bhokṣyasi vijvaraḥ || 14 ||
+45,15,एवमुक्त्वा दितिः शक्रं प्राप्ते मध्यं दिवाकरे । निद्रयापहृता देवी पादौ कृत्वाथ शीर्षतः ॥ १५ ॥,evamuktvā ditiḥ śakraṃ prāpte madhyaṃ divākare | nidrayāpahṛtā devī pādau kṛtvātha śīrṣataḥ || 15 ||
+45,16,दृष्ट्वा तामशुचिं शक्रः पादतः कृतमूर्धजाम् । शिरःस्थाने कृतौ पादौ जहास च मुमोद च ॥ १६ ॥,dṛṣṭvā tāmaśuciṃ śakraḥ pādataḥ kṛtamūrdhajām | śiraḥsthāne kṛtau pādau jahāsa ca mumoda ca || 16 ||
+45,17,तस्याः शरीरविवरं विवेश च पुरंदरः । गर्भं च सप्तधा राम बिभेद परमात्मवान् ॥ १७ ॥,tasyāḥ śarīravivaraṃ viveśa ca puraṃdaraḥ | garbhaṃ ca saptadhā rāma bibheda paramātmavān || 17 ||
+45,18,बिध्यमानस्ततो गर्भो वज्रेण शतपर्वणा । रुरोद सुस्वरं राम ततो दितिरबुध्यत ॥ १८ ॥,bidhyamānastato garbho vajreṇa śataparvaṇā | ruroda susvaraṃ rāma tato ditirabudhyata || 18 ||
+45,19,मा रुदो मा रुदश्चेति गर्भं शक्रो ऽभ्यभाषत । बिभेद च महातेजा रुदन्तमपि वासवः ॥ १९ ॥,mā rudo mā rudaśceti garbhaṃ śakro'bhyabhāṣata | bibheda ca mahātejā rudantamapi vāsavaḥ || 19 ||
+45,20,न हन्तव्यो न हन्तव्य इत्येवं दितिरब्रवीत् । निष्पपात ततः शक्रो मातुर्वचनगौरवात् ॥ २० ॥,na hantavyo na hantavya ityevaṃ ditirabravīt | niṣpapāta tataḥ śakro māturvacanagauravāt || 20 ||
+45,21,प्राञ्जलिर्वज्रसहितो दितिं शक्रो ऽभ्यभाषत । अशुचिर्देवि सुप्तासि पादयोः कृतमूर्धजा ॥ २१ ॥,prāñjalirvajrasahito ditiṃ śakro'bhyabhāṣata | aśucirdevi suptāsi pādayoḥ kṛtamūrdhajā || 21 ||
+45,22,तदन्तरमहं लब्ध्वा शक्रहन्तारमाहवे । अभिन्दं सप्तधा देवि तन्मे त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ २२ ॥,tadantaramahaṃ labdhvā śakrahantāramāhave | abhindaṃ saptadhā devi tanme tvaṃ kṣantumarhasi || 22 ||
+46,1,सप्तधा तु कृते गर्भे दितिः परमदुःखिता । सहस्राक्षं दुराधर्षं वाक्यं सानुनयाब्रवीत् ॥ १ ॥,saptadhā tu kṛte garbhe ditiḥ paramaduḥkhitā | sahasrākṣaṃ durādharṣaṃ vākyaṃ sānunayābravīt || 1 ||
+46,2,ममापराधाद्गर्भो ऽयं सप्तधा विफलीकृतः । नापराधो ऽस्ति देवेश तवात्र बलसूदन ॥ २ ॥,mamāparādhādgarbho'yaṃ saptadhā viphalīkṛtaḥ | nāparādho'sti deveśa tavātra balasūdana || 2 ||
+46,3,प्रियं तु कृतमिच्छामि मम गर्भविपर्यये । मरुतां सप्तं सप्तानां स्थानपाला भवन्त्विमे ॥ ३ ॥,priyaṃ tu kṛtamicchāmi mama garbhaviparyaye | marutāṃ saptaṃ saptānāṃ sthānapālā bhavantvime || 3 ||
+46,4,वातस्कन्धा इमे सप्त चरन्तु दिवि पुत्रकाः । मारुता इति विख्याता दिव्यरूपा ममात्मजाः ॥ ४ ॥,vātaskandhā ime sapta carantu divi putrakāḥ | mārutā iti vikhyātā divyarūpā mamātmajāḥ || 4 ||
+46,5,ब्रह्मलोकं चरत्वेक इन्द्रलोकं तथापरः । दिवि वायुरिति ख्यातस्तृतीयो ऽपि महायशाः ॥ ५ ॥,brahmalokaṃ caratveka indralokaṃ tathāparaḥ | divi vāyuriti khyātastṛtīyo'pi mahāyaśāḥ || 5 ||
+46,6,चत्वारस्तु सुरश्रेष्ठ दिशो वै तव शासनात् । संचरिष्यन्ति भद्रं ते देवभूता ममात्मजाः । त्वत्कृतेनैव नाम्ना च मारुता इति विश्रुताः ॥ ६ ॥,catvārastu suraśreṣṭha diśo vai tava śāsanāt | saṃcariṣyanti bhadraṃ te devabhūtā mamātmajāḥ | tvatkṛtenaiva nāmnā ca mārutā iti viśrutāḥ || 6 ||
+46,7,तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा सहस्राक्षः पुरंदरः । उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं दितिं बलनिषूदनः ॥ ७ ॥,tasyāstadvacanaṃ śrutvā sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ | uvāca prāñjalirvākyaṃ ditiṃ balaniṣūdanaḥ || 7 ||
+46,8,सर्वमेतद् यथोक्तं ते भविष्यति न संशयः । विचरिष्यन्ति भद्रं ते देवभूतास्तवात्मजाः ॥ ८ ॥,sarvametad yathoktaṃ te bhaviṣyati na saṃśayaḥ | vicariṣyanti bhadraṃ te devabhūtāstavātmajāḥ || 8 ||
+46,9,एवं तौ निश्चयं कृत्वा मातापुत्रौ तपोवने । जग्मतुस्त्रिदिवं राम कृतार्थाविति नः श्रुतम् ॥ ९ ॥,evaṃ tau niścayaṃ kṛtvā mātāputrau tapovane | jagmatustridivaṃ rāma kṛtārthāviti naḥ śrutam || 9 ||
+46,10,एष देशः स काकुत्स्थ महेन्द्राध्युषितः पुरा । दितिं यत्र तपः सिद्धामेवं परिचचार सः ॥ १० ॥,eṣa deśaḥ sa kākutstha mahendrādhyuṣitaḥ purā | ditiṃ yatra tapaḥ siddhāmevaṃ paricacāra saḥ || 10 ||
+46,11,इक्ष्वाकोस्तु नरव्याघ्र पुत्रः परमधार्मिकः । अलम्बुषायामुत्पन्नो विशाल इति विश्रुतः ॥ ११ ॥,ikṣvākostu naravyāghra putraḥ paramadhārmikaḥ | alambuṣāyāmutpanno viśāla iti viśrutaḥ || 11 ||
+46,12,तेन चासीदिह स्थाने विशालेति पुरी कृता ॥ १२ ॥,tena cāsīdiha sthāne viśāleti purī kṛtā || 12 ||
+46,13,विशालस्य सुतो राम हेमचन्द्रो महाबलः । सुचन्द्र इति विख्यातो हेमचन्द्रादनन्तरः ॥ १३ ॥,viśālasya suto rāma hemacandro mahābalaḥ | sucandra iti vikhyāto hemacandrādanantaraḥ || 13 ||
+46,14,सुचन्द्रतनयो राम धूम्राश्व इति विश्रुतः । धूम्राश्वतनयश्चापि सृञ्जयः समपद्यत ॥ १४ ॥,sucandratanayo rāma dhūmrāśva iti viśrutaḥ | dhūmrāśvatanayaścāpi sṛñjayaḥ samapadyata || 14 ||
+46,15,सृञ्जयस्य सुतः श्रीमान् सहदेवः प्रतापवान् । कुशाश्वः सहदेवस्य पुत्रः परमधार्मिकः ॥ १५ ॥,sṛñjayasya sutaḥ śrīmān sahadevaḥ pratāpavān | kuśāśvaḥ sahadevasya putraḥ paramadhārmikaḥ || 15 ||
+46,16,कुशाश्वस्य महातेजाः सोमदत्तः प्रतापवान् । सोमदत्तस्य पुत्रस्तु काकुत्स्थ इति विश्रुतः ॥ १६ ॥,kuśāśvasya mahātejāḥ somadattaḥ pratāpavān | somadattasya putrastu kākutstha iti viśrutaḥ || 16 ||
+46,17,तस्य पुत्रो महातेजाः संप्रत्येष पुरीमिमाम् । आवसत्यमरप्रख्यः सुमतिर्नाम दुर्जयः ॥ १७ ॥,tasya putro mahātejāḥ saṃpratyeṣa purīmimām | āvasatyamaraprakhyaḥ sumatirnāma durjayaḥ || 17 ||
+46,18,इक्ष्वाकोस्तु प्रसादेन सर्वे वैशालिका नृपाः । दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः ॥ १८ ॥,ikṣvākostu prasādena sarve vaiśālikā nṛpāḥ | dīrghāyuṣo mahātmāno vīryavantaḥ sudhārmikāḥ || 18 ||
+46,19,इहाद्य रजनीं राम सुखं वत्स्यामहे वयम् । श्वः प्रभाते नरश्रेष्ठ जनकं द्रष्टुमर्हसि ॥ १९ ॥,ihādya rajanīṃ rāma sukhaṃ vatsyāmahe vayam | śvaḥ prabhāte naraśreṣṭha janakaṃ draṣṭumarhasi || 19 ||
+46,20,सुमतिस्तु महातेजा विश्वामित्रमुपागतम् । श्रुत्वा नरवरश्रेष्ठः प्रत्युद्गच्छन्महायशाः ॥ २० ॥,sumatistu mahātejā viśvāmitramupāgatam | śrutvā naravaraśreṣṭhaḥ pratyudgacchanmahāyaśāḥ || 20 ||
+46,21,पूजां च परमां कृत्वा सोपाध्यायः सबान्धवः । प्राञ्जलिः कुशलं पृष्ट्वा विश्वामित्रमथाब्रवीत् ॥ २१ ॥,pūjāṃ ca paramāṃ kṛtvā sopādhyāyaḥ sabāndhavaḥ | prāñjaliḥ kuśalaṃ pṛṣṭvā viśvāmitramathābravīt || 21 ||
+46,22,धन्यो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि यस्य मे विषयं मुने । संप्राप्तो दर्शनं चैव नास्ति धन्यतरो मम ॥ २२ ॥,dhanyo'smyanugṛhīto'smi yasya me viṣayaṃ mune | saṃprāpto darśanaṃ caiva nāsti dhanyataro mama || 22 ||
+47,1,पृष्ट्वा तु कुशलं तत्र परस्परसमागमे । कथान्ते सुमतिर्वाक्यं व्याजहार महामुनिम् ॥ १ ॥,pṛṣṭvā tu kuśalaṃ tatra parasparasamāgame | kathānte sumatirvākyaṃ vyājahāra mahāmunim || 1 ||
+47,2,इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ । गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ ॥ २ ॥,imau kumārau bhadraṃ te devatulyaparākramau | gajasiṃhagatī vīrau śārdūlavṛṣabhopamau || 2 ||
+47,3,पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणीधनुर्धरौ । अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ ॥ ३ ॥,padmapatraviśālākṣau khaḍgatūṇīdhanurdharau | aśvināviva rūpeṇa samupasthitayauvanau || 3 ||
+47,4,यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ । कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने ॥ ४ ॥,yadṛcchayaiva gāṃ prāptau devalokādivāmarau | kathaṃ padbhyāmiha prāptau kimarthaṃ kasya vā mune || 4 ||
+47,5,भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम् । परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितैः ॥ ५ ॥,bhūṣayantāvimaṃ deśaṃ candrasūryāvivāmbaram | parasparasya sadṛśau pramāṇeṅgitaceṣṭitaiḥ || 5 ||
+47,6,किमर्थं च नरश्रेष्ठौ संप्राप्तौ दुर्गमे पथि । वरायुधधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ६ ॥,kimarthaṃ ca naraśreṣṭhau saṃprāptau durgame pathi | varāyudhadharau vīrau śrotumicchāmi tattvataḥ || 6 ||
+47,7,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा यथावृत्तं न्यवेदयत् । सिद्धाश्रमनिवासं च राक्षसानां वधं तथा ॥ ७ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā yathāvṛttaṃ nyavedayat | siddhāśramanivāsaṃ ca rākṣasānāṃ vadhaṃ tathā || 7 ||
+47,8,विश्वामित्रवचः श्रुत्वा राजा परमहर्षितः । अतिथी परमौ प्राप्तौ पुत्रौ दशरथस्य तौ । पूजयामास विधिवत् सत्कारार्हौ महाबलौ ॥ ८ ॥,viśvāmitravacaḥ śrutvā rājā paramaharṣitaḥ | atithī paramau prāptau putrau daśarathasya tau | pūjayāmāsa vidhivat satkārārhau mahābalau || 8 ||
+47,9,ततः परमसत्कारं सुमतेः प्राप्य राघवौ । उष्य तत्र निशामेकां जग्मतुर्मिथिलां ततः ॥ ९ ॥,tataḥ paramasatkāraṃ sumateḥ prāpya rāghavau | uṣya tatra niśāmekāṃ jagmaturmithilāṃ tataḥ || 9 ||
+47,10,तां दृष्ट्वा मुनयः सर्वे जनकस्य पुरीं शुभाम् । साधु साध्विति शंसन्तो मिथिलां समपूजयन् ॥ १० ॥,tāṃ dṛṣṭvā munayaḥ sarve janakasya purīṃ śubhām | sādhu sādhviti śaṃsanto mithilāṃ samapūjayan || 10 ||
+47,11,मिथिलोपवने तत्र आश���रमं दृश्य राघवः । पुराणं निर्जनं रम्यं पप्रच्छ मुनिपुंगवम् ॥ ११ ॥,mithilopavane tatra āśramaṃ dṛśya rāghavaḥ | purāṇaṃ nirjanaṃ ramyaṃ papraccha munipuṃgavam || 11 ||
+47,12,श्रीमदाश्रमसंकाशं किं न्विदं मुनिवर्जितम् । श्रोतुमिच्छामि भगवन् कस्यायं पूर्व आश्रमः ॥ १२ ॥,śrīmadāśramasaṃkāśaṃ kiṃ nvidaṃ munivarjitam | śrotumicchāmi bhagavan kasyāyaṃ pūrva āśramaḥ || 12 ||
+47,13,तच्छ्रुता राघवेणोक्तं वाक्यं वाक्यविशारदः । प्रत्युवाच महातेजा विश्वमित्रो महामुनिः ॥ १३ ॥,tacchrutā rāghaveṇoktaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ | pratyuvāca mahātejā viśvamitro mahāmuniḥ || 13 ||
+47,14,हन्त ते कथयिष्यामि शृणु तत्त्वेन राघव । यस्यैतदाश्रमपदं शप्तं कोपान्महात्मना ॥ १४ ॥,hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu tattvena rāghava | yasyaitadāśramapadaṃ śaptaṃ kopānmahātmanā || 14 ||
+47,15,गौतमस्य नरश्रेष्ठ पूर्वमासीन्महात्मनः । आश्रमो दिव्यसंकाशः सुरैरपि सुपूजितः ॥ १५ ॥,gautamasya naraśreṣṭha pūrvamāsīnmahātmanaḥ | āśramo divyasaṃkāśaḥ surairapi supūjitaḥ || 15 ||
+47,16,स चेह तप आतिष्ठदहल्यासहितः पुरा । वर्षपूगान्यनेकानि राजपुत्र महायशः ॥ १६ ॥,sa ceha tapa ātiṣṭhadahalyāsahitaḥ purā | varṣapūgānyanekāni rājaputra mahāyaśaḥ || 16 ||
+47,17,तस्यान्तरं विदित्वा तु सहस्राक्षः शचीपतिः । मुनिवेषधरो ऽहल्यामिदं वचनमब्रवीत् ॥ १७ ॥,tasyāntaraṃ viditvā tu sahasrākṣaḥ śacīpatiḥ | muniveṣadharo'halyāmidaṃ vacanamabravīt || 17 ||
+47,18,ऋतुकालं प्रतीक्षन्ते नार्थिनः सुसमाहिते । संगमं त्वहमिच्छामि त्वया सह सुमध्यमे ॥ १८ ॥,ṛtukālaṃ pratīkṣante nārthinaḥ susamāhite | saṃgamaṃ tvahamicchāmi tvayā saha sumadhyame || 18 ||
+47,19,मुनिवेषं सहस्राक्षं विज्ञाय रघुनन्दन । मतिं चकार दुर्मेधा देवराजकुतूहलात् ॥ १९ ॥,muniveṣaṃ sahasrākṣaṃ vijñāya raghunandana | matiṃ cakāra durmedhā devarājakutūhalāt || 19 ||
+47,20,अथाब्रवीत् सुरश्रेष्ठं कृतार्थेनान्तरात्मना । कृतार्थो ऽसि सुरश्रेष्ठ गच्छ शीघ्रमितः प्रभो । आत्मानं मां च देवेश सर्वदा रक्ष मानदः ॥ २० ॥,athābravīt suraśreṣṭhaṃ kṛtārthenāntarātmanā | kṛtārtho'si suraśreṣṭha gaccha śīghramitaḥ prabho | ātmānaṃ māṃ ca deveśa sarvadā rakṣa mānadaḥ || 20 ||
+47,21,इन्द्रस्तु प्रहसन् वाक्यमहल्यामिदमब्रवीत् । सुश्रोणि परितुष्टो ऽस्मि गमिष्यामि यथागतम् ॥ २१ ॥,indrastu prahasan vākyamahalyāmidamabravīt | suśroṇi parituṣṭo'smi gamiṣyāmi yathāgatam || 21 ||
+47,22,एवं संगम्य तु तया निश्चक्रामोटजात्ततः । स संभ्रमात्त्वरन् राम शङ्कितो गौतमं प्रति ॥ २२ ॥,evaṃ saṃgamya tu tayā niścakrāmoṭajāttataḥ | sa saṃbhramāttvaran rāma śaṅkito gautamaṃ prati || 22 ||
+47,23,गौतमं स ददर्शाथ प्रविशन्तं महामुनिम् । देवदानवदुर्धर्षं तपोबलसमन्वितम् । तीर्थोदकपरिक्लिन्नं दीप्यमानमिवानलम् । गृहीतसमिधं तत्र सकुशं मुनिपुङ्गवम् ॥ २३ ॥,gautamaṃ sa dadarśātha praviśantaṃ mahāmunim | devadānavadurdharṣaṃ tapobalasamanvitam | tīrthodakapariklinnaṃ dīpyamānamivānalam | gṛhītasamidhaṃ tatra sakuśaṃ munipuṅgavam || 23 ||
+47,24,दृष्ट्वा सुरपतिस्त्रस्तो विषण्णवदनो ऽभवत् ॥ २४ ॥,dṛṣṭvā surapatistrasto viṣaṇṇavadano'bhavat || 24 ||
+47,25,अथ दृष्ट्वा सहस्राक्षं मुनिवेषधरं मुनिः । दुर्वृत्तं वृत्तसंपन्नो रोषाद्वचनमब्रवीत् ॥ २५ ॥,atha dṛṣṭvā sahasrākṣaṃ muniveṣadharaṃ muniḥ | durvṛttaṃ vṛttasaṃpanno roṣādvacanamabravīt || 25 ||
+47,26,मम रूपं समास्थाय कृतवानसि दुर्मते । अकर्तव्यमिदं यस्माद्विफलस्त्वं भविष्यति ॥ २६ ॥,mama rūpaṃ samāsthāya kṛtavānasi durmate | akartavyamidaṃ yasmādviphalastvaṃ bhaviṣyati || 26 ||
+47,27,गौतमेनैवमुक्तस्य सरोषेण महात्मना । पेततुर्वृषणौ भूमौ सहस्राक्षस्य तत्क्षणात् ॥ २७ ॥,gautamenaivamuktasya saroṣeṇa mahātmanā | petaturvṛṣaṇau bhūmau sahasrākṣasya tatkṣaṇāt || 27 ||
+47,28,तथा शप्त्वा स वै शक्रं भार्यामपि च शप्तवान् । इह वर्षसहस्राणि बहूनि त्वं निवत्स्यसि ॥ २८ ॥,tathā śaptvā sa vai śakraṃ bhāryāmapi ca śaptavān | iha varṣasahasrāṇi bahūni tvaṃ nivatsyasi || 28 ||
+47,29,वायुभक्षा निराहारा तप्यन्ती भस्मशायिनी । अदृश्या सर्वभूतानामाश्रमे ऽस्मिन्निवत्स्यसि ॥ २९ ॥,vāyubhakṣā nirāhārā tapyantī bhasmaśāyinī | adṛśyā sarvabhūtānāmāśrame'sminnivatsyasi || 29 ||
+47,30,यदा चैतद्वनं घोरं रामो दशरथात्मजः । आगमिष्यति दुर्धर्षस्तदा पूता भविष्यसि ॥ ३० ॥,yadā caitadvanaṃ ghoraṃ rāmo daśarathātmajaḥ | āgamiṣyati durdharṣastadā pūtā bhaviṣyasi || 30 ||
+47,31,तस्यातिथ्येन दुर्वृत्ते लोभमोहविवर्जिता । मत्सकाशे मुदा युक्ता स्वं वपुर्धारयिष्यसि ॥ ३१ ॥,tasyātithyena durvṛtte lobhamohavivarjitā | matsakāśe mudā yuktā svaṃ vapurdhārayiṣyasi || 31 ||
+47,32,एवमुक्त्वा महातेजा गौतमो दुष्टचारिणीम् । इममाश्रममुत्सृज्य सिद्धचारणसेविते । हिमवच्छिखरे रम्ये तपस्तेपे महातपाः ॥ ३२ ॥,evamuktvā mahātejā gautamo duṣṭacāriṇīm | imamāśramamutsṛjya siddhacāraṇasevite | himavacchikhare ramye tapastepe mahātapāḥ || 32 ||
+48,1,अफलस्तु ततः शक्रो देवानग्निपुरोगमान् । अब्रवीत्त्रस्तवदनः सर्षिसंघान् सचारणान् ॥ १ ॥,aphalastu tataḥ śakro devānagnipurogamān | abravīttrastavadanaḥ sarṣisaṃghān sacāraṇān || 1 ||
+48,2,कुर्वता तपसो विघ्नं गौतमस्य महात्मनः । क्रोधमुत्पाद्य हि मया सुरकार्यमिदं कृतम् ॥ २ ॥,kurvatā tapaso vighnaṃ gautamasya mahātmanaḥ | krodhamutpādya hi mayā surakāryamidaṃ kṛtam || 2 ||
+48,3,अफलो ऽस्मि कृतस्तेन क्रोधात् सा च निराकृता । शापमोक्षेण महता तपो ऽस्यापहृतं मया ॥ ३ ॥,aphalo'smi kṛtastena krodhāt sā ca nirākṛtā | śāpamokṣeṇa mahatā tapo'syāpahṛtaṃ mayā || 3 ||
+48,4,तन्मां सुरवराः सर्वे सर्षिसंघाः सचारणाः । सुरसाह्यकरं सर्वे सफलं कर्तुमर्हथ ॥ ४ ॥,tanmāṃ suravarāḥ sarve sarṣisaṃghāḥ sacāraṇāḥ | surasāhyakaraṃ sarve saphalaṃ kartumarhatha || 4 ||
+48,5,शतक्रतोर्वचः श्रुत्वा देवाः साग्निपुरोगमाः । पितृदेवानुपेत्याहुः सह सर्वैर्मरुद्गणैः ॥ ५ ॥,śatakratorvacaḥ śrutvā devāḥ sāgnipurogamāḥ | pitṛdevānupetyāhuḥ saha sarvairmarudgaṇaiḥ || 5 ||
+48,6,अयं मेषः सवृषणः शक्रो ह्यवृषणः कृतः । मेषस्य वृषणौ गृह्य शक्रायाशु प्रयच्छत ॥ ६ ॥,ayaṃ meṣaḥ savṛṣaṇaḥ śakro hyavṛṣaṇaḥ kṛtaḥ | meṣasya vṛṣaṇau gṛhya śakrāyāśu prayacchata || 6 ||
+48,7,अफलस्तु कृतो मेषः परां तुष्टिं प्रदास्यति । भवतां हर्षणार्थाय ये च दास्यन्ति मानवाः ॥ ७ ॥,aphalastu kṛto meṣaḥ parāṃ tuṣṭiṃ pradāsyati | bhavatāṃ harṣaṇārthāya ye ca dāsyanti mānavāḥ || 7 ||
+48,8,अग्नेस्तु वचनं श्रुत्वा पितृदेवाः समागताः । उत्पाट्य मेषवृषणौ सहस्राक्षे न्यवेदयन् ॥ ८ ॥,agnestu vacanaṃ śrutvā pitṛdevāḥ samāgatāḥ | utpāṭya meṣavṛṣaṇau sahasrākṣe nyavedayan || 8 ||
+48,9,तदा प्रभृति काकुत्स्थ पितृदेवाः समागताः । अफलान्भुञ्जते मेषान्फलैस्तेषामयोजयन् ॥ ९ ॥,tadā prabhṛti kākutstha pitṛdevāḥ samāgatāḥ | aphalānbhuñjate meṣānphalaisteṣāmayojayan || 9 ||
+48,10,इन्द्रस्तु मेषवृषणस्तदा प्रभृति राघव । गौतमस्य प्रभावेन तपसश्च महात्मनः ॥ १० ॥,indrastu meṣavṛṣaṇastadā prabhṛti rāghava | gautamasya prabhāvena tapasaśca mahātmanaḥ || 10 ||
+48,11,तदागच्छ महातेज आश्रमं पुण्यकर्मणः । तारयैनां महाभागामहल्यां देवरूपिणीम् ॥ ११ ॥,tadāgaccha mahāteja āśramaṃ puṇyakarmaṇaḥ | tārayaināṃ mahābhāgāmahalyāṃ devarūpiṇīm || 11 ||
+48,12,विश्वामित्रवचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः । विश्वामित्रं पुरस्कृत्य आश्रमं प्रविवेश ह ॥ १२ ॥,viśvāmitravacaḥ śrutvā rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ | viśvāmitraṃ puraskṛtya āśramaṃ praviveśa ha || 12 ||
+48,13,ददर्श च महाभागां तपसा द्योतितप्रभाम् । लोकैरपि समागम्य दुर्निरीक्ष्यां सुरासुरैः ॥ १३ ॥,dadarśa ca mahābhāgāṃ tapasā dyotitaprabhām | lokairapi samāgamya durnirīkṣyāṃ surāsuraiḥ || 13 ||
+48,14,प्रयत्नान्निर्मितां धात्रा दिव्यां मायामयीमिव । धूमेनाभिपरीताङ्गीं पूर्णचन्द्रप्रभामिव ॥ १४ ॥,prayatnānnirmitāṃ dhātrā divyāṃ māyāmayīmiva | dhūmenābhiparītāṅgīṃ pūrṇacandraprabhāmiva || 14 ||
+48,15,सतुषारावृतां साभ्रां पूर्णचन्द्रप्रभामिव । मध्ये ऽम्भसो दुराधर्षां दीप्तां सूर्यप्रभामिव ॥ १५ ॥,satuṣārāvṛtāṃ sābhrāṃ pūrṇacandraprabhāmiva | madhye'mbhaso durādharṣāṃ dīptāṃ sūryaprabhāmiva || 15 ||
+48,16,स हि गौतमवाक्येन दुर्निरीक्ष्या बभूव ह । त्रयाणामपि लोकानां यावद् रामस्य दर्शनम् ॥ १६ ॥,sa hi gautamavākyena durnirīkṣyā babhūva ha | trayāṇāmapi lokānāṃ yāvad rāmasya darśanam || 16 ||
+48,17,राघवौ तु ततस्तस्याः पादौ जगृहतुस्तदा । स्मरन्ती गौतमवचः प्रतिजग्राह सा च तौ ॥ १७ ॥,rāghavau tu tatastasyāḥ pādau jagṛhatustadā | smarantī gautamavacaḥ pratijagrāha sā ca tau || 17 ||
+48,18,पाद्यमर्घ्यं तथातिथ्यं चकार सुसमाहिता । प्रतिजग्राह काकुत्स्थो विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १८ ॥,pādyamarghyaṃ tathātithyaṃ cakāra susamāhitā | pratijagrāha kākutstho vidhidṛṣṭena karmaṇā || 18 ||
+48,19,पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद्देवदुन्दुभिनिस्वनैः । गन्धर्वाप्सरसां चापि महानासीत् समागमः ॥ १९ ॥,puṣpavṛṣṭirmahatyāsīddevadundubhinisvanaiḥ | gandharvāpsarasāṃ cāpi mahānāsīt samāgamaḥ || 19 ||
+48,20,साधु साध्विति देवास्तामहल्यां समपूजय��् । तपोबलविशुद्धाङ्गीं गौतमस्य वशानुगाम् ॥ २० ॥,sādhu sādhviti devāstāmahalyāṃ samapūjayan | tapobalaviśuddhāṅgīṃ gautamasya vaśānugām || 20 ||
+48,21,गौतमो ऽपि महातेजा अहल्यासहितः सुखी । रामं संपूज्य विधिवत्तपस्तेपे महातपाः ॥ २१ ॥,gautamo'pi mahātejā ahalyāsahitaḥ sukhī | rāmaṃ saṃpūjya vidhivattapastepe mahātapāḥ || 21 ||
+48,22,रामो ऽपि परमां पूजां गौतमस्य महामुनेः । सकाशाद्विधिवत् प्राप्य जगाम मिथिलां ततः ॥ २२ ॥,rāmo'pi paramāṃ pūjāṃ gautamasya mahāmuneḥ | sakāśādvidhivat prāpya jagāma mithilāṃ tataḥ || 22 ||
+49,1,ततः प्रागुत्तरां गत्वा रामः सौमित्रिणा सह । विश्वामित्रं पुरस्कृत्य यज्ञवाटमुपागमत् ॥ १ ॥,tataḥ prāguttarāṃ gatvā rāmaḥ saumitriṇā saha | viśvāmitraṃ puraskṛtya yajñavāṭamupāgamat || 1 ||
+49,2,रामस्तु मुनिशार्दूलमुवाच सहलक्ष्मणः । साध्वी यज्ञसमृद्धिर्हि जनकस्य महात्मनः ॥ २ ॥,rāmastu muniśārdūlamuvāca sahalakṣmaṇaḥ | sādhvī yajñasamṛddhirhi janakasya mahātmanaḥ || 2 ||
+49,3,बहूनीह सहस्राणि नानादेशनिवासिनाम् । ब्राह्मणानां महाभाग वेदाध्ययनशालिनाम् ॥ ३ ॥,bahūnīha sahasrāṇi nānādeśanivāsinām | brāhmaṇānāṃ mahābhāga vedādhyayanaśālinām || 3 ||
+49,4,ऋषिवाटाश्च दृश्यन्ते शकटीशतसंकुलाः । देशो विधीयतां ब्रह्मन्यत्र वत्स्यामहे वयम् ॥ ४ ॥,ṛṣivāṭāśca dṛśyante śakaṭīśatasaṃkulāḥ | deśo vidhīyatāṃ brahmanyatra vatsyāmahe vayam || 4 ||
+49,5,रामस्य वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महामुनिः । निवेशमकरोद्देशे विविक्ते सलिलायुते ॥ ५ ॥,rāmasya vacanaṃ śrutvā viśvāmitro mahāmuniḥ | niveśamakaroddeśe vivikte salilāyute || 5 ||
+49,6,विश्वामित्रं मुनिश्रेष्ठं श्रुत्वा स नृपतिस्तदा । शतानन्दं पुरस्कृत्य पुरोहितमनिन्दितम् ॥ ६ ॥,viśvāmitraṃ muniśreṣṭhaṃ śrutvā sa nṛpatistadā | śatānandaṃ puraskṛtya purohitamaninditam || 6 ||
+49,7,ऋत्विजो ऽपि महात्मानस्त्वर्घ्यमादाय सत्वरम् । विश्वामित्राय धर्मेण ददुर्मन्त्रपुरस्कृतम् ॥ ७ ॥,ṛtvijo'pi mahātmānastvarghyamādāya satvaram | viśvāmitrāya dharmeṇa dadurmantrapuraskṛtam || 7 ||
+49,8,प्रतिगृह्य तु तां पूजां जनकस्य महात्मनः । पप्रच्छ कुशलं राज्ञो यज्ञस्य च निरामयम् ॥ ८ ॥,pratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ janakasya mahātmanaḥ | papraccha kuśalaṃ rājño yajñasya ca nirāmayam || 8 ||
+49,9,स तांश्चापि मुनीन्पृष्ट्वा सोपाध्याय पुरोधसः । यथान्यायं ततः सर्वैः समागच्छत् प्रहृष्टवान् ॥ ९ ॥,sa tāṃścāpi munīnpṛṣṭvā sopādhyāya purodhasaḥ | yathānyāyaṃ tataḥ sarvaiḥ samāgacchat prahṛṣṭavān || 9 ||
+49,10,अथ राजा मुनिश्रेष्ठं कृताञ्जलिरभाषत । आसने भगवानास्तां सहैभिर्मुनिसत्तमैः ॥ १० ॥,atha rājā muniśreṣṭhaṃ kṛtāñjalirabhāṣata | āsane bhagavānāstāṃ sahaibhirmunisattamaiḥ || 10 ||
+49,11,जनकस्य वचः श्रुत्वा निषसाद महामुनिः । पुरोधा ऋत्विजश्चैव राजा च सह मन्त्रिभिः ॥ ११ ॥,janakasya vacaḥ śrutvā niṣasāda mahāmuniḥ | purodhā ṛtvijaścaiva rājā ca saha mantribhiḥ || 11 ||
+49,12,आसनेषु यथान्यायमुपविष्टान् समन्ततः । दृष्ट्वा स नृपतिस्तत्र वि��्वामित्रमथाब्रवीत् ॥ १२ ॥,āsaneṣu yathānyāyamupaviṣṭān samantataḥ | dṛṣṭvā sa nṛpatistatra viśvāmitramathābravīt || 12 ||
+49,13,अद्य यज्ञसमृद्धिर्मे सफला दैवतैः कृता । अद्य यज्ञफलं प्राप्तं भगवद्दर्शनान्मया ॥ १३ ॥,adya yajñasamṛddhirme saphalā daivataiḥ kṛtā | adya yajñaphalaṃ prāptaṃ bhagavaddarśanānmayā || 13 ||
+49,14,धन्यो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि यस्य मे मुनिपुंगव । यज्ञोपसदनं ब्रह्मन्प्राप्तो ऽसि मुनिभिः सह ॥ १४ ॥,dhanyo'smyanugṛhīto'smi yasya me munipuṃgava | yajñopasadanaṃ brahmanprāpto'si munibhiḥ saha || 14 ||
+49,15,द्वादशाहं तु ब्रह्मर्षे शेषमाहुर्मनीषिणः । ततो भागार्थिनो देवान्द्रष्टुमर्हसि कौशिक ॥ १५ ॥,dvādaśāhaṃ tu brahmarṣe śeṣamāhurmanīṣiṇaḥ | tato bhāgārthino devāndraṣṭumarhasi kauśika || 15 ||
+49,16,इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलं प्रहृष्टवदनस्तदा । पुनस्तं परिपप्रच्छ प्राञ्जलिः प्रयतो नृपः ॥ १६ ॥,ityuktvā muniśārdūlaṃ prahṛṣṭavadanastadā | punastaṃ paripapraccha prāñjaliḥ prayato nṛpaḥ || 16 ||
+49,17,इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ । गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ ॥ १७ ॥,imau kumārau bhadraṃ te devatulyaparākramau | gajasiṃhagatī vīrau śārdūlavṛṣabhopamau || 17 ||
+49,18,पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणीधनुर्धरौ । अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ ॥ १८ ॥,padmapatraviśālākṣau khaḍgatūṇīdhanurdharau | aśvināviva rūpeṇa samupasthitayauvanau || 18 ||
+49,19,यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ । कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने ॥ १९ ॥,yadṛcchayaiva gāṃ prāptau devalokādivāmarau | kathaṃ padbhyāmiha prāptau kimarthaṃ kasya vā mune || 19 ||
+49,20,वरायुधधरौ वीरौ कस्य पुत्रौ महामुने । भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम् ॥ २० ॥,varāyudhadharau vīrau kasya putrau mahāmune | bhūṣayantāvimaṃ deśaṃ candrasūryāvivāmbaram || 20 ||
+49,21,परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितैः । काकपक्षधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ २१ ॥,parasparasya sadṛśau pramāṇeṅgitaceṣṭitaiḥ | kākapakṣadharau vīrau śrotumicchāmi tattvataḥ || 21 ||
+49,22,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा जनकस्य महात्मनः । न्यवेदयन्महात्मानौ पुत्रौ दशरथस्य तौ ॥ २२ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā janakasya mahātmanaḥ | nyavedayanmahātmānau putrau daśarathasya tau || 22 ||
+49,23,सिद्धाश्रमनिवासं च राक्षसानां वधं तथा । तच्चागमनमव्यग्रं विशालायाश्च दर्शनम् ॥ २३ ॥,siddhāśramanivāsaṃ ca rākṣasānāṃ vadhaṃ tathā | taccāgamanamavyagraṃ viśālāyāśca darśanam || 23 ||
+49,24,अहल्यादर्शनं चैव गौतमेन समागमम् । महाधनुषि जिज्ञासां कर्तुमागमनं तथा ॥ २४ ॥,ahalyādarśanaṃ caiva gautamena samāgamam | mahādhanuṣi jijñāsāṃ kartumāgamanaṃ tathā || 24 ||
+49,25,एतत् सर्वं महातेजा जनकाय महात्मने । निवेद्य विररामाथ विश्वामित्रो महामुनिः ॥ २५ ॥,etat sarvaṃ mahātejā janakāya mahātmane | nivedya virarāmātha viśvāmitro mahāmuniḥ || 25 ||
+50,1,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रस्य धीमतः । हृष्टरोमा महातेजाः शतानन्दो महातपाः ॥ १ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā viśvāmitrasya dhīmataḥ | hṛ��ṭaromā mahātejāḥ śatānando mahātapāḥ || 1 ||
+50,2,गौतमस्य सुतो ज्येष्ठस्तपसा द्योतितप्रभः । रामसंदर्शनादेव परं विस्मयमागतः ॥ २ ॥,gautamasya suto jyeṣṭhastapasā dyotitaprabhaḥ | rāmasaṃdarśanādeva paraṃ vismayamāgataḥ || 2 ||
+50,3,स तौ निषण्णौ संप्रेक्ष्य सुखासीनौ नृपात्मजौ । शतानन्दो मुनिश्रेष्ठं विश्वामित्रमथाब्रवीत् ॥ ३ ॥,sa tau niṣaṇṇau saṃprekṣya sukhāsīnau nṛpātmajau | śatānando muniśreṣṭhaṃ viśvāmitramathābravīt || 3 ||
+50,4,अपि ते मुनिशार्दूल मम माता यशस्विनी । दर्शिता राजपुत्राय तपो दीर्घमुपागता ॥ ४ ॥,api te muniśārdūla mama mātā yaśasvinī | darśitā rājaputrāya tapo dīrghamupāgatā || 4 ||
+50,5,अपि रामे महातेजो मम माता यशस्विनी । वन्यैरुपाहरत् पूजां पूजार्हे सर्वदेहिनाम् ॥ ५ ॥,api rāme mahātejo mama mātā yaśasvinī | vanyairupāharat pūjāṃ pūjārhe sarvadehinām || 5 ||
+50,6,अपि रामाय कथितं यथावृत्तं पुरातनम् । मम मातुर्महातेजो देवेन दुरनुष्ठितम् ॥ ६ ॥,api rāmāya kathitaṃ yathāvṛttaṃ purātanam | mama māturmahātejo devena duranuṣṭhitam || 6 ||
+50,7,अपि कौशिक भद्रं ते गुरुणा मम संगता । माता मम मुनिश्रेष्ठ रामसंदर्शनादितः ॥ ७ ॥,api kauśika bhadraṃ te guruṇā mama saṃgatā | mātā mama muniśreṣṭha rāmasaṃdarśanāditaḥ || 7 ||
+50,8,अपि मे गुरुणा रामः पूजितः कुशिकात्मज । इहागतो महातेजाः पूजां प्राप्य महात्मनः ॥ ८ ॥,api me guruṇā rāmaḥ pūjitaḥ kuśikātmaja | ihāgato mahātejāḥ pūjāṃ prāpya mahātmanaḥ || 8 ||
+50,9,अपि शान्तेन मनसा गुरुर्मे कुशिकात्मज । इहागतेन रामेण प्रयतेनाभिवादितः ॥ ९ ॥,api śāntena manasā gururme kuśikātmaja | ihāgatena rāmeṇa prayatenābhivāditaḥ || 9 ||
+50,10,तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रो महामुनिः । प्रत्युवाच शतानन्दं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥ १० ॥,tacchrutvā vacanaṃ tasya viśvāmitro mahāmuniḥ | pratyuvāca śatānandaṃ vākyajño vākyakovidam || 10 ||
+50,11,नातिक्रान्तं मुनिश्रेष्ठ यत् कर्तव्यं कृतं मया । संगता मुनिना पत्नी भार्गवेणेव रेणुका ॥ ११ ॥,nātikrāntaṃ muniśreṣṭha yat kartavyaṃ kṛtaṃ mayā | saṃgatā muninā patnī bhārgaveṇeva reṇukā || 11 ||
+50,12,तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रस्य धीमतः । शतानन्दो महातेजा रामं वचनमब्रवीत् ॥ १२ ॥,tacchrutvā vacanaṃ tasya viśvāmitrasya dhīmataḥ | śatānando mahātejā rāmaṃ vacanamabravīt || 12 ||
+50,13,स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तो ऽसि राघव । विश्वामित्रं पुरस्कृत्य महर्षिमपराजितम् ॥ १३ ॥,svāgataṃ te naraśreṣṭha diṣṭyā prāpto'si rāghava | viśvāmitraṃ puraskṛtya maharṣimaparājitam || 13 ||
+50,14,अचिन्त्यकर्मा तपसा ब्रह्मर्षिरमितप्रभः । विश्वामित्रो महातेजा वेत्स्येनं परमां गतिम् ॥ १४ ॥,acintyakarmā tapasā brahmarṣiramitaprabhaḥ | viśvāmitro mahātejā vetsyenaṃ paramāṃ gatim || 14 ||
+50,15,नास्ति धन्यतरो राम त्वत्तो ऽन्यो भुवि कश्चन । गोप्ता कुशिकपुत्रस्ते येन तप्तं महत्तपः ॥ १५ ॥,nāsti dhanyataro rāma tvatto'nyo bhuvi kaścana | goptā kuśikaputraste yena taptaṃ mahattapaḥ || 15 ||
+50,16,श्रूयतां चाभिदास्यामि कौशिकस्य महात्मनः । यथाबलं यथावृत्तं तन्मे निगदतः शृणु ॥ १६ ॥,śrūyatāṃ cābhidāsyāmi kauśikasya mahātmanaḥ | yathābalaṃ yathāvṛttaṃ tanme nigadataḥ śṛṇu || 16 ||
+50,17,राजाभूदेष धर्मात्मा दीर्घ कालमरिंदमः । धर्मज्ञः कृतविद्यश्च प्रजानां च हिते रतः ॥ १७ ॥,rājābhūdeṣa dharmātmā dīrgha kālamariṃdamaḥ | dharmajñaḥ kṛtavidyaśca prajānāṃ ca hite rataḥ || 17 ||
+50,18,प्रजापतिसुतस्त्वासीत् कुशो नाम महीपतिः । कुशस्य पुत्रो बलवान् कुशनाभः सुधार्मिकः ॥ १८ ॥,prajāpatisutastvāsīt kuśo nāma mahīpatiḥ | kuśasya putro balavān kuśanābhaḥ sudhārmikaḥ || 18 ||
+50,19,कुशनाभसुतस्त्वासीद्गाधिरित्येव विश्रुतः । गाधेः पुत्रो महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ॥ १९ ॥,kuśanābhasutastvāsīdgādhirityeva viśrutaḥ | gādheḥ putro mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ || 19 ||
+50,20,विश्वमित्रो महातेजाः पालयामास मेदिनीम् । बहुवर्षसहस्राणि राजा राज्यमकारयत् ॥ २० ॥,viśvamitro mahātejāḥ pālayāmāsa medinīm | bahuvarṣasahasrāṇi rājā rājyamakārayat || 20 ||
+50,21,कदा चित्तु महातेजा योजयित्वा वरूथिनीम् । अक्षौहिणीपरिवृतः परिचक्राम मेदिनीम् ॥ २१ ॥,kadā cittu mahātejā yojayitvā varūthinīm | akṣauhiṇīparivṛtaḥ paricakrāma medinīm || 21 ||
+50,22,नगराणि च राष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन् । आश्रमान् क्रमशो राजा विचरन्नाजगामह ॥ २२ ॥,nagarāṇi ca rāṣṭrāṇi saritaśca tathā girīn | āśramān kramaśo rājā vicarannājagāmaha || 22 ||
+50,23,वसिष्ठस्याश्रमपदं नानापुष्पफलद्रुमम् । नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम् ॥ २३ ॥,vasiṣṭhasyāśramapadaṃ nānāpuṣpaphaladrumam | nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ siddhacāraṇasevitam || 23 ||
+50,24,देवदानवगन्धर्वैः किंनरैरुपशोभितम् । प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसंघनिषेवितम् ॥ २४ ॥,devadānavagandharvaiḥ kiṃnarairupaśobhitam | praśāntahariṇākīrṇaṃ dvijasaṃghaniṣevitam || 24 ||
+50,25,ब्रह्मर्षिगणसंकीर्णं देवर्षिगणसेवितम् । तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभिः ॥ २५ ॥,brahmarṣigaṇasaṃkīrṇaṃ devarṣigaṇasevitam | tapaścaraṇasaṃsiddhairagnikalpairmahātmabhiḥ || 25 ||
+50,26,सततं संकुलं श्रीमद्ब्रह्मकल्पैर्महात्मभिः । अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा ॥ २६ ॥,satataṃ saṃkulaṃ śrīmadbrahmakalpairmahātmabhiḥ | abbhakṣairvāyubhakṣaiśca śīrṇaparṇāśanaistathā || 26 ||
+50,27,फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियैः । ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणैः ॥ २७ ॥,phalamūlāśanairdāntairjitaroṣairjitendriyaiḥ | ṛṣibhirvālakhilyaiśca japahomaparāyaṇaiḥ || 27 ||
+50,28,वसिष्ठस्याश्रमपदं ब्रह्मलोकमिवापरम् । ददर्श जयतां श्रेष्ठ विश्वामित्रो महाबलः ॥ २८ ॥,vasiṣṭhasyāśramapadaṃ brahmalokamivāparam | dadarśa jayatāṃ śreṣṭha viśvāmitro mahābalaḥ || 28 ||
+51,1,स दृष्ट्वा परमप्रीतो विश्वामित्रो महाबलः । प्रणतो विनयाद्वीरो वसिष्ठं जपतां वरम् ॥ १ ॥,sa dṛṣṭvā paramaprīto viśvāmitro mahābalaḥ | praṇato vinayādvīro vasiṣṭhaṃ japatāṃ varam || 1 ||
+51,2,स्वागतं तव चेत्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना । आसनं चास्य भगव��न् वसिष्ठो व्यादिदेश ह ॥ २ ॥,svāgataṃ tava cetyukto vasiṣṭhena mahātmanā | āsanaṃ cāsya bhagavān vasiṣṭho vyādideśa ha || 2 ||
+51,3,उपविष्टाय च तदा विश्वामित्राय धीमते । यथान्यायं मुनिवरः फलमूलमुपाहरत् ॥ ३ ॥,upaviṣṭāya ca tadā viśvāmitrāya dhīmate | yathānyāyaṃ munivaraḥ phalamūlamupāharat || 3 ||
+51,4,प्रतिगृह्य च तां पूजां वसिष्ठाद् राजसत्तमः । तपोऽग्निहोत्रशिष्येषु कुशलं पर्यपृच्छत ॥ ४ ॥,pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ vasiṣṭhād rājasattamaḥ | tapo'gnihotraśiṣyeṣu kuśalaṃ paryapṛcchata || 4 ||
+51,5,विश्वामित्रो महातेजा वनस्पतिगणे तथा । सर्वत्र कुशलं चाह वसिष्ठो राजसत्तमम् ॥ ५ ॥,viśvāmitro mahātejā vanaspatigaṇe tathā | sarvatra kuśalaṃ cāha vasiṣṭho rājasattamam || 5 ||
+51,6,सुखोपविष्टं राजानं विश्वामित्रं महातपाः । पप्रच्छ जपतां श्रेष्ठो वसिष्ठो ब्रह्मणः सुतः ॥ ६ ॥,sukhopaviṣṭaṃ rājānaṃ viśvāmitraṃ mahātapāḥ | papraccha japatāṃ śreṣṭho vasiṣṭho brahmaṇaḥ sutaḥ || 6 ||
+51,7,कच्चित्ते कुशलं राजन् कच्चिद्धर्मेण रञ्जयन् । प्रजाः पालयसे राजन् राजवृत्तेन धार्मिक ॥ ७ ॥,kaccitte kuśalaṃ rājan kacciddharmeṇa rañjayan | prajāḥ pālayase rājan rājavṛttena dhārmika || 7 ||
+51,8,कच्चित्ते सुभृता भृत्याः कच्चित्तिष्ठन्ति शासने । कच्चित्ते विजिताः सर्वे रिपवो रिपुसूदन ॥ ८ ॥,kaccitte subhṛtā bhṛtyāḥ kaccittiṣṭhanti śāsane | kaccitte vijitāḥ sarve ripavo ripusūdana || 8 ||
+51,9,कच्चिद्बले च कोशे च मित्रेषु च परंतप । कुशलं ते नरव्याघ्र पुत्रपौत्रे तथानघ ॥ ९ ॥,kaccidbale ca kośe ca mitreṣu ca paraṃtapa | kuśalaṃ te naravyāghra putrapautre tathānagha || 9 ||
+51,10,सर्वत्र कुशलं राजा वसिष्ठं प्रत्युदाहरत् । विश्वामित्रो महातेजा वसिष्ठं विनयान्वितः ॥ १० ॥,sarvatra kuśalaṃ rājā vasiṣṭhaṃ pratyudāharat | viśvāmitro mahātejā vasiṣṭhaṃ vinayānvitaḥ || 10 ||
+51,11,कृत्वोभौ सुचिरं कालं धर्मिष्ठौ ताः कथाः शुभाः । मुदा परमया युक्तौ प्रीयेतां तौ परस्परम् ॥ ११ ॥,kṛtvobhau suciraṃ kālaṃ dharmiṣṭhau tāḥ kathāḥ śubhāḥ | mudā paramayā yuktau prīyetāṃ tau parasparam || 11 ||
+51,12,ततो वसिष्ठो भगवान् कथान्ते रघुनन्दन । विश्वामित्रमिदं वाक्यमुवाच प्रहसन्निव ॥ १२ ॥,tato vasiṣṭho bhagavān kathānte raghunandana | viśvāmitramidaṃ vākyamuvāca prahasanniva || 12 ||
+51,13,आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि बलस्यास्य महाबल । तव चैवाप्रमेयस्य यथार्हं संप्रतीच्छ मे ॥ १३ ॥,ātithyaṃ kartumicchāmi balasyāsya mahābala | tava caivāprameyasya yathārhaṃ saṃpratīccha me || 13 ||
+51,14,सत्क्रियां तु भवानेतां प्रतीच्छतु मयोद्यताम् । राजंस्त्वमतिथिश्रेष्ठः पूजनीयः प्रयत्नतः ॥ १४ ॥,satkriyāṃ tu bhavānetāṃ pratīcchatu mayodyatām | rājaṃstvamatithiśreṣṭhaḥ pūjanīyaḥ prayatnataḥ || 14 ||
+51,15,एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महामतिः । कृतमित्यब्रवीद् राजा पूजावाक्येन मे त्वया ॥ १५ ॥,evamukto vasiṣṭhena viśvāmitro mahāmatiḥ | kṛtamityabravīd rājā pūjāvākyena me tvayā || 15 ||
+51,16,फलमूलेन भगवन् विद्यते यत्तवाश्रमे । पाद्येनाचमनीयेन भगवद्दर्शन���न च ॥ १६ ॥,phalamūlena bhagavan vidyate yattavāśrame | pādyenācamanīyena bhagavaddarśanena ca || 16 ||
+51,17,सर्वथा च महाप्राज्ञ पूजार्हेण सुपूजितः । गमिष्यामि नमस्ते ऽस्तु मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा ॥ १७ ॥,sarvathā ca mahāprājña pūjārheṇa supūjitaḥ | gamiṣyāmi namaste'stu maitreṇekṣasva cakṣuṣā || 17 ||
+51,18,एवं ब्रुवन्तं राजानं वसिष्ठः पुनरेव हि । न्यमन्त्रयत धर्मात्मा पुनः पुनरुदारधीः ॥ १८ ॥,evaṃ bruvantaṃ rājānaṃ vasiṣṭhaḥ punareva hi | nyamantrayata dharmātmā punaḥ punarudāradhīḥ || 18 ||
+51,19,बाढमित्येव गाधेयो वसिष्ठं प्रत्युवाच ह । यथा प्रियं भगवतस्तथास्तु मुनिसत्तम ॥ १९ ॥,bāḍhamityeva gādheyo vasiṣṭhaṃ pratyuvāca ha | yathā priyaṃ bhagavatastathāstu munisattama || 19 ||
+51,20,एवमुक्तो महातेजा वसिष्ठो जपतां वरः । आजुहाव ततः प्रीतः कल्माषीं धूतकल्मषः ॥ २० ॥,evamukto mahātejā vasiṣṭho japatāṃ varaḥ | ājuhāva tataḥ prītaḥ kalmāṣīṃ dhūtakalmaṣaḥ || 20 ||
+51,21,एह्येहि शबले क्षिप्रं शृणु चापि वचो मम । सबलस्यास्य राजर्षेः कर्तुं व्यवसितो ऽस्म्यहम् । भोजनेन महार्हेण सत्कारं संविधत्स्व मे ॥ २१ ॥,ehyehi śabale kṣipraṃ śṛṇu cāpi vaco mama | sabalasyāsya rājarṣeḥ kartuṃ vyavasito'smyaham | bhojanena mahārheṇa satkāraṃ saṃvidhatsva me || 21 ||
+51,22,यस्य यस्य यथाकामं षड्रसेष्वभिपूजितम् । तत् सर्वं कामधुग्दिव्ये अभिवर्षकृते मम ॥ २२ ॥,yasya yasya yathākāmaṃ ṣaḍraseṣvabhipūjitam | tat sarvaṃ kāmadhugdivye abhivarṣakṛte mama || 22 ||
+51,23,रसेनान्नेन पानेन लेह्यचोष्येण संयुतम् । अन्नानां निचयं सर्वं सृजस्व शबले त्वर ॥ २३ ॥,rasenānnena pānena lehyacoṣyeṇa saṃyutam | annānāṃ nicayaṃ sarvaṃ sṛjasva śabale tvara || 23 ||
+52,1,एवमुक्ता वसिष्ठेन शबला शत्रुसूदन । विदधे कामधुक्कामान्यस्य यस्य यथेप्सितम् ॥ १ ॥,evamuktā vasiṣṭhena śabalā śatrusūdana | vidadhe kāmadhukkāmānyasya yasya yathepsitam || 1 ||
+52,2,इक्षून्मधूंस्तथा लाजान्मैरेयांश्च वरासवान् । पानानि च महार्हाणि भक्ष्यांश्चोच्चावचांस्तथा ॥ २ ॥,ikṣūnmadhūṃstathā lājānmaireyāṃśca varāsavān | pānāni ca mahārhāṇi bhakṣyāṃścoccāvacāṃstathā || 2 ||
+52,3,उष्णाढ्यस्यौदनस्यापि राशयः पर्वतोपमाः । मृष्टान्नानि च सूपाश्च दधिकुल्यास्तथैव च ॥ ३ ॥,uṣṇāḍhyasyaudanasyāpi rāśayaḥ parvatopamāḥ | mṛṣṭānnāni ca sūpāśca dadhikulyāstathaiva ca || 3 ||
+52,4,नानास्वादुरसानां च षाडवानां तथैव च । भाजनानि सुपूर्णानि गौडानि च सहस्रशः ॥ ४ ॥,nānāsvādurasānāṃ ca ṣāḍavānāṃ tathaiva ca | bhājanāni supūrṇāni gauḍāni ca sahasraśaḥ || 4 ||
+52,5,सर्वमासीत् सुसंतुष्टं हृष्टपुष्टजनाकुलम् । विश्वामित्रबलं राम वसिष्ठेनाभितर्पितम् ॥ ५ ॥,sarvamāsīt susaṃtuṣṭaṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulam | viśvāmitrabalaṃ rāma vasiṣṭhenābhitarpitam || 5 ||
+52,6,विश्वामित्रो ऽपि राजर्षिर्हृष्टपुष्टस्तदाभवत् । सान्तः पुरवरो राजा सब्राह्मणपुरोहितः ॥ ६ ॥,viśvāmitro'pi rājarṣirhṛṣṭapuṣṭastadābhavat | sāntaḥ puravaro rājā sabrāhmaṇapurohitaḥ || 6 ||
+52,7,सामात्यो मन्त्रिसहितः सभृत्यः पूजित��्तदा । युक्तः परेण हर्षेण वसिष्ठमिदमब्रवीत् ॥ ७ ॥,sāmātyo mantrisahitaḥ sabhṛtyaḥ pūjitastadā | yuktaḥ pareṇa harṣeṇa vasiṣṭhamidamabravīt || 7 ||
+52,8,पूजितो ऽहं त्वया ब्रह्मन्पूजार्हेण सुसत्कृतः । श्रूयतामभिधास्यामि वाक्यं वाक्यविशारद ॥ ८ ॥,pūjito'haṃ tvayā brahmanpūjārheṇa susatkṛtaḥ | śrūyatāmabhidhāsyāmi vākyaṃ vākyaviśārada || 8 ||
+52,9,गवां शतसहस्रेण दीयतां शबला मम । रत्नं हि भगवन्नेतद् रत्नहारी च पार्थिवः । तस्मान्मे शबलां देहि ममैषा धर्मतो द्विज ॥ ९ ॥,gavāṃ śatasahasreṇa dīyatāṃ śabalā mama | ratnaṃ hi bhagavannetad ratnahārī ca pārthivaḥ | tasmānme śabalāṃ dehi mamaiṣā dharmato dvija || 9 ||
+52,10,एवमुक्तस्तु भगवान् वसिष्ठो मुनिसत्तमः । विश्वामित्रेण धर्मात्मा प्रत्युवाच महीपतिम् ॥ १० ॥,evamuktastu bhagavān vasiṣṭho munisattamaḥ | viśvāmitreṇa dharmātmā pratyuvāca mahīpatim || 10 ||
+52,11,नाहं शतसहस्रेण नापि कोटिशतैर्गवाम् । राजन्दास्यामि शबलां राशिभी रजतस्य वा ॥ ११ ॥,nāhaṃ śatasahasreṇa nāpi koṭiśatairgavām | rājandāsyāmi śabalāṃ rāśibhī rajatasya vā || 11 ||
+52,12,न परित्यागमर्हेयं मत्सकाशादरिंदम । शाश्वती शबला मह्यं कीर्तिरात्मवतो यथा ॥ १२ ॥,na parityāgamarheyaṃ matsakāśādariṃdama | śāśvatī śabalā mahyaṃ kīrtirātmavato yathā || 12 ||
+52,13,अस्यां हव्यं च कव्यं च प्राणयात्रा तथैव च । आयत्तमग्निहोत्रं च बलिर्होमस्तथैव च ॥ १३ ॥,asyāṃ havyaṃ ca kavyaṃ ca prāṇayātrā tathaiva ca | āyattamagnihotraṃ ca balirhomastathaiva ca || 13 ||
+52,14,स्वाहाकारवषट्कारौ विद्याश्च विविधास्तथा । आयत्तमत्र राजर्षे सर्वमेतन्न संशयः ॥ १४ ॥,svāhākāravaṣaṭkārau vidyāśca vividhāstathā | āyattamatra rājarṣe sarvametanna saṃśayaḥ || 14 ||
+52,15,सर्व स्वमेतत् सत्येन मम तुष्टिकरी सदा । कारणैर्बहुभी राजन्न दास्ये शबलां तव ॥ १५ ॥,sarva svametat satyena mama tuṣṭikarī sadā | kāraṇairbahubhī rājanna dāsye śabalāṃ tava || 15 ||
+52,16,वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु विश्वामित्रो ऽब्रवीत्ततः । संरब्धतरमत्यर्थं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ १६ ॥,vasiṣṭhenaivamuktastu viśvāmitro'bravīttataḥ | saṃrabdhataramatyarthaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 16 ||
+52,17,हैरण्यकक्ष्याग्रैवेयान् सुवर्णाङ्कुशभूषितान् । ददामि कुञ्जराणां ते सहस्राणि चतुर्दश ॥ १७ ॥,hairaṇyakakṣyāgraiveyān suvarṇāṅkuśabhūṣitān | dadāmi kuñjarāṇāṃ te sahasrāṇi caturdaśa || 17 ||
+52,18,हैरण्यानां रथानां च श्वेताश्वानां चतुर्युजाम् । ददामि ते शतान्यष्टौ किङ्किणीकविभूषितान् ॥ १८ ॥,hairaṇyānāṃ rathānāṃ ca śvetāśvānāṃ caturyujām | dadāmi te śatānyaṣṭau kiṅkiṇīkavibhūṣitān || 18 ||
+52,19,हयानां देशजातानां कुलजानां महौजसाम् । सहस्रमेकं दश च ददामि तव सुव्रत ॥ १९ ॥,hayānāṃ deśajātānāṃ kulajānāṃ mahaujasām | sahasramekaṃ daśa ca dadāmi tava suvrata || 19 ||
+52,20,नानावर्णविभक्तानां वयःस्थानां तथैव च । ददाम्येकां गवां कोटिं शबला दीयतां मम ॥ २० ॥,nānāvarṇavibhaktānāṃ vayaḥsthānāṃ tathaiva ca | dadāmyekāṃ gavāṃ koṭiṃ śabalā dīyatāṃ mama || 20 ||
+52,21,एवमुक्तस्तु भग��ान् विश्वामित्रेण धीमता । न दास्यामीति शबलां प्राह राजन् कथं चन ॥ २१ ॥,evamuktastu bhagavān viśvāmitreṇa dhīmatā | na dāsyāmīti śabalāṃ prāha rājan kathaṃ cana || 21 ||
+52,22,एतदेव हि मे रत्नमेतदेव हि मे धनम् । एतदेव हि सर्वस्वमेतदेव हि जीवितम् ॥ २२ ॥,etadeva hi me ratnametadeva hi me dhanam | etadeva hi sarvasvametadeva hi jīvitam || 22 ||
+52,23,दर्शश्च पूर्णमासश्च यज्ञाश्चैवाप्तदक्षिणाः । एतदेव हि मे राजन् विविधाश्च क्रियास्तथा ॥ २३ ॥,darśaśca pūrṇamāsaśca yajñāścaivāptadakṣiṇāḥ | etadeva hi me rājan vividhāśca kriyāstathā || 23 ||
+52,24,अदोमूलाः क्रियाः सर्वा मम राजन्न संशयः । बहूनां किं प्रलापेन न दास्ये कामदोहिनीम् ॥ २४ ॥,adomūlāḥ kriyāḥ sarvā mama rājanna saṃśayaḥ | bahūnāṃ kiṃ pralāpena na dāsye kāmadohinīm || 24 ||
+53,1,कामधेनुं वसिष्ठो ऽपि यदा न त्यजते मुनिः । तदास्य शबलां राम विश्वामित्रो ऽन्वकर्षत ॥ १ ॥,kāmadhenuṃ vasiṣṭho'pi yadā na tyajate muniḥ | tadāsya śabalāṃ rāma viśvāmitro'nvakarṣata || 1 ||
+53,2,नीयमाना तु शबला राम राज्ञा महात्मना । दुःखिता चिन्तयामास रुदन्ती शोककर्शिता ॥ २ ॥,nīyamānā tu śabalā rāma rājñā mahātmanā | duḥkhitā cintayāmāsa rudantī śokakarśitā || 2 ||
+53,3,परित्यक्ता वसिष्ठेन किमहं सुमहात्मना । याहं राजभृतैर्दीना ह्रियेयं भृशदुःखिता ॥ ३ ॥,parityaktā vasiṣṭhena kimahaṃ sumahātmanā | yāhaṃ rājabhṛtairdīnā hriyeyaṃ bhṛśaduḥkhitā || 3 ||
+53,4,किं मयापकृतं तस्य महर्षेर्भावितात्मनः । यन्मामनागसं भक्तामिष्टां त्यजति धार्मिकः ॥ ४ ॥,kiṃ mayāpakṛtaṃ tasya maharṣerbhāvitātmanaḥ | yanmāmanāgasaṃ bhaktāmiṣṭāṃ tyajati dhārmikaḥ || 4 ||
+53,5,इति सा चिन्तयित्वा तु निःश्वस्य च पुनः पुनः । जगाम वेगेन तदा वसिष्ठं परमौजसं ॥ ५ ॥,iti sā cintayitvā tu niḥśvasya ca punaḥ punaḥ | jagāma vegena tadā vasiṣṭhaṃ paramaujasaṃ || 5 ||
+53,6,निर्धूय तांस्तदा भृत्याञ् शतशः शत्रुसूदन । जगामानिलवेगेन पादमूलं महात्मनः ॥ ६ ॥,nirdhūya tāṃstadā bhṛtyāñ śataśaḥ śatrusūdana | jagāmānilavegena pādamūlaṃ mahātmanaḥ || 6 ||
+53,7,शबला सा रुदन्ती च क्रोशन्ती चेदमब्रवीत् । वसिष्ठस्याग्रतः स्थित्वा मेघदुन्दुभिराविणी ॥ ७ ॥,śabalā sā rudantī ca krośantī cedamabravīt | vasiṣṭhasyāgrataḥ sthitvā meghadundubhirāviṇī || 7 ||
+53,8,भगवन् किं परित्यक्ता त्वयाहं ब्रह्मणः सुत । यस्माद् राजभृता मां हि नयन्ते त्वत्सकाशतः ॥ ८ ॥,bhagavan kiṃ parityaktā tvayāhaṃ brahmaṇaḥ suta | yasmād rājabhṛtā māṃ hi nayante tvatsakāśataḥ || 8 ||
+53,9,एवमुक्तस्तु ब्रह्मर्षिरिदं वचनमब्रवीत् । शोकसंतप्तहृदयां स्वसारमिव दुःखिताम् ॥ ९ ॥,evamuktastu brahmarṣiridaṃ vacanamabravīt | śokasaṃtaptahṛdayāṃ svasāramiva duḥkhitām || 9 ||
+53,10,न त्वां त्यजामि शबले नापि मे ऽपकृतं त्वया । एष त्वां नयते राजा बलान्मत्तो महाबलः ॥ १० ॥,na tvāṃ tyajāmi śabale nāpi me'pakṛtaṃ tvayā | eṣa tvāṃ nayate rājā balānmatto mahābalaḥ || 10 ||
+53,11,न हि तुल्यं बलं मह्यं राजा त्वद्य विशेषतः । बली राजा क्षत्रियश्च पृथिव्याः पतिर���व च ॥ ११ ॥,na hi tulyaṃ balaṃ mahyaṃ rājā tvadya viśeṣataḥ | balī rājā kṣatriyaśca pṛthivyāḥ patireva ca || 11 ||
+53,12,इयमक्षौहिणीपूर्णा सवाजिरथसंकुला । हस्तिध्वजसमाकीर्णा तेनासौ बलवत्तरः ॥ १२ ॥,iyamakṣauhiṇīpūrṇā savājirathasaṃkulā | hastidhvajasamākīrṇā tenāsau balavattaraḥ || 12 ||
+53,13,एवमुक्ता वसिष्ठेन प्रत्युवाच विनीतवत् । वचनं वचनज्ञा सा ब्रह्मर्षिममितप्रभम् ॥ १३ ॥,evamuktā vasiṣṭhena pratyuvāca vinītavat | vacanaṃ vacanajñā sā brahmarṣimamitaprabham || 13 ||
+53,14,न बलं क्षत्रियस्याहुर्ब्राह्मणो बलवत्तरः । ब्रह्मन्ब्रह्मबलं दिव्यं क्षत्रात्तु बलवत्तरम् ॥ १४ ॥,na balaṃ kṣatriyasyāhurbrāhmaṇo balavattaraḥ | brahmanbrahmabalaṃ divyaṃ kṣatrāttu balavattaram || 14 ||
+53,15,अप्रमेयबलं तुभ्यं न त्वया बलवत्तरः । विश्वामित्रो महावीर्यस्तेजस्तव दुरासदम् ॥ १५ ॥,aprameyabalaṃ tubhyaṃ na tvayā balavattaraḥ | viśvāmitro mahāvīryastejastava durāsadam || 15 ||
+53,16,नियुङ्क्ष्व मां महातेजस्त्वद्ब्रह्मबलसंभृताम् । तस्य दर्पं बलं यत्तन्नाशयामि दुरात्मनः ॥ १६ ॥,niyuṅkṣva māṃ mahātejastvadbrahmabalasaṃbhṛtām | tasya darpaṃ balaṃ yattannāśayāmi durātmanaḥ || 16 ||
+53,17,इत्युक्तस्तु तया राम वसिष्ठः सुमहायशाः । सृजस्वेति तदोवाच बलं परबलारुजम् ॥ १७ ॥,ityuktastu tayā rāma vasiṣṭhaḥ sumahāyaśāḥ | sṛjasveti tadovāca balaṃ parabalārujam || 17 ||
+53,18,तस्या हुम्भारवोत्सृष्टाः पह्लवाः शतशो नृप । नाशयन्ति बलं सर्वं विश्वामित्रस्य पश्यतः ॥ १८ ॥,tasyā humbhāravotsṛṣṭāḥ pahlavāḥ śataśo nṛpa | nāśayanti balaṃ sarvaṃ viśvāmitrasya paśyataḥ || 18 ||
+53,19,स राजा परमक्रुद्धः क्रोधविस्फारितेक्षणः । पह्लवान्नाशयामास शस्त्रैरुच्चावचैरपि ॥ १९ ॥,sa rājā paramakruddhaḥ krodhavisphāritekṣaṇaḥ | pahlavānnāśayāmāsa śastrairuccāvacairapi || 19 ||
+53,20,विश्वामित्रार्दितान्दृष्ट्वा पह्लवाञ् शतशस्तदा । भूय एवासृजद्घोराञ् शकान्यवनमिश्रितान् ॥ २० ॥,viśvāmitrārditāndṛṣṭvā pahlavāñ śataśastadā | bhūya evāsṛjadghorāñ śakānyavanamiśritān || 20 ||
+53,21,तैरासीत् संवृता भूमिः शकैर्यवनमिश्रितैः । प्रभावद्भिर्महावीर्यैर्हेमकिञ्जल्कसंनिभैः ॥ २१ ॥,tairāsīt saṃvṛtā bhūmiḥ śakairyavanamiśritaiḥ | prabhāvadbhirmahāvīryairhemakiñjalkasaṃnibhaiḥ || 21 ||
+53,22,दीर्घासिपट्टिशधरैर्हेमवर्णाम्बरावृतैः । निर्दग्धं तद्बलं सर्वं प्रदीप्तैरिव पावकैः ॥ २२ ॥,dīrghāsipaṭṭiśadharairhemavarṇāmbarāvṛtaiḥ | nirdagdhaṃ tadbalaṃ sarvaṃ pradīptairiva pāvakaiḥ || 22 ||
+53,23,ततो ऽस्त्राणि महातेजा विश्वामित्रो मुमोच ह ॥ २३ ॥,tato'strāṇi mahātejā viśvāmitro mumoca ha || 23 ||
+54,1,ततस्तानाकुलान्दृष्ट्वा विश्वामित्रास्त्रमोहितान् । वसिष्ठश्चोदयामास कामधुक् सृज योगतः ॥ १ ॥,tatastānākulāndṛṣṭvā viśvāmitrāstramohitān | vasiṣṭhaścodayāmāsa kāmadhuk sṛja yogataḥ || 1 ||
+54,2,तस्या हुम्भारवाज्जाताः काम्बोजा रविसंनिभाः । ऊधसस्त्वथ संजाताः पह्लवाः शस्त्रपाणयः ॥ २ ॥,tasyā humbhāravājjātāḥ kāmbojā ravisaṃnibhāḥ | ūdhasastvatha saṃjātāḥ pahlavāḥ śastrapāṇayaḥ || 2 ||
+54,3,योनिदेशाच्च यवनः शकृद्देशाच्छकास्तथा । रोमकूपेषु मेच्छाश्च हरीताः सकिरातकाः ॥ ३ ॥,yonideśācca yavanaḥ śakṛddeśācchakāstathā | romakūpeṣu mecchāśca harītāḥ sakirātakāḥ || 3 ||
+54,4,तैस्तन्निषूदितं सैन्यं विश्वमित्रस्य तत्क्षणात् । सपदातिगजं साश्वं सरथं रघुनन्दन ॥ ४ ॥,taistanniṣūditaṃ sainyaṃ viśvamitrasya tatkṣaṇāt | sapadātigajaṃ sāśvaṃ sarathaṃ raghunandana || 4 ||
+54,5,दृष्ट्वा निषूदितं सैन्यं वसिष्ठेन महात्मना । विश्वामित्रसुतानां तु शतं नानाविधायुधम् ॥ ५ ॥,dṛṣṭvā niṣūditaṃ sainyaṃ vasiṣṭhena mahātmanā | viśvāmitrasutānāṃ tu śataṃ nānāvidhāyudham || 5 ||
+54,6,अभ्यधावत् सुसंक्रुद्धं वसिष्ठं जपतां वरम् । हुंकारेणैव तान् सर्वान्निर्ददाह महानृषिः ॥ ६ ॥,abhyadhāvat susaṃkruddhaṃ vasiṣṭhaṃ japatāṃ varam | huṃkāreṇaiva tān sarvānnirdadāha mahānṛṣiḥ || 6 ||
+54,7,ते साश्वरथपादाता वसिष्ठेन महात्मना । भस्मीकृता मुहूर्तेन विश्वामित्रसुतास्तदा ॥ ७ ॥,te sāśvarathapādātā vasiṣṭhena mahātmanā | bhasmīkṛtā muhūrtena viśvāmitrasutāstadā || 7 ||
+54,8,दृष्ट्वा विनाशितान्पुत्रान्बलं च सुमहायशाः । सव्रीडश्चिन्तयाविष्टो विश्वामित्रो ऽभवत्तदा ॥ ८ ॥,dṛṣṭvā vināśitānputrānbalaṃ ca sumahāyaśāḥ | savrīḍaścintayāviṣṭo viśvāmitro'bhavattadā || 8 ||
+54,9,संदुर इव निर्वेगो भग्नदंष्ट्र इवोरगः । उपरक्त इवादित्यः सद्यो निष्प्रभतां गतः ॥ ९ ॥,saṃdura iva nirvego bhagnadaṃṣṭra ivoragaḥ | uparakta ivādityaḥ sadyo niṣprabhatāṃ gataḥ || 9 ||
+54,10,हतपुत्रबलो दीनो लूनपक्ष इव द्विजः । हतदर्पो हतोत्साहो निर्वेदं समपद्यत ॥ १० ॥,hataputrabalo dīno lūnapakṣa iva dvijaḥ | hatadarpo hatotsāho nirvedaṃ samapadyata || 10 ||
+54,11,स पुत्रमेकं राज्याय पालयेति नियुज्य च । पृथिवीं क्षत्रधर्मेण वनमेवान्वपद्यत ॥ ११ ॥,sa putramekaṃ rājyāya pālayeti niyujya ca | pṛthivīṃ kṣatradharmeṇa vanamevānvapadyata || 11 ||
+54,12,स गत्वा हिमवत्पार्श्वं किंनरोरगसेवितम् । महादेवप्रसादार्थं तपस्तेपे महातपाः ॥ १२ ॥,sa gatvā himavatpārśvaṃ kiṃnaroragasevitam | mahādevaprasādārthaṃ tapastepe mahātapāḥ || 12 ||
+54,13,केन चित्त्वथ कालेन देवेशो वृषभध्वजः । दर्शयामास वरदो विश्वामित्रं महामुनिम् ॥ १३ ॥,kena cittvatha kālena deveśo vṛṣabhadhvajaḥ | darśayāmāsa varado viśvāmitraṃ mahāmunim || 13 ||
+54,14,किमर्थं तप्यसे राजन्ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् । वरदो ऽस्मि वरो यस्ते काङ्क्षितः सो ऽभिधीयताम् ॥ १४ ॥,kimarthaṃ tapyase rājanbrūhi yatte vivakṣitam | varado'smi varo yaste kāṅkṣitaḥ so'bhidhīyatām || 14 ||
+54,15,एवमुक्तस्तु देवेन विश्वामित्रो महातपाः । प्रणिपत्य महादेवमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १५ ॥,evamuktastu devena viśvāmitro mahātapāḥ | praṇipatya mahādevamidaṃ vacanamabravīt || 15 ||
+54,16,यदि तुष्टो महादेव धनुर्वेदो ममानघ । साङ्गोपाङ्गोपनिषदः सरहस्यः प्रदीयताम् ॥ १६ ॥,yadi tuṣṭo mahādeva dhanurvedo mamānagha | sāṅgopāṅgopaniṣadaḥ sarahasyaḥ pradīyatām || 16 ||
+54,17,यानि देवेषु चास्त्राणि ���ानवेषु महर्षिषु । गन्धर्वयक्षरक्षःसु प्रतिभान्तु ममानघ ॥ १७ ॥,yāni deveṣu cāstrāṇi dānaveṣu maharṣiṣu | gandharvayakṣarakṣaḥsu pratibhāntu mamānagha || 17 ||
+54,18,तव प्रसादाद्भवतु देवदेव ममेप्सितम् । एवमस्त्विति देवेशो वाक्यमुक्त्वा दिवं गतः ॥ १८ ॥,tava prasādādbhavatu devadeva mamepsitam | evamastviti deveśo vākyamuktvā divaṃ gataḥ || 18 ||
+54,19,प्राप्य चास्त्राणि राजर्षिर्विश्वामित्रो महाबलः । दर्पेण महता युक्तो दर्पपूर्णो ऽभवत्तदा ॥ १९ ॥,prāpya cāstrāṇi rājarṣirviśvāmitro mahābalaḥ | darpeṇa mahatā yukto darpapūrṇo'bhavattadā || 19 ||
+54,20,विवर्धमानो वीर्येण समुद्र इव पर्वणि । हतमेव तदा मेने वसिष्ठमृषिसत्तमम् ॥ २० ॥,vivardhamāno vīryeṇa samudra iva parvaṇi | hatameva tadā mene vasiṣṭhamṛṣisattamam || 20 ||
+54,21,ततो गत्वाश्रमपदं मुमोचास्त्राणि पार्थिवः । यैस्तत्तपोवनं सर्वं निर्दग्धं चास्त्रतेजसा ॥ २१ ॥,tato gatvāśramapadaṃ mumocāstrāṇi pārthivaḥ | yaistattapovanaṃ sarvaṃ nirdagdhaṃ cāstratejasā || 21 ||
+54,22,उदीर्यमाणमस्त्रं तद्विश्वामित्रस्य धीमतः । दृष्ट्वा विप्रद्रुता भीता मुनयः शतशो दिशः ॥ २२ ॥,udīryamāṇamastraṃ tadviśvāmitrasya dhīmataḥ | dṛṣṭvā vipradrutā bhītā munayaḥ śataśo diśaḥ || 22 ||
+54,23,वसिष्ठस्य च ये शिष्यास्तथैव मृगपक्षिणः । विद्रवन्ति भयाद्भीता नानादिग्भ्यः सहस्रशः ॥ २३ ॥,vasiṣṭhasya ca ye śiṣyāstathaiva mṛgapakṣiṇaḥ | vidravanti bhayādbhītā nānādigbhyaḥ sahasraśaḥ || 23 ||
+54,24,वसिष्ठस्याश्रमपदं शून्यमासीन्महात्मनः । मुहूर्तमिव निःशब्दमासीदीरिणसंनिभम् ॥ २४ ॥,vasiṣṭhasyāśramapadaṃ śūnyamāsīnmahātmanaḥ | muhūrtamiva niḥśabdamāsīdīriṇasaṃnibham || 24 ||
+54,25,वदतो वै वसिष्ठस्य मा भैष्टेति मुहुर्मुहुः । नाशयाम्यद्य गाधेयं नीहारमिव भास्करः ॥ २५ ॥,vadato vai vasiṣṭhasya mā bhaiṣṭeti muhurmuhuḥ | nāśayāmyadya gādheyaṃ nīhāramiva bhāskaraḥ || 25 ||
+54,26,एवमुक्त्वा महातेजा वसिष्ठो जपतां वरः । विश्वामित्रं तदा वाक्यं सरोषमिदमब्रवीत् ॥ २६ ॥,evamuktvā mahātejā vasiṣṭho japatāṃ varaḥ | viśvāmitraṃ tadā vākyaṃ saroṣamidamabravīt || 26 ||
+54,27,आश्रमं चिरसंवृद्धं यद्विनाशितवानसि । दुराचारो ऽसि यन्मूढ तस्मात्त्वं न भविष्यसि ॥ २७ ॥,āśramaṃ cirasaṃvṛddhaṃ yadvināśitavānasi | durācāro'si yanmūḍha tasmāttvaṃ na bhaviṣyasi || 27 ||
+54,28,इत्युक्त्वा परमक्रुद्धो दण्डमुद्यम्य सत्वरः । विधूम इव कालाग्निर्यमदण्डमिवापरम् ॥ २८ ॥,ityuktvā paramakruddho daṇḍamudyamya satvaraḥ | vidhūma iva kālāgniryamadaṇḍamivāparam || 28 ||
+55,1,एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महाबलः । आग्नेयमस्त्रमुत्क्षिप्य तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ १ ॥,evamukto vasiṣṭhena viśvāmitro mahābalaḥ | āgneyamastramutkṣipya tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 1 ||
+55,2,वसिष्ठो भगवान् क्रोधादिदं वचनमब्रवीत् ॥ २ ॥,vasiṣṭho bhagavān krodhādidaṃ vacanamabravīt || 2 ||
+55,3,क्षत्रबन्धो स्थितो ऽस्म्येष यद्बलं तद्विदर्शय । नाशयाम्येष ते दर्पं शस्त्रस्य तव गाधिज ��� ३ ॥,kṣatrabandho sthito'smyeṣa yadbalaṃ tadvidarśaya | nāśayāmyeṣa te darpaṃ śastrasya tava gādhija || 3 ||
+55,4,क्व च ते क्षत्रियबलं क्व च ब्रह्मबलं महत् । पश्य ब्रह्मबलं दिव्यं मम क्षत्रियपांसन ॥ ४ ॥,kva ca te kṣatriyabalaṃ kva ca brahmabalaṃ mahat | paśya brahmabalaṃ divyaṃ mama kṣatriyapāṃsana || 4 ||
+55,5,तस्यास्त्रं गाधिपुत्रस्य घोरमाग्नेयमुत्तमम् । ब्रह्मदण्डेन तच्छान्तमग्नेर्वेग इवाम्भसा ॥ ५ ॥,tasyāstraṃ gādhiputrasya ghoramāgneyamuttamam | brahmadaṇḍena tacchāntamagnervega ivāmbhasā || 5 ||
+55,6,वारुणं चैव रौद्रं च ऐन्द्रं पाशुपतं तथा । ऐषीकं चापि चिक्षेप रुषितो गाधिनन्दनः ॥ ६ ॥,vāruṇaṃ caiva raudraṃ ca aindraṃ pāśupataṃ tathā | aiṣīkaṃ cāpi cikṣepa ruṣito gādhinandanaḥ || 6 ||
+55,7,मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा । जृम्भणं मोहनं चैव संतापनविलापने ॥ ७ ॥,mānavaṃ mohanaṃ caiva gāndharvaṃ svāpanaṃ tathā | jṛmbhaṇaṃ mohanaṃ caiva saṃtāpanavilāpane || 7 ||
+55,8,शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम् । ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च ॥ ८ ॥,śoṣaṇaṃ dāraṇaṃ caiva vajramastraṃ sudurjayam | brahmapāśaṃ kālapāśaṃ vāruṇaṃ pāśameva ca || 8 ||
+55,9,पिनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी तथा । दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च ॥ ९ ॥,pinākāstraṃ ca dayitaṃ śuṣkārdre aśanī tathā | daṇḍāstramatha paiśācaṃ krauñcamastraṃ tathaiva ca || 9 ||
+55,10,धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च । वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा ॥ १० ॥,dharmacakraṃ kālacakraṃ viṣṇucakraṃ tathaiva ca | vāyavyaṃ mathanaṃ caiva astraṃ hayaśirastathā || 10 ||
+55,11,शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा । वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम् ॥ ११ ॥,śaktidvayaṃ ca cikṣepa kaṅkālaṃ musalaṃ tathā | vaidyādharaṃ mahāstraṃ ca kālāstramatha dāruṇam || 11 ||
+55,12,त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम् । एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन ॥ १२ ॥,triśūlamastraṃ ghoraṃ ca kāpālamatha kaṅkaṇam | etānyastrāṇi cikṣepa sarvāṇi raghunandana || 12 ||
+55,13,वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत् । तानि सर्वाणि दण्डेन ग्रसते ब्रह्मणः सुतः ॥ १३ ॥,vasiṣṭhe japatāṃ śreṣṭhe tadadbhutamivābhavat | tāni sarvāṇi daṇḍena grasate brahmaṇaḥ sutaḥ || 13 ||
+55,14,तेषु शान्तेषु ब्रह्मास्त्रं क्षिप्तवान् गाधिनन्दनः । तदस्त्रमुद्यतं दृष्ट्वा देवाः साग्निपुरोगमाः ॥ १४ ॥,teṣu śānteṣu brahmāstraṃ kṣiptavān gādhinandanaḥ | tadastramudyataṃ dṛṣṭvā devāḥ sāgnipurogamāḥ || 14 ||
+55,15,देवर्षयश्च संभ्रान्ता गन्धर्वाः समहोरगाः । त्रैलोक्यमासीत् संत्रस्तं ब्रह्मास्त्रे समुदीरिते ॥ १५ ॥,devarṣayaśca saṃbhrāntā gandharvāḥ samahoragāḥ | trailokyamāsīt saṃtrastaṃ brahmāstre samudīrite || 15 ||
+55,16,तदप्यस्त्रं महाघोरं ब्राह्मं ब्राह्मेण तेजसा । वसिष्ठो ग्रसते सर्वं ब्रह्मदण्डेन राघव ॥ १६ ॥,tadapyastraṃ mahāghoraṃ brāhmaṃ brāhmeṇa tejasā | vasiṣṭho grasate sarvaṃ brahmadaṇḍena rāghava || 16 ||
+55,17,ब्रह्मास्त्रं ग्रसमानस्य वसिष्ठस्य मह���त्मनः । त्रैलोक्यमोहनं रौद्रं रूपमासीत् सुदारुणम् ॥ १७ ॥,brahmāstraṃ grasamānasya vasiṣṭhasya mahātmanaḥ | trailokyamohanaṃ raudraṃ rūpamāsīt sudāruṇam || 17 ||
+55,18,रोमकूपेषु सर्वेषु वसिष्ठस्य महात्मनः । मरीच्य इव निष्पेतुरग्नेर्धूमाकुलार्चिषः ॥ १८ ॥,romakūpeṣu sarveṣu vasiṣṭhasya mahātmanaḥ | marīcya iva niṣpeturagnerdhūmākulārciṣaḥ || 18 ||
+55,19,प्राज्वलद्ब्रह्मदण्डश्च वसिष्ठस्य करोद्यतः । विधूम इव कालाग्निर्यमदण्ड इवापरः ॥ १९ ॥,prājvaladbrahmadaṇḍaśca vasiṣṭhasya karodyataḥ | vidhūma iva kālāgniryamadaṇḍa ivāparaḥ || 19 ||
+55,20,ततो ऽस्तुवन्मुनिगणा वसिष्ठं जपतां वरम् । अमोघं ते बलं ब्रह्मंस्तेजो धारय तेजसा ॥ २० ॥,tato'stuvanmunigaṇā vasiṣṭhaṃ japatāṃ varam | amoghaṃ te balaṃ brahmaṃstejo dhāraya tejasā || 20 ||
+55,21,निगृहीतस्त्वया ब्रह्मन् विश्वामित्रो महातपाः । प्रसीद जपतां श्रेष्ठ लोकाः सन्तु गतव्यथाः ॥ २१ ॥,nigṛhītastvayā brahman viśvāmitro mahātapāḥ | prasīda japatāṃ śreṣṭha lokāḥ santu gatavyathāḥ || 21 ||
+55,22,एवमुक्तो महातेजाः शमं चक्रे महातपाः । विश्वामित्रो ऽपि निकृतो विनिःश्वस्येदमब्रवीत् ॥ २२ ॥,evamukto mahātejāḥ śamaṃ cakre mahātapāḥ | viśvāmitro'pi nikṛto viniḥśvasyedamabravīt || 22 ||
+55,23,धिग्बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजोबलं बलम् । एकेन ब्रह्मदण्डेन सर्वास्त्राणि हतानि मे ॥ २३ ॥,dhigbalaṃ kṣatriyabalaṃ brahmatejobalaṃ balam | ekena brahmadaṇḍena sarvāstrāṇi hatāni me || 23 ||
+55,24,तदेतत् समवेक्ष्याहं प्रसन्नेन्द्रियमानसः । तपो महत् समास्थास्ये यद्वै ब्रह्मत्वकारकम् ॥ २४ ॥,tadetat samavekṣyāhaṃ prasannendriyamānasaḥ | tapo mahat samāsthāsye yadvai brahmatvakārakam || 24 ||
+56,1,ततः संतप्तहृदयः स्मरन्निग्रहमात्मनः । विनिःश्वस्य विनिःश्वस्य कृतवैरो महात्मना ॥ १ ॥,tataḥ saṃtaptahṛdayaḥ smarannigrahamātmanaḥ | viniḥśvasya viniḥśvasya kṛtavairo mahātmanā || 1 ||
+56,2,स दक्षिणां दिशं गत्वा महिष्या सह राघव । तताप परमं घोरं विश्वामित्रो महातपाः । फलमूलाशनो दान्तश्चचार परमं तपः ॥ २ ॥,sa dakṣiṇāṃ diśaṃ gatvā mahiṣyā saha rāghava | tatāpa paramaṃ ghoraṃ viśvāmitro mahātapāḥ | phalamūlāśano dāntaścacāra paramaṃ tapaḥ || 2 ||
+56,3,अथास्य जज्ञिरे पुत्राः सत्यधर्मपरायणाः । हविष्पन्दो मधुष्पन्दो दृढनेत्रो महारथः ॥ ३ ॥,athāsya jajñire putrāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ | haviṣpando madhuṣpando dṛḍhanetro mahārathaḥ || 3 ||
+56,4,पूर्णे वर्षसहस्रे तु ब्रह्मा लोकपितामहः । अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम् ॥ ४ ॥,pūrṇe varṣasahasre tu brahmā lokapitāmahaḥ | abravīnmadhuraṃ vākyaṃ viśvāmitraṃ tapodhanam || 4 ||
+56,5,जिता राजर्षिलोकास्ते तपसा कुशिकात्मज । अनेन तपसा त्वां हि राजर्षिरिति विद्महे ॥ ५ ॥,jitā rājarṣilokāste tapasā kuśikātmaja | anena tapasā tvāṃ hi rājarṣiriti vidmahe || 5 ||
+56,6,एवमुक्त्वा महातेजा जगाम सह दैवतैः । त्रिविष्टपं ब्रह्मलोकं लोकानां परमेश्वरः ॥ ६ ॥,evamuktvā mahātejā jagāma saha daivataiḥ | triviṣṭapaṃ brahmalokaṃ lokānāṃ parameśvaraḥ || 6 ||
+56,7,विश्वामित्रो ऽपि तच्छ्रुत्वा ह्रिया किं चिदवाङ्मुखः । दुःखेन महताविष्टः समन्युरिदमब्रवीत् ॥ ७ ॥,viśvāmitro'pi tacchrutvā hriyā kiṃ cidavāṅmukhaḥ | duḥkhena mahatāviṣṭaḥ samanyuridamabravīt || 7 ||
+56,8,तपश्च सुमहत्तप्तं राजर्षिरिति मां विदुः । देवाः सर्षिगणाः सर्वे नास्ति मन्ये तपःफलम् ॥ ८ ॥,tapaśca sumahattaptaṃ rājarṣiriti māṃ viduḥ | devāḥ sarṣigaṇāḥ sarve nāsti manye tapaḥphalam || 8 ||
+56,9,एवं निश्चित्य मनसा भूय एव महातपाः । तपश्चचार काकुत्स्थ परमं परमात्मवान् ॥ ९ ॥,evaṃ niścitya manasā bhūya eva mahātapāḥ | tapaścacāra kākutstha paramaṃ paramātmavān || 9 ||
+56,10,एतस्मिन्नेव काले तु सत्यवादी जितेन्द्रियः । त्रिशङ्कुरिति विख्यात इक्ष्वाकु कुलनन्दनः ॥ १० ॥,etasminneva kāle tu satyavādī jitendriyaḥ | triśaṅkuriti vikhyāta ikṣvāku kulanandanaḥ || 10 ||
+56,11,तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना यजेयमिति राघव । गच्छेयं स्वशरीरेण देवानां परमां गतिम् ॥ ११ ॥,tasya buddhiḥ samutpannā yajeyamiti rāghava | gaccheyaṃ svaśarīreṇa devānāṃ paramāṃ gatim || 11 ||
+56,12,स वसिष्ठं समाहूय कथयामास चिन्तितम् । अशक्यमिति चाप्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना ॥ १२ ॥,sa vasiṣṭhaṃ samāhūya kathayāmāsa cintitam | aśakyamiti cāpyukto vasiṣṭhena mahātmanā || 12 ||
+56,13,प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन स ययौ दक्षिणां दिशम् । वसिष्ठा दीर्घ तपसस्तपो यत्र हि तेपिरे ॥ १३ ॥,pratyākhyāto vasiṣṭhena sa yayau dakṣiṇāṃ diśam | vasiṣṭhā dīrgha tapasastapo yatra hi tepire || 13 ||
+56,14,त्रिशङ्कुः सुमहातेजाः शतं परमभास्वरम् । वसिष्ठपुत्रान्ददृशे तप्यमानान्यशस्विनः ॥ १४ ॥,triśaṅkuḥ sumahātejāḥ śataṃ paramabhāsvaram | vasiṣṭhaputrāndadṛśe tapyamānānyaśasvinaḥ || 14 ||
+56,15,सो ऽभिगम्य महात्मानः सर्वानेव गुरोः सुतान् । अभिवाद्यानुपूर्व्येण ह्रिया किं चिदवाङ्मुखः । अब्रवीत् सुमहातेजाः सर्वानेव कृताञ्जलिः ॥ १५ ॥,so'bhigamya mahātmānaḥ sarvāneva guroḥ sutān | abhivādyānupūrvyeṇa hriyā kiṃ cidavāṅmukhaḥ | abravīt sumahātejāḥ sarvāneva kṛtāñjaliḥ || 15 ||
+56,16,शरणं वः प्रपद्ये ऽहं शरण्याञ् शरणागतः । प्रत्याख्यातो ऽस्मि भद्रं वो वसिष्ठेन महात्मना ॥ १६ ॥,śaraṇaṃ vaḥ prapadye'haṃ śaraṇyāñ śaraṇāgataḥ | pratyākhyāto'smi bhadraṃ vo vasiṣṭhena mahātmanā || 16 ||
+56,17,यष्टुकामो महायज्ञं तदनुज्ञातुमर्थथ । गुरुपुत्रानहं सर्वान्नमस्कृत्य प्रसादये ॥ १७ ॥,yaṣṭukāmo mahāyajñaṃ tadanujñātumarthatha | guruputrānahaṃ sarvānnamaskṛtya prasādaye || 17 ||
+56,18,शिरसा प्रणतो याचे ब्राह्मणांस्तपसि स्थितान् । ते मां भवन्तः सिद्ध्यर्थं याजयन्तु समाहिताः । सशरीरो यथाहं हि देवलोकमवाप्नुयाम् ॥ १८ ॥,śirasā praṇato yāce brāhmaṇāṃstapasi sthitān | te māṃ bhavantaḥ siddhyarthaṃ yājayantu samāhitāḥ | saśarīro yathāhaṃ hi devalokamavāpnuyām || 18 ||
+56,19,प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन गतिमन्यां तपोधनाः । गुरुपुत्रानृते सर्वान्नाहं पश्यामि कां चन ॥ १९ ॥,pratyākhyāto vasiṣṭhena gatimanyāṃ tapodhanāḥ | guruputrānṛte sarvānnāhaṃ paśyāmi kāṃ cana || 19 ||
+56,20,इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधाः परमा गतिः । तस्मादनन्तरं सर्वे भवन्तो दैवतं मम ॥ २० ॥,ikṣvākūṇāṃ hi sarveṣāṃ purodhāḥ paramā gatiḥ | tasmādanantaraṃ sarve bhavanto daivataṃ mama || 20 ||
+57,1,ततस्त्रिशङ्कोर्वचनं श्रुत्वा क्रोधसमन्वितम् । ऋषिपुत्रशतं राम राजानमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥,tatastriśaṅkorvacanaṃ śrutvā krodhasamanvitam | ṛṣiputraśataṃ rāma rājānamidamabravīt || 1 ||
+57,2,प्रत्याख्यातो ऽसि दुर्बुद्धे गुरुणा सत्यवादिना । तं कथं समतिक्रम्य शाखान्तरमुपेयिवान् ॥ २ ॥,pratyākhyāto'si durbuddhe guruṇā satyavādinā | taṃ kathaṃ samatikramya śākhāntaramupeyivān || 2 ||
+57,3,इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधाः परमा गतिः । न चातिक्रमितुं शक्यं वचनं सत्यवादिनः ॥ ३ ॥,ikṣvākūṇāṃ hi sarveṣāṃ purodhāḥ paramā gatiḥ | na cātikramituṃ śakyaṃ vacanaṃ satyavādinaḥ || 3 ||
+57,4,अशक्यमिति चोवाच वसिष्ठो भगवानृषिः । तं वयं वै समाहर्तुं क्रतुं शक्ताः कथं तव ॥ ४ ॥,aśakyamiti covāca vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ | taṃ vayaṃ vai samāhartuṃ kratuṃ śaktāḥ kathaṃ tava || 4 ||
+57,5,बालिशस्त्वं नरश्रेष्ठ गम्यतां स्वपुरं पुनः । याजने भगवाञ् शक्तस्त्रैलोक्यस्यापि पार्थिव ॥ ५ ॥,bāliśastvaṃ naraśreṣṭha gamyatāṃ svapuraṃ punaḥ | yājane bhagavāñ śaktastrailokyasyāpi pārthiva || 5 ||
+57,6,तेषां तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधपर्याकुलाक्षरम् । स राजा पुनरेवैतानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६ ॥,teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā krodhaparyākulākṣaram | sa rājā punarevaitānidaṃ vacanamabravīt || 6 ||
+57,7,प्रत्याख्यातो ऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च । अन्यां गतिं गमिष्यामि स्वस्ति वो ऽस्तु तपोधनाः ॥ ७ ॥,pratyākhyāto'smi guruṇā guruputraistathaiva ca | anyāṃ gatiṃ gamiṣyāmi svasti vo'stu tapodhanāḥ || 7 ||
+57,8,ऋषिपुत्रास्तु तच्छ्रुत्वा वाक्यं घोराभिसंहितम् । शेपुः परमसंक्रुद्धाश्चण्डालत्वं गमिष्यसि । एवमुक्त्वा महात्मानो विविशुस्ते स्वमाश्रमम् ॥ ८ ॥,ṛṣiputrāstu tacchrutvā vākyaṃ ghorābhisaṃhitam | śepuḥ paramasaṃkruddhāścaṇḍālatvaṃ gamiṣyasi | evamuktvā mahātmāno viviśuste svamāśramam || 8 ||
+57,9,अथ रात्र्यां व्यतीतायां राजा चण्डालतां गतः । नीलवस्त्रधरो नीलः परुषो ध्वस्तमूर्धजः । चित्यमाल्यानुलेपश्च आयसाभरणो ऽभवत् ॥ ९ ॥,atha rātryāṃ vyatītāyāṃ rājā caṇḍālatāṃ gataḥ | nīlavastradharo nīlaḥ paruṣo dhvastamūrdhajaḥ | cityamālyānulepaśca āyasābharaṇo'bhavat || 9 ||
+57,10,तं दृष्ट्वा मन्त्रिणः सर्वे त्यक्त्वा चण्डालरूपिणम् । प्राद्रवन् सहिता राम पौरा ये ऽस्यानुगामिनः ॥ १० ॥,taṃ dṛṣṭvā mantriṇaḥ sarve tyaktvā caṇḍālarūpiṇam | prādravan sahitā rāma paurā ye'syānugāminaḥ || 10 ||
+57,11,एको हि राजा काकुत्स्थ जगाम परमात्मवान् । दह्यमानो दिवारात्रं विश्वामित्रं तपोधनम् ॥ ११ ॥,eko hi rājā kākutstha jagāma paramātmavān | dahyamāno divārātraṃ viśvāmitraṃ tapodhanam || 11 ||
+57,12,विश्वामित्रस्तु तं दृष्ट्वा राजानं विफलीकृतम् । चण्डालरूपिणं राम मुनिः कारुण्यमागतः ॥ १२ ॥,viśvāmitrastu taṃ dṛṣṭvā rājānaṃ viphalīkṛtam | caṇḍālarūpiṇaṃ rāma muniḥ kāruṇyamāgataḥ || 12 ||
+57,13,कारुण्यात् स महातेजा वाक्यं परम धार्मिकः । इदं जगाद भद्रं ते राजानं घोरदर्शनम् ॥ १३ ॥,kāruṇyāt sa mahātejā vākyaṃ parama dhārmikaḥ | idaṃ jagāda bhadraṃ te rājānaṃ ghoradarśanam || 13 ||
+57,14,किमागमनकार्यं ते राजपुत्र महाबल । अयोध्याधिपते वीर शापाच्चण्डालतां गतः ॥ १४ ॥,kimāgamanakāryaṃ te rājaputra mahābala | ayodhyādhipate vīra śāpāccaṇḍālatāṃ gataḥ || 14 ||
+57,15,अथ तद्वाक्यमाकर्ण्य राजा चण्डालतां गतः । अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥ १५ ॥,atha tadvākyamākarṇya rājā caṇḍālatāṃ gataḥ | abravīt prāñjalirvākyaṃ vākyajño vākyakovidam || 15 ||
+57,16,प्रत्याख्यातो ऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च । अनवाप्यैव तं कामं मया प्राप्तो विपर्ययः ॥ १६ ॥,pratyākhyāto'smi guruṇā guruputraistathaiva ca | anavāpyaiva taṃ kāmaṃ mayā prāpto viparyayaḥ || 16 ||
+57,17,सशरीरो दिवं यायामिति मे सौम्यदर्शनम् । मया चेष्टं क्रतुशतं तच्च नावाप्यते फलम् ॥ १७ ॥,saśarīro divaṃ yāyāmiti me saumyadarśanam | mayā ceṣṭaṃ kratuśataṃ tacca nāvāpyate phalam || 17 ||
+57,18,अनृतं नोक्त पूर्वं मे न च वक्ष्ये कदा चन । कृच्छ्रेष्वपि गतः सौम्य क्षत्रधर्मेण ते शपे ॥ १८ ॥,anṛtaṃ nokta pūrvaṃ me na ca vakṣye kadā cana | kṛcchreṣvapi gataḥ saumya kṣatradharmeṇa te śape || 18 ||
+57,19,यज्ञैर्बहुविधैरिष्टं प्रजा धर्मेण पालिताः । गुरवश्च महात्मानः शीलवृत्तेन तोषिताः ॥ १९ ॥,yajñairbahuvidhairiṣṭaṃ prajā dharmeṇa pālitāḥ | guravaśca mahātmānaḥ śīlavṛttena toṣitāḥ || 19 ||
+57,20,धर्मे प्रयतमानस्य यज्ञं चाहर्तुमिच्छतः । परितोषं न गच्छन्ति गुरवो मुनिपुंगव ॥ २० ॥,dharme prayatamānasya yajñaṃ cāhartumicchataḥ | paritoṣaṃ na gacchanti guravo munipuṃgava || 20 ||
+57,21,दैवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम् । दैवेनाक्रम्यते सर्वं दैवं हि परमा गतिः ॥ २१ ॥,daivameva paraṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam | daivenākramyate sarvaṃ daivaṃ hi paramā gatiḥ || 21 ||
+57,22,तस्य मे परमार्तस्य प्रसादमभिकाङ्क्षतः । कर्तुमर्हसि भद्रं ते दैवोपहतकर्मणः ॥ २२ ॥,tasya me paramārtasya prasādamabhikāṅkṣataḥ | kartumarhasi bhadraṃ te daivopahatakarmaṇaḥ || 22 ||
+57,23,नान्यां गतिं गमिष्यामि नान्यः शरणमस्ति मे । दैवं पुरुषकारेण निवर्तयितुमर्हसि ॥ २३ ॥,nānyāṃ gatiṃ gamiṣyāmi nānyaḥ śaraṇamasti me | daivaṃ puruṣakāreṇa nivartayitumarhasi || 23 ||
+58,1,उक्तवाक्यं तु राजानं कृपया कुशिकात्मजः । अब्रवीन्मधुरं वाक्यं साक्षाच्चण्डालरूपिणम् ॥ १ ॥,uktavākyaṃ tu rājānaṃ kṛpayā kuśikātmajaḥ | abravīnmadhuraṃ vākyaṃ sākṣāccaṇḍālarūpiṇam || 1 ||
+58,2,इक्ष्वाको स्वागतं वत्स जानामि त्वां सुधार्मिकम् । शरणं ते भविष्यामि मा भैषीर्नृपपुंगव ॥ २ ॥,ikṣvāko svāgataṃ vatsa jānāmi tvāṃ sudhārmikam | śaraṇaṃ te bhaviṣyāmi mā bhaiṣīrnṛpapuṃgava || 2 ||
+58,3,अहमामन्त्रये सर्वान्महर्षीन्पुण्यकर्मणः । यज्ञसाह्यकरान् राजंस्ततो यक्ष्यसि निर्वृतः ॥ ३ ॥,ahamāmantraye sarvānmaharṣīnpuṇyakarmaṇaḥ | yajñasāhyakarān rājaṃstato yakṣyasi nirvṛtaḥ || 3 ||
+58,4,गुरुशापकृतं रूपं यदिदं त्वयि वर्तते । अनेन सह रूपेण सशरीरो गमिष्यसि ॥ ४ ॥,guruśāpakṛtaṃ rūpaṃ yadidaṃ tvayi vartate | anena saha rūpeṇa saśarīro gamiṣyasi || 4 ||
+58,5,हस्तप्राप्तमहं मन्ये स्वर्गं तव नरेश्वर । यस्त्वं कौशिकमागम्य शरण्यं शरणं गतः ॥ ५ ॥,hastaprāptamahaṃ manye svargaṃ tava nareśvara | yastvaṃ kauśikamāgamya śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 5 ||
+58,6,एवमुक्त्वा महातेजाः पुत्रान्परमधार्मिकान् । व्यादिदेश महाप्राज्ञान्यज्ञसंभारकारणात् ॥ ६ ॥,evamuktvā mahātejāḥ putrānparamadhārmikān | vyādideśa mahāprājñānyajñasaṃbhārakāraṇāt || 6 ||
+58,7,सर्वाञ् शिष्यान् समाहूय वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७ ॥,sarvāñ śiṣyān samāhūya vākyametaduvāca ha || 7 ||
+58,8,सर्वानृषिवरान् वत्सा आनयध्वं ममाज्ञया । सशिष्यान् सुहृदश्चैव सर्त्विजः सुबहुश्रुतान् ॥ ८ ॥,sarvānṛṣivarān vatsā ānayadhvaṃ mamājñayā | saśiṣyān suhṛdaścaiva sartvijaḥ subahuśrutān || 8 ||
+58,9,यदन्यो वचनं ब्रूयान्मद्वाक्यबलचोदितः । तत् सर्वमखिलेनोक्तं ममाख्येयमनादृतम् ॥ ९ ॥,yadanyo vacanaṃ brūyānmadvākyabalacoditaḥ | tat sarvamakhilenoktaṃ mamākhyeyamanādṛtam || 9 ||
+58,10,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दिशो जग्मुस्तदाज्ञया । आजग्मुरथ देशेभ्यः सर्वेभ्यो ब्रह्मवादिनः ॥ १० ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā diśo jagmustadājñayā | ājagmuratha deśebhyaḥ sarvebhyo brahmavādinaḥ || 10 ||
+58,11,ते च शिष्याः समागम्य मुनिं ज्वलिततेजसं । ऊचुश्च वचनं सर्वे सर्वेषां ब्रह्मवादिनाम् ॥ ११ ॥,te ca śiṣyāḥ samāgamya muniṃ jvalitatejasaṃ | ūcuśca vacanaṃ sarve sarveṣāṃ brahmavādinām || 11 ||
+58,12,श्रुत्वा ते वचनं सर्वे समायान्ति द्विजातयः । सर्वदेशेषु चागच्छन् वर्जयित्वा महोदयम् ॥ १२ ॥,śrutvā te vacanaṃ sarve samāyānti dvijātayaḥ | sarvadeśeṣu cāgacchan varjayitvā mahodayam || 12 ||
+58,13,वासिष्ठं तच्छतं सर्वं क्रोधपर्याकुलाक्षरम् । यदाह वचनं सर्वं शृणु त्वं मुनिपुंगव ॥ १३ ॥,vāsiṣṭhaṃ tacchataṃ sarvaṃ krodhaparyākulākṣaram | yadāha vacanaṃ sarvaṃ śṛṇu tvaṃ munipuṃgava || 13 ||
+58,14,क्षत्रियो याजको यस्य चण्डालस्य विशेषतः । कथं सदसि भोक्तारो हविस्तस्य सुरर्षयः ॥ १४ ॥,kṣatriyo yājako yasya caṇḍālasya viśeṣataḥ | kathaṃ sadasi bhoktāro havistasya surarṣayaḥ || 14 ||
+58,15,ब्राह्मणा वा महात्मानो भुक्त्वा चण्डालभोजनम् । कथं स्वर्गं गमिष्यन्ति विश्वामित्रेण पालिताः ॥ १५ ॥,brāhmaṇā vā mahātmāno bhuktvā caṇḍālabhojanam | kathaṃ svargaṃ gamiṣyanti viśvāmitreṇa pālitāḥ || 15 ||
+58,16,एतद्वचनं नैष्ठुर्यमूचुः संरक्तलोचनाः । वासिष्ठा मुनिशार्दूल सर्वे ते समहोदयाः ॥ १६ ॥,etadvacanaṃ naiṣṭhuryamūcuḥ saṃraktalocanāḥ | vāsiṣṭhā muniśārdūla sarve te samahodayāḥ || 16 ||
+58,17,तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सर्वेषां मुनिपुंगवः । क्रोधसंरक्तनयनः सरोषमिदमब्रवीत् ॥ १७ ॥,teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā sarveṣāṃ munipuṃgavaḥ | krodhasaṃraktanayanaḥ saroṣamidamabravīt || 17 ||
+58,18,यद्दूषयन्त्यदुष्टं मां तप ��ग्रं समास्थितम् । भस्मीभूता दुरात्मानो भविष्यन्ति न संशयः ॥ १८ ॥,yaddūṣayantyaduṣṭaṃ māṃ tapa ugraṃ samāsthitam | bhasmībhūtā durātmāno bhaviṣyanti na saṃśayaḥ || 18 ||
+58,19,अद्य ते कालपाशेन नीता वैवस्वतक्षयम् । सप्तजातिशतान्येव मृतपाः सन्तु सर्वशः ॥ १९ ॥,adya te kālapāśena nītā vaivasvatakṣayam | saptajātiśatānyeva mṛtapāḥ santu sarvaśaḥ || 19 ||
+58,20,श्वमांसनियताहारा मुष्टिका नाम निर्घृणाः । विकृताश्च विरूपाश्च लोकाननुचरन्त्विमान् ॥ २० ॥,śvamāṃsaniyatāhārā muṣṭikā nāma nirghṛṇāḥ | vikṛtāśca virūpāśca lokānanucarantvimān || 20 ||
+58,21,महोदयश्च दुर्बुद्धिर्मामदूष्यं ह्यदूषयत् । दूषिटः सर्वलोकेषु निषादत्वं गमिष्यति ॥ २१ ॥,mahodayaśca durbuddhirmāmadūṣyaṃ hyadūṣayat | dūṣiṭaḥ sarvalokeṣu niṣādatvaṃ gamiṣyati || 21 ||
+58,22,प्राणातिपातनिरतो निरनुक्रोशतां गतः । दीर्घकालं मम क्रोधाद्दुर्गतिं वर्तयिष्यति ॥ २२ ॥,prāṇātipātanirato niranukrośatāṃ gataḥ | dīrghakālaṃ mama krodhāddurgatiṃ vartayiṣyati || 22 ||
+58,23,एतावदुक्त्वा वचनं विश्वामित्रो महातपाः । विरराम महातेजा ऋषिमध्ये महामुनिः ॥ २३ ॥,etāvaduktvā vacanaṃ viśvāmitro mahātapāḥ | virarāma mahātejā ṛṣimadhye mahāmuniḥ || 23 ||
+59,1,तपोबलहतान् कृत्वा वासिष्ठान् समहोदयान् । ऋषिमध्ये महातेजा विश्वामित्रो ऽभ्यभाषत ॥ १ ॥,tapobalahatān kṛtvā vāsiṣṭhān samahodayān | ṛṣimadhye mahātejā viśvāmitro'bhyabhāṣata || 1 ||
+59,2,अयमिक्ष्वाकुदायादस्त्रिशङ्कुरिति विश्रुतः । धर्मिष्ठश्च वदान्यश्च मां चैव शरणं गतः । स्वेनानेन शरीरेण देवलोकजिगीषया ॥ २ ॥,ayamikṣvākudāyādastriśaṅkuriti viśrutaḥ | dharmiṣṭhaśca vadānyaśca māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ | svenānena śarīreṇa devalokajigīṣayā || 2 ||
+59,3,यथायं स्वशरीरेण देवलोकं गमिष्यति । तथा प्रवर्त्यतां यज्ञो भवद्भिश्च मया सह ॥ ३ ॥,yathāyaṃ svaśarīreṇa devalokaṃ gamiṣyati | tathā pravartyatāṃ yajño bhavadbhiśca mayā saha || 3 ||
+59,4,विश्वामित्रवचः श्रुत्वा सर्व एव महर्षयः । ऊचुः समेत्य सहिता धर्मज्ञा धर्मसंहितम् ॥ ४ ॥,viśvāmitravacaḥ śrutvā sarva eva maharṣayaḥ | ūcuḥ sametya sahitā dharmajñā dharmasaṃhitam || 4 ||
+59,5,अयं कुशिकदायादो मुनिः परमकोपनः । यदाह वचनं सम्यगेतत् कार्यं न संशयः ॥ ५ ॥,ayaṃ kuśikadāyādo muniḥ paramakopanaḥ | yadāha vacanaṃ samyagetat kāryaṃ na saṃśayaḥ || 5 ||
+59,6,अग्निकल्पो हि भगवाञ् शापं दास्यति रोषितः । तस्मात् प्रवर्त्यतां यज्ञः सशरीरो यथा दिवम् । गच्छेदिक्ष्वाकुदायादो विश्वामित्रस्य तेजसा ॥ ६ ॥,agnikalpo hi bhagavāñ śāpaṃ dāsyati roṣitaḥ | tasmāt pravartyatāṃ yajñaḥ saśarīro yathā divam | gacchedikṣvākudāyādo viśvāmitrasya tejasā || 6 ||
+59,7,ततः प्रवर्त्यतां यज्ञः सर्वे समधितिष्ठते ॥ ७ ॥,tataḥ pravartyatāṃ yajñaḥ sarve samadhitiṣṭhate || 7 ||
+59,8,एवमुक्त्वा महर्षयः संजह्रुस्ताः क्रियास्तदा । याजकाश्च महातेजा विश्वामित्रो ऽभवत् क्रतौ ॥ ८ ॥,evamuktvā maharṣayaḥ saṃjahrustāḥ kriyāstadā | yājakāśca mahātejā viśvāmitro'bhavat kratau || 8 ||
+59,9,ऋत��विजश्चानुपूर्व्येण मन्त्रवन्मन्त्रकोविदाः । चक्रुः सर्वाणि कर्माणि यथाकल्पं यथाविधि ॥ ९ ॥,ṛtvijaścānupūrvyeṇa mantravanmantrakovidāḥ | cakruḥ sarvāṇi karmāṇi yathākalpaṃ yathāvidhi || 9 ||
+59,10,ततः कालेन महता विश्वामित्रो महातपाः । चकारावाहनं तत्र भागार्थं सर्वदेवताः ॥ १० ॥,tataḥ kālena mahatā viśvāmitro mahātapāḥ | cakārāvāhanaṃ tatra bhāgārthaṃ sarvadevatāḥ || 10 ||
+59,11,नाह्यागमंस्तदाहूता भागार्थं सर्वदेवताः । ततः क्रोधसमाविष्टो विश्वमित्रो महामुनिः ॥ ११ ॥,nāhyāgamaṃstadāhūtā bhāgārthaṃ sarvadevatāḥ | tataḥ krodhasamāviṣṭo viśvamitro mahāmuniḥ || 11 ||
+59,12,स्रुवमुद्यम्य सक्रोधस्त्रिशङ्कुमिदमब्रवीत् । पश्य मे तपसो वीर्यं स्वार्जितस्य नरेश्वर ॥ १२ ॥,sruvamudyamya sakrodhastriśaṅkumidamabravīt | paśya me tapaso vīryaṃ svārjitasya nareśvara || 12 ||
+59,13,एष त्वां स्वशरीरेण नयामि स्वर्गमोजसा । दुष्प्रापं स्वशरीरेण दिवं गच्छ नराधिप ॥ १३ ॥,eṣa tvāṃ svaśarīreṇa nayāmi svargamojasā | duṣprāpaṃ svaśarīreṇa divaṃ gaccha narādhipa || 13 ||
+59,14,स्वार्जितं किं चिदप्यस्ति मया हि तपसः फलम् । राजंस्त्वं तेजसा तस्य सशरीरो दिवं व्रज ॥ १४ ॥,svārjitaṃ kiṃ cidapyasti mayā hi tapasaḥ phalam | rājaṃstvaṃ tejasā tasya saśarīro divaṃ vraja || 14 ||
+59,15,उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन् सशरीरो नरेश्वरः । दिवं जगाम काकुत्स्थ मुनीनां पश्यतां तदा ॥ १५ ॥,uktavākye munau tasmin saśarīro nareśvaraḥ | divaṃ jagāma kākutstha munīnāṃ paśyatāṃ tadā || 15 ||
+59,16,देवलोकगतं दृष्ट्वा त्रिशङ्कुं पाकशासनः । सह सर्वैः सुरगणैरिदं वचनमब्रवीत् ॥ १६ ॥,devalokagataṃ dṛṣṭvā triśaṅkuṃ pākaśāsanaḥ | saha sarvaiḥ suragaṇairidaṃ vacanamabravīt || 16 ||
+59,17,त्रिशङ्को गच्छ भूयस्त्वं नासि स्वर्गकृतालयः । गुरुशापहतो मूढ पत भूमिमवाक्शिराः ॥ १७ ॥,triśaṅko gaccha bhūyastvaṃ nāsi svargakṛtālayaḥ | guruśāpahato mūḍha pata bhūmimavākśirāḥ || 17 ||
+59,18,एवमुक्तो महेन्द्रेण त्रिशङ्कुरपतत् पुनः । विक्रोशमानस्त्राहीति विश्वामित्रं तपोधनम् ॥ १८ ॥,evamukto mahendreṇa triśaṅkurapatat punaḥ | vikrośamānastrāhīti viśvāmitraṃ tapodhanam || 18 ||
+59,19,तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य क्रोशमानस्य कौशिकः । रोषमाहारयत्तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ १९ ॥,tacchrutvā vacanaṃ tasya krośamānasya kauśikaḥ | roṣamāhārayattīvraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 19 ||
+59,20,ऋषिमध्ये स तेजस्वी प्रजापतिरिवापरः । सृजन्दक्षिणमार्गस्थान् सप्तर्षीनपरान्पुनः ॥ २० ॥,ṛṣimadhye sa tejasvī prajāpatirivāparaḥ | sṛjandakṣiṇamārgasthān saptarṣīnaparānpunaḥ || 20 ||
+59,21,नक्षत्रमालामपरामसृजत् क्रोधमूर्छितः । दक्षिणां दिशमास्थाय मुनिमध्ये महायशाः ॥ २१ ॥,nakṣatramālāmaparāmasṛjat krodhamūrchitaḥ | dakṣiṇāṃ diśamāsthāya munimadhye mahāyaśāḥ || 21 ||
+59,22,सृष्ट्वा नक्षत्रवंशं च क्रोधेन कलुषीकृतः । अन्यमिन्द्रं करिष्यामि लोको वा स्यादनिन्द्रकः । दैवतान्यपि स क्रोधात् स्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ २२ ॥,sṛṣṭvā nakṣatravaṃśaṃ ca krodhena kaluṣīkṛtaḥ | anyamindraṃ kariṣyāmi loko vā syādanindrakaḥ | daivatānyapi sa krodhāt sraṣṭuṃ samupacakrame || 22 ||
+59,23,ततः परमसंभ्रान्ताः सर्षिसंघाः सुरर्षभाः । विश्वामित्रं महात्मानमूचुः सानुनयं वचः ॥ २३ ॥,tataḥ paramasaṃbhrāntāḥ sarṣisaṃghāḥ surarṣabhāḥ | viśvāmitraṃ mahātmānamūcuḥ sānunayaṃ vacaḥ || 23 ||
+59,24,अयं राजा महाभाग गुरुशापपरिक्षतः । सशरीरो दिवं यातुं नार्हत्येव तपोधन ॥ २४ ॥,ayaṃ rājā mahābhāga guruśāpaparikṣataḥ | saśarīro divaṃ yātuṃ nārhatyeva tapodhana || 24 ||
+59,25,तेषां तद्वचनं श्रुत्वा देवानां मुनिपुंगवः । अब्रवीत् सुमहद्वाक्यं कौशिकः सर्वदेवताः ॥ २५ ॥,teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā devānāṃ munipuṃgavaḥ | abravīt sumahadvākyaṃ kauśikaḥ sarvadevatāḥ || 25 ||
+59,26,सशरीरस्य भद्रं वस्त्रिशङ्कोरस्य भूपतेः । आरोहणं प्रतिज्ञाय नानृतं कर्तुमुत्सहे ॥ २६ ॥,saśarīrasya bhadraṃ vastriśaṅkorasya bhūpateḥ | ārohaṇaṃ pratijñāya nānṛtaṃ kartumutsahe || 26 ||
+59,27,सर्गो ऽस्तु सशरीरस्य त्रिशङ्कोरस्य शाश्वतः । नक्षत्राणि च सर्वाणि मामकानि ध्रुवाण्यथ ॥ २७ ॥,sargo'stu saśarīrasya triśaṅkorasya śāśvataḥ | nakṣatrāṇi ca sarvāṇi māmakāni dhruvāṇyatha || 27 ||
+59,28,यावल् लोका धरिष्यन्ति तिष्ठन्त्वेतानि सर्वशः । मत्कृतानि सुराः सर्वे तदनुज्ञातुमर्हथ ॥ २८ ॥,yāval lokā dhariṣyanti tiṣṭhantvetāni sarvaśaḥ | matkṛtāni surāḥ sarve tadanujñātumarhatha || 28 ||
+59,29,एवमुक्ताः सुराः सर्वे प्रत्यूचुर्मुनिपुंगवम् ॥ २९ ॥,evamuktāḥ surāḥ sarve pratyūcurmunipuṃgavam || 29 ||
+59,30,एवं भवतु भद्रं ते तिष्ठन्त्वेतानि सर्वशः । गगने तान्यनेकानि वैश्वानरपथाद्बहिः ॥ ३० ॥,evaṃ bhavatu bhadraṃ te tiṣṭhantvetāni sarvaśaḥ | gagane tānyanekāni vaiśvānarapathādbahiḥ || 30 ||
+59,31,नक्षत्राणि मुनिश्रेष्ठ तेषु ज्योतिःषु जाज्वलन् । अवाक्शिरास्त्रिशङ्कुश्च तिष्ठत्वमरसंनिभः ॥ ३१ ॥,nakṣatrāṇi muniśreṣṭha teṣu jyotiḥṣu jājvalan | avākśirāstriśaṅkuśca tiṣṭhatvamarasaṃnibhaḥ || 31 ||
+59,32,विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा सर्वदेवैरभिष्टुतः । ऋषिभिश्च महातेजा बाढमित्याह देवताः ॥ ३२ ॥,viśvāmitrastu dharmātmā sarvadevairabhiṣṭutaḥ | ṛṣibhiśca mahātejā bāḍhamityāha devatāḥ || 32 ||
+59,33,ततो देवा महात्मानो मुनयश्च तपोधनाः । जग्मुर्यथागतं सर्वे यज्ञस्यान्ते नरोत्तम ॥ ३३ ॥,tato devā mahātmāno munayaśca tapodhanāḥ | jagmuryathāgataṃ sarve yajñasyānte narottama || 33 ||
+60,1,विश्वामित्रो महात्माथ प्रस्थितान्प्रेक्ष्य तानृषीन् । अब्रवीन्नरशार्दूल सर्वांस्तान् वनवासिनः ॥ १ ॥,viśvāmitro mahātmātha prasthitānprekṣya tānṛṣīn | abravīnnaraśārdūla sarvāṃstān vanavāsinaḥ || 1 ||
+60,2,महाविघ्नः प्रवृत्तो ऽयं दक्षिणामास्थितो दिशम् । दिशमन्यां प्रपत्स्यामस्तत्र तप्स्यामहे तपः ॥ २ ॥,mahāvighnaḥ pravṛtto'yaṃ dakṣiṇāmāsthito diśam | diśamanyāṃ prapatsyāmastatra tapsyāmahe tapaḥ || 2 ||
+60,3,पश्चिमायां विशालायां पुष्करेषु महात्मनः । सुखं तपश्चरिष्यामः परं तद्धि तपोवन��् ॥ ३ ॥,paścimāyāṃ viśālāyāṃ puṣkareṣu mahātmanaḥ | sukhaṃ tapaścariṣyāmaḥ paraṃ taddhi tapovanam || 3 ||
+60,4,एवमुक्त्वा महातेजाः पुष्करेषु महामुनिः । तप उग्रं दुराधर्षं तेपे मूलफलाशनः ॥ ४ ॥,evamuktvā mahātejāḥ puṣkareṣu mahāmuniḥ | tapa ugraṃ durādharṣaṃ tepe mūlaphalāśanaḥ || 4 ||
+60,5,एतस्मिन्नेव काले तु अयोध्याधिपतिर्नृपः । अम्बरीष इति ख्यातो यष्टुं समुपचक्रमे ॥ ५ ॥,etasminneva kāle tu ayodhyādhipatirnṛpaḥ | ambarīṣa iti khyāto yaṣṭuṃ samupacakrame || 5 ||
+60,6,तस्य वै यजमानस्य पशुमिन्द्रो जहार ह । प्रनष्टे तु पशौ विप्रो राजानमिदमब्रवीत् ॥ ६ ॥,tasya vai yajamānasya paśumindro jahāra ha | pranaṣṭe tu paśau vipro rājānamidamabravīt || 6 ||
+60,7,पशुरद्य हृतो राजन्प्रनष्टस्तव दुर्नयात् । अरक्षितारं राजानं घ्नन्ति दोषा नरेश्वर ॥ ७ ॥,paśuradya hṛto rājanpranaṣṭastava durnayāt | arakṣitāraṃ rājānaṃ ghnanti doṣā nareśvara || 7 ||
+60,8,प्रायश्चित्तं महद्ध्येतन्नरं वा पुरुषर्षभ । आनयस्व पशुं शीघ्रं यावत् कर्म प्रवर्तते ॥ ८ ॥,prāyaścittaṃ mahaddhyetannaraṃ vā puruṣarṣabha | ānayasva paśuṃ śīghraṃ yāvat karma pravartate || 8 ||
+60,9,उपाध्याय वचः श्रुत्वा स राजा पुरुषर्षभ । अन्वियेष महाबुद्धिः पशुं गोभिः सहस्रशः ॥ ९ ॥,upādhyāya vacaḥ śrutvā sa rājā puruṣarṣabha | anviyeṣa mahābuddhiḥ paśuṃ gobhiḥ sahasraśaḥ || 9 ||
+60,10,देशाञ्जनपदांस्तांस्तान्नगराणि वनानि च । आश्रमाणि च पुण्यानि मार्गमाणो महीपतिः ॥ १० ॥,deśāñjanapadāṃstāṃstānnagarāṇi vanāni ca | āśramāṇi ca puṇyāni mārgamāṇo mahīpatiḥ || 10 ||
+60,11,स पुत्रसहितं तात सभार्यं रघुनन्दन । भृगुतुङ्गे समासीनमृचीकं संददर्श ह ॥ ११ ॥,sa putrasahitaṃ tāta sabhāryaṃ raghunandana | bhṛgutuṅge samāsīnamṛcīkaṃ saṃdadarśa ha || 11 ||
+60,12,तमुवाच महातेजाः प्रणम्याभिप्रसाद्य च । ब्रह्मर्षिं तपसा दीप्तं राजर्षिरमितप्रभः । पृष्ट्वा सर्वत्र कुशलमृचीकं तमिदं वचः ॥ १२ ॥,tamuvāca mahātejāḥ praṇamyābhiprasādya ca | brahmarṣiṃ tapasā dīptaṃ rājarṣiramitaprabhaḥ | pṛṣṭvā sarvatra kuśalamṛcīkaṃ tamidaṃ vacaḥ || 12 ||
+60,13,गवां शतसहस्रेण विक्रिणीषे सुतं यदि । पशोरर्थे महाभाग कृतकृत्यो ऽस्मि भार्गव ॥ १३ ॥,gavāṃ śatasahasreṇa vikriṇīṣe sutaṃ yadi | paśorarthe mahābhāga kṛtakṛtyo'smi bhārgava || 13 ||
+60,14,सर्वे परिसृता देशा यज्ञियं न लभे पशुम् । दातुमर्हसि मूल्येन सुतमेकमितो मम ॥ १४ ॥,sarve parisṛtā deśā yajñiyaṃ na labhe paśum | dātumarhasi mūlyena sutamekamito mama || 14 ||
+60,15,एवमुक्तो महातेजा ऋचीकस्त्वब्रवीद्वचः । नाहं ज्येष्ठं नरश्रेष्ठं विक्रीणीयां कथं चन ॥ १५ ॥,evamukto mahātejā ṛcīkastvabravīdvacaḥ | nāhaṃ jyeṣṭhaṃ naraśreṣṭhaṃ vikrīṇīyāṃ kathaṃ cana || 15 ||
+60,16,ऋचीकस्य वचः श्रुत्वा तेषां माता महात्मनाम् । उवाच नरशार्दूलमम्बरीषं तपस्विनी ॥ १६ ॥,ṛcīkasya vacaḥ śrutvā teṣāṃ mātā mahātmanām | uvāca naraśārdūlamambarīṣaṃ tapasvinī || 16 ||
+60,17,ममापि दयितं विद्धि कनिष्ठं शुनकं नृप ॥ १७ ॥,mamāpi dayitaṃ viddhi kaniṣṭhaṃ śunakaṃ nṛpa || 17 ||
+60,18,प्रायेण हि न��श्रेष्ठ ज्येष्ठाः पितृषु वल्लभाः । मातॄणां च कनीयांसस्तस्माद् रक्षे कनीयसं ॥ १८ ॥,prāyeṇa hi naraśreṣṭha jyeṣṭhāḥ pitṛṣu vallabhāḥ | mātṝṇāṃ ca kanīyāṃsastasmād rakṣe kanīyasaṃ || 18 ||
+60,19,उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन्मुनिपत्न्यां तथैव च । शुनःशेपः स्वयं राम मध्यमो वाक्यमब्रवीत् ॥ १९ ॥,uktavākye munau tasminmunipatnyāṃ tathaiva ca | śunaḥśepaḥ svayaṃ rāma madhyamo vākyamabravīt || 19 ||
+60,20,पिता ज्येष्ठमविक्रेयं माता चाह कनीयसं । विक्रीतं मध्यमं मन्ये राजन्पुत्रं नयस्व माम् ॥ २० ॥,pitā jyeṣṭhamavikreyaṃ mātā cāha kanīyasaṃ | vikrītaṃ madhyamaṃ manye rājanputraṃ nayasva mām || 20 ||
+60,21,गवां शतसहस्रेण शुनःशेपं नरेश्वरः । गृहीत्वा परमप्रीतो जगाम रघुनन्दन ॥ २१ ॥,gavāṃ śatasahasreṇa śunaḥśepaṃ nareśvaraḥ | gṛhītvā paramaprīto jagāma raghunandana || 21 ||
+60,22,अम्बरीषस्तु राजर्षी रथमारोप्य सत्वरः । शुनःशेपं महातेजा जगामाशु महायशाः ॥ २२ ॥,ambarīṣastu rājarṣī rathamāropya satvaraḥ | śunaḥśepaṃ mahātejā jagāmāśu mahāyaśāḥ || 22 ||
+61,1,शुनःशेपं नरश्रेष्ठ गृहीत्वा तु महायशाः । व्यश्राम्यत् पुष्करे राजा मध्याह्ने रघुनन्दन ॥ १ ॥,śunaḥśepaṃ naraśreṣṭha gṛhītvā tu mahāyaśāḥ | vyaśrāmyat puṣkare rājā madhyāhne raghunandana || 1 ||
+61,2,तस्य विश्रममाणस्य शुनःशेपो महायशाः । पुष्करं श्रेष्ठमागम्य विश्वामित्रं ददर्श ह ॥ २ ॥,tasya viśramamāṇasya śunaḥśepo mahāyaśāḥ | puṣkaraṃ śreṣṭhamāgamya viśvāmitraṃ dadarśa ha || 2 ||
+61,3,विषण्णवदनो दीनस्तृष्णया च श्रमेण च । पपाताङ्के मुने राम वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ३ ॥,viṣaṇṇavadano dīnastṛṣṇayā ca śrameṇa ca | papātāṅke mune rāma vākyaṃ cedamuvāca ha || 3 ||
+61,4,न मे ऽस्ति माता न पिता ज्ञातयो बान्धवाः कुतः । त्रातुमर्हसि मां सौम्य धर्मेण मुनिपुंगव ॥ ४ ॥,na me'sti mātā na pitā jñātayo bāndhavāḥ kutaḥ | trātumarhasi māṃ saumya dharmeṇa munipuṃgava || 4 ||
+61,5,त्राता त्वं हि मुनिश्रेष्ठ सर्वेषां त्वं हि भावनः । राजा च कृतकार्यः स्यादहं दीर्घायुरव्ययः ॥ ५ ॥,trātā tvaṃ hi muniśreṣṭha sarveṣāṃ tvaṃ hi bhāvanaḥ | rājā ca kṛtakāryaḥ syādahaṃ dīrghāyuravyayaḥ || 5 ||
+61,6,स्वर्गलोकमुपाश्नीयां तपस्तप्त्वा ह्यनुत्तमम् । स मे नाथो ह्यनाथस्य भव भव्येन चेतसा । पितेव पुत्रं धर्मात्मंस्त्रातुमर्हसि किल्बिषात् ॥ ६ ॥,svargalokamupāśnīyāṃ tapastaptvā hyanuttamam | sa me nātho hyanāthasya bhava bhavyena cetasā | piteva putraṃ dharmātmaṃstrātumarhasi kilbiṣāt || 6 ||
+61,7,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महातपाः । सान्त्वयित्वा बहुविधं पुत्रानिदमुवाच ह ॥ ७ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā viśvāmitro mahātapāḥ | sāntvayitvā bahuvidhaṃ putrānidamuvāca ha || 7 ||
+61,8,यत्कृते पितरः पुत्राञ्जनयन्ति शुभार्थिनः । परलोकहितार्थाय तस्य कालो ऽयमागतः ॥ ८ ॥,yatkṛte pitaraḥ putrāñjanayanti śubhārthinaḥ | paralokahitārthāya tasya kālo'yamāgataḥ || 8 ||
+61,9,अयं मुनिसुतो बालो मत्तः शरणमिच्छति । अस्य जीवितमात्रेण प्रियं कुरुत पुत्रकाः ॥ ९ ॥,ayaṃ munisuto bālo mattaḥ śaraṇamicchati | asya jīvitamātreṇa priyaṃ kuruta putrakāḥ || 9 ||
+61,10,सर्वे सुकृतकर्माणः सर्वे धर्मपरायणाः । पशुभूता नरेन्द्रस्य तृप्तिमग्नेः प्रयच्छत ॥ १० ॥,sarve sukṛtakarmāṇaḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ | paśubhūtā narendrasya tṛptimagneḥ prayacchata || 10 ||
+61,11,नाथवांश्च शुनःशेपो यज्ञश्चाविघ्नतो भवेत् । देवतास्तर्पिताश्च स्युर्मम चापि कृतं वचः ॥ ११ ॥,nāthavāṃśca śunaḥśepo yajñaścāvighnato bhavet | devatāstarpitāśca syurmama cāpi kṛtaṃ vacaḥ || 11 ||
+61,12,मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा मधुष्यन्दादयः सुताः । साभिमानं नरश्रेष्ठ सलीलमिदमब्रुवन् ॥ १२ ॥,munestu vacanaṃ śrutvā madhuṣyandādayaḥ sutāḥ | sābhimānaṃ naraśreṣṭha salīlamidamabruvan || 12 ||
+61,13,कथमात्मसुतान् हित्वा त्रायसे ऽन्यसुतं विभो । अकार्यमिव पश्यामः श्वमांसमिव भोजने ॥ १३ ॥,kathamātmasutān hitvā trāyase'nyasutaṃ vibho | akāryamiva paśyāmaḥ śvamāṃsamiva bhojane || 13 ||
+61,14,तेषां तद्वचनं श्रुत्वा पुत्राणां मुनिपुंगवः । क्रोधसंरक्तनयनो व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ १४ ॥,teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā putrāṇāṃ munipuṃgavaḥ | krodhasaṃraktanayano vyāhartumupacakrame || 14 ||
+61,15,निःसाध्वसमिदं प्रोक्तं धर्मादपि विगर्हितम् । अतिक्रम्य तु मद्वाक्यं दारुणं रोमहर्षणम् ॥ १५ ॥,niḥsādhvasamidaṃ proktaṃ dharmādapi vigarhitam | atikramya tu madvākyaṃ dāruṇaṃ romaharṣaṇam || 15 ||
+61,16,श्वमांसभोजिनः सर्वे वासिष्ठा इव जातिषु । पूर्णं वर्षसहस्रं तु पृथिव्यामनुवत्स्यथ ॥ १६ ॥,śvamāṃsabhojinaḥ sarve vāsiṣṭhā iva jātiṣu | pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu pṛthivyāmanuvatsyatha || 16 ||
+61,17,कृत्वा शापसमायुक्तान्पुत्रान्मुनिवरस्तदा । शुनःशेपमुवाचार्तं कृत्वा रक्षां निरामयाम् ॥ १७ ॥,kṛtvā śāpasamāyuktānputrānmunivarastadā | śunaḥśepamuvācārtaṃ kṛtvā rakṣāṃ nirāmayām || 17 ||
+61,18,पवित्रपाशैरासक्तो रक्तमाल्यानुलेपनः । वैष्णवं यूपमासाद्य वाग्भिरग्निमुदाहर ॥ १८ ॥,pavitrapāśairāsakto raktamālyānulepanaḥ | vaiṣṇavaṃ yūpamāsādya vāgbhiragnimudāhara || 18 ||
+61,19,इमे तु गाथे द्वे दिव्ये गायेथा मुनिपुत्रक । अम्बरीषस्य यज्ञे ऽस्मिंस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ १९ ॥,ime tu gāthe dve divye gāyethā muniputraka | ambarīṣasya yajñe'smiṃstataḥ siddhimavāpsyasi || 19 ||
+61,20,शुनःशेपो गृहीत्वा ते द्वे गाथे सुसमाहितः । त्वरया राजसिंहं तमम्बरीषमुवाच ह ॥ २० ॥,śunaḥśepo gṛhītvā te dve gāthe susamāhitaḥ | tvarayā rājasiṃhaṃ tamambarīṣamuvāca ha || 20 ||
+61,21,राजसिंह महासत्त्व शीघ्रं गच्छावहे सदः । निवर्तयस्व राजेन्द्र दीक्षां च समुपाहर ॥ २१ ॥,rājasiṃha mahāsattva śīghraṃ gacchāvahe sadaḥ | nivartayasva rājendra dīkṣāṃ ca samupāhara || 21 ||
+61,22,तद्वाक्यमृषिपुत्रस्य श्रुत्वा हर्षं समुत्सुकः । जगाम नृपतिः शीघ्रं यज्ञवाटमतन्द्रितः ॥ २२ ॥,tadvākyamṛṣiputrasya śrutvā harṣaṃ samutsukaḥ | jagāma nṛpatiḥ śīghraṃ yajñavāṭamatandritaḥ || 22 ||
+61,23,सदस्यानुमते राजा पवित्रकृतलक्षणम् । पशुं रक्ताम्बरं कृत्वा यूपे तं समबन्��यत् ॥ २३ ॥,sadasyānumate rājā pavitrakṛtalakṣaṇam | paśuṃ raktāmbaraṃ kṛtvā yūpe taṃ samabandhayat || 23 ||
+61,24,स बद्धो वाग्भिरग्र्याभिरभितुष्टाव वै सुरौ । इन्द्रमिन्द्रानुजं चैव यथावन्मुनिपुत्रकः ॥ २४ ॥,sa baddho vāgbhiragryābhirabhituṣṭāva vai surau | indramindrānujaṃ caiva yathāvanmuniputrakaḥ || 24 ||
+61,25,ततः प्रीतः सहस्राक्षो रहस्यस्तुतितर्पितः । दीर्घमायुस्तदा प्रादाच्छुनःशेपाय राघव ॥ २५ ॥,tataḥ prītaḥ sahasrākṣo rahasyastutitarpitaḥ | dīrghamāyustadā prādācchunaḥśepāya rāghava || 25 ||
+61,26,स च राजा नरश्रेष्ठ यज्ञस्य च समाप्तवान् । फलं बहुगुणं राम सहस्राक्षप्रसादजम् ॥ २६ ॥,sa ca rājā naraśreṣṭha yajñasya ca samāptavān | phalaṃ bahuguṇaṃ rāma sahasrākṣaprasādajam || 26 ||
+61,27,विश्वामित्रो ऽपि धर्मात्मा भूयस्तेपे महातपाः । पुष्करेषु नरश्रेष्ठ दशवर्षशतानि च ॥ २७ ॥,viśvāmitro'pi dharmātmā bhūyastepe mahātapāḥ | puṣkareṣu naraśreṣṭha daśavarṣaśatāni ca || 27 ||
+62,1,पूर्णे वर्षसहस्रे तु व्रतस्नातं महामुनिम् । अभ्यागच्छन् सुराः सर्वे तपःफलचिकीर्षवः ॥ १ ॥,pūrṇe varṣasahasre tu vratasnātaṃ mahāmunim | abhyāgacchan surāḥ sarve tapaḥphalacikīrṣavaḥ || 1 ||
+62,2,अब्रवीत् सुमहातेजा ब्रह्मा सुरुचिरं वचः । ऋषिस्त्वमसि भद्रं ते स्वार्जितैः कर्मभिः शुभैः ॥ २ ॥,abravīt sumahātejā brahmā suruciraṃ vacaḥ | ṛṣistvamasi bhadraṃ te svārjitaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ || 2 ||
+62,3,तमेवमुक्त्वा देवेशस्त्रिदिवं पुनरभ्यगात् । विश्वामित्रो महातेजा भूयस्तेपे महत्तपः ॥ ३ ॥,tamevamuktvā deveśastridivaṃ punarabhyagāt | viśvāmitro mahātejā bhūyastepe mahattapaḥ || 3 ||
+62,4,ततः कालेन महता मेनका परमाप्सराः । पुष्करेषु नरश्रेष्ठ स्नातुं समुपचक्रमे ॥ ४ ॥,tataḥ kālena mahatā menakā paramāpsarāḥ | puṣkareṣu naraśreṣṭha snātuṃ samupacakrame || 4 ||
+62,5,तां ददर्श महातेजा मेनकां कुशिकात्मजः । रूपेणाप्रतिमां तत्र विद्युतं जलदे यथा ॥ ५ ॥,tāṃ dadarśa mahātejā menakāṃ kuśikātmajaḥ | rūpeṇāpratimāṃ tatra vidyutaṃ jalade yathā || 5 ||
+62,6,दृष्ट्वा कन्दर्पवशगो मुनिस्तामिदमब्रवीत् । अप्सरः स्वागतं ते ऽस्तु वस चेह ममाश्रमे । अनुगृह्णीष्व भद्रं ते मदनेन सुमोहितम् ॥ ६ ॥,dṛṣṭvā kandarpavaśago munistāmidamabravīt | apsaraḥ svāgataṃ te'stu vasa ceha mamāśrame | anugṛhṇīṣva bhadraṃ te madanena sumohitam || 6 ||
+62,7,इत्युक्ता सा वरारोहा तत्रावासमथाकरोत् । तपसो हि महाविघ्नो विश्वामित्रमुपागतः ॥ ७ ॥,ityuktā sā varārohā tatrāvāsamathākarot | tapaso hi mahāvighno viśvāmitramupāgataḥ || 7 ||
+62,8,तस्यां वसन्त्यां वर्षाणि पञ्च पञ्च च राघव । विश्वामित्राश्रमे सौम्य सुखेन व्यतिचक्रमुः ॥ ८ ॥,tasyāṃ vasantyāṃ varṣāṇi pañca pañca ca rāghava | viśvāmitrāśrame saumya sukhena vyaticakramuḥ || 8 ||
+62,9,अथ काले गते तस्मिन् विश्वामित्रो महामुनिः । सव्रीड इव संवृत्तश्चिन्ताशोकपरायणः ॥ ९ ॥,atha kāle gate tasmin viśvāmitro mahāmuniḥ | savrīḍa iva saṃvṛttaścintāśokaparāyaṇaḥ || 9 ||
+62,10,बुद्धिर्मुनेः समुत्पन्ना सामर्षा रघुनन्दन । सर्वं सुराणां कर्मैतत्तपोऽपहरणं महत् ॥ १० ॥,buddhirmuneḥ samutpannā sāmarṣā raghunandana | sarvaṃ surāṇāṃ karmaitattapo'paharaṇaṃ mahat || 10 ||
+62,11,अहोरात्रापदेशेन गताः संवत्सरा दश । काममोहाभिभूतस्य विघ्नो ऽयं प्रत्युपस्थितः ॥ ११ ॥,ahorātrāpadeśena gatāḥ saṃvatsarā daśa | kāmamohābhibhūtasya vighno'yaṃ pratyupasthitaḥ || 11 ||
+62,12,विनिःश्वसन्मुनिवरः पश्चात्तापेन दुःखितः ॥ १२ ॥,viniḥśvasanmunivaraḥ paścāttāpena duḥkhitaḥ || 12 ||
+62,13,भीतामप्सरसं दृष्ट्वा वेपन्तीं प्राञ्जलिं स्थिताम् । मेनकां मधुरैर्वाक्यैर्विसृज्य कुशिकात्मजः । उत्तरं पर्वतं राम विश्वामित्रो जगाम ह ॥ १३ ॥,bhītāmapsarasaṃ dṛṣṭvā vepantīṃ prāñjaliṃ sthitām | menakāṃ madhurairvākyairvisṛjya kuśikātmajaḥ | uttaraṃ parvataṃ rāma viśvāmitro jagāma ha || 13 ||
+62,14,स कृत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं जेतुकामो महायशाः । कौशिकीतीरमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ १४ ॥,sa kṛtvā naiṣṭhikīṃ buddhiṃ jetukāmo mahāyaśāḥ | kauśikītīramāsādya tapastepe sudāruṇam || 14 ||
+62,15,तस्य वर्षसहस्रं तु घोरं तप उपासतः । उत्तरे पर्वते राम देवतानामभूद्भयम् ॥ १५ ॥,tasya varṣasahasraṃ tu ghoraṃ tapa upāsataḥ | uttare parvate rāma devatānāmabhūdbhayam || 15 ||
+62,16,अमन्त्रयन् समागम्य सर्वे सर्षिगणाः सुराः । महर्षिशब्दं लभतां साध्वयं कुशिकात्मजः ॥ १६ ॥,amantrayan samāgamya sarve sarṣigaṇāḥ surāḥ | maharṣiśabdaṃ labhatāṃ sādhvayaṃ kuśikātmajaḥ || 16 ||
+62,17,देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः । अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम् ॥ १७ ॥,devatānāṃ vacaḥ śrutvā sarvalokapitāmahaḥ | abravīnmadhuraṃ vākyaṃ viśvāmitraṃ tapodhanam || 17 ||
+62,18,महर्षे स्वागतं वत्स तपसोग्रेण तोषितः । महत्त्वमृषिमुख्यत्वं ददामि तव कौशिक ॥ १८ ॥,maharṣe svāgataṃ vatsa tapasogreṇa toṣitaḥ | mahattvamṛṣimukhyatvaṃ dadāmi tava kauśika || 18 ||
+62,19,ब्रह्मणः स वचः श्रुत्वा विश्वामित्रस्तपोधनः । प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा प्रत्युवाच पितामहम् ॥ १९ ॥,brahmaṇaḥ sa vacaḥ śrutvā viśvāmitrastapodhanaḥ | prāñjaliḥ praṇato bhūtvā pratyuvāca pitāmaham || 19 ||
+62,20,ब्रह्मर्षि शब्दमतुलं स्वार्जितैः कर्मभिः शुभैः । यदि मे भगवानाह ततो ऽहं विजितेन्द्रियः ॥ २० ॥,brahmarṣi śabdamatulaṃ svārjitaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ | yadi me bhagavānāha tato'haṃ vijitendriyaḥ || 20 ||
+62,21,तमुवाच ततो ब्रह्मा न तावत्त्वं जितेन्द्रियः । यतस्व मुनिशार्दूल इत्युक्त्वा त्रिदिवं गतः ॥ २१ ॥,tamuvāca tato brahmā na tāvattvaṃ jitendriyaḥ | yatasva muniśārdūla ityuktvā tridivaṃ gataḥ || 21 ||
+62,22,विप्रस्थितेषु देवेषु विश्वामित्रो महामुनिः । ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बो वायुभक्षस्तपश्चरन् ॥ २२ ॥,viprasthiteṣu deveṣu viśvāmitro mahāmuniḥ | ūrdhvabāhurnirālambo vāyubhakṣastapaścaran || 22 ||
+62,23,धर्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशसंश्रयः । शिशिरे सलिलस्थायी रात्र्यहानि तपोधनः ॥ २३ ॥,dharme pañcatapā bhūtvā varṣāsvākāśasaṃśrayaḥ | śiśire salilasthāyī rātryahāni tapodhanaḥ || 23 ||
+62,24,एवं वर्षसहस्रं हि तप�� घोरमुपागमत् ॥ २४ ॥,evaṃ varṣasahasraṃ hi tapo ghoramupāgamat || 24 ||
+62,25,तस्मिन् संतप्यमाने तु विश्वामित्रे महामुनौ । संभ्रमः सुमहानासीत् सुराणां वासवस्य च ॥ २५ ॥,tasmin saṃtapyamāne tu viśvāmitre mahāmunau | saṃbhramaḥ sumahānāsīt surāṇāṃ vāsavasya ca || 25 ||
+62,26,रम्भामप्सरसं शक्रः सह सर्वैर्मरुद्गणैः । उवाचात्महितं वाक्यमहितं कौशिकस्य च ॥ २६ ॥,rambhāmapsarasaṃ śakraḥ saha sarvairmarudgaṇaiḥ | uvācātmahitaṃ vākyamahitaṃ kauśikasya ca || 26 ||
+63,1,सुरकार्यमिदं रम्भे कर्तव्यं सुमहत्त्वया । लोभनं कौशिकस्येह काममोहसमन्वितम् ॥ १ ॥,surakāryamidaṃ rambhe kartavyaṃ sumahattvayā | lobhanaṃ kauśikasyeha kāmamohasamanvitam || 1 ||
+63,2,तथोक्ता साप्सरा राम सहस्राक्षेण धीमता । व्रीडिता प्राञ्जलिर्भूत्वा प्रत्युवाच सुरेश्वरम् ॥ २ ॥,tathoktā sāpsarā rāma sahasrākṣeṇa dhīmatā | vrīḍitā prāñjalirbhūtvā pratyuvāca sureśvaram || 2 ||
+63,3,अयं सुरपते घोरो विश्वामित्रो महामुनिः । क्रोधमुत्स्रक्ष्यते घोरं मयि देव न संशयः । ततो हि मे भयं देव प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ३ ॥,ayaṃ surapate ghoro viśvāmitro mahāmuniḥ | krodhamutsrakṣyate ghoraṃ mayi deva na saṃśayaḥ | tato hi me bhayaṃ deva prasādaṃ kartumarhasi || 3 ||
+63,4,तामुवाच सहस्राक्षो वेपमानां कृताञ्जलिम् । मा भैषि रम्भे भद्रं ते कुरुष्व मम शासनम् ॥ ४ ॥,tāmuvāca sahasrākṣo vepamānāṃ kṛtāñjalim | mā bhaiṣi rambhe bhadraṃ te kuruṣva mama śāsanam || 4 ||
+63,5,कोकिलो हृदयग्राही माधवे रुचिरद्रुमे । अहं कन्दर्पसहितः स्थास्यामि तव पार्श्वतः ॥ ५ ॥,kokilo hṛdayagrāhī mādhave ruciradrume | ahaṃ kandarpasahitaḥ sthāsyāmi tava pārśvataḥ || 5 ||
+63,6,त्वं हि रूपं बहुगुणं कृत्वा परमभास्वरम् । तमृषिं कौशिकं रम्भे भेदयस्व तपस्विनम् ॥ ६ ॥,tvaṃ hi rūpaṃ bahuguṇaṃ kṛtvā paramabhāsvaram | tamṛṣiṃ kauśikaṃ rambhe bhedayasva tapasvinam || 6 ||
+63,7,सा श्रुत्वा वचनं तस्य कृत्वा रूपमनुत्तमम् । लोभयामास ललिता विश्वामित्रं शुचिस्मिता ॥ ७ ॥,sā śrutvā vacanaṃ tasya kṛtvā rūpamanuttamam | lobhayāmāsa lalitā viśvāmitraṃ śucismitā || 7 ||
+63,8,कोकिलस्य तु शुश्राव वल्गु व्याहरतः स्वनम् । संप्रहृष्टेन मनसा तत एनामुदैक्षत ॥ ८ ॥,kokilasya tu śuśrāva valgu vyāharataḥ svanam | saṃprahṛṣṭena manasā tata enāmudaikṣata || 8 ||
+63,9,अथ तस्य च शब्देन गीतेनाप्रतिमेन च । दर्शनेन च रम्भाया मुनिः संदेहमागतः ॥ ९ ॥,atha tasya ca śabdena gītenāpratimena ca | darśanena ca rambhāyā muniḥ saṃdehamāgataḥ || 9 ||
+63,10,सहस्राक्षस्य तत् कर्म विज्ञाय मुनिपुंगवः । रम्भां क्रोधसमाविष्टः शशाप कुशिकात्मजः ॥ १० ॥,sahasrākṣasya tat karma vijñāya munipuṃgavaḥ | rambhāṃ krodhasamāviṣṭaḥ śaśāpa kuśikātmajaḥ || 10 ||
+63,11,यन्मां लोभयसे रम्भे कामक्रोधजयैषिणम् । दशवर्षसहस्राणि शैली स्थास्यसि दुर्भगे ॥ ११ ॥,yanmāṃ lobhayase rambhe kāmakrodhajayaiṣiṇam | daśavarṣasahasrāṇi śailī sthāsyasi durbhage || 11 ||
+63,12,ब्राह्मणः सुमहातेजास्तपोबलसमन्वितः । उद्धरिष्यति रम्भे त्वां मत्क्रोधकलुषीकृताम् ॥ १२ ॥,brāhmaṇaḥ sumahātejāstapobalasamanvitaḥ | uddhariṣyati rambhe tvāṃ matkrodhakaluṣīkṛtām || 12 ||
+63,13,एवमुक्त्वा महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः । अशक्नुवन्धारयितुं कोपं संतापमागतः ॥ १३ ॥,evamuktvā mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ | aśaknuvandhārayituṃ kopaṃ saṃtāpamāgataḥ || 13 ||
+63,14,तस्य शापेन महता रम्भा शैली तदाभवत् । वचः श्रुत्वा च कन्दर्पो महर्षेः स च निर्गतः ॥ १४ ॥,tasya śāpena mahatā rambhā śailī tadābhavat | vacaḥ śrutvā ca kandarpo maharṣeḥ sa ca nirgataḥ || 14 ||
+63,15,कोपेन स महातेजास्तपो ऽपहरणे कृते । इन्द्रियैरजितै राम न लेभे शान्तिमात्मनः ॥ १५ ॥,kopena sa mahātejāstapo'paharaṇe kṛte | indriyairajitai rāma na lebhe śāntimātmanaḥ || 15 ||
+64,1,अथ हैमवतीं राम दिशं त्यक्त्वा महामुनिः । पूर्वां दिशमनुप्राप्य तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ १ ॥,atha haimavatīṃ rāma diśaṃ tyaktvā mahāmuniḥ | pūrvāṃ diśamanuprāpya tapastepe sudāruṇam || 1 ||
+64,2,मौनं वर्षसहस्रस्य कृत्वा व्रतमनुत्तमम् । चकाराप्रतिमं राम तपः परमदुष्करम् ॥ २ ॥,maunaṃ varṣasahasrasya kṛtvā vratamanuttamam | cakārāpratimaṃ rāma tapaḥ paramaduṣkaram || 2 ||
+64,3,पूर्णे वर्षसहस्रे तु काष्ठभूतं महामुनिम् । विघ्नैर्बहुभिराधूतं क्रोधो नान्तरमाविशत् ॥ ३ ॥,pūrṇe varṣasahasre tu kāṣṭhabhūtaṃ mahāmunim | vighnairbahubhirādhūtaṃ krodho nāntaramāviśat || 3 ||
+64,4,ततो देवाः सगन्धर्वाः पन्नगासुरराक्षसाः । मोहितास्तेजसा तस्य तपसा मन्दरश्मयः । कश्मलोपहताः सर्वे पितामहमथाब्रुवन् ॥ ४ ॥,tato devāḥ sagandharvāḥ pannagāsurarākṣasāḥ | mohitāstejasā tasya tapasā mandaraśmayaḥ | kaśmalopahatāḥ sarve pitāmahamathābruvan || 4 ||
+64,5,बहुभिः कारणैर्देव विश्वामित्रो महामुनिः । लोभितः क्रोधितश्चैव तपसा चाभिवर्धते ॥ ५ ॥,bahubhiḥ kāraṇairdeva viśvāmitro mahāmuniḥ | lobhitaḥ krodhitaścaiva tapasā cābhivardhate || 5 ||
+64,6,न ह्यस्य वृजिनं किं चिद्दृश्यते सूक्ष्ममप्यथ । न दीयते यदि त्वस्य मनसा यदभीप्सितम् । विनाशयति त्रैलोक्यं तपसा सचराचरम् । व्याकुलाश्च दिशः सर्वा न च किं चित् प्रकाशते ॥ ६ ॥,na hyasya vṛjinaṃ kiṃ ciddṛśyate sūkṣmamapyatha | na dīyate yadi tvasya manasā yadabhīpsitam | vināśayati trailokyaṃ tapasā sacarācaram | vyākulāśca diśaḥ sarvā na ca kiṃ cit prakāśate || 6 ||
+64,7,सागराः क्षुभिताः सर्वे विशीर्यन्ते च पर्वताः । प्रकम्पते च पृथिवी वायुर्वाति भृशाकुलः ॥ ७ ॥,sāgarāḥ kṣubhitāḥ sarve viśīryante ca parvatāḥ | prakampate ca pṛthivī vāyurvāti bhṛśākulaḥ || 7 ||
+64,8,बुद्धिं न कुरुते यावन्नाशे देव महामुनिः । तावत् प्रसाद्यो भगवानग्निरूपो महाद्युतिः ॥ ८ ॥,buddhiṃ na kurute yāvannāśe deva mahāmuniḥ | tāvat prasādyo bhagavānagnirūpo mahādyutiḥ || 8 ||
+64,9,कालाग्निना यथा पूर्वं त्रैलोक्यं दह्यते ऽखिलम् । देवराज्ये चिकीर्षेत दीयतामस्य यन्मतम् ॥ ९ ॥,kālāgninā yathā pūrvaṃ trailokyaṃ dahyate'khilam | devarājye cikīrṣeta dīyatāmasya yanmatam || 9 ||
+64,10,ततः सुरगणाः सर्वे पितामहपुरोगमाः । विश्वामित्रं महात्मानं वाक्यं मधुरमब्रुवन् ॥ १० ॥,tataḥ suragaṇāḥ sarve pitāmahapurogamāḥ | viśvāmitraṃ mahātmānaṃ vākyaṃ madhuramabruvan || 10 ||
+64,11,ब्रह्मर्षे स्वागतं ते ऽस्तु तपसा स्म सुतोषिताः । ब्राह्मण्यं तपसोग्रेण प्राप्तवानसि कौशिक ॥ ११ ॥,brahmarṣe svāgataṃ te'stu tapasā sma sutoṣitāḥ | brāhmaṇyaṃ tapasogreṇa prāptavānasi kauśika || 11 ||
+64,12,दीर्घमायुश्च ते ब्रह्मन्ददामि समरुद्गणः । स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते गच्छ सौम्य यथासुखम् ॥ १२ ॥,dīrghamāyuśca te brahmandadāmi samarudgaṇaḥ | svasti prāpnuhi bhadraṃ te gaccha saumya yathāsukham || 12 ||
+64,13,पितामहवचः श्रुत्वा सर्वेषां च दिवौकसाम् । कृत्वा प्रणामं मुदितो व्याजहार महामुनिः ॥ १३ ॥,pitāmahavacaḥ śrutvā sarveṣāṃ ca divaukasām | kṛtvā praṇāmaṃ mudito vyājahāra mahāmuniḥ || 13 ||
+64,14,ब्राह्मण्यं यदि मे प्राप्तं दीर्घमायुस्तथैव च । ओंकारो ऽथ वषट्कारो वेदाश्च वरयन्तु माम् ॥ १४ ॥,brāhmaṇyaṃ yadi me prāptaṃ dīrghamāyustathaiva ca | oṃkāro'tha vaṣaṭkāro vedāśca varayantu mām || 14 ||
+64,15,क्षत्रवेदविदां श्रेष्ठो ब्रह्मवेदविदामपि । ब्रह्मपुत्रो वसिष्ठो मामेवं वदतु देवताः । यद्ययं परमः कामः कृतो यान्तु सुरर्षभाः ॥ १५ ॥,kṣatravedavidāṃ śreṣṭho brahmavedavidāmapi | brahmaputro vasiṣṭho māmevaṃ vadatu devatāḥ | yadyayaṃ paramaḥ kāmaḥ kṛto yāntu surarṣabhāḥ || 15 ||
+64,16,ततः प्रसादितो देवैर्वसिष्ठो जपतां वरः । सख्यं चकार ब्रह्मर्षिरेवमस्त्विति चाब्रवीत् ॥ १६ ॥,tataḥ prasādito devairvasiṣṭho japatāṃ varaḥ | sakhyaṃ cakāra brahmarṣirevamastviti cābravīt || 16 ||
+64,17,ब्रह्मर्षित्वं न संदेहः सर्वं संपत्स्यते तव । इत्युक्त्वा देवताश्चापि सर्वा जग्मुर्यथागतम् ॥ १७ ॥,brahmarṣitvaṃ na saṃdehaḥ sarvaṃ saṃpatsyate tava | ityuktvā devatāścāpi sarvā jagmuryathāgatam || 17 ||
+64,18,विश्वामित्रो ऽपि धर्मात्मा लब्ध्वा ब्राह्मण्यमुत्तमम् । पूजयामास ब्रह्मर्षिं वसिष्ठं जपतां वरम् ॥ १८ ॥,viśvāmitro'pi dharmātmā labdhvā brāhmaṇyamuttamam | pūjayāmāsa brahmarṣiṃ vasiṣṭhaṃ japatāṃ varam || 18 ||
+64,19,कृतकामो महीं सर्वां चचार तपसि स्थितः । एवं त्वनेन ब्राह्मण्यं प्राप्तं राम महात्मना ॥ १९ ॥,kṛtakāmo mahīṃ sarvāṃ cacāra tapasi sthitaḥ | evaṃ tvanena brāhmaṇyaṃ prāptaṃ rāma mahātmanā || 19 ||
+64,20,एष राम मुनिश्रेष्ठ एष विग्रहवांस्तपः । एष धर्मः परो नित्यं वीर्यस्यैष परायणम् ॥ २० ॥,eṣa rāma muniśreṣṭha eṣa vigrahavāṃstapaḥ | eṣa dharmaḥ paro nityaṃ vīryasyaiṣa parāyaṇam || 20 ||
+64,21,शतानन्दवचः श्रुत्वा रामलक्ष्मणसंनिधौ । जनकः प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच कुशिकात्मजम् ॥ २१ ॥,śatānandavacaḥ śrutvā rāmalakṣmaṇasaṃnidhau | janakaḥ prāñjalirvākyamuvāca kuśikātmajam || 21 ||
+64,22,धन्यो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि यस्य मे मुनिपुंगव । यज्ञं काकुत्स्थ सहितः प्राप्तवानसि धार्मिक ॥ २२ ॥,dhanyo'smyanugṛhīto'smi yasya me munipuṃgava | yajñaṃ kākutstha sahitaḥ prāptavānasi dhārmika || 22 ||
+64,23,पावितो ऽहं त्वया ब्रह्मन्दर्शनेन महामुने । गुणा बहुविधाः प्राप्तास्तव संदर्शनान्मया ॥ २३ ॥,pāvito'haṃ tvayā brahmandarśanena mahāmune | guṇā bahuvidhāḥ prāptāstava saṃdarśanānmayā || 23 ||
+64,24,विस्तरेण च ते ब्रह्मन् कीर्त्यमानं महत्तपः । श्रुतं मया महातेजो रामेण च महात्मना ॥ २४ ॥,vistareṇa ca te brahman kīrtyamānaṃ mahattapaḥ | śrutaṃ mayā mahātejo rāmeṇa ca mahātmanā || 24 ||
+64,25,सदस्यैः प्राप्य च सदः श्रुतास्ते बहवो गुणाः ॥ २५ ॥,sadasyaiḥ prāpya ca sadaḥ śrutāste bahavo guṇāḥ || 25 ||
+64,26,अप्रमेयं तपस्तुभ्यमप्रमेयं च ते बलम् । अप्रमेया गुणाश्चैव नित्यं ते कुशिकात्मज ॥ २६ ॥,aprameyaṃ tapastubhyamaprameyaṃ ca te balam | aprameyā guṇāścaiva nityaṃ te kuśikātmaja || 26 ||
+64,27,तृप्तिराश्चर्यभूतानां कथानां नास्ति मे विभो । कर्मकालो मुनिश्रेष्ठ लम्बते रविमण्डलम् ॥ २७ ॥,tṛptirāścaryabhūtānāṃ kathānāṃ nāsti me vibho | karmakālo muniśreṣṭha lambate ravimaṇḍalam || 27 ||
+64,28,श्वः प्रभाते महातेजो द्रष्टुमर्हसि मां पुनः । स्वागतं तपसां श्रेष्ठ मामनुज्ञातुमर्हसि ॥ २८ ॥,śvaḥ prabhāte mahātejo draṣṭumarhasi māṃ punaḥ | svāgataṃ tapasāṃ śreṣṭha māmanujñātumarhasi || 28 ||
+64,29,एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठं वैदेहो मिथिलाधिपः । प्रदक्षिणं चकाराशु सोपाध्यायः सबान्धवः ॥ २९ ॥,evamuktvā muniśreṣṭhaṃ vaideho mithilādhipaḥ | pradakṣiṇaṃ cakārāśu sopādhyāyaḥ sabāndhavaḥ || 29 ||
+64,30,विश्वामित्रो ऽपि धर्मात्मा सहरामः सलक्ष्मणः । स्वं वाटमभिचक्राम पूज्यमानो महर्षिभिः ॥ ३० ॥,viśvāmitro'pi dharmātmā saharāmaḥ salakṣmaṇaḥ | svaṃ vāṭamabhicakrāma pūjyamāno maharṣibhiḥ || 30 ||
+65,1,ततः प्रभाते विमले कृतकर्मा नराधिपः । विश्वामित्रं महात्मानमाजुहाव सराघवम् ॥ १ ॥,tataḥ prabhāte vimale kṛtakarmā narādhipaḥ | viśvāmitraṃ mahātmānamājuhāva sarāghavam || 1 ||
+65,2,तमर्चयित्वा धर्मात्मा शास्त्रदृष्ट्तेन कर्मणा । राघवौ च महात्मानौ तदा वाक्यमुवाच ह ॥ २ ॥,tamarcayitvā dharmātmā śāstradṛṣṭtena karmaṇā | rāghavau ca mahātmānau tadā vākyamuvāca ha || 2 ||
+65,3,भगवन् स्वागतं ते ऽस्तु किं करोमि तवानघ । भवानाज्ञापयतु मामाज्ञाप्यो भवता ह्यहम् ॥ ३ ॥,bhagavan svāgataṃ te'stu kiṃ karomi tavānagha | bhavānājñāpayatu māmājñāpyo bhavatā hyaham || 3 ||
+65,4,एवमुक्तः स धर्मात्मा जनकेन महात्मना । प्रत्युवाच मुनिर्वीरं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ४ ॥,evamuktaḥ sa dharmātmā janakena mahātmanā | pratyuvāca munirvīraṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 4 ||
+65,5,पुत्रौ दशरथस्येमौ क्षत्रियौ लोकविश्रुतौ । द्रष्टुकामौ धनुः श्रेष्ठं यदेतत्त्वयि तिष्ठति ॥ ५ ॥,putrau daśarathasyemau kṣatriyau lokaviśrutau | draṣṭukāmau dhanuḥ śreṣṭhaṃ yadetattvayi tiṣṭhati || 5 ||
+65,6,एतद्दर्शय भद्रं ते कृतकामौ नृपात्मजौ । दर्शनादस्य धनुषो यथेष्टं प्रतियास्यतः ॥ ६ ॥,etaddarśaya bhadraṃ te kṛtakāmau nṛpātmajau | darśanādasya dhanuṣo yatheṣṭaṃ pratiyāsyataḥ || 6 ||
+65,7,एवमुक्तस्तु जनकः प्रत्युवाच महामुनिम् । श्रूयतामस्य धनुषो यदर्थमिह तिष्ठति ॥ ७ ॥,evamuktastu janakaḥ pratyuvāca mahāmunim | śrūyatāmasya dhanuṣo yadarthamiha tiṣṭhati || 7 ||
+65,8,देवरात इति ख्यातो निमेः षष���ठो महीपतिः । न्यासो ऽयं तस्य भगवन् हस्ते दत्तो महात्मना ॥ ८ ॥,devarāta iti khyāto nimeḥ ṣaṣṭho mahīpatiḥ | nyāso'yaṃ tasya bhagavan haste datto mahātmanā || 8 ||
+65,9,दक्षयज्ञवधे पूर्वं धनुरायम्य वीर्यवान् । रुद्रस्तु त्रिदशान् रोषात् सलीलमिदमब्रवीत् ॥ ९ ॥,dakṣayajñavadhe pūrvaṃ dhanurāyamya vīryavān | rudrastu tridaśān roṣāt salīlamidamabravīt || 9 ||
+65,10,यस्माद्भागार्थिनो भागान्नाकल्पयत मे सुराः । वराङ्गानि महार्हाणि धनुषा शातयामि वः ॥ १० ॥,yasmādbhāgārthino bhāgānnākalpayata me surāḥ | varāṅgāni mahārhāṇi dhanuṣā śātayāmi vaḥ || 10 ||
+65,11,ततो विमनसः सर्वे देवा वै मुनिपुंगव । प्रसादयन्ति देवेशं तेषां प्रीतो ऽभवद्भवः ॥ ११ ॥,tato vimanasaḥ sarve devā vai munipuṃgava | prasādayanti deveśaṃ teṣāṃ prīto'bhavadbhavaḥ || 11 ||
+65,12,प्रीतियुक्तः स सर्वेषां ददौ तेषां महात्मनाम् ॥ १२ ॥,prītiyuktaḥ sa sarveṣāṃ dadau teṣāṃ mahātmanām || 12 ||
+65,13,तदेतद्देवदेवस्य धनूरत्नं महात्मनः । न्यासभूतं तदा न्यस्तमस्माकं पूर्वके विभो ॥ १३ ॥,tadetaddevadevasya dhanūratnaṃ mahātmanaḥ | nyāsabhūtaṃ tadā nyastamasmākaṃ pūrvake vibho || 13 ||
+65,14,अथ मे कृषतः क्षेत्रं लाङ्गलादुत्थिता मम । क्षेत्रं शोधयता लब्ध्वा नाम्ना सीतेति विश्रुता ॥ १४ ॥,atha me kṛṣataḥ kṣetraṃ lāṅgalādutthitā mama | kṣetraṃ śodhayatā labdhvā nāmnā sīteti viśrutā || 14 ||
+65,15,भूतलादुत्थिता सा तु व्यवर्धत ममात्मजा । वीर्यशुल्केति मे कन्या स्थापितेयमयोनिजा ॥ १५ ॥,bhūtalādutthitā sā tu vyavardhata mamātmajā | vīryaśulketi me kanyā sthāpiteyamayonijā || 15 ||
+65,16,भूतलादुत्थितां तां तु वर्धमानां ममात्मजाम् । वरयामासुरागम्य राजानो मुनिपुंगव ॥ १६ ॥,bhūtalādutthitāṃ tāṃ tu vardhamānāṃ mamātmajām | varayāmāsurāgamya rājāno munipuṃgava || 16 ||
+65,17,तेषां वरयतां कन्यां सर्वेषां पृथिवीक्षिताम् । वीर्यशुल्केति भगवन्न ददामि सुतामहम् ॥ १७ ॥,teṣāṃ varayatāṃ kanyāṃ sarveṣāṃ pṛthivīkṣitām | vīryaśulketi bhagavanna dadāmi sutāmaham || 17 ||
+65,18,ततः सर्वे नृपतयः समेत्य मुनिपुंगव । मिथिलामभ्युपागम्य वीर्यं जिज्ञासवस्तदा ॥ १८ ॥,tataḥ sarve nṛpatayaḥ sametya munipuṃgava | mithilāmabhyupāgamya vīryaṃ jijñāsavastadā || 18 ||
+65,19,तेषां जिज्ञासमानानां वीर्यं धनुरुपाहृतम् । न शेकुर्ग्रहणे तस्य धनुषस्तोलने ऽपि वा ॥ १९ ॥,teṣāṃ jijñāsamānānāṃ vīryaṃ dhanurupāhṛtam | na śekurgrahaṇe tasya dhanuṣastolane'pi vā || 19 ||
+65,20,तेषां वीर्यवतां वीर्यमल्पं ज्ञात्वा महामुने । प्रत्याख्याता नृपतयस्तन्निबोध तपोधन ॥ २० ॥,teṣāṃ vīryavatāṃ vīryamalpaṃ jñātvā mahāmune | pratyākhyātā nṛpatayastannibodha tapodhana || 20 ||
+65,21,ततः परमकोपेन राजानो मुनिपुंगव । अरुन्धन्मिथिलां सर्वे वीर्यसंदेहमागताः ॥ २१ ॥,tataḥ paramakopena rājāno munipuṃgava | arundhanmithilāṃ sarve vīryasaṃdehamāgatāḥ || 21 ||
+65,22,आत्मानमवधूतं ते विज्ञाय मुनिपुंगव । रोषेण महताविष्टाः पीडयन्मिथिलां पुरीम् ॥ २२ ॥,ātmānamavadhūtaṃ te vijñāya munipuṃgava | roṣeṇa mahatāviṣṭā�� pīḍayanmithilāṃ purīm || 22 ||
+65,23,ततः संवत्सरे पूर्णे क्षयं यातानि सर्वशः । साधनानि मुनिरेष्ठ ततो ऽहं भृशदुःखितः ॥ २३ ॥,tataḥ saṃvatsare pūrṇe kṣayaṃ yātāni sarvaśaḥ | sādhanāni munireṣṭha tato'haṃ bhṛśaduḥkhitaḥ || 23 ||
+65,24,ततो देवगणान् सर्वांस्तपसाहं प्रसादयम् । ददुश्च परमप्रीताश्चतुरङ्गबलं सुराः ॥ २४ ॥,tato devagaṇān sarvāṃstapasāhaṃ prasādayam | daduśca paramaprītāścaturaṅgabalaṃ surāḥ || 24 ||
+65,25,ततो भग्ना नृपतयो हन्यमाना दिशो ययुः । अवीर्या वीर्यसंदिग्धा सामात्याः पापकारिणः ॥ २५ ॥,tato bhagnā nṛpatayo hanyamānā diśo yayuḥ | avīryā vīryasaṃdigdhā sāmātyāḥ pāpakāriṇaḥ || 25 ||
+65,26,तदेतन्मुनिशार्दूल धनुः परमभास्वरम् । रामलक्ष्मणयोश्चापि दर्शयिष्यामि सुव्रत ॥ २६ ॥,tadetanmuniśārdūla dhanuḥ paramabhāsvaram | rāmalakṣmaṇayoścāpi darśayiṣyāmi suvrata || 26 ||
+65,27,यद्यस्य धनुषो रामः कुर्यादारोपणं मुने । सुतामयोनिजां सीतां दद्यां दाशरथेरहम् ॥ २७ ॥,yadyasya dhanuṣo rāmaḥ kuryādāropaṇaṃ mune | sutāmayonijāṃ sītāṃ dadyāṃ dāśaratheraham || 27 ||
+66,1,जनकस्य वचः श्रुत्वा विश्वामित्रो महामुनिः । धनुर्दर्शय रामाय इति होवाच पार्थिवम् ॥ १ ॥,janakasya vacaḥ śrutvā viśvāmitro mahāmuniḥ | dhanurdarśaya rāmāya iti hovāca pārthivam || 1 ||
+66,2,ततः स राजा जनकः सचिवान् व्यादिदेश ह । धनुरानीयतां दिव्यं गन्धमाल्यविभूषितम् ॥ २ ॥,tataḥ sa rājā janakaḥ sacivān vyādideśa ha | dhanurānīyatāṃ divyaṃ gandhamālyavibhūṣitam || 2 ||
+66,3,जनकेन समादिष्ठाः सचिवाः प्राविशन्पुरीम् । तद्धनुः पुरतः कृत्वा निर्जग्मुः पार्थिवाज्ञया ॥ ३ ॥,janakena samādiṣṭhāḥ sacivāḥ prāviśanpurīm | taddhanuḥ purataḥ kṛtvā nirjagmuḥ pārthivājñayā || 3 ||
+66,4,नृपां शतानि पञ्चाशद्व्यायतानां महात्मनाम् । मञ्जूषामष्टचक्रां तां समूहुस्ते कथं चन ॥ ४ ॥,nṛpāṃ śatāni pañcāśadvyāyatānāṃ mahātmanām | mañjūṣāmaṣṭacakrāṃ tāṃ samūhuste kathaṃ cana || 4 ||
+66,5,तामादाय तु मञ्जूषामायतीं यत्र तद्धनुः । सुरोपमं ते जनकमूचुर्नृपतिमन्त्रिणः ॥ ५ ॥,tāmādāya tu mañjūṣāmāyatīṃ yatra taddhanuḥ | suropamaṃ te janakamūcurnṛpatimantriṇaḥ || 5 ||
+66,6,इदं धनुर्वरं राजन्पूजितं सर्वराजभिः । मिथिलाधिप राजेन्द्र दर्शनीयं यदीच्छसि ॥ ६ ॥,idaṃ dhanurvaraṃ rājanpūjitaṃ sarvarājabhiḥ | mithilādhipa rājendra darśanīyaṃ yadīcchasi || 6 ||
+66,7,तेषां नृपो वचः श्रुत्वा कृताञ्जलिरभाषत । विश्वामित्रं महात्मानं तौ चोभौ रामलक्ष्मणौ ॥ ७ ॥,teṣāṃ nṛpo vacaḥ śrutvā kṛtāñjalirabhāṣata | viśvāmitraṃ mahātmānaṃ tau cobhau rāmalakṣmaṇau || 7 ||
+66,8,इदं धनुर्वरं ब्रह्मञ्जनकैरभिपूजितम् । राजभिश्च महावीर्यैरशक्यं पूरितुं तदा ॥ ८ ॥,idaṃ dhanurvaraṃ brahmañjanakairabhipūjitam | rājabhiśca mahāvīryairaśakyaṃ pūrituṃ tadā || 8 ||
+66,9,नैतत् सुरगणाः सर्वे नासुरा न च राक्षसाः । गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिंनरमहोरगाः ॥ ९ ॥,naitat suragaṇāḥ sarve nāsurā na ca rākṣasāḥ | gandharvayakṣapravarāḥ sakiṃnaramahoragāḥ || 9 ||
+66,10,क्व गतिर्मानुषाणां च धनुषो ऽस्य प्रपूरणे । आरोपणे समायोगे वेपने तोलने ऽपि वा ॥ १० ॥,kva gatirmānuṣāṇāṃ ca dhanuṣo'sya prapūraṇe | āropaṇe samāyoge vepane tolane'pi vā || 10 ||
+66,11,तदेतद्धनुषां श्रेष्ठमानीतं मुनिपुंगव । दर्शयैतन्महाभाग अनयो राजपुत्रयोः ॥ ११ ॥,tadetaddhanuṣāṃ śreṣṭhamānītaṃ munipuṃgava | darśayaitanmahābhāga anayo rājaputrayoḥ || 11 ||
+66,12,विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा श्रुत्वा जनकभाषितम् । वत्स राम धनुः पश्य इति राघवमब्रवीत् ॥ १२ ॥,viśvāmitrastu dharmātmā śrutvā janakabhāṣitam | vatsa rāma dhanuḥ paśya iti rāghavamabravīt || 12 ||
+66,13,महर्षेर्वचनाद् रामो यत्र तिष्ठति तद्धनुः । मञ्जूषां तामपावृत्य दृष्ट्वा धनुरथाब्रवीत् ॥ १३ ॥,maharṣervacanād rāmo yatra tiṣṭhati taddhanuḥ | mañjūṣāṃ tāmapāvṛtya dṛṣṭvā dhanurathābravīt || 13 ||
+66,14,इदं धनुर्वरं ब्रह्मन् संस्पृशामीह पाणिना । यत्नवांश्च भविष्यामि तोलने पूरणे ऽपि वा ॥ १४ ॥,idaṃ dhanurvaraṃ brahman saṃspṛśāmīha pāṇinā | yatnavāṃśca bhaviṣyāmi tolane pūraṇe'pi vā || 14 ||
+66,15,बाढमित्येव तं राजा मुनिश्च समभाषत । लीलया स धनुर्मध्ये जग्राह वचनान्मुनेः ॥ १५ ॥,bāḍhamityeva taṃ rājā muniśca samabhāṣata | līlayā sa dhanurmadhye jagrāha vacanānmuneḥ || 15 ||
+66,16,पश्यतां नृषहस्राणां बहूनां रघुनन्दनः । आरोपयत् स धर्मात्मा सलीलमिव तद्धनुः ॥ १६ ॥,paśyatāṃ nṛṣahasrāṇāṃ bahūnāṃ raghunandanaḥ | āropayat sa dharmātmā salīlamiva taddhanuḥ || 16 ||
+66,17,आरोपयित्वा मौर्वीं च पूरयामास वीर्यवान् । तद्बभञ्ज धनुर्मध्ये नरश्रेष्ठो महायशाः ॥ १७ ॥,āropayitvā maurvīṃ ca pūrayāmāsa vīryavān | tadbabhañja dhanurmadhye naraśreṣṭho mahāyaśāḥ || 17 ||
+66,18,तस्य शब्दो महानासीन्निर्घातसमनिस्वनः । भूमिकम्पश्च सुमहान्पर्वतस्येव दीर्यतः ॥ १८ ॥,tasya śabdo mahānāsīnnirghātasamanisvanaḥ | bhūmikampaśca sumahānparvatasyeva dīryataḥ || 18 ||
+66,19,निपेतुश्च नराः सर्वे तेन शब्देन मोहिताः । वर्जयित्वा मुनिवरं राजानं तौ च राघवौ ॥ १९ ॥,nipetuśca narāḥ sarve tena śabdena mohitāḥ | varjayitvā munivaraṃ rājānaṃ tau ca rāghavau || 19 ||
+66,20,प्रत्याश्वस्ते जने तस्मिन् राजा विगतसाध्वसः । उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो मुनिपुंगवम् ॥ २० ॥,pratyāśvaste jane tasmin rājā vigatasādhvasaḥ | uvāca prāñjalirvākyaṃ vākyajño munipuṃgavam || 20 ||
+66,21,भगवन्दृष्टवीर्यो मे रामो दशरथात्मजः । अत्यद्भुतमचिन्त्यं च अतर्कितमिदं मया ॥ २१ ॥,bhagavandṛṣṭavīryo me rāmo daśarathātmajaḥ | atyadbhutamacintyaṃ ca atarkitamidaṃ mayā || 21 ||
+66,22,जनकानां कुले कीर्तिमाहरिष्यति मे सुता । सीता भर्तारमासाद्य रामं दशरथात्मजम् ॥ २२ ॥,janakānāṃ kule kīrtimāhariṣyati me sutā | sītā bhartāramāsādya rāmaṃ daśarathātmajam || 22 ||
+66,23,मम सत्या प्रतिज्ञा च वीर्यशुल्केति कौशिक । सीता प्राणैर्बहुमता देया रामाय मे सुता ॥ २३ ॥,mama satyā pratijñā ca vīryaśulketi kauśika | sītā prāṇairbahumatā deyā rāmāya me sutā || 23 ||
+66,24,भवतो ऽनुमते ब्रह्मञ् शीघ्रं गच्छन्तु मन्त्रिणः । मम कौशिक भद्रं ते अयोध्यां त्वरिता रथैः ॥ २४ ॥,bhavato'numate brahmañ śīghraṃ gacchantu mantriṇaḥ | mama kauśika bhadraṃ te ayodhyāṃ tvaritā rathaiḥ || 24 ||
+66,25,राजानं प्रश्रितैर्वाक्यैरानयन्तु पुरं मम । प्रदानं वीर्यशुल्कायाः कथयन्तु च सर्वशः ॥ २५ ॥,rājānaṃ praśritairvākyairānayantu puraṃ mama | pradānaṃ vīryaśulkāyāḥ kathayantu ca sarvaśaḥ || 25 ||
+66,26,मुनिगुप्तौ च काकुत्स्थौ कथयन्तु नृपाय वै । प्रीयमाणं तु राजानमानयन्तु सुशीघ्रगाः ॥ २६ ॥,muniguptau ca kākutsthau kathayantu nṛpāya vai | prīyamāṇaṃ tu rājānamānayantu suśīghragāḥ || 26 ||
+66,27,कौशिकश्च तथेत्याह राजा चाभाष्य मन्त्रिणः । अयोध्यां प्रेषयामास धर्मात्मा कृतशासनात् ॥ २७ ॥,kauśikaśca tathetyāha rājā cābhāṣya mantriṇaḥ | ayodhyāṃ preṣayāmāsa dharmātmā kṛtaśāsanāt || 27 ||
+67,1,जनकेन समादिष्टा दूतास्ते क्लान्तवाहनाः । त्रिरात्रमुषित्वा मार्गे ते ऽयोध्यां प्राविशन्पुरीम् ॥ १ ॥,janakena samādiṣṭā dūtāste klāntavāhanāḥ | trirātramuṣitvā mārge te'yodhyāṃ prāviśanpurīm || 1 ||
+67,2,ते राजवचनाद्दूता राजवेश्मप्रवेशिताः । ददृशुर्देवसंकाशं वृद्धं दशरथं नृपम् ॥ २ ॥,te rājavacanāddūtā rājaveśmapraveśitāḥ | dadṛśurdevasaṃkāśaṃ vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam || 2 ||
+67,3,बद्धाञ्जलिपुटाः सर्वे दूता विगतसाध्वसाः । राजानं प्रयता वाक्यमब्रुवन्मधुराक्षरम् ॥ ३ ॥,baddhāñjalipuṭāḥ sarve dūtā vigatasādhvasāḥ | rājānaṃ prayatā vākyamabruvanmadhurākṣaram || 3 ||
+67,4,मैथिलो जनको राजा साग्निहोत्रपुरस्कृतः । कुशलं चाव्ययं चैव सोपाध्यायपुरोहितम् ॥ ४ ॥,maithilo janako rājā sāgnihotrapuraskṛtaḥ | kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva sopādhyāyapurohitam || 4 ||
+67,5,मुहुर्मुहुर्मधुरया स्नेहसंयुक्तया गिरा । जनकस्त्वां महाराज पृच्छते सपुरःसरम् ॥ ५ ॥,muhurmuhurmadhurayā snehasaṃyuktayā girā | janakastvāṃ mahārāja pṛcchate sapuraḥsaram || 5 ||
+67,6,पृष्ट्वा कुशलमव्यग्रं वैदेहो मिथिलाधिपः । कौशिकानुमते वाक्यं भवन्तमिदमब्रवीत् ॥ ६ ॥,pṛṣṭvā kuśalamavyagraṃ vaideho mithilādhipaḥ | kauśikānumate vākyaṃ bhavantamidamabravīt || 6 ||
+67,7,पूर्वं प्रतिज्ञा विदिता वीर्यशुल्का ममात्मजा । राजानश्च कृतामर्षा निर्वीर्या विमुखीकृताः ॥ ७ ॥,pūrvaṃ pratijñā viditā vīryaśulkā mamātmajā | rājānaśca kṛtāmarṣā nirvīryā vimukhīkṛtāḥ || 7 ||
+67,8,सेयं मम सुता राजन् विश्वामित्र पुरःसरैः । यदृच्छयागतैर्वीरैर्निर्जिता तव पुत्रकैः ॥ ८ ॥,seyaṃ mama sutā rājan viśvāmitra puraḥsaraiḥ | yadṛcchayāgatairvīrairnirjitā tava putrakaiḥ || 8 ||
+67,9,तच्च राजन्धनुर्दिव्यं मध्ये भग्नं महात्मना । रामेण हि महाराज महत्यां जनसंसदि ॥ ९ ॥,tacca rājandhanurdivyaṃ madhye bhagnaṃ mahātmanā | rāmeṇa hi mahārāja mahatyāṃ janasaṃsadi || 9 ||
+67,10,अस्मै देया मया सीता वीर्यशुल्का महात्मने । प्रतिज्ञां तर्तुमिच्छामि तदनुज्ञातुमर्हसि ॥ १० ॥,asmai deyā mayā sītā vīryaśulkā mahātmane | pratijñāṃ tartumicchāmi tadanujñātumarhasi || 10 ||
+67,11,सोपाध्यायो महाराज पुरोहितपुरस्कृतः । शीघ्रमागच्छ भद्रं ते द्रष्टुमर्हसि राघवौ ॥ ११ ॥,sopādhyāyo mahārāja purohitapuraskṛtaḥ | śīghramāgaccha bhadraṃ te draṣṭumarhasi rāghavau || 11 ||
+67,12,प्रीतिं च मम राजेन्द्र निर्वर्तयितुमर्हसि । पुत्रयोरुभयोरेव प्रीतिं त्वमपि लप्स्यसे ॥ १२ ॥,prītiṃ ca mama rājendra nirvartayitumarhasi | putrayorubhayoreva prītiṃ tvamapi lapsyase || 12 ||
+67,13,एवं विदेहाधिपतिर्मधुरं वाक्यमब्रवीत् । विश्वामित्राभ्यनुज्ञातः शतानन्दमते स्थितः ॥ १३ ॥,evaṃ videhādhipatirmadhuraṃ vākyamabravīt | viśvāmitrābhyanujñātaḥ śatānandamate sthitaḥ || 13 ||
+67,14,दूतवाक्यं तु तच्छ्रुत्वा राजा परमहर्षितः । वसिष्ठं वामदेवं च मन्त्रिणो ऽन्यांश्च सो ऽब्रवीत् ॥ १४ ॥,dūtavākyaṃ tu tacchrutvā rājā paramaharṣitaḥ | vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca mantriṇo'nyāṃśca so'bravīt || 14 ||
+67,15,गुप्तः कुशिकपुत्रेण कौसल्यानन्दवर्धनः । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विदेहेषु वसत्यसौ ॥ १५ ॥,guptaḥ kuśikaputreṇa kausalyānandavardhanaḥ | lakṣmaṇena saha bhrātrā videheṣu vasatyasau || 15 ||
+67,16,दृष्टवीर्यस्तु काकुत्स्थो जनकेन महात्मना । संप्रदानं सुतायास्तु राघवे कर्तुमिच्छति ॥ १६ ॥,dṛṣṭavīryastu kākutstho janakena mahātmanā | saṃpradānaṃ sutāyāstu rāghave kartumicchati || 16 ||
+67,17,यदि वो रोचते वृत्तं जनकस्य महात्मनः । पुरीं गच्छामहे शीघ्रं मा भूत् कालस्य पर्ययः ॥ १७ ॥,yadi vo rocate vṛttaṃ janakasya mahātmanaḥ | purīṃ gacchāmahe śīghraṃ mā bhūt kālasya paryayaḥ || 17 ||
+67,18,मन्त्रिणो बाढमित्याहुः सह सर्वैर्महर्षिभिः । सुप्रीतश्चाब्रवीद् राजा श्वो यात्रेति स मन्त्रिणः ॥ १८ ॥,mantriṇo bāḍhamityāhuḥ saha sarvairmaharṣibhiḥ | suprītaścābravīd rājā śvo yātreti sa mantriṇaḥ || 18 ||
+67,19,मन्त्रिणस्तु नरेन्द्रस्य रात्रिं परमसत्कृताः । ऊषुः प्रमुदिताः सर्वे गुणैः सर्वैः समन्विताः ॥ १९ ॥,mantriṇastu narendrasya rātriṃ paramasatkṛtāḥ | ūṣuḥ pramuditāḥ sarve guṇaiḥ sarvaiḥ samanvitāḥ || 19 ||
+68,1,ततो रात्र्यां व्यतीतायां सोपाध्यायः सबान्धवः । राजा दशरथो हृष्टः सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥,tato rātryāṃ vyatītāyāṃ sopādhyāyaḥ sabāndhavaḥ | rājā daśaratho hṛṣṭaḥ sumantramidamabravīt || 1 ||
+68,2,अद्य सर्वे धनाध्यक्षा धनमादाय पुष्कलम् । व्रजन्त्वग्रे सुविहिता नानारत्नसमन्विताः ॥ २ ॥,adya sarve dhanādhyakṣā dhanamādāya puṣkalam | vrajantvagre suvihitā nānāratnasamanvitāḥ || 2 ||
+68,3,चतुरङ्गबलं चापि शीघ्रं निर्यातु सर्वशः । ममाज्ञासमकालं च यानयुग्यमनुत्तमम् ॥ ३ ॥,caturaṅgabalaṃ cāpi śīghraṃ niryātu sarvaśaḥ | mamājñāsamakālaṃ ca yānayugyamanuttamam || 3 ||
+68,4,वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ काश्यपः । मार्कण्डेयश्च दीर्घायुरृषिः कात्यायनस्तथा ॥ ४ ॥,vasiṣṭho vāmadevaśca jābāliratha kāśyapaḥ | mārkaṇḍeyaśca dīrghāyurṛṣiḥ kātyāyanastathā || 4 ||
+68,5,एते द्विजाः प्रयान्त्वग्रे स्यन्दनं योजयस्व मे । यथा कालात्ययो न स्याद्दूता हि त्वरयन्ति माम् ॥ ५ ॥,ete dvijāḥ prayāntvagre syandanaṃ yojayasva me | yathā kālātyayo na syāddūtā hi tvarayanti mām || 5 ||
+68,6,वचनाच्च नरेन्द्रस्य ���ा सेना चतुरङ्गिणी । राजानमृषिभिः सार्धं व्रजन्तं पृष्ठतो ऽन्वगात् ॥ ६ ॥,vacanācca narendrasya sā senā caturaṅgiṇī | rājānamṛṣibhiḥ sārdhaṃ vrajantaṃ pṛṣṭhato'nvagāt || 6 ||
+68,7,गत्वा चतुरहं मार्गं विदेहानभ्युपेयिवान् । राजा तु जनकः श्रीमाञ् श्रुत्वा पूजामकल्पयत् ॥ ७ ॥,gatvā caturahaṃ mārgaṃ videhānabhyupeyivān | rājā tu janakaḥ śrīmāñ śrutvā pūjāmakalpayat || 7 ||
+68,8,ततो राजानमासाद्य वृद्धं दशरथं नृपम् । जनको मुदितो राजा हर्षं च परमं ययौ । उवाच च नरश्रेष्ठो नरश्रेष्ठं मुदान्वितम् ॥ ८ ॥,tato rājānamāsādya vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam | janako mudito rājā harṣaṃ ca paramaṃ yayau | uvāca ca naraśreṣṭho naraśreṣṭhaṃ mudānvitam || 8 ||
+68,9,स्वागतं ते महाराज दिष्ट्या प्राप्तो ऽसि राघव । पुत्रयोरुभयोः प्रीतिं लप्स्यसे वीर्यनिर्जिताम् ॥ ९ ॥,svāgataṃ te mahārāja diṣṭyā prāpto'si rāghava | putrayorubhayoḥ prītiṃ lapsyase vīryanirjitām || 9 ||
+68,10,दिष्ट्या प्राप्तो महातेजा वसिष्ठो भगवानृषिः । सह सर्वैर्द्विजश्रेष्ठैर्देवैरिव शतक्रतुः ॥ १० ॥,diṣṭyā prāpto mahātejā vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ | saha sarvairdvijaśreṣṭhairdevairiva śatakratuḥ || 10 ||
+68,11,दिष्ट्या मे निर्जिता विघ्ना दिष्ट्या मे पूजितं कुलम् । राघवैः सह संबन्धाद्वीर्यश्रेष्ठैर्महात्मभिः ॥ ११ ॥,diṣṭyā me nirjitā vighnā diṣṭyā me pūjitaṃ kulam | rāghavaiḥ saha saṃbandhādvīryaśreṣṭhairmahātmabhiḥ || 11 ||
+68,12,श्वः प्रभाते नरेन्द्रेन्द्र निर्वर्तयितुमर्हसि । यज्ञस्यान्ते नरश्रेष्ठ विवाहमृषिसंमतम् ॥ १२ ॥,śvaḥ prabhāte narendrendra nirvartayitumarhasi | yajñasyānte naraśreṣṭha vivāhamṛṣisaṃmatam || 12 ||
+68,13,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ऋषिमध्ये नराधिपः । वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठः प्रत्युवाच महीपतिम् ॥ १३ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā ṛṣimadhye narādhipaḥ | vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭhaḥ pratyuvāca mahīpatim || 13 ||
+68,14,प्रतिग्रहो दातृवशः श्रुतमेतन्मया पुरा । यथा वक्ष्यसि धर्मज्ञ तत् करिष्यामहे वयम् ॥ १४ ॥,pratigraho dātṛvaśaḥ śrutametanmayā purā | yathā vakṣyasi dharmajña tat kariṣyāmahe vayam || 14 ||
+68,15,तद्धर्मिष्ठं यशस्यं च वचनं सत्यवादिनः । श्रुत्वा विदेहाधिपतिः परं विस्मयमागतः ॥ १५ ॥,taddharmiṣṭhaṃ yaśasyaṃ ca vacanaṃ satyavādinaḥ | śrutvā videhādhipatiḥ paraṃ vismayamāgataḥ || 15 ||
+68,16,ततः सर्वे मुनिगणाः परस्परसमागमे । हर्षेण महता युक्तास्तां निशामवसन् सुखम् ॥ १६ ॥,tataḥ sarve munigaṇāḥ parasparasamāgame | harṣeṇa mahatā yuktāstāṃ niśāmavasan sukham || 16 ||
+68,17,राजा च राघवौ पुत्रौ निशाम्य परिहर्षितः । उवास परमप्रीतो जनकेन सुपूजितः ॥ १७ ॥,rājā ca rāghavau putrau niśāmya pariharṣitaḥ | uvāsa paramaprīto janakena supūjitaḥ || 17 ||
+68,18,जनको ऽपि महातेजाः क्रिया धर्मेण तत्त्ववित् । यज्ञस्य च सुताभ्यां च कृत्वा रात्रिमुवास ह ॥ १८ ॥,janako'pi mahātejāḥ kriyā dharmeṇa tattvavit | yajñasya ca sutābhyāṃ ca kṛtvā rātrimuvāsa ha || 18 ||
+69,1,ततः प्रभाते जनकः कृतकर्मा महर्षिभिः । उवाच वाक्य�� वाक्यज्ञः शतानन्दं पुरोहितम् ॥ १ ॥,tataḥ prabhāte janakaḥ kṛtakarmā maharṣibhiḥ | uvāca vākyaṃ vākyajñaḥ śatānandaṃ purohitam || 1 ||
+69,2,भ्राता मम महातेजा यवीयानतिधार्मिकः । कुशध्वज इति ख्यातः पुरीमध्यवसच्छुभाम् ॥ २ ॥,bhrātā mama mahātejā yavīyānatidhārmikaḥ | kuśadhvaja iti khyātaḥ purīmadhyavasacchubhām || 2 ||
+69,3,वार्याफलकपर्यन्तां पिबन्निक्षुमतीं नदीम् । सांकाश्यां पुण्यसंकाशां विमानमिव पुष्पकम् ॥ ३ ॥,vāryāphalakaparyantāṃ pibannikṣumatīṃ nadīm | sāṃkāśyāṃ puṇyasaṃkāśāṃ vimānamiva puṣpakam || 3 ||
+69,4,तमहं द्रष्टुमिच्छामि यज्ञगोप्ता स मे मतः । प्रीतिं सो ऽपि महातेजा इंमां भोक्ता मया सह ॥ ४ ॥,tamahaṃ draṣṭumicchāmi yajñagoptā sa me mataḥ | prītiṃ so'pi mahātejā iṃmāṃ bhoktā mayā saha || 4 ||
+69,5,शासनात्तु नरेन्द्रस्य प्रययुः शीघ्रवाजिभिः । समानेतुं नरव्याघ्रं विष्णुमिन्द्राज्ञया यथा ॥ ५ ॥,śāsanāttu narendrasya prayayuḥ śīghravājibhiḥ | samānetuṃ naravyāghraṃ viṣṇumindrājñayā yathā || 5 ||
+69,6,आज्ञया तु नरेन्द्रस्य आजगाम कुशध्वजः ॥ ६ ॥,ājñayā tu narendrasya ājagāma kuśadhvajaḥ || 6 ||
+69,7,स ददर्श महात्मानं जनकं धर्मवत्सलम् । सो ऽभिवाद्य शतानन्दं राजानं चापि धार्मिकम् ॥ ७ ॥,sa dadarśa mahātmānaṃ janakaṃ dharmavatsalam | so'bhivādya śatānandaṃ rājānaṃ cāpi dhārmikam || 7 ||
+69,8,राजार्हं परमं दिव्यमासनं चाध्यरोहत । उपविष्टाव् उभौ तौ तु भ्रातरावमितौजसौ ॥ ८ ॥,rājārhaṃ paramaṃ divyamāsanaṃ cādhyarohata | upaviṣṭāv ubhau tau tu bhrātarāvamitaujasau || 8 ||
+69,9,प्रेषयामासतुर्वीरौ मन्त्रिश्रेष्ठं सुदामनम् । गच्छ मन्त्रिपते शीघ्रमैक्ष्वाकममितप्रभम् । आत्मजैः सह दुर्धर्षमानयस्व समन्त्रिणम् ॥ ९ ॥,preṣayāmāsaturvīrau mantriśreṣṭhaṃ sudāmanam | gaccha mantripate śīghramaikṣvākamamitaprabham | ātmajaiḥ saha durdharṣamānayasva samantriṇam || 9 ||
+69,10,औपकार्यां स गत्वा तु रघूणां कुलवर्धनम् । ददर्श शिरसा चैनमभिवाद्येदमब्रवीत् ॥ १० ॥,aupakāryāṃ sa gatvā tu raghūṇāṃ kulavardhanam | dadarśa śirasā cainamabhivādyedamabravīt || 10 ||
+69,11,अयोध्याधिपते वीर वैदेहो मिथिलाधिपः । स त्वां द्रष्टुं व्यवसितः सोपाध्यायपुरोहितम् ॥ ११ ॥,ayodhyādhipate vīra vaideho mithilādhipaḥ | sa tvāṃ draṣṭuṃ vyavasitaḥ sopādhyāyapurohitam || 11 ||
+69,12,मन्त्रिश्रेष्ठवचः श्रुत्वा राजा सर्षिगणस्तदा । सबन्धुरगमत्तत्र जनको यत्र वर्तते ॥ १२ ॥,mantriśreṣṭhavacaḥ śrutvā rājā sarṣigaṇastadā | sabandhuragamattatra janako yatra vartate || 12 ||
+69,13,स राजा मन्त्रिसहितः सोपाध्यायः सबान्धवः । वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठो वैदेहमिदमब्रवीत् ॥ १३ ॥,sa rājā mantrisahitaḥ sopādhyāyaḥ sabāndhavaḥ | vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭho vaidehamidamabravīt || 13 ||
+69,14,विदितं ते महाराज इक्ष्वाकुकुलदैवतम् । वक्ता सर्वेषु कृत्येषु वसिष्ठो भगवानृषिः ॥ १४ ॥,viditaṃ te mahārāja ikṣvākukuladaivatam | vaktā sarveṣu kṛtyeṣu vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ || 14 ||
+69,15,विश्वामित्राभ्यनुज्ञातः सह सर्वैर्महर्षिभिः । एष वक्ष्यति ध���्मात्मा वसिष्ठो मे यथाक्रमम् ॥ १५ ॥,viśvāmitrābhyanujñātaḥ saha sarvairmaharṣibhiḥ | eṣa vakṣyati dharmātmā vasiṣṭho me yathākramam || 15 ||
+69,16,तूष्णींभूते दशरथे वसिष्ठो भगवानृषिः । उवाच वाक्यं वाक्यज्ञो वैदेहं सपुरोहितम् ॥ १६ ॥,tūṣṇīṃbhūte daśarathe vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ | uvāca vākyaṃ vākyajño vaidehaṃ sapurohitam || 16 ||
+69,17,अव्यक्तप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः । तस्मान्मरीचिः संजज्ञे मरीचेः कश्यपः सुतः ॥ १७ ॥,avyaktaprabhavo brahmā śāśvato nitya avyayaḥ | tasmānmarīciḥ saṃjajñe marīceḥ kaśyapaḥ sutaḥ || 17 ||
+69,18,विवस्वान् कश्यपाज्जज्ञे मनुर्वैवैस्वतः स्मृतः । मनुः प्रजापतिः पूर्वमिक्ष्वाकुस्तु मनोः सुतः ॥ १८ ॥,vivasvān kaśyapājjajñe manurvaivaisvataḥ smṛtaḥ | manuḥ prajāpatiḥ pūrvamikṣvākustu manoḥ sutaḥ || 18 ||
+69,19,तमिक्ष्वाकुमयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम् । इक्ष्वाकोस्तु सुतः श्रीमान् विकुक्षिरुदपद्यत ॥ १९ ॥,tamikṣvākumayodhyāyāṃ rājānaṃ viddhi pūrvakam | ikṣvākostu sutaḥ śrīmān vikukṣirudapadyata || 19 ||
+69,20,विकुक्षेस्तु महातेजा बाणः पुत्रः प्रतापवान् । बाणस्य तु महातेजा अनरण्यः प्रतापवान् ॥ २० ॥,vikukṣestu mahātejā bāṇaḥ putraḥ pratāpavān | bāṇasya tu mahātejā anaraṇyaḥ pratāpavān || 20 ||
+69,21,अनरण्यात् पृथुर्जज्ञे त्रिशङ्कुस्तु पृथोः सुतः । त्रिशङ्कोरभवत् पुत्रो धुन्धुमारो महायशाः ॥ २१ ॥,anaraṇyāt pṛthurjajñe triśaṅkustu pṛthoḥ sutaḥ | triśaṅkorabhavat putro dhundhumāro mahāyaśāḥ || 21 ||
+69,22,धुन्धुमारान्महातेजा युवनाश्वो महारथः । युवनाश्वसुतः श्रीमान्मान्धाता पृथिवीपतिः ॥ २२ ॥,dhundhumārānmahātejā yuvanāśvo mahārathaḥ | yuvanāśvasutaḥ śrīmānmāndhātā pṛthivīpatiḥ || 22 ||
+69,23,मान्धातुस्तु सुतः श्रीमान् सुसंधिरुदपद्यत । सुसंधेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसंधिः प्रसेनजित् ॥ २३ ॥,māndhātustu sutaḥ śrīmān susaṃdhirudapadyata | susaṃdherapi putrau dvau dhruvasaṃdhiḥ prasenajit || 23 ||
+69,24,यशस्वी ध्रुवसंधेस्तु भरतो नाम नामतः । भरतात्तु महातेजा असितो नाम जायत ॥ २४ ॥,yaśasvī dhruvasaṃdhestu bharato nāma nāmataḥ | bharatāttu mahātejā asito nāma jāyata || 24 ||
+69,25,सह तेन गरेणैव जातः स सगरो ऽभवत् । सगरस्यासमञ्जस्तु असमञ्जादथांशुमान् ॥ २५ ॥,saha tena gareṇaiva jātaḥ sa sagaro'bhavat | sagarasyāsamañjastu asamañjādathāṃśumān || 25 ||
+69,26,दिलीपो ऽंशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः । भगीरथात् ककुत्स्थश्च ककुत्स्थस्य रघुस्तथा ॥ २६ ॥,dilīpo'ṃśumataḥ putro dilīpasya bhagīrathaḥ | bhagīrathāt kakutsthaśca kakutsthasya raghustathā || 26 ||
+69,27,रघोस्तु पुत्रस्तेजस्वी प्रवृद्धः पुरुषादकः । कल्माषपादो ह्यभवत्तस्माज्जातस्तु शङ्खणः ॥ २७ ॥,raghostu putrastejasvī pravṛddhaḥ puruṣādakaḥ | kalmāṣapādo hyabhavattasmājjātastu śaṅkhaṇaḥ || 27 ||
+69,28,सुदर्शनः शङ्खणस्य अग्निवर्णः सुदर्शनात् । शीघ्रगस्त्वग्निवर्णस्य शीघ्रगस्य मरुः सुतः ॥ २८ ॥,sudarśanaḥ śaṅkhaṇasya agnivarṇaḥ sudarśanāt | śīghragastvagnivarṇasya śīghragasya maruḥ sutaḥ || 28 ||
+69,29,मरोः प्र��ुश्रुकस्त्वासीदम्बरीषः प्रशुश्रुकात् । अम्बरीषस्य पुत्रो ऽभून्नहुषः पृथिवीपतिः ॥ २९ ॥,maroḥ praśuśrukastvāsīdambarīṣaḥ praśuśrukāt | ambarīṣasya putro'bhūnnahuṣaḥ pṛthivīpatiḥ || 29 ||
+69,30,नहुषस्य ययातिस्तु नाभागस्तु ययातिजः । नाभागस्य बभूवाज अजाद्दशरथो ऽभवत् । तस्माद्दशरथाज्जातौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ३० ॥,nahuṣasya yayātistu nābhāgastu yayātijaḥ | nābhāgasya babhūvāja ajāddaśaratho'bhavat | tasmāddaśarathājjātau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 30 ||
+69,31,आदिवंशविशुद्धानां राज्ञां परमधर्मिणाम् । इक्ष्वाकुकुलजातानां वीराणां सत्यवादिनाम् ॥ ३१ ॥,ādivaṃśaviśuddhānāṃ rājñāṃ paramadharmiṇām | ikṣvākukulajātānāṃ vīrāṇāṃ satyavādinām || 31 ||
+69,32,रामलक्ष्मणयोरर्थे त्वत्सुते वरये नृप । सदृशाभ्यां नरश्रेष्ठ सदृशे दातुमर्हसि ॥ ३२ ॥,rāmalakṣmaṇayorarthe tvatsute varaye nṛpa | sadṛśābhyāṃ naraśreṣṭha sadṛśe dātumarhasi || 32 ||
+70,1,एवं ब्रुवाणं जनकः प्रत्युवाच कृताञ्जलिः । श्रोतुमर्हसि भद्रं ते कुलं नः कीर्तितं परम् ॥ १ ॥,evaṃ bruvāṇaṃ janakaḥ pratyuvāca kṛtāñjaliḥ | śrotumarhasi bhadraṃ te kulaṃ naḥ kīrtitaṃ param || 1 ||
+70,2,प्रदाने हि मुनिश्रेष्ठ कुलं निरवशेषतः । वक्तव्यं कुलजातेन तन्निबोध महामुने ॥ २ ॥,pradāne hi muniśreṣṭha kulaṃ niravaśeṣataḥ | vaktavyaṃ kulajātena tannibodha mahāmune || 2 ||
+70,3,राजाभूत्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः स्वेन कर्मणा । निमिः परमधर्मात्मा सर्वसत्त्ववतां वरः ॥ ३ ॥,rājābhūttriṣu lokeṣu viśrutaḥ svena karmaṇā | nimiḥ paramadharmātmā sarvasattvavatāṃ varaḥ || 3 ||
+70,4,तस्य पुत्रो मिथिर्नाम जनको मिथि पुत्रकः । प्रथमो जनको नाम जनकादप्युदावसुः ॥ ४ ॥,tasya putro mithirnāma janako mithi putrakaḥ | prathamo janako nāma janakādapyudāvasuḥ || 4 ||
+70,5,उदावसोस्तु धर्मात्मा जातो वै नन्दिवर्धनः । नन्दिवर्धन पुत्रस्तु सुकेतुर्नाम नामतः ॥ ५ ॥,udāvasostu dharmātmā jāto vai nandivardhanaḥ | nandivardhana putrastu suketurnāma nāmataḥ || 5 ||
+70,6,सुकेतोरपि धर्मात्मा देवरातो महाबलः । देवरातस्य राजर्षेर्बृहद्रथ इति श्रुतः ॥ ६ ॥,suketorapi dharmātmā devarāto mahābalaḥ | devarātasya rājarṣerbṛhadratha iti śrutaḥ || 6 ||
+70,7,बृहद्रथस्य शूरो ऽभून्महावीरः प्रतापवान् । महावीरस्य धृतिमान् सुधृतिः सत्यविक्रमः ॥ ७ ॥,bṛhadrathasya śūro'bhūnmahāvīraḥ pratāpavān | mahāvīrasya dhṛtimān sudhṛtiḥ satyavikramaḥ || 7 ||
+70,8,सुधृतेरपि धर्मात्मा धृष्टकेतुः सुधार्मिकः । धृष्टकेतोस्तु राजर्षेर्हर्यश्व इति विश्रुतः ॥ ८ ॥,sudhṛterapi dharmātmā dhṛṣṭaketuḥ sudhārmikaḥ | dhṛṣṭaketostu rājarṣerharyaśva iti viśrutaḥ || 8 ||
+70,9,हर्यश्वस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रतीन्धकः । प्रतीन्धकस्य धर्मात्मा राजा कीर्तिरथः सुतः ॥ ९ ॥,haryaśvasya maruḥ putro maroḥ putraḥ pratīndhakaḥ | pratīndhakasya dharmātmā rājā kīrtirathaḥ sutaḥ || 9 ||
+70,10,पुत्रः कीर्तिरथस्यापि देवमीढ इति स्मृतः । देवमीढस्य विबुधो विबुधस्य महीध्रकः ॥ १० ॥,putraḥ kīrtirathasyāpi devamī��ha iti smṛtaḥ | devamīḍhasya vibudho vibudhasya mahīdhrakaḥ || 10 ||
+70,11,महीध्रकसुतो राजा कीर्तिरातो महाबलः । कीर्तिरातस्य राजर्षेर्महारोमा व्यजायत ॥ ११ ॥,mahīdhrakasuto rājā kīrtirāto mahābalaḥ | kīrtirātasya rājarṣermahāromā vyajāyata || 11 ||
+70,12,महारोंणस्तु धर्मात्मा स्वर्णरोमा व्यजायत । स्वर्णरोंणस्तु राजर्षेर्ह्रस्वरोमा व्यजायत ॥ १२ ॥,mahāroṃṇastu dharmātmā svarṇaromā vyajāyata | svarṇaroṃṇastu rājarṣerhrasvaromā vyajāyata || 12 ||
+70,13,तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे धर्मज्ञस्य महात्मनः । ज्येष्ठो ऽहमनुजो भ्राता मम वीरः कुशध्वजः ॥ १३ ॥,tasya putradvayaṃ jajñe dharmajñasya mahātmanaḥ | jyeṣṭho'hamanujo bhrātā mama vīraḥ kuśadhvajaḥ || 13 ||
+70,14,मां तु ज्येष्ठं पिता राज्ये सो ऽभिषिच्य नराधिपः । कुशध्वजं समावेश्य भारं मयि वनं गतः ॥ १४ ॥,māṃ tu jyeṣṭhaṃ pitā rājye so'bhiṣicya narādhipaḥ | kuśadhvajaṃ samāveśya bhāraṃ mayi vanaṃ gataḥ || 14 ||
+70,15,वृद्धे पितरि स्वर्याते धर्मेण धुरमावहम् । भ्रातरं देवसंकाशं स्नेहात् पश्यन् कुशध्वजम् ॥ १५ ॥,vṛddhe pitari svaryāte dharmeṇa dhuramāvaham | bhrātaraṃ devasaṃkāśaṃ snehāt paśyan kuśadhvajam || 15 ||
+70,16,कस्य चित्त्वथ कालस्य सांकाश्यादगमत् पुरात् । सुधन्वा वीर्यवान् राजा मिथिलामवरोधकः ॥ १६ ॥,kasya cittvatha kālasya sāṃkāśyādagamat purāt | sudhanvā vīryavān rājā mithilāmavarodhakaḥ || 16 ||
+70,17,स च मे प्रेषयामास शैवं धनुरनुत्तमम् । सीता कन्या च पद्माक्षी मह्यं वै दीयतामिति ॥ १७ ॥,sa ca me preṣayāmāsa śaivaṃ dhanuranuttamam | sītā kanyā ca padmākṣī mahyaṃ vai dīyatāmiti || 17 ||
+70,18,तस्याप्रदानाद्ब्रह्मर्षे युद्धमासीन्मया सह । स हतो ऽभिमुखो राजा सुधन्वा तु मया रणे ॥ १८ ॥,tasyāpradānādbrahmarṣe yuddhamāsīnmayā saha | sa hato'bhimukho rājā sudhanvā tu mayā raṇe || 18 ||
+70,19,निहत्य तं मुनिश्रेष्ठ सुधन्वानं नराधिपम् । सांकाश्ये भ्रातरं शूरमभ्यषिञ्चं कुशध्वजम् ॥ १९ ॥,nihatya taṃ muniśreṣṭha sudhanvānaṃ narādhipam | sāṃkāśye bhrātaraṃ śūramabhyaṣiñcaṃ kuśadhvajam || 19 ||
+70,20,कनीयानेष मे भ्राता अहं ज्येष्ठो महामुने । ददामि परमप्रीतो वध्वौ ते मुनिपुंगव ॥ २० ॥,kanīyāneṣa me bhrātā ahaṃ jyeṣṭho mahāmune | dadāmi paramaprīto vadhvau te munipuṃgava || 20 ||
+70,21,सीतां रामाय भद्रं ते ऊर्मिलां लक्ष्मणाय च । वीर्यशुल्कां मम सुतां सीतां सुरसुतोपमाम् ॥ २१ ॥,sītāṃ rāmāya bhadraṃ te ūrmilāṃ lakṣmaṇāya ca | vīryaśulkāṃ mama sutāṃ sītāṃ surasutopamām || 21 ||
+70,22,द्वितीयामूर्मिलां चैव त्रिर्वदामि न संशयः । ददामि परमप्रीतो वध्वौ ते रघुनन्दन ॥ २२ ॥,dvitīyāmūrmilāṃ caiva trirvadāmi na saṃśayaḥ | dadāmi paramaprīto vadhvau te raghunandana || 22 ||
+70,23,रामलक्ष्मणयो राजन् गोदानं कारयस्व ह । पितृकार्यं च भद्रं ते ततो वैवाहिकं कुरु ॥ २३ ॥,rāmalakṣmaṇayo rājan godānaṃ kārayasva ha | pitṛkāryaṃ ca bhadraṃ te tato vaivāhikaṃ kuru || 23 ||
+70,24,मघा ह्यद्य महाबाहो तृतीये दिवसे प्रभो । फल्गुन्यामुत्तरे राजंस्तस्मिन् वैवाहिकं कुरु । रामलक्ष्मणयोरर्थे दानं कार्यं सुखोदयम् ॥ २४ ॥,maghā hyadya mahābāho tṛtīye divase prabho | phalgunyāmuttare rājaṃstasmin vaivāhikaṃ kuru | rāmalakṣmaṇayorarthe dānaṃ kāryaṃ sukhodayam || 24 ||
+71,1,तमुक्तवन्तं वैदेहं विश्वामित्रो महामुनिः । उवाच वचनं वीरं वसिष्ठसहितो नृपम् ॥ १ ॥,tamuktavantaṃ vaidehaṃ viśvāmitro mahāmuniḥ | uvāca vacanaṃ vīraṃ vasiṣṭhasahito nṛpam || 1 ||
+71,2,अचिन्त्यान्यप्रमेयानि कुलानि नरपुंगव । इक्ष्वाकूणां विदेहानां नैषां तुल्यो ऽस्ति कश्चन ॥ २ ॥,acintyānyaprameyāni kulāni narapuṃgava | ikṣvākūṇāṃ videhānāṃ naiṣāṃ tulyo'sti kaścana || 2 ||
+71,3,सदृशो धर्मसंबन्धः सदृशो रूपसंपदा । रामलक्ष्मणयो राजन् सीता चोर्मिलया सह ॥ ३ ॥,sadṛśo dharmasaṃbandhaḥ sadṛśo rūpasaṃpadā | rāmalakṣmaṇayo rājan sītā cormilayā saha || 3 ||
+71,4,वक्तव्यं च नरश्रेष्ठ श्रूयतां वचनं मम ॥ ४ ॥,vaktavyaṃ ca naraśreṣṭha śrūyatāṃ vacanaṃ mama || 4 ||
+71,5,भ्राता यवीयान्धर्मज्ञ एष राजा कुशध्वजः । अस्य धर्मात्मनो राजन् रूपेणाप्रतिमं भुवि । सुताद्वयं नरश्रेष्ठ पत्न्यर्थं वरयामहे ॥ ५ ॥,bhrātā yavīyāndharmajña eṣa rājā kuśadhvajaḥ | asya dharmātmano rājan rūpeṇāpratimaṃ bhuvi | sutādvayaṃ naraśreṣṭha patnyarthaṃ varayāmahe || 5 ||
+71,6,भरतस्य कुमारस्य शत्रुघ्नस्य च धीमतः । वरयेम सुते राजंस्तयोरर्थे महात्मनोः ॥ ६ ॥,bharatasya kumārasya śatrughnasya ca dhīmataḥ | varayema sute rājaṃstayorarthe mahātmanoḥ || 6 ||
+71,7,पुत्रा दशरथस्येमे रूपयौवनशालिनः । लोकपालोपमाः सर्वे देवतुल्यपराक्रमाः ॥ ७ ॥,putrā daśarathasyeme rūpayauvanaśālinaḥ | lokapālopamāḥ sarve devatulyaparākramāḥ || 7 ||
+71,8,उभयोरपि राजेन्द्र संबन्धेनानुबध्यताम् । इक्ष्वाकुकुलमव्यग्रं भवतः पुण्यकर्मणः ॥ ८ ॥,ubhayorapi rājendra saṃbandhenānubadhyatām | ikṣvākukulamavyagraṃ bhavataḥ puṇyakarmaṇaḥ || 8 ||
+71,9,विश्वामित्रवचः श्रुत्वा वसिष्ठस्य मते तदा । जनकः प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच मुनिपुंगवौ ॥ ९ ॥,viśvāmitravacaḥ śrutvā vasiṣṭhasya mate tadā | janakaḥ prāñjalirvākyamuvāca munipuṃgavau || 9 ||
+71,10,सदृशं कुलसंबन्धं यदाज्ञापयथः स्वयम् । एवं भवतु भद्रं वः कुशध्वजसुते इमे । पत्न्यौ भजेतां सहितौ शत्रुघ्नभरताव् उभौ ॥ १० ॥,sadṛśaṃ kulasaṃbandhaṃ yadājñāpayathaḥ svayam | evaṃ bhavatu bhadraṃ vaḥ kuśadhvajasute ime | patnyau bhajetāṃ sahitau śatrughnabharatāv ubhau || 10 ||
+71,11,एकाह्ना राजपुत्रीणां चतसृणां महामुने । पाणीन् गृह्णन्तु चत्वारो राजपुत्रा महाबलाः ॥ ११ ॥,ekāhnā rājaputrīṇāṃ catasṛṇāṃ mahāmune | pāṇīn gṛhṇantu catvāro rājaputrā mahābalāḥ || 11 ||
+71,12,उत्तरे दिवसे ब्रह्मन्फल्गुनीभ्यां मनीषिणः । वैवाहिकं प्रशंसन्ति भगो यत्र प्रजापतिः ॥ १२ ॥,uttare divase brahmanphalgunībhyāṃ manīṣiṇaḥ | vaivāhikaṃ praśaṃsanti bhago yatra prajāpatiḥ || 12 ||
+71,13,एवमुक्त्वा वचः सौम्यं प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः । उभौ मुनिवरौ राजा जनको वाक्यमब्रवीत् ॥ १३ ॥,evamuktvā vacaḥ saumyaṃ pratyutthāya kṛtāñjaliḥ | ubhau munivarau rājā janako vākyamabravīt || 13 ||
+71,14,परो धर्मः कृतो मह्यं शिष्यो ऽ���्मि भवतोः सदा । इमान्यासनमुख्यानि आसेतां मुनिपुंगवौ ॥ १४ ॥,paro dharmaḥ kṛto mahyaṃ śiṣyo'smi bhavatoḥ sadā | imānyāsanamukhyāni āsetāṃ munipuṃgavau || 14 ||
+71,15,यथा दशरथस्येयं तथायोध्या पुरी मम । प्रभुत्वे नासित् संदेहो यथार्हं कर्तुमर्हथः ॥ १५ ॥,yathā daśarathasyeyaṃ tathāyodhyā purī mama | prabhutve nāsit saṃdeho yathārhaṃ kartumarhathaḥ || 15 ||
+71,16,तथा ब्रुवति वैदेहे जनके रघुनन्दनः । राजा दशरथो हृष्टः प्रत्युवाच महीपतिम् ॥ १६ ॥,tathā bruvati vaidehe janake raghunandanaḥ | rājā daśaratho hṛṣṭaḥ pratyuvāca mahīpatim || 16 ||
+71,17,युवामसंख्येय गुणौ भ्रातरौ मिथिलेश्वरौ । ऋषयो राजसंघाश्च भवद्भ्यामभिपूजिताः ॥ १७ ॥,yuvāmasaṃkhyeya guṇau bhrātarau mithileśvarau | ṛṣayo rājasaṃghāśca bhavadbhyāmabhipūjitāḥ || 17 ||
+71,18,स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते गमिष्यामि स्वमालयम् । श्राद्धकर्माणि सर्वाणि विधास्य इति चाब्रवीत् ॥ १८ ॥,svasti prāpnuhi bhadraṃ te gamiṣyāmi svamālayam | śrāddhakarmāṇi sarvāṇi vidhāsya iti cābravīt || 18 ||
+71,19,तमापृष्ट्वा नरपतिं राजा दशरथस्तदा । मुनीन्द्रौ तौ पुरस्कृत्य जगामाशु महायशाः ॥ १९ ॥,tamāpṛṣṭvā narapatiṃ rājā daśarathastadā | munīndrau tau puraskṛtya jagāmāśu mahāyaśāḥ || 19 ||
+71,20,स गत्वा निलयं राजा श्राद्धं कृत्वा विधानतः । प्रभाते काल्यमुत्थाय चक्रे गोदानमुत्तमम् ॥ २० ॥,sa gatvā nilayaṃ rājā śrāddhaṃ kṛtvā vidhānataḥ | prabhāte kālyamutthāya cakre godānamuttamam || 20 ||
+71,21,गवां शतसहस्राणि ब्राह्मणेभ्यो नराधिपः । एकैकशो ददौ राजा पुत्रानुद्धिश्य धर्मतः ॥ २१ ॥,gavāṃ śatasahasrāṇi brāhmaṇebhyo narādhipaḥ | ekaikaśo dadau rājā putrānuddhiśya dharmataḥ || 21 ||
+71,22,सुवर्णशृङ्गाः संपन्नाः सवत्साः कांस्यदोहनाः । गवां शतसहस्राणि चत्वारि पुरुषर्षभः ॥ २२ ॥,suvarṇaśṛṅgāḥ saṃpannāḥ savatsāḥ kāṃsyadohanāḥ | gavāṃ śatasahasrāṇi catvāri puruṣarṣabhaḥ || 22 ||
+71,23,वित्तमन्यच्च सुबहु द्विजेभ्यो रघुनन्दनः । ददौ गोदानमुद्दिश्य पुत्राणां पुत्रवत्सलः ॥ २३ ॥,vittamanyacca subahu dvijebhyo raghunandanaḥ | dadau godānamuddiśya putrāṇāṃ putravatsalaḥ || 23 ||
+71,24,स सुतैः कृतगोदानैर्वृतश्च नृपतिस्तदा । लोकपालैरिवाभाति वृतः सौम्यः प्रजापतिः ॥ २४ ॥,sa sutaiḥ kṛtagodānairvṛtaśca nṛpatistadā | lokapālairivābhāti vṛtaḥ saumyaḥ prajāpatiḥ || 24 ||
+72,1,यस्मिंस्तु दिवसे राजा चक्रे गोदानमुत्तमम् । तस्मिंस्तु दिवसे शूरो युधाजित् समुपेयिवान् ॥ १ ॥,yasmiṃstu divase rājā cakre godānamuttamam | tasmiṃstu divase śūro yudhājit samupeyivān || 1 ||
+72,2,पुत्रः केकयराजस्य साक्षाद्भरतमातुलः । दृष्ट्वा पृष्ट्वा च कुशलं राजानमिदमब्रवीत् ॥ २ ॥,putraḥ kekayarājasya sākṣādbharatamātulaḥ | dṛṣṭvā pṛṣṭvā ca kuśalaṃ rājānamidamabravīt || 2 ||
+72,3,केकयाधिपती राजा स्नेहात् कुशलमब्रवीत् । येषां कुशलकामो ऽसि तेषां संप्रत्यनामयम् ॥ ३ ॥,kekayādhipatī rājā snehāt kuśalamabravīt | yeṣāṃ kuśalakāmo'si teṣāṃ saṃpratyanāmayam || 3 ||
+72,4,स्वस्रीयं मम राजेन्द्र द्रष्टुकामो महीपते । तदर्थमुपयातो ऽहमयोध्यां रघुनन्दन ॥ ४ ॥,svasrīyaṃ mama rājendra draṣṭukāmo mahīpate | tadarthamupayāto'hamayodhyāṃ raghunandana || 4 ||
+72,5,श्रुत्वा त्वहमयोध्यायां विवाहार्थं तवात्मजान् । मिथिलामुपयातास्तु त्वया सह महीपते । त्वरयाभ्युपयातो ऽहं द्रष्टुकामः स्वसुः सुतम् ॥ ५ ॥,śrutvā tvahamayodhyāyāṃ vivāhārthaṃ tavātmajān | mithilāmupayātāstu tvayā saha mahīpate | tvarayābhyupayāto'haṃ draṣṭukāmaḥ svasuḥ sutam || 5 ||
+72,6,अथ राजा दशरथः प्रियातिथिमुपस्थिम । दृष्ट्वा परमसत्कारैः पूजार्हं समपूजयत् ॥ ६ ॥,atha rājā daśarathaḥ priyātithimupasthima | dṛṣṭvā paramasatkāraiḥ pūjārhaṃ samapūjayat || 6 ||
+72,7,ततस्तामुषितो रात्रिं सह पुत्रैर्महात्मभिः । ऋषींस्तदा पुरस्कृत्य यज्ञवाटमुपागमत् ॥ ७ ॥,tatastāmuṣito rātriṃ saha putrairmahātmabhiḥ | ṛṣīṃstadā puraskṛtya yajñavāṭamupāgamat || 7 ||
+72,8,युक्ते मुहूर्ते विजये सर्वाभरणभूषितैः । भ्रातृभिः सहितो रामः कृतकौतुकमङ्गलः । वसिष्ठं पुरतः कृत्वा महर्षीनपरानपि ॥ ८ ॥,yukte muhūrte vijaye sarvābharaṇabhūṣitaiḥ | bhrātṛbhiḥ sahito rāmaḥ kṛtakautukamaṅgalaḥ | vasiṣṭhaṃ purataḥ kṛtvā maharṣīnaparānapi || 8 ||
+72,9,वसिष्ठो भगवानेत्य वैदेहमिदमब्रवीत् ॥ ९ ॥,vasiṣṭho bhagavānetya vaidehamidamabravīt || 9 ||
+72,10,राजा दशरथो राजन् कृतकौतुकमङ्गलैः । पुत्रैर्नरवरश्रेष्ठ दातारमभिकाङ्क्षते ॥ १० ॥,rājā daśaratho rājan kṛtakautukamaṅgalaiḥ | putrairnaravaraśreṣṭha dātāramabhikāṅkṣate || 10 ||
+72,11,दातृप्रतिग्रहीतृभ्यां सर्वार्थाः प्रभवन्ति हि । स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व कृत्वा वैवाह्यमुत्तमम् ॥ ११ ॥,dātṛpratigrahītṛbhyāṃ sarvārthāḥ prabhavanti hi | svadharmaṃ pratipadyasva kṛtvā vaivāhyamuttamam || 11 ||
+72,12,इत्युक्तः परमोदारो वसिष्ठेन महात्मना । प्रत्युवाच महातेजा वाक्यं परमधर्मवित् ॥ १२ ॥,ityuktaḥ paramodāro vasiṣṭhena mahātmanā | pratyuvāca mahātejā vākyaṃ paramadharmavit || 12 ||
+72,13,कः स्थितः प्रतिहारो मे कस्याज्ञा संप्रतीक्ष्यते । स्वगृहे को विचारो ऽस्ति यथा राज्यमिदं तव ॥ १३ ॥,kaḥ sthitaḥ pratihāro me kasyājñā saṃpratīkṣyate | svagṛhe ko vicāro'sti yathā rājyamidaṃ tava || 13 ||
+72,14,कृतकौतुकसर्वस्वा वेदिमूलमुपागताः । मम कन्या मुनिश्रेष्ठ दीप्ता वह्नेरिवार्चिषः ॥ १४ ॥,kṛtakautukasarvasvā vedimūlamupāgatāḥ | mama kanyā muniśreṣṭha dīptā vahnerivārciṣaḥ || 14 ||
+72,15,सज्जो ऽहं त्वत्प्रतीक्षो ऽस्मि वेद्यामस्यां प्रतिष्ठितः । अविघ्नं कुरुतां राजा किमर्थं हि विलम्ब्यते ॥ १५ ॥,sajjo'haṃ tvatpratīkṣo'smi vedyāmasyāṃ pratiṣṭhitaḥ | avighnaṃ kurutāṃ rājā kimarthaṃ hi vilambyate || 15 ||
+72,16,तद्वाक्यं जनकेनोक्तं श्रुत्वा दशरथस्तदा । प्रवेशयामास सुतान् सर्वानृषिगणानपि ॥ १६ ॥,tadvākyaṃ janakenoktaṃ śrutvā daśarathastadā | praveśayāmāsa sutān sarvānṛṣigaṇānapi || 16 ||
+72,17,अब्रवीज्जनको राजा कौसल्यानन्दवर्धनम् । इयं सीता मम सुता सहधर्मचरी तव । प्रतीच्छ चैनां भद्रं ते पाणिं गृह्णीष्व पाणिना ॥ १७ ॥,abravījjanako rājā kausalyānandavardhanam | iyaṃ sītā mama sutā sahadharmacarī tava | pratīccha caināṃ bhadraṃ te pāṇiṃ gṛhṇīṣva pāṇinā || 17 ||
+72,18,लक्ष्मणागच्छ भद्रं ते ऊर्मिलामुद्यतां मया । प्रतीच्छ पाणिं गृह्णीष्व मा भूत् कालस्य पर्ययः ॥ १८ ॥,lakṣmaṇāgaccha bhadraṃ te ūrmilāmudyatāṃ mayā | pratīccha pāṇiṃ gṛhṇīṣva mā bhūt kālasya paryayaḥ || 18 ||
+72,19,तमेवमुक्त्वा जनको भरतं चाभ्यभाषत । गृहाण पाणिं माण्डव्याः पाणिना रघुनन्दन ॥ १९ ॥,tamevamuktvā janako bharataṃ cābhyabhāṣata | gṛhāṇa pāṇiṃ māṇḍavyāḥ pāṇinā raghunandana || 19 ||
+72,20,शत्रुघ्नं चापि धर्मात्मा अब्रवीज्जनकेश्वरः । श्रुतकीर्त्या महाबाहो पाणिं गृह्णीष्व पाणिना ॥ २० ॥,śatrughnaṃ cāpi dharmātmā abravījjanakeśvaraḥ | śrutakīrtyā mahābāho pāṇiṃ gṛhṇīṣva pāṇinā || 20 ||
+72,21,सर्वे भवन्तः संयाश्च सर्वे सुचरितव्रताः । पत्नीभिः सन्तु काकुत्स्था मा भूत् कालस्य पर्ययः ॥ २१ ॥,sarve bhavantaḥ saṃyāśca sarve sucaritavratāḥ | patnībhiḥ santu kākutsthā mā bhūt kālasya paryayaḥ || 21 ||
+72,22,जनकस्य वचः श्रुत्वा पाणीन्पाणिभिरस्पृशन् । चत्वारस्ते चतसृणां वसिष्ठस्य मते स्थिताः ॥ २२ ॥,janakasya vacaḥ śrutvā pāṇīnpāṇibhiraspṛśan | catvāraste catasṛṇāṃ vasiṣṭhasya mate sthitāḥ || 22 ||
+72,23,अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा वेदिं राजानमेव च । ऋषींश्चैव महात्मानः सह भार्या रघूत्तमाः । यथोक्तेन तथा चक्रुर्विवाहं विधिपूर्वकम् ॥ २३ ॥,agniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā vediṃ rājānameva ca | ṛṣīṃścaiva mahātmānaḥ saha bhāryā raghūttamāḥ | yathoktena tathā cakrurvivāhaṃ vidhipūrvakam || 23 ||
+72,24,पुष्पवृष्टिर्महत्यासीदन्तरिक्षात् सुभास्वरा । दिव्यदुन्दुभिनिर्घोषैर्गीतवादित्रनिस्वनैः ॥ २४ ॥,puṣpavṛṣṭirmahatyāsīdantarikṣāt subhāsvarā | divyadundubhinirghoṣairgītavāditranisvanaiḥ || 24 ||
+72,25,ननृतुश्चाप्सरःसंघा गन्धर्वाश्च जगुः कलम् । विवाहे रघुमुख्यानां तदद्भुतमिवाभवत् ॥ २५ ॥,nanṛtuścāpsaraḥsaṃghā gandharvāśca jaguḥ kalam | vivāhe raghumukhyānāṃ tadadbhutamivābhavat || 25 ||
+72,26,ईदृशे वर्तमाने तु तूर्योद्घुष्टनिनादिते । त्रिरग्निं ते परिक्रम्य ऊहुर्भार्या महौजसः ॥ २६ ॥,īdṛśe vartamāne tu tūryodghuṣṭaninādite | triragniṃ te parikramya ūhurbhāryā mahaujasaḥ || 26 ||
+72,27,अथोपकार्यां जग्मुस्ते सदारा रघुनन्दनः । राजाप्यनुययौ पश्यन् सर्षिसंघः सबान्धवः ॥ २७ ॥,athopakāryāṃ jagmuste sadārā raghunandanaḥ | rājāpyanuyayau paśyan sarṣisaṃghaḥ sabāndhavaḥ || 27 ||
+73,1,अथ रात्र्यां व्यतीतायां विश्वामित्रो महामुनिः । आपृच्छ्य तौ च राजानौ जगामोत्तरपर्वतम् ॥ १ ॥,atha rātryāṃ vyatītāyāṃ viśvāmitro mahāmuniḥ | āpṛcchya tau ca rājānau jagāmottaraparvatam || 1 ||
+73,2,विश्वामित्रो गते राजा वैदेहं मिथिलाधिपम् । आपृच्छ्याथ जगामाशु राजा दशरथः पुरीम् ॥ २ ॥,viśvāmitro gate rājā vaidehaṃ mithilādhipam | āpṛcchyātha jagāmāśu rājā daśarathaḥ purīm || 2 ||
+73,3,अथ राजा विदेहानां ददौ कन्याधनं बहु । गवां शतसहस्राणि बहूनि मिथि��ेश्वरः ॥ ३ ॥,atha rājā videhānāṃ dadau kanyādhanaṃ bahu | gavāṃ śatasahasrāṇi bahūni mithileśvaraḥ || 3 ||
+73,4,कम्बलानां च मुख्यानां क्षौमकोट्यम्बराणि च । हस्त्यश्वरथपादातं दिव्यरूपं स्वलंकृतम् ॥ ४ ॥,kambalānāṃ ca mukhyānāṃ kṣaumakoṭyambarāṇi ca | hastyaśvarathapādātaṃ divyarūpaṃ svalaṃkṛtam || 4 ||
+73,5,ददौ कन्या पिता तासां दासीदासमनुत्तमम् । हिरण्यस्य सुवर्णस्य मुक्तानां विद्रुमस्य च ॥ ५ ॥,dadau kanyā pitā tāsāṃ dāsīdāsamanuttamam | hiraṇyasya suvarṇasya muktānāṃ vidrumasya ca || 5 ||
+73,6,ददौ परमसंहृष्टः कन्याधनमनुत्तमम् । दत्त्वा बहुधनं राजा समनुज्ञाप्य पार्थिवम् ॥ ६ ॥,dadau paramasaṃhṛṣṭaḥ kanyādhanamanuttamam | dattvā bahudhanaṃ rājā samanujñāpya pārthivam || 6 ||
+73,7,प्रविवेश स्वनिलयं मिथिलां मिथिलेश्वरः । राजाप्ययोध्याधिपतिः सह पुत्रैर्महात्मभिः ॥ ७ ॥,praviveśa svanilayaṃ mithilāṃ mithileśvaraḥ | rājāpyayodhyādhipatiḥ saha putrairmahātmabhiḥ || 7 ||
+73,8,ऋषीन् सर्वान्पुरस्कृत्य जगाम सबलानुगः । गच्छन्तं तु नरव्याघ्रं सर्षिसंघं सराघवम् ॥ ८ ॥,ṛṣīn sarvānpuraskṛtya jagāma sabalānugaḥ | gacchantaṃ tu naravyāghraṃ sarṣisaṃghaṃ sarāghavam || 8 ||
+73,9,घोराः स्म पक्षिणो वाचो व्याहरन्ति ततस्ततः । भौमाश्चैव मृगाः सर्वे गच्छन्ति स्म प्रदक्षिणम् ॥ ९ ॥,ghorāḥ sma pakṣiṇo vāco vyāharanti tatastataḥ | bhaumāścaiva mṛgāḥ sarve gacchanti sma pradakṣiṇam || 9 ||
+73,10,तान्दृष्ट्वा राजशार्दूलो वसिष्ठं पर्यपृच्छत । असौम्याः पक्षिणो घोरा मृगाश्चापि प्रदक्षिणाः । किमिदं हृदयोत्कम्पि मनो मम विषीदति ॥ १० ॥,tāndṛṣṭvā rājaśārdūlo vasiṣṭhaṃ paryapṛcchata | asaumyāḥ pakṣiṇo ghorā mṛgāścāpi pradakṣiṇāḥ | kimidaṃ hṛdayotkampi mano mama viṣīdati || 10 ||
+73,11,राज्ञो दशरथस्यैतच्छ्रुत्वा वाक्यं महानृषिः । उवाच मधुरां वाणीं श्रूयतामस्य यत् फलम् ॥ ११ ॥,rājño daśarathasyaitacchrutvā vākyaṃ mahānṛṣiḥ | uvāca madhurāṃ vāṇīṃ śrūyatāmasya yat phalam || 11 ||
+73,12,उपस्थितं भयं घोरं दिव्यं पक्षिमुखाच्च्युतम् । मृगाः प्रशमयन्त्येते संतापस्त्यज्यतामयम् ॥ १२ ॥,upasthitaṃ bhayaṃ ghoraṃ divyaṃ pakṣimukhāccyutam | mṛgāḥ praśamayantyete saṃtāpastyajyatāmayam || 12 ||
+73,13,तेषां संवदतां तत्र वायुः प्रादुर्बभूव ह । कम्पयन्मेदिनीं सर्वां पातयंश्च द्रुमाञ् शुभान् ॥ १३ ॥,teṣāṃ saṃvadatāṃ tatra vāyuḥ prādurbabhūva ha | kampayanmedinīṃ sarvāṃ pātayaṃśca drumāñ śubhān || 13 ||
+73,14,तमसा संवृतः सूर्यः सर्वा न प्रबभुर्दिशः । भस्मना चावृतं सर्वं संमूढमिव तद्बलम् ॥ १४ ॥,tamasā saṃvṛtaḥ sūryaḥ sarvā na prababhurdiśaḥ | bhasmanā cāvṛtaṃ sarvaṃ saṃmūḍhamiva tadbalam || 14 ||
+73,15,वसिष्ठ ऋषयश्चान्ये राजा च ससुतस्तदा । ससंज्ञा इव तत्रासन् सर्वमन्यद्विचेतनम् ॥ १५ ॥,vasiṣṭha ṛṣayaścānye rājā ca sasutastadā | sasaṃjñā iva tatrāsan sarvamanyadvicetanam || 15 ||
+73,16,तस्मिंस्तमसि घोरे तु भस्मच्छन्नेव सा चमूः । ददर्श भीमसंकाशं जटामण्डलधारिणम् ॥ १६ ॥,tasmiṃstamasi ghore tu bhasmacchanneva sā camūḥ | dadarśa bhīmasa���kāśaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam || 16 ||
+73,17,कैलासमिव दुर्धर्षं कालाग्निमिव दुःसहम् । ज्वलन्तमिव तेजोभिर्दुर्निरीक्ष्यं पृथग्जनैः ॥ १७ ॥,kailāsamiva durdharṣaṃ kālāgnimiva duḥsaham | jvalantamiva tejobhirdurnirīkṣyaṃ pṛthagjanaiḥ || 17 ||
+73,18,स्कन्धे चासज्य परशुं धनुर्विद्युद्गणोपमम् । प्रगृह्य शरमुख्यं च त्रिपुरघ्नं यथा हरम् ॥ १८ ॥,skandhe cāsajya paraśuṃ dhanurvidyudgaṇopamam | pragṛhya śaramukhyaṃ ca tripuraghnaṃ yathā haram || 18 ||
+73,19,तं दृष्ट्वा भीमसंकाशं ज्वलन्तमिव पावकम् । वसिष्ठप्रमुखा विप्रा जपहोमपरायणाः । संगता मुनयः सर्वे संजजल्पुरथो मिथः ॥ १९ ॥,taṃ dṛṣṭvā bhīmasaṃkāśaṃ jvalantamiva pāvakam | vasiṣṭhapramukhā viprā japahomaparāyaṇāḥ | saṃgatā munayaḥ sarve saṃjajalpuratho mithaḥ || 19 ||
+73,20,कच्चित् पितृवधामर्षी क्षत्रं नोत्सादयिष्यति । पूर्वं क्षत्रवधं कृत्वा गतमन्युर्गतज्वरः । क्षत्रस्योत्सादनं भूयो न खल्वस्य चिकीर्षितम् ॥ २० ॥,kaccit pitṛvadhāmarṣī kṣatraṃ notsādayiṣyati | pūrvaṃ kṣatravadhaṃ kṛtvā gatamanyurgatajvaraḥ | kṣatrasyotsādanaṃ bhūyo na khalvasya cikīrṣitam || 20 ||
+73,21,एवमुक्त्वार्घ्यमादाय भार्गवं भीमदर्शनम् । ऋषयो राम रामेति मधुरां वाचमब्रुवन् ॥ २१ ॥,evamuktvārghyamādāya bhārgavaṃ bhīmadarśanam | ṛṣayo rāma rāmeti madhurāṃ vācamabruvan || 21 ||
+73,22,प्रतिगृह्य तु तां पूजामृषिदत्तां प्रतापवान् । रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्यो ऽभ्यभाषत ॥ २२ ॥,pratigṛhya tu tāṃ pūjāmṛṣidattāṃ pratāpavān | rāmaṃ dāśarathiṃ rāmo jāmadagnyo'bhyabhāṣata || 22 ||
+74,1,राम दाशरथे वीर वीर्यं ते श्रूयते ऽधुतम् । धनुषो भेदनं चैव निखिलेन मया श्रुतम् ॥ १ ॥,rāma dāśarathe vīra vīryaṃ te śrūyate'dhutam | dhanuṣo bhedanaṃ caiva nikhilena mayā śrutam || 1 ||
+74,2,तदद्भुतमचिन्त्यं च भेदनं धनुषस्त्वया । तच्छ्रुत्वाहमनुप्राप्तो धनुर्गृह्यापरं शुभम् ॥ २ ॥,tadadbhutamacintyaṃ ca bhedanaṃ dhanuṣastvayā | tacchrutvāhamanuprāpto dhanurgṛhyāparaṃ śubham || 2 ||
+74,3,तदिदं घोरसंकाशं जामदग्न्यं महद्धनुः । पूरयस्व शरेणैव स्वबलं दर्शयस्व च ॥ ३ ॥,tadidaṃ ghorasaṃkāśaṃ jāmadagnyaṃ mahaddhanuḥ | pūrayasva śareṇaiva svabalaṃ darśayasva ca || 3 ||
+74,4,तदहं ते बलं दृष्ट्वा धनुषो ऽस्य प्रपूरणे । द्वन्द्वयुद्धं प्रदास्यामि वीर्यश्लाघ्यमिदं तव ॥ ४ ॥,tadahaṃ te balaṃ dṛṣṭvā dhanuṣo'sya prapūraṇe | dvandvayuddhaṃ pradāsyāmi vīryaślāghyamidaṃ tava || 4 ||
+74,5,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजा दशरथस्तदा । विषण्णवदनो दीनः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ ५ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā rājā daśarathastadā | viṣaṇṇavadano dīnaḥ prāñjalirvākyamabravīt || 5 ||
+74,6,क्षत्ररोषात् प्रशान्तस्त्वं ब्राह्मणस्य महायशाः । बालानां मम पुत्राणामभयं दातुमर्हसि ॥ ६ ॥,kṣatraroṣāt praśāntastvaṃ brāhmaṇasya mahāyaśāḥ | bālānāṃ mama putrāṇāmabhayaṃ dātumarhasi || 6 ||
+74,7,भार्गवाणां कुले जातः स्वाध्यायव्रतशालिनाम् । सहस्राक्षे प्रतिज्ञाय शस्त्रं निक्षिप्तवानसि ॥ ७ ॥,bhārgavāṇāṃ kule jāta��� svādhyāyavrataśālinām | sahasrākṣe pratijñāya śastraṃ nikṣiptavānasi || 7 ||
+74,8,स त्वं धर्मपरो भूत्वा काश्यपाय वसुंधराम् । दत्त्वा वनमुपागम्य महेन्द्रकृतकेतनः ॥ ८ ॥,sa tvaṃ dharmaparo bhūtvā kāśyapāya vasuṃdharām | dattvā vanamupāgamya mahendrakṛtaketanaḥ || 8 ||
+74,9,मम सर्वविनाशाय संप्राप्तस्त्वं महामुने । न चैकस्मिन् हते रामे सर्वे जीवामहे वयम् ॥ ९ ॥,mama sarvavināśāya saṃprāptastvaṃ mahāmune | na caikasmin hate rāme sarve jīvāmahe vayam || 9 ||
+74,10,ब्रुवत्येवं दशरथे जामदग्न्यः प्रतापवान् । अनादृत्यैव तद्वाक्यं राममेवाभ्यभाषत ॥ १० ॥,bruvatyevaṃ daśarathe jāmadagnyaḥ pratāpavān | anādṛtyaiva tadvākyaṃ rāmamevābhyabhāṣata || 10 ||
+74,11,इमे द्वे धनुषी श्रेष्ठे दिव्ये लोकाभिविश्रुते । दृढे बलवती मुख्ये सुकृते विश्वकर्मणा ॥ ११ ॥,ime dve dhanuṣī śreṣṭhe divye lokābhiviśrute | dṛḍhe balavatī mukhye sukṛte viśvakarmaṇā || 11 ||
+74,12,अतिसृष्टं सुरैरेकं त्र्यम्बकाय युयुत्सवे । त्रिपुरघ्नं नरश्रेष्ठ भग्नं काकुत्स्थ यत्त्वया ॥ १२ ॥,atisṛṣṭaṃ surairekaṃ tryambakāya yuyutsave | tripuraghnaṃ naraśreṣṭha bhagnaṃ kākutstha yattvayā || 12 ||
+74,13,इदं द्वितीयं दुर्धर्षं विष्णोर्दत्तं सुरोत्तमैः । समानसारं काकुत्स्थ रौद्रेण धनुषा त्विदम् ॥ १३ ॥,idaṃ dvitīyaṃ durdharṣaṃ viṣṇordattaṃ surottamaiḥ | samānasāraṃ kākutstha raudreṇa dhanuṣā tvidam || 13 ||
+74,14,तदा तु देवताः सर्वाः पृच्छन्ति स्म पितामहम् । शितिकण्ठस्य विष्णोश्च बलाबलनिरीक्षया ॥ १४ ॥,tadā tu devatāḥ sarvāḥ pṛcchanti sma pitāmaham | śitikaṇṭhasya viṣṇośca balābalanirīkṣayā || 14 ||
+74,15,अभिप्रायं तु विज्ञाय देवतानां पितामहः । विरोधं जनयामास तयोः सत्यवतां वरः ॥ १५ ॥,abhiprāyaṃ tu vijñāya devatānāṃ pitāmahaḥ | virodhaṃ janayāmāsa tayoḥ satyavatāṃ varaḥ || 15 ||
+74,16,विरोधे च महद् युद्धमभवद् रोमहर्षणम् । शितिकण्ठस्य विष्णोश्च परस्परजयैषिणोः ॥ १६ ॥,virodhe ca mahad yuddhamabhavad romaharṣaṇam | śitikaṇṭhasya viṣṇośca parasparajayaiṣiṇoḥ || 16 ||
+74,17,तदा तज्जृम्भितं शैवं धनुर्भीमपराक्रमम् । हुंकारेण महादेवः स्तम्भितो ऽथ त्रिलोचनः ॥ १७ ॥,tadā tajjṛmbhitaṃ śaivaṃ dhanurbhīmaparākramam | huṃkāreṇa mahādevaḥ stambhito'tha trilocanaḥ || 17 ||
+74,18,देवैस्तदा समागम्य सर्षिसंघैः सचारणैः । याचितौ प्रशमं तत्र जग्मतुस्तौ सुरोत्तमौ ॥ १८ ॥,devaistadā samāgamya sarṣisaṃghaiḥ sacāraṇaiḥ | yācitau praśamaṃ tatra jagmatustau surottamau || 18 ||
+74,19,जृम्भितं तद्धनुर्दृष्ट्वा शैवं विष्णुपराक्रमैः । अधिकं मेनिरे विष्णुं देवाः सर्षिगणास्तदा ॥ १९ ॥,jṛmbhitaṃ taddhanurdṛṣṭvā śaivaṃ viṣṇuparākramaiḥ | adhikaṃ menire viṣṇuṃ devāḥ sarṣigaṇāstadā || 19 ||
+74,20,धनू रुद्रस्तु संक्रुद्धो विदेहेषु महायशाः । देवरातस्य राजर्षेर्ददौ हस्ते ससायकम् ॥ २० ॥,dhanū rudrastu saṃkruddho videheṣu mahāyaśāḥ | devarātasya rājarṣerdadau haste sasāyakam || 20 ||
+74,21,इदं च विष्णवं राम धनुः परपुरंजयम् । ऋचीके भार्गवे प्रादाद्विष्णुः स न्यासमुत्त���म् ॥ २१ ॥,idaṃ ca viṣṇavaṃ rāma dhanuḥ parapuraṃjayam | ṛcīke bhārgave prādādviṣṇuḥ sa nyāsamuttamam || 21 ||
+74,22,ऋचीकस्तु महातेजाः पुत्रस्याप्रतिकर्मणः । पितुर्मम ददौ दिव्यं जमदग्नेर्महात्मनः ॥ २२ ॥,ṛcīkastu mahātejāḥ putrasyāpratikarmaṇaḥ | piturmama dadau divyaṃ jamadagnermahātmanaḥ || 22 ||
+74,23,न्यस्तशस्त्रे पितरि मे तपोबलसमन्विते । अर्जुनो विदधे मृत्युं प्राकृतां बुद्धिमास्थितः ॥ २३ ॥,nyastaśastre pitari me tapobalasamanvite | arjuno vidadhe mṛtyuṃ prākṛtāṃ buddhimāsthitaḥ || 23 ||
+74,24,वधमप्रतिरूपं तु पितुः श्रुत्वा सुदारुणम् । क्षत्रमुत्सादयं रोषाज्जातं जातमनेकशः ॥ २४ ॥,vadhamapratirūpaṃ tu pituḥ śrutvā sudāruṇam | kṣatramutsādayaṃ roṣājjātaṃ jātamanekaśaḥ || 24 ||
+74,25,पृथिवीं चाखिलां प्राप्य काश्यपाय महात्मने । यज्ञस्यान्ते तदा राम दक्षिणां पुण्यकर्मणे ॥ २५ ॥,pṛthivīṃ cākhilāṃ prāpya kāśyapāya mahātmane | yajñasyānte tadā rāma dakṣiṇāṃ puṇyakarmaṇe || 25 ||
+74,26,दत्त्वा महेन्द्रनिलयस्तपोबलसमन्वितः । श्रुतवान्धनुषो भेदं ततो ऽहं द्रुतमागतः ॥ २६ ॥,dattvā mahendranilayastapobalasamanvitaḥ | śrutavāndhanuṣo bhedaṃ tato'haṃ drutamāgataḥ || 26 ||
+74,27,तदिदं वैष्णवं राम पितृपैतामहं महत् । क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य गृह्णीष्व धनुरुत्तमम् ॥ २७ ॥,tadidaṃ vaiṣṇavaṃ rāma pitṛpaitāmahaṃ mahat | kṣatradharmaṃ puraskṛtya gṛhṇīṣva dhanuruttamam || 27 ||
+74,28,योजयस्व धनुः श्रेष्ठे शरं परपुरंजयम् । यदि शक्नोषि काकुत्स्थ द्वन्द्वं दास्यामि ते ततः ॥ २८ ॥,yojayasva dhanuḥ śreṣṭhe śaraṃ parapuraṃjayam | yadi śaknoṣi kākutstha dvandvaṃ dāsyāmi te tataḥ || 28 ||
+75,1,श्रुत्वा तज्जामदग्न्यस्य वाक्यं दाशरथिस्तदा । गौरवाद् यन्त्रितकथः पितू राममथाब्रवीत् ॥ १ ॥,śrutvā tajjāmadagnyasya vākyaṃ dāśarathistadā | gauravād yantritakathaḥ pitū rāmamathābravīt || 1 ||
+75,2,श्रुतवानस्मि यत् कर्म कृतवानसि भार्गव । अनुरुन्ध्यामहे ब्रह्मन्पितुरानृण्यमास्थितः ॥ २ ॥,śrutavānasmi yat karma kṛtavānasi bhārgava | anurundhyāmahe brahmanpiturānṛṇyamāsthitaḥ || 2 ||
+75,3,वीर्यहीनमिवाशक्तं क्षत्रधर्मेण भार्गव । अवजानामि मे तेजः पश्य मे ऽद्य पराक्रमम् ॥ ३ ॥,vīryahīnamivāśaktaṃ kṣatradharmeṇa bhārgava | avajānāmi me tejaḥ paśya me'dya parākramam || 3 ||
+75,4,इत्युक्त्वा राघवः क्रुद्धो भार्गवस्य वरायुधम् । शरं च प्रतिसंगृह्य हस्ताल् लघुपराक्रमः ॥ ४ ॥,ityuktvā rāghavaḥ kruddho bhārgavasya varāyudham | śaraṃ ca pratisaṃgṛhya hastāl laghuparākramaḥ || 4 ||
+75,5,आरोप्य स धनू रामः शरं सज्यं चकार ह । जामदग्न्यं ततो रामं रामः क्रुद्धो ऽब्रवीद्वचः ॥ ५ ॥,āropya sa dhanū rāmaḥ śaraṃ sajyaṃ cakāra ha | jāmadagnyaṃ tato rāmaṃ rāmaḥ kruddho'bravīdvacaḥ || 5 ||
+75,6,ब्राह्मणो ऽसीति पूज्यो मे विश्वामित्रकृतेन च । तस्माच्छक्तो न ते राम मोक्तुं प्राणहरं शरम् ॥ ६ ॥,brāhmaṇo'sīti pūjyo me viśvāmitrakṛtena ca | tasmācchakto na te rāma moktuṃ prāṇaharaṃ śaram || 6 ||
+75,7,इमां वा त्वद्गतिं राम तपोबलसमार्जितान् । लोकानप्रतिमान् वापि हनिष्यामि यदिच्छसि ॥ ७ ॥,imāṃ vā tvadgatiṃ rāma tapobalasamārjitān | lokānapratimān vāpi haniṣyāmi yadicchasi || 7 ||
+75,8,न ह्ययं वैष्णवो दिव्यः शरः परपुरंजयः । मोघः पतति वीर्येण बलदर्पविनाशनः ॥ ८ ॥,na hyayaṃ vaiṣṇavo divyaḥ śaraḥ parapuraṃjayaḥ | moghaḥ patati vīryeṇa baladarpavināśanaḥ || 8 ||
+75,9,वरायुधधरं राम द्रष्टुं सर्षिगणाः सुराः । पितामहं पुरस्कृत्य समेतास्तत्र संघशः ॥ ९ ॥,varāyudhadharaṃ rāma draṣṭuṃ sarṣigaṇāḥ surāḥ | pitāmahaṃ puraskṛtya sametāstatra saṃghaśaḥ || 9 ||
+75,10,गन्धर्वाप्सरसश्चैव सिद्धचारणकिंनराः । यक्षराक्षसनागाश्च तद्द्रष्टुं महदद्भुतम् ॥ १० ॥,gandharvāpsarasaścaiva siddhacāraṇakiṃnarāḥ | yakṣarākṣasanāgāśca taddraṣṭuṃ mahadadbhutam || 10 ||
+75,11,जडीकृते तदा लोके रामे वरधनुर्धरे । निर्वीर्यो जामदग्न्यो ऽसौ रमो राममुदैक्षत ॥ ११ ॥,jaḍīkṛte tadā loke rāme varadhanurdhare | nirvīryo jāmadagnyo'sau ramo rāmamudaikṣata || 11 ||
+75,12,तेजोभिर्हतवीर्यत्वाज्जामदग्न्यो जडीकृतः । रामं कमल पत्राक्षं मन्दं मन्दमुवाच ह ॥ १२ ॥,tejobhirhatavīryatvājjāmadagnyo jaḍīkṛtaḥ | rāmaṃ kamala patrākṣaṃ mandaṃ mandamuvāca ha || 12 ||
+75,13,काश्यपाय मया दत्ता यदा पूर्वं वसुंधरा । विषये मे न वस्तव्यमिति मां काश्यपो ऽब्रवीत् ॥ १३ ॥,kāśyapāya mayā dattā yadā pūrvaṃ vasuṃdharā | viṣaye me na vastavyamiti māṃ kāśyapo'bravīt || 13 ||
+75,14,सो ऽहं गुरुवचः कुर्वन्पृथिव्यां न वसे निशाम् । इति प्रतिज्ञा काकुत्स्थ कृता वै काश्यपस्य ह ॥ १४ ॥,so'haṃ guruvacaḥ kurvanpṛthivyāṃ na vase niśām | iti pratijñā kākutstha kṛtā vai kāśyapasya ha || 14 ||
+75,15,तदिमां त्वं गतिं वीर हन्तुं नार्हसि राघव । मनोजवं गमिष्यामि महेन्द्रं पर्वतोत्तमम् ॥ १५ ॥,tadimāṃ tvaṃ gatiṃ vīra hantuṃ nārhasi rāghava | manojavaṃ gamiṣyāmi mahendraṃ parvatottamam || 15 ||
+75,16,लोकास्त्वप्रतिमा राम निर्जितास्तपसा मया । जहि ताञ् शरमुख्येन मा भूत् कालस्य पर्ययः ॥ १६ ॥,lokāstvapratimā rāma nirjitāstapasā mayā | jahi tāñ śaramukhyena mā bhūt kālasya paryayaḥ || 16 ||
+75,17,अक्षय्यं मधुहन्तारं जानामि त्वां सुरेश्वरम् । धनुषो ऽस्य परामर्शात् स्वस्ति ते ऽस्तु परंतप ॥ १७ ॥,akṣayyaṃ madhuhantāraṃ jānāmi tvāṃ sureśvaram | dhanuṣo'sya parāmarśāt svasti te'stu paraṃtapa || 17 ||
+75,18,एते सुरगणाः सर्वे निरीक्षन्ते समागताः । त्वामप्रतिमकर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे ॥ १८ ॥,ete suragaṇāḥ sarve nirīkṣante samāgatāḥ | tvāmapratimakarmāṇamapratidvandvamāhave || 18 ||
+75,19,न चेयं मम काकुत्स्थ व्रीडा भवितुमर्हति । त्वया त्रैलोक्यनाथेन यदहं विमुखीकृतः ॥ १९ ॥,na ceyaṃ mama kākutstha vrīḍā bhavitumarhati | tvayā trailokyanāthena yadahaṃ vimukhīkṛtaḥ || 19 ||
+75,20,शरमप्रतिमं राम मोक्तुमर्हसि सुव्रत । शरमोक्षे गमिष्यामि महेन्द्रं पर्वतोत्तमम् ॥ २० ॥,śaramapratimaṃ rāma moktumarhasi suvrata | śaramokṣe gamiṣyāmi mahendraṃ parvatottamam || 20 ||
+75,21,तथा ब्रुवति रामे तु जामदग्न्ये प्रतापवान् । रामो दाशरथिः श्रीमांश्चिक्षेप शरमुत्���मम् ॥ २१ ॥,tathā bruvati rāme tu jāmadagnye pratāpavān | rāmo dāśarathiḥ śrīmāṃścikṣepa śaramuttamam || 21 ||
+75,22,ततो वितिमिराः सर्वा दिशा चोपदिशस्तथा । सुराः सर्षिगणा रामं प्रशशंसुरुदायुधम् ॥ २२ ॥,tato vitimirāḥ sarvā diśā copadiśastathā | surāḥ sarṣigaṇā rāmaṃ praśaśaṃsurudāyudham || 22 ||
+75,23,रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्यः प्रशस्य च । ततः प्रदक्षिणीकृत्य जगामात्मगतिं प्रभुः ॥ २३ ॥,rāmaṃ dāśarathiṃ rāmo jāmadagnyaḥ praśasya ca | tataḥ pradakṣiṇīkṛtya jagāmātmagatiṃ prabhuḥ || 23 ||
+76,1,गते रामे प्रशान्तात्मा रामो दाशरथिर्धनुः । वरुणायाप्रमेयाय ददौ हस्ते ससायकम् ॥ १ ॥,gate rāme praśāntātmā rāmo dāśarathirdhanuḥ | varuṇāyāprameyāya dadau haste sasāyakam || 1 ||
+76,2,अभिवाद्य ततो रामो वसिष्ठ प्रमुखानृषीन् । पितरं विह्वलं दृष्ट्वा प्रोवाच रघुनन्दनः ॥ २ ॥,abhivādya tato rāmo vasiṣṭha pramukhānṛṣīn | pitaraṃ vihvalaṃ dṛṣṭvā provāca raghunandanaḥ || 2 ||
+76,3,जामदग्न्यो गतो रामः प्रयातु चतुरङ्गिणी । अयोध्याभिमुखी सेना त्वया नाथेन पालिता ॥ ३ ॥,jāmadagnyo gato rāmaḥ prayātu caturaṅgiṇī | ayodhyābhimukhī senā tvayā nāthena pālitā || 3 ||
+76,4,रामस्य वचनं श्रुत्वा राजा दशरथः सुतम् । बाहुभ्यां संपरिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय राघवम् ॥ ४ ॥,rāmasya vacanaṃ śrutvā rājā daśarathaḥ sutam | bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya mūrdhni cāghrāya rāghavam || 4 ||
+76,5,गतो राम इति श्रुत्वा हृष्टः प्रमुदितो नृपः । चोदयामास तां सेनां जगामाशु ततः पुरीम् ॥ ५ ॥,gato rāma iti śrutvā hṛṣṭaḥ pramudito nṛpaḥ | codayāmāsa tāṃ senāṃ jagāmāśu tataḥ purīm || 5 ||
+76,6,पताकाध्वजिनीं रम्यां तूर्योद्घुष्टनिनादिताम् । सिक्तराजपथां रम्यां प्रकीर्णकुसुमोत्कराम् ॥ ६ ॥,patākādhvajinīṃ ramyāṃ tūryodghuṣṭanināditām | siktarājapathāṃ ramyāṃ prakīrṇakusumotkarām || 6 ||
+76,7,राजप्रवेशसुमुखैः पौरैर्मङ्गलवादिभिः । संपूर्णां प्राविशद् राजा जनौघैः समलंकृताम् ॥ ७ ॥,rājapraveśasumukhaiḥ paurairmaṅgalavādibhiḥ | saṃpūrṇāṃ prāviśad rājā janaughaiḥ samalaṃkṛtām || 7 ||
+76,8,कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च सुमध्यमा । वधूप्रतिग्रहे युक्ता याश्चान्या राजयोषितः ॥ ८ ॥,kausalyā ca sumitrā ca kaikeyī ca sumadhyamā | vadhūpratigrahe yuktā yāścānyā rājayoṣitaḥ || 8 ||
+76,9,ततः सीतां महाभागामूर्मिलां च यशस्विनीम् । कुशध्वजसुते चोभे जगृहुर्नृपपत्नयः ॥ ९ ॥,tataḥ sītāṃ mahābhāgāmūrmilāṃ ca yaśasvinīm | kuśadhvajasute cobhe jagṛhurnṛpapatnayaḥ || 9 ||
+76,10,मङ्गलालापनैश्चैव शोभिताः क्षौमवाससः । देवतायतनान्याशु सर्वास्ताः प्रत्यपूजयन् ॥ १० ॥,maṅgalālāpanaiścaiva śobhitāḥ kṣaumavāsasaḥ | devatāyatanānyāśu sarvāstāḥ pratyapūjayan || 10 ||
+76,11,अभिवाद्याभिवाद्यांश्च सर्वा राजसुतास्तदा । रेमिरे मुदिताः सर्वा भर्तृभिः सहिता रहः ॥ ११ ॥,abhivādyābhivādyāṃśca sarvā rājasutāstadā | remire muditāḥ sarvā bhartṛbhiḥ sahitā rahaḥ || 11 ||
+76,12,कृतदाराः कृतास्त्राश्च सधनाः ससुहृज्जनाः । शुश्रूषमाणाः पितरं वर्तयन्ति नरर्षभाः ॥ १२ ॥,kṛtadārāḥ kṛtāstrāśca sadhanāḥ sasuhṛjjanāḥ | śuśrūṣamāṇāḥ pitaraṃ vartayanti nararṣabhāḥ || 12 ||
+76,13,तेषामतियशा लोके रामः सत्यपराक्रमः । स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः ॥ १३ ॥,teṣāmatiyaśā loke rāmaḥ satyaparākramaḥ | svayambhūriva bhūtānāṃ babhūva guṇavattaraḥ || 13 ||
+76,14,रामस्तु सीतया सार्धं विजहार बहूनृतून् । मनस्वी तद्गतस्तस्या नित्यं हृदि समर्पितः ॥ १४ ॥,rāmastu sītayā sārdhaṃ vijahāra bahūnṛtūn | manasvī tadgatastasyā nityaṃ hṛdi samarpitaḥ || 14 ||
+76,15,प्रिया तु सीता रामस्य दाराः पितृकृता इति । गुणाद् रूपगुणाच्चापि प्रीतिर्भूयो व्यवर्धत ॥ १५ ॥,priyā tu sītā rāmasya dārāḥ pitṛkṛtā iti | guṇād rūpaguṇāccāpi prītirbhūyo vyavardhata || 15 ||
+76,16,तस्याश्च भर्ता द्विगुणं हृदये परिवर्तते । अन्तर्जातमपि व्यक्तमाख्याति हृदयं हृदा ॥ १६ ॥,tasyāśca bhartā dviguṇaṃ hṛdaye parivartate | antarjātamapi vyaktamākhyāti hṛdayaṃ hṛdā || 16 ||
+76,17,तस्य भूयो विशेषेण मैथिली जनकात्मजा । देवताभिः समा रूपे सीता श्रीरिव रूपिणी ॥ १७ ॥,tasya bhūyo viśeṣeṇa maithilī janakātmajā | devatābhiḥ samā rūpe sītā śrīriva rūpiṇī || 17 ||
+76,18,तया स राजर्षिसुतो ऽभिरामया समेयिवानुत्तमराजकन्यया । अतीव रामः शुशुभे ऽतिकामया विभुः श्रिया विष्णुरिवामरेश्वरः ॥ १८ ॥,tayā sa rājarṣisuto'bhirāmayā sameyivānuttamarājakanyayā | atīva rāmaḥ śuśubhe'tikāmayā vibhuḥ śriyā viṣṇurivāmareśvaraḥ || 18 ||
+1,1,कस्य चित्त्वथ कालस्य राजा दशरथः सुतम् । भरतं केकयीपुत्रमब्रवीद् रघुनन्दनः ॥ १ ॥,kasya cittvatha kālasya rājā daśarathaḥ sutam | bharataṃ kekayīputramabravīd raghunandanaḥ || 1 ||
+1,2,अयं केकयराजस्य पुत्रो वसति पुत्रक । त्वां नेतुमागतो वीर युधाजिन्मातुलस्तव ॥ २ ॥,ayaṃ kekayarājasya putro vasati putraka | tvāṃ netumāgato vīra yudhājinmātulastava || 2 ||
+1,3,श्रुत्वा दशरथस्यैतद्भरतः केकयीसुतः । गमनायाभिचक्राम शत्रुघ्नसहितस्तदा ॥ ३ ॥,śrutvā daśarathasyaitadbharataḥ kekayīsutaḥ | gamanāyābhicakrāma śatrughnasahitastadā || 3 ||
+1,4,आपृच्छ्य पितरं शूरो रामं चाक्लिष्टकारिणम् । मातॄंश्चापि नरश्रेष्ठः शत्रुघ्नसहितो ययौ ॥ ४ ॥,āpṛcchya pitaraṃ śūro rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam | mātṝṃścāpi naraśreṣṭhaḥ śatrughnasahito yayau || 4 ||
+1,5,युधाजित् प्राप्य भरतं सशत्रुघ्नं प्रहर्षितः । स्वपुरं प्राविशद्वीरः पिता तस्य तुतोष ह ॥ ५ ॥,yudhājit prāpya bharataṃ saśatrughnaṃ praharṣitaḥ | svapuraṃ prāviśadvīraḥ pitā tasya tutoṣa ha || 5 ||
+1,6,स तत्र न्यवसद्भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः । मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः ॥ ६ ॥,sa tatra nyavasadbhrātrā saha satkārasatkṛtaḥ | mātulenāśvapatinā putrasnehena lālitaḥ || 6 ||
+1,7,तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः । भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दशरथं नृपम् ॥ ७ ॥,tatrāpi nivasantau tau tarpyamāṇau ca kāmataḥ | bhrātarau smaratāṃ vīrau vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam || 7 ||
+1,8,राजापि तौ महातेजाः सस्मार प्रोषितौ सुतौ । उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ ॥ ८ ॥,rājāpi tau mahātejāḥ sasmāra proṣitau sutau | ubhau bharataśatrughnau mahendravaruṇopamau || 8 ||
+1,9,सर्व एव तु तस्येष्टाश्चत्वारः पुरुषर्षभाः । स्वशरीराद्विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बाहवः ॥ ९ ॥,sarva eva tu tasyeṣṭāścatvāraḥ puruṣarṣabhāḥ | svaśarīrādvinirvṛttāścatvāra iva bāhavaḥ || 9 ||
+1,10,तेषामपि महातेजा रामो रतिकरः पितुः । स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः ॥ १० ॥,teṣāmapi mahātejā rāmo ratikaraḥ pituḥ | svayambhūriva bhūtānāṃ babhūva guṇavattaraḥ || 10 ||
+1,11,गते च भरते रामो लक्ष्मणश्च महाबलः । पितरं देवसंकाशं पूजयामासतुस्तदा ॥ ११ ॥,gate ca bharate rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ | pitaraṃ devasaṃkāśaṃ pūjayāmāsatustadā || 11 ||
+1,12,पितुराज्ञां पुरस्कृत्य पौरकार्याणि सर्वशः । चकार रामो धर्मात्मा प्रियाणि च हितानि च ॥ १२ ॥,piturājñāṃ puraskṛtya paurakāryāṇi sarvaśaḥ | cakāra rāmo dharmātmā priyāṇi ca hitāni ca || 12 ||
+1,13,मातृभ्यो मातृकार्याणि कृत्वा परमयन्त्रितः । गुरूणां गुरुकार्याणि काले काले ऽन्ववैक्षत ॥ १३ ॥,mātṛbhyo mātṛkāryāṇi kṛtvā paramayantritaḥ | gurūṇāṃ gurukāryāṇi kāle kāle'nvavaikṣata || 13 ||
+1,14,एवं दशरथः प्रीतो ब्राह्मणा नैगमास्तथा । रामस्य शीलवृत्तेन सर्वे विषयवासिनः ॥ १४ ॥,evaṃ daśarathaḥ prīto brāhmaṇā naigamāstathā | rāmasya śīlavṛttena sarve viṣayavāsinaḥ || 14 ||
+1,15,स हि नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं च भाषते । उच्यमानो ऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते ॥ १५ ॥,sa hi nityaṃ praśāntātmā mṛdupūrvaṃ ca bhāṣate | ucyamāno'pi paruṣaṃ nottaraṃ pratipadyate || 15 ||
+1,16,कथं चिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति । न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया ॥ १६ ॥,kathaṃ cidupakāreṇa kṛtenaikena tuṣyati | na smaratyapakārāṇāṃ śatamapyātmavattayā || 16 ||
+1,17,शीलवृद्धैर्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः । कथयन्नास्त वै नित्यमस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि ॥ १७ ॥,śīlavṛddhairjñānavṛddhairvayovṛddhaiśca sajjanaiḥ | kathayannāsta vai nityamastrayogyāntareṣvapi || 17 ||
+1,18,कल्याणाभिजनः साधुरदीनः सत्यवागृजुः । वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः ॥ १८ ॥,kalyāṇābhijanaḥ sādhuradīnaḥ satyavāgṛjuḥ | vṛddhairabhivinītaśca dvijairdharmārthadarśibhiḥ || 18 ||
+1,19,धर्मार्थकामतत्त्वज्ञः स्मृतिमान्प्रतिभावनान् । लौकिके समयाचरे कृतकल्पो विशारदः ॥ १९ ॥,dharmārthakāmatattvajñaḥ smṛtimānpratibhāvanān | laukike samayācare kṛtakalpo viśāradaḥ || 19 ||
+1,20,शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः । यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः ॥ २० ॥,śāstrajñaśca kṛtajñaśca puruṣāntarakovidaḥ | yaḥ pragrahānugrahayoryathānyāyaṃ vicakṣaṇaḥ || 20 ||
+1,21,आयकर्मण्युपायज्ञः संदृष्टव्ययकर्मवित् । श्रैष्ठ्यं शास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेष्वपि ॥ २१ ॥,āyakarmaṇyupāyajñaḥ saṃdṛṣṭavyayakarmavit | śraiṣṭhyaṃ śāstrasamūheṣu prāpto vyāmiśrakeṣvapi || 21 ||
+1,22,अर्थधर्मौ च संगृह्य सुखतन्त्रो न चालसः । वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञातार्थविभागवित् ॥ २२ ॥,arthadharmau ca saṃgṛhya sukhatantro na cālasaḥ | vaihārikāṇāṃ śilpānāṃ vijñātārthavibhāgavit || 22 ||
+1,23,आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम् । धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोके ऽतिरथसंमतः ॥ २३ ॥,ārohe vinaye caiva yukto vāraṇavājinām | dhanurvedavidāṃ śreṣṭho loke'tirathasaṃmataḥ || 23 ||
+1,24,अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः । अप्रधृष्यश्च संग्रामे क्रुद्धैरपि सुरासुरैः ॥ २४ ॥,abhiyātā prahartā ca senānayaviśāradaḥ | apradhṛṣyaśca saṃgrāme kruddhairapi surāsuraiḥ || 24 ||
+1,25,अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी । न चावमन्ता भूतानां न च कालवशानुगः ॥ २५ ॥,anasūyo jitakrodho na dṛpto na ca matsarī | na cāvamantā bhūtānāṃ na ca kālavaśānugaḥ || 25 ||
+1,26,एवं श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः । संमतस्त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्षमागुणैः । बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्येणापि शचीपतेः ॥ २६ ॥,evaṃ śreṣṭhairguṇairyuktaḥ prajānāṃ pārthivātmajaḥ | saṃmatastriṣu lokeṣu vasudhāyāḥ kṣamāguṇaiḥ | buddhyā bṛhaspatestulyo vīryeṇāpi śacīpateḥ || 26 ||
+1,27,तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः । गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः ॥ २७ ॥,tathā sarvaprajākāntaiḥ prītisaṃjananaiḥ pituḥ | guṇairviruruce rāmo dīptaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ || 27 ||
+1,28,तमेवंवृत्तसंपन्नमप्रधृष्य पराक्रमम् । लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी ॥ २८ ॥,tamevaṃvṛttasaṃpannamapradhṛṣya parākramam | lokapālopamaṃ nāthamakāmayata medinī || 28 ||
+1,29,एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैः सुतम् । दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परंतपः ॥ २९ ॥,etaistu bahubhiryuktaṃ guṇairanupamaiḥ sutam | dṛṣṭvā daśaratho rājā cakre cintāṃ paraṃtapaḥ || 29 ||
+1,30,एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि संपरिवर्तते । कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम् ॥ ३० ॥,eṣā hyasya parā prītirhṛdi saṃparivartate | kadā nāma sutaṃ drakṣyāmyabhiṣiktamahaṃ priyam || 30 ||
+1,31,वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पनः । मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान् ॥ ३१ ॥,vṛddhikāmo hi lokasya sarvabhūtānukampanaḥ | mattaḥ priyataro loke parjanya iva vṛṣṭimān || 31 ||
+1,32,यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ । महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः ॥ ३२ ॥,yamaśakrasamo vīrye bṛhaspatisamo matau | mahīdharasamo dhṛtyāṃ mattaśca guṇavattaraḥ || 32 ||
+1,33,महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम् । अनेन वयसा दृष्ट्वा यथा स्वर्गमवाप्नुयाम् ॥ ३३ ॥,mahīmahamimāṃ kṛtsnāmadhitiṣṭhantamātmajam | anena vayasā dṛṣṭvā yathā svargamavāpnuyām || 33 ||
+1,34,तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैर्गुणैः । निश्चित्य सचिवैः सार्धं युवराजममन्यत ॥ ३४ ॥,taṃ samīkṣya mahārājo yuktaṃ samuditairguṇaiḥ | niścitya sacivaiḥ sārdhaṃ yuvarājamamanyata || 34 ||
+1,35,नानानगरवास्तव्यान्पृथग्जानपदानपि । समानिनाय मेदिन्याः प्रधानान्पृथिवीपतिः ॥ ३५ ॥,nānānagaravāstavyānpṛthagjānapadānapi | samānināya medinyāḥ pradhānānpṛthivīpatiḥ || 35 ||
+1,36,अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च । राजानमेवाभिमुखा निषेदु��्नियता नृपाः ॥ ३६ ॥,atha rājavitīrṇeṣu vividheṣvāsaneṣu ca | rājānamevābhimukhā niṣedurniyatā nṛpāḥ || 36 ||
+1,37,स लब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैः पुरालयैर्जानपदैश्च मानवैः । उपोपविष्टैर्नृपतिर्वृतो बभौ सहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः ॥ ३७ ॥,sa labdhamānairvinayānvitairnṛpaiḥ purālayairjānapadaiśca mānavaiḥ | upopaviṣṭairnṛpatirvṛto babhau sahasracakṣurbhagavānivāmaraiḥ || 37 ||
+2,1,ततः परिषदं सर्वामामन्त्र्य वसुधाधिपः । हितमुद्धर्षणं चेदमुवाचाप्रतिमं वचः ॥ १ ॥,tataḥ pariṣadaṃ sarvāmāmantrya vasudhādhipaḥ | hitamuddharṣaṇaṃ cedamuvācāpratimaṃ vacaḥ || 1 ||
+2,2,दुन्दुभिस्वनकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना । स्वरेण महता राजा जीग्मूत इव नादयन् ॥ २ ॥,dundubhisvanakalpena gambhīreṇānunādinā | svareṇa mahatā rājā jīgmūta iva nādayan || 2 ||
+2,3,सो ऽहमिक्ष्वाकुभिः पूर्वैर्नरेन्द्रैः परिपालितम् । श्रेयसा योक्तुकामो ऽस्मि सुखार्हमखिलं जगत् ॥ ३ ॥,so'hamikṣvākubhiḥ pūrvairnarendraiḥ paripālitam | śreyasā yoktukāmo'smi sukhārhamakhilaṃ jagat || 3 ||
+2,4,मयाप्याचरितं पूर्वैः पन्थानमनुगच्छता । प्रजा नित्यमतन्द्रेण यथाशक्त्यभिरक्षता ॥ ४ ॥,mayāpyācaritaṃ pūrvaiḥ panthānamanugacchatā | prajā nityamatandreṇa yathāśaktyabhirakṣatā || 4 ||
+2,5,इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम् । पाण्डुरस्यातपत्रस्यच्छायायां जरितं मया ॥ ५ ॥,idaṃ śarīraṃ kṛtsnasya lokasya caratā hitam | pāṇḍurasyātapatrasyacchāyāyāṃ jaritaṃ mayā || 5 ||
+2,6,प्राप्य वर्षसहस्राणि बहून्यायूंषि जीवितः । जीर्णस्यास्य शरीरस्य विश्रान्तिमभिरोचये ॥ ६ ॥,prāpya varṣasahasrāṇi bahūnyāyūṃṣi jīvitaḥ | jīrṇasyāsya śarīrasya viśrāntimabhirocaye || 6 ||
+2,7,राजप्रभावजुष्टां हि दुर्वहामजितेन्द्रियैः । परिश्रान्तो ऽस्मि लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन् ॥ ७ ॥,rājaprabhāvajuṣṭāṃ hi durvahāmajitendriyaiḥ | pariśrānto'smi lokasya gurvīṃ dharmadhuraṃ vahan || 7 ||
+2,8,सो ऽहं विश्रममिच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते । संनिकृष्टानिमान् सर्वाननुमान्य द्विजर्षभान् ॥ ८ ॥,so'haṃ viśramamicchāmi putraṃ kṛtvā prajāhite | saṃnikṛṣṭānimān sarvānanumānya dvijarṣabhān || 8 ||
+2,9,अनुजातो हि मे सर्वैर्गुणैर्ज्येष्ठो ममात्मजः । पुरंदरसमो वीर्ये रामः परपुरंजयः ॥ ९ ॥,anujāto hi me sarvairguṇairjyeṣṭho mamātmajaḥ | puraṃdarasamo vīrye rāmaḥ parapuraṃjayaḥ || 9 ||
+2,10,तं चन्द्रमिव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरम् । यौवराज्येन योक्तास्मि प्रीतः पुरुषपुंगवम् ॥ १० ॥,taṃ candramiva puṣyeṇa yuktaṃ dharmabhṛtāṃ varam | yauvarājyena yoktāsmi prītaḥ puruṣapuṃgavam || 10 ||
+2,11,अनुरूपः स वो नाथो लक्ष्मीवांल् लक्ष्मणाग्रजः । त्रैलोक्यमपि नाथेन येन स्यान्नाथवत्तरम् ॥ ११ ॥,anurūpaḥ sa vo nātho lakṣmīvāṃl lakṣmaṇāgrajaḥ | trailokyamapi nāthena yena syānnāthavattaram || 11 ||
+2,12,अनेन श्रेयसा सद्यः संयोज्याहमिमां महीम् । गतक्लेशो भविष्यामि सुते तस्मिन्निवेश्य वै ॥ १२ ॥,anena śreyasā sadyaḥ saṃyojyāhamimāṃ mahīm | gatakleśo bhaviṣyāmi sute tasminniveśya vai || 12 ||
+2,13,इति ��्रुवन्तं मुदिताः प्रत्यनन्दन्नृपा नृपम् । वृष्टिमन्तं महामेघं नर्दन्तमिव बर्हिणः ॥ १३ ॥,iti bruvantaṃ muditāḥ pratyanandannṛpā nṛpam | vṛṣṭimantaṃ mahāmeghaṃ nardantamiva barhiṇaḥ || 13 ||
+2,14,तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्वशः । ऊचुश्च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम् ॥ १४ ॥,tasya dharmārthaviduṣo bhāvamājñāya sarvaśaḥ | ūcuśca manasā jñātvā vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam || 14 ||
+2,15,अनेकवर्षसाहस्रो वृद्धस्त्वमसि पार्थिव । स रामं युवराजानमभिषिञ्चस्व पार्थिवम् ॥ १५ ॥,anekavarṣasāhasro vṛddhastvamasi pārthiva | sa rāmaṃ yuvarājānamabhiṣiñcasva pārthivam || 15 ||
+2,16,इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा तेषां मनःप्रियम् । अजानन्निव जिज्ञासुरिदं वचनमब्रवीत् ॥ १६ ॥,iti tadvacanaṃ śrutvā rājā teṣāṃ manaḥpriyam | ajānanniva jijñāsuridaṃ vacanamabravīt || 16 ||
+2,17,कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीमनुशासति । भवन्तो द्रष्टुमिच्छन्ति युवराजं ममात्मजम् ॥ १७ ॥,kathaṃ nu mayi dharmeṇa pṛthivīmanuśāsati | bhavanto draṣṭumicchanti yuvarājaṃ mamātmajam || 17 ||
+2,18,ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदैः सह । बहवो नृप कल्याणा गुणाः पुत्रस्य सन्ति ते ॥ १८ ॥,te tamūcurmahātmānaṃ paurajānapadaiḥ saha | bahavo nṛpa kalyāṇā guṇāḥ putrasya santi te || 18 ||
+2,19,दिव्यैर्गुणैः शक्रसमो रामः सत्यपराक्रमः । इक्ष्वाकुभ्यो हि सर्वेभ्यो ऽप्यतिरक्तो विशाम्पते ॥ १९ ॥,divyairguṇaiḥ śakrasamo rāmaḥ satyaparākramaḥ | ikṣvākubhyo hi sarvebhyo'pyatirakto viśāmpate || 19 ||
+2,20,रामः सत्पुरुषो लोके सत्यधर्मपरायणः । धर्मज्ञः सत्यसंधश्च शीलवाननसूयकः ॥ २० ॥,rāmaḥ satpuruṣo loke satyadharmaparāyaṇaḥ | dharmajñaḥ satyasaṃdhaśca śīlavānanasūyakaḥ || 20 ||
+2,21,क्षान्तः सान्त्वयिता श्लक्ष्णः कृतज्ञो विजितेन्द्रियः । मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्यो ऽनसूयकः ॥ २१ ॥,kṣāntaḥ sāntvayitā ślakṣṇaḥ kṛtajño vijitendriyaḥ | mṛduśca sthiracittaśca sadā bhavyo'nasūyakaḥ || 21 ||
+2,22,प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः । बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता ॥ २२ ॥,priyavādī ca bhūtānāṃ satyavādī ca rāghavaḥ | bahuśrutānāṃ vṛddhānāṃ brāhmaṇānāmupāsitā || 22 ||
+2,23,तेनास्येहातुला कीर्तिर्यशस्तेजश्च वर्धते । देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः ॥ २३ ॥,tenāsyehātulā kīrtiryaśastejaśca vardhate | devāsuramanuṣyāṇāṃ sarvāstreṣu viśāradaḥ || 23 ||
+2,24,यदा व्रजति संग्रामं ग्रामार्थे नगरस्य वा । गत्वा सौमित्रिसहितो नाविजित्य निवर्तते ॥ २४ ॥,yadā vrajati saṃgrāmaṃ grāmārthe nagarasya vā | gatvā saumitrisahito nāvijitya nivartate || 24 ||
+2,25,संग्रामात् पुनरागम्य कुञ्जरेण रथेन वा । पौरान् स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृच्छति ॥ २५ ॥,saṃgrāmāt punarāgamya kuñjareṇa rathena vā | paurān svajanavannityaṃ kuśalaṃ paripṛcchati || 25 ||
+2,26,पुत्रेष्वग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च । निखिलेनानुपूर्व्या च पिता पुत्रानिवौरसान् ॥ २६ ॥,putreṣvagniṣu dāreṣu preṣyaśiṣyagaṇeṣu ca | nikhilenānupūrvyā ca pitā putrānivaurasān || 26 ||
+2,27,शुश्रूषन्ते च वः शिष्याः कच्चित् कर्मसु दंशिताः । इति नः पुरुषव्याघ्रः सदा रामो ऽभिभाषते ॥ २७ ॥,śuśrūṣante ca vaḥ śiṣyāḥ kaccit karmasu daṃśitāḥ | iti naḥ puruṣavyāghraḥ sadā rāmo'bhibhāṣate || 27 ||
+2,28,व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः । उत्सवेषु च सर्वेषु पितेव परितुष्यति ॥ २८ ॥,vyasaneṣu manuṣyāṇāṃ bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ | utsaveṣu ca sarveṣu piteva parituṣyati || 28 ||
+2,29,सत्यवादी महेष्वासो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः । वत्सः श्रेयसि जातस्ते दिष्ट्यासौ तव राघवः । दिष्ट्या पुत्रगुणैर्युक्तो मारीच इव कश्यपः ॥ २९ ॥,satyavādī maheṣvāso vṛddhasevī jitendriyaḥ | vatsaḥ śreyasi jātaste diṣṭyāsau tava rāghavaḥ | diṣṭyā putraguṇairyukto mārīca iva kaśyapaḥ || 29 ||
+2,30,बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः । आशंसते जनः सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा ॥ ३० ॥,balamārogyamāyuśca rāmasya viditātmanaḥ | āśaṃsate janaḥ sarvo rāṣṭre puravare tathā || 30 ||
+2,31,अभ्यन्तरश्च बाह्यश्च पौरजानपदो जनः । स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च सायंप्रातः समाहिताः ॥ ३१ ॥,abhyantaraśca bāhyaśca paurajānapado janaḥ | striyo vṛddhāstaruṇyaśca sāyaṃprātaḥ samāhitāḥ || 31 ||
+2,32,सर्वान्देवान्नमस्यन्ति रामस्यार्थे यशस्विनः । तेषामायाचितं देव त्वत्प्रसादात् समृध्यताम् ॥ ३२ ॥,sarvāndevānnamasyanti rāmasyārthe yaśasvinaḥ | teṣāmāyācitaṃ deva tvatprasādāt samṛdhyatām || 32 ||
+2,33,राममिन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिबर्हणम् । पश्यामो यौवराज्यस्थं तव राजोत्तमात्मजम् ॥ ३३ ॥,rāmamindīvaraśyāmaṃ sarvaśatrunibarhaṇam | paśyāmo yauvarājyasthaṃ tava rājottamātmajam || 33 ||
+2,34,तं देवदेवोपममात्मजं ते सर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम् । हिताय नः क्षिप्रमुदारजुष्टं मुदाभिषेक्तुं वरद त्वमर्हसि ॥ ३४ ॥,taṃ devadevopamamātmajaṃ te sarvasya lokasya hite niviṣṭam | hitāya naḥ kṣipramudārajuṣṭaṃ mudābhiṣektuṃ varada tvamarhasi || 34 ||
+3,1,तेषामज्ञलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः । प्रतिगृह्याब्रवीद् राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः ॥ १ ॥,teṣāmajñalipadmāni pragṛhītāni sarvaśaḥ | pratigṛhyābravīd rājā tebhyaḥ priyahitaṃ vacaḥ || 1 ||
+3,2,अहो ऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश्चातुलो मम । यन्मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थमिच्छथ ॥ २ ॥,aho'smi paramaprītaḥ prabhāvaścātulo mama | yanme jyeṣṭhaṃ priyaṃ putraṃ yauvarājyasthamicchatha || 2 ||
+3,3,इति प्रत्यर्च्य तान् राजा ब्राह्मणानिदमब्रवीत् । वसिष्ठं वामदेवं च तेषामेवोपशृण्वताम् ॥ ३ ॥,iti pratyarcya tān rājā brāhmaṇānidamabravīt | vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca teṣāmevopaśṛṇvatām || 3 ||
+3,4,चैत्रः श्रीमानयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः । यौवराज्याय रामस्य सर्वमेवोपकल्प्यताम् ॥ ४ ॥,caitraḥ śrīmānayaṃ māsaḥ puṇyaḥ puṣpitakānanaḥ | yauvarājyāya rāmasya sarvamevopakalpyatām || 4 ||
+3,5,कृतमित्येव चाब्रूतामभिगम्य जगत्पतिम् । यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजर्षभौ ॥ ५ ॥,kṛtamityeva cābrūtāmabhigamya jagatpatim | yathoktavacanaṃ prītau harṣayuktau dvijarṣabhau || 5 ||
+3,6,��तः सुमन्त्रं द्युतिमान् राजा वचनमब्रवीत् । रामः कृतात्मा भवता शीघ्रमानीयतामिति ॥ ६ ॥,tataḥ sumantraṃ dyutimān rājā vacanamabravīt | rāmaḥ kṛtātmā bhavatā śīghramānīyatāmiti || 6 ||
+3,7,स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राजशासनात् । रामं तत्रानयां चक्रे रथेन रथिनां वरम् ॥ ७ ॥,sa tatheti pratijñāya sumantro rājaśāsanāt | rāmaṃ tatrānayāṃ cakre rathena rathināṃ varam || 7 ||
+3,8,अथ तत्र समासीनास्तदा दशरथं नृपम् । प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः ॥ ८ ॥,atha tatra samāsīnāstadā daśarathaṃ nṛpam | prācyodīcyāḥ pratīcyāśca dākṣiṇātyāśca bhūmipāḥ || 8 ||
+3,9,म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः । उपासां चक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम् ॥ ९ ॥,mlecchāścāryāśca ye cānye vanaśailāntavāsinaḥ | upāsāṃ cakrire sarve taṃ devā iva vāsavam || 9 ||
+3,10,तेषां मध्ये स राजर्षिर्मरुतामिव वासवः । प्रासादस्थो रथगतं ददर्शायान्तमात्मजम् ॥ १० ॥,teṣāṃ madhye sa rājarṣirmarutāmiva vāsavaḥ | prāsādastho rathagataṃ dadarśāyāntamātmajam || 10 ||
+3,11,गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम् । दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम् ॥ ११ ॥,gandharvarājapratimaṃ loke vikhyātapauruṣam | dīrghabāhuṃ mahāsattvaṃ mattamātaṅgagāminam || 11 ||
+3,12,चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम् । रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम् ॥ १२ ॥,candrakāntānanaṃ rāmamatīva priyadarśanam | rūpaudāryaguṇaiḥ puṃsāṃ dṛṣṭicittāpahāriṇam || 12 ||
+3,13,घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः । न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः ॥ १३ ॥,gharmābhitaptāḥ parjanyaṃ hlādayantamiva prajāḥ | na tatarpa samāyāntaṃ paśyamāno narādhipaḥ || 13 ||
+3,14,अवतार्य सुमन्त्रस्तं राघवं स्यन्दनोत्तमात् । पितुः समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतो ऽन्वगात् ॥ १४ ॥,avatārya sumantrastaṃ rāghavaṃ syandanottamāt | pituḥ samīpaṃ gacchantaṃ prāñjaliḥ pṛṣṭhato'nvagāt || 14 ||
+3,15,स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं नरपुंगवः । आरुरोह नृपं द्रष्टुं सह सूतेन राघवः ॥ १५ ॥,sa taṃ kailāsaśṛṅgābhaṃ prāsādaṃ narapuṃgavaḥ | āruroha nṛpaṃ draṣṭuṃ saha sūtena rāghavaḥ || 15 ||
+3,16,स प्राञ्जलिरभिप्रेत्य प्रणतः पितुरन्तिके । नाम स्वं श्रावयन् रामो ववन्दे चरणौ पितुः ॥ १६ ॥,sa prāñjalirabhipretya praṇataḥ piturantike | nāma svaṃ śrāvayan rāmo vavande caraṇau pituḥ || 16 ||
+3,17,तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः । गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस्वजे प्रियमात्मजम् ॥ १७ ॥,taṃ dṛṣṭvā praṇataṃ pārśve kṛtāñjalipuṭaṃ nṛpaḥ | gṛhyāñjalau samākṛṣya sasvaje priyamātmajam || 17 ||
+3,18,तस्मै चाभ्युद्यतं श्रीमान्मणिकाञ्चनभूषितम् । दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम् ॥ १८ ॥,tasmai cābhyudyataṃ śrīmānmaṇikāñcanabhūṣitam | dideśa rājā ruciraṃ rāmāya paramāsanam || 18 ||
+3,19,तदासनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः । स्वयेव प्रभया मेरुमुदये विमलो रविः ॥ १९ ॥,tadāsanavaraṃ prāpya vyadīpayata rāghavaḥ | svayeva prabhayā merumudaye vimalo raviḥ || 19 ||
+3,20,तेन विभ्राजिता तत्र सा सभाभिव्यरोचत । विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौरिवेन्दुना ॥ २० ॥,tena vibhrājitā tatra sā sabhābhivyarocata | vimalagrahanakṣatrā śāradī dyaurivendunā || 20 ||
+3,21,तं पश्यमानो नृपतिस्तुतोष प्रियमात्मजम् । अलंकृतमिवात्मानमादर्शतलसंस्थितम् ॥ २१ ॥,taṃ paśyamāno nṛpatistutoṣa priyamātmajam | alaṃkṛtamivātmānamādarśatalasaṃsthitam || 21 ||
+3,22,स तं सस्मितमाभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः । उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव कश्यपः ॥ २२ ॥,sa taṃ sasmitamābhāṣya putraṃ putravatāṃ varaḥ | uvācedaṃ vaco rājā devendramiva kaśyapaḥ || 22 ||
+3,23,ज्येष्ठायामसि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशः सुतः । उत्पन्नस्त्वं गुणश्रेष्ठो मम रामात्मजः प्रियः ॥ २३ ॥,jyeṣṭhāyāmasi me patnyāṃ sadṛśyāṃ sadṛśaḥ sutaḥ | utpannastvaṃ guṇaśreṣṭho mama rāmātmajaḥ priyaḥ || 23 ||
+3,24,त्वया यतः प्रजाश्चेमाः स्वगुणैरनुरञ्जिताः । तस्मात्त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्नुहि ॥ २४ ॥,tvayā yataḥ prajāścemāḥ svaguṇairanurañjitāḥ | tasmāttvaṃ puṣyayogena yauvarājyamavāpnuhi || 24 ||
+3,25,कामतस्त्वं प्रकृत्यैव विनीतो गुणवानसि । गुणवत्यपि तु स्नेहात् पुत्र वक्ष्यामि ते हितम् ॥ २५ ॥,kāmatastvaṃ prakṛtyaiva vinīto guṇavānasi | guṇavatyapi tu snehāt putra vakṣyāmi te hitam || 25 ||
+3,26,भूयो विनयमास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः । कामक्रोधसमुत्थानि त्यजेथा व्यसनानि च ॥ २६ ॥,bhūyo vinayamāsthāya bhava nityaṃ jitendriyaḥ | kāmakrodhasamutthāni tyajethā vyasanāni ca || 26 ||
+3,27,परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा । अमात्यप्रभृतीः सर्वाः प्रकृतीश्चानुरञ्जय ॥ २७ ॥,parokṣayā vartamāno vṛttyā pratyakṣayā tathā | amātyaprabhṛtīḥ sarvāḥ prakṛtīścānurañjaya || 27 ||
+3,28,तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम् । तस्य नन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वामृतमिवामराः । तस्मात् पुत्र त्वमात्मानं नियम्यैव समाचर ॥ २८ ॥,tuṣṭānuraktaprakṛtiryaḥ pālayati medinīm | tasya nandanti mitrāṇi labdhvāmṛtamivāmarāḥ | tasmāt putra tvamātmānaṃ niyamyaiva samācara || 28 ||
+3,29,तच्छ्रुत्वा सुहृदस्तस्य रामस्य प्रियकारिणः । त्वरिताः शीघ्रमभ्येत्य कौसल्यायै न्यवेदयन् ॥ २९ ॥,tacchrutvā suhṛdastasya rāmasya priyakāriṇaḥ | tvaritāḥ śīghramabhyetya kausalyāyai nyavedayan || 29 ||
+3,30,सा हिरण्यं च गाश्चैव रत्नानि विविधानि च । व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा ॥ ३० ॥,sā hiraṇyaṃ ca gāścaiva ratnāni vividhāni ca | vyādideśa priyākhyebhyaḥ kausalyā pramadottamā || 30 ||
+3,31,अथाभिवाद्य राजानं रथमारुह्य राघवः । ययौ स्वं द्युतिमद्वेश्म जनौघैः प्रतिपूजितः ॥ ३१ ॥,athābhivādya rājānaṃ rathamāruhya rāghavaḥ | yayau svaṃ dyutimadveśma janaughaiḥ pratipūjitaḥ || 31 ||
+3,32,ते चापि पौरा नृपतेर्वचस्तच्छ्रुत्वा तदा लाभमिवेष्टमाप्य । नरेन्द्रमामन्त्य गृहाणि गत्वा देवान् समानर्चुरतीव हृष्टाः ॥ ३२ ॥,te cāpi paurā nṛpatervacastacchrutvā tadā lābhamiveṣṭamāpya | narendramāmantya gṛhāṇi gatvā devān samānarcuratīva hṛṣṭāḥ || 32 ||
+4,1,गतेष्वथ नृपो भूयः पौरेषु सह मन्त्रिभिः । मन्त्रयित्वा ततश्चक्रे निश्चयज्ञः स निश्चयम् ॥ १ ॥,gateṣvatha nṛpo bhūyaḥ paureṣu saha mantribhiḥ | mantrayitvā tataścakre niścayajñaḥ sa niścayam || 1 ||
+4,2,श्व एव पुष्यो भविता श्वो ऽभिषेच्येत मे सुतः । रामो राजीवताम्राक्षो यौवराज्य इति प्रभुः ॥ २ ॥,śva eva puṣyo bhavitā śvo'bhiṣecyeta me sutaḥ | rāmo rājīvatāmrākṣo yauvarājya iti prabhuḥ || 2 ||
+4,3,अथान्तर्गृहमाविश्य राजा दशरथस्तदा । सूतमाज्ञापयामास रामं पुनरिहानय ॥ ३ ॥,athāntargṛhamāviśya rājā daśarathastadā | sūtamājñāpayāmāsa rāmaṃ punarihānaya || 3 ||
+4,4,प्रतिगृह्य स तद्वाक्यं सूतः पुनरुपाययौ । रामस्य भवनं शीघ्रं राममानयितुं पुनः ॥ ४ ॥,pratigṛhya sa tadvākyaṃ sūtaḥ punarupāyayau | rāmasya bhavanaṃ śīghraṃ rāmamānayituṃ punaḥ || 4 ||
+4,5,द्वाःस्थैरावेदितं तस्य रामायागमनं पुनः । श्रुत्वैव चापि रामस्तं प्राप्तं शङ्कान्वितो ऽभवत् ॥ ५ ॥,dvāḥsthairāveditaṃ tasya rāmāyāgamanaṃ punaḥ | śrutvaiva cāpi rāmastaṃ prāptaṃ śaṅkānvito'bhavat || 5 ||
+4,6,प्रवेश्य चैनं त्वरितं रामो वचनमब्रवीत् । यदागमनकृत्यं ते भूयस्तद्ब्रूह्यशेषतः ॥ ६ ॥,praveśya cainaṃ tvaritaṃ rāmo vacanamabravīt | yadāgamanakṛtyaṃ te bhūyastadbrūhyaśeṣataḥ || 6 ||
+4,7,तमुवाच ततः सूतो राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति । श्रुत्वा प्रमाणमत्र त्वं गमनायेतराय वा ॥ ७ ॥,tamuvāca tataḥ sūto rājā tvāṃ draṣṭumicchati | śrutvā pramāṇamatra tvaṃ gamanāyetarāya vā || 7 ||
+4,8,इति सूतवचः श्रुत्वा रामो ऽथ त्वरयान्वितः । प्रययौ राजभवनं पुनर्द्रष्टुं नरेश्वरम् ॥ ८ ॥,iti sūtavacaḥ śrutvā rāmo'tha tvarayānvitaḥ | prayayau rājabhavanaṃ punardraṣṭuṃ nareśvaram || 8 ||
+4,9,तं श्रुत्वा समनुप्राप्तं रामं दशरथो नृपः । प्रवेशयामास गृहं विविक्षुः प्रियमुत्तमम् ॥ ९ ॥,taṃ śrutvā samanuprāptaṃ rāmaṃ daśaratho nṛpaḥ | praveśayāmāsa gṛhaṃ vivikṣuḥ priyamuttamam || 9 ||
+4,10,प्रविशन्नेव च श्रीमान् राघवो भवनं पितुः । ददर्श पितरं दूरात् प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ॥ १० ॥,praviśanneva ca śrīmān rāghavo bhavanaṃ pituḥ | dadarśa pitaraṃ dūrāt praṇipatya kṛtāñjaliḥ || 10 ||
+4,11,प्रणमन्तं समुत्थाप्य तं परिष्वज्य भूमिपः । प्रदिश्य चास्मै रुचिरमासनं पुनरब्रवीत् ॥ ११ ॥,praṇamantaṃ samutthāpya taṃ pariṣvajya bhūmipaḥ | pradiśya cāsmai ruciramāsanaṃ punarabravīt || 11 ||
+4,12,राम वृद्धो ऽस्मि दीर्घायुर्भुक्ता भोगा मयेप्सिताः । अन्नवद्भिः क्रतुशतैस्तथेष्टं भूरिदक्षिणैः ॥ १२ ॥,rāma vṛddho'smi dīrghāyurbhuktā bhogā mayepsitāḥ | annavadbhiḥ kratuśataistatheṣṭaṃ bhūridakṣiṇaiḥ || 12 ||
+4,13,जातमिष्टमपत्यं मे त्वमद्यानुपमं भुवि । दत्तमिष्टमधीतं च मया पुरुषसत्तम ॥ १३ ॥,jātamiṣṭamapatyaṃ me tvamadyānupamaṃ bhuvi | dattamiṣṭamadhītaṃ ca mayā puruṣasattama || 13 ||
+4,14,अनुभूतानि चेष्टानि मया वीर सुखानि च । देवर्षि पितृविप्राणामनृणो ऽस्मि तथात्मनः ॥ १४ ॥,anubhūtāni ceṣṭāni mayā vīra sukhāni ca | devarṣi pitṛviprāṇāmanṛṇo'smi tathātmanaḥ || 14 ||
+4,15,न किं चिन्मम कर्तव्यं तवान्यत्राभिषेचनात् । अतो यत्त्वामहं ब्रूयां तन्मे त्वं कर्तुमर्हसि ॥ १५ ॥,na kiṃ cinmama kartavyaṃ tavānyatrābhiṣecanāt | ato yattvāmahaṃ brūyāṃ tanme tvaṃ kartumarhasi || 15 ||
+4,16,अद्य प्रकृतयः सर्वास्त्वामिच्छन्ति नराधिपम् । अतस्त्वां युवराजानमभिषेक्ष्यामि पुत्रक ॥ १६ ॥,adya prakṛtayaḥ sarvāstvāmicchanti narādhipam | atastvāṃ yuvarājānamabhiṣekṣyāmi putraka || 16 ||
+4,17,अपि चाद्याशुभान् राम स्वप्नान्पश्यामि दारुणान् । सनिर्घाता महोल्काश्च पतन्तीह महास्वनाः ॥ १७ ॥,api cādyāśubhān rāma svapnānpaśyāmi dāruṇān | sanirghātā maholkāśca patantīha mahāsvanāḥ || 17 ||
+4,18,अवष्टब्धं च मे राम नक्षत्रं दारुणैर्ग्रहैः । आवेदयन्ति दैवज्ञाः सूर्याङ्गारकराहुभिः ॥ १८ ॥,avaṣṭabdhaṃ ca me rāma nakṣatraṃ dāruṇairgrahaiḥ | āvedayanti daivajñāḥ sūryāṅgārakarāhubhiḥ || 18 ||
+4,19,प्रायेण हि निमित्तानामीदृशानां समुद्भवे । राजा वा मृत्युमाप्नोति घोरां वापदमृच्छति ॥ १९ ॥,prāyeṇa hi nimittānāmīdṛśānāṃ samudbhave | rājā vā mṛtyumāpnoti ghorāṃ vāpadamṛcchati || 19 ||
+4,20,तद् यावदेव मे चेतो न विमुह्यति राघव । तावदेवाभिषिञ्चस्व चला हि प्राणिनां मतिः ॥ २० ॥,tad yāvadeva me ceto na vimuhyati rāghava | tāvadevābhiṣiñcasva calā hi prāṇināṃ matiḥ || 20 ||
+4,21,अद्य चन्द्रो ऽभ्युपगतः पुष्यात् पूर्वं पुनर्वसुम् । श्वः पुष्य योगं नियतं वक्ष्यन्ते दैवचिन्तकाः ॥ २१ ॥,adya candro'bhyupagataḥ puṣyāt pūrvaṃ punarvasum | śvaḥ puṣya yogaṃ niyataṃ vakṣyante daivacintakāḥ || 21 ||
+4,22,तत्र पुष्ये ऽभिषिञ्चस्व मनस्त्वरयतीव माम् । श्वस्त्वाहमभिषेक्ष्यामि यौवराज्ये परंतप ॥ २२ ॥,tatra puṣye'bhiṣiñcasva manastvarayatīva mām | śvastvāhamabhiṣekṣyāmi yauvarājye paraṃtapa || 22 ||
+4,23,तस्मात्त्वयाद्य व्रतिना निशेयं नियतात्मना । सह वध्वोपवस्तव्या दर्भप्रस्तरशायिना ॥ २३ ॥,tasmāttvayādya vratinā niśeyaṃ niyatātmanā | saha vadhvopavastavyā darbhaprastaraśāyinā || 23 ||
+4,24,सुहृदश्चाप्रमत्तास्त्वां रक्षन्त्वद्य समन्ततः । भवन्ति बहुविघ्नानि कार्याण्येवंविधानि हि ॥ २४ ॥,suhṛdaścāpramattāstvāṃ rakṣantvadya samantataḥ | bhavanti bahuvighnāni kāryāṇyevaṃvidhāni hi || 24 ||
+4,25,विप्रोषितश्च भरतो यावदेव पुरादितः । तावदेवाभिषेकस्ते प्राप्तकालो मतो मम ॥ २५ ॥,viproṣitaśca bharato yāvadeva purāditaḥ | tāvadevābhiṣekaste prāptakālo mato mama || 25 ||
+4,26,कामं खलु सतां वृत्ते भ्राता ते भरतः स्थितः । ज्येष्ठानुवर्ती धर्मात्मा सानुक्रोशो जितेन्द्रियः ॥ २६ ॥,kāmaṃ khalu satāṃ vṛtte bhrātā te bharataḥ sthitaḥ | jyeṣṭhānuvartī dharmātmā sānukrośo jitendriyaḥ || 26 ||
+4,27,किं तु चित्तं मनुष्याणामनित्यमिति मे मतिः । सतां च धर्मनित्यानां कृतशोभि च राघव ॥ २७ ॥,kiṃ tu cittaṃ manuṣyāṇāmanityamiti me matiḥ | satāṃ ca dharmanityānāṃ kṛtaśobhi ca rāghava || 27 ||
+4,28,इत्युक्तः सो ऽभ्यनुज्ञातः श्वोभाविन्यभिषेचने । व्रजेति रामः पितरमभिवाद्याभ्ययाद��गृहम् ॥ २८ ॥,ityuktaḥ so'bhyanujñātaḥ śvobhāvinyabhiṣecane | vrajeti rāmaḥ pitaramabhivādyābhyayādgṛham || 28 ||
+4,29,प्रविश्य चात्मनो वेश्म राज्ञोद्दिष्टे ऽभिषेचने । तस्मिन् क्षणे विनिर्गत्य मातुरन्तःपुरं ययौ ॥ २९ ॥,praviśya cātmano veśma rājñoddiṣṭe'bhiṣecane | tasmin kṣaṇe vinirgatya māturantaḥpuraṃ yayau || 29 ||
+4,30,तत्र तां प्रवणामेव मातरं क्षौमवासिनीम् । वाग्यतां देवतागारे ददर्श याचतीं श्रियम् ॥ ३० ॥,tatra tāṃ pravaṇāmeva mātaraṃ kṣaumavāsinīm | vāgyatāṃ devatāgāre dadarśa yācatīṃ śriyam || 30 ||
+4,31,प्रागेव चागता तत्र सुमित्रा लक्ष्मणस्तथा । सीता चानायिता श्रुत्वा प्रियं रामाभिषेचनम् ॥ ३१ ॥,prāgeva cāgatā tatra sumitrā lakṣmaṇastathā | sītā cānāyitā śrutvā priyaṃ rāmābhiṣecanam || 31 ||
+4,32,तस्मिन् काले हि कौसल्या तस्थावामीलितेक्षणा । सुमित्रयान्वास्यमाना सीतया लक्ष्मणेन च ॥ ३२ ॥,tasmin kāle hi kausalyā tasthāvāmīlitekṣaṇā | sumitrayānvāsyamānā sītayā lakṣmaṇena ca || 32 ||
+4,33,श्रुत्वा पुष्येण पुत्रस्य यौवराज्याभिषेचनम् । प्राणायामेन पुरुषं ध्यायमाना जनार्दनम् ॥ ३३ ॥,śrutvā puṣyeṇa putrasya yauvarājyābhiṣecanam | prāṇāyāmena puruṣaṃ dhyāyamānā janārdanam || 33 ||
+4,34,तथा सनियमामेव सो ऽभिगम्याभिवाद्य च । उवाच वचनं रामो हर्षयंस्तामिदं तदा ॥ ३४ ॥,tathā saniyamāmeva so'bhigamyābhivādya ca | uvāca vacanaṃ rāmo harṣayaṃstāmidaṃ tadā || 34 ||
+4,35,अम्ब पित्रा नियुक्तो ऽस्मि प्रजापालनकर्मणि । भविता श्वो ऽभिषेको मे यथा मे शासनं पितुः ॥ ३५ ॥,amba pitrā niyukto'smi prajāpālanakarmaṇi | bhavitā śvo'bhiṣeko me yathā me śāsanaṃ pituḥ || 35 ||
+4,36,सीतयाप्युपवस्तव्या रजनीयं मया सह । एवमृत्विगुपाध्यायैः सह मामुक्तवान्पिता ॥ ३६ ॥,sītayāpyupavastavyā rajanīyaṃ mayā saha | evamṛtvigupādhyāyaiḥ saha māmuktavānpitā || 36 ||
+4,37,यानि यान्यत्र योग्यानि श्वोभाविन्यभिषेचने । तानि मे मङ्गलान्यद्य वैदेह्याश्चैव कारय ॥ ३७ ॥,yāni yānyatra yogyāni śvobhāvinyabhiṣecane | tāni me maṅgalānyadya vaidehyāścaiva kāraya || 37 ||
+4,38,एतच्छ्रुत्वा तु कौसल्या चिरकालाभिकाङ्क्षितम् । हर्षबाष्पकलं वाक्यमिदं राममभाषत ॥ ३८ ॥,etacchrutvā tu kausalyā cirakālābhikāṅkṣitam | harṣabāṣpakalaṃ vākyamidaṃ rāmamabhāṣata || 38 ||
+4,39,वत्स राम चिरं जीव हतास्ते परिपन्थिनः । ज्ञातीन्मे त्वं श्रिया युक्तः सुमित्रायाश्च नन्दय ॥ ३९ ॥,vatsa rāma ciraṃ jīva hatāste paripanthinaḥ | jñātīnme tvaṃ śriyā yuktaḥ sumitrāyāśca nandaya || 39 ||
+4,40,कल्याणे बत नक्षत्रे मयि जातो ऽसि पुत्रक । येन त्वया दशरथो गुणैराराधितः पिता ॥ ४० ॥,kalyāṇe bata nakṣatre mayi jāto'si putraka | yena tvayā daśaratho guṇairārādhitaḥ pitā || 40 ||
+4,41,अमोघं बत मे क्षान्तं पुरुषे पुष्करेक्षणे । येयमिक्ष्वाकुराज्यश्रीः पुत्र त्वां संश्रयिष्यति ॥ ४१ ॥,amoghaṃ bata me kṣāntaṃ puruṣe puṣkarekṣaṇe | yeyamikṣvākurājyaśrīḥ putra tvāṃ saṃśrayiṣyati || 41 ||
+4,42,इत्येवमुक्तो मात्रेदं रामो भारतमब्रवीत् । प्राञ्जलिं प्रह्वमासीनमभ���वीक्ष्य स्मयन्निव ॥ ४२ ॥,ityevamukto mātredaṃ rāmo bhāratamabravīt | prāñjaliṃ prahvamāsīnamabhivīkṣya smayanniva || 42 ||
+4,43,लक्ष्मणेमां मया सार्धं प्रशाधि त्वं वसुंधराम् । द्वितीयं मे ऽन्तरात्मानं त्वामियं श्रीरुपस्थिता ॥ ४३ ॥,lakṣmaṇemāṃ mayā sārdhaṃ praśādhi tvaṃ vasuṃdharām | dvitīyaṃ me'ntarātmānaṃ tvāmiyaṃ śrīrupasthitā || 43 ||
+4,44,सौमित्रे भुङ्क्ष्व भोगांस्त्वमिष्टान् राज्यफलानि च । जीवितं च हि राज्यं च त्वदर्थमभिकामये ॥ ४४ ॥,saumitre bhuṅkṣva bhogāṃstvamiṣṭān rājyaphalāni ca | jīvitaṃ ca hi rājyaṃ ca tvadarthamabhikāmaye || 44 ||
+4,45,इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामो मातरावभिवाद्य च । अभ्यनुज्ञाप्य सीतां च जगाम स्वं निवेशनम् ॥ ४५ ॥,ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmo mātarāvabhivādya ca | abhyanujñāpya sītāṃ ca jagāma svaṃ niveśanam || 45 ||
+5,1,संदिश्य रामं नृपतिः श्वोभाविन्यभिषेचने । पुरोहितं समाहूय वसिष्ठमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥,saṃdiśya rāmaṃ nṛpatiḥ śvobhāvinyabhiṣecane | purohitaṃ samāhūya vasiṣṭhamidamabravīt || 1 ||
+5,2,गच्छोपवासं काकुत्स्थं कारयाद्य तपोधन । श्रीयशोराज्यलाभाय वध्वा सह यतव्रतम् ॥ २ ॥,gacchopavāsaṃ kākutsthaṃ kārayādya tapodhana | śrīyaśorājyalābhāya vadhvā saha yatavratam || 2 ||
+5,3,तथेति च स राजानमुक्त्वा वेदविदां वरः । स्वयं वसिष्ठो भगवान्ययौ रामनिवेशनम् ॥ ३ ॥,tatheti ca sa rājānamuktvā vedavidāṃ varaḥ | svayaṃ vasiṣṭho bhagavānyayau rāmaniveśanam || 3 ||
+5,4,स रामभवनं प्राप्य पाण्डुराभ्रघनप्रभम् । तिस्रः कक्ष्या रथेनैव विवेश मुनिसत्तमः ॥ ४ ॥,sa rāmabhavanaṃ prāpya pāṇḍurābhraghanaprabham | tisraḥ kakṣyā rathenaiva viveśa munisattamaḥ || 4 ||
+5,5,तमागतमृषिं रामस्त्वरन्निव ससंभ्रमः । मानयिष्यन् स मानार्हं निश्चक्राम निवेशनात् ॥ ५ ॥,tamāgatamṛṣiṃ rāmastvaranniva sasaṃbhramaḥ | mānayiṣyan sa mānārhaṃ niścakrāma niveśanāt || 5 ||
+5,6,अभ्येत्य त्वरमाणश्च रथाभ्याशं मनीषिणः । ततो ऽवतारयामास परिगृह्य रथात् स्वयम् ॥ ६ ॥,abhyetya tvaramāṇaśca rathābhyāśaṃ manīṣiṇaḥ | tato'vatārayāmāsa parigṛhya rathāt svayam || 6 ||
+5,7,स चैनं प्रश्रितं दृष्ट्वा संभाष्याभिप्रसाद्य च । प्रियार्हं हर्षयन् राममित्युवाच पुरोहितः ॥ ७ ॥,sa cainaṃ praśritaṃ dṛṣṭvā saṃbhāṣyābhiprasādya ca | priyārhaṃ harṣayan rāmamityuvāca purohitaḥ || 7 ||
+5,8,प्रसन्नस्ते पिता राम यौवराज्यमवाप्स्यसि । उपवासं भवानद्य करोतु सह सीतया ॥ ८ ॥,prasannaste pitā rāma yauvarājyamavāpsyasi | upavāsaṃ bhavānadya karotu saha sītayā || 8 ||
+5,9,प्रातस्त्वामभिषेक्ता हि यौवराज्ये नराधिपः । पिता दशरथः प्रीत्या ययातिं नहुषो यथा ॥ ९ ॥,prātastvāmabhiṣektā hi yauvarājye narādhipaḥ | pitā daśarathaḥ prītyā yayātiṃ nahuṣo yathā || 9 ||
+5,10,इत्युक्त्वा स तदा राममुपवासं यतव्रतम् । मन्त्रवत् कारयामास वैदेह्या सहितं मुनिः ॥ १० ॥,ityuktvā sa tadā rāmamupavāsaṃ yatavratam | mantravat kārayāmāsa vaidehyā sahitaṃ muniḥ || 10 ||
+5,11,ततो यथावद् रामेण स राज्ञो गुरुरर्चितः । अभ्यनुज्ञाप्य काकुत्स्थं ययौ रामनिवेशनात् ॥ १�� ॥,tato yathāvad rāmeṇa sa rājño gururarcitaḥ | abhyanujñāpya kākutsthaṃ yayau rāmaniveśanāt || 11 ||
+5,12,सुहृद्भिस्तत्र रामो ऽपि ताननुज्ञाप्य सर्वशः । सभाजितो विवेशाथ ताननुज्ञाप्य सर्वशः ॥ १२ ॥,suhṛdbhistatra rāmo'pi tānanujñāpya sarvaśaḥ | sabhājito viveśātha tānanujñāpya sarvaśaḥ || 12 ||
+5,13,हृष्टनारी नरयुतं रामवेश्म तदा बभौ । यथा मत्तद्विजगणं प्रफुल्लनलिनं सरः ॥ १३ ॥,hṛṣṭanārī narayutaṃ rāmaveśma tadā babhau | yathā mattadvijagaṇaṃ praphullanalinaṃ saraḥ || 13 ||
+5,14,स राजभवनप्रख्यात्तस्माद् रामनिवेशनात् । निर्गत्य ददृशे मार्गं वसिष्ठो जनसंवृतम् ॥ १४ ॥,sa rājabhavanaprakhyāttasmād rāmaniveśanāt | nirgatya dadṛśe mārgaṃ vasiṣṭho janasaṃvṛtam || 14 ||
+5,15,वृन्दवृन्दैरयोध्यायां राजमार्गाः समन्ततः । बभूवुरभिसंबाधाः कुतूहलजनैर्वृताः ॥ १५ ॥,vṛndavṛndairayodhyāyāṃ rājamārgāḥ samantataḥ | babhūvurabhisaṃbādhāḥ kutūhalajanairvṛtāḥ || 15 ||
+5,16,जनवृन्दोर्मिसंघर्षहर्षस्वनवतस्तदा । बभूव राजमार्गस्य सागरस्येव निस्वनः ॥ १६ ॥,janavṛndormisaṃgharṣaharṣasvanavatastadā | babhūva rājamārgasya sāgarasyeva nisvanaḥ || 16 ||
+5,17,सिक्तसंमृष्टरथ्या हि तदहर्वनमालिनी । आसीदयोध्या नगरी समुच्छ्रितगृहध्वजा ॥ १७ ॥,siktasaṃmṛṣṭarathyā hi tadaharvanamālinī | āsīdayodhyā nagarī samucchritagṛhadhvajā || 17 ||
+5,18,तदा ह्ययोध्या निलयः सस्त्रीबालाबलो जनः । रामाभिषेकमाकाङ्क्षन्नाकाङ्क्षन्नुदयं रवेः ॥ १८ ॥,tadā hyayodhyā nilayaḥ sastrībālābalo janaḥ | rāmābhiṣekamākāṅkṣannākāṅkṣannudayaṃ raveḥ || 18 ||
+5,19,प्रजालंकारभूतं च जनस्यानन्दवर्धनम् । उत्सुको ऽभूज्जनो द्रष्टुं तमयोध्या महोत्सवम् ॥ १९ ॥,prajālaṃkārabhūtaṃ ca janasyānandavardhanam | utsuko'bhūjjano draṣṭuṃ tamayodhyā mahotsavam || 19 ||
+5,20,एवं तं जनसंबाधं राजमार्गं पुरोहितः । व्यूहन्निव जनौघं तं शनै राज कुलं ययौ ॥ २० ॥,evaṃ taṃ janasaṃbādhaṃ rājamārgaṃ purohitaḥ | vyūhanniva janaughaṃ taṃ śanai rāja kulaṃ yayau || 20 ||
+5,21,सिताभ्रशिखरप्रख्यं प्रासदमधिरुह्य सः । समियाय नरेन्द्रेण शक्रेणेव बृहस्पतिः ॥ २१ ॥,sitābhraśikharaprakhyaṃ prāsadamadhiruhya saḥ | samiyāya narendreṇa śakreṇeva bṛhaspatiḥ || 21 ||
+5,22,तमागतमभिप्रेक्ष्य हित्वा राजासनं नृपः । पप्रच्छ स च तस्मै तत् कृतमित्यभ्यवेदयत् ॥ २२ ॥,tamāgatamabhiprekṣya hitvā rājāsanaṃ nṛpaḥ | papraccha sa ca tasmai tat kṛtamityabhyavedayat || 22 ||
+5,23,गुरुणा त्वभ्यनुज्ञातो मनुजौघं विसृज्य तम् । विवेशान्तःपुरं राजा सिंहो गिरिगुहामिव ॥ २३ ॥,guruṇā tvabhyanujñāto manujaughaṃ visṛjya tam | viveśāntaḥpuraṃ rājā siṃho giriguhāmiva || 23 ||
+5,24,तदग्र्यवेषप्रमदाजनाकुलं महेन्द्रवेश्मप्रतिमं निवेशनम् । व्यदीपयंश्चारु विवेश पार्थिवः शशीव तारागणसंकुलं नभः ॥ २४ ॥,tadagryaveṣapramadājanākulaṃ mahendraveśmapratimaṃ niveśanam | vyadīpayaṃścāru viveśa pārthivaḥ śaśīva tārāgaṇasaṃkulaṃ nabhaḥ || 24 ||
+6,1,गते पुरोहिते रामः स्नातो नियतमानसः । सह पत्न्या विशालाक्ष्या नारायणमुपागमत् ॥ १ ॥,gate purohite rāmaḥ snāto niyatamānasaḥ | saha patnyā viśālākṣyā nārāyaṇamupāgamat || 1 ||
+6,2,प्रगृह्य शिरसा पात्रीं हविषो विधिवत्तदा । महते दैवतायाज्यं जुहाव ज्वलिते ऽनले ॥ २ ॥,pragṛhya śirasā pātrīṃ haviṣo vidhivattadā | mahate daivatāyājyaṃ juhāva jvalite'nale || 2 ||
+6,3,शेषं च हविषस्तस्य प्राश्याशास्यात्मनः प्रियम् । ध्यायन्नारायणं देवं स्वास्तीर्णे कुशसंस्तरे ॥ ३ ॥,śeṣaṃ ca haviṣastasya prāśyāśāsyātmanaḥ priyam | dhyāyannārāyaṇaṃ devaṃ svāstīrṇe kuśasaṃstare || 3 ||
+6,4,वाग्यतः सह वैदेह्या भूत्वा नियतमानसः । श्रीमत्यायतने विष्णोः शिश्ये नरवरात्मजः ॥ ४ ॥,vāgyataḥ saha vaidehyā bhūtvā niyatamānasaḥ | śrīmatyāyatane viṣṇoḥ śiśye naravarātmajaḥ || 4 ||
+6,5,एकयामावशिष्टायां रात्र्यां प्रतिविबुध्य सः । अलंकारविधिं कृत्स्नं कारयामास वेश्मनः ॥ ५ ॥,ekayāmāvaśiṣṭāyāṃ rātryāṃ prativibudhya saḥ | alaṃkāravidhiṃ kṛtsnaṃ kārayāmāsa veśmanaḥ || 5 ||
+6,6,तत्र शृण्वन् सुखा वाचः सूतमागधबन्दिनाम् । पूर्वां संध्यामुपासीनो जजाप यतमानसः ॥ ६ ॥,tatra śṛṇvan sukhā vācaḥ sūtamāgadhabandinām | pūrvāṃ saṃdhyāmupāsīno jajāpa yatamānasaḥ || 6 ||
+6,7,तुष्टाव प्रणतश्चैव शिरसा मधुसूदनम् । विमलक्षौमसंवीतो वाचयामास च द्विजान् ॥ ७ ॥,tuṣṭāva praṇataścaiva śirasā madhusūdanam | vimalakṣaumasaṃvīto vācayāmāsa ca dvijān || 7 ||
+6,8,तेषां पुण्याहघोषो ऽथ गम्भीरमधुरस्तदा । अयोध्यां पूरयामास तूर्यघोषानुनादितः ॥ ८ ॥,teṣāṃ puṇyāhaghoṣo'tha gambhīramadhurastadā | ayodhyāṃ pūrayāmāsa tūryaghoṣānunāditaḥ || 8 ||
+6,9,कृतोपवासं तु तदा वैदेह्या सह राघवम् । अयोध्या निलयः श्रुत्वा सर्वः प्रमुदितो जनः ॥ ९ ॥,kṛtopavāsaṃ tu tadā vaidehyā saha rāghavam | ayodhyā nilayaḥ śrutvā sarvaḥ pramudito janaḥ || 9 ||
+6,10,ततः पौरजनः सर्वः श्रुत्वा रामाभिषेचनम् । प्रभातां रजनीं दृष्ट्वा चक्रे शोभां परां पुनः ॥ १० ॥,tataḥ paurajanaḥ sarvaḥ śrutvā rāmābhiṣecanam | prabhātāṃ rajanīṃ dṛṣṭvā cakre śobhāṃ parāṃ punaḥ || 10 ||
+6,11,सिताभ्रशिखराभेषु देवतायतनेषु च । चतुष्पथेषु रथ्यासु चैत्येष्वट्टालकेषु च ॥ ११ ॥,sitābhraśikharābheṣu devatāyataneṣu ca | catuṣpatheṣu rathyāsu caityeṣvaṭṭālakeṣu ca || 11 ||
+6,12,नानापण्यसमृद्धेषु वणिजामापणेषु च । कुटुम्बिनां समृद्धेषु श्रीमत्सु भवनेषु च ॥ १२ ॥,nānāpaṇyasamṛddheṣu vaṇijāmāpaṇeṣu ca | kuṭumbināṃ samṛddheṣu śrīmatsu bhavaneṣu ca || 12 ||
+6,13,सभासु चैव सर्वासु वृक्षेष्वालक्षितेषु च । ध्वजाः समुच्छ्रिताश्चित्राः पताकाश्चाभवंस्तदा ॥ १३ ॥,sabhāsu caiva sarvāsu vṛkṣeṣvālakṣiteṣu ca | dhvajāḥ samucchritāścitrāḥ patākāścābhavaṃstadā || 13 ||
+6,14,नटनर्तकसंघानां गायकानां च गायताम् । मनःकर्णसुखा वाचः शुश्रुवुश्च ततस्ततः ॥ १४ ॥,naṭanartakasaṃghānāṃ gāyakānāṃ ca gāyatām | manaḥkarṇasukhā vācaḥ śuśruvuśca tatastataḥ || 14 ||
+6,15,रामाभिषेकयुक्ताश्च कथाश्चक्रुर्मिथो जनाः । रामाभिषेके संप्राप्ते चत्वरेषु गृहेषु च ॥ १५ ॥,rāmābhiṣekayuktāśca kathāścakrurmitho janāḥ | rāmābhiṣeke saṃprāpte catvareṣu gṛheṣu ca || 15 ||
+6,16,बाला अपि क्रीडमाना गृहद्वारेषु संघशः । रामाभिषेकसंयुक्ताश्चक्रुरेव मिथः कथाः ॥ १६ ॥,bālā api krīḍamānā gṛhadvāreṣu saṃghaśaḥ | rāmābhiṣekasaṃyuktāścakrureva mithaḥ kathāḥ || 16 ||
+6,17,कृतपुष्पोपहारश्च धूपगन्धाधिवासितः । राजमार्गः कृतः श्रीमान्पौरै रामाभिषेचने ॥ १७ ॥,kṛtapuṣpopahāraśca dhūpagandhādhivāsitaḥ | rājamārgaḥ kṛtaḥ śrīmānpaurai rāmābhiṣecane || 17 ||
+6,18,प्रकाशीकरणार्थं च निशागमनशङ्कया । दीपवृक्षांस्तथा चक्रुरनु रथ्यासु सर्वशः ॥ १८ ॥,prakāśīkaraṇārthaṃ ca niśāgamanaśaṅkayā | dīpavṛkṣāṃstathā cakruranu rathyāsu sarvaśaḥ || 18 ||
+6,19,अलंकारं पुरस्यैवं कृत्वा तत् पुरवासिनः । आकाङ्क्षमाणा रामस्य यौवराज्याभिषेचनम् ॥ १९ ॥,alaṃkāraṃ purasyaivaṃ kṛtvā tat puravāsinaḥ | ākāṅkṣamāṇā rāmasya yauvarājyābhiṣecanam || 19 ||
+6,20,समेत्य संघशः सर्वे चत्वरेषु सभासु च । कथयन्तो मिथस्तत्र प्रशशंसुर्जनाधिपम् ॥ २० ॥,sametya saṃghaśaḥ sarve catvareṣu sabhāsu ca | kathayanto mithastatra praśaśaṃsurjanādhipam || 20 ||
+6,21,अहो महात्मा राजायमिक्ष्वाकुकुलनन्दनः । ज्ञात्वा यो वृद्धमात्मानं रामं राज्ये ऽभिषेक्ष्यति ॥ २१ ॥,aho mahātmā rājāyamikṣvākukulanandanaḥ | jñātvā yo vṛddhamātmānaṃ rāmaṃ rājye'bhiṣekṣyati || 21 ||
+6,22,सर्वे ह्यनुगृहीताः स्म यन्नो रामो महीपतिः । चिराय भविता गोप्ता दृष्टलोकपरावरः ॥ २२ ॥,sarve hyanugṛhītāḥ sma yanno rāmo mahīpatiḥ | cirāya bhavitā goptā dṛṣṭalokaparāvaraḥ || 22 ||
+6,23,अनुद्धतमना विद्वान्धर्मात्मा भ्रातृवत्सलः । यथा च भ्रातृषु स्निग्धस्तथास्मास्वपि राघवः ॥ २३ ॥,anuddhatamanā vidvāndharmātmā bhrātṛvatsalaḥ | yathā ca bhrātṛṣu snigdhastathāsmāsvapi rāghavaḥ || 23 ||
+6,24,चिरं जीवतु धर्मात्मा राजा दशरथो ऽनघः । यत्प्रसादेनाभिषिक्तं रामं द्रक्ष्यामहे वयम् ॥ २४ ॥,ciraṃ jīvatu dharmātmā rājā daśaratho'naghaḥ | yatprasādenābhiṣiktaṃ rāmaṃ drakṣyāmahe vayam || 24 ||
+6,25,एवंविधं कथयतां पौराणां शुश्रुवुस्तदा । दिग्भ्यो ऽपि श्रुतवृत्तान्ताः प्राप्ता जानपदा जनाः ॥ २५ ॥,evaṃvidhaṃ kathayatāṃ paurāṇāṃ śuśruvustadā | digbhyo'pi śrutavṛttāntāḥ prāptā jānapadā janāḥ || 25 ||
+6,26,ते तु दिग्भ्यः पुरीं प्राप्ता द्रष्टुं रामाभिषेचनम् । रामस्य पूरयामासुः पुरीं जानपदा जनाः ॥ २६ ॥,te tu digbhyaḥ purīṃ prāptā draṣṭuṃ rāmābhiṣecanam | rāmasya pūrayāmāsuḥ purīṃ jānapadā janāḥ || 26 ||
+6,27,जनौघैस्तैर्विसर्पद्भिः शुश्रुवे तत्र निःस्वनः । पर्वसूदीर्णवेगस्य सागरस्येव निःस्वनः ॥ २७ ॥,janaughaistairvisarpadbhiḥ śuśruve tatra niḥsvanaḥ | parvasūdīrṇavegasya sāgarasyeva niḥsvanaḥ || 27 ||
+6,28,ततस्तदिन्द्रक्षयसंनिभं पुरं दिदृक्षुभिर्जानपदैरुपागतैः । समन्ततः सस्वनमाकुलं बभौ समुद्रयादोभिरिवार्णवोदकम् ॥ २८ ॥,tatastadindrakṣayasaṃnibhaṃ puraṃ didṛkṣubhirjānapadairupāgataiḥ | samantataḥ sasvanamākulaṃ babhau samudrayādobhirivārṇavodakam || 28 ||
+7,1,ज्ञातिदासी यतो जाता कैकेय्यास्तु सहोषिता । प्रासादं चन्द्रसंकाशमारुरोह यदृच्छया ॥ १ ॥,jñātidāsī yato jātā kaikeyyāstu sahoṣitā | prāsādaṃ candrasaṃkāśamāruroha yadṛcchayā || 1 ||
+7,2,सिक्तराजपथां कृत्स्नां प्रकीर्णकमलोत्पलाम् । अयोध्यां मन्थरा तस्मात् प्रासादादन्ववैक्षत ॥ २ ॥,siktarājapathāṃ kṛtsnāṃ prakīrṇakamalotpalām | ayodhyāṃ mantharā tasmāt prāsādādanvavaikṣata || 2 ||
+7,3,पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलंकृताम् । सिक्तां चन्दनतोयैश्च शिरःस्नातजनैर्वृताम् ॥ ३ ॥,patākābhirvarārhābhirdhvajaiśca samalaṃkṛtām | siktāṃ candanatoyaiśca śiraḥsnātajanairvṛtām || 3 ||
+7,4,अविदूरे स्थितां दृष्ट्वा धात्रीं पप्रच्छ मन्थरा । उत्तमेनाभिसंयुक्ता हर्षेणार्थपरा सती ॥ ४ ॥,avidūre sthitāṃ dṛṣṭvā dhātrīṃ papraccha mantharā | uttamenābhisaṃyuktā harṣeṇārthaparā satī || 4 ||
+7,5,राममाता धनं किं नु जनेभ्यः संप्रयच्छति । अतिमात्रं प्रहर्षो ऽयं किं जनस्य च शंस मे । कारयिष्यति किं वापि संप्रहृष्टो महीपतिः ॥ ५ ॥,rāmamātā dhanaṃ kiṃ nu janebhyaḥ saṃprayacchati | atimātraṃ praharṣo'yaṃ kiṃ janasya ca śaṃsa me | kārayiṣyati kiṃ vāpi saṃprahṛṣṭo mahīpatiḥ || 5 ||
+7,6,विदीर्यमाणा हर्षेण धात्री परमया मुदा । आचचक्षे ऽथ कुब्जायै भूयसीं राघवे श्रियम् ॥ ६ ॥,vidīryamāṇā harṣeṇa dhātrī paramayā mudā | ācacakṣe'tha kubjāyai bhūyasīṃ rāghave śriyam || 6 ||
+7,7,श्वः पुष्येण जितक्रोधं यौवराज्येन राघवम् । राजा दशरथो राममभिषेचयितानघम् ॥ ७ ॥,śvaḥ puṣyeṇa jitakrodhaṃ yauvarājyena rāghavam | rājā daśaratho rāmamabhiṣecayitānagham || 7 ||
+7,8,धात्र्यास्तु वचनं श्रुत्वा कुब्जा क्षिप्रममर्षिता । कैलास शिखराकारात् प्रासादादवरोहत ॥ ८ ॥,dhātryāstu vacanaṃ śrutvā kubjā kṣipramamarṣitā | kailāsa śikharākārāt prāsādādavarohata || 8 ||
+7,9,सा दह्यमाना कोपेन मन्थरा पापदर्शिनी । शयानामेत्य कैकेयीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ९ ॥,sā dahyamānā kopena mantharā pāpadarśinī | śayānāmetya kaikeyīmidaṃ vacanamabravīt || 9 ||
+7,10,उत्तिष्ठ मूढे किं शेषे भयं त्वामभिवर्तते । उपप्लुतमहौघेन किमात्मानं न बुध्यसे ॥ १० ॥,uttiṣṭha mūḍhe kiṃ śeṣe bhayaṃ tvāmabhivartate | upaplutamahaughena kimātmānaṃ na budhyase || 10 ||
+7,11,अनिष्टे सुभगाकारे सौभाग्येन विकत्थसे । चलं हि तव सौभाग्यं नद्यः स्रोत इवोष्णगे ॥ ११ ॥,aniṣṭe subhagākāre saubhāgyena vikatthase | calaṃ hi tava saubhāgyaṃ nadyaḥ srota ivoṣṇage || 11 ||
+7,12,एवमुक्ता तु कैकेयी रुष्टया परुषं वचः । कुब्जया पापदर्शिन्या विषादमगमत् परम् ॥ १२ ॥,evamuktā tu kaikeyī ruṣṭayā paruṣaṃ vacaḥ | kubjayā pāpadarśinyā viṣādamagamat param || 12 ||
+7,13,कैकेयी त्वब्रवीत् कुब्जां कच्चित् क्षेमं न मन्थरे । विषण्णवदनां हि त्वां लक्षये भृशदुःखिताम् ॥ १३ ॥,kaikeyī tvabravīt kubjāṃ kaccit kṣemaṃ na manthare | viṣaṇṇavadanāṃ hi tvāṃ lakṣaye bhṛśaduḥkhitām || 13 ||
+7,14,मन्थरा तु वचः श्रुत्वा कैकेय्या मधुराक्षरम् । उवाच क्रोधसंयुक्ता वाक्यं वाक्यविशारदा ॥ १४ ॥,mantharā tu vacaḥ śrutvā kaikeyyā madhurākṣaram | uvāca krodhasaṃyuktā vākyaṃ vākyaviśāradā || 14 ||
+7,15,सा विषण्णतरा भूत्वा कुब्जा तस्या हितैषिणी । विषादयन्ती प्रोवाच भेदयन्ती च राघवम् ॥ १५ ॥,sā viṣaṇṇatarā bhūtvā kubjā tasyā hitaiṣiṇī | viṣādayantī provāca bhedayantī ca rāghavam || 15 ||
+7,16,अक्षेमं सुमहद्देवि प्रवृत्तं त्वद्विनाशनम् । रामं दशरथो राजा यौवराज्ये ऽभिषेक्ष्यति ॥ १६ ॥,akṣemaṃ sumahaddevi pravṛttaṃ tvadvināśanam | rāmaṃ daśaratho rājā yauvarājye'bhiṣekṣyati || 16 ||
+7,17,सास्म्यगाधे भये मग्ना दुःखशोकसमन्विता । दह्यमानानलेनेव त्वद्धितार्थमिहागता ॥ १७ ॥,sāsmyagādhe bhaye magnā duḥkhaśokasamanvitā | dahyamānānaleneva tvaddhitārthamihāgatā || 17 ||
+7,18,तव दुःखेन कैकेयि मम दुःखं महद्भवेत् । त्वद्वृद्धौ मम वृद्धिश्च भवेदत्र न संशयः ॥ १८ ॥,tava duḥkhena kaikeyi mama duḥkhaṃ mahadbhavet | tvadvṛddhau mama vṛddhiśca bhavedatra na saṃśayaḥ || 18 ||
+7,19,नराधिपकुले जाता महिषी त्वं महीपतेः । उग्रत्वं राजधर्माणां कथं देवि न बुध्यसे ॥ १९ ॥,narādhipakule jātā mahiṣī tvaṃ mahīpateḥ | ugratvaṃ rājadharmāṇāṃ kathaṃ devi na budhyase || 19 ||
+7,20,धर्मवादी शठो भर्ता श्लक्ष्णवादी च दारुणः । शुद्धभावे न जानीषे तेनैवमतिसंधिता ॥ २० ॥,dharmavādī śaṭho bhartā ślakṣṇavādī ca dāruṇaḥ | śuddhabhāve na jānīṣe tenaivamatisaṃdhitā || 20 ||
+7,21,उपस्थितं प्रयुञ्जानस्त्वयि सान्त्वमनर्थकम् । अर्थेनैवाद्य ते भर्ता कौसल्यां योजयिष्यति ॥ २१ ॥,upasthitaṃ prayuñjānastvayi sāntvamanarthakam | arthenaivādya te bhartā kausalyāṃ yojayiṣyati || 21 ||
+7,22,अपवाह्य स दुष्टात्मा भरतं तव बन्धुषु । काल्यं स्थापयिता रामं राज्ये निहतकण्टके ॥ २२ ॥,apavāhya sa duṣṭātmā bharataṃ tava bandhuṣu | kālyaṃ sthāpayitā rāmaṃ rājye nihatakaṇṭake || 22 ||
+7,23,शत्रुः पतिप्रवादेन मात्रेव हितकाम्यया । आशीविष इवाङ्केन बाले परिधृतस्त्वया ॥ २३ ॥,śatruḥ patipravādena mātreva hitakāmyayā | āśīviṣa ivāṅkena bāle paridhṛtastvayā || 23 ||
+7,24,यथा हि कुर्यात् सर्पो वा शत्रुर्वा प्रत्युपेक्षितः । राज्ञा दशरथेनाद्य सपुत्रा त्वं तथा कृता ॥ २४ ॥,yathā hi kuryāt sarpo vā śatrurvā pratyupekṣitaḥ | rājñā daśarathenādya saputrā tvaṃ tathā kṛtā || 24 ||
+7,25,पापेनानृतसान्त्वेन बाले नित्यं सुखोचिते । रामं स्थापयता राज्ये सानुबन्धा हता ह्यसि ॥ २५ ॥,pāpenānṛtasāntvena bāle nityaṃ sukhocite | rāmaṃ sthāpayatā rājye sānubandhā hatā hyasi || 25 ||
+7,26,सा प्राप्तकालं कैकेयि क्षिप्रं कुरु हितं तव । त्रायस्व पुत्रमात्मानं मां च विस्मयदर्शने ॥ २६ ॥,sā prāptakālaṃ kaikeyi kṣipraṃ kuru hitaṃ tava | trāyasva putramātmānaṃ māṃ ca vismayadarśane || 26 ||
+7,27,मन्थराया वचः श्रुत्वा शयनात् सा शुभानना । एकमाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रददौ शुभम् ॥ २७ ॥,mantharāyā vacaḥ śrutvā śayanāt sā śubhānanā | ekamābharaṇaṃ tasyai kubjāyai pradadau śubham || 27 ||
+7,28,दत्त्वा त्वाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रमदोत्तमा । कैकेयी मन्थरां हृष्टा पुनरेवाब्रवीदिदम् ॥ २८ ॥,dattvā tvābharaṇaṃ tasyai kubjāyai pramadottamā | kaikeyī mantharāṃ hṛṣṭā punarevābravīdidam || 28 ||
+7,29,इदं तु मन्थरे मह्यमाख्यासि परमं प्रियम् । एतन्मे प्रियमाख्यातुः किं वा भूयः करोमि ते ॥ २९ ॥,idaṃ tu manthare mahyamākhyāsi paramaṃ priyam | etanme priyamākhyātuḥ kiṃ vā bhūyaḥ karomi te || 29 ||
+7,30,रामे वा भरते वाहं विशेषं नोपलक्षये । तस्मात्तुष्टास्मि यद् राजा रामं राज्ये ऽभिषेक्ष्यति ॥ ३० ॥,rāme vā bharate vāhaṃ viśeṣaṃ nopalakṣaye | tasmāttuṣṭāsmi yad rājā rāmaṃ rājye'bhiṣekṣyati || 30 ||
+7,31,न मे परं किं चिदितस्त्वया पुनः प्रियं प्रियार्हे सुवचं वचो वरम् । तथा ह्यवोचस्त्वमतः प्रियोत्तरं वरं परं ते प्रददामि तं वृणु ॥ ३१ ॥,na me paraṃ kiṃ ciditastvayā punaḥ priyaṃ priyārhe suvacaṃ vaco varam | tathā hyavocastvamataḥ priyottaraṃ varaṃ paraṃ te pradadāmi taṃ vṛṇu || 31 ||
+8,1,मन्थरा त्वभ्यसूय्यैनामुत्सृज्याभरणं च तत् । उवाचेदं ततो वाक्यं कोपदुःखसमन्विता ॥ १ ॥,mantharā tvabhyasūyyaināmutsṛjyābharaṇaṃ ca tat | uvācedaṃ tato vākyaṃ kopaduḥkhasamanvitā || 1 ||
+8,2,हर्षं किमिदमस्थाने कृतवत्यसि बालिशे । शोकसागरमध्यस्थमात्मानं नावबुध्यसे ॥ २ ॥,harṣaṃ kimidamasthāne kṛtavatyasi bāliśe | śokasāgaramadhyasthamātmānaṃ nāvabudhyase || 2 ||
+8,3,सुभगा खलु कौसल्या यस्याः पुत्रो ऽभिषेक्ष्यते । यौवराज्येन महता श्वः पुष्येण द्विजोत्तमैः ॥ ३ ॥,subhagā khalu kausalyā yasyāḥ putro'bhiṣekṣyate | yauvarājyena mahatā śvaḥ puṣyeṇa dvijottamaiḥ || 3 ||
+8,4,प्राप्तां सुमहतीं प्रीतिं प्रतीतां तां हतद्विषम् । उपस्थास्यसि कौसल्यां दासीव त्वं कृताञ्जलिः ॥ ४ ॥,prāptāṃ sumahatīṃ prītiṃ pratītāṃ tāṃ hatadviṣam | upasthāsyasi kausalyāṃ dāsīva tvaṃ kṛtāñjaliḥ || 4 ||
+8,5,हृष्टाः खलु भविष्यन्ति रामस्य परमाः स्त्रियः । अप्रहृष्टा भविष्यन्ति स्नुषास्ते भरतक्षये ॥ ५ ॥,hṛṣṭāḥ khalu bhaviṣyanti rāmasya paramāḥ striyaḥ | aprahṛṣṭā bhaviṣyanti snuṣāste bharatakṣaye || 5 ||
+8,6,तां दृष्ट्वा परमप्रीतां ब्रुवन्तीं मन्थरां ततः । रामस्यैव गुणान्देवी कैकेयी प्रशशंस ह ॥ ६ ॥,tāṃ dṛṣṭvā paramaprītāṃ bruvantīṃ mantharāṃ tataḥ | rāmasyaiva guṇāndevī kaikeyī praśaśaṃsa ha || 6 ||
+8,7,धर्मज्ञो गुरुभिर्दान्तः कृतज्ञः सत्यवाक् शुचिः । रामो राज्ञः सुतो ज्येष्ठो यौवराज्यमतो ऽर्हति ॥ ७ ॥,dharmajño gurubhirdāntaḥ kṛtajñaḥ satyavāk śuciḥ | rāmo rājñaḥ suto jyeṣṭho yauvarājyamato'rhati || 7 ||
+8,8,भ्रातॄन्भृत्यांश्च दीर्घायुः पितृवत् पालयिष्यति । संतप्यसे कथं कुब्जे श्रुत्वा रामाभिषेचनम् ॥ ८ ॥,bhrātṝnbhṛtyāṃśca dīrghāyuḥ pitṛvat pālayiṣyati | saṃtapyase kathaṃ kubje śrutvā rāmābhiṣecanam || 8 ||
+8,9,भरतश्चापि रामस्य ध्रुवं वर्षशतात् परम् । पितृपैतामहं राज्यमवाप्स्यति नरर्षभः ॥ ९ ॥,bharataścāpi rāmasya dhruvaṃ varṣaśatāt param | pitṛpaitāmahaṃ rājyamavāpsyati nararṣabhaḥ || 9 ||
+8,10,सा त्वमभ्युदये प्राप्ते वर्तमाने च मन्थरे । भविष्यति च कल्याणे किमर्थं परितप्यसे । कौसल्यातो ऽतिरिक्तं च स तु शुश्रूषते हि माम् ॥ १० ॥,sā tvamabhyudaye pr��pte vartamāne ca manthare | bhaviṣyati ca kalyāṇe kimarthaṃ paritapyase | kausalyāto'tiriktaṃ ca sa tu śuśrūṣate hi mām || 10 ||
+8,11,कैकेय्या वचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता । दीर्घमुष्णं विनिःश्वस्य कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ ११ ॥,kaikeyyā vacanaṃ śrutvā mantharā bhṛśaduḥkhitā | dīrghamuṣṇaṃ viniḥśvasya kaikeyīmidamabravīt || 11 ||
+8,12,अनर्थदर्शिनी मौर्ख्यान्नात्मानमवबुध्यसे । शोकव्यसनविस्तीर्णे मज्जन्ती दुःखसागरे ॥ १२ ॥,anarthadarśinī maurkhyānnātmānamavabudhyase | śokavyasanavistīrṇe majjantī duḥkhasāgare || 12 ||
+8,13,भविता राघवो राजा राघवस्य च यः सुतः । राजवंशात्तु भरतः कैकेयि परिहास्यते ॥ १३ ॥,bhavitā rāghavo rājā rāghavasya ca yaḥ sutaḥ | rājavaṃśāttu bharataḥ kaikeyi parihāsyate || 13 ||
+8,14,न हि राज्ञः सुताः सर्वे राज्ये तिष्ठन्ति भामिनि । स्थाप्यमानेषु सर्वेषु सुमहाननयो भवेत् ॥ १४ ॥,na hi rājñaḥ sutāḥ sarve rājye tiṣṭhanti bhāmini | sthāpyamāneṣu sarveṣu sumahānanayo bhavet || 14 ||
+8,15,तस्माज्ज्येष्ठे हि कैकेयि राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः । स्थापयन्त्यनवद्याङ्गि गुणवत्स्वितरेष्वपि ॥ १५ ॥,tasmājjyeṣṭhe hi kaikeyi rājyatantrāṇi pārthivāḥ | sthāpayantyanavadyāṅgi guṇavatsvitareṣvapi || 15 ||
+8,16,असावत्यन्तनिर्भग्नस्तव पुत्रो भविष्यति । अनाथवत् सुखेभ्यश्च राजवंशाच्च वत्सले ॥ १६ ॥,asāvatyantanirbhagnastava putro bhaviṣyati | anāthavat sukhebhyaśca rājavaṃśācca vatsale || 16 ||
+8,17,साहं त्वदर्थे संप्राप्ता त्वं तु मां नावबुध्यसे । सपत्निवृद्धौ या मे त्वं प्रदेयं दातुमिच्छसि ॥ १७ ॥,sāhaṃ tvadarthe saṃprāptā tvaṃ tu māṃ nāvabudhyase | sapatnivṛddhau yā me tvaṃ pradeyaṃ dātumicchasi || 17 ||
+8,18,ध्रुवं तु भरतं रामः प्राप्य राज्यमकण्टकम् । देशान्तरं नाययिता लोकान्तरमथापि वा ॥ १८ ॥,dhruvaṃ tu bharataṃ rāmaḥ prāpya rājyamakaṇṭakam | deśāntaraṃ nāyayitā lokāntaramathāpi vā || 18 ||
+8,19,बाल एव हि मातुल्यं भरतो नायितस्त्वया । संनिकर्षाच्च सौहार्दं जायते स्थावरेष्वपि ॥ १९ ॥,bāla eva hi mātulyaṃ bharato nāyitastvayā | saṃnikarṣācca sauhārdaṃ jāyate sthāvareṣvapi || 19 ||
+8,20,गोप्ता हि रामं सौमित्रिर्लक्ष्मणं चापि राघवः । अश्विनोरिव सौभ्रात्रं तयोर्लोकेषु विश्रुतम् ॥ २० ॥,goptā hi rāmaṃ saumitrirlakṣmaṇaṃ cāpi rāghavaḥ | aśvinoriva saubhrātraṃ tayorlokeṣu viśrutam || 20 ||
+8,21,तस्मान्न लक्ष्मणे रामः पापं किं चित् करिष्यति । रामस्तु भरते पापं कुर्यादिति न संशयः ॥ २१ ॥,tasmānna lakṣmaṇe rāmaḥ pāpaṃ kiṃ cit kariṣyati | rāmastu bharate pāpaṃ kuryāditi na saṃśayaḥ || 21 ||
+8,22,तस्माद् राजगृहादेव वनं गच्छतु ते सुतः । एतद्धि रोचते मह्यं भृशं चापि हितं तव ॥ २२ ॥,tasmād rājagṛhādeva vanaṃ gacchatu te sutaḥ | etaddhi rocate mahyaṃ bhṛśaṃ cāpi hitaṃ tava || 22 ||
+8,23,एवं ते ज्ञातिपक्षस्य श्रेयश्चैव भविष्यति । यदि चेद्भरतो धर्मात् पित्र्यं राज्यमवाप्स्यति ॥ २३ ॥,evaṃ te jñātipakṣasya śreyaścaiva bhaviṣyati | yadi cedbharato dharmāt pitryaṃ rājyamavāpsyati || 23 ||
+8,24,स ते सुखोचितो बालो रामस्य सहजो रिपुः । समृद्धा���्थस्य नष्टार्थो जीविष्यति कथं वशे ॥ २४ ॥,sa te sukhocito bālo rāmasya sahajo ripuḥ | samṛddhārthasya naṣṭārtho jīviṣyati kathaṃ vaśe || 24 ||
+8,25,अभिद्रुतमिवारण्ये सिंहेन गजयूथपम् । प्रच्छाद्यमानं रामेण भरतं त्रातुमर्हसि ॥ २५ ॥,abhidrutamivāraṇye siṃhena gajayūthapam | pracchādyamānaṃ rāmeṇa bharataṃ trātumarhasi || 25 ||
+8,26,दर्पान्निराकृता पूर्वं त्वया सौभाग्यवत्तया । राममाता सपत्नी ते कथं वैरं न यातयेत् ॥ २६ ॥,darpānnirākṛtā pūrvaṃ tvayā saubhāgyavattayā | rāmamātā sapatnī te kathaṃ vairaṃ na yātayet || 26 ||
+8,27,यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यति ध्रुवं प्रनष्टो भरतो भविष्यति । अतो हि संचिन्तय राज्यमात्मजे परस्य चाद्यैव विवासकारणम् ॥ २७ ॥,yadā hi rāmaḥ pṛthivīmavāpsyati dhruvaṃ pranaṣṭo bharato bhaviṣyati | ato hi saṃcintaya rājyamātmaje parasya cādyaiva vivāsakāraṇam || 27 ||
+9,1,एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना । दीर्घमुष्णं विनिःश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत् ॥ १ ॥,evamuktā tu kaikeyī krodhena jvalitānanā | dīrghamuṣṇaṃ viniḥśvasya mantharāmidamabravīt || 1 ||
+9,2,अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम् । यौवराज्येन भरतं क्षिप्रमेवाभिषेचये ॥ २ ॥,adya rāmamitaḥ kṣipraṃ vanaṃ prasthāpayāmyaham | yauvarājyena bharataṃ kṣipramevābhiṣecaye || 2 ||
+9,3,इदं त्विदानीं संपश्य केनोपायेन मन्थरे । भरतः प्राप्नुयाद् राज्यं न तु रामः कथं चन ॥ ३ ॥,idaṃ tvidānīṃ saṃpaśya kenopāyena manthare | bharataḥ prāpnuyād rājyaṃ na tu rāmaḥ kathaṃ cana || 3 ||
+9,4,एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी । रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ ४ ॥,evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī | rāmārthamupahiṃsantī kaikeyīmidamabravīt || 4 ||
+9,5,हन्तेदानीं प्रवक्ष्यामि कैकेयि श्रूयतां च मे । यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम् ॥ ५ ॥,hantedānīṃ pravakṣyāmi kaikeyi śrūyatāṃ ca me | yathā te bharato rājyaṃ putraḥ prāpsyati kevalam || 5 ||
+9,6,श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकयी । किं चिदुत्थाय शयनात् स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत् ॥ ६ ॥,śrutvaivaṃ vacanaṃ tasyā mantharāyāstu kaikayī | kiṃ cidutthāya śayanāt svāstīrṇādidamabravīt || 6 ||
+9,7,कथय त्वं ममोपायं केनोपायेन मन्थरे । भरतः प्राप्नुयाद् राज्यं न तु रामः कथं चन ॥ ७ ॥,kathaya tvaṃ mamopāyaṃ kenopāyena manthare | bharataḥ prāpnuyād rājyaṃ na tu rāmaḥ kathaṃ cana || 7 ||
+9,8,एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी । रामार्थमुपहिंसन्ती कुब्जा वचनमब्रवीत् ॥ ८ ॥,evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī | rāmārthamupahiṃsantī kubjā vacanamabravīt || 8 ||
+9,9,तव देवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः । अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत् ॥ ९ ॥,tava devāsure yuddhe saha rājarṣibhiḥ patiḥ | agacchattvāmupādāya devarājasya sāhyakṛt || 9 ||
+9,10,दिशमास्थाय कैकेयि दक्षिणां दण्डकान्प्रति । वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः ॥ १० ॥,diśamāsthāya kaikeyi dakṣiṇāṃ daṇḍakānprati | vaijayantamiti khyātaṃ puraṃ yatra timidhvajaḥ || 10 ||
+9,11,स शम्बर इति ख्यातः शतमायो महा��ुरः । ददौ शक्रस्य संग्रामं देवसंघैरनिर्जितः ॥ ११ ॥,sa śambara iti khyātaḥ śatamāyo mahāsuraḥ | dadau śakrasya saṃgrāmaṃ devasaṃghairanirjitaḥ || 11 ||
+9,12,तस्मिन्महति संग्रामे राजा दशरथस्तदा । अपवाह्य त्वया देवि संग्रामान्नष्टचेतनः ॥ १२ ॥,tasminmahati saṃgrāme rājā daśarathastadā | apavāhya tvayā devi saṃgrāmānnaṣṭacetanaḥ || 12 ||
+9,13,तत्रापि विक्षतः शस्त्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया । तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने ॥ १३ ॥,tatrāpi vikṣataḥ śastraiḥ patiste rakṣitastvayā | tuṣṭena tena dattau te dvau varau śubhadarśane || 13 ||
+9,14,स त्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरौ । गृह्णीयामिति तत्तेन तथेत्युक्तं महात्मना । अनभिज्ञा ह्यहं देवि त्वयैव कथितं पुरा ॥ १४ ॥,sa tvayoktaḥ patirdevi yadeccheyaṃ tadā varau | gṛhṇīyāmiti tattena tathetyuktaṃ mahātmanā | anabhijñā hyahaṃ devi tvayaiva kathitaṃ purā || 14 ||
+9,15,तौ वरौ याच भर्तारं भरतस्याभिषेचनम् । प्रव्राजनं च रामस्य त्वं वर्षाणि चतुर्दश ॥ १५ ॥,tau varau yāca bhartāraṃ bharatasyābhiṣecanam | pravrājanaṃ ca rāmasya tvaṃ varṣāṇi caturdaśa || 15 ||
+9,16,क्रोधागारं प्रविश्याद्य क्रुद्धेवाश्वपतेः सुते । शेष्वानन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी । मा स्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनमभिभाषथाः ॥ १६ ॥,krodhāgāraṃ praviśyādya kruddhevāśvapateḥ sute | śeṣvānantarhitāyāṃ tvaṃ bhūmau malinavāsinī | mā smainaṃ pratyudīkṣethā mā cainamabhibhāṣathāḥ || 16 ||
+9,17,दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः । त्वत्कृते च महाराजो विशेदपि हुताशनम् ॥ १७ ॥,dayitā tvaṃ sadā bharturatra me nāsti saṃśayaḥ | tvatkṛte ca mahārājo viśedapi hutāśanam || 17 ||
+9,18,न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रुद्धां प्रत्युदीक्षितुम् । तव प्रियार्थं राजा हि प्राणानपि परित्यजेत् ॥ १८ ॥,na tvāṃ krodhayituṃ śakto na kruddhāṃ pratyudīkṣitum | tava priyārthaṃ rājā hi prāṇānapi parityajet || 18 ||
+9,19,न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः । मन्दस्वभावे बुध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः ॥ १९ ॥,na hyatikramituṃ śaktastava vākyaṃ mahīpatiḥ | mandasvabhāve budhyasva saubhāgyabalamātmanaḥ || 19 ||
+9,20,मणिमुक्तासुवर्णानि रत्नानि विविधानि च । दद्याद्दशरथो राजा मा स्म तेषु मनः कृथाः ॥ २० ॥,maṇimuktāsuvarṇāni ratnāni vividhāni ca | dadyāddaśaratho rājā mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ || 20 ||
+9,21,यौ तौ देवासुरे युद्धे वरौ दशरथो ऽददात् । तौ स्मारय महाभागे सो ऽर्थो मा त्वामतिक्रमेत् ॥ २१ ॥,yau tau devāsure yuddhe varau daśaratho'dadāt | tau smāraya mahābhāge so'rtho mā tvāmatikramet || 21 ||
+9,22,यदा तु ते वरं दद्यात् स्वयमुत्थाप्य राघवः । व्यवस्थाप्य महाराजं त्वमिमं वृणुया वरम् ॥ २२ ॥,yadā tu te varaṃ dadyāt svayamutthāpya rāghavaḥ | vyavasthāpya mahārājaṃ tvamimaṃ vṛṇuyā varam || 22 ||
+9,23,रामं प्रव्राजयारण्ये नव वर्षाणि पञ्च च । भरतः क्रियतां राजा पृथिव्यां पार्थिवर्षभः ॥ २३ ॥,rāmaṃ pravrājayāraṇye nava varṣāṇi pañca ca | bharataḥ kriyatāṃ rājā pṛthivyāṃ pārthivarṣabhaḥ || 23 ||
+9,24,एवं प्रव्राजितश्चै�� रामो ऽरामो भविष्यति । भरतश्च हतामित्रस्तव राजा भविष्यति ॥ २४ ॥,evaṃ pravrājitaścaiva rāmo'rāmo bhaviṣyati | bharataśca hatāmitrastava rājā bhaviṣyati || 24 ||
+9,25,येन कालेन रामश्च वनात् प्रत्यागमिष्यति । तेन कालेन पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति । संगृहीतमनुष्यश्च सुहृद्भिः सार्धमात्मवान् ॥ २५ ॥,yena kālena rāmaśca vanāt pratyāgamiṣyati | tena kālena putraste kṛtamūlo bhaviṣyati | saṃgṛhītamanuṣyaśca suhṛdbhiḥ sārdhamātmavān || 25 ||
+9,26,प्राप्तकालं तु ते मन्ये राजानं वीतसाध्वसा । रामाभिषेकसंकल्पान्निगृह्य विनिवर्तय ॥ २६ ॥,prāptakālaṃ tu te manye rājānaṃ vītasādhvasā | rāmābhiṣekasaṃkalpānnigṛhya vinivartaya || 26 ||
+9,27,अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया । हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ॥ २७ ॥,anarthamartharūpeṇa grāhitā sā tatastayā | hṛṣṭā pratītā kaikeyī mantharāmidamabravīt || 27 ||
+9,28,कुब्जे त्वां नाभिजानामि श्रेष्ठां श्रेष्ठाभिधायिनीम् । पृथिव्यामसि कुब्जानामुत्तमा बुद्धिनिश्चये ॥ २८ ॥,kubje tvāṃ nābhijānāmi śreṣṭhāṃ śreṣṭhābhidhāyinīm | pṛthivyāmasi kubjānāmuttamā buddhiniścaye || 28 ||
+9,29,त्वमेव तु ममार्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी । नाहं समवबुध्येयं कुब्जे राज्ञश्चिकीर्षितम् ॥ २९ ॥,tvameva tu mamārtheṣu nityayuktā hitaiṣiṇī | nāhaṃ samavabudhyeyaṃ kubje rājñaścikīrṣitam || 29 ||
+9,30,सन्ति दुःसंस्थिताः कुब्जा वक्राः परमपापिकाः । त्वं पद्ममिव वातेन संनता प्रियदर्शना ॥ ३० ॥,santi duḥsaṃsthitāḥ kubjā vakrāḥ paramapāpikāḥ | tvaṃ padmamiva vātena saṃnatā priyadarśanā || 30 ||
+9,31,उरस्ते ऽभिनिविष्टं वै यावत् स्कन्धात् समुन्नतम् । अधस्ताच्चोदरं शान्तं सुनाभमिव लज्जितम् ॥ ३१ ॥,uraste'bhiniviṣṭaṃ vai yāvat skandhāt samunnatam | adhastāccodaraṃ śāntaṃ sunābhamiva lajjitam || 31 ||
+9,32,जघनं तव निर्घुष्टं रशनादामशोभितम् । जङ्घे भृशमुपन्यस्ते पादौ चाप्यायताव् उभौ ॥ ३२ ॥,jaghanaṃ tava nirghuṣṭaṃ raśanādāmaśobhitam | jaṅghe bhṛśamupanyaste pādau cāpyāyatāv ubhau || 32 ||
+9,33,त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनि । अग्रतो मम गच्छन्ती राजहंसीव राजसे ॥ ३३ ॥,tvamāyatābhyāṃ sakthibhyāṃ manthare kṣaumavāsini | agrato mama gacchantī rājahaṃsīva rājase || 33 ||
+9,34,तवेदं स्थगु यद्दीर्घं रथघोणमिवायतम् । मतयः क्षत्रविद्याश्च मायाश्चात्र वसन्ति ते ॥ ३४ ॥,tavedaṃ sthagu yaddīrghaṃ rathaghoṇamivāyatam | matayaḥ kṣatravidyāśca māyāścātra vasanti te || 34 ||
+9,35,अत्र ते प्रतिमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम् । अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते ॥ ३५ ॥,atra te pratimokṣyāmi mālāṃ kubje hiraṇmayīm | abhiṣikte ca bharate rāghave ca vanaṃ gate || 35 ||
+9,36,जात्येन च सुवर्णेन सुनिष्टप्तेन सुन्दरि । लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्यामि ते स्थगु ॥ ३६ ॥,jātyena ca suvarṇena suniṣṭaptena sundari | labdhārthā ca pratītā ca lepayiṣyāmi te sthagu || 36 ||
+9,37,मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम् । कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्याभरणानि च ॥ ३७ ॥,mukhe ca tilakaṃ citraṃ jātarūpamayaṃ śubham | kārayiṣyāmi te kubje śubhānyābharaṇāni ca || 37 ||
+9,38,परिधाय शुभे वस्त्रे देवदेव चरिष्यसि । चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना । गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम् ॥ ३८ ॥,paridhāya śubhe vastre devadeva cariṣyasi | candramāhvayamānena mukhenāpratimānanā | gamiṣyasi gatiṃ mukhyāṃ garvayantī dviṣajjanam || 38 ||
+9,39,तवापि कुब्जाः कुब्जायाः सर्वाभरणभूषिताः । पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम ॥ ३९ ॥,tavāpi kubjāḥ kubjāyāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ | pādau paricariṣyanti yathaiva tvaṃ sadā mama || 39 ||
+9,40,इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीमिदमब्रवीत् । शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव ॥ ४० ॥,iti praśasyamānā sā kaikeyīmidamabravīt | śayānāṃ śayane śubhre vedyāmagniśikhāmiva || 40 ||
+9,41,गतोदके सेतुबन्धो न कल्याणि विधीयते । उत्तिष्ठ कुरु कल्याणं राजानमनुदर्शय ॥ ४१ ॥,gatodake setubandho na kalyāṇi vidhīyate | uttiṣṭha kuru kalyāṇaṃ rājānamanudarśaya || 41 ||
+9,42,तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह । क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता ॥ ४२ ॥,tathā protsāhitā devī gatvā mantharayā saha | krodhāgāraṃ viśālākṣī saubhāgyamadagarvitā || 42 ||
+9,43,अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना । अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च ॥ ४३ ॥,anekaśatasāhasraṃ muktāhāraṃ varāṅganā | avamucya varārhāṇi śubhānyābharaṇāni ca || 43 ||
+9,44,ततो हेमोपमा तत्र कुब्जा वाक्यं वशं गता । संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ॥ ४४ ॥,tato hemopamā tatra kubjā vākyaṃ vaśaṃ gatā | saṃviśya bhūmau kaikeyī mantharāmidamabravīt || 44 ||
+9,45,इह वा मां मृतां कुब्जे नृपायावेदयिष्यसि । वनं तु राघवे प्राप्ते भरतः प्राप्स्यति क्षितिम् ॥ ४५ ॥,iha vā māṃ mṛtāṃ kubje nṛpāyāvedayiṣyasi | vanaṃ tu rāghave prāpte bharataḥ prāpsyati kṣitim || 45 ||
+9,46,अथैतदुक्त्वा वचनं सुदारुणं निधाय सर्वाभरणानि भामिनी । असंवृतामास्तरणेन मेदिनीं तदाधिशिश्ये पतितेव किन्नरी ॥ ४६ ॥,athaitaduktvā vacanaṃ sudāruṇaṃ nidhāya sarvābharaṇāni bhāminī | asaṃvṛtāmāstaraṇena medinīṃ tadādhiśiśye patiteva kinnarī || 46 ||
+9,47,उदीर्णसंरम्भतमोवृतानना तथावमुक्तोत्तममाल्यभूषणा । नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सा तमोवृता द्यौरिव मग्नतारका ॥ ४७ ॥,udīrṇasaṃrambhatamovṛtānanā tathāvamuktottamamālyabhūṣaṇā | narendrapatnī vimanā babhūva sā tamovṛtā dyauriva magnatārakā || 47 ||
+10,1,आज्ञाप्य तु महाराजो राघवस्याभिषेचनम् । प्रियार्हां प्रियमाख्यातुं विवेशान्तःपुरं वशी ॥ १ ॥,ājñāpya tu mahārājo rāghavasyābhiṣecanam | priyārhāṃ priyamākhyātuṃ viveśāntaḥpuraṃ vaśī || 1 ||
+10,2,तां तत्र पतितां भूमौ शयानामतथोचिताम् । प्रतप्त इव दुःखेन सो ऽपश्यज्जगतीपतिः ॥ २ ॥,tāṃ tatra patitāṃ bhūmau śayānāmatathocitām | pratapta iva duḥkhena so'paśyajjagatīpatiḥ || 2 ||
+10,3,स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्यो ऽपि गरीयसीम् । अपापः पापसंकल्पां ददर्श धरणीतले ॥ ३ ॥,sa vṛddhastaruṇīṃ bhāryāṃ prāṇebhyo'pi garīyasīm | apāpaḥ pāpasaṃkalpāṃ dadarśa dharaṇītale || 3 ||
+10,4,करेणुमिव दिग्धेन विद्धां मृगयुणा वने । महागज इवारण्ये स्नेहात् परिममर्श ताम् ॥ ४ ॥,kareṇumiva digdhena viddhāṃ mṛgayuṇā vane | mahāgaja ivāraṇye snehāt parimamarśa tām || 4 ||
+10,5,परिमृश्य च पाणिभ्यामभिसंत्रस्तचेतनः । कामी कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम् ॥ ५ ॥,parimṛśya ca pāṇibhyāmabhisaṃtrastacetanaḥ | kāmī kamalapatrākṣīmuvāca vanitāmidam || 5 ||
+10,6,न ते ऽहमभिजानामि क्रोधमात्मनि संश्रितम् । देवि केनाभियुक्तासि केन वासि विमानिता ॥ ६ ॥,na te'hamabhijānāmi krodhamātmani saṃśritam | devi kenābhiyuktāsi kena vāsi vimānitā || 6 ||
+10,7,यदिदं मम दुःखाय शेषे कल्याणि पांसुषु । भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याण चेतसि । भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथिनी ॥ ७ ॥,yadidaṃ mama duḥkhāya śeṣe kalyāṇi pāṃsuṣu | bhūmau śeṣe kimarthaṃ tvaṃ mayi kalyāṇa cetasi | bhūtopahatacitteva mama cittapramāthinī || 7 ||
+10,8,सन्ति मे कुशला वैद्या अभितुष्टाश्च सर्वशः । सुखितां त्वां करिष्यन्ति व्याधिमाचक्ष्व भामिनि ॥ ८ ॥,santi me kuśalā vaidyā abhituṣṭāśca sarvaśaḥ | sukhitāṃ tvāṃ kariṣyanti vyādhimācakṣva bhāmini || 8 ||
+10,9,कस्य वा ते प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम् । कः प्रियं लभतामद्य को वा सुमहदप्रियम् ॥ ९ ॥,kasya vā te priyaṃ kāryaṃ kena vā vipriyaṃ kṛtam | kaḥ priyaṃ labhatāmadya ko vā sumahadapriyam || 9 ||
+10,10,अवध्यो वध्यतां को वा वध्यः को वा विमुच्यताम् । दरिद्रः को भवत्वाढ्यो द्रव्यवान् वाप्यकिंचनः ॥ १० ॥,avadhyo vadhyatāṃ ko vā vadhyaḥ ko vā vimucyatām | daridraḥ ko bhavatvāḍhyo dravyavān vāpyakiṃcanaḥ || 10 ||
+10,11,अहं चैव मदीयाश्च सर्वे तव वशानुगाः । न ते कं चिदभिप्रायं व्याहन्तुमहमुत्सहे ॥ ११ ॥,ahaṃ caiva madīyāśca sarve tava vaśānugāḥ | na te kaṃ cidabhiprāyaṃ vyāhantumahamutsahe || 11 ||
+10,12,आत्मनो जीवितेनापि ब्रूहि यन्मनसेच्छसि । यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुंधरा ॥ १२ ॥,ātmano jīvitenāpi brūhi yanmanasecchasi | yāvadāvartate cakraṃ tāvatī me vasuṃdharā || 12 ||
+10,13,तथोक्ता सा समाश्वस्ता वक्तुकामा तदप्रियम् । परिपीडयितुं भूयो भर्तारमुपचक्रमे ॥ १३ ॥,tathoktā sā samāśvastā vaktukāmā tadapriyam | paripīḍayituṃ bhūyo bhartāramupacakrame || 13 ||
+10,14,नास्मि विप्रकृता देव केन चिन्न विमानिता । अभिप्रायस्तु मे कश्चित्तमिच्छामि त्वया कृतम् ॥ १४ ॥,nāsmi viprakṛtā deva kena cinna vimānitā | abhiprāyastu me kaścittamicchāmi tvayā kṛtam || 14 ||
+10,15,प्रतिज्ञां प्रतिजानीष्व यदि त्वं कर्तुमिच्छसि । अथ तद्व्याहरिष्यामि यदभिप्रार्थितं मया ॥ १५ ॥,pratijñāṃ pratijānīṣva yadi tvaṃ kartumicchasi | atha tadvyāhariṣyāmi yadabhiprārthitaṃ mayā || 15 ||
+10,16,एवमुक्तस्तया राजा प्रियया स्त्रीवशं गतः । तामुवाच महातेजाः कैकेयीमीषदुत्स्मितः ॥ १६ ॥,evamuktastayā rājā priyayā strīvaśaṃ gataḥ | tāmuvāca mahātejāḥ kaikeyīmīṣadutsmitaḥ || 16 ||
+10,17,अवलिप्ते न जानासि त्वत्तः प्रियतरो मम । मनुजो मनुजव्याघ्राद् रामादन्यो न विद्यते ॥ १७ ॥,avalipte na jānāsi tvattaḥ priyataro mama | manujo manujavyāghrād rām��danyo na vidyate || 17 ||
+10,18,भद्रे हृदयमप्येतदनुमृश्श्योद्धरस्व मे । एतत् समीक्ष्य कैकेयि ब्रूहि यत् साधु मन्यसे ॥ १८ ॥,bhadre hṛdayamapyetadanumṛśśyoddharasva me | etat samīkṣya kaikeyi brūhi yat sādhu manyase || 18 ||
+10,19,बलमात्मनि पश्यन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि । करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे ॥ १९ ॥,balamātmani paśyantī na māṃ śaṅkitumarhasi | kariṣyāmi tava prītiṃ sukṛtenāpi te śape || 19 ||
+10,20,तेन वाक्येन संहृष्टा तमभिप्रायमात्मनः । व्याजहार महाघोरमभ्यागतमिवान्तकम् ॥ २० ॥,tena vākyena saṃhṛṣṭā tamabhiprāyamātmanaḥ | vyājahāra mahāghoramabhyāgatamivāntakam || 20 ||
+10,21,यथाक्रमेण शपसि वरं मम ददासि च । तच्छृण्वन्तु त्रयस्त्रिंशद्देवाः सेन्द्रपुरोगमाः ॥ २१ ॥,yathākrameṇa śapasi varaṃ mama dadāsi ca | tacchṛṇvantu trayastriṃśaddevāḥ sendrapurogamāḥ || 21 ||
+10,22,चन्द्रादित्यौ नभश्चैव ग्रहा रात्र्यहनी दिशः । जगच्च पृथिवी चैव सगन्धर्वा सराक्षसा ॥ २२ ॥,candrādityau nabhaścaiva grahā rātryahanī diśaḥ | jagacca pṛthivī caiva sagandharvā sarākṣasā || 22 ||
+10,23,निशाचराणि भूतानि गृहेषु गृहदेवताः । यानि चान्यानि भूतानि जानीयुर्भाषितं तव ॥ २३ ॥,niśācarāṇi bhūtāni gṛheṣu gṛhadevatāḥ | yāni cānyāni bhūtāni jānīyurbhāṣitaṃ tava || 23 ||
+10,24,सत्यसंधो महातेजा धर्मज्ञः सुसमाहितः । वरं मम ददात्येष तन्मे शृण्वन्तु देवताः ॥ २४ ॥,satyasaṃdho mahātejā dharmajñaḥ susamāhitaḥ | varaṃ mama dadātyeṣa tanme śṛṇvantu devatāḥ || 24 ||
+10,25,इति देवी महेष्वासं परिगृह्याभिशस्य च । ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम् ॥ २५ ॥,iti devī maheṣvāsaṃ parigṛhyābhiśasya ca | tataḥ paramuvācedaṃ varadaṃ kāmamohitam || 25 ||
+10,26,वरौ यौ मे त्वया देव तदा दत्तौ महीपते । तौ तावदहमद्यैव वक्ष्यामि शृणु मे वचः ॥ २६ ॥,varau yau me tvayā deva tadā dattau mahīpate | tau tāvadahamadyaiva vakṣyāmi śṛṇu me vacaḥ || 26 ||
+10,27,अभिषेक समारम्भो राघवस्योपकल्पितः । अनेनैवाभिषेकेण भरतो मे ऽभिषिच्यताम् ॥ २७ ॥,abhiṣeka samārambho rāghavasyopakalpitaḥ | anenaivābhiṣekeṇa bharato me'bhiṣicyatām || 27 ||
+10,28,नव पञ्च च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः । चीराजिनजटाधारी रामो भवतु तापसः ॥ २८ ॥,nava pañca ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyamāśritaḥ | cīrājinajaṭādhārī rāmo bhavatu tāpasaḥ || 28 ||
+10,29,भरतो भजतामद्य यौवराज्यमकण्टकम् । अद्य चैव हि पश्येयं प्रयान्तं राघवं वने ॥ २९ ॥,bharato bhajatāmadya yauvarājyamakaṇṭakam | adya caiva hi paśyeyaṃ prayāntaṃ rāghavaṃ vane || 29 ||
+10,30,ततः श्रुत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः । व्यथितो विक्लवश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः ॥ ३० ॥,tataḥ śrutvā mahārājaḥ kaikeyyā dāruṇaṃ vacaḥ | vyathito viklavaścaiva vyāghrīṃ dṛṣṭvā yathā mṛgaḥ || 30 ||
+10,31,असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छ्वसन् । अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः । मोहमापेदिवान्भूयः शोकोपहतचेतनः ॥ ३१ ॥,asaṃvṛtāyāmāsīno jagatyāṃ dīrghamucchvasan | aho dhigiti sāmarṣo vācamuktvā narādhipaḥ | mohamāpedivānbhūyaḥ śokopahatacetanaḥ || 31 ||
+10,32,चिरेण तु ���ृपः संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः । कैकेयीमब्रवीत् क्रुद्धः प्रदहन्निव चक्षुषा ॥ ३२ ॥,cireṇa tu nṛpaḥ saṃjñāṃ pratilabhya suduḥkhitaḥ | kaikeyīmabravīt kruddhaḥ pradahanniva cakṣuṣā || 32 ||
+10,33,नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि । किं कृतं तव रामेण पापे पापं मयापि वा ॥ ३३ ॥,nṛśaṃse duṣṭacāritre kulasyāsya vināśini | kiṃ kṛtaṃ tava rāmeṇa pāpe pāpaṃ mayāpi vā || 33 ||
+10,34,सदा ते जननी तुल्यां वृत्तिं वहति राघवः । तस्यैव त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिहोद्यता ॥ ३४ ॥,sadā te jananī tulyāṃ vṛttiṃ vahati rāghavaḥ | tasyaiva tvamanarthāya kiṃnimittamihodyatā || 34 ||
+10,35,त्वं मयात्मविनाशाय भवनं स्वं प्रवेशिता । अविज्ञानान्नृपसुता व्याली तीक्ष्णविषा यथा ॥ ३५ ॥,tvaṃ mayātmavināśāya bhavanaṃ svaṃ praveśitā | avijñānānnṛpasutā vyālī tīkṣṇaviṣā yathā || 35 ||
+10,36,जीवलोको यदा सर्वो रामस्येह गुणस्तवम् । अपराधं कमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहं सुतम् ॥ ३६ ॥,jīvaloko yadā sarvo rāmasyeha guṇastavam | aparādhaṃ kamuddiśya tyakṣyāmīṣṭamahaṃ sutam || 36 ||
+10,37,कौसल्यां वा सुमित्रां वा त्यजेयमपि वा श्रियम् । जीवितं वात्मनो रामं न त्वेव पितृवत्सलम् ॥ ३७ ॥,kausalyāṃ vā sumitrāṃ vā tyajeyamapi vā śriyam | jīvitaṃ vātmano rāmaṃ na tveva pitṛvatsalam || 37 ||
+10,38,परा भवति मे प्रीतिर्दृष्ट्वा तनयमग्रजम् । अपश्यतस्तु मे रामं नष्टा भवति चेतना ॥ ३८ ॥,parā bhavati me prītirdṛṣṭvā tanayamagrajam | apaśyatastu me rāmaṃ naṣṭā bhavati cetanā || 38 ||
+10,39,तिष्ठेल् लोको विना सूर्यं सस्यं वा सलिलं विना । न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम् ॥ ३९ ॥,tiṣṭhel loko vinā sūryaṃ sasyaṃ vā salilaṃ vinā | na tu rāmaṃ vinā dehe tiṣṭhettu mama jīvitam || 39 ||
+10,40,तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये । अपि ते चरणौ मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे ॥ ४० ॥,tadalaṃ tyajyatāmeṣa niścayaḥ pāpaniścaye | api te caraṇau mūrdhnā spṛśāmyeṣa prasīda me || 40 ||
+10,41,स भूमिपालो विलपन्ननाथवत् स्त्रिया गृहीतो दृहये ऽतिमात्रता । पपात देव्याश्चरणौ प्रसारिताव् उभावसंस्पृश्य यथातुरस्तथा ॥ ४१ ॥,sa bhūmipālo vilapannanāthavat striyā gṛhīto dṛhaye'timātratā | papāta devyāścaraṇau prasāritāv ubhāvasaṃspṛśya yathāturastathā || 41 ||
+11,1,अतदर्हं महाराजं शयानमतथोचितम् । ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात् परिच्युतम् ॥ १ ॥,atadarhaṃ mahārājaṃ śayānamatathocitam | yayātimiva puṇyānte devalokāt paricyutam || 1 ||
+11,2,अनर्थरूपा सिद्धार्था अभीता भयदर्शिनी । पुनराकारयामास तमेव वरमङ्गना ॥ २ ॥,anartharūpā siddhārthā abhītā bhayadarśinī | punarākārayāmāsa tameva varamaṅganā || 2 ||
+11,3,त्वं कत्थसे महाराज सत्यवादी दृढव्रतः । मम चेमं वरं कस्माद्विधारयितुमिच्छसि ॥ ३ ॥,tvaṃ katthase mahārāja satyavādī dṛḍhavrataḥ | mama cemaṃ varaṃ kasmādvidhārayitumicchasi || 3 ||
+11,4,एवमुक्तस्तु कैकेय्या राजा दशरथस्तदा । प्रत्युवाच ततः क्रुद्धो मुहूर्तं विह्वलन्निव ॥ ४ ॥,evamuktastu kaikeyyā rājā daśarathastadā | pratyuvāca tataḥ kruddho muhūrtaṃ vihvalanniva || 4 ||
+11,5,मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुंगवे । हन्तानार्ये ममामित्रे रामः प्रव्राजितो वनम् ॥ ५ ॥,mṛte mayi gate rāme vanaṃ manujapuṃgave | hantānārye mamāmitre rāmaḥ pravrājito vanam || 5 ||
+11,6,यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत्यं भविष्यति । अकीर्तिरतुला लोके ध्रुवं परिभवश्च मे ॥ ६ ॥,yadi satyaṃ bravīmyetattadasatyaṃ bhaviṣyati | akīrtiratulā loke dhruvaṃ paribhavaśca me || 6 ||
+11,7,तथा विलपतस्तस्य परिभ्रमितचेतसः । अस्तमभ्यगमत् सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ ७ ॥,tathā vilapatastasya paribhramitacetasaḥ | astamabhyagamat sūryo rajanī cābhyavartata || 7 ||
+11,8,स त्रियामा तथार्तस्य चन्द्रमण्डलमण्डिता । राज्ञो विलपमानस्य न व्यभासत शर्वरी ॥ ८ ॥,sa triyāmā tathārtasya candramaṇḍalamaṇḍitā | rājño vilapamānasya na vyabhāsata śarvarī || 8 ||
+11,9,तथैवोष्णं विनिःश्वस्य वृद्धो दशरथो नृपः । विललापार्तवद्दुःखं गगनासक्तलोचनः ॥ ९ ॥,tathaivoṣṇaṃ viniḥśvasya vṛddho daśaratho nṛpaḥ | vilalāpārtavadduḥkhaṃ gaganāsaktalocanaḥ || 9 ||
+11,10,न प्रभातं त्वयेच्छामि मयायं रचितो ऽञ्जलिः । अथ वा गम्यतां शीघ्रं नाहमिच्छामि निर्घृणाम् । नृशंसां कैकेयीं द्रष्टुं यत्कृते व्यसनं महत् ॥ १० ॥,na prabhātaṃ tvayecchāmi mayāyaṃ racito'ñjaliḥ | atha vā gamyatāṃ śīghraṃ nāhamicchāmi nirghṛṇām | nṛśaṃsāṃ kaikeyīṃ draṣṭuṃ yatkṛte vyasanaṃ mahat || 10 ||
+11,11,एवमुक्त्वा ततो राजा कैकेयीं संयताञ्जलिः । प्रसादयामास पुनः कैकेयीं चेदमब्रवीत् ॥ ११ ॥,evamuktvā tato rājā kaikeyīṃ saṃyatāñjaliḥ | prasādayāmāsa punaḥ kaikeyīṃ cedamabravīt || 11 ||
+11,12,साधुवृत्तस्य दीनस्य त्वद्गतस्य गतायुषः । प्रसादः क्रियतां देवि भद्रे राज्ञो विशेषतः ॥ १२ ॥,sādhuvṛttasya dīnasya tvadgatasya gatāyuṣaḥ | prasādaḥ kriyatāṃ devi bhadre rājño viśeṣataḥ || 12 ||
+11,13,शून्येन खलु सुश्रोणि मयेदं समुदाहृतम् । कुरु साधु प्रसादं मे बाले सहृदया ह्यसि ॥ १३ ॥,śūnyena khalu suśroṇi mayedaṃ samudāhṛtam | kuru sādhu prasādaṃ me bāle sahṛdayā hyasi || 13 ||
+11,14,विशुद्धभावस्य हि दुष्टभावा ताम्रेक्षणस्याश्रुकलस्य राज्ञः । श्रुत्वा विचित्रं करुणं विलापं भर्तुर्नृशंसा न चकार वाक्यम् ॥ १४ ॥,viśuddhabhāvasya hi duṣṭabhāvā tāmrekṣaṇasyāśrukalasya rājñaḥ | śrutvā vicitraṃ karuṇaṃ vilāpaṃ bharturnṛśaṃsā na cakāra vākyam || 14 ||
+11,15,ततः स राजा पुनरेव मूर्छितः प्रियामतुष्टां प्रतिकूलभाषिणीम् । समीक्ष्य पुत्रस्य विवासनं प्रति क्षितौ विसंज्ञो निपपात दुःखितः ॥ १५ ॥,tataḥ sa rājā punareva mūrchitaḥ priyāmatuṣṭāṃ pratikūlabhāṣiṇīm | samīkṣya putrasya vivāsanaṃ prati kṣitau visaṃjño nipapāta duḥkhitaḥ || 15 ||
+12,1,पुत्रशोकार्दितं पापा विसंज्ञं पतितं भुवि । विवेष्टमानमुदीक्ष्य सैक्ष्वाकमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥,putraśokārditaṃ pāpā visaṃjñaṃ patitaṃ bhuvi | viveṣṭamānamudīkṣya saikṣvākamidamabravīt || 1 ||
+12,2,पापं कृत्वेव किमिदं मम संश्रुत्य संश्रवम् । शेषे क्षितितले सन्नः स्थित्यां स्थातुं त्वमर्हसि ॥ २ ॥,pāpaṃ kṛtveva kimidaṃ mama saṃśrutya saṃśravam | śeṣe kṣititale sannaḥ sthityāṃ sthātuṃ tvamarhasi || 2 ||
+12,3,आहुः सत्यं हि परमं धर्मं धर्मविदो जनाः । सत्यमाश्रित्य हि मया त्वं च धर्मं प्रचोदितः ॥ ३ ॥,āhuḥ satyaṃ hi paramaṃ dharmaṃ dharmavido janāḥ | satyamāśritya hi mayā tvaṃ ca dharmaṃ pracoditaḥ || 3 ||
+12,4,संश्रुत्य शैब्यः श्येनाय स्वां तनुं जगतीपतिः । प्रदाय पक्षिणो राजञ्जगाम गतिमुत्तमाम् ॥ ४ ॥,saṃśrutya śaibyaḥ śyenāya svāṃ tanuṃ jagatīpatiḥ | pradāya pakṣiṇo rājañjagāma gatimuttamām || 4 ||
+12,5,तथ ह्यलर्कस्तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे । याचमाने स्वके नेत्रे उद्धृत्याविमना ददौ ॥ ५ ॥,tatha hyalarkastejasvī brāhmaṇe vedapārage | yācamāne svake netre uddhṛtyāvimanā dadau || 5 ||
+12,6,सरितां तु पतिः स्वल्पां मर्यादां सत्यमन्वितः । सत्यानुरोधात् समये वेलां खां नातिवर्तते ॥ ६ ॥,saritāṃ tu patiḥ svalpāṃ maryādāṃ satyamanvitaḥ | satyānurodhāt samaye velāṃ khāṃ nātivartate || 6 ||
+12,7,समयं च ममार्येमं यदि त्वं न करिष्यसि । अग्रतस्ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम् ॥ ७ ॥,samayaṃ ca mamāryemaṃ yadi tvaṃ na kariṣyasi | agrataste parityaktā parityakṣyāmi jīvitam || 7 ||
+12,8,एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया । नाशकत् पाशमुन्मोक्तुं बलिरिन्द्रकृतं यथा ॥ ८ ॥,evaṃ pracodito rājā kaikeyyā nirviśaṅkayā | nāśakat pāśamunmoktuṃ balirindrakṛtaṃ yathā || 8 ||
+12,9,उद्भ्रान्तहृदयश्चापि विवर्णवनदो ऽभवत् । स धुर्यो वै परिस्पन्दन्युगचक्रान्तरं यथा ॥ ९ ॥,udbhrāntahṛdayaścāpi vivarṇavanado'bhavat | sa dhuryo vai parispandanyugacakrāntaraṃ yathā || 9 ||
+12,10,विह्वलाभ्यां च नेत्राभ्यामपश्यन्निव भूमिपः । कृच्छ्राद्धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ १० ॥,vihvalābhyāṃ ca netrābhyāmapaśyanniva bhūmipaḥ | kṛcchrāddhairyeṇa saṃstabhya kaikeyīmidamabravīt || 10 ||
+12,11,यस्ते मन्त्रकृतः पाणिरग्नौ पापे मया धृतः । तं त्यजामि स्वजं चैव तव पुत्रं सह त्वया ॥ ११ ॥,yaste mantrakṛtaḥ pāṇiragnau pāpe mayā dhṛtaḥ | taṃ tyajāmi svajaṃ caiva tava putraṃ saha tvayā || 11 ||
+12,12,ततः पापसमाचारा कैकेयी पार्थिवं पुनः । उवाच परुषं वाक्यं वाक्यज्ञा रोषमूर्छिता ॥ १२ ॥,tataḥ pāpasamācārā kaikeyī pārthivaṃ punaḥ | uvāca paruṣaṃ vākyaṃ vākyajñā roṣamūrchitā || 12 ||
+12,13,किमिदं भाषसे राजन् वाक्यं गररुजोपमम् । आनाययितुमक्लिष्टं पुत्रं राममिहार्हसि ॥ १३ ॥,kimidaṃ bhāṣase rājan vākyaṃ gararujopamam | ānāyayitumakliṣṭaṃ putraṃ rāmamihārhasi || 13 ||
+12,14,स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम् । निःसपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ १४ ॥,sthāpya rājye mama sutaṃ kṛtvā rāmaṃ vanecaram | niḥsapatnāṃ ca māṃ kṛtvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi || 14 ||
+12,15,स नुन्न इव तीक्षेण प्रतोदेन हयोत्तमः । राजा प्रदोचितो ऽभीक्ष्णं कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ १५ ॥,sa nunna iva tīkṣeṇa pratodena hayottamaḥ | rājā pradocito'bhīkṣṇaṃ kaikeyīmidamabravīt || 15 ||
+12,16,धर्मबन्धेन बद्धो ऽस्मि नष्टा च मम चेतना । ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं रामं द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम् ॥ १६ ॥,dharmabandhena baddho'smi naṣṭā ca mama cetanā | jyeṣṭhaṃ putraṃ priyaṃ rāmaṃ draṣṭumicchāmi dhārmikam || 16 ||
+12,17,इति राज्ञो वचः श्रुत्वा कैकेयी तदनन्तरम् । स्वयमेवाब्रवीत् सूतं गच्छ त्वं राममानय ॥ १७ ॥,iti rājño vacaḥ śrutvā kaikeyī tadanantaram | svayamevābravīt sūtaṃ gaccha tvaṃ rāmamānaya || 17 ||
+12,18,ततः स राजा तं सूतं सन्नहर्षः सुतं प्रति । शोकारक्तेक्षणः श्रीमानुद्वीक्ष्योवाच धार्मिकः ॥ १८ ॥,tataḥ sa rājā taṃ sūtaṃ sannaharṣaḥ sutaṃ prati | śokāraktekṣaṇaḥ śrīmānudvīkṣyovāca dhārmikaḥ || 18 ||
+12,19,सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा दृष्ट्वा दीनं च पार्थिवम् । प्रगृहीताञ्जलिः किं चित्तस्माद्देशादपाक्रमन् ॥ १९ ॥,sumantraḥ karuṇaṃ śrutvā dṛṣṭvā dīnaṃ ca pārthivam | pragṛhītāñjaliḥ kiṃ cittasmāddeśādapākraman || 19 ||
+12,20,यदा वक्तुं स्वयं दैन्यान्न शशाक महीपतिः । तदा सुमन्त्रं मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह ॥ २० ॥,yadā vaktuṃ svayaṃ dainyānna śaśāka mahīpatiḥ | tadā sumantraṃ mantrajñā kaikeyī pratyuvāca ha || 20 ||
+12,21,सुमन्त्र रामं द्रक्ष्यामि शीघ्रमानय सुन्दरम् । स मन्यमानः कल्याणं हृदयेन ननन्द च ॥ २१ ॥,sumantra rāmaṃ drakṣyāmi śīghramānaya sundaram | sa manyamānaḥ kalyāṇaṃ hṛdayena nananda ca || 21 ||
+12,22,सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया । व्यक्तं रामो ऽभिषेकार्थमिहायास्यति धर्मवित् ॥ २२ ॥,sumantraścintayāmāsa tvaritaṃ coditastayā | vyaktaṃ rāmo'bhiṣekārthamihāyāsyati dharmavit || 22 ||
+12,23,इति सूतो मतिं कृत्वा हर्षेण महता पुनः । निर्जगाम महातेजा राघवस्य दिदृक्षया ॥ २३ ॥,iti sūto matiṃ kṛtvā harṣeṇa mahatā punaḥ | nirjagāma mahātejā rāghavasya didṛkṣayā || 23 ||
+12,24,ततः पुरस्तात् सहसा विनिर्गतो महीपतीन्द्वारगतान् विलोकयन् । ददर्श पौरान् विविधान्महाधनानुपस्थितान्द्वारमुपेत्य विष्ठितान् ॥ २४ ॥,tataḥ purastāt sahasā vinirgato mahīpatīndvāragatān vilokayan | dadarśa paurān vividhānmahādhanānupasthitāndvāramupetya viṣṭhitān || 24 ||
+13,1,ते तु तां रजनीमुष्य ब्राह्मणा वेदपारगाः । उपतस्थुरुपस्थानं सहराजपुरोहिताः ॥ १ ॥,te tu tāṃ rajanīmuṣya brāhmaṇā vedapāragāḥ | upatasthurupasthānaṃ saharājapurohitāḥ || 1 ||
+13,2,अमात्या बलमुख्याश्च मुख्या ये निगमस्य च । राघवस्याभिषेकार्थे प्रीयमाणास्तु संगताः ॥ २ ॥,amātyā balamukhyāśca mukhyā ye nigamasya ca | rāghavasyābhiṣekārthe prīyamāṇāstu saṃgatāḥ || 2 ||
+13,3,उदिते विमले सूर्ये पुष्ये चाभ्यागते ऽहनि । अभिषेकाय रामस्य द्विजेन्द्रैरुपकल्पितम् ॥ ३ ॥,udite vimale sūrye puṣye cābhyāgate'hani | abhiṣekāya rāmasya dvijendrairupakalpitam || 3 ||
+13,4,काञ्चना जलकुम्भाश्च भद्रपीठं स्वलंकृतम् । रामश्च सम्यगास्तीर्णो भास्वरा व्याघ्रचर्मणा ॥ ४ ॥,kāñcanā jalakumbhāśca bhadrapīṭhaṃ svalaṃkṛtam | rāmaśca samyagāstīrṇo bhāsvarā vyāghracarmaṇā || 4 ||
+13,5,गङ्गायमुनयोः पुण्यात् संगमादाहृतं जलम् । याश्चान्याः सरितः पुण्या ह्रदाः कूपाः सरांसि च ॥ ५ ॥,gaṅgāyamunayoḥ puṇyāt saṃgamādāhṛtaṃ jalam | yāścānyāḥ saritaḥ puṇyā hradāḥ kūpāḥ sarāṃsi ca || 5 ||
+13,6,प्राग्वाहाश्चोर्ध्ववाहाश्च तिर्यग्वाहाः समाहिताः । ताभ्यश्चैवाहृतं तोयं समुद्रेभ्यश्च सर्वशः ॥ ६ ॥,prāgvāhāścordhvavāhāśca tiryagvāhāḥ samāhitāḥ | tābhyaścaivāhṛtaṃ toyaṃ samudrebhyaśca sarvaśaḥ || 6 ||
+13,7,क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भाः सुमनसः पयः । सलाजाः क्षीरिभिश्छन्ना घटाः काञ्चनराजताः । पद्मोत्पलयुता भान्ति पूर्णाः परमवारिणा ॥ ७ ॥,kṣaudraṃ dadhi ghṛtaṃ lājā darbhāḥ sumanasaḥ payaḥ | salājāḥ kṣīribhiśchannā ghaṭāḥ kāñcanarājatāḥ | padmotpalayutā bhānti pūrṇāḥ paramavāriṇā || 7 ||
+13,8,चन्द्रांशुविकचप्रख्यं पाण्डुरं रत्नभूषितम् । सज्जं तिष्ठति रामस्य वालव्यजनमुत्तमम् ॥ ८ ॥,candrāṃśuvikacaprakhyaṃ pāṇḍuraṃ ratnabhūṣitam | sajjaṃ tiṣṭhati rāmasya vālavyajanamuttamam || 8 ||
+13,9,चन्द्रमण्डलसंकाशमातपत्रं च पाण्डुरम् । सज्जं द्युतिकरं श्रीमदभिषेकपुरस्कृतम् ॥ ९ ॥,candramaṇḍalasaṃkāśamātapatraṃ ca pāṇḍuram | sajjaṃ dyutikaraṃ śrīmadabhiṣekapuraskṛtam || 9 ||
+13,10,पाण्डुरश्च वृषः सज्जः पाण्डुराश्वश्च सुस्थितः । प्रस्रुतश्च गजः श्रीमानौपवाह्यः प्रतीक्षते ॥ १० ॥,pāṇḍuraśca vṛṣaḥ sajjaḥ pāṇḍurāśvaśca susthitaḥ | prasrutaśca gajaḥ śrīmānaupavāhyaḥ pratīkṣate || 10 ||
+13,11,अष्टौ कन्याश्च मङ्गल्याः सर्वाभरणभूषिताः । वादित्राणि च सर्वाणि बन्दिनश्च तथापरे ॥ ११ ॥,aṣṭau kanyāśca maṅgalyāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ | vāditrāṇi ca sarvāṇi bandinaśca tathāpare || 11 ||
+13,12,इक्ष्वाकूणां यथा राज्ये संभ्रियेताभिषेचनम् । तथा जातीयामादाय राजपुत्राभिषेचनम् ॥ १२ ॥,ikṣvākūṇāṃ yathā rājye saṃbhriyetābhiṣecanam | tathā jātīyāmādāya rājaputrābhiṣecanam || 12 ||
+13,13,ते राजवचनात्तत्र समवेता महीपतिम् । अपश्यन्तो ऽब्रुवन् को नु राज्ञो नः प्रतिवेदयेत् ॥ १३ ॥,te rājavacanāttatra samavetā mahīpatim | apaśyanto'bruvan ko nu rājño naḥ prativedayet || 13 ||
+13,14,न पश्यामश्च राजानमुदितश्च दिवाकरः । यौवराज्याभिषेकश्च सज्जो रामस्य धीमतः ॥ १४ ॥,na paśyāmaśca rājānamuditaśca divākaraḥ | yauvarājyābhiṣekaśca sajjo rāmasya dhīmataḥ || 14 ||
+13,15,इति तेषु ब्रुवाणेषु सार्वभौमान्महीपतीन् । अब्रवीत्तानिदं सर्वान् सुमन्त्रो राजसत्कृतः ॥ १५ ॥,iti teṣu bruvāṇeṣu sārvabhaumānmahīpatīn | abravīttānidaṃ sarvān sumantro rājasatkṛtaḥ || 15 ||
+13,16,अयं पृच्छामि वचनात् सुखमायुष्मतामहम् । राज्ञः संप्रतिबुद्धस्य यच्चागमनकारणम् ॥ १६ ॥,ayaṃ pṛcchāmi vacanāt sukhamāyuṣmatāmaham | rājñaḥ saṃpratibuddhasya yaccāgamanakāraṇam || 16 ||
+13,17,इत्युक्त्वान्तःपुरद्वारमाजगाम पुराणवित् । आशीर्भिर्गुणयुक्ताभिरभितुष्टाव राघवम् ॥ १७ ॥,ityuktvāntaḥpuradvāramājagāma purāṇavit | āśīrbhirguṇayuktābhirabhituṣṭāva rāghavam || 17 ||
+13,18,गता भगवती रात्रिरहः शिवमुपस्थितम् । बुध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम् ॥ १८ ॥,gatā bhagavatī rātrirahaḥ śivamupasthitam | budhyasva nṛpaśārdūla kuru kāryamanantaram || 18 ||
+13,19,ब्राह्मणा ब��मुख्याश्च नैगमाश्चागता नृप । दर्शनं प्रतिकाङ्क्षन्ते प्रतिबुध्यस्व राघव ॥ १९ ॥,brāhmaṇā balamukhyāśca naigamāścāgatā nṛpa | darśanaṃ pratikāṅkṣante pratibudhyasva rāghava || 19 ||
+13,20,स्तुवन्तं तं तदा सूतं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम् । प्रतिबुध्य ततो राजा इदं वचनमब्रवीत् ॥ २० ॥,stuvantaṃ taṃ tadā sūtaṃ sumantraṃ mantrakovidam | pratibudhya tato rājā idaṃ vacanamabravīt || 20 ||
+13,21,न चैव संप्रसुतो ऽहमानयेदाशु राघवम् । इति राजा दशरथः सूतं तत्रान्वशात् पुनः ॥ २१ ॥,na caiva saṃprasuto'hamānayedāśu rāghavam | iti rājā daśarathaḥ sūtaṃ tatrānvaśāt punaḥ || 21 ||
+13,22,स राजवचनं श्रुत्वा शिरसा प्रतिपूज्य तम् । निर्जगाम नृपावासान्मन्यमानः प्रियं महत् ॥ २२ ॥,sa rājavacanaṃ śrutvā śirasā pratipūjya tam | nirjagāma nṛpāvāsānmanyamānaḥ priyaṃ mahat || 22 ||
+13,23,प्रपन्नो राजमार्गं च पताका ध्वजशोभितम् । स सूतस्तत्र शुश्राव रामाधिकरणाः कथाः ॥ २३ ॥,prapanno rājamārgaṃ ca patākā dhvajaśobhitam | sa sūtastatra śuśrāva rāmādhikaraṇāḥ kathāḥ || 23 ||
+13,24,ततो ददर्श रुचिरं कैलाससदृशप्रभम् । रामवेश्म सुमन्त्रस्तु शक्रवेश्मसमप्रभम् ॥ २४ ॥,tato dadarśa ruciraṃ kailāsasadṛśaprabham | rāmaveśma sumantrastu śakraveśmasamaprabham || 24 ||
+13,25,महाकपाटपिहितं वितर्दिशतशोभितम् । काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम् ॥ २५ ॥,mahākapāṭapihitaṃ vitardiśataśobhitam | kāñcanapratimaikāgraṃ maṇividrumatoraṇam || 25 ||
+13,26,शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमम् । दामभिर्वरमाल्यानां सुमहद्भिरलंकृतम् ॥ २६ ॥,śāradābhraghanaprakhyaṃ dīptaṃ meruguhopamam | dāmabhirvaramālyānāṃ sumahadbhiralaṃkṛtam || 26 ||
+13,27,स वाजियुक्तेन रथेन सारथिर्नराकुलं राजकुलं विलोकयन् । ततः समासाद्य महाधनं महत् प्रहृष्टरोमा स बभूव सारथिः ॥ २७ ॥,sa vājiyuktena rathena sārathirnarākulaṃ rājakulaṃ vilokayan | tataḥ samāsādya mahādhanaṃ mahat prahṛṣṭaromā sa babhūva sārathiḥ || 27 ||
+13,28,तदद्रिकूटाचलमेघसंनिभं महाविमानोत्तमवेश्मसंघवत् । अवार्यमाणः प्रविवेश सारथिः प्रभूतरत्नं मकरो यथार्णवम् ॥ २८ ॥,tadadrikūṭācalameghasaṃnibhaṃ mahāvimānottamaveśmasaṃghavat | avāryamāṇaḥ praviveśa sārathiḥ prabhūtaratnaṃ makaro yathārṇavam || 28 ||
+14,1,स तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम् । प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित् ॥ १ ॥,sa tadantaḥpuradvāraṃ samatītya janākulam | praviviktāṃ tataḥ kakṣyāmāsasāda purāṇavit || 1 ||
+14,2,प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः । अप्रमादिभिरेकाग्रैः स्वनुरक्तैरधिष्ठिताम् ॥ २ ॥,prāsakārmukabibhradbhiryuvabhirmṛṣṭakuṇḍalaiḥ | apramādibhirekāgraiḥ svanuraktairadhiṣṭhitām || 2 ||
+14,3,तत्र काषायिणो वृद्धान् वेत्रपाणीन् स्वलंकृतान् । ददर्श विष्ठितान्द्वारि स्त्र्यध्यक्षान् सुसमाहितान् ॥ ३ ॥,tatra kāṣāyiṇo vṛddhān vetrapāṇīn svalaṃkṛtān | dadarśa viṣṭhitāndvāri stryadhyakṣān susamāhitān || 3 ||
+14,4,ते समीक्ष्य समायान्तं रामप्रियचिकीर्षवः । सहभार्याय रामाय क्षिप्रम���वाचचक्षिरे ॥ ४ ॥,te samīkṣya samāyāntaṃ rāmapriyacikīrṣavaḥ | sahabhāryāya rāmāya kṣipramevācacakṣire || 4 ||
+14,5,प्रतिवेदितमाज्ञाय सूतमभ्यन्तरं पितुः । तत्रैवानाययामास राघवः प्रियकाम्यया ॥ ५ ॥,prativeditamājñāya sūtamabhyantaraṃ pituḥ | tatraivānāyayāmāsa rāghavaḥ priyakāmyayā || 5 ||
+14,6,तं वैश्रवणसंकाशमुपविष्टं स्वलंकृतम् । दादर्श सूतः पर्यङ्के सौवणो सोत्तरच्छदे ॥ ६ ॥,taṃ vaiśravaṇasaṃkāśamupaviṣṭaṃ svalaṃkṛtam | dādarśa sūtaḥ paryaṅke sauvaṇo sottaracchade || 6 ||
+14,7,वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना । अनुलिप्तं परार्ध्येन चन्दनेन परंतपम् ॥ ७ ॥,varāharudhirābheṇa śucinā ca sugandhinā | anuliptaṃ parārdhyena candanena paraṃtapam || 7 ||
+14,8,स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया । उपेतं सीतया भूयश्चित्रया शशिनं यथा ॥ ८ ॥,sthitayā pārśvataścāpi vālavyajanahastayā | upetaṃ sītayā bhūyaścitrayā śaśinaṃ yathā || 8 ||
+14,9,तं तपन्तमिवादित्यमुपपन्नं स्वतेजसा । ववन्दे वरदं बन्दी नियमज्ञो विनीतवत् ॥ ९ ॥,taṃ tapantamivādityamupapannaṃ svatejasā | vavande varadaṃ bandī niyamajño vinītavat || 9 ||
+14,10,प्राञ्जलिस्तु सुखं पृष्ट्वा विहारशयनासने । राजपुत्रमुवाचेदं सुमन्त्रो राजसत्कृतः ॥ १० ॥,prāñjalistu sukhaṃ pṛṣṭvā vihāraśayanāsane | rājaputramuvācedaṃ sumantro rājasatkṛtaḥ || 10 ||
+14,11,कौसल्या सुप्रभा देव पिता त्वं द्रष्टुमिच्छति । महिष्या सह कैकेय्या गम्यतां तत्र माचिरम् ॥ ११ ॥,kausalyā suprabhā deva pitā tvaṃ draṣṭumicchati | mahiṣyā saha kaikeyyā gamyatāṃ tatra māciram || 11 ||
+14,12,एवमुक्तस्तु संहृष्टो नरसिंहो महाद्युतिः । ततः संमानयामास सीतामिदमुवाच ह ॥ १२ ॥,evamuktastu saṃhṛṣṭo narasiṃho mahādyutiḥ | tataḥ saṃmānayāmāsa sītāmidamuvāca ha || 12 ||
+14,13,देवि देवश्च देवी च समागम्य मदन्तरे । मन्त्रेयेते ध्रुवं किं चिदभिषेचनसंहितम् ॥ १३ ॥,devi devaśca devī ca samāgamya madantare | mantreyete dhruvaṃ kiṃ cidabhiṣecanasaṃhitam || 13 ||
+14,14,लक्षयित्वा ह्यभिप्रायं प्रियकामा सुदक्षिणा । संचोदयति राजानं मदर्थं मदिरेक्षणा ॥ १४ ॥,lakṣayitvā hyabhiprāyaṃ priyakāmā sudakṣiṇā | saṃcodayati rājānaṃ madarthaṃ madirekṣaṇā || 14 ||
+14,15,यादृशी परिषत्तत्र तादृशो दूत आगतः । ध्रुवमद्यैव मां राजा यौवराज्ये ऽभिषेक्ष्यति ॥ १५ ॥,yādṛśī pariṣattatra tādṛśo dūta āgataḥ | dhruvamadyaiva māṃ rājā yauvarājye'bhiṣekṣyati || 15 ||
+14,16,हन्त शीघ्रमितो गत्वा द्रक्ष्यामि च महीपतिः । सह त्वं परिवारेण सुखमास्स्व रमस्य च ॥ १६ ॥,hanta śīghramito gatvā drakṣyāmi ca mahīpatiḥ | saha tvaṃ parivāreṇa sukhamāssva ramasya ca || 16 ||
+14,17,पतिसंमानिता सीता भर्तारमसितेक्षणा । आद्वारमनुवव्राज मङ्गलान्यभिदध्युषी ॥ १७ ॥,patisaṃmānitā sītā bhartāramasitekṣaṇā | ādvāramanuvavrāja maṅgalānyabhidadhyuṣī || 17 ||
+14,18,स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च । ततः पावकसंकाशमारुरोह रथोत्तमम् ॥ १८ ॥,sa sarvānarthino dṛṣṭvā sametya pratinandya ca | tataḥ pāvakasaṃkāśamāruroha rathottamam || 18 ||
+14,19,मुष्णन्तमिव चक्षूंषि प्रभय�� हेमवर्चसं । करेणुशिशुकल्पैश्च युक्तं परमवाजिभिः ॥ १९ ॥,muṣṇantamiva cakṣūṃṣi prabhayā hemavarcasaṃ | kareṇuśiśukalpaiśca yuktaṃ paramavājibhiḥ || 19 ||
+14,20,हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवाशुगम् । प्रययौ तूर्णमास्थाय राघवो ज्वलितः श्रिया ॥ २० ॥,hariyuktaṃ sahasrākṣo rathamindra ivāśugam | prayayau tūrṇamāsthāya rāghavo jvalitaḥ śriyā || 20 ||
+14,21,स पर्जन्य इवाकाशे स्वनवानभिनादयन् । निकेतान्निर्ययौ श्रीमान्महाभ्रादिव चन्द्रमाः ॥ २१ ॥,sa parjanya ivākāśe svanavānabhinādayan | niketānniryayau śrīmānmahābhrādiva candramāḥ || 21 ||
+14,22,छत्रचामरपाणिस्तु लक्ष्मणो राघवानुजः । जुगोप भ्रातरं भ्राता रथमास्थाय पृष्ठतः ॥ २२ ॥,chatracāmarapāṇistu lakṣmaṇo rāghavānujaḥ | jugopa bhrātaraṃ bhrātā rathamāsthāya pṛṣṭhataḥ || 22 ||
+14,23,ततो हलहलाशब्दस्तुमुलः समजायत । तस्य निष्क्रममाणस्य जनौघस्य समन्ततः ॥ २३ ॥,tato halahalāśabdastumulaḥ samajāyata | tasya niṣkramamāṇasya janaughasya samantataḥ || 23 ||
+14,24,स राघवस्तत्र कथाप्रलापं शुश्राव लोकस्य समागतस्य । आत्माधिकारा विविधाश्च वाचः प्रहृष्टरूपस्य पुरे जनस्य ॥ २४ ॥,sa rāghavastatra kathāpralāpaṃ śuśrāva lokasya samāgatasya | ātmādhikārā vividhāśca vācaḥ prahṛṣṭarūpasya pure janasya || 24 ||
+14,25,एष श्रियं गच्छति राघवो ऽद्य राजप्रसादाद्विपुलां गमिष्यन् । एते वयं सर्वसमृद्धकामा येषामयं नो भविता प्रशास्ता । लाभो जनस्यास्य यदेष सर्वं प्रपत्स्यते राष्ट्रमिदं चिराय ॥ २५ ॥,eṣa śriyaṃ gacchati rāghavo'dya rājaprasādādvipulāṃ gamiṣyan | ete vayaṃ sarvasamṛddhakāmā yeṣāmayaṃ no bhavitā praśāstā | lābho janasyāsya yadeṣa sarvaṃ prapatsyate rāṣṭramidaṃ cirāya || 25 ||
+14,26,स घोषवद्भिश्च हयैः सनागैः पुरःसरैः स्वस्तिकसूतमागधैः । महीयमानः प्रवरैश्च वादकैरभिष्टुतो वैश्रवणो यथा ययौ ॥ २६ ॥,sa ghoṣavadbhiśca hayaiḥ sanāgaiḥ puraḥsaraiḥ svastikasūtamāgadhaiḥ | mahīyamānaḥ pravaraiśca vādakairabhiṣṭuto vaiśravaṇo yathā yayau || 26 ||
+14,27,करेणुमातङ्गरथाश्वसंकुलं महाजनौघैः परिपूर्णचत्वरम् । प्रभूतरत्नं बहुपण्यसंचयं ददर्श रामो रुचिरं महापथम् ॥ २७ ॥,kareṇumātaṅgarathāśvasaṃkulaṃ mahājanaughaiḥ paripūrṇacatvaram | prabhūtaratnaṃ bahupaṇyasaṃcayaṃ dadarśa rāmo ruciraṃ mahāpatham || 27 ||
+15,1,स रामो रथमास्थाय संप्रहृष्टसुहृज्जनः । अपश्यन्नगरं श्रीमान्नानाजनसमाकुलम् ॥ १ ॥,sa rāmo rathamāsthāya saṃprahṛṣṭasuhṛjjanaḥ | apaśyannagaraṃ śrīmānnānājanasamākulam || 1 ||
+15,2,स गृहैरभ्रसंकाशैः पाण्डुरैरुपशोभितम् । राजमार्गं ययौ रामो मध्येनागरुधूपितम् ॥ २ ॥,sa gṛhairabhrasaṃkāśaiḥ pāṇḍurairupaśobhitam | rājamārgaṃ yayau rāmo madhyenāgarudhūpitam || 2 ||
+15,3,शोभमानमसंबाधं तं राजपथमुत्तमम् । संवृतं विविधैः पण्यैर्भक्ष्यैरुच्चावचैरपि ॥ ३ ॥,śobhamānamasaṃbādhaṃ taṃ rājapathamuttamam | saṃvṛtaṃ vividhaiḥ paṇyairbhakṣyairuccāvacairapi || 3 ||
+15,4,आशीर्वादान्बहूञ् शृण्वन् सुहृद्भिः समुदीरितान् । यथार्हं चापि संपूज्य सर्वानेव नरान्ययौ ॥ ४ ॥,āśīrvādānbahūñ śṛṇvan suhṛdbhiḥ samudīritān | yathārhaṃ cāpi saṃpūjya sarvāneva narānyayau || 4 ||
+15,5,पितामहैराचरितं तथैव प्रपितामहैः । अद्योपादाय तं मार्गमभिषिक्तो ऽनुपालय ॥ ५ ॥,pitāmahairācaritaṃ tathaiva prapitāmahaiḥ | adyopādāya taṃ mārgamabhiṣikto'nupālaya || 5 ||
+15,6,यथा स्म लालिताः पित्रा यथा पूर्वैः पितामहैः । ततः सुखतरं सर्वे रामे वत्स्याम राजनि ॥ ६ ॥,yathā sma lālitāḥ pitrā yathā pūrvaiḥ pitāmahaiḥ | tataḥ sukhataraṃ sarve rāme vatsyāma rājani || 6 ||
+15,7,अलमद्य हि भुक्तेन परमार्थैरलं च नः । यथा पश्याम निर्यान्तं रामं राज्ये प्रतिष्ठितम् ॥ ७ ॥,alamadya hi bhuktena paramārthairalaṃ ca naḥ | yathā paśyāma niryāntaṃ rāmaṃ rājye pratiṣṭhitam || 7 ||
+15,8,अतो हि न प्रियतरं नान्यत् किं चिद्भविष्यति । यथाभिषेको रामस्य राज्येनामिततेजसः ॥ ८ ॥,ato hi na priyataraṃ nānyat kiṃ cidbhaviṣyati | yathābhiṣeko rāmasya rājyenāmitatejasaḥ || 8 ||
+15,9,एताश्चान्याश्च सुहृदामुदासीनः कथाः शुभाः । आत्मसंपूजनीः शृण्वन्ययौ रामो महापथम् ॥ ९ ॥,etāścānyāśca suhṛdāmudāsīnaḥ kathāḥ śubhāḥ | ātmasaṃpūjanīḥ śṛṇvanyayau rāmo mahāpatham || 9 ||
+15,10,न हि तस्मान्मनः कश्चिच्चक्षुषी वा नरोत्तमात् । नरः शक्नोत्यपाक्रष्टुमतिक्रान्ते ऽपि राघवे ॥ १० ॥,na hi tasmānmanaḥ kaściccakṣuṣī vā narottamāt | naraḥ śaknotyapākraṣṭumatikrānte'pi rāghave || 10 ||
+15,11,सर्वेषां स हि धर्मात्मा वर्णानां कुरुते दयाम् । चतुर्णां हि वयःस्थानां तेन ते तमनुव्रताः ॥ ११ ॥,sarveṣāṃ sa hi dharmātmā varṇānāṃ kurute dayām | caturṇāṃ hi vayaḥsthānāṃ tena te tamanuvratāḥ || 11 ||
+15,12,स राजकुलमासाद्य महेन्द्रभवनोपमम् । राजपुत्रः पितुर्वेश्म प्रविवेश श्रिया ज्वलन् ॥ १२ ॥,sa rājakulamāsādya mahendrabhavanopamam | rājaputraḥ piturveśma praviveśa śriyā jvalan || 12 ||
+15,13,स सर्वाः समतिक्रम्य कक्ष्या दशरथात्मजः । संनिवर्त्य जनं सर्वं शुद्धान्तःपुरमभ्यगात् ॥ १३ ॥,sa sarvāḥ samatikramya kakṣyā daśarathātmajaḥ | saṃnivartya janaṃ sarvaṃ śuddhāntaḥpuramabhyagāt || 13 ||
+15,14,ततः प्रविष्टे पितुरन्तिकं तदा जनः स सर्वो मुदितो नृपात्मजे । प्रतीक्षते तस्य पुनः स्म निर्गमं यथोदयं चन्द्रमसः सरित्पतिः ॥ १४ ॥,tataḥ praviṣṭe piturantikaṃ tadā janaḥ sa sarvo mudito nṛpātmaje | pratīkṣate tasya punaḥ sma nirgamaṃ yathodayaṃ candramasaḥ saritpatiḥ || 14 ||
+16,1,स ददर्शासने रामो निषण्णं पितरं शुभे । कैकेयीसहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता ॥ १ ॥,sa dadarśāsane rāmo niṣaṇṇaṃ pitaraṃ śubhe | kaikeyīsahitaṃ dīnaṃ mukhena pariśuṣyatā || 1 ||
+16,2,स पितुश्चरणौ पूर्वमभिवाद्य विनीतवत् । ततो ववन्दे चरणौ कैकेय्याः सुसमाहितः ॥ २ ॥,sa pituścaraṇau pūrvamabhivādya vinītavat | tato vavande caraṇau kaikeyyāḥ susamāhitaḥ || 2 ||
+16,3,रामेत्युक्त्वा च वचनं वाष्पपर्याकुलेक्षणः । शशाक नृपतिर्दीनो नेक्षितुं नाभिभाषितुम् ॥ ३ ॥,rāmetyuktvā ca vacanaṃ vāṣpaparyākulekṣaṇaḥ | śaśāka nṛpatirdīno nekṣituṃ nābhibhāṣitum || 3 ||
+16,4,तदपूर्वं नरपतेर्दृष्ट्वा रूपं भयावहम् । राम�� ऽपि भयमापन्नः पदा स्पृष्ट्वेव पन्नगम् ॥ ४ ॥,tadapūrvaṃ narapaterdṛṣṭvā rūpaṃ bhayāvaham | rāmo'pi bhayamāpannaḥ padā spṛṣṭveva pannagam || 4 ||
+16,5,इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसंतापकर्शितम् । निःश्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसं ॥ ५ ॥,indriyairaprahṛṣṭaistaṃ śokasaṃtāpakarśitam | niḥśvasantaṃ mahārājaṃ vyathitākulacetasaṃ || 5 ||
+16,6,ऊर्मि मालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम् । उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा ॥ ६ ॥,ūrmi mālinamakṣobhyaṃ kṣubhyantamiva sāgaram | upaplutamivādityamuktānṛtamṛṣiṃ yathā || 6 ||
+16,7,अचिन्त्यकल्पं हि पितुस्तं शोकमुपधारयन् । बभूव संरब्धतरः समुद्र इव पर्वणि ॥ ७ ॥,acintyakalpaṃ hi pitustaṃ śokamupadhārayan | babhūva saṃrabdhataraḥ samudra iva parvaṇi || 7 ||
+16,8,चिन्तयामास च तदा रामः पितृहिते रतः । किंस्विदद्यैव नृपतिर्न मां प्रत्यभिनन्दति ॥ ८ ॥,cintayāmāsa ca tadā rāmaḥ pitṛhite rataḥ | kiṃsvidadyaiva nṛpatirna māṃ pratyabhinandati || 8 ||
+16,9,अन्यदा मां पिता दृष्ट्वा कुपितो ऽपि प्रसीदति । तस्य मामद्य संप्रेक्ष्य किमायासः प्रवर्तते ॥ ९ ॥,anyadā māṃ pitā dṛṣṭvā kupito'pi prasīdati | tasya māmadya saṃprekṣya kimāyāsaḥ pravartate || 9 ||
+16,10,स दीन इव शोकार्तो विषण्णवदनद्युतिः । कैकेयीमभिवाद्यैव रामो वचनमब्रवीत् ॥ १० ॥,sa dīna iva śokārto viṣaṇṇavadanadyutiḥ | kaikeyīmabhivādyaiva rāmo vacanamabravīt || 10 ||
+16,11,कच्चिन्मया नापराद्धमज्ञानाद् येन मे पिता । कुपितस्तन्ममाचक्ष्व त्वं चैवैनं प्रसादय ॥ ११ ॥,kaccinmayā nāparāddhamajñānād yena me pitā | kupitastanmamācakṣva tvaṃ caivainaṃ prasādaya || 11 ||
+16,12,विवर्णवदनो दीनो न हि मामभिभाषते । शारीरो मानसो वापि कच्चिदेनं न बाधते । संतापो वाभितापो वा दुर्लभं हि सदा सुखम् ॥ १२ ॥,vivarṇavadano dīno na hi māmabhibhāṣate | śārīro mānaso vāpi kaccidenaṃ na bādhate | saṃtāpo vābhitāpo vā durlabhaṃ hi sadā sukham || 12 ||
+16,13,कच्चिन्न किं चिद्भरते कुमारे प्रियदर्शने । शत्रुघ्ने वा महासत्त्वे मातॄणां वा ममाशुभम् ॥ १३ ॥,kaccinna kiṃ cidbharate kumāre priyadarśane | śatrughne vā mahāsattve mātṝṇāṃ vā mamāśubham || 13 ||
+16,14,अतोषयन्महाराजमकुर्वन् वा पितुर्वचः । मुहूर्तमपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे ॥ १४ ॥,atoṣayanmahārājamakurvan vā piturvacaḥ | muhūrtamapi neccheyaṃ jīvituṃ kupite nṛpe || 14 ||
+16,15,यतोमूलं नरः पश्येत् प्रादुर्भावमिहात्मनः । कथं तस्मिन्न वर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते ॥ १५ ॥,yatomūlaṃ naraḥ paśyet prādurbhāvamihātmanaḥ | kathaṃ tasminna varteta pratyakṣe sati daivate || 15 ||
+16,16,कच्चित्ते परुषं किं चिदभिमानात् पिता मम । उक्तो भवत्या कोपेन यत्रास्य लुलितं मनः ॥ १६ ॥,kaccitte paruṣaṃ kiṃ cidabhimānāt pitā mama | ukto bhavatyā kopena yatrāsya lulitaṃ manaḥ || 16 ||
+16,17,एतदाचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिपृच्छतः । किंनिमित्तमपूर्वो ऽयं विकारो मनुजाधिपे ॥ १७ ॥,etadācakṣva me devi tattvena paripṛcchataḥ | kiṃnimittamapūrvo'yaṃ vikāro manujādhipe || 17 ||
+16,18,अहं हि वचनाद् राज्ञः पतेयमपि पावके । भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं मज्जेयमपि चार्णवे । नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च ॥ १८ ॥,ahaṃ hi vacanād rājñaḥ pateyamapi pāvake | bhakṣayeyaṃ viṣaṃ tīkṣṇaṃ majjeyamapi cārṇave | niyukto guruṇā pitrā nṛpeṇa ca hitena ca || 18 ||
+16,19,तद्ब्रूहि वचनं देवि राज्ञो यदभिकाङ्क्षितम् । करिष्ये प्रतिजाने च रामो द्विर्नाभिभाषते ॥ १९ ॥,tadbrūhi vacanaṃ devi rājño yadabhikāṅkṣitam | kariṣye pratijāne ca rāmo dvirnābhibhāṣate || 19 ||
+16,20,तमार्जवसमायुक्तमनार्या सत्यवादिनम् । उवाच रामं कैकेयी वचनं भृशदारुणम् ॥ २० ॥,tamārjavasamāyuktamanāryā satyavādinam | uvāca rāmaṃ kaikeyī vacanaṃ bhṛśadāruṇam || 20 ||
+16,21,पुरा देवासुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव । रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महारणे ॥ २१ ॥,purā devāsure yuddhe pitrā te mama rāghava | rakṣitena varau dattau saśalyena mahāraṇe || 21 ||
+16,22,तत्र मे याचितो राजा भरतस्याभिषेचनम् । गमनं दण्डकारण्ये तव चाद्यैव राघव ॥ २२ ॥,tatra me yācito rājā bharatasyābhiṣecanam | gamanaṃ daṇḍakāraṇye tava cādyaiva rāghava || 22 ||
+16,23,यदि सत्यप्रतिज्ञं त्वं पितरं कर्तुमिच्छसि । आत्मानं च नररेष्ठ मम वाक्यमिदं शृणु ॥ २३ ॥,yadi satyapratijñaṃ tvaṃ pitaraṃ kartumicchasi | ātmānaṃ ca narareṣṭha mama vākyamidaṃ śṛṇu || 23 ||
+16,24,स निदेशे पितुस्तिष्ठ यथा तेन प्रतिश्रुतम् । त्वयारण्यं प्रवेष्टव्यं नव वर्षाणि पञ्च च ॥ २४ ॥,sa nideśe pitustiṣṭha yathā tena pratiśrutam | tvayāraṇyaṃ praveṣṭavyaṃ nava varṣāṇi pañca ca || 24 ||
+16,25,सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः । अभिषेकमिमं त्यक्त्वा जटाचीरधरो वस ॥ २५ ॥,sapta sapta ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyamāśritaḥ | abhiṣekamimaṃ tyaktvā jaṭācīradharo vasa || 25 ||
+16,26,भरतः कोसलपुरे प्रशास्तु वसुधामिमाम् । नानारत्नसमाकीर्णां सवाजिरथकुञ्जराम् ॥ २६ ॥,bharataḥ kosalapure praśāstu vasudhāmimām | nānāratnasamākīrṇāṃ savājirathakuñjarām || 26 ||
+16,27,तदप्रियममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम् । श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदमब्रवीत् ॥ २७ ॥,tadapriyamamitraghno vacanaṃ maraṇopamam | śrutvā na vivyathe rāmaḥ kaikeyīṃ cedamabravīt || 27 ||
+16,28,एवमस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुमहं त्वतः । जटाचीरधरो राज्ञः प्रतिज्ञामनुपालयन् ॥ २८ ॥,evamastu gamiṣyāmi vanaṃ vastumahaṃ tvataḥ | jaṭācīradharo rājñaḥ pratijñāmanupālayan || 28 ||
+16,29,इदं तु ज्ञातुमिच्छामि किमर्थं मां महीपतिः । नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापुरमरिंदमः ॥ २९ ॥,idaṃ tu jñātumicchāmi kimarthaṃ māṃ mahīpatiḥ | nābhinandati durdharṣo yathāpuramariṃdamaḥ || 29 ||
+16,30,मन्युर्न च त्वया कार्यो देवि ब्रूहि तवाग्रतः । यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः ॥ ३० ॥,manyurna ca tvayā kāryo devi brūhi tavāgrataḥ | yāsyāmi bhava suprītā vanaṃ cīrajaṭādharaḥ || 30 ||
+16,31,हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च । नियुज्यमानो विश्रब्धं किं न कुर्यादहं प्रियम् ॥ ३१ ॥,hitena guruṇā pitrā kṛtajñena nṛpeṇa ca | niyujyamāno viśrabdhaṃ kiṃ na kuryādahaṃ priyam || 31 ||
+16,32,अलीकं मानसं त्वेकं हृदयं दहतीव मे । स्वयं यन्नाह मां ���ाजा भरतस्याभिषेचनम् ॥ ३२ ॥,alīkaṃ mānasaṃ tvekaṃ hṛdayaṃ dahatīva me | svayaṃ yannāha māṃ rājā bharatasyābhiṣecanam || 32 ||
+16,33,अहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान्धनानि च । हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरतायाप्रचोदितः ॥ ३३ ॥,ahaṃ hi sītāṃ rājyaṃ ca prāṇāniṣṭāndhanāni ca | hṛṣṭo bhrātre svayaṃ dadyāṃ bharatāyāpracoditaḥ || 33 ||
+16,34,किं पुनर्मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः । तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञामनुपालयन् ॥ ३४ ॥,kiṃ punarmanujendreṇa svayaṃ pitrā pracoditaḥ | tava ca priyakāmārthaṃ pratijñāmanupālayan || 34 ||
+16,35,तदाश्वासय हीमं त्वं किं न्विदं यन्महीपतिः । वसुधासक्तनयनो मन्दमश्रूणि मुञ्चति ॥ ३५ ॥,tadāśvāsaya hīmaṃ tvaṃ kiṃ nvidaṃ yanmahīpatiḥ | vasudhāsaktanayano mandamaśrūṇi muñcati || 35 ||
+16,36,गच्छन्तु चैवानयितुं दूताः शीघ्रजवैर्हयैः । भरतं मातुलकुलादद्यैव नृपशासनात् ॥ ३६ ॥,gacchantu caivānayituṃ dūtāḥ śīghrajavairhayaiḥ | bharataṃ mātulakulādadyaiva nṛpaśāsanāt || 36 ||
+16,37,दण्डकारण्यमेषो ऽहमितो गच्छामि सत्वरः । अविचार्य पितुर्वाक्यं समावस्तुं चतुर्दश ॥ ३७ ॥,daṇḍakāraṇyameṣo'hamito gacchāmi satvaraḥ | avicārya piturvākyaṃ samāvastuṃ caturdaśa || 37 ||
+16,38,सा हृष्टा तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा रामस्य कैकयी । प्रस्थानं श्रद्दधाना हि त्वरयामास राघवम् ॥ ३८ ॥,sā hṛṣṭā tasya tadvākyaṃ śrutvā rāmasya kaikayī | prasthānaṃ śraddadhānā hi tvarayāmāsa rāghavam || 38 ||
+16,39,एवं भवतु यास्यन्ति दूताः शीघ्रजवैर्हयैः । भरतं मातुलकुलादुपावर्तयितुं नराः ॥ ३९ ॥,evaṃ bhavatu yāsyanti dūtāḥ śīghrajavairhayaiḥ | bharataṃ mātulakulādupāvartayituṃ narāḥ || 39 ||
+16,40,तव त्वहं क्षमं मन्ये नोत्सुकस्य विलम्बनम् । राम तस्मादितः शीघ्रं वनं त्वं गन्तुमर्हसि ॥ ४० ॥,tava tvahaṃ kṣamaṃ manye notsukasya vilambanam | rāma tasmāditaḥ śīghraṃ vanaṃ tvaṃ gantumarhasi || 40 ||
+16,41,व्रीडान्वितः स्वयं यच्च नृपस्त्वां नाभिभाषते । नैतत् किं चिन्नरश्रेष्ठ मन्युरेषो ऽपनीयताम् ॥ ४१ ॥,vrīḍānvitaḥ svayaṃ yacca nṛpastvāṃ nābhibhāṣate | naitat kiṃ cinnaraśreṣṭha manyureṣo'panīyatām || 41 ||
+16,42,यावत्त्वं न वनं यातः पुरादस्मादभित्वरन् । पिता तावन्न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यते ऽपि वा ॥ ४२ ॥,yāvattvaṃ na vanaṃ yātaḥ purādasmādabhitvaran | pitā tāvanna te rāma snāsyate bhokṣyate'pi vā || 42 ||
+16,43,धिक्कष्टमिति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः । मूर्छितो न्यपतत्तस्मिन्पर्यङ्के हेमभूषिते ॥ ४३ ॥,dhikkaṣṭamiti niḥśvasya rājā śokapariplutaḥ | mūrchito nyapatattasminparyaṅke hemabhūṣite || 43 ||
+16,44,रामो ऽप्युत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः । कशयेवाहतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः ॥ ४४ ॥,rāmo'pyutthāpya rājānaṃ kaikeyyābhipracoditaḥ | kaśayevāhato vājī vanaṃ gantuṃ kṛtatvaraḥ || 44 ||
+16,45,तदप्रियमनार्याया वचनं दारुणोदरम् । श्रुत्वा गतव्यथो रामः कैकेयीं वाक्यमब्रवीत् ॥ ४५ ॥,tadapriyamanāryāyā vacanaṃ dāruṇodaram | śrutvā gatavyatho rāmaḥ kaikeyīṃ vākyamabravīt || 45 ||
+16,46,नाहमर्थपरो देवि लोकमावस्तुमुत्सहे । विद्धि मामृषिभिस्तुल्यं केवलं धर्ममास्थितम् ॥ ४६ ॥,nāhamarthaparo devi lokamāvastumutsahe | viddhi māmṛṣibhistulyaṃ kevalaṃ dharmamāsthitam || 46 ||
+16,47,यदत्रभवतः किं चिच्छक्यं कर्तुं प्रियं मया । प्राणानपि परित्यज्य सर्वथा कृतमेव तत् ॥ ४७ ॥,yadatrabhavataḥ kiṃ cicchakyaṃ kartuṃ priyaṃ mayā | prāṇānapi parityajya sarvathā kṛtameva tat || 47 ||
+16,48,न ह्यतो धर्मचरणं किं चिदस्ति महत्तरम् । यथा पितरि शुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया ॥ ४८ ॥,na hyato dharmacaraṇaṃ kiṃ cidasti mahattaram | yathā pitari śuśrūṣā tasya vā vacanakriyā || 48 ||
+16,49,अनुक्तो ऽप्यत्रभवता भवत्या वचनादहम् । वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश ॥ ४९ ॥,anukto'pyatrabhavatā bhavatyā vacanādaham | vane vatsyāmi vijane varṣāṇīha caturdaśa || 49 ||
+16,50,न नूनं मयि कैकेयि किं चिदाशंससे गुणम् । यद् राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती ॥ ५० ॥,na nūnaṃ mayi kaikeyi kiṃ cidāśaṃsase guṇam | yad rājānamavocastvaṃ mameśvaratarā satī || 50 ||
+16,51,यावन्मातरमापृच्छे सीतां चानुनयाम्यहम् । ततो ऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद्वनम् ॥ ५१ ॥,yāvanmātaramāpṛcche sītāṃ cānunayāmyaham | tato'dyaiva gamiṣyāmi daṇḍakānāṃ mahadvanam || 51 ||
+16,52,भरतः पालयेद् राज्यं शुश्रूषेच्च पितुर्यथा । तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्मः सनातनः ॥ ५२ ॥,bharataḥ pālayed rājyaṃ śuśrūṣecca pituryathā | tathā bhavatyā kartavyaṃ sa hi dharmaḥ sanātanaḥ || 52 ||
+16,53,स रामस्य वचः श्रुत्वा भृशं दुःखहतः पिता । शोकादशक्नुवन्बाष्पं प्ररुरोद महास्वनम् ॥ ५३ ॥,sa rāmasya vacaḥ śrutvā bhṛśaṃ duḥkhahataḥ pitā | śokādaśaknuvanbāṣpaṃ praruroda mahāsvanam || 53 ||
+16,54,वन्दित्वा चरणौ रामो विसंज्ञस्य पितुस्तदा । कैकेय्याश्चाप्यनार्याया निष्पपात महाद्युतिः ॥ ५४ ॥,vanditvā caraṇau rāmo visaṃjñasya pitustadā | kaikeyyāścāpyanāryāyā niṣpapāta mahādyutiḥ || 54 ||
+16,55,स रामः पितरं कृत्वा कैकेयीं च प्रदक्षिणम् । निष्क्रम्यान्तःपुरात्तस्मात् स्वं ददर्श सुहृज्जनम् ॥ ५५ ॥,sa rāmaḥ pitaraṃ kṛtvā kaikeyīṃ ca pradakṣiṇam | niṣkramyāntaḥpurāttasmāt svaṃ dadarśa suhṛjjanam || 55 ||
+16,56,तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतो ऽनुजगाम ह । लक्ष्मणः परमक्रुद्धः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ ५६ ॥,taṃ bāṣpaparipūrṇākṣaḥ pṛṣṭhato'nujagāma ha | lakṣmaṇaḥ paramakruddhaḥ sumitrānandavardhanaḥ || 56 ||
+16,57,आभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम् । शनैर्जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन् ॥ ५७ ॥,ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā rāmaḥ pradakṣiṇam | śanairjagāma sāpekṣo dṛṣṭiṃ tatrāvicālayan || 57 ||
+16,58,न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशो ऽपकर्षति । लोककान्तस्य कान्तत्वं शीतरश्मेरिव क्षपा ॥ ५८ ॥,na cāsya mahatīṃ lakṣmīṃ rājyanāśo'pakarṣati | lokakāntasya kāntatvaṃ śītaraśmeriva kṣapā || 58 ||
+16,59,न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश्च वसुंधराम् । सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया ॥ ५९ ॥,na vanaṃ gantukāmasya tyajataśca vasuṃdharām | sarvalokātigasyeva lakṣyate cittavikriyā || 59 ||
+16,60,धारयन्मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च । प्रविवेशात्मवान् वेश्म मातुरप्रियशंसिवान् ॥ ६० ॥,dhārayanmanasā duḥkhamindriyāṇi nigṛhya ca | praviveśātmavān veśma māturapriyaśaṃsivān || 60 ||
+16,61,प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदान्वितं समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिमागताम् । न चैव रामो ऽत्र जगाम विक्रियां सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया ॥ ६१ ॥,praviśya veśmātibhṛśaṃ mudānvitaṃ samīkṣya tāṃ cārthavipattimāgatām | na caiva rāmo'tra jagāma vikriyāṃ suhṛjjanasyātmavipattiśaṅkayā || 61 ||
+17,1,रामस्तु भृशमायस्तो निःश्वसन्निव कुञ्जरः । जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी ॥ १ ॥,rāmastu bhṛśamāyasto niḥśvasanniva kuñjaraḥ | jagāma sahito bhrātrā māturantaḥpuraṃ vaśī || 1 ||
+17,2,सो ऽपश्यत् पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम् । उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान्बहून् ॥ २ ॥,so'paśyat puruṣaṃ tatra vṛddhaṃ paramapūjitam | upaviṣṭaṃ gṛhadvāri tiṣṭhataścāparānbahūn || 2 ||
+17,3,प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः । ब्राह्मणान् वेदसंपन्नान् वृद्धान् राज्ञाभिसत्कृतान् ॥ ३ ॥,praviśya prathamāṃ kakṣyāṃ dvitīyāyāṃ dadarśa saḥ | brāhmaṇān vedasaṃpannān vṛddhān rājñābhisatkṛtān || 3 ||
+17,4,प्रणम्य रामस्तान् वृद्धांस्तृतीयायां ददर्श सः । स्त्रियो वृद्धाश्च बालाश्च द्वाररक्षणतत्पराः ॥ ४ ॥,praṇamya rāmastān vṛddhāṃstṛtīyāyāṃ dadarśa saḥ | striyo vṛddhāśca bālāśca dvārarakṣaṇatatparāḥ || 4 ||
+17,5,वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः । न्यवेदयन्त त्वरिता राम मातुः प्रियं तदा ॥ ५ ॥,vardhayitvā prahṛṣṭāstāḥ praviśya ca gṛhaṃ striyaḥ | nyavedayanta tvaritā rāma mātuḥ priyaṃ tadā || 5 ||
+17,6,कौसल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता । प्रभाते त्वकरोत् पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी ॥ ६ ॥,kausalyāpi tadā devī rātriṃ sthitvā samāhitā | prabhāte tvakarot pūjāṃ viṣṇoḥ putrahitaiṣiṇī || 6 ||
+17,7,सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा । अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत् कृतमङ्गला ॥ ७ ॥,sā kṣaumavasanā hṛṣṭā nityaṃ vrataparāyaṇā | agniṃ juhoti sma tadā mantravat kṛtamaṅgalā || 7 ||
+17,8,प्रविश्य च तदा रामो मातुरन्तःपुरं शुभम् । ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम् ॥ ८ ॥,praviśya ca tadā rāmo māturantaḥpuraṃ śubham | dadarśa mātaraṃ tatra hāvayantīṃ hutāśanam || 8 ||
+17,9,सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम् । अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं वडवा यथा ॥ ९ ॥,sā cirasyātmajaṃ dṛṣṭvā mātṛnandanamāgatam | abhicakrāma saṃhṛṣṭā kiśoraṃ vaḍavā yathā || 9 ||
+17,10,तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः । कौसल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः ॥ १० ॥,tamuvāca durādharṣaṃ rāghavaṃ sutamātmanaḥ | kausalyā putravātsalyādidaṃ priyahitaṃ vacaḥ || 10 ||
+17,11,वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम् । प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चोपहितं कुले ॥ ११ ॥,vṛddhānāṃ dharmaśīlānāṃ rājarṣīṇāṃ mahātmanām | prāpnuhyāyuśca kīrtiṃ ca dharmaṃ copahitaṃ kule || 11 ||
+17,12,सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव । अद्यैव हि त्वां धर्मात्मा यौवराज्ये ऽभिषेक्ष्यति ॥ १२ ॥,satyapratijñaṃ pitaraṃ rājānaṃ paśya rāghava | adyaiva hi tvāṃ dharmātmā yauvarājye'bhiṣekṣyati || 12 ||
+17,13,मातरं राघवः किं चित् प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत् । स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तदानतः ॥ १३ ॥,mātaraṃ rāghavaḥ kiṃ cit prasāryāñjalimabravīt | sa svabhāvavinītaśca gauravācca tadānataḥ || 13 ||
+17,14,देवि नूनं न जानीषे महद्भयमुपस्थितम् । इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च ॥ १४ ॥,devi nūnaṃ na jānīṣe mahadbhayamupasthitam | idaṃ tava ca duḥkhāya vaidehyā lakṣmaṇasya ca || 14 ||
+17,15,चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने । मधुमूलफलैर्जीवन् हित्वा मुनिवदामिषम् ॥ १५ ॥,caturdaśa hi varṣāṇi vatsyāmi vijane vane | madhumūlaphalairjīvan hitvā munivadāmiṣam || 15 ||
+17,16,भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति । मां पुनर्दण्डकारण्यं विवासयति तापसं ॥ १६ ॥,bharatāya mahārājo yauvarājyaṃ prayacchati | māṃ punardaṇḍakāraṇyaṃ vivāsayati tāpasaṃ || 16 ||
+17,17,तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव । रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसं ॥ १७ ॥,tāmaduḥkhocitāṃ dṛṣṭvā patitāṃ kadalīmiva | rāmastūtthāpayāmāsa mātaraṃ gatacetasaṃ || 17 ||
+17,18,उपावृत्योत्थितां दीनां वडवामिव वाहिताम् । पांशुगुण्ठितसर्वाग्नीं विममर्श च पाणिना ॥ १८ ॥,upāvṛtyotthitāṃ dīnāṃ vaḍavāmiva vāhitām | pāṃśuguṇṭhitasarvāgnīṃ vimamarśa ca pāṇinā || 18 ||
+17,19,सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता । उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे ॥ १९ ॥,sā rāghavamupāsīnamasukhārtā sukhocitā | uvāca puruṣavyāghramupaśṛṇvati lakṣmaṇe || 19 ||
+17,20,यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव । न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजा ॥ २० ॥,yadi putra na jāyethā mama śokāya rāghava | na sma duḥkhamato bhūyaḥ paśyeyamahamaprajā || 20 ||
+17,21,एक एव हि वन्ध्यायाः शोको भवति मानवः । अप्रजास्मीति संतापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते ॥ २१ ॥,eka eva hi vandhyāyāḥ śoko bhavati mānavaḥ | aprajāsmīti saṃtāpo na hyanyaḥ putra vidyate || 21 ||
+17,22,न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे । अपि पुत्रे विपश्येयमिति रामास्थितं मया ॥ २२ ॥,na dṛṣṭapūrvaṃ kalyāṇaṃ sukhaṃ vā patipauruṣe | api putre vipaśyeyamiti rāmāsthitaṃ mayā || 22 ||
+17,23,सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम् । अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां वरा सती । अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति ॥ २३ ॥,sā bahūnyamanojñāni vākyāni hṛdayacchidām | ahaṃ śroṣye sapatnīnāmavarāṇāṃ varā satī | ato duḥkhataraṃ kiṃ nu pramadānāṃ bhaviṣyati || 23 ||
+17,24,त्वयि संनिहिते ऽप्येवमहमासं निराकृता । किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव मे ॥ २४ ॥,tvayi saṃnihite'pyevamahamāsaṃ nirākṛtā | kiṃ punaḥ proṣite tāta dhruvaṃ maraṇameva me || 24 ||
+17,25,यो हि मां सेवते कश्चिदथ वाप्यनुवर्तते । कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स जनो नाभिभाषते ॥ २५ ॥,yo hi māṃ sevate kaścidatha vāpyanuvartate | kaikeyyāḥ putramanvīkṣya sa jano nābhibhāṣate || 25 ||
+17,26,दश सप्त च वर्षाणि तव जातस्य राघव । अतीतानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम् ॥ २६ ॥,daśa sapta ca varṣāṇi tava jātasya rāghava | atītāni prakāṅkṣantyā mayā duḥkhaparikṣayam || 26 ||
+17,27,उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः । दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया ॥ २७ ॥,upavāsaiśca yogaiśca bahubhiśca pariśramaiḥ | duḥkhaṃ saṃvardhito moghaṃ tvaṃ hi durgatayā mayā || 27 ||
+17,28,स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते । प्रावृषीव महानद्याः स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा ॥ २८ ॥,sthiraṃ tu hṛdayaṃ manye mamedaṃ yanna dīryate | prāvṛṣīva mahānadyāḥ spṛṣṭaṃ kūlaṃ navāmbhasā || 28 ||
+17,29,ममैव नूनं मरणं न विद्यते न चावकाशो ऽस्ति यमक्षये मम । यदन्तको ऽद्यैव न मां जिहीर्षति प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव ॥ २९ ॥,mamaiva nūnaṃ maraṇaṃ na vidyate na cāvakāśo'sti yamakṣaye mama | yadantako'dyaiva na māṃ jihīrṣati prasahya siṃho rudatīṃ mṛgīmiva || 29 ||
+17,30,स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं न भिद्यते यद्भुवि नावदीर्यते । अनेन दुःखेन च देहमर्पितं ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते ॥ ३० ॥,sthiraṃ hi nūnaṃ hṛdayaṃ mamāyasaṃ na bhidyate yadbhuvi nāvadīryate | anena duḥkhena ca dehamarpitaṃ dhruvaṃ hyakāle maraṇaṃ na vidyate || 30 ||
+17,31,इदं तु दुःखं यदनर्थकानि मे व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि । तपश्च तप्तं यदपत्यकारणात् सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे ॥ ३१ ॥,idaṃ tu duḥkhaṃ yadanarthakāni me vratāni dānāni ca saṃyamāśca hi | tapaśca taptaṃ yadapatyakāraṇāt suniṣphalaṃ bījamivoptamūṣare || 31 ||
+17,32,यदि ह्यकाले मरणं स्वयेच्छया लभेत कश्चिद्गुरु दुःख कर्शितः । गताहमद्यैव परेत संसदं विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै ॥ ३२ ॥,yadi hyakāle maraṇaṃ svayecchayā labheta kaścidguru duḥkha karśitaḥ | gatāhamadyaiva pareta saṃsadaṃ vinā tvayā dhenurivātmajena vai || 32 ||
+17,33,भृशमसुखममर्षिता तदा बहु विललाप समीक्ष्य राघवम् । व्यसनमुपनिशाम्य सा महत् सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किंनरी ॥ ३३ ॥,bhṛśamasukhamamarṣitā tadā bahu vilalāpa samīkṣya rāghavam | vyasanamupaniśāmya sā mahat sutamiva baddhamavekṣya kiṃnarī || 33 ||
+18,1,तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम् । उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत् कालसदृशं वचः ॥ १ ॥,tathā tu vilapantīṃ tāṃ kausalyāṃ rāmamātaram | uvāca lakṣmaṇo dīnastat kālasadṛśaṃ vacaḥ || 1 ||
+18,2,न रोचते ममाप्येतदार्ये यद् राघवो वनम् । त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशं गतः ॥ २ ॥,na rocate mamāpyetadārye yad rāghavo vanam | tyaktvā rājyaśriyaṃ gacchet striyā vākyavaśaṃ gataḥ || 2 ||
+18,3,विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः । नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानः समन्मथः ॥ ३ ॥,viparītaśca vṛddhaśca viṣayaiśca pradharṣitaḥ | nṛpaḥ kimiva na brūyāccodyamānaḥ samanmathaḥ || 3 ||
+18,4,नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथा विधम् । येन निर्वास्यते राष्ट्राद्वनवासाय राघवः ॥ ४ ॥,nāsyāparādhaṃ paśyāmi nāpi doṣaṃ tathā vidham | yena nirvāsyate rāṣṭrādvanavāsāya rāghavaḥ || 4 ||
+18,5,न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः । अमित्रो ऽपि निरस���तो ऽपि यो ऽस्य दोषमुदाहरेत् ॥ ५ ॥,na taṃ paśyāmyahaṃ loke parokṣamapi yo naraḥ | amitro'pi nirasto'pi yo'sya doṣamudāharet || 5 ||
+18,6,देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम् । अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत् पुत्रमकारणात् ॥ ६ ॥,devakalpamṛjuṃ dāntaṃ ripūṇāmapi vatsalam | avekṣamāṇaḥ ko dharmaṃ tyajet putramakāraṇāt || 6 ||
+18,7,तदिदं वचनं राज्ञः पुनर्बाल्यमुपेयुषः । पुत्रः को हृदये कुर्याद् राजवृत्तमनुस्मरन् ॥ ७ ॥,tadidaṃ vacanaṃ rājñaḥ punarbālyamupeyuṣaḥ | putraḥ ko hṛdaye kuryād rājavṛttamanusmaran || 7 ||
+18,8,यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः । तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम् ॥ ८ ॥,yāvadeva na jānāti kaścidarthamimaṃ naraḥ | tāvadeva mayā sārdhamātmasthaṃ kuru śāsanam || 8 ||
+18,9,मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव । कः समर्थो ऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः ॥ ९ ॥,mayā pārśve sadhanuṣā tava guptasya rāghava | kaḥ samartho'dhikaṃ kartuṃ kṛtāntasyeva tiṣṭhataḥ || 9 ||
+18,10,निर्मनुष्यामिमां सर्वामयोध्यां मनुजर्षभ । करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये ॥ १० ॥,nirmanuṣyāmimāṃ sarvāmayodhyāṃ manujarṣabha | kariṣyāmi śaraistīkṣṇairyadi sthāsyati vipriye || 10 ||
+18,11,भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वास्य हितमिच्छति । सर्वानेतान् वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते ॥ ११ ॥,bharatasyātha pakṣyo vā yo vāsya hitamicchati | sarvānetān vadhiṣyāmi mṛdurhi paribhūyate || 11 ||
+18,12,त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम् । कस्य शक्तिः श्रियं दातुं भरतायारिशासन ॥ १२ ॥,tvayā caiva mayā caiva kṛtvā vairamanuttamam | kasya śaktiḥ śriyaṃ dātuṃ bharatāyāriśāsana || 12 ||
+18,13,अनुरक्तो ऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः । सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे ॥ १३ ॥,anurakto'smi bhāvena bhrātaraṃ devi tattvataḥ | satyena dhanuṣā caiva datteneṣṭena te śape || 13 ||
+18,14,दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यते । प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय ॥ १४ ॥,dīptamagnimaraṇyaṃ vā yadi rāmaḥ pravekṣyate | praviṣṭaṃ tatra māṃ devi tvaṃ pūrvamavadhāraya || 14 ||
+18,15,हरामि वीर्याद्दुःखं ते तमः सूर्य इवोदितः । देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु ॥ १५ ॥,harāmi vīryādduḥkhaṃ te tamaḥ sūrya ivoditaḥ | devī paśyatu me vīryaṃ rāghavaścaiva paśyatu || 15 ||
+18,16,एतत्तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः । उवाच रामं कौसल्या रुदन्ती शोकलालसा ॥ १६ ॥,etattu vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ | uvāca rāmaṃ kausalyā rudantī śokalālasā || 16 ||
+18,17,भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया । यदत्रानन्तरं तत्त्वं कुरुष्व यदि रोचते ॥ १७ ॥,bhrātuste vadataḥ putra lakṣmaṇasya śrutaṃ tvayā | yadatrānantaraṃ tattvaṃ kuruṣva yadi rocate || 17 ||
+18,18,न चाधर्म्यं वचः श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम् । विहाय शोकसंतप्तां गन्तुमर्हसि मामितः ॥ १८ ॥,na cādharmyaṃ vacaḥ śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam | vihāya śokasaṃtaptāṃ gantumarhasi māmitaḥ || 18 ||
+18,19,धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मं चरितुमिच्छसि । शुश्रूष मामिहस्थ��्त्वं चर धर्ममनुत्तमम् ॥ १९ ॥,dharmajña yadi dharmiṣṭho dharmaṃ caritumicchasi | śuśrūṣa māmihasthastvaṃ cara dharmamanuttamam || 19 ||
+18,20,शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन् । परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः ॥ २० ॥,śuśrūṣurjananīṃ putra svagṛhe niyato vasan | pareṇa tapasā yuktaḥ kāśyapastridivaṃ gataḥ || 20 ||
+18,21,यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथा ह्यहम् । त्वां नाहमनुजानामि न गन्तव्यमितो वनम् ॥ २१ ॥,yathaiva rājā pūjyaste gauraveṇa tathā hyaham | tvāṃ nāhamanujānāmi na gantavyamito vanam || 21 ||
+18,22,त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन वा । त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम् ॥ २२ ॥,tvadviyogānna me kāryaṃ jīvitena sukhena vā | tvayā saha mama śreyastṛṇānāmapi bhakṣaṇam || 22 ||
+18,23,यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम् । अहं प्रायमिहासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ २३ ॥,yadi tvaṃ yāsyasi vanaṃ tyaktvā māṃ śokalālasām | ahaṃ prāyamihāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum || 23 ||
+18,24,ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम् । ब्रह्महत्यामिवाधर्मात् समुद्रः सरितां पतिः ॥ २४ ॥,tatastvaṃ prāpsyase putra nirayaṃ lokaviśrutam | brahmahatyāmivādharmāt samudraḥ saritāṃ patiḥ || 24 ||
+18,25,विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः । उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम् ॥ २५ ॥,vilapantīṃ tathā dīnāṃ kausalyāṃ jananīṃ tataḥ | uvāca rāmo dharmātmā vacanaṃ dharmasaṃhitam || 25 ||
+18,26,नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम । प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम् ॥ २६ ॥,nāsti śaktiḥ piturvākyaṃ samatikramituṃ mama | prasādaye tvāṃ śirasā gantumicchāmyahaṃ vanam || 26 ||
+18,27,ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता व्रतचारिणा । गौर्हता जानता धर्मं कण्डुनापि विपश्चिता ॥ २७ ॥,ṛṣiṇā ca piturvākyaṃ kurvatā vratacāriṇā | gaurhatā jānatā dharmaṃ kaṇḍunāpi vipaścitā || 27 ||
+18,28,अस्माकं च कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः । खनद्भिः सागरैर्भूतिमवाप्तः सुमहान् वधः ॥ २८ ॥,asmākaṃ ca kule pūrvaṃ sagarasyājñayā pituḥ | khanadbhiḥ sāgarairbhūtimavāptaḥ sumahān vadhaḥ || 28 ||
+18,29,जामदग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम् । कृत्ता परशुनारण्ये पितुर्वचनकारिणा ॥ २९ ॥,jāmadagnyena rāmeṇa reṇukā jananī svayam | kṛttā paraśunāraṇye piturvacanakāriṇā || 29 ||
+18,30,न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम् । पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गो ऽनुगम्यते ॥ ३० ॥,na khalvetanmayaikena kriyate pitṛśāsanam | pūrvairayamabhipreto gato mārgo'nugamyate || 30 ||
+18,31,तदेतत्तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा । पितुर्हि वचनं कुर्वन्न कश्चिन्नाम हीयते ॥ ३१ ॥,tadetattu mayā kāryaṃ kriyate bhuvi nānyathā | piturhi vacanaṃ kurvanna kaścinnāma hīyate || 31 ||
+18,32,तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत् । तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम् । अभिप्रायमविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च ॥ ३२ ॥,tāmevamuktvā jananīṃ lakṣmaṇaṃ punarabravīt | tava lakṣmaṇa jānāmi mayi snehamanuttamam | abhiprāyamavijñāya satyasya ca śamasya ca || 32 ||
+18,33,धर्मो हि परम�� लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम् । धर्मसंश्रितमेतच्च पितुर्वचनमुत्तमम् ॥ ३३ ॥,dharmo hi paramo loke dharme satyaṃ pratiṣṭhitam | dharmasaṃśritametacca piturvacanamuttamam || 33 ||
+18,34,संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा । न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता ॥ ३४ ॥,saṃśrutya ca piturvākyaṃ māturvā brāhmaṇasya vā | na kartavyaṃ vṛthā vīra dharmamāśritya tiṣṭhatā || 34 ||
+18,35,सो ऽहं न शक्ष्यामि पितुर्नियोगमतिवर्तितुम् । पितुर्हि वचनाद्वीर कैकेय्याहं प्रचोदितः ॥ ३५ ॥,so'haṃ na śakṣyāmi piturniyogamativartitum | piturhi vacanādvīra kaikeyyāhaṃ pracoditaḥ || 35 ||
+18,36,तदेनां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम् । धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम् ॥ ३६ ॥,tadenāṃ visṛjānāryāṃ kṣatradharmāśritāṃ matim | dharmamāśraya mā taikṣṇyaṃ madbuddhiranugamyatām || 36 ||
+18,37,तमेवमुक्त्वा सौहार्दाद्भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः । उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिः शिरसानतः ॥ ३७ ॥,tamevamuktvā sauhārdādbhrātaraṃ lakṣmaṇāgrajaḥ | uvāca bhūyaḥ kausalyāṃ prāñjaliḥ śirasānataḥ || 37 ||
+18,38,अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम् । शापितासि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे । तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात् पुनरेष्याम्यहं पुरीम् ॥ ३८ ॥,anumanyasva māṃ devi gamiṣyantamito vanam | śāpitāsi mama prāṇaiḥ kuru svastyayanāni me | tīrṇapratijñaśca vanāt punareṣyāmyahaṃ purīm || 38 ||
+18,39,यशो ह्यहं केवलराज्यकारणान्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम् । अदीर्घकाले न तु देवि जीविते वृणे ऽवरामद्य महीमधर्मतः ॥ ३९ ॥,yaśo hyahaṃ kevalarājyakāraṇānna pṛṣṭhataḥ kartumalaṃ mahodayam | adīrghakāle na tu devi jīvite vṛṇe'varāmadya mahīmadharmataḥ || 39 ||
+18,40,प्रसादयन्नरवृषभः स मातरं पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान् । अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनं चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम् ॥ ४० ॥,prasādayannaravṛṣabhaḥ sa mātaraṃ parākramājjigamiṣureva daṇḍakān | athānujaṃ bhṛśamanuśāsya darśanaṃ cakāra tāṃ hṛdi jananīṃ pradakṣiṇam || 40 ||
+19,1,अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम् । श्वसन्तमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम् ॥ १ ॥,atha taṃ vyathayā dīnaṃ saviśeṣamamarṣitam | śvasantamiva nāgendraṃ roṣavisphāritekṣaṇam || 1 ||
+19,2,आसाद्य रामः सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम् । उवाचेदं स धैर्येण धारयन् सत्त्वमात्मवान् ॥ २ ॥,āsādya rāmaḥ saumitriṃ suhṛdaṃ bhrātaraṃ priyam | uvācedaṃ sa dhairyeṇa dhārayan sattvamātmavān || 2 ||
+19,3,सौमित्रे यो ऽभिषेकार्थे मम संभारसंभ्रमः । अभिषेकनिवृत्त्यर्थे सो ऽस्तु संभारसंभ्रमः ॥ ३ ॥,saumitre yo'bhiṣekārthe mama saṃbhārasaṃbhramaḥ | abhiṣekanivṛttyarthe so'stu saṃbhārasaṃbhramaḥ || 3 ||
+19,4,यस्या मदभिषेकार्थं मानसं परितप्यते । माता नः सा यथा न स्यात् सविशङ्का तथा कुरु ॥ ४ ॥,yasyā madabhiṣekārthaṃ mānasaṃ paritapyate | mātā naḥ sā yathā na syāt saviśaṅkā tathā kuru || 4 ||
+19,5,तस्याः शङ्कामयं दुःखं मुहूर्तमपि नोत्सहे । मनसि प्रतिसंजातं सौमित्रे ऽहमुपेक्षितुम् ॥ ५ ॥,tasyāḥ śaṅkāmayaṃ duḥkhaṃ muhūrtamapi notsahe | manasi pratisaṃjātaṃ saumitre'hamupekṣitum || 5 ||
+19,6,न बुद्धिपूर्वं नाबुद्धं स्मरामीह कदा चन । मातॄणां वा पितुर्वाहं कृतमल्पं च विप्रियम् ॥ ६ ॥,na buddhipūrvaṃ nābuddhaṃ smarāmīha kadā cana | mātṝṇāṃ vā piturvāhaṃ kṛtamalpaṃ ca vipriyam || 6 ||
+19,7,सत्यः सत्याभिसंधश्च नित्यं सत्यपराक्रमः । परलोकभयाद्भीतो निर्भयो ऽस्तु पिता मम ॥ ७ ॥,satyaḥ satyābhisaṃdhaśca nityaṃ satyaparākramaḥ | paralokabhayādbhīto nirbhayo'stu pitā mama || 7 ||
+19,8,तस्यापि हि भवेदस्मिन् कर्मण्यप्रतिसंहृते । सत्यं नेति मनस्तापस्तस्य तापस्तपेच्च माम् ॥ ८ ॥,tasyāpi hi bhavedasmin karmaṇyapratisaṃhṛte | satyaṃ neti manastāpastasya tāpastapecca mām || 8 ||
+19,9,अभिषेकविधानं तु तस्मात् संहृत्य लक्ष्मण । अन्वगेवाहमिच्छामि वनं गन्तुमितः पुनः ॥ ९ ॥,abhiṣekavidhānaṃ tu tasmāt saṃhṛtya lakṣmaṇa | anvagevāhamicchāmi vanaṃ gantumitaḥ punaḥ || 9 ||
+19,10,मम प्रव्राजनादद्य कृतकृत्या नृपात्मजा । सुतं भरतमव्यग्रमभिषेचयिता ततः ॥ १० ॥,mama pravrājanādadya kṛtakṛtyā nṛpātmajā | sutaṃ bharatamavyagramabhiṣecayitā tataḥ || 10 ||
+19,11,मयि चीराजिनधरे जटामण्डलधारिणि । गते ऽरण्यं च कैकेय्या भविष्यति मनःसुखम् ॥ ११ ॥,mayi cīrājinadhare jaṭāmaṇḍaladhāriṇi | gate'raṇyaṃ ca kaikeyyā bhaviṣyati manaḥsukham || 11 ||
+19,12,बुद्धिः प्रणीता येनेयं मनश्च सुसमाहितम् । तत्तु नार्हामि संक्लेष्टुं प्रव्रजिष्यामि माचिरम् ॥ १२ ॥,buddhiḥ praṇītā yeneyaṃ manaśca susamāhitam | tattu nārhāmi saṃkleṣṭuṃ pravrajiṣyāmi māciram || 12 ||
+19,13,कृतान्तस्त्वेव सौमित्रे द्रष्टव्यो मत्प्रवासने । राज्यस्य च वितीर्णस्य पुनरेव निवर्तने ॥ १३ ॥,kṛtāntastveva saumitre draṣṭavyo matpravāsane | rājyasya ca vitīrṇasya punareva nivartane || 13 ||
+19,14,कैकेय्याः प्रतिपत्तिर्हि कथं स्यान्मम पीडने । यदि भावो न दैवो ऽयं कृतान्तविहितो भवेत् ॥ १४ ॥,kaikeyyāḥ pratipattirhi kathaṃ syānmama pīḍane | yadi bhāvo na daivo'yaṃ kṛtāntavihito bhavet || 14 ||
+19,15,जानासि हि यथा सौम्य न मातृषु ममान्तरम् । भूतपूर्वं विशेषो वा तस्या मयि सुते ऽपि वा ॥ १५ ॥,jānāsi hi yathā saumya na mātṛṣu mamāntaram | bhūtapūrvaṃ viśeṣo vā tasyā mayi sute'pi vā || 15 ||
+19,16,सो ऽभिषेकनिवृत्त्यर्थैः प्रवासार्थैश्च दुर्वचैः । उग्रैर्वाक्यैरहं तस्या नान्यद्दैवात् समर्थये ॥ १६ ॥,so'bhiṣekanivṛttyarthaiḥ pravāsārthaiśca durvacaiḥ | ugrairvākyairahaṃ tasyā nānyaddaivāt samarthaye || 16 ||
+19,17,कथं प्रकृतिसंपन्ना राजपुत्री तथागुणा । ब्रूयात् सा प्राकृतेव स्त्री मत्पीडां भर्तृसंनिधौ ॥ १७ ॥,kathaṃ prakṛtisaṃpannā rājaputrī tathāguṇā | brūyāt sā prākṛteva strī matpīḍāṃ bhartṛsaṃnidhau || 17 ||
+19,18,यदचिन्त्यं तु तद्दैवं भूतेष्वपि न हन्यते । व्यक्तं मयि च तस्यां च पतितो हि विपर्ययः ॥ १८ ॥,yadacintyaṃ tu taddaivaṃ bhūteṣvapi na hanyate | vyaktaṃ mayi ca tasyāṃ ca patito hi viparyayaḥ || 18 ||
+19,19,कश्चिद्दैवेन सौमित्रे योद्धुमुत्सहते पुमान् । यस्य न ग्रहणं किं चित् कर्मणो ऽन्यत्र दृश्यते ॥ १९ ॥,kaściddaivena saumitre yoddhumutsahate pumān | yasya na grahaṇaṃ kiṃ cit karmaṇo'nyatra dṛśyate || 19 ||
+19,20,सुखदुःखे भयक्रोधौ लाभालाभौ भवाभवौ । यस्य किं चित्तथाभूतं ननु दैवस्य कर्म तत् ॥ २० ॥,sukhaduḥkhe bhayakrodhau lābhālābhau bhavābhavau | yasya kiṃ cittathābhūtaṃ nanu daivasya karma tat || 20 ||
+19,21,व्याहते ऽप्यभिषेके मे परितापो न विद्यते । तस्मादपरितापः संस्त्वमप्यनुविधाय माम् । प्रतिसंहारय क्षिप्रमाभिषेचनिकीं क्रियाम् ॥ २१ ॥,vyāhate'pyabhiṣeke me paritāpo na vidyate | tasmādaparitāpaḥ saṃstvamapyanuvidhāya mām | pratisaṃhāraya kṣipramābhiṣecanikīṃ kriyām || 21 ||
+19,22,न लक्ष्मणास्मिन्मम राज्यविघ्ने माता यवीयस्यतिशङ्कनीया । दैवाभिपन्ना हि वदन्त्यनिष्टं जानासि दैवं च तथाप्रभावम् ॥ २२ ॥,na lakṣmaṇāsminmama rājyavighne mātā yavīyasyatiśaṅkanīyā | daivābhipannā hi vadantyaniṣṭaṃ jānāsi daivaṃ ca tathāprabhāvam || 22 ||
+20,1,इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणो ऽधःशिरा मुहुः । श्रुत्वा मध्यं जगामेव मनसा दुःखहर्षयोः ॥ १ ॥,iti bruvati rāme tu lakṣmaṇo'dhaḥśirā muhuḥ | śrutvā madhyaṃ jagāmeva manasā duḥkhaharṣayoḥ || 1 ||
+20,2,तदा तु बद्ध्वा भ्रुकुटीं भ्रुवोर्मध्ये नरर्षभ । निशश्वास महासर्पो बिलस्थ इव रोषितः ॥ २ ॥,tadā tu baddhvā bhrukuṭīṃ bhruvormadhye nararṣabha | niśaśvāsa mahāsarpo bilastha iva roṣitaḥ || 2 ||
+20,3,तस्य दुष्प्रतिवीक्ष्यं तद्भ्रुकुटीसहितं तदा । बभौ क्रुद्धस्य सिंहस्य मुखस्य सदृशं मुखम् ॥ ३ ॥,tasya duṣprativīkṣyaṃ tadbhrukuṭīsahitaṃ tadā | babhau kruddhasya siṃhasya mukhasya sadṛśaṃ mukham || 3 ||
+20,4,अग्रहस्तं विधुन्वंस्तु हस्ती हस्तमिवात्मनः । तिर्यगूर्ध्वं शरीरे च पातयित्वा शिरोधराम् ॥ ४ ॥,agrahastaṃ vidhunvaṃstu hastī hastamivātmanaḥ | tiryagūrdhvaṃ śarīre ca pātayitvā śirodharām || 4 ||
+20,5,अग्राक्ष्णा वीक्षमाणस्तु तिर्यग्भ्रातरमब्रवीत् । अस्थाने संभ्रमो यस्य जातो वै सुमहानयम् ॥ ५ ॥,agrākṣṇā vīkṣamāṇastu tiryagbhrātaramabravīt | asthāne saṃbhramo yasya jāto vai sumahānayam || 5 ||
+20,6,धर्मदोषप्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया । कथं ह्येतदसंभ्रान्तस्त्वद्विधो वक्तुमर्हति ॥ ६ ॥,dharmadoṣaprasaṅgena lokasyānatiśaṅkayā | kathaṃ hyetadasaṃbhrāntastvadvidho vaktumarhati || 6 ||
+20,7,यथा दैवमशौण्डीरं शौण्डीरः क्षत्रियर्षभः । किं नाम कृपणं दैवमशक्तमभिशंससि ॥ ७ ॥,yathā daivamaśauṇḍīraṃ śauṇḍīraḥ kṣatriyarṣabhaḥ | kiṃ nāma kṛpaṇaṃ daivamaśaktamabhiśaṃsasi || 7 ||
+20,8,पापयोस्ते कथं नाम तयोः शङ्का न विद्यते । सन्ति धर्मोपधाः श्लक्ष्णा धर्मात्मन् किं न बुध्यसे ॥ ८ ॥,pāpayoste kathaṃ nāma tayoḥ śaṅkā na vidyate | santi dharmopadhāḥ ślakṣṇā dharmātman kiṃ na budhyase || 8 ||
+20,9,लोकविद्विष्टमारब्धं त्वदन्यस्याभिषेचनम् । येनेयमागता द्वैधं तव बुद्धिर्महीपते । स हि धर्मो मम द्वेष्यः प्रसङ्गाद् यस्य मुह्यसि ॥ ९ ॥,lokavidviṣṭamārabdhaṃ tvadanyasyābhiṣecanam | yeneyamāgatā dvaidhaṃ tava buddhirmahīpate | sa hi dharmo mama dveṣya��� prasaṅgād yasya muhyasi || 9 ||
+20,10,यद्यपि प्रतिपत्तिस्ते दैवी चापि तयोर्मतम् । तथाप्युपेक्षणीयं ते न मे तदपि रोचते ॥ १० ॥,yadyapi pratipattiste daivī cāpi tayormatam | tathāpyupekṣaṇīyaṃ te na me tadapi rocate || 10 ||
+20,11,विक्लवो वीर्यहीनो यः स दैवमनुवर्तते । वीराः संभावितात्मानो न दैवं पर्युपासते ॥ ११ ॥,viklavo vīryahīno yaḥ sa daivamanuvartate | vīrāḥ saṃbhāvitātmāno na daivaṃ paryupāsate || 11 ||
+20,12,दैवं पुरुषकारेण यः समर्थः प्रबाधितुम् । न दैवेन विपन्नार्थः पुरुषः सो ऽवसीदति ॥ १२ ॥,daivaṃ puruṣakāreṇa yaḥ samarthaḥ prabādhitum | na daivena vipannārthaḥ puruṣaḥ so'vasīdati || 12 ||
+20,13,द्रक्ष्यन्ति त्वद्य दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च । दैवमानुषयोरद्य व्यक्ता व्यक्तिर्भविष्यति ॥ १३ ॥,drakṣyanti tvadya daivasya pauruṣaṃ puruṣasya ca | daivamānuṣayoradya vyaktā vyaktirbhaviṣyati || 13 ||
+20,14,अद्य मत्पौरुषहतं दैवं द्रक्ष्यन्ति वै जनाः । यद्दैवादाहतं ते ऽद्य दृष्टं राज्याभिषेचनम् ॥ १४ ॥,adya matpauruṣahataṃ daivaṃ drakṣyanti vai janāḥ | yaddaivādāhataṃ te'dya dṛṣṭaṃ rājyābhiṣecanam || 14 ||
+20,15,अत्यङ्कुशमिवोद्दामं गजं मदबलोद्धतम् । प्रधावितमहं दैवं पौरुषेण निवर्तये ॥ १५ ॥,atyaṅkuśamivoddāmaṃ gajaṃ madabaloddhatam | pradhāvitamahaṃ daivaṃ pauruṣeṇa nivartaye || 15 ||
+20,16,लोकपालाः समस्तास्ते नाद्य रामाभिषेचनम् । न च कृत्स्नास्त्रयो लोका विहन्युः किं पुनः पिता ॥ १६ ॥,lokapālāḥ samastāste nādya rāmābhiṣecanam | na ca kṛtsnāstrayo lokā vihanyuḥ kiṃ punaḥ pitā || 16 ||
+20,17,यैर्विवासस्तवारण्ये मिथो राजन् समर्थितः । अरण्ये ते विवत्स्यन्ति चतुर्दश समास्तथा ॥ १७ ॥,yairvivāsastavāraṇye mitho rājan samarthitaḥ | araṇye te vivatsyanti caturdaśa samāstathā || 17 ||
+20,18,अहं तदाशां छेत्स्यामि पितुस्तस्याश्च या तव । अभिषेकविघातेन पुत्रराज्याय वर्तते ॥ १८ ॥,ahaṃ tadāśāṃ chetsyāmi pitustasyāśca yā tava | abhiṣekavighātena putrarājyāya vartate || 18 ||
+20,19,मद्बलेन विरुद्धाय न स्याद्दैवबलं तथा । प्रभविष्यति दुःखाय यथोग्रं पौरुषं मम ॥ १९ ॥,madbalena viruddhāya na syāddaivabalaṃ tathā | prabhaviṣyati duḥkhāya yathograṃ pauruṣaṃ mama || 19 ||
+20,20,ऊर्ध्वं वर्षसहस्रान्ते प्रजापाल्यमनन्तरम् । आर्यपुत्राः करिष्यन्ति वनवासं गते त्वयि ॥ २० ॥,ūrdhvaṃ varṣasahasrānte prajāpālyamanantaram | āryaputrāḥ kariṣyanti vanavāsaṃ gate tvayi || 20 ||
+20,21,पूर्वराजर्षिवृत्त्या हि वनवासो विधीयते । प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत् परिपालने ॥ २१ ॥,pūrvarājarṣivṛttyā hi vanavāso vidhīyate | prajā nikṣipya putreṣu putravat paripālane || 21 ||
+20,22,स चेद् राजन्यनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया । नैवमिच्छसि धर्मात्मन् राज्यं राम त्वमात्मनि ॥ २२ ॥,sa ced rājanyanekāgre rājyavibhramaśaṅkayā | naivamicchasi dharmātman rājyaṃ rāma tvamātmani || 22 ||
+20,23,प्रतिजाने च ते वीर मा भूवं वीरलोकभाक् । राज्यं च तव रक्षेयमहं वेलेव सागरम् ॥ २३ ॥,pratijāne ca te vīra mā bhūvaṃ vīralokabhāk | rājyaṃ ca tava rakṣeyamahaṃ veleva sāgaram || 23 ||
+20,24,मङ्गलै���भिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव । अहमेको महीपालानलं वारयितुं बलात् ॥ २४ ॥,maṅgalairabhiṣiñcasva tatra tvaṃ vyāpṛto bhava | ahameko mahīpālānalaṃ vārayituṃ balāt || 24 ||
+20,25,न शोभार्थाविमौ बाहू न धनुर्भूषणाय मे । नासिराबन्धनार्थाय न शराः स्तम्भहेतवः ॥ २५ ॥,na śobhārthāvimau bāhū na dhanurbhūṣaṇāya me | nāsirābandhanārthāya na śarāḥ stambhahetavaḥ || 25 ||
+20,26,अमित्रदमनार्थं मे सर्वमेतच्चतुष्टयम् । न चाहं कामये ऽत्यर्थं यः स्याच्छत्रुर्मतो मम ॥ २६ ॥,amitradamanārthaṃ me sarvametaccatuṣṭayam | na cāhaṃ kāmaye'tyarthaṃ yaḥ syācchatrurmato mama || 26 ||
+20,27,असिना तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा । प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये ॥ २७ ॥,asinā tīkṣṇadhāreṇa vidyuccalitavarcasā | pragṛhītena vai śatruṃ vajriṇaṃ vā na kalpaye || 27 ||
+20,28,खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर्गहना दुश्चरा च मे । हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिर्भविता मही ॥ २८ ॥,khaḍganiṣpeṣaniṣpiṣṭairgahanā duścarā ca me | hastyaśvanarahastoruśirobhirbhavitā mahī || 28 ||
+20,29,खड्गधाराहता मे ऽद्य दीप्यमाना इवाद्रयः । पतिष्यन्ति द्विपा भूमौ मेघा इव सविद्युतः ॥ २९ ॥,khaḍgadhārāhatā me'dya dīpyamānā ivādrayaḥ | patiṣyanti dvipā bhūmau meghā iva savidyutaḥ || 29 ||
+20,30,बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीतशरासने । कथं पुरुषमानी स्यात् पुरुषाणां मयि स्थिते ॥ ३० ॥,baddhagodhāṅgulitrāṇe pragṛhītaśarāsane | kathaṃ puruṣamānī syāt puruṣāṇāṃ mayi sthite || 30 ||
+20,31,बहुभिश्चैकमत्यस्यन्नेकेन च बहूञ्जनान् । विनियोक्ष्याम्यहं बाणान्नृवाजिगजमर्मसु ॥ ३१ ॥,bahubhiścaikamatyasyannekena ca bahūñjanān | viniyokṣyāmyahaṃ bāṇānnṛvājigajamarmasu || 31 ||
+20,32,अद्य मे ऽस्त्रप्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति । राज्ञश्चाप्रभुतां कर्तुं प्रभुत्वं च तव प्रभो ॥ ३२ ॥,adya me'straprabhāvasya prabhāvaḥ prabhaviṣyati | rājñaścāprabhutāṃ kartuṃ prabhutvaṃ ca tava prabho || 32 ||
+20,33,अद्य चन्दनसारस्य केयूरामोक्षणस्य च । वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च ॥ ३३ ॥,adya candanasārasya keyūrāmokṣaṇasya ca | vasūnāṃ ca vimokṣasya suhṛdāṃ pālanasya ca || 33 ||
+20,34,अनुरूपाविमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः । अभिषेचनविघ्नस्य कर्तॄणां ते निवारणे ॥ ३४ ॥,anurūpāvimau bāhū rāma karma kariṣyataḥ | abhiṣecanavighnasya kartṝṇāṃ te nivāraṇe || 34 ||
+20,35,ब्रवीहि को ऽद्यैव मया वियुज्यतां तवासुहृत् प्राणयशः सुहृज्जनैः । यथा तवेयं वसुधा वशे भवेत्तथैव मां शाधि तवास्मि किंकरः ॥ ३५ ॥,bravīhi ko'dyaiva mayā viyujyatāṃ tavāsuhṛt prāṇayaśaḥ suhṛjjanaiḥ | yathā taveyaṃ vasudhā vaśe bhavettathaiva māṃ śādhi tavāsmi kiṃkaraḥ || 35 ||
+20,36,विमृज्य बाष्पं परिसान्त्व्य चासकृत् स लक्ष्मणं राघववंशवर्धनः । उवाच पित्र्ये वचने व्यवस्थितं निबोध मामेष हि सौम्य सत्पथः ॥ ३६ ॥,vimṛjya bāṣpaṃ parisāntvya cāsakṛt sa lakṣmaṇaṃ rāghavavaṃśavardhanaḥ | uvāca pitrye vacane vyavasthitaṃ nibodha māmeṣa hi saumya satpathaḥ || 36 ||
+21,1,तं समीक्ष्य त्ववहितं पितुर्निर्देशपालने । कौसल्���ा बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठमब्रवीत् ॥ १ ॥,taṃ samīkṣya tvavahitaṃ piturnirdeśapālane | kausalyā bāṣpasaṃruddhā vaco dharmiṣṭhamabravīt || 1 ||
+21,2,अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः । मयि जातो दशरथात् कथमुञ्छेन वर्तयेत् ॥ २ ॥,adṛṣṭaduḥkho dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ | mayi jāto daśarathāt kathamuñchena vartayet || 2 ||
+21,3,यस्य भृत्याश्च दासाश्च मृष्टान्यन्नानि भुञ्जते । कथं स भोक्ष्यते नाथो वने मूलफलान्ययम् ॥ ३ ॥,yasya bhṛtyāśca dāsāśca mṛṣṭānyannāni bhuñjate | kathaṃ sa bhokṣyate nātho vane mūlaphalānyayam || 3 ||
+21,4,क एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद्भयम् । गुणवान्दयितो राज्ञो राघवो यद्विवास्यते ॥ ४ ॥,ka etacchraddadhecchrutvā kasya vā na bhavedbhayam | guṇavāndayito rājño rāghavo yadvivāsyate || 4 ||
+21,5,त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान् । प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये ॥ ५ ॥,tvayā vihīnāmiha māṃ śokāgniratulo mahān | pradhakṣyati yathā kakṣaṃ citrabhānurhimātyaye || 5 ||
+21,6,कथं हि धेनुः स्वं वत्सं गच्छन्तं नानुगच्छति । अहं त्वानुगमिष्यामि यत्र पुत्र गमिष्यसि ॥ ६ ॥,kathaṃ hi dhenuḥ svaṃ vatsaṃ gacchantaṃ nānugacchati | ahaṃ tvānugamiṣyāmi yatra putra gamiṣyasi || 6 ||
+21,7,तथा निगदितं मात्रा तद्वाक्यं पुरुषर्षभः । श्रुत्वा रामो ऽब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम् ॥ ७ ॥,tathā nigaditaṃ mātrā tadvākyaṃ puruṣarṣabhaḥ | śrutvā rāmo'bravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām || 7 ||
+21,8,कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्यमाश्रिते । भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति ॥ ८ ॥,kaikeyyā vañcito rājā mayi cāraṇyamāśrite | bhavatyā ca parityakto na nūnaṃ vartayiṣyati || 8 ||
+21,9,भर्तुः किल परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः । स भवत्या न कर्तव्यो मनसापि विगर्हितः ॥ ९ ॥,bhartuḥ kila parityāgo nṛśaṃsaḥ kevalaṃ striyāḥ | sa bhavatyā na kartavyo manasāpi vigarhitaḥ || 9 ||
+21,10,यावज्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः । शुश्रूषा क्रियतां तावत् स हि धर्मः सनातनः ॥ १० ॥,yāvajjīvati kākutsthaḥ pitā me jagatīpatiḥ | śuśrūṣā kriyatāṃ tāvat sa hi dharmaḥ sanātanaḥ || 10 ||
+21,11,एवमुक्ता तु रामेण कौसल्या शुभ दर्शना । तथेत्युवाच सुप्रीता राममक्लिष्टकारिणम् ॥ ११ ॥,evamuktā tu rāmeṇa kausalyā śubha darśanā | tathetyuvāca suprītā rāmamakliṣṭakāriṇam || 11 ||
+21,12,एवमुक्तस्तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः । भूयस्तामब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम् ॥ १२ ॥,evamuktastu vacanaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ | bhūyastāmabravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām || 12 ||
+21,13,मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः । राजा भर्ता गुरुः श्रेष्ठः सर्वेषामीश्वरः प्रभुः ॥ १३ ॥,mayā caiva bhavatyā ca kartavyaṃ vacanaṃ pituḥ | rājā bhartā guruḥ śreṣṭhaḥ sarveṣāmīśvaraḥ prabhuḥ || 13 ||
+21,14,इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च । वर्षाणि परमप्रीतः स्थास्यामि वचने तव ॥ १४ ॥,imāni tu mahāraṇye vihṛtya nava pañca ca | varṣāṇi paramaprītaḥ sthāsyāmi vacane tava || 14 ||
+21,15,एवमुक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्ण��नना तदा । उवाच परमार्ता तु कौसल्या पुत्रवत्सला ॥ १५ ॥,evamuktā priyaṃ putraṃ bāṣpapūrṇānanā tadā | uvāca paramārtā tu kausalyā putravatsalā || 15 ||
+21,16,आसां राम सपत्नीनां वस्तुं मध्ये न मे क्षमम् । नय मामपि काकुत्स्थ वनं वन्यं मृगीं यथा । यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितुरपेक्षया ॥ १६ ॥,āsāṃ rāma sapatnīnāṃ vastuṃ madhye na me kṣamam | naya māmapi kākutstha vanaṃ vanyaṃ mṛgīṃ yathā | yadi te gamane buddhiḥ kṛtā piturapekṣayā || 16 ||
+21,17,तां तथा रुदतीं रामो रुदन् वचनमब्रवीत् । जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतं प्रभुरेव च । भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः ॥ १७ ॥,tāṃ tathā rudatīṃ rāmo rudan vacanamabravīt | jīvantyā hi striyā bhartā daivataṃ prabhureva ca | bhavatyā mama caivādya rājā prabhavati prabhuḥ || 17 ||
+21,18,भरतश्चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः । भवतीमनुवर्तेत स हि धर्मरतः सदा ॥ १८ ॥,bharataścāpi dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ | bhavatīmanuvarteta sa hi dharmarataḥ sadā || 18 ||
+21,19,यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्रशोकेन पार्थिवः । श्रमं नावाप्नुयात् किं चिदप्रमत्ता तथा कुरु ॥ १९ ॥,yathā mayi tu niṣkrānte putraśokena pārthivaḥ | śramaṃ nāvāpnuyāt kiṃ cidapramattā tathā kuru || 19 ||
+21,20,व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा । भर्तारं नानुवर्तेत सा च पापगतिर्भवेत् ॥ २० ॥,vratopavāsaniratā yā nārī paramottamā | bhartāraṃ nānuvarteta sā ca pāpagatirbhavet || 20 ||
+21,21,शुश्रूषमेव कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता । एष धर्मः पुरा दृष्टो लोके वेदे श्रुतः स्मृतः ॥ २१ ॥,śuśrūṣameva kurvīta bhartuḥ priyahite ratā | eṣa dharmaḥ purā dṛṣṭo loke vede śrutaḥ smṛtaḥ || 21 ||
+21,22,पूज्यास्ते मत्कृते देवि ब्राह्मणाश्चैव सुव्रताः । एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकाङ्क्षिणी ॥ २२ ॥,pūjyāste matkṛte devi brāhmaṇāścaiva suvratāḥ | evaṃ kālaṃ pratīkṣasva mamāgamanakāṅkṣiṇī || 22 ||
+21,23,प्राप्स्यसे परमं कामं मयि प्रत्यागते सति । यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम् ॥ २३ ॥,prāpsyase paramaṃ kāmaṃ mayi pratyāgate sati | yadi dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dhārayiṣyati jīvitam || 23 ||
+21,24,एवमुक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा । कौसल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनमब्रवीत् । गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो भद्रं ते ऽस्तु सदा विभो ॥ २४ ॥,evamuktā tu rāmeṇa bāṣpaparyākulekṣaṇā | kausalyā putraśokārtā rāmaṃ vacanamabravīt | gaccha putra tvamekāgro bhadraṃ te'stu sadā vibho || 24 ||
+21,25,तथा हि रामं वनवासनिश्चितं समीक्ष्य देवी परमेण चेतसा । उवाच रामं शुभलक्षणं वचो बभूव च स्वस्त्ययनाभिकाङ्क्षिणी ॥ २५ ॥,tathā hi rāmaṃ vanavāsaniścitaṃ samīkṣya devī parameṇa cetasā | uvāca rāmaṃ śubhalakṣaṇaṃ vaco babhūva ca svastyayanābhikāṅkṣiṇī || 25 ||
+22,1,सापनीय तमायासमुपस्पृश्य जलं शुचि । चकार माता रामस्य मङ्गलानि मनस्विनी ॥ १ ॥,sāpanīya tamāyāsamupaspṛśya jalaṃ śuci | cakāra mātā rāmasya maṅgalāni manasvinī || 1 ||
+22,2,स्वस्ति साध्याश्च विश्वे च मरुतश्च महर्षयः । स्वस्ति धाता विधाता च स्वस्ति पूषा भगो ऽर्यमा ॥ २ ॥,svasti sādhyāśca viśve ca marutaśca maharṣayaḥ | svasti dhātā vidhātā ca svasti pūṣā bhago'ryamā || 2 ||
+22,3,ऋतवश्चैव पक्षाश्च मासाः संवत्सराः क्षपाः । दिनानि च मुहूर्ताश्च स्वस्ति कुर्वन्तु ते सदा ॥ ३ ॥,ṛtavaścaiva pakṣāśca māsāḥ saṃvatsarāḥ kṣapāḥ | dināni ca muhūrtāśca svasti kurvantu te sadā || 3 ||
+22,4,स्मृतिर्धृतिश्च धर्मश्च पान्तु त्वां पुत्र सर्वतः । स्कन्दश्च भगवान्देवः सोमश्च सबृहस्पतिः ॥ ४ ॥,smṛtirdhṛtiśca dharmaśca pāntu tvāṃ putra sarvataḥ | skandaśca bhagavāndevaḥ somaśca sabṛhaspatiḥ || 4 ||
+22,5,सप्तर्षयो नारदश्च ते त्वां रक्षन्तु सर्वतः । नक्षत्राणि च सर्वाणि ग्रहाश्च सहदेवताः । महावनानि चरतो मुनिवेषस्य धीमतः ॥ ५ ॥,saptarṣayo nāradaśca te tvāṃ rakṣantu sarvataḥ | nakṣatrāṇi ca sarvāṇi grahāśca sahadevatāḥ | mahāvanāni carato muniveṣasya dhīmataḥ || 5 ||
+22,6,प्लवगा वृश्चिका दंशा मशकाश्चैव कानने । सरीसृपाश्च कीटाश्च मा भूवन् गहने तव ॥ ६ ॥,plavagā vṛścikā daṃśā maśakāścaiva kānane | sarīsṛpāśca kīṭāśca mā bhūvan gahane tava || 6 ||
+22,7,महाद्विपाश्च सिंहाश्च व्याघ्रा ऋक्षाश्च दंष्ट्रिणः । महिषाः शृङ्गिणो रौद्रा न ते द्रुह्यन्तु पुत्रक ॥ ७ ॥,mahādvipāśca siṃhāśca vyāghrā ṛkṣāśca daṃṣṭriṇaḥ | mahiṣāḥ śṛṅgiṇo raudrā na te druhyantu putraka || 7 ||
+22,8,नृमांसभोजना रौद्रा ये चान्ये सत्त्वजातयः । मा च त्वां हिंसिषुः पुत्र मया संपूजितास्त्विह ॥ ८ ॥,nṛmāṃsabhojanā raudrā ye cānye sattvajātayaḥ | mā ca tvāṃ hiṃsiṣuḥ putra mayā saṃpūjitāstviha || 8 ||
+22,9,आगमास्ते शिवाः सन्तु सिध्यन्तु च पराक्रमाः । सर्वसंपत्तयो राम स्वस्तिमान् गच्छ पुत्रक ॥ ९ ॥,āgamāste śivāḥ santu sidhyantu ca parākramāḥ | sarvasaṃpattayo rāma svastimān gaccha putraka || 9 ||
+22,10,स्वस्ति ते ऽस्त्वान्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यः पुनः पुनः । सर्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो ये च ते परिपन्थिनः ॥ १० ॥,svasti te'stvāntarikṣebhyaḥ pārthivebhyaḥ punaḥ punaḥ | sarvebhyaścaiva devebhyo ye ca te paripanthinaḥ || 10 ||
+22,11,सर्वलोकप्रभुर्ब्रह्मा भूतभर्ता तथर्षयः । ये च शेषाः सुरास्ते त्वां रक्षन्तु वनवासिनम् ॥ ११ ॥,sarvalokaprabhurbrahmā bhūtabhartā tatharṣayaḥ | ye ca śeṣāḥ surāste tvāṃ rakṣantu vanavāsinam || 11 ||
+22,12,इति माल्यैः सुरगणान् गन्धैश्चापि यशस्विनी । स्तुतिभिश्चानुरूपाभिरानर्चायतलोचना ॥ १२ ॥,iti mālyaiḥ suragaṇān gandhaiścāpi yaśasvinī | stutibhiścānurūpābhirānarcāyatalocanā || 12 ||
+22,13,यन्मङ्गलं सहस्राक्षे सर्वदेवनमस्कृते । वृत्रनाशे समभवत्तत्ते भवतु मङ्गलम् ॥ १३ ॥,yanmaṅgalaṃ sahasrākṣe sarvadevanamaskṛte | vṛtranāśe samabhavattatte bhavatu maṅgalam || 13 ||
+22,14,यन्मङ्गलं सुपर्णस्य विनताकल्पयत् पुरा । अमृतं प्रार्थयानस्य तत्ते भवतु मङ्गलम् ॥ १४ ॥,yanmaṅgalaṃ suparṇasya vinatākalpayat purā | amṛtaṃ prārthayānasya tatte bhavatu maṅgalam || 14 ||
+22,15,ओषधीं चापि सिद्धार्थां विशल्यकरणीं शुभाम् । चकार रक्षां कौसल्या मन्त्रैरभिजजाप च ॥ १५ ॥,oṣadhīṃ cāpi siddhārthāṃ viśalyakaraṇīṃ śubhām | cakāra rakṣāṃ kausalyā mantrairabhijajāpa ca || 15 ||
+22,16,आनम्य मूर्ध्नि चाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनी । अवदत् पुत्र सिद्धार्थो गच्छ राम यथासुखम् ॥ १६ ॥,ānamya mūrdhni cāghrāya pariṣvajya yaśasvinī | avadat putra siddhārtho gaccha rāma yathāsukham || 16 ||
+22,17,अरोगं सर्वसिद्धार्थमयोध्यां पुनरागतम् । पश्यामि त्वां सुखं वत्स सुस्थितं राजवेश्मनि ॥ १७ ॥,arogaṃ sarvasiddhārthamayodhyāṃ punarāgatam | paśyāmi tvāṃ sukhaṃ vatsa susthitaṃ rājaveśmani || 17 ||
+22,18,मयार्चिता देवगणाः शिवादयो महर्षयो भूतमहासुरोरगाः । अभिप्रयातस्य वनं चिराय ते हितानि काङ्क्षन्तु दिशश्च राघव ॥ १८ ॥,mayārcitā devagaṇāḥ śivādayo maharṣayo bhūtamahāsuroragāḥ | abhiprayātasya vanaṃ cirāya te hitāni kāṅkṣantu diśaśca rāghava || 18 ||
+22,19,इतीव चाश्रुप्रतिपूर्णलोचना समाप्य च स्वस्त्ययनं यथाविधि । प्रदक्षिणं चैव चकार राघवं पुनः पुनश्चापि निपीड्य सस्वजे ॥ १९ ॥,itīva cāśrupratipūrṇalocanā samāpya ca svastyayanaṃ yathāvidhi | pradakṣiṇaṃ caiva cakāra rāghavaṃ punaḥ punaścāpi nipīḍya sasvaje || 19 ||
+22,20,तथा तु देव्या स कृतप्रदक्षिणो निपीड्य मातुश्चरणौ पुनः पुनः । जगाम सीतानिलयं महायशाः स राघवः प्रज्वलितः स्वया श्रिया ॥ २० ॥,tathā tu devyā sa kṛtapradakṣiṇo nipīḍya mātuścaraṇau punaḥ punaḥ | jagāma sītānilayaṃ mahāyaśāḥ sa rāghavaḥ prajvalitaḥ svayā śriyā || 20 ||
+23,1,अभिवाद्य तु कौसल्यां रामः संप्रस्थितो वनम् । कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः ॥ १ ॥,abhivādya tu kausalyāṃ rāmaḥ saṃprasthito vanam | kṛtasvastyayano mātrā dharmiṣṭhe vartmani sthitaḥ || 1 ||
+23,2,विराजयन् राजसुतो राजमार्गं नरैर्वृतम् । हृदयान्याममन्थेव जनस्य गुणवत्तया ॥ २ ॥,virājayan rājasuto rājamārgaṃ narairvṛtam | hṛdayānyāmamantheva janasya guṇavattayā || 2 ||
+23,3,वैदेही चापि तत् सर्वं न शुश्राव तपस्विनी । तदेव हृदि तस्याश्च यौवराज्याभिषेचनम् ॥ ३ ॥,vaidehī cāpi tat sarvaṃ na śuśrāva tapasvinī | tadeva hṛdi tasyāśca yauvarājyābhiṣecanam || 3 ||
+23,4,देवकार्यं स्म सा कृत्वा कृतज्ञा हृष्टचेतना । अभिज्ञा राजधर्माणां राजपुत्रं प्रतीक्षते ॥ ४ ॥,devakāryaṃ sma sā kṛtvā kṛtajñā hṛṣṭacetanā | abhijñā rājadharmāṇāṃ rājaputraṃ pratīkṣate || 4 ||
+23,5,प्रविवेशाथ रामस्तु स्ववेश्म सुविभूषितम् । प्रहृष्टजनसंपूर्णं ह्रिया किं चिदवाङ्मुखः ॥ ५ ॥,praviveśātha rāmastu svaveśma suvibhūṣitam | prahṛṣṭajanasaṃpūrṇaṃ hriyā kiṃ cidavāṅmukhaḥ || 5 ||
+23,6,अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तं पतिम् । अपश्यच्छोकसंतप्तं चिन्ताव्याकुलिलेन्द्रियम् ॥ ६ ॥,atha sītā samutpatya vepamānā ca taṃ patim | apaśyacchokasaṃtaptaṃ cintāvyākulilendriyam || 6 ||
+23,7,विवर्णवदनं दृष्ट्वा तं प्रस्विन्नममर्षणम् । आह दुःखाभिसंतप्ता किमिदानीमिदं प्रभो ॥ ७ ॥,vivarṇavadanaṃ dṛṣṭvā taṃ prasvinnamamarṣaṇam | āha duḥkhābhisaṃtaptā kimidānīmidaṃ prabho || 7 ||
+23,8,अद्य बार्हस्पतः श्रीमान्युक्तः पुष्यो न राघव । प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः केन त्���मसि दुर्मनाः ॥ ८ ॥,adya bārhaspataḥ śrīmānyuktaḥ puṣyo na rāghava | procyate brāhmaṇaiḥ prājñaiḥ kena tvamasi durmanāḥ || 8 ||
+23,9,न ते शतशलाकेन जलफेननिभेन च । आवृतं वदनं वल्गु छत्रेणाभिविराजते ॥ ९ ॥,na te śataśalākena jalaphenanibhena ca | āvṛtaṃ vadanaṃ valgu chatreṇābhivirājate || 9 ||
+23,10,व्यजनाभ्यां च मुख्याभ्यां शतपत्रनिभेक्षणम् । चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां वीज्यते न तवाननम् ॥ १० ॥,vyajanābhyāṃ ca mukhyābhyāṃ śatapatranibhekṣaṇam | candrahaṃsaprakāśābhyāṃ vījyate na tavānanam || 10 ||
+23,11,वाग्मिनो बन्दिनश्चापि प्रहृष्टास्त्वं नरर्षभ । स्तुवन्तो नाद्य दृश्यन्ते मङ्गलैः सूतमागधाः ॥ ११ ॥,vāgmino bandinaścāpi prahṛṣṭāstvaṃ nararṣabha | stuvanto nādya dṛśyante maṅgalaiḥ sūtamāgadhāḥ || 11 ||
+23,12,न ते क्षौद्रं च दधि च ब्राह्मणा वेदपारगाः । मूर्ध्नि मूर्धावसिक्तस्य दधति स्म विधानतः ॥ १२ ॥,na te kṣaudraṃ ca dadhi ca brāhmaṇā vedapāragāḥ | mūrdhni mūrdhāvasiktasya dadhati sma vidhānataḥ || 12 ||
+23,13,न त्वां प्रकृतयः सर्वा श्रेणीमुख्याश्च भूषिताः । अनुव्रजितुमिच्छन्ति पौरजापपदास्तथा ॥ १३ ॥,na tvāṃ prakṛtayaḥ sarvā śreṇīmukhyāśca bhūṣitāḥ | anuvrajitumicchanti paurajāpapadāstathā || 13 ||
+23,14,चतुर्भिर्वेगसंपन्नैर्हयैः काञ्चनभूषणैः । मुख्यः पुष्यरथो युक्तः किं न गच्छति ते ऽग्रतः ॥ १४ ॥,caturbhirvegasaṃpannairhayaiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ | mukhyaḥ puṣyaratho yuktaḥ kiṃ na gacchati te'grataḥ || 14 ||
+23,15,न हस्ती चाग्रतः श्रीमांस्तव लक्षणपूजितः । प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्णमेघगिरि प्रभः ॥ १५ ॥,na hastī cāgrataḥ śrīmāṃstava lakṣaṇapūjitaḥ | prayāṇe lakṣyate vīra kṛṣṇameghagiri prabhaḥ || 15 ||
+23,16,न च काञ्चनचित्रं ते पश्यामि प्रियदर्शन । भद्रासनं पुरस्कृत्य यान्तं वीरपुरःसरम् ॥ १६ ॥,na ca kāñcanacitraṃ te paśyāmi priyadarśana | bhadrāsanaṃ puraskṛtya yāntaṃ vīrapuraḥsaram || 16 ||
+23,17,अभिषेको यदा सज्जः किमिदानीमिदं तव । अपूर्वो मुखवर्णश्च न प्रहर्षश्च लक्ष्यते ॥ १७ ॥,abhiṣeko yadā sajjaḥ kimidānīmidaṃ tava | apūrvo mukhavarṇaśca na praharṣaśca lakṣyate || 17 ||
+23,18,इतीव विलपन्तीं तां प्रोवाच रघुनन्दनः । सीते तत्रभवांस्तात प्रव्राजयति मां वनम् ॥ १८ ॥,itīva vilapantīṃ tāṃ provāca raghunandanaḥ | sīte tatrabhavāṃstāta pravrājayati māṃ vanam || 18 ||
+23,19,कुले महति संभूते धर्मज्ञे धर्मचारिणि । शृणु जानकि येनेदं क्रमेणाभ्यागतं मम ॥ १९ ॥,kule mahati saṃbhūte dharmajñe dharmacāriṇi | śṛṇu jānaki yenedaṃ krameṇābhyāgataṃ mama || 19 ||
+23,20,राज्ञा सत्यप्रतिज्ञेन पित्रा दशरथेन मे । कैकेय्यै प्रीतमनसा पुरा दत्तौ महावरौ ॥ २० ॥,rājñā satyapratijñena pitrā daśarathena me | kaikeyyai prītamanasā purā dattau mahāvarau || 20 ||
+23,21,तयाद्य मम सज्जे ऽस्मिन्नभिषेके नृपोद्यते । प्रचोदितः स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः ॥ २१ ॥,tayādya mama sajje'sminnabhiṣeke nṛpodyate | pracoditaḥ sa samayo dharmeṇa pratinirjitaḥ || 21 ||
+23,22,चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यं दण्डके मया । पित्रा मे भरतश्चापि यौवराज्ये नियोजित��� । सो ऽहं त्वामागतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम् ॥ २२ ॥,caturdaśa hi varṣāṇi vastavyaṃ daṇḍake mayā | pitrā me bharataścāpi yauvarājye niyojitaḥ | so'haṃ tvāmāgato draṣṭuṃ prasthito vijanaṃ vanam || 22 ||
+23,23,भरतस्य समीपे ते नाहं कथ्यः कदा चन । ऋद्धियुक्ता हि पुरुषा न सहन्ते परस्तवम् । तस्मान्न ते गुणाः कथ्या भरतस्याग्रतो मम ॥ २३ ॥,bharatasya samīpe te nāhaṃ kathyaḥ kadā cana | ṛddhiyuktā hi puruṣā na sahante parastavam | tasmānna te guṇāḥ kathyā bharatasyāgrato mama || 23 ||
+23,24,नापि त्वं तेन भर्तव्या विशेषेण कदा चन । अनुकूलतया शक्यं समीपे तस्य वर्तितुम् ॥ २४ ॥,nāpi tvaṃ tena bhartavyā viśeṣeṇa kadā cana | anukūlatayā śakyaṃ samīpe tasya vartitum || 24 ||
+23,25,अहं चापि प्रतिज्ञां तां गुरोः समनुपालयन् । वनमद्यैव यास्यामि स्थिरा भव मनस्विनि ॥ २५ ॥,ahaṃ cāpi pratijñāṃ tāṃ guroḥ samanupālayan | vanamadyaiva yāsyāmi sthirā bhava manasvini || 25 ||
+23,26,याते च मयि कल्याणि वनं मुनिनिषेवितम् । व्रतोपवासरतया भवितव्यं त्वयानघे ॥ २६ ॥,yāte ca mayi kalyāṇi vanaṃ muniniṣevitam | vratopavāsaratayā bhavitavyaṃ tvayānaghe || 26 ||
+23,27,काल्यमुत्थाय देवानां कृत्वा पूजां यथाविधि । वन्दितव्यो दशरथः पिता मम नरेश्वरः ॥ २७ ॥,kālyamutthāya devānāṃ kṛtvā pūjāṃ yathāvidhi | vanditavyo daśarathaḥ pitā mama nareśvaraḥ || 27 ||
+23,28,माता च मम कौसल्या वृद्धा संतापकर्शिता । धर्ममेवाग्रतः कृत्वा त्वत्तः संमानमर्हति ॥ २८ ॥,mātā ca mama kausalyā vṛddhā saṃtāpakarśitā | dharmamevāgrataḥ kṛtvā tvattaḥ saṃmānamarhati || 28 ||
+23,29,वन्दितव्याश्च ते नित्यं याः शेषा मम मातरः । स्नेहप्रणयसंभोगैः समा हि मम मातरः ॥ २९ ॥,vanditavyāśca te nityaṃ yāḥ śeṣā mama mātaraḥ | snehapraṇayasaṃbhogaiḥ samā hi mama mātaraḥ || 29 ||
+23,30,भ्रातृपुत्रसमौ चापि द्रष्टव्यौ च विशेषतः । त्वया लक्ष्मणशत्रुघ्नौ प्राणैः प्रियतरौ मम ॥ ३० ॥,bhrātṛputrasamau cāpi draṣṭavyau ca viśeṣataḥ | tvayā lakṣmaṇaśatrughnau prāṇaiḥ priyatarau mama || 30 ||
+23,31,विप्रियं न च कर्तव्यं भरतस्य कदा चन । स हि राजा प्रभुश्चैव देशस्य च कुलस्य च ॥ ३१ ॥,vipriyaṃ na ca kartavyaṃ bharatasya kadā cana | sa hi rājā prabhuścaiva deśasya ca kulasya ca || 31 ||
+23,32,आराधिता हि शीलेन प्रयत्नैश्चोपसेविताः । राजानः संप्रसीदन्ति प्रकुप्यन्ति विपर्यये ॥ ३२ ॥,ārādhitā hi śīlena prayatnaiścopasevitāḥ | rājānaḥ saṃprasīdanti prakupyanti viparyaye || 32 ||
+23,33,औरसानपि पुत्रान् हि त्यजन्त्यहितकारिणः । समर्थान् संप्रगृह्णन्ति जनानपि नराधिपाः ॥ ३३ ॥,aurasānapi putrān hi tyajantyahitakāriṇaḥ | samarthān saṃpragṛhṇanti janānapi narādhipāḥ || 33 ||
+23,34,अहं गमिष्यामि महावनं प्रिये त्वया हि वस्तव्यमिहैव भामिनि । यथा व्यलीकं कुरुषे न कस्य चित्तथा त्वया कार्यमिदं वचो मम ॥ ३४ ॥,ahaṃ gamiṣyāmi mahāvanaṃ priye tvayā hi vastavyamihaiva bhāmini | yathā vyalīkaṃ kuruṣe na kasya cittathā tvayā kāryamidaṃ vaco mama || 34 ||
+24,1,एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी । प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ १ ���,evamuktā tu vaidehī priyārhā priyavādinī | praṇayādeva saṃkruddhā bhartāramidamabravīt || 1 ||
+24,2,आर्यपुत्र पिता माता भ्राता पुत्रस्तथा स्नुषा । स्वानि पुण्यानि भुञ्जानाः स्वं स्वं भाग्यमुपासते ॥ २ ॥,āryaputra pitā mātā bhrātā putrastathā snuṣā | svāni puṇyāni bhuñjānāḥ svaṃ svaṃ bhāgyamupāsate || 2 ||
+24,3,भर्तुर्भाग्यं तु भार्यैका प्राप्नोति पुरुषर्षभ । अतश्चैवाहमादिष्टा वने वस्तव्यमित्यपि ॥ ३ ॥,bharturbhāgyaṃ tu bhāryaikā prāpnoti puruṣarṣabha | ataścaivāhamādiṣṭā vane vastavyamityapi || 3 ||
+24,4,न पिता नात्मजो नात्मा न माता न सखीजनः । इह प्रेत्य च नारीणां पतिरेको गतिः सदा ॥ ४ ॥,na pitā nātmajo nātmā na mātā na sakhījanaḥ | iha pretya ca nārīṇāṃ patireko gatiḥ sadā || 4 ||
+24,5,यदि त्वं प्रस्थितो दुर्गं वनमद्यैव राघव । अग्रतस्ते गमिष्यामि मृद्नन्ती कुशकण्टकान् ॥ ५ ॥,yadi tvaṃ prasthito durgaṃ vanamadyaiva rāghava | agrataste gamiṣyāmi mṛdnantī kuśakaṇṭakān || 5 ||
+24,6,ईर्ष्या रोषौ बहिष्कृत्य भुक्तशेषमिवोदकम् । नय मां वीर विश्रब्धः पापं मयि न विद्यते ॥ ६ ॥,īrṣyā roṣau bahiṣkṛtya bhuktaśeṣamivodakam | naya māṃ vīra viśrabdhaḥ pāpaṃ mayi na vidyate || 6 ||
+24,7,प्रासादाग्रैर्विमानैर्वा वैहायसगतेन वा । सर्वावस्थागता भर्तुः पादच्छाया विशिष्यते ॥ ७ ॥,prāsādāgrairvimānairvā vaihāyasagatena vā | sarvāvasthāgatā bhartuḥ pādacchāyā viśiṣyate || 7 ||
+24,8,अनुशिष्टास्मि मात्रा च पित्रा च विविधाश्रयम् । नास्मि संप्रति वक्तव्या वर्तितव्यं यथा मया ॥ ८ ॥,anuśiṣṭāsmi mātrā ca pitrā ca vividhāśrayam | nāsmi saṃprati vaktavyā vartitavyaṃ yathā mayā || 8 ||
+24,9,सुखं वने निवत्स्यामि यथैव भवने पितुः । अचिन्तयन्ती त्रींल् लोकांश्चिन्तयन्ती पतिव्रतम् ॥ ९ ॥,sukhaṃ vane nivatsyāmi yathaiva bhavane pituḥ | acintayantī trīṃl lokāṃścintayantī pativratam || 9 ||
+24,10,शुश्रूषमाणा ते नित्यं नियता ब्रह्मचारिणी । सह रंस्ये त्वया वीर वनेषु मधुगन्धिषु ॥ १० ॥,śuśrūṣamāṇā te nityaṃ niyatā brahmacāriṇī | saha raṃsye tvayā vīra vaneṣu madhugandhiṣu || 10 ||
+24,11,त्वं हि कर्तुं वने शक्तो राम संपरिपालनम् । अन्यस्य पै जनस्येह किं पुनर्मम मानद ॥ ११ ॥,tvaṃ hi kartuṃ vane śakto rāma saṃparipālanam | anyasya pai janasyeha kiṃ punarmama mānada || 11 ||
+24,12,फलमूलाशना नित्यं भविष्यामि न संशयः । न ते दुःखं करिष्यामि निवसन्ती सह त्वया ॥ १२ ॥,phalamūlāśanā nityaṃ bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ | na te duḥkhaṃ kariṣyāmi nivasantī saha tvayā || 12 ||
+24,13,इच्छामि सरितः शैलान्पल्वलानि वनानि च । द्रष्टुं सर्वत्र निर्भीता त्वया नाथेन धीमता ॥ १३ ॥,icchāmi saritaḥ śailānpalvalāni vanāni ca | draṣṭuṃ sarvatra nirbhītā tvayā nāthena dhīmatā || 13 ||
+24,14,हंसकारण्डवाकीर्णाः पद्मिनीः साधुपुष्पिताः । इच्छेयं सुखिनी द्रष्टुं त्वया वीरेण संगता ॥ १४ ॥,haṃsakāraṇḍavākīrṇāḥ padminīḥ sādhupuṣpitāḥ | iccheyaṃ sukhinī draṣṭuṃ tvayā vīreṇa saṃgatā || 14 ||
+24,15,सह त्वया विशालाक्ष रंस्ये परमनन्दिनी । एवं वर्षसहस्राणां शतं वाहं त्वया सह ॥ १५ ॥,saha tvayā viśālākṣa raṃsye paramanandinī | evaṃ varṣasahasrāṇāṃ śataṃ vāhaṃ tvayā saha || 15 ||
+24,16,स्वर्गे ऽपि च विना वासो भविता यदि राघव । त्वया मम नरव्याघ्र नाहं तमपि रोचये ॥ १६ ॥,svarge'pi ca vinā vāso bhavitā yadi rāghava | tvayā mama naravyāghra nāhaṃ tamapi rocaye || 16 ||
+24,17,अहं गमिष्यामि वनं सुदुर्गमं मृगायुतं वानरवारणैर्युतम् । वने निवत्स्यामि यथा पितुर्गृहे तवैव पादाव् उपगृह्य संमता ॥ १७ ॥,ahaṃ gamiṣyāmi vanaṃ sudurgamaṃ mṛgāyutaṃ vānaravāraṇairyutam | vane nivatsyāmi yathā piturgṛhe tavaiva pādāv upagṛhya saṃmatā || 17 ||
+24,18,अनन्यभावामनुरक्तचेतसं त्वया वियुक्तां मरणाय निश्चिताम् । नयस्व मां साधु कुरुष्व याचनां न ते मयातो गुरुता भविष्यति ॥ १८ ॥,ananyabhāvāmanuraktacetasaṃ tvayā viyuktāṃ maraṇāya niścitām | nayasva māṃ sādhu kuruṣva yācanāṃ na te mayāto gurutā bhaviṣyati || 18 ||
+24,19,तथा ब्रुवाणामपि धर्मवत्सलो न च स्म सीतां नृवरो निनीषति । उवाच चैनां बहु संनिवर्तने वने निवासस्य च दुःखितां प्रति ॥ १९ ॥,tathā bruvāṇāmapi dharmavatsalo na ca sma sītāṃ nṛvaro ninīṣati | uvāca caināṃ bahu saṃnivartane vane nivāsasya ca duḥkhitāṃ prati || 19 ||
+25,1,स एवं ब्रुवतीं सीतां धर्मज्ञो धर्मवत्सलः । निवर्तनार्थे धर्मात्मा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ १ ॥,sa evaṃ bruvatīṃ sītāṃ dharmajño dharmavatsalaḥ | nivartanārthe dharmātmā vākyametaduvāca ha || 1 ||
+25,2,सीते महाकुलीनासि धर्मे च निरता सदा । इहाचर स्वधर्मं त्वं मा यथा मनसः सुखम् ॥ २ ॥,sīte mahākulīnāsi dharme ca niratā sadā | ihācara svadharmaṃ tvaṃ mā yathā manasaḥ sukham || 2 ||
+25,3,सीते यथा त्वां वक्ष्यामि तथा कार्यं त्वयाबले । वने दोषा हि बहवो वदतस्तान्निबोध मे ॥ ३ ॥,sīte yathā tvāṃ vakṣyāmi tathā kāryaṃ tvayābale | vane doṣā hi bahavo vadatastānnibodha me || 3 ||
+25,4,सीते विमुच्यतामेषा वनवासकृता मतिः । बहुदोषं हि कान्तारं वनमित्यभिधीयते ॥ ४ ॥,sīte vimucyatāmeṣā vanavāsakṛtā matiḥ | bahudoṣaṃ hi kāntāraṃ vanamityabhidhīyate || 4 ||
+25,5,हितबुद्ध्या खलु वचो मयैतदभिधीयते । सदा सुखं न जानामि दुःखमेव सदा वनम् ॥ ५ ॥,hitabuddhyā khalu vaco mayaitadabhidhīyate | sadā sukhaṃ na jānāmi duḥkhameva sadā vanam || 5 ||
+25,6,गिरिनिर्झरसंभूता गिरिकन्दरवासिनाम् । सिंहानां निनदा दुःखाः श्रोतुं दुःखमतो वनम् ॥ ६ ॥,girinirjharasaṃbhūtā girikandaravāsinām | siṃhānāṃ ninadā duḥkhāḥ śrotuṃ duḥkhamato vanam || 6 ||
+25,7,सुप्यते पर्णशय्यासु स्वयं भग्नासु भूतले । रात्रिषु श्रमखिन्नेन तस्माद्दुःखतरं वनम् ॥ ७ ॥,supyate parṇaśayyāsu svayaṃ bhagnāsu bhūtale | rātriṣu śramakhinnena tasmādduḥkhataraṃ vanam || 7 ||
+25,8,उपवासश्च कर्तव्या यथाप्राणेन मैथिलि । जटाभारश्च कर्तव्यो वल्कलाम्बरधारिणा ॥ ८ ॥,upavāsaśca kartavyā yathāprāṇena maithili | jaṭābhāraśca kartavyo valkalāmbaradhāriṇā || 8 ||
+25,9,अतीव वातस्तिमिरं बुभुक्षा चात्र नित्यशः । भयानि च महान्त्यत्र ततो दुःखतरं वनम् ॥ ९ ॥,atīva vātastimiraṃ bubhukṣā cātra nityaśaḥ | bhayāni ca mahāntyatra tato duḥkhataraṃ vanam || 9 ||
+25,10,सरीसृपाश्च बहवो बहुरूपाश्च भामिनि । चरन्ति पृथिवीं दर्पादतो दुखतरं वनम् ॥ १० ॥,sarīsṛpāśca bahavo bahurūpāśca bhāmini | caranti pṛthivīṃ darpādato dukhataraṃ vanam || 10 ||
+25,11,नदीनिलयनाः सर्पा नदीकुटिलगामिनः । तिष्ठन्त्यावृत्य पन्थानमतो दुःखतरं वनम् ॥ ११ ॥,nadīnilayanāḥ sarpā nadīkuṭilagāminaḥ | tiṣṭhantyāvṛtya panthānamato duḥkhataraṃ vanam || 11 ||
+25,12,पतंगा वृश्चिकाः कीटा दंशाश्च मशकैः सह । बाधन्ते नित्यमबले सर्वं दुःखमतो वनम् ॥ १२ ॥,pataṃgā vṛścikāḥ kīṭā daṃśāśca maśakaiḥ saha | bādhante nityamabale sarvaṃ duḥkhamato vanam || 12 ||
+25,13,द्रुमाः कण्टकिनश्चैव कुशकाशाश्च भामिनि । वने व्याकुलशाखाग्रास्तेन दुःखतरं वनम् ॥ १३ ॥,drumāḥ kaṇṭakinaścaiva kuśakāśāśca bhāmini | vane vyākulaśākhāgrāstena duḥkhataraṃ vanam || 13 ||
+25,14,तदलं ते वनं गत्वा क्षमं न हि वनं तव । विमृशन्निह पश्यामि बहुदोषतरं वनम् ॥ १४ ॥,tadalaṃ te vanaṃ gatvā kṣamaṃ na hi vanaṃ tava | vimṛśanniha paśyāmi bahudoṣataraṃ vanam || 14 ||
+25,15,वनं तु नेतुं न कृता मतिस्तदा बभूव रामेण यदा महात्मना । न तस्य सीता वचनं चकार तत्ततो ऽब्रवीद् राममिदं सुदुःखिता ॥ १५ ॥,vanaṃ tu netuṃ na kṛtā matistadā babhūva rāmeṇa yadā mahātmanā | na tasya sītā vacanaṃ cakāra tattato'bravīd rāmamidaṃ suduḥkhitā || 15 ||
+26,1,एतत्तु वचनं श्रुत्वा सीता रामस्य दुःखिता । प्रसक्ताश्रुमुखी मन्दमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥,etattu vacanaṃ śrutvā sītā rāmasya duḥkhitā | prasaktāśrumukhī mandamidaṃ vacanamabravīt || 1 ||
+26,2,ये त्वया कीर्तिता दोषा वने वस्तव्यतां प्रति । गुणानित्येव तान् विद्धि तव स्नेहपुरस्कृतान् ॥ २ ॥,ye tvayā kīrtitā doṣā vane vastavyatāṃ prati | guṇānityeva tān viddhi tava snehapuraskṛtān || 2 ||
+26,3,त्वया च सह गन्तव्यं मया गुरुजनाज्ञया । त्वद्वियोगेन मे राम त्यक्तव्यमिह जीवितम् ॥ ३ ॥,tvayā ca saha gantavyaṃ mayā gurujanājñayā | tvadviyogena me rāma tyaktavyamiha jīvitam || 3 ||
+26,4,न च मां त्वत्समीपस्थमपि शक्नोति राघव । सुराणामीश्वरः शक्रः प्रधर्षयितुमोजसा ॥ ४ ॥,na ca māṃ tvatsamīpasthamapi śaknoti rāghava | surāṇāmīśvaraḥ śakraḥ pradharṣayitumojasā || 4 ||
+26,5,पतिहीना तु या नारी न सा शक्ष्यति जीवितुम् । काममेवंविधं राम त्वया मम विदर्शितम् ॥ ५ ॥,patihīnā tu yā nārī na sā śakṣyati jīvitum | kāmamevaṃvidhaṃ rāma tvayā mama vidarśitam || 5 ||
+26,6,अथ चापि महाप्राज्ञ ब्राह्मणानां मया श्रुतम् । पुरा पितृगृहे सत्यं वस्तव्यं किल मे वने ॥ ६ ॥,atha cāpi mahāprājña brāhmaṇānāṃ mayā śrutam | purā pitṛgṛhe satyaṃ vastavyaṃ kila me vane || 6 ||
+26,7,लक्षणिभ्यो द्विजातिभ्यः श्रुत्वाहं वचनं गृहे । वनवासकृतोत्साहा नित्यमेव महाबल ॥ ७ ॥,lakṣaṇibhyo dvijātibhyaḥ śrutvāhaṃ vacanaṃ gṛhe | vanavāsakṛtotsāhā nityameva mahābala || 7 ||
+26,8,आदेशो वनवासस्य प्राप्तव्यः स मया किल । सा त्वया सह तत्राहं यास्यामि प्रिय नान्यथा ॥ ८ ॥,ādeśo vanavāsasya prāptavyaḥ sa mayā kila | sā tvayā saha tatrāhaṃ yāsyāmi priya nānyathā || 8 ||
+26,9,कृतादेशा भविष्यामि गमिष्यामि सह त्वया । कालश्चायं समुत्���न्नः सत्यवाग्भवतु द्विजः ॥ ९ ॥,kṛtādeśā bhaviṣyāmi gamiṣyāmi saha tvayā | kālaścāyaṃ samutpannaḥ satyavāgbhavatu dvijaḥ || 9 ||
+26,10,वनवासे हि जानामि दुःखानि बहुधा किल । प्राप्यन्ते नियतं वीर पुरुषैरकृतात्मभिः ॥ १० ॥,vanavāse hi jānāmi duḥkhāni bahudhā kila | prāpyante niyataṃ vīra puruṣairakṛtātmabhiḥ || 10 ||
+26,11,कन्यया च पितुर्गेहे वनवासः श्रुतो मया । भिक्षिण्याः साधुवृत्ताया मम मातुरिहाग्रतः ॥ ११ ॥,kanyayā ca piturgehe vanavāsaḥ śruto mayā | bhikṣiṇyāḥ sādhuvṛttāyā mama māturihāgrataḥ || 11 ||
+26,12,प्रसादितश्च वै पूर्वं त्वं वै बहुविधं प्रभो । गमनं वनवासस्य काङ्क्षितं हि सह त्वया ॥ १२ ॥,prasāditaśca vai pūrvaṃ tvaṃ vai bahuvidhaṃ prabho | gamanaṃ vanavāsasya kāṅkṣitaṃ hi saha tvayā || 12 ||
+26,13,कृतक्षणाहं भद्रं ते गमनं प्रति राघव । वनवासस्य शूरस्य चर्या हि मम रोचते ॥ १३ ॥,kṛtakṣaṇāhaṃ bhadraṃ te gamanaṃ prati rāghava | vanavāsasya śūrasya caryā hi mama rocate || 13 ||
+26,14,शुद्धात्मन्प्रेमभावाद्धि भविष्यामि विकल्मषा । भर्तारमनुगच्छन्ती भर्ता हि मम दैवतम् ॥ १४ ॥,śuddhātmanpremabhāvāddhi bhaviṣyāmi vikalmaṣā | bhartāramanugacchantī bhartā hi mama daivatam || 14 ||
+26,15,प्रेत्यभावे ऽपि कल्याणः संगमो मे सह त्वया । श्रुतिर्हि श्रूयते पुण्या ब्राह्मणानां यशस्विनाम् ॥ १५ ॥,pretyabhāve'pi kalyāṇaḥ saṃgamo me saha tvayā | śrutirhi śrūyate puṇyā brāhmaṇānāṃ yaśasvinām || 15 ||
+26,16,इह लोके च पितृभिर्या स्त्री यस्य महामते । अद्भिर्दत्ता स्वधर्मेण प्रेत्यभावे ऽपि तस्य सा ॥ १६ ॥,iha loke ca pitṛbhiryā strī yasya mahāmate | adbhirdattā svadharmeṇa pretyabhāve'pi tasya sā || 16 ||
+26,17,एवमस्मात् स्वकां नारीं सुवृत्तां हि पतिव्रताम् । नाभिरोचयसे नेतुं त्वं मां केनेह हेतुना ॥ १७ ॥,evamasmāt svakāṃ nārīṃ suvṛttāṃ hi pativratām | nābhirocayase netuṃ tvaṃ māṃ keneha hetunā || 17 ||
+26,18,भक्तां पतिव्रतां दीनां मां समां सुखदुःखयोः । नेतुमर्हसि काकुत्स्थ समानसुखदुःखिनीम् ॥ १८ ॥,bhaktāṃ pativratāṃ dīnāṃ māṃ samāṃ sukhaduḥkhayoḥ | netumarhasi kākutstha samānasukhaduḥkhinīm || 18 ||
+26,19,यदि मां दुःखितामेवं वनं नेतुं न चेच्छसि । विषमग्निं जलं वाहमास्थास्ये मृत्युकारणात् ॥ १९ ॥,yadi māṃ duḥkhitāmevaṃ vanaṃ netuṃ na cecchasi | viṣamagniṃ jalaṃ vāhamāsthāsye mṛtyukāraṇāt || 19 ||
+26,20,एवं बहुविधं तं सा याचते गमनं प्रति । नानुमेने महाबाहुस्तां नेतुं विजनं वनम् ॥ २० ॥,evaṃ bahuvidhaṃ taṃ sā yācate gamanaṃ prati | nānumene mahābāhustāṃ netuṃ vijanaṃ vanam || 20 ||
+26,21,एवमुक्ता तु सा चिन्तां मैथिली समुपागता । स्नापयन्तीव गामुष्णैरश्रुभिर्नयनच्युतैः ॥ २१ ॥,evamuktā tu sā cintāṃ maithilī samupāgatā | snāpayantīva gāmuṣṇairaśrubhirnayanacyutaiḥ || 21 ||
+26,22,चिन्तयन्तीं तथा तां तु निवर्तयितुमात्मवान् । क्रोधाविष्टां तु वैदेहीं काकुत्स्थो बह्वसान्त्वयत् ॥ २२ ॥,cintayantīṃ tathā tāṃ tu nivartayitumātmavān | krodhāviṣṭāṃ tu vaidehīṃ kākutstho bahvasāntvayat || 22 ||
+27,1,सान्त्व्यमाना तु रामेण मैथिली ���नकात्मजा । वनवासनिमित्ताय भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥,sāntvyamānā tu rāmeṇa maithilī janakātmajā | vanavāsanimittāya bhartāramidamabravīt || 1 ||
+27,2,सा तमुत्तमसंविग्ना सीता विपुलवक्षसं । प्रणयाच्चाभिमानाच्च परिचिक्षेप राघवम् ॥ २ ॥,sā tamuttamasaṃvignā sītā vipulavakṣasaṃ | praṇayāccābhimānācca paricikṣepa rāghavam || 2 ||
+27,3,किं त्वामन्यत वैदेहः पिता मे मिथिलाधिपः । राम जामातरं प्राप्य स्त्रियं पुरुषविग्रहम् ॥ ३ ॥,kiṃ tvāmanyata vaidehaḥ pitā me mithilādhipaḥ | rāma jāmātaraṃ prāpya striyaṃ puruṣavigraham || 3 ||
+27,4,अनृतं बललोको ऽयमज्ञानाद् यद्धि वक्ष्यति । तेजो नास्ति परं रामे तपतीव दिवाकरे ॥ ४ ॥,anṛtaṃ balaloko'yamajñānād yaddhi vakṣyati | tejo nāsti paraṃ rāme tapatīva divākare || 4 ||
+27,5,किं हि कृत्वा विषण्णस्त्वं कुतो वा भयमस्ति ते । यत् परित्यक्तुकामस्त्वं मामनन्यपरायणाम् ॥ ५ ॥,kiṃ hi kṛtvā viṣaṇṇastvaṃ kuto vā bhayamasti te | yat parityaktukāmastvaṃ māmananyaparāyaṇām || 5 ||
+27,6,द्युमत्सेनसुतं वीर सत्यवन्तमनुव्रताम् । सावित्रीमिव मां विद्धि त्वमात्मवशवर्तिनीम् ॥ ६ ॥,dyumatsenasutaṃ vīra satyavantamanuvratām | sāvitrīmiva māṃ viddhi tvamātmavaśavartinīm || 6 ||
+27,7,न त्वहं मनसाप्यन्यं द्रष्टास्मि त्वदृते ऽनघ । त्वया राघव गच्छेयं यथान्या कुलपांसनी ॥ ७ ॥,na tvahaṃ manasāpyanyaṃ draṣṭāsmi tvadṛte'nagha | tvayā rāghava gaccheyaṃ yathānyā kulapāṃsanī || 7 ||
+27,8,स्वयं तु भार्यां कौमारीं चिरमध्युषितां सतीम् । शैलूष इव मां राम परेभ्यो दातुमिच्छसि ॥ ८ ॥,svayaṃ tu bhāryāṃ kaumārīṃ ciramadhyuṣitāṃ satīm | śailūṣa iva māṃ rāma parebhyo dātumicchasi || 8 ||
+27,9,स मामनादाय वनं न त्वं प्रस्थातुमर्हसि । तपो वा यदि वारण्यं स्वर्गो वा स्यात् सह त्वया ॥ ९ ॥,sa māmanādāya vanaṃ na tvaṃ prasthātumarhasi | tapo vā yadi vāraṇyaṃ svargo vā syāt saha tvayā || 9 ||
+27,10,न च मे भविता तत्र कश्चित् पथि परिश्रमः । पृष्ठतस्तव गच्छन्त्या विहारशयनेष्वपि ॥ १० ॥,na ca me bhavitā tatra kaścit pathi pariśramaḥ | pṛṣṭhatastava gacchantyā vihāraśayaneṣvapi || 10 ||
+27,11,कुशकाशशरेषीका ये च कण्टकिनो द्रुमाः । तूलाजिनसमस्पर्शा मार्गे मम सह त्वया ॥ ११ ॥,kuśakāśaśareṣīkā ye ca kaṇṭakino drumāḥ | tūlājinasamasparśā mārge mama saha tvayā || 11 ||
+27,12,महावात समुद्धूतं यन्मामवकरिष्यति । रजो रमण तन्मन्ये परार्ध्यमिव चन्दनम् ॥ १२ ॥,mahāvāta samuddhūtaṃ yanmāmavakariṣyati | rajo ramaṇa tanmanye parārdhyamiva candanam || 12 ||
+27,13,शाद्वलेषु यदासिष्ये वनान्ते वनगोरचा । कुथास्तरणतल्पेषु किं स्यात् सुखतरं ततः ॥ १३ ॥,śādvaleṣu yadāsiṣye vanānte vanagoracā | kuthāstaraṇatalpeṣu kiṃ syāt sukhataraṃ tataḥ || 13 ||
+27,14,पत्रं मूलं फलं यत्त्वमल्पं वा यदि वा बहु । दास्यसि स्वयमाहृत्य तन्मे ऽमृतरसोपमम् ॥ १४ ॥,patraṃ mūlaṃ phalaṃ yattvamalpaṃ vā yadi vā bahu | dāsyasi svayamāhṛtya tanme'mṛtarasopamam || 14 ||
+27,15,न मातुर्न पितुस्तत्र स्मरिष्यामि न वेश्मनः । आर्तवान्युपभुञ्जाना पुष्पाणि च फलानि च ॥ १५ ॥,na māturna pitustatra smariṣyāmi na veśmanaḥ | ārtavānyupabhuñjānā puṣpāṇi ca phalāni ca || 15 ||
+27,16,न च तत्र गतः किं चिद्द्रष्टुमर्हसि विप्रियम् । मत्कृते न च ते शोको न भविष्यामि दुर्भरा ॥ १६ ॥,na ca tatra gataḥ kiṃ ciddraṣṭumarhasi vipriyam | matkṛte na ca te śoko na bhaviṣyāmi durbharā || 16 ||
+27,17,यस्त्वया सह स स्वर्गो निरयो यस्त्वया विना । इति जानन्परां प्रीतिं गच्छ राम मया सह ॥ १७ ॥,yastvayā saha sa svargo nirayo yastvayā vinā | iti jānanparāṃ prītiṃ gaccha rāma mayā saha || 17 ||
+27,18,अथ मामेवमव्यग्रां वनं नैव नयिष्यसि । विषमद्यैव पास्यामि मा विशं द्विषतां वशम् ॥ १८ ॥,atha māmevamavyagrāṃ vanaṃ naiva nayiṣyasi | viṣamadyaiva pāsyāmi mā viśaṃ dviṣatāṃ vaśam || 18 ||
+27,19,पश्चादपि हि दुःखेन मम नैवास्ति जीवितम् । उज्झितायास्त्वया नाथ तदैव मरणं वरम् ॥ १९ ॥,paścādapi hi duḥkhena mama naivāsti jīvitam | ujjhitāyāstvayā nātha tadaiva maraṇaṃ varam || 19 ||
+27,20,इदं हि सहितुं शोकं मुहूर्तमपि नोत्सहे । किं पुनर्दशवर्षाणि त्रीणि चैकं च दुःखिता ॥ २० ॥,idaṃ hi sahituṃ śokaṃ muhūrtamapi notsahe | kiṃ punardaśavarṣāṇi trīṇi caikaṃ ca duḥkhitā || 20 ||
+27,21,इति सा शोकसंतप्ता विलप्य करुणं बहु । चुक्रोश पतिमायस्ता भृशमालिङ्ग्य सस्वरम् ॥ २१ ॥,iti sā śokasaṃtaptā vilapya karuṇaṃ bahu | cukrośa patimāyastā bhṛśamāliṅgya sasvaram || 21 ||
+27,22,सा विद्धा बहुभिर्वाक्यैर्दिग्धैरिव गजाङ्गना । चिर संनियतं बाष्पं मुमोचाग्निमिवारणिः ॥ २२ ॥,sā viddhā bahubhirvākyairdigdhairiva gajāṅganā | cira saṃniyataṃ bāṣpaṃ mumocāgnimivāraṇiḥ || 22 ||
+27,23,तस्याः स्फटिकसंकाशं वारि संतापसंभवम् । नेत्राभ्यां परिसुस्राव पङ्कजाभ्यामिवोदकम् ॥ २३ ॥,tasyāḥ sphaṭikasaṃkāśaṃ vāri saṃtāpasaṃbhavam | netrābhyāṃ parisusrāva paṅkajābhyāmivodakam || 23 ||
+27,24,तां परिष्वज्य बाहुभ्यां विसंज्ञामिव दुःखिताम् । उवाच वचनं रामः परिविश्वासयंस्तदा ॥ २४ ॥,tāṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ visaṃjñāmiva duḥkhitām | uvāca vacanaṃ rāmaḥ pariviśvāsayaṃstadā || 24 ||
+27,25,न देवि तव दुःखेन स्वर्गमप्यभिरोचये । न हि मे ऽस्ति भयं किं चित् स्वयम्भोरिव सर्वतः ॥ २५ ॥,na devi tava duḥkhena svargamapyabhirocaye | na hi me'sti bhayaṃ kiṃ cit svayambhoriva sarvataḥ || 25 ||
+27,26,तव सर्वमभिप्रायमविज्ञाय शुभानने । वासं न रोचये ऽरण्ये शक्तिमानपि रक्षणे ॥ २६ ॥,tava sarvamabhiprāyamavijñāya śubhānane | vāsaṃ na rocaye'raṇye śaktimānapi rakṣaṇe || 26 ||
+27,27,यत् सृष्टासि मया सार्धं वनवासाय मैथिलि । न विहातुं मया शक्या कीर्तिरात्मवता यथा ॥ २७ ॥,yat sṛṣṭāsi mayā sārdhaṃ vanavāsāya maithili | na vihātuṃ mayā śakyā kīrtirātmavatā yathā || 27 ||
+27,28,धर्मस्तु गजनासोरु सद्भिराचरितः पुरा । तं चाहमनुवर्ते ऽद्य यथा सूर्यं सुवर्चला ॥ २८ ॥,dharmastu gajanāsoru sadbhirācaritaḥ purā | taṃ cāhamanuvarte'dya yathā sūryaṃ suvarcalā || 28 ||
+27,29,एष धर्मस्तु सुश्रोणि पितुर्मातुश्च वश्यता । अतश्चाज्ञां व्यतिक्रम्य नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ २९ ॥,eṣa dharmastu suśroṇi piturmātuśca vaśyatā | ataścājñāṃ vyatikramya nāhaṃ jīvitumutsahe || 29 ||
+27,30,स मां पिता यथा शास्ति सत्यधर्मपथे स्थितः । तथा वर्तितुमिच्छामि स हि धर्मः सनातनः । अनुगच्छस्व मां भीरु सहधर्मचरी भव ॥ ३० ॥,sa māṃ pitā yathā śāsti satyadharmapathe sthitaḥ | tathā vartitumicchāmi sa hi dharmaḥ sanātanaḥ | anugacchasva māṃ bhīru sahadharmacarī bhava || 30 ||
+27,31,ब्राह्मणेभ्यश्च रत्नानि भिक्षुकेभ्यश्च भोजनम् । देहि चाशंसमानेभ्यः संत्वरस्व च माचिरम् ॥ ३१ ॥,brāhmaṇebhyaśca ratnāni bhikṣukebhyaśca bhojanam | dehi cāśaṃsamānebhyaḥ saṃtvarasva ca māciram || 31 ||
+27,32,अनुकूलं तु सा भर्तुर्ज्ञात्वा गमनमात्मनः । क्षिप्रं प्रमुदिता देवी दातुमेवोपचक्रमे ॥ ३२ ॥,anukūlaṃ tu sā bharturjñātvā gamanamātmanaḥ | kṣipraṃ pramuditā devī dātumevopacakrame || 32 ||
+27,33,ततः प्रहृष्टा परिपूर्णमानसा यशस्विनी भर्तुरवेक्ष्य भाषितम् । धनानि रत्नानि च दातुमङ्गना प्रचक्रमे धर्मभृतां मनस्विनी ॥ ३३ ॥,tataḥ prahṛṣṭā paripūrṇamānasā yaśasvinī bharturavekṣya bhāṣitam | dhanāni ratnāni ca dātumaṅganā pracakrame dharmabhṛtāṃ manasvinī || 33 ||
+28,1,ततो ऽब्रवीन्महातेजा रामो लक्ष्मणमग्रतः । स्थितं प्राग्गामिनं वीरं याचमानं कृताञ्जलिम् ॥ १ ॥,tato'bravīnmahātejā rāmo lakṣmaṇamagrataḥ | sthitaṃ prāggāminaṃ vīraṃ yācamānaṃ kṛtāñjalim || 1 ||
+28,2,मयाद्य सह सौमित्रे त्वयि गच्छति तद्वनम् । को भरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां वा यशस्विनीम् ॥ २ ॥,mayādya saha saumitre tvayi gacchati tadvanam | ko bhariṣyati kausalyāṃ sumitrāṃ vā yaśasvinīm || 2 ||
+28,3,अभिवर्षति कामैर्यः पर्जन्यः पृथिवीमिव । स कामपाशपर्यस्तो महातेजा महीपतिः ॥ ३ ॥,abhivarṣati kāmairyaḥ parjanyaḥ pṛthivīmiva | sa kāmapāśaparyasto mahātejā mahīpatiḥ || 3 ||
+28,4,सा हि राज्यमिदं प्राप्य नृपस्याश्वपतेः सुता । दुःखितानां सपत्नीनां न करिष्यति शोभनम् ॥ ४ ॥,sā hi rājyamidaṃ prāpya nṛpasyāśvapateḥ sutā | duḥkhitānāṃ sapatnīnāṃ na kariṣyati śobhanam || 4 ||
+28,5,एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः श्लक्ष्णया गिरा । प्रत्युवाच तदा रामं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥ ५ ॥,evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ ślakṣṇayā girā | pratyuvāca tadā rāmaṃ vākyajño vākyakovidam || 5 ||
+28,6,तवैव तेजसा वीर भरतः पूजयिष्यति । कौसल्यां च सुमित्रां च प्रयतो नात्र संशयः ॥ ६ ॥,tavaiva tejasā vīra bharataḥ pūjayiṣyati | kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca prayato nātra saṃśayaḥ || 6 ||
+28,7,कौसल्या बिभृयादार्या सहस्रमपि मद्विधान् । यस्याः सहस्रं ग्रामाणां संप्राप्तमुपजीवनम् ॥ ७ ॥,kausalyā bibhṛyādāryā sahasramapi madvidhān | yasyāḥ sahasraṃ grāmāṇāṃ saṃprāptamupajīvanam || 7 ||
+28,8,धनुरादाय सशरं खनित्रपिटकाधरः । अग्रतस्ते गमिष्यामि पन्थानमनुदर्शयन् ॥ ८ ॥,dhanurādāya saśaraṃ khanitrapiṭakādharaḥ | agrataste gamiṣyāmi panthānamanudarśayan || 8 ||
+28,9,आहरिष्यामि ते नित्यं मूलानि च फलानि च । वन्यानि यानि चान्यानि स्वाहाराणि तपस्विनाम् ॥ ९ ॥,āhariṣyāmi te nityaṃ mūlāni ca phalāni ca | vanyāni yāni cānyāni svāhārāṇi tapasvinām || 9 ||
+28,10,भवांस्तु सह वैदेह्या गिरिसानुषु रं��्यते । अहं सर्वं करिष्यामि जाग्रतः स्वपतश्च ते ॥ १० ॥,bhavāṃstu saha vaidehyā girisānuṣu raṃsyate | ahaṃ sarvaṃ kariṣyāmi jāgrataḥ svapataśca te || 10 ||
+28,11,रामस्त्वनेन वाक्येन सुप्रीतः प्रत्युवाच तम् । व्रजापृच्छस्व सौमित्रे सर्वमेव सुहृज्जनम् ॥ ११ ॥,rāmastvanena vākyena suprītaḥ pratyuvāca tam | vrajāpṛcchasva saumitre sarvameva suhṛjjanam || 11 ||
+28,12,ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुणः स्वयम् । जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने ॥ १२ ॥,ye ca rājño dadau divye mahātmā varuṇaḥ svayam | janakasya mahāyajñe dhanuṣī raudradarśane || 12 ||
+28,13,अभेद्यकवचे दिव्ये तूणी चाक्षयसायकौ । आदित्यविमलौ चोभौ खड्गौ हेमपरिष्कृतौ ॥ १३ ॥,abhedyakavace divye tūṇī cākṣayasāyakau | ādityavimalau cobhau khaḍgau hemapariṣkṛtau || 13 ||
+28,14,सत्कृत्य निहितं सर्वमेतदाचार्यसद्मनि । स त्वमायुधमादाय क्षिप्रमाव्रज लक्ष्मण ॥ १४ ॥,satkṛtya nihitaṃ sarvametadācāryasadmani | sa tvamāyudhamādāya kṣipramāvraja lakṣmaṇa || 14 ||
+28,15,स सुहृज्जनमामन्त्र्य वनवासाय निश्चितः । इक्ष्वाकुगुरुमामन्त्र्य जग्राहायुधमुत्तमम् ॥ १५ ॥,sa suhṛjjanamāmantrya vanavāsāya niścitaḥ | ikṣvākugurumāmantrya jagrāhāyudhamuttamam || 15 ||
+28,16,तद्दिव्यं राजशार्दूलः सत्कृतं माल्यभूषितम् । रामाय दर्शयामास सौमित्रिः सर्वमायुधम् ॥ १६ ॥,taddivyaṃ rājaśārdūlaḥ satkṛtaṃ mālyabhūṣitam | rāmāya darśayāmāsa saumitriḥ sarvamāyudham || 16 ||
+28,17,तमुवाचात्मवान् रामः प्रीत्या लक्ष्मणमागतम् । काले त्वमागतः सौम्य काङ्क्षिते मम लक्ष्मण ॥ १७ ॥,tamuvācātmavān rāmaḥ prītyā lakṣmaṇamāgatam | kāle tvamāgataḥ saumya kāṅkṣite mama lakṣmaṇa || 17 ||
+28,18,अहं प्रदातुमिच्छामि यदिदं मामकं धनम् । ब्राह्मणेभ्यस्तपस्विभ्यस्त्वया सह परंतप ॥ १८ ॥,ahaṃ pradātumicchāmi yadidaṃ māmakaṃ dhanam | brāhmaṇebhyastapasvibhyastvayā saha paraṃtapa || 18 ||
+28,19,वसन्तीह दृढं भक्त्या गुरुषु द्विजसत्तमाः । तेषामपि च मे भूयः सर्वेषां चोपजीविनाम् ॥ १९ ॥,vasantīha dṛḍhaṃ bhaktyā guruṣu dvijasattamāḥ | teṣāmapi ca me bhūyaḥ sarveṣāṃ copajīvinām || 19 ||
+28,20,वसिष्ठपुत्रं तु सुयज्ञमार्यं त्वमानयाशु प्रवरं द्विजानाम् । अभिप्रयास्यामि वनं समस्तानभ्यर्च्य शिष्टानपरान्द्विजातीन् ॥ २० ॥,vasiṣṭhaputraṃ tu suyajñamāryaṃ tvamānayāśu pravaraṃ dvijānām | abhiprayāsyāmi vanaṃ samastānabhyarcya śiṣṭānaparāndvijātīn || 20 ||
+29,1,ततः शासनमाज्ञाय भ्रातुः शुभतरं प्रियम् । गत्वा स प्रविवेशाशु सुयज्ञस्य निवेशनम् ॥ १ ॥,tataḥ śāsanamājñāya bhrātuḥ śubhataraṃ priyam | gatvā sa praviveśāśu suyajñasya niveśanam || 1 ||
+29,2,तं विप्रमग्न्यगारस्थं वन्दित्वा लक्ष्मणो ऽब्रवीत् । सखे ऽभ्यागच्छ पश्य त्वं वेश्म दुष्करकारिणः ॥ २ ॥,taṃ vipramagnyagārasthaṃ vanditvā lakṣmaṇo'bravīt | sakhe'bhyāgaccha paśya tvaṃ veśma duṣkarakāriṇaḥ || 2 ||
+29,3,ततः संध्यामुपास्याशु गत्वा सौमित्रिणा सह । जुष्टं तत् प्राविशल् लक्ष्म्या रम्यं रामनिवेशनम् ॥ ३ ॥,tataḥ saṃdhyāmupāsyāśu gatvā saumitriṇā saha | juṣṭaṃ tat prāviśal lakṣmyā ramyaṃ rāmaniveśanam || 3 ||
+29,4,तमागतं वेदविदं प्राञ्जलिः सीतया सह । सुयज्ञमभिचक्राम राघवो ऽग्निमिवार्चितम् ॥ ४ ॥,tamāgataṃ vedavidaṃ prāñjaliḥ sītayā saha | suyajñamabhicakrāma rāghavo'gnimivārcitam || 4 ||
+29,5,जातरूपमयैर्मुख्यैरङ्गदैः कुण्डलैः शुभैः । सहेम सूत्रैर्मणिभिः केयूरैर्वलयैरपि ॥ ५ ॥,jātarūpamayairmukhyairaṅgadaiḥ kuṇḍalaiḥ śubhaiḥ | sahema sūtrairmaṇibhiḥ keyūrairvalayairapi || 5 ||
+29,6,अन्यैश्च रत्नैर्बहुभिः काकुत्स्थः प्रत्यपूजयत् । सुयज्ञं स तदोवाच रामः सीताप्रचोदितः ॥ ६ ॥,anyaiśca ratnairbahubhiḥ kākutsthaḥ pratyapūjayat | suyajñaṃ sa tadovāca rāmaḥ sītāpracoditaḥ || 6 ||
+29,7,हारं च हेमसूत्रं च भार्यायै सौम्य हारय । रशनां चाधुना सीता दातुमिच्छति ते सखे ॥ ७ ॥,hāraṃ ca hemasūtraṃ ca bhāryāyai saumya hāraya | raśanāṃ cādhunā sītā dātumicchati te sakhe || 7 ||
+29,8,पर्यङ्कमग्र्यास्तरणं नानारत्नविभूषितम् । तमपीच्छति वैदेही प्रतिष्ठापयितुं त्वयि ॥ ८ ॥,paryaṅkamagryāstaraṇaṃ nānāratnavibhūṣitam | tamapīcchati vaidehī pratiṣṭhāpayituṃ tvayi || 8 ||
+29,9,नागः शत्रुं जयो नाम मातुलो यं ददौ मम । तं ते गजसहस्रेण ददामि द्विजपुंगव ॥ ९ ॥,nāgaḥ śatruṃ jayo nāma mātulo yaṃ dadau mama | taṃ te gajasahasreṇa dadāmi dvijapuṃgava || 9 ||
+29,10,इत्युक्तः स हि रामेण सुयज्ञः प्रतिगृह्य तत् । रामलक्ष्मणसीतानां प्रयुयोजाशिषः शिवाः ॥ १० ॥,ityuktaḥ sa hi rāmeṇa suyajñaḥ pratigṛhya tat | rāmalakṣmaṇasītānāṃ prayuyojāśiṣaḥ śivāḥ || 10 ||
+29,11,अथ भ्रातरमव्यग्रं प्रियं रामः प्रियंवदः । सौमित्रिं तमुवाचेदं ब्रह्मेव त्रिदशेश्वरम् ॥ ११ ॥,atha bhrātaramavyagraṃ priyaṃ rāmaḥ priyaṃvadaḥ | saumitriṃ tamuvācedaṃ brahmeva tridaśeśvaram || 11 ||
+29,12,अगस्त्यं कौशिकं चैव ताव् उभौ ब्राह्मणोत्तमौ । अर्चयाहूय सौमित्रे रत्नैः सस्यमिवाम्बुभिः ॥ १२ ॥,agastyaṃ kauśikaṃ caiva tāv ubhau brāhmaṇottamau | arcayāhūya saumitre ratnaiḥ sasyamivāmbubhiḥ || 12 ||
+29,13,कौसल्यां च य आशीर्भिर्भक्तः पर्युपतिष्ठति । आचार्यस्तैत्तिरीयाणामभिरूपश्च वेदवित् ॥ १३ ॥,kausalyāṃ ca ya āśīrbhirbhaktaḥ paryupatiṣṭhati | ācāryastaittirīyāṇāmabhirūpaśca vedavit || 13 ||
+29,14,तस्य यानं च दासीश्च सौमित्रे संप्रदापय । कौशेयानि च वस्त्राणि यावत्तुष्यति स द्विजः ॥ १४ ॥,tasya yānaṃ ca dāsīśca saumitre saṃpradāpaya | kauśeyāni ca vastrāṇi yāvattuṣyati sa dvijaḥ || 14 ||
+29,15,सूतश्चित्ररथश्चार्यः सचिवः सुचिरोषितः । तोषयैनं महार्हैश्च रत्नैर्वस्त्रैर्धनैस्तथा ॥ १५ ॥,sūtaścitrarathaścāryaḥ sacivaḥ suciroṣitaḥ | toṣayainaṃ mahārhaiśca ratnairvastrairdhanaistathā || 15 ||
+29,16,शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकांस्तथा । व्यञ्जनार्थं च सौमित्रे गोसहस्रमुपाकुरु ॥ १६ ॥,śālivāhasahasraṃ ca dve śate bhadrakāṃstathā | vyañjanārthaṃ ca saumitre gosahasramupākuru || 16 ||
+29,17,ततः स पुरुषव्याघ्रस्तद्धनं लक्ष्मणः स्वयम् । यथोक्तं ब्राह्मणेन्द्राणामददाद्धनदो यथा ॥ १७ ॥,tataḥ sa puruṣavyāghrastaddhanaṃ lakṣmaṇaḥ svayam | yathoktaṃ brāhmaṇendrāṇāmadadāddhanado yathā || 17 ||
+29,18,अथाब्रवीद्बाष्पकलांस्तिष्ठतश्चोपजीविनः । संप्रदाय बहु द्रव्यमेकैकस्योपजीविनः ॥ १८ ॥,athābravīdbāṣpakalāṃstiṣṭhataścopajīvinaḥ | saṃpradāya bahu dravyamekaikasyopajīvinaḥ || 18 ||
+29,19,लक्ष्मणस्य च यद्वेश्म गृहं च यदिदं मम । अशून्यं कार्यमेकैकं यावदागमनं मम ॥ १९ ॥,lakṣmaṇasya ca yadveśma gṛhaṃ ca yadidaṃ mama | aśūnyaṃ kāryamekaikaṃ yāvadāgamanaṃ mama || 19 ||
+29,20,इत्युक्त्वा दुःखितं सर्वं जनं तमुपजीविनम् । उवाचेदं धनध्यक्षं धनमानीयतामिति । ततो ऽस्य धनमाजह्रुः सर्वमेवोपजीविनः ॥ २० ॥,ityuktvā duḥkhitaṃ sarvaṃ janaṃ tamupajīvinam | uvācedaṃ dhanadhyakṣaṃ dhanamānīyatāmiti | tato'sya dhanamājahruḥ sarvamevopajīvinaḥ || 20 ||
+29,21,ततः स पुरुषव्याघ्रस्तद्धनं सहलक्ष्मणः । द्विजेभ्यो बालवृद्धेभ्यः कृपणेभ्यो ऽभ्यदापयत् ॥ २१ ॥,tataḥ sa puruṣavyāghrastaddhanaṃ sahalakṣmaṇaḥ | dvijebhyo bālavṛddhebhyaḥ kṛpaṇebhyo'bhyadāpayat || 21 ||
+29,22,तत्रासीत् पिङ्गलो गार्ग्यस्त्रिजटो नाम वै द्विजः । आ पञ्चमायाः कक्ष्याया नैनं कश्चिदवारयत् ॥ २२ ॥,tatrāsīt piṅgalo gārgyastrijaṭo nāma vai dvijaḥ | ā pañcamāyāḥ kakṣyāyā nainaṃ kaścidavārayat || 22 ||
+29,23,स राजपुत्रमासाद्य त्रिजटो वाक्यमब्रवीत् । निर्धनो बहुपुत्रो ऽस्मि राजपुत्र महायशः । उञ्छवृत्तिर्वने नित्यं प्रत्यवेक्षस्व मामिति ॥ २३ ॥,sa rājaputramāsādya trijaṭo vākyamabravīt | nirdhano bahuputro'smi rājaputra mahāyaśaḥ | uñchavṛttirvane nityaṃ pratyavekṣasva māmiti || 23 ||
+29,24,तमुवाच ततो रामः परिहाससमन्वितम् । गवां सहस्रमप्येकं न तु विश्राणितं मया । परिक्षिपसि दण्डेन यावत्तावदवाप्स्यसि ॥ २४ ॥,tamuvāca tato rāmaḥ parihāsasamanvitam | gavāṃ sahasramapyekaṃ na tu viśrāṇitaṃ mayā | parikṣipasi daṇḍena yāvattāvadavāpsyasi || 24 ||
+29,25,स शाटीं त्वरितः कट्यां संभ्रान्तः परिवेष्ट्य ताम् । आविध्य दण्डं चिक्षेप सर्वप्राणेन वेगितः ॥ २५ ॥,sa śāṭīṃ tvaritaḥ kaṭyāṃ saṃbhrāntaḥ pariveṣṭya tām | āvidhya daṇḍaṃ cikṣepa sarvaprāṇena vegitaḥ || 25 ||
+29,26,उवाच च ततो रामस्तं गार्ग्यमभिसान्त्वयन् । मन्युर्न खलु कर्तव्यः परिहासो ह्ययं मम ॥ २६ ॥,uvāca ca tato rāmastaṃ gārgyamabhisāntvayan | manyurna khalu kartavyaḥ parihāso hyayaṃ mama || 26 ||
+29,27,ततः सभार्यस्त्रिजटो महामुनिर्गवामनीकं प्रतिगृह्य मोदितः । यशोबलप्रीतिसुखोपबृंहिणीस्तदाशिषः प्रत्यवदन्महात्मनः ॥ २७ ॥,tataḥ sabhāryastrijaṭo mahāmunirgavāmanīkaṃ pratigṛhya moditaḥ | yaśobalaprītisukhopabṛṃhiṇīstadāśiṣaḥ pratyavadanmahātmanaḥ || 27 ||
+30,1,दत्त्वा तु सह वैदेह्या ब्राह्मणेभ्यो धनं बहु । जग्मतुः पितरं द्रष्टुं सीतया सह राघवौ ॥ १ ॥,dattvā tu saha vaidehyā brāhmaṇebhyo dhanaṃ bahu | jagmatuḥ pitaraṃ draṣṭuṃ sītayā saha rāghavau || 1 ||
+30,2,ततो गृहीते दुष्प्रेक्ष्ये अशोभेतां तदायुधे । मालादामभिरासक्ते सीतया समलंकृते ॥ २ ॥,tato gṛhīte duṣprekṣye aśobhetāṃ tadāyudhe | mālādāmabhirāsakte sītayā samalaṃkṛte || 2 ||
+30,3,ततः प्रासादहर्म्याणि विमानशिखराणि च । अधिरुह्य जनः श्रीमानुदासीनो व्यलोकयत् ॥ ३ ॥,tataḥ prāsādaharmyāṇi vimānaśikharāṇi ca | adhiruhya janaḥ śrīmānudāsīno vyalokayat || 3 ||
+30,4,न हि रथ्याः स्म शक्यन्ते गन्तुं बहुजनाकुलाः । आरुह्य तस्मात् प्रासादान्दीनाः पश्यन्ति राघवम् ॥ ४ ॥,na hi rathyāḥ sma śakyante gantuṃ bahujanākulāḥ | āruhya tasmāt prāsādāndīnāḥ paśyanti rāghavam || 4 ||
+30,5,पदातिं वर्जितच्छत्रं रामं दृष्ट्वा तदा जनाः । ऊचुर्बहुविधा वाचः शोकोपहतचेतसः ॥ ५ ॥,padātiṃ varjitacchatraṃ rāmaṃ dṛṣṭvā tadā janāḥ | ūcurbahuvidhā vācaḥ śokopahatacetasaḥ || 5 ||
+30,6,यं यान्तमनुयाति स्म चतुरङ्गबलं महत् । तमेकं सीतया सार्धमनुयाति स्म लक्ष्मणः ॥ ६ ॥,yaṃ yāntamanuyāti sma caturaṅgabalaṃ mahat | tamekaṃ sītayā sārdhamanuyāti sma lakṣmaṇaḥ || 6 ||
+30,7,ऐश्वर्यस्य रसज्ञः सन् कामिनां चैव कामदः । नेच्छत्येवानृतं कर्तुं पितरं धर्मगौरवात् ॥ ७ ॥,aiśvaryasya rasajñaḥ san kāmināṃ caiva kāmadaḥ | necchatyevānṛtaṃ kartuṃ pitaraṃ dharmagauravāt || 7 ||
+30,8,या न शक्या पुरा द्रष्टुं भूतैराकाशगैरपि । तामद्य सीतां पश्यन्ति राजमार्गगता जनाः ॥ ८ ॥,yā na śakyā purā draṣṭuṃ bhūtairākāśagairapi | tāmadya sītāṃ paśyanti rājamārgagatā janāḥ || 8 ||
+30,9,अङ्गरागोचितां सीतां रक्तचन्दन सेविनीम् । वर्षमुष्णं च शीतं च नेष्यत्याशु विवर्णताम् ॥ ९ ॥,aṅgarāgocitāṃ sītāṃ raktacandana sevinīm | varṣamuṣṇaṃ ca śītaṃ ca neṣyatyāśu vivarṇatām || 9 ||
+30,10,अद्य नूनं दशरथः सत्त्वमाविश्य भाषते । न हि राजा प्रियं पुत्रं विवासयितुमर्हति ॥ १० ॥,adya nūnaṃ daśarathaḥ sattvamāviśya bhāṣate | na hi rājā priyaṃ putraṃ vivāsayitumarhati || 10 ||
+30,11,निर्गुणस्यापि पुत्रस्या काथं स्याद्विप्रवासनम् । किं पुनर्यस्य लोको ऽयं जितो वृत्तेन केवलम् ॥ ११ ॥,nirguṇasyāpi putrasyā kāthaṃ syādvipravāsanam | kiṃ punaryasya loko'yaṃ jito vṛttena kevalam || 11 ||
+30,12,आनृशंस्यमनुक्रोशः श्रुतं शीलं दमः शमः । राघवं शोभयन्त्येते षड्गुणाः पुरुषोत्तमम् ॥ १२ ॥,ānṛśaṃsyamanukrośaḥ śrutaṃ śīlaṃ damaḥ śamaḥ | rāghavaṃ śobhayantyete ṣaḍguṇāḥ puruṣottamam || 12 ||
+30,13,तस्मात्तस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः । औदकानीव सत्त्वानि ग्रीष्मे सलिलसंक्षयात् ॥ १३ ॥,tasmāttasyopaghātena prajāḥ paramapīḍitāḥ | audakānīva sattvāni grīṣme salilasaṃkṣayāt || 13 ||
+30,14,पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य जगत्पतेः । मूलस्येवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः ॥ १४ ॥,pīḍayā pīḍitaṃ sarvaṃ jagadasya jagatpateḥ | mūlasyevopaghātena vṛkṣaḥ puṣpaphalopagaḥ || 14 ||
+30,15,ते लक्ष्मण इव क्षिप्रं सपत्न्यः सहबान्धवाः । गच्छन्तमनुगच्छामो येन गच्छति राघवः ॥ १५ ॥,te lakṣmaṇa iva kṣipraṃ sapatnyaḥ sahabāndhavāḥ | gacchantamanugacchāmo yena gacchati rāghavaḥ || 15 ||
+30,16,उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च । एकदुःखसुखा राममनुगच्छाम धार्मिकम् ॥ १६ ॥,udyānāni parityajya kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca | ekaduḥkhasukhā rāmamanugacchāma dhārmikam || 16 ||
+30,17,समुद्धृ���निधानानि परिध्वस्ताजिराणि च । उपात्तधनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः ॥ १७ ॥,samuddhṛtanidhānāni paridhvastājirāṇi ca | upāttadhanadhānyāni hṛtasārāṇi sarvaśaḥ || 17 ||
+30,18,रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः । अस्मत्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम् ॥ १८ ॥,rajasābhyavakīrṇāni parityaktāni daivataiḥ | asmattyaktāni veśmāni kaikeyī pratipadyatām || 18 ||
+30,19,वनं नगरमेवास्तु येन गच्छति राघवः । अस्माभिश्च परित्यक्तं पुरं संपद्यतां वनम् ॥ १९ ॥,vanaṃ nagaramevāstu yena gacchati rāghavaḥ | asmābhiśca parityaktaṃ puraṃ saṃpadyatāṃ vanam || 19 ||
+30,20,बिलानि दंष्ट्रिणः सर्वे सानूनि मृगपक्षिणः । अस्मत्त्यक्तं प्रपद्यन्तां सेव्यमानं त्यजन्तु च ॥ २० ॥,bilāni daṃṣṭriṇaḥ sarve sānūni mṛgapakṣiṇaḥ | asmattyaktaṃ prapadyantāṃ sevyamānaṃ tyajantu ca || 20 ||
+30,21,इत्येवं विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः । शुश्राव रामः श्रुत्वा च न विचक्रे ऽस्य मानसं ॥ २१ ॥,ityevaṃ vividhā vāco nānājanasamīritāḥ | śuśrāva rāmaḥ śrutvā ca na vicakre'sya mānasaṃ || 21 ||
+30,22,प्रतीक्षमाणो ऽभिजनं तदार्तमनार्तरूपः प्रहसन्निवाथ । जगाम रामः पितरं दिदृक्षुः पितुर्निदेशं विधिवच्चिकीर्षुः ॥ २२ ॥,pratīkṣamāṇo'bhijanaṃ tadārtamanārtarūpaḥ prahasannivātha | jagāma rāmaḥ pitaraṃ didṛkṣuḥ piturnideśaṃ vidhivaccikīrṣuḥ || 22 ||
+30,23,तत् पूर्वमैक्ष्वाकसुतो महात्मा रामो गमिष्यन् वनमार्तरूपम् । व्यतिष्ठत प्रेक्ष्य तदा सुमन्त्रं पितुर्महात्मा प्रतिहारणार्थम् ॥ २३ ॥,tat pūrvamaikṣvākasuto mahātmā rāmo gamiṣyan vanamārtarūpam | vyatiṣṭhata prekṣya tadā sumantraṃ piturmahātmā pratihāraṇārtham || 23 ||
+30,24,पितुर्निदेशेन तु धर्मवत्सलो वनप्रवेशे कृतबुद्धिनिश्चयः । स राघवः प्रेक्ष्य सुमन्त्रमब्रवीन्निवेदयस्वागमनं नृपाय मे ॥ २४ ॥,piturnideśena tu dharmavatsalo vanapraveśe kṛtabuddhiniścayaḥ | sa rāghavaḥ prekṣya sumantramabravīnnivedayasvāgamanaṃ nṛpāya me || 24 ||
+31,1,स रामप्रेषितः क्षिप्रं संतापकलुषेन्द्रियः । प्रविश्य नृपतिं सूतो निःश्वसन्तं ददर्श ह ॥ १ ॥,sa rāmapreṣitaḥ kṣipraṃ saṃtāpakaluṣendriyaḥ | praviśya nṛpatiṃ sūto niḥśvasantaṃ dadarśa ha || 1 ||
+31,2,आलोक्य तु महाप्राज्ञः परमाकुल चेतसं । राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरासदत् ॥ २ ॥,ālokya tu mahāprājñaḥ paramākula cetasaṃ | rāmamevānuśocantaṃ sūtaḥ prāñjalirāsadat || 2 ||
+31,3,अयं स पुरुषव्याघ्र द्वारि तिष्ठति ते सुतः । ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा सर्वं चैवोपजीविनाम् ॥ ३ ॥,ayaṃ sa puruṣavyāghra dvāri tiṣṭhati te sutaḥ | brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā sarvaṃ caivopajīvinām || 3 ||
+31,4,स त्वा पश्यतु भद्रं ते रामः सत्यपराक्रमः । सर्वान् सुहृद आपृच्छ्य त्वामिदानीं दिदृक्षते ॥ ४ ॥,sa tvā paśyatu bhadraṃ te rāmaḥ satyaparākramaḥ | sarvān suhṛda āpṛcchya tvāmidānīṃ didṛkṣate || 4 ||
+31,5,गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते । वृतं राजगुणैः सर्वैरादित्यमिव रश्मिभिः ॥ ५ ॥,gamiṣyati mahāraṇyaṃ taṃ paśya jagatīpate | vṛtaṃ rājaguṇai�� sarvairādityamiva raśmibhiḥ || 5 ||
+31,6,स सत्यवादी धर्मात्मा गाम्भीर्यात् सागरोपमः । आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम् ॥ ६ ॥,sa satyavādī dharmātmā gāmbhīryāt sāgaropamaḥ | ākāśa iva niṣpaṅko narendraḥ pratyuvāca tam || 6 ||
+31,7,सुमन्त्रानय मे दारान्ये के चिदिह मामकाः । दारैः परिवृतः सर्वैर्द्रष्टुमिच्छामि राघवम् ॥ ७ ॥,sumantrānaya me dārānye ke cidiha māmakāḥ | dāraiḥ parivṛtaḥ sarvairdraṣṭumicchāmi rāghavam || 7 ||
+31,8,सो ऽन्तःपुरमतीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्यमब्रवीत् । आर्यो ह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र माचिरम् ॥ ८ ॥,so'ntaḥpuramatītyaiva striyastā vākyamabravīt | āryo hvayati vo rājā gamyatāṃ tatra māciram || 8 ||
+31,9,एवमुक्ताः स्त्रियः सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया । प्रचक्रमुस्तद्भवनं भर्तुराज्ञाय शासनम् ॥ ९ ॥,evamuktāḥ striyaḥ sarvāḥ sumantreṇa nṛpājñayā | pracakramustadbhavanaṃ bharturājñāya śāsanam || 9 ||
+31,10,अर्धसप्तशतास्तास्तु प्रमदास्ताम्रलोचनाः । कौसल्यां परिवार्याथ शनैर्जग्मुर्धृतव्रताः ॥ १० ॥,ardhasaptaśatāstāstu pramadāstāmralocanāḥ | kausalyāṃ parivāryātha śanairjagmurdhṛtavratāḥ || 10 ||
+31,11,आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः । उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्रानय मे सुतम् ॥ ११ ॥,āgateṣu ca dāreṣu samavekṣya mahīpatiḥ | uvāca rājā taṃ sūtaṃ sumantrānaya me sutam || 11 ||
+31,12,स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं तदा । जगामाभिमुखस्तूर्णं सकाशं जगतीपतेः ॥ १२ ॥,sa sūto rāmamādāya lakṣmaṇaṃ maithilīṃ tadā | jagāmābhimukhastūrṇaṃ sakāśaṃ jagatīpateḥ || 12 ||
+31,13,स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा दूरात् कृताञ्जलिम् । उत्पपातासनात्तूर्णमार्तः स्त्रीजनसंवृतः ॥ १३ ॥,sa rājā putramāyāntaṃ dṛṣṭvā dūrāt kṛtāñjalim | utpapātāsanāttūrṇamārtaḥ strījanasaṃvṛtaḥ || 13 ||
+31,14,सो ऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशां पतिः । तमसंप्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्छितः ॥ १४ ॥,so'bhidudrāva vegena rāmaṃ dṛṣṭvā viśāṃ patiḥ | tamasaṃprāpya duḥkhārtaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ || 14 ||
+31,15,तं रामो ऽभ्यपातत् क्षिप्रं लक्ष्मणश्च महारथः । विसंज्ञमिव दुःखेन सशोकं नृपतिं तदा ॥ १५ ॥,taṃ rāmo'bhyapātat kṣipraṃ lakṣmaṇaśca mahārathaḥ | visaṃjñamiva duḥkhena saśokaṃ nṛpatiṃ tadā || 15 ||
+31,16,स्त्रीसहस्रनिनादश्च संजज्ञे राजवेश्मनि । हाहा रामेति सहसा भूषणध्वनिमूर्छितः ॥ १६ ॥,strīsahasraninādaśca saṃjajñe rājaveśmani | hāhā rāmeti sahasā bhūṣaṇadhvanimūrchitaḥ || 16 ||
+31,17,तं परिष्वज्य बाहुभ्यां ताव् उभौ रामलक्ष्मणौ । पर्यङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशयन् ॥ १७ ॥,taṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ tāv ubhau rāmalakṣmaṇau | paryaṅke sītayā sārdhaṃ rudantaḥ samaveśayan || 17 ||
+31,18,अथ रामो मुहूर्तेन लब्धसंज्ञं महीपतिम् । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा शोकार्णवपरिप्लुतम् ॥ १८ ॥,atha rāmo muhūrtena labdhasaṃjñaṃ mahīpatim | uvāca prāñjalirbhūtvā śokārṇavapariplutam || 18 ||
+31,19,आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषामीश्वरो ऽसि नः । प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्���ं कुशलेन माम् ॥ १९ ॥,āpṛcche tvāṃ mahārāja sarveṣāmīśvaro'si naḥ | prasthitaṃ daṇḍakāraṇyaṃ paśya tvaṃ kuśalena mām || 19 ||
+31,20,लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेति मां वनम् । कारणैर्बहुभिस्तथ्यैर्वार्यमाणौ न चेच्छतः ॥ २० ॥,lakṣmaṇaṃ cānujānīhi sītā cānveti māṃ vanam | kāraṇairbahubhistathyairvāryamāṇau na cecchataḥ || 20 ||
+31,21,अनुजानीहि सर्वान्नः शोकमुत्सृज्य मानद । लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिरिव प्रजाः ॥ २१ ॥,anujānīhi sarvānnaḥ śokamutsṛjya mānada | lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca prajāpatiriva prajāḥ || 21 ||
+31,22,प्रतीक्षमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः । उवाच रर्जा संप्रेक्ष्य वनवासाय राघवम् ॥ २२ ॥,pratīkṣamāṇamavyagramanujñāṃ jagatīpateḥ | uvāca rarjā saṃprekṣya vanavāsāya rāghavam || 22 ||
+31,23,अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः । अयोध्यायास्त्वमेवाद्य भव राजा निगृह्य माम् ॥ २३ ॥,ahaṃ rāghava kaikeyyā varadānena mohitaḥ | ayodhyāyāstvamevādya bhava rājā nigṛhya mām || 23 ||
+31,24,एवमुक्तो नृपतिना रामो धर्मभृतां वरः । प्रत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकोविदः ॥ २४ ॥,evamukto nṛpatinā rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ | pratyuvācāñjaliṃ kṛtvā pitaraṃ vākyakovidaḥ || 24 ||
+31,25,भवान् वर्षसहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः । अहं त्वरण्ये वत्स्यामि न मे कार्यं त्वयानृतम् ॥ २५ ॥,bhavān varṣasahasrāya pṛthivyā nṛpate patiḥ | ahaṃ tvaraṇye vatsyāmi na me kāryaṃ tvayānṛtam || 25 ||
+31,26,श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च । गच्छस्वारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम् ॥ २६ ॥,śreyase vṛddhaye tāta punarāgamanāya ca | gacchasvāriṣṭamavyagraḥ panthānamakutobhayam || 26 ||
+31,27,अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा । मातरं मां च संपश्यन् वसेमामद्य शर्वरीम् । तर्पितः सर्वकामैस्त्वं श्वःकाले साधयिष्यसि ॥ २७ ॥,adya tvidānīṃ rajanīṃ putra mā gaccha sarvathā | mātaraṃ māṃ ca saṃpaśyan vasemāmadya śarvarīm | tarpitaḥ sarvakāmaistvaṃ śvaḥkāle sādhayiṣyasi || 27 ||
+31,28,अथ रामस्तथा श्रुत्वा पितुरार्तस्य भाषितम् । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनमब्रवीत् ॥ २८ ॥,atha rāmastathā śrutvā piturārtasya bhāṣitam | lakṣmaṇena saha bhrātrā dīno vacanamabravīt || 28 ||
+31,29,प्राप्स्यामि यानद्य गुणान् को मे श्वस्तान्प्रदास्यति । अपक्रमणमेवातः सर्वकामैरहं वृणे ॥ २९ ॥,prāpsyāmi yānadya guṇān ko me śvastānpradāsyati | apakramaṇamevātaḥ sarvakāmairahaṃ vṛṇe || 29 ||
+31,30,इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला । मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम् ॥ ३० ॥,iyaṃ sarāṣṭrā sajanā dhanadhānyasamākulā | mayā visṛṣṭā vasudhā bharatāya pradīyatām || 30 ||
+31,31,अपगच्छतु ते दुःखं मा भूर्बाष्पपरिप्लुतः । न हि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरितां पतिः ॥ ३१ ॥,apagacchatu te duḥkhaṃ mā bhūrbāṣpapariplutaḥ | na hi kṣubhyati durdharṣaḥ samudraḥ saritāṃ patiḥ || 31 ||
+31,32,नैवाहं राज्यमिच्छामि न सुखं न च मैथिलीम् । त्वामहं सत्यमिच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ ॥ ३२ ॥,naivāhaṃ rājyamicchāmi na sukhaṃ na ca maithilīm | tvāmahaṃ satyamicchāmi nānṛtaṃ puruṣarṣabha || 32 ||
+31,33,पुरं च राष्ट्रं च मही च केवला मया निसृष्टा भरताय दीयताम् । अहं निदेशं भवतो ऽनुपालयन् वनं गमिष्यामि चिराय सेवितुम् ॥ ३३ ॥,puraṃ ca rāṣṭraṃ ca mahī ca kevalā mayā nisṛṣṭā bharatāya dīyatām | ahaṃ nideśaṃ bhavato'nupālayan vanaṃ gamiṣyāmi cirāya sevitum || 33 ||
+31,34,मया निसृष्टां भरतो महीमिमां सशैलखण्डां सपुरां सकाननाम् । शिवां सुसीमामनुशास्तु केवलं त्वया यदुक्तं नृपते यथास्तु तत् ॥ ३४ ॥,mayā nisṛṣṭāṃ bharato mahīmimāṃ saśailakhaṇḍāṃ sapurāṃ sakānanām | śivāṃ susīmāmanuśāstu kevalaṃ tvayā yaduktaṃ nṛpate yathāstu tat || 34 ||
+31,35,न मे तथा पार्थिव धीयते मनो महत्सु कामेषु न चात्मनः प्रिये । यथा निदेशे तव शिष्टसंमते व्यपैतु दुःखं तव मत्कृते ऽनघ ॥ ३५ ॥,na me tathā pārthiva dhīyate mano mahatsu kāmeṣu na cātmanaḥ priye | yathā nideśe tava śiṣṭasaṃmate vyapaitu duḥkhaṃ tava matkṛte'nagha || 35 ||
+31,36,तदद्य नैवानघ राज्यमव्ययं न सर्वकामान्न सुखं न मैथिलीम् । न जीवितं त्वामनृतेन योजयन् वृणीय सत्यं व्रतमस्तु ते तथा ॥ ३६ ॥,tadadya naivānagha rājyamavyayaṃ na sarvakāmānna sukhaṃ na maithilīm | na jīvitaṃ tvāmanṛtena yojayan vṛṇīya satyaṃ vratamastu te tathā || 36 ||
+31,37,फलानि मूलानि च भक्षयन् वने गिरींश्च पश्यन् सरितः सरांसि च । वनं प्रविश्यैव विचित्रपादपं सुखी भविष्यामि तवास्तु निर्वृतिः ॥ ३७ ॥,phalāni mūlāni ca bhakṣayan vane girīṃśca paśyan saritaḥ sarāṃsi ca | vanaṃ praviśyaiva vicitrapādapaṃ sukhī bhaviṣyāmi tavāstu nirvṛtiḥ || 37 ||
+32,1,ततः सुमन्त्रमैक्ष्वाकः पीडितो ऽत्र प्रतिज्ञया । सबाष्पमतिनिःश्वस्य जगादेदं पुनः पुनः ॥ १ ॥,tataḥ sumantramaikṣvākaḥ pīḍito'tra pratijñayā | sabāṣpamatiniḥśvasya jagādedaṃ punaḥ punaḥ || 1 ||
+32,2,सूत रत्नसुसंपूर्णा चतुर्विधबला चमूः । रागवस्यानुयात्रार्थं क्षिप्रं प्रतिविधीयताम् ॥ २ ॥,sūta ratnasusaṃpūrṇā caturvidhabalā camūḥ | rāgavasyānuyātrārthaṃ kṣipraṃ pratividhīyatām || 2 ||
+32,3,रूपाजीवा च शालिन्यो वणिजश्च महाधनाः । शोभयन्तु कुमारस्य वाहिनीं सुप्रसारिताः ॥ ३ ॥,rūpājīvā ca śālinyo vaṇijaśca mahādhanāḥ | śobhayantu kumārasya vāhinīṃ suprasāritāḥ || 3 ||
+32,4,ये चैनमुपजीवन्ति रमते यैश्च वीर्यतः । तेषां बहुविधं दत्त्वा तानप्यत्र नियोजय ॥ ४ ॥,ye cainamupajīvanti ramate yaiśca vīryataḥ | teṣāṃ bahuvidhaṃ dattvā tānapyatra niyojaya || 4 ||
+32,5,निघ्नन्मृगान् कुञ्जरांश्च पिबंश्चारण्यकं मधु । नदीश्च विविधाः पश्यन्न राज्यं संस्मरिष्यति ॥ ५ ॥,nighnanmṛgān kuñjarāṃśca pibaṃścāraṇyakaṃ madhu | nadīśca vividhāḥ paśyanna rājyaṃ saṃsmariṣyati || 5 ||
+32,6,धान्यकोशश्च यः कश्चिद्धनकोशश्च मामकः । तौ राममनुगच्छेतां वसन्तं निर्जने वने ॥ ६ ॥,dhānyakośaśca yaḥ kaściddhanakośaśca māmakaḥ | tau rāmamanugacchetāṃ vasantaṃ nirjane vane || 6 ||
+32,7,यजन्पुण्येषु देशेषु विसृजंश्चाप्तदक्षिणाः । ऋषिभिश्च समागम्य प्रवत्स्यति सुखं वने ॥ ७ ॥,yajanpuṇyeṣu deśeṣu visṛjaṃścāptadakṣiṇāḥ | ṛṣibhiśca samāgamya pravatsyati sukhaṃ vane || 7 ||
+32,8,भरतश्च ��हाबाहुरयोध्यां पालयिष्यति । सर्वकामैः पुनः श्रीमान् रामः संसाध्यतामिति ॥ ८ ॥,bharataśca mahābāhurayodhyāṃ pālayiṣyati | sarvakāmaiḥ punaḥ śrīmān rāmaḥ saṃsādhyatāmiti || 8 ||
+32,9,एवं ब्रुवति काकुत्स्थे कैकेय्या भयमागतम् । मुखं चाप्यगमाच्छोषं स्वरश्चापि न्यरुध्यत ॥ ९ ॥,evaṃ bruvati kākutsthe kaikeyyā bhayamāgatam | mukhaṃ cāpyagamācchoṣaṃ svaraścāpi nyarudhyata || 9 ||
+32,10,सा विषण्णा च संत्रस्ता कैकेयी वाक्यमब्रवीत् । राज्यं गतजनं साधो पीतमण्डां सुरामिव । निरास्वाद्यतमं शून्यं भरतो नाभिपत्स्यते ॥ १० ॥,sā viṣaṇṇā ca saṃtrastā kaikeyī vākyamabravīt | rājyaṃ gatajanaṃ sādho pītamaṇḍāṃ surāmiva | nirāsvādyatamaṃ śūnyaṃ bharato nābhipatsyate || 10 ||
+32,11,कैकेय्यां मुक्तलज्जायां वदन्त्यामतिदारुणम् । राजा दशरथो वाक्यमुवाचायतलोचनाम् । वहन्तं किं तुदसि मां नियुज्य धुरि माहिते ॥ ११ ॥,kaikeyyāṃ muktalajjāyāṃ vadantyāmatidāruṇam | rājā daśaratho vākyamuvācāyatalocanām | vahantaṃ kiṃ tudasi māṃ niyujya dhuri māhite || 11 ||
+32,12,कैकेयी द्विगुणं क्रुद्धा राजानमिदमब्रवीत् । तवैव वंशे सगरो ज्येष्ठं पुत्रमुपारुधत् । असमञ्ज इति ख्यातं तथायं गन्तुमर्हति ॥ १२ ॥,kaikeyī dviguṇaṃ kruddhā rājānamidamabravīt | tavaiva vaṃśe sagaro jyeṣṭhaṃ putramupārudhat | asamañja iti khyātaṃ tathāyaṃ gantumarhati || 12 ||
+32,13,एवमुक्तो धिगित्येव राजा दशरथो ऽब्रवीत् । व्रीडितश्च जनः सर्वः सा च तन्नावबुध्यत ॥ १३ ॥,evamukto dhigityeva rājā daśaratho'bravīt | vrīḍitaśca janaḥ sarvaḥ sā ca tannāvabudhyata || 13 ||
+32,14,तत्र वृद्धो महामात्रः सिद्धार्थो नाम नामतः । शुचिर्बहुमतो राज्ञः कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ १४ ॥,tatra vṛddho mahāmātraḥ siddhārtho nāma nāmataḥ | śucirbahumato rājñaḥ kaikeyīmidamabravīt || 14 ||
+32,15,असमञ्जो गृहीत्वा तु क्रीडितः पथि दारकान् । सरय्वाः प्रक्षिपन्नप्सु रमते तेन दुर्मतिः ॥ १५ ॥,asamañjo gṛhītvā tu krīḍitaḥ pathi dārakān | sarayvāḥ prakṣipannapsu ramate tena durmatiḥ || 15 ||
+32,16,तं दृष्ट्वा नागरः सर्वे क्रुद्धा राजानमब्रुवन् । असमञ्जं वृषीण्वैकमस्मान् वा राष्ट्रवर्धन ॥ १६ ॥,taṃ dṛṣṭvā nāgaraḥ sarve kruddhā rājānamabruvan | asamañjaṃ vṛṣīṇvaikamasmān vā rāṣṭravardhana || 16 ||
+32,17,तानुवाच ततो राजा किंनिमित्तमिदं भयम् । ताश्चापि राज्ञा संपृष्टा वाक्यं प्रकृतयो ऽब्रुवन् ॥ १७ ॥,tānuvāca tato rājā kiṃnimittamidaṃ bhayam | tāścāpi rājñā saṃpṛṣṭā vākyaṃ prakṛtayo'bruvan || 17 ||
+32,18,क्रीडितस्त्वेष नः पुत्रान्बालानुद्भ्रान्तचेतनः । सरय्वां प्रक्षिपन्मौर्ख्यादतुलां प्रीतिमश्नुते ॥ १८ ॥,krīḍitastveṣa naḥ putrānbālānudbhrāntacetanaḥ | sarayvāṃ prakṣipanmaurkhyādatulāṃ prītimaśnute || 18 ||
+32,19,स तासां वचनं श्रुत्वा प्रकृतीनां नराधिप । तं तत्याजाहितं पुत्रं तासां प्रियचिकीर्षया ॥ १९ ॥,sa tāsāṃ vacanaṃ śrutvā prakṛtīnāṃ narādhipa | taṃ tatyājāhitaṃ putraṃ tāsāṃ priyacikīrṣayā || 19 ||
+32,20,इत्येवमत्यजद् राजा सगरो वै सुधार्मिकः । रा���ः किमकरोत् पापं येनैवमुपरुध्यते ॥ २० ॥,ityevamatyajad rājā sagaro vai sudhārmikaḥ | rāmaḥ kimakarot pāpaṃ yenaivamuparudhyate || 20 ||
+32,21,श्रुत्वा तु सिद्धार्थवचो राजा श्रान्ततरस्वनः । शोकोपहतया वाचा कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ २१ ॥,śrutvā tu siddhārthavaco rājā śrāntatarasvanaḥ | śokopahatayā vācā kaikeyīmidamabravīt || 21 ||
+32,22,अनुव्रजिष्याम्यहमद्य रामं राज्यं परित्यज्य सुखं धनं च । सहैव राज्ञा भरतेन च त्वं यथा सुखं भुङ्क्ष्व चिराय राज्यम् ॥ २२ ॥,anuvrajiṣyāmyahamadya rāmaṃ rājyaṃ parityajya sukhaṃ dhanaṃ ca | sahaiva rājñā bharatena ca tvaṃ yathā sukhaṃ bhuṅkṣva cirāya rājyam || 22 ||
+33,1,महामात्रवचः श्रुत्वा रामो दशरथं तदा । अन्वभाषत वाक्यं तु विनयज्ञो विनीतवत् ॥ १ ॥,mahāmātravacaḥ śrutvā rāmo daśarathaṃ tadā | anvabhāṣata vākyaṃ tu vinayajño vinītavat || 1 ||
+33,2,त्यक्तभोगस्य मे राजन् वने वन्येन जीवतः । किं कार्यमनुयात्रेण त्यक्तसङ्गस्य सर्वतः ॥ २ ॥,tyaktabhogasya me rājan vane vanyena jīvataḥ | kiṃ kāryamanuyātreṇa tyaktasaṅgasya sarvataḥ || 2 ||
+33,3,यो हि दत्त्वा द्विपश्रेष्ठं कक्ष्यायां कुरुते मनः । रज्जुस्नेहेन किं तस्य त्यजतः कुञ्जरोत्तमम् ॥ ३ ॥,yo hi dattvā dvipaśreṣṭhaṃ kakṣyāyāṃ kurute manaḥ | rajjusnehena kiṃ tasya tyajataḥ kuñjarottamam || 3 ||
+33,4,तथा मम सतां श्रेष्ठ किं ध्वजिन्या जगत्पते । सर्वाण्येवानुजानामि चीराण्येवानयन्तु मे ॥ ४ ॥,tathā mama satāṃ śreṣṭha kiṃ dhvajinyā jagatpate | sarvāṇyevānujānāmi cīrāṇyevānayantu me || 4 ||
+33,5,खनित्रपिटके चोभे ममानयत गच्छतः । चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वसतो मम ॥ ५ ॥,khanitrapiṭake cobhe mamānayata gacchataḥ | caturdaśa vane vāsaṃ varṣāṇi vasato mama || 5 ||
+33,6,अथ चीराणि कैकेयी स्वयमाहृत्य राघवम् । उवाच परिधत्स्वेति जनौघे निरपत्रपा ॥ ६ ॥,atha cīrāṇi kaikeyī svayamāhṛtya rāghavam | uvāca paridhatsveti janaughe nirapatrapā || 6 ||
+33,7,स चीरे पुरुषव्याघ्रः कैकेय्याः प्रतिगृह्य ते । सूक्ष्मवस्त्रमवक्षिप्य मुनिवस्त्राण्यवस्त ह ॥ ७ ॥,sa cīre puruṣavyāghraḥ kaikeyyāḥ pratigṛhya te | sūkṣmavastramavakṣipya munivastrāṇyavasta ha || 7 ||
+33,8,लक्ष्मणश्चापि तत्रैव विहाय वसने शुभे । तापसाच्छादने चैव जग्राह पितुरग्रतः ॥ ८ ॥,lakṣmaṇaścāpi tatraiva vihāya vasane śubhe | tāpasācchādane caiva jagrāha pituragrataḥ || 8 ||
+33,9,अथात्मपरिधानार्थं सीता कौशेयवासिनी । समीक्ष्य चीरं संत्रस्ता पृषती वागुरामिव ॥ ९ ॥,athātmaparidhānārthaṃ sītā kauśeyavāsinī | samīkṣya cīraṃ saṃtrastā pṛṣatī vāgurāmiva || 9 ||
+33,10,सा व्यपत्रपमाणेव प्रतिगृह्य च दुर्मनाः । गन्धर्वराजप्रतिमं भर्तारमिदमब्रवीत् । कथं नु चीरं बध्नन्ति मुनयो वनवासिनः ॥ १० ॥,sā vyapatrapamāṇeva pratigṛhya ca durmanāḥ | gandharvarājapratimaṃ bhartāramidamabravīt | kathaṃ nu cīraṃ badhnanti munayo vanavāsinaḥ || 10 ||
+33,11,कृत्वा कण्ठे च सा चीरमेकमादाय पाणिना । तस्थौ ह्यकुषला तत्र व्रीडिता जनकात्मज ॥ ११ ॥,kṛtvā kaṇṭhe ca sā cīramekamādāya pāṇinā | tasthau hyakuṣalā tatra vrīḍitā janakātmaja || 11 ||
+33,12,तस्यास्तत�� क्षिप्रमागम्य रामो धर्मभृतां वरः । चीरं बबन्ध सीतायाः कौशेयस्योपरि स्वयम् ॥ १२ ॥,tasyāstat kṣipramāgamya rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ | cīraṃ babandha sītāyāḥ kauśeyasyopari svayam || 12 ||
+33,13,तस्यां चीरं वसानायां नाथवत्यामनाथवत् । प्रचुक्रोश जनः सर्वो धिक् त्वां दशरथं त्विति ॥ १३ ॥,tasyāṃ cīraṃ vasānāyāṃ nāthavatyāmanāthavat | pracukrośa janaḥ sarvo dhik tvāṃ daśarathaṃ tviti || 13 ||
+33,14,स निःश्वस्योष्णमैक्ष्वाकस्तां भार्यामिदमब्रवीत् । कैकेयि कुशचीरेण न सीता गन्तुमर्हति ॥ १४ ॥,sa niḥśvasyoṣṇamaikṣvākastāṃ bhāryāmidamabravīt | kaikeyi kuśacīreṇa na sītā gantumarhati || 14 ||
+33,15,ननु पर्याप्तमेतत्ते पापे रामविवासनम् । किमेभिः कृपणैर्भूयः पातकैरपि ते कृतैः ॥ १५ ॥,nanu paryāptametatte pāpe rāmavivāsanam | kimebhiḥ kṛpaṇairbhūyaḥ pātakairapi te kṛtaiḥ || 15 ||
+33,16,एवं ब्रुवन्तं पितरं रामः संप्रस्थितो वनम् । अवाक्शिरसमासीनमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १६ ॥,evaṃ bruvantaṃ pitaraṃ rāmaḥ saṃprasthito vanam | avākśirasamāsīnamidaṃ vacanamabravīt || 16 ||
+33,17,इयं धार्मिक कौसल्या मम माता यशस्विनी । वृद्धा चाक्षुद्रशीला च न च त्वां देवगर्हिते ॥ १७ ॥,iyaṃ dhārmika kausalyā mama mātā yaśasvinī | vṛddhā cākṣudraśīlā ca na ca tvāṃ devagarhite || 17 ||
+33,18,मया विहीनां वरद प्रपन्नां शोकसागरम् । अदृष्टपूर्वव्यसनां भूयः संमन्तुमर्हसि ॥ १८ ॥,mayā vihīnāṃ varada prapannāṃ śokasāgaram | adṛṣṭapūrvavyasanāṃ bhūyaḥ saṃmantumarhasi || 18 ||
+33,19,इमां महेन्द्रोपमजातगर्भिणीं तथा विधातुं जनमीं ममार्हसि । यथा वनस्थे मयि शोककर्शिता न जीवितं न्यस्य यमक्षयं व्रजेत् ॥ १९ ॥,imāṃ mahendropamajātagarbhiṇīṃ tathā vidhātuṃ janamīṃ mamārhasi | yathā vanasthe mayi śokakarśitā na jīvitaṃ nyasya yamakṣayaṃ vrajet || 19 ||
+34,1,रामस्य तु वचः श्रुत्वा मुनिवेषधरं च तम् । समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः ॥ १ ॥,rāmasya tu vacaḥ śrutvā muniveṣadharaṃ ca tam | samīkṣya saha bhāryābhī rājā vigatacetanaḥ || 1 ||
+34,2,नैनं दुःखेन संतप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम् । न चैनमभिसंप्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः ॥ २ ॥,nainaṃ duḥkhena saṃtaptaḥ pratyavaikṣata rāghavam | na cainamabhisaṃprekṣya pratyabhāṣata durmanāḥ || 2 ||
+34,3,स मुहूर्तमिवासंज्ञो दुःखितश्च महीपतिः । विललाप महाबाहू राममेवानुचिन्तयन् ॥ ३ ॥,sa muhūrtamivāsaṃjño duḥkhitaśca mahīpatiḥ | vilalāpa mahābāhū rāmamevānucintayan || 3 ||
+34,4,मन्ये खलु मया पूर्वं विवत्सा बहवः कृताः । प्राणिनो हिंसिता वापि तस्मादिदमुपस्थितम् ॥ ४ ॥,manye khalu mayā pūrvaṃ vivatsā bahavaḥ kṛtāḥ | prāṇino hiṃsitā vāpi tasmādidamupasthitam || 4 ||
+34,5,न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम् । कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद्यते ॥ ५ ॥,na tvevānāgate kāle dehāccyavati jīvitam | kaikeyyā kliśyamānasya mṛtyurmama na vidyate || 5 ||
+34,6,यो ऽहं पावकसंकाशं पश्यामि पुरतः स्थितम् । विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमात्मजम् ॥ ६ ॥,yo'haṃ pāvakasaṃkāśaṃ paśyāmi purataḥ sthitam | vihāya vasane sūkṣme t��pasācchādamātmajam || 6 ||
+34,7,एकस्याः खलु कैकेय्याः कृते ऽयं क्लिश्यते जनः । स्वार्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं त्विमाम् ॥ ७ ॥,ekasyāḥ khalu kaikeyyāḥ kṛte'yaṃ kliśyate janaḥ | svārthe prayatamānāyāḥ saṃśritya nikṛtiṃ tvimām || 7 ||
+34,8,एवमुक्त्वा तु वचनं बाष्पेण पिहितेक्ष्णह । रामेति सकृदेवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशाक ह ॥ ८ ॥,evamuktvā tu vacanaṃ bāṣpeṇa pihitekṣṇaha | rāmeti sakṛdevoktvā vyāhartuṃ na śaśāka ha || 8 ||
+34,9,संज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात् स महीपतिः । नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥ ९ ॥,saṃjñāṃ tu pratilabhyaiva muhūrtāt sa mahīpatiḥ | netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ sumantramidamabravīt || 9 ||
+34,10,औपवाह्यं रथं युक्त्वा त्वमायाहि हयोत्तमैः । प्रापयैनं महाभागमितो जनपदात् परम् ॥ १० ॥,aupavāhyaṃ rathaṃ yuktvā tvamāyāhi hayottamaiḥ | prāpayainaṃ mahābhāgamito janapadāt param || 10 ||
+34,11,एवं मन्ये गुणवतां गुणानां फलमुच्यते । पित्रा मात्रा च यत् साधुर्वीरो निर्वास्यते वनम् ॥ ११ ॥,evaṃ manye guṇavatāṃ guṇānāṃ phalamucyate | pitrā mātrā ca yat sādhurvīro nirvāsyate vanam || 11 ||
+34,12,राज्ञो वचनमाज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्रविक्रमः । योजयित्वाययौ तत्र रथमश्वैरलंकृतम् ॥ १२ ॥,rājño vacanamājñāya sumantraḥ śīghravikramaḥ | yojayitvāyayau tatra rathamaśvairalaṃkṛtam || 12 ||
+34,13,तं रथं राजपुत्राय सूतः कनकभूषितम् । आचचक्षे ऽञ्जलिं कृत्वा युक्तं परमवाजिभिः ॥ १३ ॥,taṃ rathaṃ rājaputrāya sūtaḥ kanakabhūṣitam | ācacakṣe'ñjaliṃ kṛtvā yuktaṃ paramavājibhiḥ || 13 ||
+34,14,राजा सत्वरमाहूय व्यापृतं वित्तसंचये । उवाच देशकालज्ञो निश्चितं सर्वतः शुचि ॥ १४ ॥,rājā satvaramāhūya vyāpṛtaṃ vittasaṃcaye | uvāca deśakālajño niścitaṃ sarvataḥ śuci || 14 ||
+34,15,वासांसि च महार्हाणि भूषणानि वराणि च । वर्षाण्येतानि संख्याय वैदेह्याः क्षिप्रमानय ॥ १५ ॥,vāsāṃsi ca mahārhāṇi bhūṣaṇāni varāṇi ca | varṣāṇyetāni saṃkhyāya vaidehyāḥ kṣipramānaya || 15 ||
+34,16,नरेन्द्रेणैवमुक्तस्तु गत्वा कोशगृहं ततः । प्रायच्छत् सर्वमाहृत्य सीतायै क्षिप्रमेव तत् ॥ १६ ॥,narendreṇaivamuktastu gatvā kośagṛhaṃ tataḥ | prāyacchat sarvamāhṛtya sītāyai kṣiprameva tat || 16 ||
+34,17,सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम् । भूषयामास गात्राणि तैर्विचित्रैर्विभूषणैः ॥ १७ ॥,sā sujātā sujātāni vaidehī prasthitā vanam | bhūṣayāmāsa gātrāṇi tairvicitrairvibhūṣaṇaiḥ || 17 ||
+34,18,व्यराजयत वैदेही वेश्म तत् सुविभूषिता । उद्यतो ऽंशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः ॥ १८ ॥,vyarājayata vaidehī veśma tat suvibhūṣitā | udyato'ṃśumataḥ kāle khaṃ prabheva vivasvataḥ || 18 ||
+34,19,तां भुजाभ्यां परिष्वज्य श्वश्रूर्वचनमब्रवीत् । अनाचरन्तीं कृपणं मूध्न्युपाघ्राय मैथिलीम् ॥ १९ ॥,tāṃ bhujābhyāṃ pariṣvajya śvaśrūrvacanamabravīt | anācarantīṃ kṛpaṇaṃ mūdhnyupāghrāya maithilīm || 19 ||
+34,20,असत्यः सर्वलोके ऽस्मिन् सततं सत्कृताः प्रियैः । भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्त्रियः ॥ २० ॥,asatyaḥ sarvaloke'smin satataṃ satkṛtāḥ priyaiḥ | bhartāraṃ nānumanyante vinipātagataṃ striyaḥ || 20 ||
+34,21,स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितो मम । तव दैवतमस्त्वेष निर्धनः सधनो ऽपि वा ॥ २१ ॥,sa tvayā nāvamantavyaḥ putraḥ pravrājito mama | tava daivatamastveṣa nirdhanaḥ sadhano'pi vā || 21 ||
+34,22,विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्थसंहितम् । कृताञ्जलिरुवाचेदं श्वश्रूमभिमुखे स्थिता ॥ २२ ॥,vijñāya vacanaṃ sītā tasyā dharmārthasaṃhitam | kṛtāñjaliruvācedaṃ śvaśrūmabhimukhe sthitā || 22 ||
+34,23,करिष्ये सर्वमेवाहमार्या यदनुशास्ति माम् । अभिज्ञास्मि यथा भर्तुर्वर्तितव्यं श्रुतं च मे ॥ २३ ॥,kariṣye sarvamevāhamāryā yadanuśāsti mām | abhijñāsmi yathā bharturvartitavyaṃ śrutaṃ ca me || 23 ||
+34,24,न मामसज्जनेनार्या समानयितुमर्हति । धर्माद्विचलितुं नाहमलं चन्द्रादिव प्रभा ॥ २४ ॥,na māmasajjanenāryā samānayitumarhati | dharmādvicalituṃ nāhamalaṃ candrādiva prabhā || 24 ||
+34,25,नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो वर्तते रथः । नापतिः सुखमेधते या स्यादपि शतात्मजा ॥ २५ ॥,nātantrī vādyate vīṇā nācakro vartate rathaḥ | nāpatiḥ sukhamedhate yā syādapi śatātmajā || 25 ||
+34,26,मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः । अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत् ॥ २६ ॥,mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ mātā mitaṃ sutaḥ | amitasya hi dātāraṃ bhartāraṃ kā na pūjayet || 26 ||
+34,27,साहमेवंगता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा । आर्ये किमवमन्येयं स्त्रीणां भर्ता हि दैवतम् ॥ २७ ॥,sāhamevaṃgatā śreṣṭhā śrutadharmaparāvarā | ārye kimavamanyeyaṃ strīṇāṃ bhartā hi daivatam || 27 ||
+34,28,सीताया वचनं श्रुत्वा कौसल्या हृदयंगमम् । शुद्धसत्त्वा मुमोचाश्रु सहसा दुःखहर्षजम् ॥ २८ ॥,sītāyā vacanaṃ śrutvā kausalyā hṛdayaṃgamam | śuddhasattvā mumocāśru sahasā duḥkhaharṣajam || 28 ||
+34,29,तां प्राञ्जलिरभिक्रम्य मातृमध्ये ऽतिसत्कृताम् । रामः परमधर्मज्ञो मातरं वाक्यमब्रवीत् ॥ २९ ॥,tāṃ prāñjalirabhikramya mātṛmadhye'tisatkṛtām | rāmaḥ paramadharmajño mātaraṃ vākyamabravīt || 29 ||
+34,30,अम्ब मा दुःखिता भूस्त्वं पश्य त्वं पितरं मम । क्षयो हि वनवासस्य क्षिप्रमेव भविष्यति ॥ ३० ॥,amba mā duḥkhitā bhūstvaṃ paśya tvaṃ pitaraṃ mama | kṣayo hi vanavāsasya kṣiprameva bhaviṣyati || 30 ||
+34,31,सुप्तायास्ते गमिष्यन्ति नववर्षाणि पञ्च च । सा समग्रमिह प्राप्तं मां द्रक्ष्यसि सुहृद्वृतम् ॥ ३१ ॥,suptāyāste gamiṣyanti navavarṣāṇi pañca ca | sā samagramiha prāptaṃ māṃ drakṣyasi suhṛdvṛtam || 31 ||
+34,32,एतावदभिनीतार्थमुक्त्वा स जननीं वचः । त्रयः शतशतार्धा हि ददर्शावेक्ष्य मातरः ॥ ३२ ॥,etāvadabhinītārthamuktvā sa jananīṃ vacaḥ | trayaḥ śataśatārdhā hi dadarśāvekṣya mātaraḥ || 32 ||
+34,33,ताश्चापि स तथैवार्ता मातॄर्दशरथात्मजः । धर्मयुक्तमिदं वाक्यं निजगाद कृताञ्जलिः ॥ ३३ ॥,tāścāpi sa tathaivārtā mātṝrdaśarathātmajaḥ | dharmayuktamidaṃ vākyaṃ nijagāda kṛtāñjaliḥ || 33 ||
+34,34,संवासात् परुषं किं चिदज्ञानाद्वापि यत् कृतम् । तन्मे समनुजानीत सर्वाश्चाम���्त्रयामि वः ॥ ३४ ॥,saṃvāsāt paruṣaṃ kiṃ cidajñānādvāpi yat kṛtam | tanme samanujānīta sarvāścāmantrayāmi vaḥ || 34 ||
+34,35,जज्ञे ऽथ तासां संनादः क्रौञ्चीनामिव निःस्वनः । मानवेन्द्रस्य भार्याणामेवं वदति राघवे ॥ ३५ ॥,jajñe'tha tāsāṃ saṃnādaḥ krauñcīnāmiva niḥsvanaḥ | mānavendrasya bhāryāṇāmevaṃ vadati rāghave || 35 ||
+34,36,मुरजपणवमेघघोषवद्दशरथवेश्म बभूव यत् पुरा । विलपित परिदेवनाकुलं व्यसनगतं तदभूत् सुदुःखितम् ॥ ३६ ॥,murajapaṇavameghaghoṣavaddaśarathaveśma babhūva yat purā | vilapita paridevanākulaṃ vyasanagataṃ tadabhūt suduḥkhitam || 36 ||
+35,1,अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः । उपसंगृह्य राजानं चक्रुर्दीनाः प्रदक्षिणम् ॥ १ ॥,atha rāmaśca sītā ca lakṣmaṇaśca kṛtāñjaliḥ | upasaṃgṛhya rājānaṃ cakrurdīnāḥ pradakṣiṇam || 1 ||
+35,2,तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञः सीतया सह । राघवः शोकसंमूढो जननीमभ्यवादयत् ॥ २ ॥,taṃ cāpi samanujñāpya dharmajñaḥ sītayā saha | rāghavaḥ śokasaṃmūḍho jananīmabhyavādayat || 2 ||
+35,3,अन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौसल्यामभ्यवादयत् । अथ मातुः सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः ॥ ३ ॥,anvakṣaṃ lakṣmaṇo bhrātuḥ kausalyāmabhyavādayat | atha mātuḥ sumitrāyā jagrāha caraṇau punaḥ || 3 ||
+35,4,तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत् । हितकामा महाबाहुं मूर्ध्न्युपाघ्राय लक्ष्मणम् ॥ ४ ॥,taṃ vandamānaṃ rudatī mātā saumitrimabravīt | hitakāmā mahābāhuṃ mūrdhnyupāghrāya lakṣmaṇam || 4 ||
+35,5,सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तः सुहृज्जने । रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति ॥ ५ ॥,sṛṣṭastvaṃ vanavāsāya svanuraktaḥ suhṛjjane | rāme pramādaṃ mā kārṣīḥ putra bhrātari gacchati || 5 ||
+35,6,व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ । एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत् ॥ ६ ॥,vyasanī vā samṛddho vā gatireṣa tavānagha | eṣa loke satāṃ dharmo yajjyeṣṭhavaśago bhavet || 6 ||
+35,7,इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम् । दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु च ॥ ७ ॥,idaṃ hi vṛttamucitaṃ kulasyāsya sanātanam | dānaṃ dīkṣā ca yajñeṣu tanutyāgo mṛdheṣu ca || 7 ||
+35,8,रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम् । अयोध्यामटवीं विद्धि गच्छ तात यथासुखम् ॥ ८ ॥,rāmaṃ daśarathaṃ viddhi māṃ viddhi janakātmajām | ayodhyāmaṭavīṃ viddhi gaccha tāta yathāsukham || 8 ||
+35,9,ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् । विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा ॥ ९ ॥,tataḥ sumantraḥ kākutsthaṃ prāñjalirvākyamabravīt | vinīto vinayajñaśca mātalirvāsavaṃ yathā || 9 ||
+35,10,रथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः । क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसि ॥ १० ॥,rathamāroha bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ | kṣipraṃ tvāṃ prāpayiṣyāmi yatra māṃ rāma vakṣyasi || 10 ||
+35,11,चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया । तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्यासि चोदितः ॥ ११ ॥,caturdaśa hi varṣāṇi vastavyāni vane tvayā | tānyupakramitavyāni yāni devyāsi coditaḥ || 11 ||
+35,12,तं रथं सूर्यसंकाशं सीता हृष्टेन चेतसा । आरुर��ह वरारोहा कृत्वालंकारमात्मनः ॥ १२ ॥,taṃ rathaṃ sūryasaṃkāśaṃ sītā hṛṣṭena cetasā | āruroha varārohā kṛtvālaṃkāramātmanaḥ || 12 ||
+35,13,तथैवायुधजातानि भ्रातृभ्यां कवचानि च । रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्मकठिनं च तत् ॥ १३ ॥,tathaivāyudhajātāni bhrātṛbhyāṃ kavacāni ca | rathopasthe pratinyasya sacarmakaṭhinaṃ ca tat || 13 ||
+35,14,सीतातृतीयानारूढान्दृष्ट्वा धृष्टमचोदयत् । सुमन्त्रः संमतानश्वान् वायुवेगसमाञ्जवे ॥ १४ ॥,sītātṛtīyānārūḍhāndṛṣṭvā dhṛṣṭamacodayat | sumantraḥ saṃmatānaśvān vāyuvegasamāñjave || 14 ||
+35,15,प्रयाते तु महारण्यं चिररात्राय राघवे । बभूव नगरे मूर्च्छा बलमूर्च्छा जनस्य च ॥ १५ ॥,prayāte tu mahāraṇyaṃ cirarātrāya rāghave | babhūva nagare mūrcchā balamūrcchā janasya ca || 15 ||
+35,16,तत् समाकुलसंभ्रान्तं मत्तसंकुपित द्विपम् । हयशिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम् ॥ १६ ॥,tat samākulasaṃbhrāntaṃ mattasaṃkupita dvipam | hayaśiñjitanirghoṣaṃ puramāsīnmahāsvanam || 16 ||
+35,17,ततः सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता । राममेवाभिदुद्राव घर्मार्तः सलिलं यथा ॥ १७ ॥,tataḥ sabālavṛddhā sā purī paramapīḍitā | rāmamevābhidudrāva gharmārtaḥ salilaṃ yathā || 17 ||
+35,18,पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः । बाष्पपूर्णमुखाः सर्वे तमूचुर्भृशदुःखिताः ॥ १८ ॥,pārśvataḥ pṛṣṭhataścāpi lambamānāstadunmukhāḥ | bāṣpapūrṇamukhāḥ sarve tamūcurbhṛśaduḥkhitāḥ || 18 ||
+35,19,संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैः शनैः । मुखं द्रक्ष्यामि रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति ॥ १९ ॥,saṃyaccha vājināṃ raśmīn sūta yāhi śanaiḥ śanaiḥ | mukhaṃ drakṣyāmi rāmasya durdarśaṃ no bhaviṣyati || 19 ||
+35,20,आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम् । यद्देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते ॥ २० ॥,āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ rāmamāturasaṃśayam | yaddevagarbhapratime vanaṃ yāti na bhidyate || 20 ||
+35,21,कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम् । न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा ॥ २१ ॥,kṛtakṛtyā hi vaidehī chāyevānugatā patim | na jahāti ratā dharme merumarkaprabhā yathā || 21 ||
+35,22,अहो लक्ष्मण सिद्धार्थः सततां प्रियवादिनम् । भ्रातरं देवसंकाशं यस्त्वं परिचरिष्यसि ॥ २२ ॥,aho lakṣmaṇa siddhārthaḥ satatāṃ priyavādinam | bhrātaraṃ devasaṃkāśaṃ yastvaṃ paricariṣyasi || 22 ||
+35,23,महत्येषा हि ते सिद्धिरेष चाभ्युदयो महान् । एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि । एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम् ॥ २३ ॥,mahatyeṣā hi te siddhireṣa cābhyudayo mahān | eṣa svargasya mārgaśca yadenamanugacchasi | evaṃ vadantaste soḍhuṃ na śekurbāṣpamāgatam || 23 ||
+35,24,अथ राजा वृतः स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः । निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात् ॥ २४ ॥,atha rājā vṛtaḥ strībhirdīnābhirdīnacetanaḥ | nirjagāma priyaṃ putraṃ drakṣyāmīti bruvan gṛhāt || 24 ||
+35,25,शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदन्तीनां महास्वनः । यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे ॥ २५ ॥,śuśruve cāgrataḥ strīṇāṃ rudantīnāṃ mahāsvanaḥ | yathā nādaḥ kareṇūnā��� baddhe mahati kuñjare || 25 ||
+35,26,पिता च राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदा बभौ । परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा ॥ २६ ॥,pitā ca rājā kākutsthaḥ śrīmān sannastadā babhau | paripūrṇaḥ śaśī kāle graheṇopapluto yathā || 26 ||
+35,27,ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः । नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम् ॥ २७ ॥,tato halahalāśabdo jajñe rāmasya pṛṣṭhataḥ | narāṇāṃ prekṣya rājānaṃ sīdantaṃ bhṛśaduḥkhitam || 27 ||
+35,28,हा रामेति जनाः के चिद् राममातेति चापरे । अन्तःपुरं समृद्धं च क्रोशन्तं पर्यदेवयन् ॥ २८ ॥,hā rāmeti janāḥ ke cid rāmamāteti cāpare | antaḥpuraṃ samṛddhaṃ ca krośantaṃ paryadevayan || 28 ||
+35,29,अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसं । राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि । धर्मपाशेन संक्षिप्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत ॥ २९ ॥,anvīkṣamāṇo rāmastu viṣaṇṇaṃ bhrāntacetasaṃ | rājānaṃ mātaraṃ caiva dadarśānugatau pathi | dharmapāśena saṃkṣiptaḥ prakāśaṃ nābhyudaikṣata || 29 ||
+35,30,पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ । दृष्ट्वा संचोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम् ॥ ३० ॥,padātinau ca yānārhāvaduḥkhārhau sukhocitau | dṛṣṭvā saṃcodayāmāsa śīghraṃ yāhīti sārathim || 30 ||
+35,31,न हि तत् पुरुषव्याघ्रो दुःखदं दर्शनं पितुः । मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्रार्दित इव द्विपः ॥ ३१ ॥,na hi tat puruṣavyāghro duḥkhadaṃ darśanaṃ pituḥ | mātuśca sahituṃ śaktastotrārdita iva dvipaḥ || 31 ||
+35,32,तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम् । क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च । असकृत् प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम् ॥ ३२ ॥,tathā rudantīṃ kausalyāṃ rathaṃ tamanudhāvatīm | krośantīṃ rāma rāmeti hā sīte lakṣmaṇeti ca | asakṛt praikṣata tadā nṛtyantīmiva mātaram || 32 ||
+35,33,तिष्ठेति राजा चुक्रोष याहि याहीति राघवः । सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा ॥ ३३ ॥,tiṣṭheti rājā cukroṣa yāhi yāhīti rāghavaḥ | sumantrasya babhūvātmā cakrayoriva cāntarā || 33 ||
+35,34,नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धो ऽपि वक्ष्यसि । चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत् ॥ ३४ ॥,nāśrauṣamiti rājānamupālabdho'pi vakṣyasi | ciraṃ duḥkhasya pāpiṣṭhamiti rāmastamabravīt || 34 ||
+35,35,रामस्य स वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम् । व्रजतो ऽपि हयाञ् शीघ्रं चोदयामास सारथिः ॥ ३५ ॥,rāmasya sa vacaḥ kurvannanujñāpya ca taṃ janam | vrajato'pi hayāñ śīghraṃ codayāmāsa sārathiḥ || 35 ||
+35,36,न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम् । मनसाप्यश्रुवेगैश्च न न्यवर्तत मानुषम् ॥ ३६ ॥,nyavartata jano rājño rāmaṃ kṛtvā pradakṣiṇam | manasāpyaśruvegaiśca na nyavartata mānuṣam || 36 ||
+35,37,यमिच्छेत् पुनरायान्तं नैनं दूरमनुव्रजेत् । इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः ॥ ३७ ॥,yamicchet punarāyāntaṃ nainaṃ dūramanuvrajet | ityamātyā mahārājamūcurdaśarathaṃ vacaḥ || 37 ||
+35,38,तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नं प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः । निशम्य राजा कृपणः सभार्यो व्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः ॥ ३८ ॥,teṣāṃ vacaḥ sarvaguṇopapannaṃ prasvinnagātraḥ praviṣaṇṇarūpaḥ | niśamya rājā kṛpaṇaḥ sabhāryo vyavasthitastaṃ sutamīkṣamāṇaḥ || 38 ||
+36,1,तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ । आर्तशब्दो हि संजज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे महान् ॥ १ ॥,tasmiṃstu puruṣavyāghre niṣkrāmati kṛtāñjalau | ārtaśabdo hi saṃjajñe strīṇāmantaḥpure mahān || 1 ||
+36,2,अनाथस्य जनस्यास्य दुर्बलस्य तपस्विनः । यो गतिं शरणं चासीत् स नाथः क्व नु गच्छति ॥ २ ॥,anāthasya janasyāsya durbalasya tapasvinaḥ | yo gatiṃ śaraṇaṃ cāsīt sa nāthaḥ kva nu gacchati || 2 ||
+36,3,न क्रुध्यत्यभिशस्तो ऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन् । क्रुद्धान्प्रसादयन् सर्वान् समदुःखः क्व गच्छति ॥ ३ ॥,na krudhyatyabhiśasto'pi krodhanīyāni varjayan | kruddhānprasādayan sarvān samaduḥkhaḥ kva gacchati || 3 ||
+36,4,कौसल्यायां महातेजा यथा मातरि वर्तते । तथा यो वर्तते ऽस्मासु महात्मा क्व नु गच्छति ॥ ४ ॥,kausalyāyāṃ mahātejā yathā mātari vartate | tathā yo vartate'smāsu mahātmā kva nu gacchati || 4 ||
+36,5,कैकेय्या क्लिश्यमानेन राज्ञा संचोदितो वनम् । परित्राता जनस्यास्य जगतः क्व नु गच्छति ॥ ५ ॥,kaikeyyā kliśyamānena rājñā saṃcodito vanam | paritrātā janasyāsya jagataḥ kva nu gacchati || 5 ||
+36,6,अहो निश्चेतनो राजा जीवलोकस्य संप्रियम् । धर्म्यं सत्यव्रतं रामं वनवासो प्रवत्स्यति ॥ ६ ॥,aho niścetano rājā jīvalokasya saṃpriyam | dharmyaṃ satyavrataṃ rāmaṃ vanavāso pravatsyati || 6 ||
+36,7,इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः । रुरुदुश्चैव दुःखार्ताः सस्वरं च विचुक्रुशुः ॥ ७ ॥,iti sarvā mahiṣyastā vivatsā iva dhenavaḥ | ruruduścaiva duḥkhārtāḥ sasvaraṃ ca vicukruśuḥ || 7 ||
+36,8,स तमन्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः । पुत्रशोकाभिसंतप्तः श्रुत्वा चासीत् सुदुःखितः ॥ ८ ॥,sa tamantaḥpure ghoramārtaśabdaṃ mahīpatiḥ | putraśokābhisaṃtaptaḥ śrutvā cāsīt suduḥkhitaḥ || 8 ||
+36,9,नाग्निहोत्राण्यहूयन्त सूर्यश्चान्तरधीयत । व्यसृजन् कवलान्नागा गावो वत्सान्न पाययन् ॥ ९ ॥,nāgnihotrāṇyahūyanta sūryaścāntaradhīyata | vyasṛjan kavalānnāgā gāvo vatsānna pāyayan || 9 ||
+36,10,त्रिशङ्कुर्लोहिताङ्गश्च बृहस्पतिबुधावपि । दारुणाः सोममभ्येत्य ग्रहाः सर्वे व्यवस्थिताः ॥ १० ॥,triśaṅkurlohitāṅgaśca bṛhaspatibudhāvapi | dāruṇāḥ somamabhyetya grahāḥ sarve vyavasthitāḥ || 10 ||
+36,11,नक्षत्राणि गतार्चींषि ग्रहाश्च गततेजसः । विशाखाश्च सधूमाश्च नभसि प्रचकाशिरे ॥ ११ ॥,nakṣatrāṇi gatārcīṃṣi grahāśca gatatejasaḥ | viśākhāśca sadhūmāśca nabhasi pracakāśire || 11 ||
+36,12,अकस्मान्नागरः सर्वो जनो दैन्यमुपागमत् । आहारे वा विहारे वा न कश्चिदकरोन्मनः ॥ १२ ॥,akasmānnāgaraḥ sarvo jano dainyamupāgamat | āhāre vā vihāre vā na kaścidakaronmanaḥ || 12 ||
+36,13,बाष्पपर्याकुलमुखो राजमार्गगतो जनः । न हृष्टो लक्ष्यते कश्चित् सर्वः शोकपरायणः ॥ १३ ॥,bāṣpaparyākulamukho rājamārgagato janaḥ | na hṛṣṭo lakṣyate kaścit sarvaḥ śokaparāyaṇaḥ || 13 ||
+36,14,न वाति पवनः शीतो न शशी सौम्यदर्शनः । न सूर्यस्तपते लोकं सर्���ं पर्याकुलं जगत् ॥ १४ ॥,na vāti pavanaḥ śīto na śaśī saumyadarśanaḥ | na sūryastapate lokaṃ sarvaṃ paryākulaṃ jagat || 14 ||
+36,15,अनर्थिनः सुताः स्त्रीणां भर्तारो भ्रातरस्तथा । सर्वे सर्वं परित्यज्य राममेवान्वचिन्तयन् ॥ १५ ॥,anarthinaḥ sutāḥ strīṇāṃ bhartāro bhrātarastathā | sarve sarvaṃ parityajya rāmamevānvacintayan || 15 ||
+36,16,ये तु रामस्य सुहृदः सर्वे ते मूढचेतसः । शोकभारेण चाक्रान्ताः शयनं न जुहुस्तदा ॥ १६ ॥,ye tu rāmasya suhṛdaḥ sarve te mūḍhacetasaḥ | śokabhāreṇa cākrāntāḥ śayanaṃ na juhustadā || 16 ||
+36,17,ततस्त्वयोध्या रहिता महात्मना पुरंदरेणेव मही सपर्वता । चचाल घोरं भयभारपीडिता सनागयोधाश्वगणा ननाद च ॥ १७ ॥,tatastvayodhyā rahitā mahātmanā puraṃdareṇeva mahī saparvatā | cacāla ghoraṃ bhayabhārapīḍitā sanāgayodhāśvagaṇā nanāda ca || 17 ||
+37,1,यावत्तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत । नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत् संजहारात्मचक्षुषी ॥ १ ॥,yāvattu niryatastasya rajorūpamadṛśyata | naivekṣvākuvarastāvat saṃjahārātmacakṣuṣī || 1 ||
+37,2,यावद् राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम् । तावद्व्यवर्धतेवास्य धरण्यां पुत्रदर्शने ॥ २ ॥,yāvad rājā priyaṃ putraṃ paśyatyatyantadhārmikam | tāvadvyavardhatevāsya dharaṇyāṃ putradarśane || 2 ||
+37,3,न पश्यति रजो ऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः । तदार्तश्च विषण्णश्च पपात धरणीतले ॥ ३ ॥,na paśyati rajo'pyasya yadā rāmasya bhūmipaḥ | tadārtaśca viṣaṇṇaśca papāta dharaṇītale || 3 ||
+37,4,तस्य दक्षिणमन्वगात् कौसल्या बाहुमङ्गना । वामं चास्यान्वगात् पार्श्वं कैकेयी भरतप्रिया ॥ ४ ॥,tasya dakṣiṇamanvagāt kausalyā bāhumaṅganā | vāmaṃ cāsyānvagāt pārśvaṃ kaikeyī bharatapriyā || 4 ||
+37,5,तां नयेन च संपन्नो धर्मेण निवयेन च । उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः ॥ ५ ॥,tāṃ nayena ca saṃpanno dharmeṇa nivayena ca | uvāca rājā kaikeyīṃ samīkṣya vyathitendriyaḥ || 5 ||
+37,6,कैकेयि मा ममाङ्गानि स्प्राक्षीस्त्वं दुष्टचारिणी । न हि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी ॥ ६ ॥,kaikeyi mā mamāṅgāni sprākṣīstvaṃ duṣṭacāriṇī | na hi tvāṃ draṣṭumicchāmi na bhāryā na ca bāndhavī || 6 ||
+37,7,ये च त्वामुपजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम । केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम् ॥ ७ ॥,ye ca tvāmupajīvanti nāhaṃ teṣāṃ na te mama | kevalārthaparāṃ hi tvāṃ tyaktadharmāṃ tyajāmyaham || 7 ||
+37,8,अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत् । अनुजानामि तत् सर्वमस्मिंल् लोके परत्र च ॥ ८ ॥,agṛhṇāṃ yacca te pāṇimagniṃ paryaṇayaṃ ca yat | anujānāmi tat sarvamasmiṃl loke paratra ca || 8 ||
+37,9,भरतश्चेत् प्रतीतः स्याद् राज्यं प्राप्येदमव्ययम् । यन्मे स दद्यात् पित्रर्थं मा मा तद्दत्तमागमत् ॥ ९ ॥,bharataścet pratītaḥ syād rājyaṃ prāpyedamavyayam | yanme sa dadyāt pitrarthaṃ mā mā taddattamāgamat || 9 ||
+37,10,अथ रेणुसमुध्वस्तं तमुत्थाप्य नराधिपम् । न्यवर्तत तदा देवी कौसल्या शोककर्शिता ॥ १० ॥,atha reṇusamudhvastaṃ tamutthāpya narādhipam | nyavartata tadā devī kausalyā śokakarśitā || 10 ||
+37,11,हत्वेव ब्राह्मणं कामात् स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना । अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं संचिन्त्य तापसं ॥ ११ ॥,hatveva brāhmaṇaṃ kāmāt spṛṣṭvāgnimiva pāṇinā | anvatapyata dharmātmā putraṃ saṃcintya tāpasaṃ || 11 ||
+37,12,निवृत्यैव निवृत्यैव सीदतो रथवर्त्मसु । राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा ॥ १२ ॥,nivṛtyaiva nivṛtyaiva sīdato rathavartmasu | rājño nātibabhau rūpaṃ grastasyāṃśumato yathā || 12 ||
+37,13,विललाप च दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन् । नगरान्तमनुप्राप्तं बुद्ध्वा पुत्रमथाब्रवीत् ॥ १३ ॥,vilalāpa ca duḥkhārtaḥ priyaṃ putramanusmaran | nagarāntamanuprāptaṃ buddhvā putramathābravīt || 13 ||
+37,14,वाहनानां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम् । पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते ॥ १४ ॥,vāhanānāṃ ca mukhyānāṃ vahatāṃ taṃ mamātmajam | padāni pathi dṛśyante sa mahātmā na dṛśyate || 14 ||
+37,15,स नूनं क्व चिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः । काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते ॥ १५ ॥,sa nūnaṃ kva cidevādya vṛkṣamūlamupāśritaḥ | kāṣṭhaṃ vā yadi vāśmānamupadhāya śayiṣyate || 15 ||
+37,16,उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांशुगुण्ठितः । विनिःश्वसन्प्रस्रवणात् करेणूनामिवर्षभः ॥ १६ ॥,utthāsyati ca medinyāḥ kṛpaṇaḥ pāṃśuguṇṭhitaḥ | viniḥśvasanprasravaṇāt kareṇūnāmivarṣabhaḥ || 16 ||
+37,17,द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः । राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत् ॥ १७ ॥,drakṣyanti nūnaṃ puruṣā dīrghabāhuṃ vanecarāḥ | rāmamutthāya gacchantaṃ lokanāthamanāthavat || 17 ||
+37,18,सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस । न हि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे ॥ १८ ॥,sakāmā bhava kaikeyi vidhavā rājyamāvasa | na hi taṃ puruṣavyāghraṃ vinā jīvitumutsahe || 18 ||
+37,19,इत्येवं विलपन् राजा जनौघेनाभिसंवृतः । अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥ १९ ॥,ityevaṃ vilapan rājā janaughenābhisaṃvṛtaḥ | apasnāta ivāriṣṭaṃ praviveśa purottamam || 19 ||
+37,20,शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम् । क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम् ॥ २० ॥,śūnyacatvaraveśmāntāṃ saṃvṛtāpaṇadevatām | klāntadurbaladuḥkhārtāṃ nātyākīrṇamahāpathām || 20 ||
+37,21,तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन् । विलपन्प्राविशद् राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम् ॥ २१ ॥,tāmavekṣya purīṃ sarvāṃ rāmamevānucintayan | vilapanprāviśad rājā gṛhaṃ sūrya ivāmbudam || 21 ||
+37,22,महाह्रदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम् । रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥ २२ ॥,mahāhradamivākṣobhyaṃ suparṇena hṛtoragam | rāmeṇa rahitaṃ veśma vaidehyā lakṣmaṇena ca || 22 ||
+37,23,कौसल्याया गृहं शीघ्रं राम मातुर्नयन्तु माम् । इति ब्रुवन्तं राजानमनयन्द्वारदर्शितः ॥ २३ ॥,kausalyāyā gṛhaṃ śīghraṃ rāma māturnayantu mām | iti bruvantaṃ rājānamanayandvāradarśitaḥ || 23 ||
+37,24,ततस्तत्र प्रविष्टस्य कौसल्याया निवेशनम् । अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः ॥ २४ ॥,tatastatra praviṣṭasya kausalyāyā niveśanam | adhiruhyāpi śayanaṃ babhūva lulitaṃ manaḥ || 24 ||
+37,25,तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान् । उच्चैः स्वरेण चुक्रोश हा राघव जहासि माम् ॥ २५ ॥,tacca dṛṣṭvā mahārājo bhujamudyamya vīryavān | uccaiḥ svareṇa cukrośa hā rāghava jahāsi mām || 25 ||
+37,26,सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः । परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम् ॥ २६ ॥,sukhitā bata taṃ kālaṃ jīviṣyanti narottamāḥ | pariṣvajanto ye rāmaṃ drakṣyanti punarāgatam || 26 ||
+37,27,न त्वां पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश । रामं मे ऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते ॥ २७ ॥,na tvāṃ paśyāmi kausalye sādhu māṃ pāṇinā spṛśa | rāmaṃ me'nugatā dṛṣṭiradyāpi na nivartate || 27 ||
+37,28,तं राममेवानुविचिन्तयन्तं समीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम् । उपोपविश्याधिकमार्तरूपा विनिःश्वसन्ती विललाप कृच्छ्रं ॥ २८ ॥,taṃ rāmamevānuvicintayantaṃ samīkṣya devī śayane narendram | upopaviśyādhikamārtarūpā viniḥśvasantī vilalāpa kṛcchraṃ || 28 ||
+38,1,ततः समीक्ष्य शयने सन्नं शोकेन पार्थिवम् । कौसल्या पुत्रशोकार्ता तमुवाच महीपतिम् ॥ १ ॥,tataḥ samīkṣya śayane sannaṃ śokena pārthivam | kausalyā putraśokārtā tamuvāca mahīpatim || 1 ||
+38,2,राघवो नरशार्दूल विषमुप्त्वा द्विजिह्ववत् । विचरिष्यति कैकेयी निर्मुक्तेव हि पन्नगी ॥ २ ॥,rāghavo naraśārdūla viṣamuptvā dvijihvavat | vicariṣyati kaikeyī nirmukteva hi pannagī || 2 ||
+38,3,विवास्य रामं सुभगा लब्धकामा समाहिता । त्रासयिष्यति मां भूयो दुष्टाहिरिव वेश्मनि ॥ ३ ॥,vivāsya rāmaṃ subhagā labdhakāmā samāhitā | trāsayiṣyati māṃ bhūyo duṣṭāhiriva veśmani || 3 ||
+38,4,अथ स्म नगरे रामश्चरन्भैक्षं गृहे वसेत् । कामकारो वरं दातुमपि दासं ममात्मजम् ॥ ४ ॥,atha sma nagare rāmaścaranbhaikṣaṃ gṛhe vaset | kāmakāro varaṃ dātumapi dāsaṃ mamātmajam || 4 ||
+38,5,पातयित्वा तु कैकेय्या रामं स्थानाद् यथेष्टतः । प्रदिष्टो रक्षसां भागः पर्वणीवाहिताग्निना ॥ ५ ॥,pātayitvā tu kaikeyyā rāmaṃ sthānād yatheṣṭataḥ | pradiṣṭo rakṣasāṃ bhāgaḥ parvaṇīvāhitāgninā || 5 ||
+38,6,गजराजगतिर्वीरो महाबाहुर्धनुर्धरः । वनमाविशते नूनं सभार्यः सहलक्ष्मणः ॥ ६ ॥,gajarājagatirvīro mahābāhurdhanurdharaḥ | vanamāviśate nūnaṃ sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ || 6 ||
+38,7,वने त्वदृष्टदुःखानां कैकेय्यानुमते त्वया । त्यक्तानां वनवासाय का न्ववस्था भविष्यति ॥ ७ ॥,vane tvadṛṣṭaduḥkhānāṃ kaikeyyānumate tvayā | tyaktānāṃ vanavāsāya kā nvavasthā bhaviṣyati || 7 ||
+38,8,ते रत्नहीनास्तरुणाः फलकाले विवासिताः । कथं वत्स्यन्ति कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः ॥ ८ ॥,te ratnahīnāstaruṇāḥ phalakāle vivāsitāḥ | kathaṃ vatsyanti kṛpaṇāḥ phalamūlaiḥ kṛtāśanāḥ || 8 ||
+38,9,अपीदानीं स कालः स्यान्मम शोकक्षयः शिवः । सभार्यं यत् सह भ्रात्रा पश्येयमिह राघवम् ॥ ९ ॥,apīdānīṃ sa kālaḥ syānmama śokakṣayaḥ śivaḥ | sabhāryaṃ yat saha bhrātrā paśyeyamiha rāghavam || 9 ||
+38,10,श्रुत्वैवोपस्थितौ वीरौ कदायोध्या भविष्यति । यशस्विनी हृष्टजना सूच्छ्रितध्वजमालिनी ॥ १० ॥,śrutvaivopasthitau vīrau kadāyodhyā bhaviṣyati | yaśasvinī hṛṣṭajanā sūcchritadhvajamālinī || 10 ||
+38,11,कदा प्रेक्ष्य नरव्याघ्रावरण्यात् पुनरागतौ । नन्दिष्यति पुरी हृष्टा समुद्र इव पर्वणि ॥ ११ ॥,kadā prekṣya naravyāghrāvaraṇyāt punarāgatau | nandiṣyati purī hṛṣṭā samudra iva parvaṇi || 11 ||
+38,12,कदायोध्यां महाबाहुः पुरीं वीरः प्रवेक्ष्यति । पुरस्कृत्य रथे सीतां वृषभो गोवधूमिव ॥ १२ ॥,kadāyodhyāṃ mahābāhuḥ purīṃ vīraḥ pravekṣyati | puraskṛtya rathe sītāṃ vṛṣabho govadhūmiva || 12 ||
+38,13,कदा प्राणिसहस्राणि राजमार्गे ममात्मजौ । लाजैरवकरिष्यन्ति प्रविशन्तावरिंदमौ ॥ १३ ॥,kadā prāṇisahasrāṇi rājamārge mamātmajau | lājairavakariṣyanti praviśantāvariṃdamau || 13 ||
+38,14,कदा सुमनसः कन्या द्विजातीनां फलानि च । प्रदिशन्त्यः पुरीं हृष्टाः करिष्यन्ति प्रदक्षिणम् ॥ १४ ॥,kadā sumanasaḥ kanyā dvijātīnāṃ phalāni ca | pradiśantyaḥ purīṃ hṛṣṭāḥ kariṣyanti pradakṣiṇam || 14 ||
+38,15,कदा परिणतो बुद्ध्या वयसा चामरप्रभः । अभ्युपैष्यति धर्मज्ञस्त्रिवर्ष इव मां ललन् ॥ १५ ॥,kadā pariṇato buddhyā vayasā cāmaraprabhaḥ | abhyupaiṣyati dharmajñastrivarṣa iva māṃ lalan || 15 ||
+38,16,निःसंशयं मया मन्ये पुरा वीर कदर्यया । पातु कामेषु वत्सेषु मातॄणां शातिताः स्तनाः ॥ १६ ॥,niḥsaṃśayaṃ mayā manye purā vīra kadaryayā | pātu kāmeṣu vatseṣu mātṝṇāṃ śātitāḥ stanāḥ || 16 ||
+38,17,साहं गौरिव सिंहेन विवत्सा वत्सला कृता । कैकेय्या पुरुषव्याघ्र बालवत्सेव गौर्बलात् ॥ १७ ॥,sāhaṃ gauriva siṃhena vivatsā vatsalā kṛtā | kaikeyyā puruṣavyāghra bālavatseva gaurbalāt || 17 ||
+38,18,न हि तावद्गुणैर्जुष्टं सर्वशास्त्रविशारदम् । एकपुत्रा विना पुत्रमहं जीवितुमुत्सहे ॥ १८ ॥,na hi tāvadguṇairjuṣṭaṃ sarvaśāstraviśāradam | ekaputrā vinā putramahaṃ jīvitumutsahe || 18 ||
+38,19,न हि मे जीविते किं चित् सामर्थमिह कल्प्यते । अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं महाबाहुं महाबलम् ॥ १९ ॥,na hi me jīvite kiṃ cit sāmarthamiha kalpyate | apaśyantyāḥ priyaṃ putraṃ mahābāhuṃ mahābalam || 19 ||
+38,20,अयं हि मां दीपयते समुत्थितस्तनूजशोकप्रभवो हुताशनः । महीमिमां रश्मिभिरुत्तमप्रभो यथा निदाघे भगवान्दिवाकरः ॥ २० ॥,ayaṃ hi māṃ dīpayate samutthitastanūjaśokaprabhavo hutāśanaḥ | mahīmimāṃ raśmibhiruttamaprabho yathā nidāghe bhagavāndivākaraḥ || 20 ||
+39,1,विलपन्तीं तथा तां तु कौसल्यां प्रमदोत्तमाम् । इदं धर्मे स्थिता धर्म्यं सुमित्रा वाक्यमब्रवीत् ॥ १ ॥,vilapantīṃ tathā tāṃ tu kausalyāṃ pramadottamām | idaṃ dharme sthitā dharmyaṃ sumitrā vākyamabravīt || 1 ||
+39,2,तवार्ये सद्गुणैर्युक्तः पुत्रः स पुरुषोत्तमः । किं ते विलपितेनैवं कृपणं रुदितेन वा ॥ २ ॥,tavārye sadguṇairyuktaḥ putraḥ sa puruṣottamaḥ | kiṃ te vilapitenaivaṃ kṛpaṇaṃ ruditena vā || 2 ||
+39,3,यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः । साधु कुर्वन्महात्मानं पितरं सत्यवादिनाम् ॥ ३ ॥,yastavārye gataḥ putrastyaktvā rājyaṃ mahābalaḥ | sādhu kurvanmahātmānaṃ pitaraṃ satyavādinām || 3 ||
+39,4,शिष्टैराचरिते सम्���क् शश्वत् प्रेत्य फलोदये । रामो धर्मे स्थितः श्रेष्ठो न स शोच्यः कदा चन ॥ ४ ॥,śiṣṭairācarite samyak śaśvat pretya phalodaye | rāmo dharme sthitaḥ śreṣṭho na sa śocyaḥ kadā cana || 4 ||
+39,5,वर्तते चोत्तमां वृत्तिं लक्ष्मणो ऽस्मिन् सदानघः । दयावान् सर्वभूतेषु लाभस्तस्य महात्मनः ॥ ५ ॥,vartate cottamāṃ vṛttiṃ lakṣmaṇo'smin sadānaghaḥ | dayāvān sarvabhūteṣu lābhastasya mahātmanaḥ || 5 ||
+39,6,अरण्यवासे यद्दुःखं जानती वै सुखोचिता । अनुगच्छति वैदेही धर्मात्मानं तवात्मजम् ॥ ६ ॥,araṇyavāse yadduḥkhaṃ jānatī vai sukhocitā | anugacchati vaidehī dharmātmānaṃ tavātmajam || 6 ||
+39,7,कीर्तिभूतां पताकां यो लोके भ्रामयति प्रभुः । दमसत्यव्रतपरः किं न प्राप्तस्तवात्मजः ॥ ७ ॥,kīrtibhūtāṃ patākāṃ yo loke bhrāmayati prabhuḥ | damasatyavrataparaḥ kiṃ na prāptastavātmajaḥ || 7 ||
+39,8,व्यक्तं रामस्य विज्ञाय शौचं माहात्म्यमुत्तमम् । न गात्रमंशुभिः सूर्यः संतापयितुमर्हति ॥ ८ ॥,vyaktaṃ rāmasya vijñāya śaucaṃ māhātmyamuttamam | na gātramaṃśubhiḥ sūryaḥ saṃtāpayitumarhati || 8 ||
+39,9,शिवः सर्वेषु कालेषु काननेभ्यो विनिःसृतः । राघवं युक्तशीतोष्णः सेविष्यति सुखो ऽनिलः ॥ ९ ॥,śivaḥ sarveṣu kāleṣu kānanebhyo viniḥsṛtaḥ | rāghavaṃ yuktaśītoṣṇaḥ seviṣyati sukho'nilaḥ || 9 ||
+39,10,शयानमनघं रात्रौ पितेवाभिपरिष्वजन् । रश्मिभिः संस्पृशञ् शीतैश्चन्द्रमा ह्लादयिष्यति ॥ १० ॥,śayānamanaghaṃ rātrau pitevābhipariṣvajan | raśmibhiḥ saṃspṛśañ śītaiścandramā hlādayiṣyati || 10 ||
+39,11,ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे । दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे ॥ ११ ॥,dadau cāstrāṇi divyāni yasmai brahmā mahaujase | dānavendraṃ hataṃ dṛṣṭvā timidhvajasutaṃ raṇe || 11 ||
+39,12,पृथिव्या सह वैदेह्या श्रिया च पुरुषर्षभः । क्षिप्रं तिसृभिरेताभिः सह रामो ऽभिषेक्ष्यते ॥ १२ ॥,pṛthivyā saha vaidehyā śriyā ca puruṣarṣabhaḥ | kṣipraṃ tisṛbhiretābhiḥ saha rāmo'bhiṣekṣyate || 12 ||
+39,13,दुःखजं विसृजन्त्यस्रं निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम् । समुत्स्रक्ष्यसि नेत्राभ्यां क्षिप्रमानन्दजं पयः ॥ १३ ॥,duḥkhajaṃ visṛjantyasraṃ niṣkrāmantamudīkṣya yam | samutsrakṣyasi netrābhyāṃ kṣipramānandajaṃ payaḥ || 13 ||
+39,14,अभिवादयमानं तं दृष्ट्वा ससुहृदं सुतम् । मुदाश्रु मोक्ष्यसे क्षिप्रं मेघलेकेव वार्षिकी ॥ १४ ॥,abhivādayamānaṃ taṃ dṛṣṭvā sasuhṛdaṃ sutam | mudāśru mokṣyase kṣipraṃ meghalekeva vārṣikī || 14 ||
+39,15,पुत्रस्ते वरदः क्षिप्रमयोध्यां पुनरागतः । कराभ्यां मृदुपीनाभ्यां चरणौ पीडयिष्यति ॥ १५ ॥,putraste varadaḥ kṣipramayodhyāṃ punarāgataḥ | karābhyāṃ mṛdupīnābhyāṃ caraṇau pīḍayiṣyati || 15 ||
+39,16,निशम्य तल् लक्ष्मणमातृवाक्यं रामस्य मातुर्नरदेवपत्न्याः । सद्यः शरीरे विननाश शोकः शरद्गतो मेघ इवाल्पतोयः ॥ १६ ॥,niśamya tal lakṣmaṇamātṛvākyaṃ rāmasya māturnaradevapatnyāḥ | sadyaḥ śarīre vinanāśa śokaḥ śaradgato megha ivālpatoyaḥ || 16 ||
+40,1,अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपरक्रमम् । अनुजग्मुः प्रयान्तं तं वनवासाय मानवाः ॥ १ ॥,anuraktā mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparakramam | anujagmuḥ prayāntaṃ taṃ vanavāsāya mānavāḥ || 1 ||
+40,2,निवर्तिते ऽपि च बलात् सुहृद्वर्गे च राजिनि । नैव ते संन्यवर्तन्त रामस्यानुगता रथम् ॥ २ ॥,nivartite'pi ca balāt suhṛdvarge ca rājini | naiva te saṃnyavartanta rāmasyānugatā ratham || 2 ||
+40,3,अयोध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महायशाः । बभूव गुणसंपन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः ॥ ३ ॥,ayodhyānilayānāṃ hi puruṣāṇāṃ mahāyaśāḥ | babhūva guṇasaṃpannaḥ pūrṇacandra iva priyaḥ || 3 ||
+40,4,स याच्यमानः काकुत्स्थः स्वाभिः प्रकृतिभिस्तदा । कुर्वाणः पितरं सत्यं वनमेवान्वपद्यत ॥ ४ ॥,sa yācyamānaḥ kākutsthaḥ svābhiḥ prakṛtibhistadā | kurvāṇaḥ pitaraṃ satyaṃ vanamevānvapadyata || 4 ||
+40,5,अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुषा प्रपिबन्निव । उवाच रामः स्नेहेन ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव ॥ ५ ॥,avekṣamāṇaḥ sasnehaṃ cakṣuṣā prapibanniva | uvāca rāmaḥ snehena tāḥ prajāḥ svāḥ prajā iva || 5 ||
+40,6,या प्रीतिर्बहुमानश्च मय्ययोध्यानिवासिनाम् । मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा निवेश्यताम् ॥ ६ ॥,yā prītirbahumānaśca mayyayodhyānivāsinām | matpriyārthaṃ viśeṣeṇa bharate sā niveśyatām || 6 ||
+40,7,स हि कल्याण चारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः । करिष्यति यथावद्वः प्रियाणि च हितानि च ॥ ७ ॥,sa hi kalyāṇa cāritraḥ kaikeyyānandavardhanaḥ | kariṣyati yathāvadvaḥ priyāṇi ca hitāni ca || 7 ||
+40,8,ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर्वीर्यगुणान्वितः । अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः ॥ ८ ॥,jñānavṛddho vayobālo mṛdurvīryaguṇānvitaḥ | anurūpaḥ sa vo bhartā bhaviṣyati bhayāpahaḥ || 8 ||
+40,9,स हि राजगुणैर्युक्तो युवराजः समीक्षितः । अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम् ॥ ९ ॥,sa hi rājaguṇairyukto yuvarājaḥ samīkṣitaḥ | api cāpi mayā śiṣṭaiḥ kāryaṃ vo bhartṛśāsanam || 9 ||
+40,10,न च तप्येद् यथा चासौ वनवासं गते मयि । महाराजस्तथा कार्यो मम प्रियचिकीर्षया ॥ १० ॥,na ca tapyed yathā cāsau vanavāsaṃ gate mayi | mahārājastathā kāryo mama priyacikīrṣayā || 10 ||
+40,11,यथा यथा दाशरथिर्धर्ममेवास्थितो ऽभवत् । तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिमकामयन् ॥ ११ ॥,yathā yathā dāśarathirdharmamevāsthito'bhavat | tathā tathā prakṛtayo rāmaṃ patimakāmayan || 11 ||
+40,12,बाष्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह । चकर्षेव गुणैर्बद्ध्वा जनं पुनरिवासनम् ॥ १२ ॥,bāṣpeṇa pihitaṃ dīnaṃ rāmaḥ saumitriṇā saha | cakarṣeva guṇairbaddhvā janaṃ punarivāsanam || 12 ||
+40,13,ते द्विजास्त्रिविधं वृद्धा ज्ञानेन वयसौजसा । वयःप्रकम्पशिरसो दूरादूचुरिदं वचः ॥ १३ ॥,te dvijāstrividhaṃ vṛddhā jñānena vayasaujasā | vayaḥprakampaśiraso dūrādūcuridaṃ vacaḥ || 13 ||
+40,14,वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास्तुरंगमाः । निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि । उपवाह्यस्तु वो भर्ता नापवाह्यः पुराद्वनम् ॥ १४ ॥,vahanto javanā rāmaṃ bho bho jātyāsturaṃgamāḥ | nivartadhvaṃ na gantavyaṃ hitā bhavata bhartari | upavāhyastu vo bhartā nāpavāhyaḥ purādvanam || 14 ||
+40,15,एवमार्तप्रलापांस्तान् वृद्धान्प्रलपतो द्विजान् । अवेक्ष्य सहसा रामो रथादवततार ह ॥ १५ ॥,evamārtapralāpāṃstān vṛddhānpralapato dvijān | avekṣya sahasā rāmo rathādavatatāra ha || 15 ||
+40,16,पद्भ्यामेव जगामाथ ससीतः सहलक्ष्मणः । संनिकृष्टपदन्यासो रामो वनपरायणः ॥ १६ ॥,padbhyāmeva jagāmātha sasītaḥ sahalakṣmaṇaḥ | saṃnikṛṣṭapadanyāso rāmo vanaparāyaṇaḥ || 16 ||
+40,17,द्विजातींस्तु पदातींस्तान् रामश्चारित्रवत्सलः । न शशाक घृणाचक्षुः परिमोक्तुं रथेन सः ॥ १७ ॥,dvijātīṃstu padātīṃstān rāmaścāritravatsalaḥ | na śaśāka ghṛṇācakṣuḥ parimoktuṃ rathena saḥ || 17 ||
+40,18,गच्छन्तमेव तं दृष्ट्वा रामं संभ्रान्तमानसाः । ऊचुः परमसंतप्ता रामं वाक्यमिदं द्विजाः ॥ १८ ॥,gacchantameva taṃ dṛṣṭvā rāmaṃ saṃbhrāntamānasāḥ | ūcuḥ paramasaṃtaptā rāmaṃ vākyamidaṃ dvijāḥ || 18 ||
+40,19,ब्राह्मण्यं कृत्स्नमेतत्त्वां ब्रह्मण्यमनुगच्छति । द्विजस्कन्धाधिरूढास्त्वामग्नयो ऽप्यनुयान्त्यमी ॥ १९ ॥,brāhmaṇyaṃ kṛtsnametattvāṃ brahmaṇyamanugacchati | dvijaskandhādhirūḍhāstvāmagnayo'pyanuyāntyamī || 19 ||
+40,20,वाजपेयसमुत्थानि छत्राण्येतानि पश्य नः । पृष्ठतो ऽनुप्रयातानि हंसानिव जलात्यये ॥ २० ॥,vājapeyasamutthāni chatrāṇyetāni paśya naḥ | pṛṣṭhato'nuprayātāni haṃsāniva jalātyaye || 20 ||
+40,21,अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसंतापितस्य ते । एभिश्छायां करिष्यामः स्वैश्छत्रैर्वाजपेयिकैः ॥ २१ ॥,anavāptātapatrasya raśmisaṃtāpitasya te | ebhiśchāyāṃ kariṣyāmaḥ svaiśchatrairvājapeyikaiḥ || 21 ||
+40,22,या हि नः सततं बुद्धिर्वेदमन्त्रानुसारिणी । त्वत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी ॥ २२ ॥,yā hi naḥ satataṃ buddhirvedamantrānusāriṇī | tvatkṛte sā kṛtā vatsa vanavāsānusāriṇī || 22 ||
+40,23,हृदयेष्ववतिष्ठन्ते वेदा ये नः परं धनम् । वत्स्यन्त्यपि गृहेष्वेव दाराश्चारित्ररक्षिताः ॥ २३ ॥,hṛdayeṣvavatiṣṭhante vedā ye naḥ paraṃ dhanam | vatsyantyapi gṛheṣveva dārāścāritrarakṣitāḥ || 23 ||
+40,24,न पुनर्निश्चयः कार्यस्त्वद्गतौ सुकृता मतिः । त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद्धर्ममवेक्षितुम् ॥ २४ ॥,na punarniścayaḥ kāryastvadgatau sukṛtā matiḥ | tvayi dharmavyapekṣe tu kiṃ syāddharmamavekṣitum || 24 ||
+40,25,याचितो नो निवर्तस्व हंसशुक्लशिरोरुहैः । शिरोभिर्निभृताचार महीपतनपांशुलैः ॥ २५ ॥,yācito no nivartasva haṃsaśuklaśiroruhaiḥ | śirobhirnibhṛtācāra mahīpatanapāṃśulaiḥ || 25 ||
+40,26,बहूनां वितता यज्ञा द्विजानां य इहागताः । तेषां समाप्तिरायत्ता तव वत्स निवर्तने ॥ २६ ॥,bahūnāṃ vitatā yajñā dvijānāṃ ya ihāgatāḥ | teṣāṃ samāptirāyattā tava vatsa nivartane || 26 ||
+40,27,भक्तिमन्ति हि भूतानि जंगमाजंगमानि च । याचमानेषु तेषु त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय ॥ २७ ॥,bhaktimanti hi bhūtāni jaṃgamājaṃgamāni ca | yācamāneṣu teṣu tvaṃ bhaktiṃ bhakteṣu darśaya || 27 ||
+40,28,अनुगंतुमशक्तास्त्वां मूलैरुद्धृतवेगिभिः । उन्नता वायुवेगेन विक्रोशन्तीव पादपाः ॥ २८ ॥,anugaṃtumaśaktāstvāṃ mūlairuddhṛtavegibhiḥ | unnatā vāyuvegena vikrośantīva pādapāḥ || 28 ||
+40,29,निश्चेष्टाहारसंचारा वृक्षैकस्थानविष्ठिताः । पक्षिणो ऽपि प्रयाचन्ते सर्वभूतानुकम्पिनम् ॥ २९ ॥,niśceṣṭāhārasaṃcārā vṛkṣaikasthānaviṣṭhitāḥ | pakṣiṇo'pi prayācante sarvabhūtānukampinam || 29 ||
+40,30,एवं विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां निवर्तने । ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम् ॥ ३० ॥,evaṃ vikrośatāṃ teṣāṃ dvijātīnāṃ nivartane | dadṛśe tamasā tatra vārayantīva rāghavam || 30 ||
+41,1,ततस्तु तमसा तीरं रम्यमाश्रित्य राघवः । सीतामुद्वीक्ष्य सौमित्रिमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥,tatastu tamasā tīraṃ ramyamāśritya rāghavaḥ | sītāmudvīkṣya saumitrimidaṃ vacanamabravīt || 1 ||
+41,2,इयमद्य निशा पूर्वा सौमित्रे प्रस्थिता वनम् । वनवासस्य भद्रं ते स नोत्कण्ठितुमर्हसि ॥ २ ॥,iyamadya niśā pūrvā saumitre prasthitā vanam | vanavāsasya bhadraṃ te sa notkaṇṭhitumarhasi || 2 ||
+41,3,पश्य शून्यान्यरण्यानि रुदन्तीव समन्ततः । यथानिलयमायद्भिर्निलीनानि मृगद्विजैः ॥ ३ ॥,paśya śūnyānyaraṇyāni rudantīva samantataḥ | yathānilayamāyadbhirnilīnāni mṛgadvijaiḥ || 3 ||
+41,4,अद्यायोध्या तु नगरी राजधानी पितुर्मम । सस्त्रीपुंसा गतानस्माञ् शोचिष्यति न संशयः ॥ ४ ॥,adyāyodhyā tu nagarī rājadhānī piturmama | sastrīpuṃsā gatānasmāñ śociṣyati na saṃśayaḥ || 4 ||
+41,5,भरतः खलु धर्मात्मा पितरं मातरं च मे । धर्मार्थकामसहितैर्वाक्यैराश्वासयिष्यति ॥ ५ ॥,bharataḥ khalu dharmātmā pitaraṃ mātaraṃ ca me | dharmārthakāmasahitairvākyairāśvāsayiṣyati || 5 ||
+41,6,भरतस्यानृशंसत्वं संचिन्त्याहं पुनः पुनः । नानुशोचामि पितरं मातरं चापि लक्ष्मण ॥ ६ ॥,bharatasyānṛśaṃsatvaṃ saṃcintyāhaṃ punaḥ punaḥ | nānuśocāmi pitaraṃ mātaraṃ cāpi lakṣmaṇa || 6 ||
+41,7,त्वया कार्यं नरव्याघ्र मामनुव्रजता कृतम् । अन्वेष्टव्या हि वैदेह्या रक्षणार्थे सहायता ॥ ७ ॥,tvayā kāryaṃ naravyāghra māmanuvrajatā kṛtam | anveṣṭavyā hi vaidehyā rakṣaṇārthe sahāyatā || 7 ||
+41,8,अद्भिरेव तु सौमित्रे वत्स्याम्यद्य निशामिमाम् । एतद्धि रोचते मह्यं वन्ये ऽपि विविधे सति ॥ ८ ॥,adbhireva tu saumitre vatsyāmyadya niśāmimām | etaddhi rocate mahyaṃ vanye'pi vividhe sati || 8 ||
+41,9,एवमुक्त्वा तु सौमित्रं सुमन्त्रमपि राघवः । अप्रमत्तस्त्वमश्वेषु भव सौम्येत्युवाच ह ॥ ९ ॥,evamuktvā tu saumitraṃ sumantramapi rāghavaḥ | apramattastvamaśveṣu bhava saumyetyuvāca ha || 9 ||
+41,10,सो ऽश्वान् सुमन्त्रः संयम्य सूर्ये ऽस्तं समुपागते । प्रभूतयवसान् कृत्वा बभूव प्रत्यनन्तरः ॥ १० ॥,so'śvān sumantraḥ saṃyamya sūrye'staṃ samupāgate | prabhūtayavasān kṛtvā babhūva pratyanantaraḥ || 10 ||
+41,11,उपास्यतु शिवां संध्यां दृष्ट्वा रात्रिमुपस्थिताम् । रामस्य शयनं चक्रे सूतः सौमित्रिणा सह ॥ ११ ॥,upāsyatu śivāṃ saṃdhyāṃ dṛṣṭvā rātrimupasthitām | rāmasya śayanaṃ cakre sūtaḥ saumitriṇā saha || 11 ||
+41,12,तां शय्यां तमसातीरे वीक्ष्य वृक्षदलैः कृताम् । रामः सौमित्रिणां सार्धं सभार्यः संविवेश ह ॥ १२ ॥,tāṃ śayyāṃ tamasātīre vīkṣya vṛkṣadalaiḥ kṛtām | rāmaḥ saumitriṇāṃ sārdhaṃ sabhāryaḥ saṃviveśa ha || 12 ||
+41,13,सभार्यं संप्रसुप्तं तं भ्रातरं वीक्ष्य लक्ष्मणः । कथयामास सूताय रामस्य विविधान् गुणान् ॥ १३ ॥,sabhāryaṃ saṃprasuptaṃ taṃ bhrātaraṃ vīkṣya lakṣmaṇaḥ | kathayāmāsa sūtāya rāmasya vividhān guṇān || 13 ||
+41,14,जाग्रतो ह्येव तां रात्रिं सौमित्रेरुदितो रविः । सूतस्य तमसातीरे रामस्य ब्रुवतो गुणान् ॥ १४ ॥,jāgrato hyeva tāṃ rātriṃ saumitrerudito raviḥ | sūtasya tamasātīre rāmasya bruvato guṇān || 14 ||
+41,15,गोकुलाकुलतीरायास्तमसाया विदूरतः । अवसत्तत्र तां रात्रिं रामः प्रकृतिभिः सह ॥ १५ ॥,gokulākulatīrāyāstamasāyā vidūrataḥ | avasattatra tāṃ rātriṃ rāmaḥ prakṛtibhiḥ saha || 15 ||
+41,16,उत्थाय तु महातेजाः प्रकृतीस्ता निशाम्य च । अब्रवीद्भ्रातरं रामो लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम् ॥ १६ ॥,utthāya tu mahātejāḥ prakṛtīstā niśāmya ca | abravīdbhrātaraṃ rāmo lakṣmaṇaṃ puṇyalakṣaṇam || 16 ||
+41,17,अस्मद्व्यपेक्षान् सौमित्रे निरपेक्षान् गृहेष्वपि । वृक्षमूलेषु संसुप्तान्पश्य लक्ष्मण साम्प्रतम् ॥ १७ ॥,asmadvyapekṣān saumitre nirapekṣān gṛheṣvapi | vṛkṣamūleṣu saṃsuptānpaśya lakṣmaṇa sāmpratam || 17 ||
+41,18,यथैते नियमं पौराः कुर्वन्त्यस्मन्निवर्तने । अपि प्राणानसिष्यन्ति न तु त्यक्ष्यन्ति निश्चयम् ॥ १८ ॥,yathaite niyamaṃ paurāḥ kurvantyasmannivartane | api prāṇānasiṣyanti na tu tyakṣyanti niścayam || 18 ||
+41,19,यावदेव तु संसुप्तास्तावदेव वयं लघु । रथमारुह्य गच्छामः पन्थानमकुतोभयम् ॥ १९ ॥,yāvadeva tu saṃsuptāstāvadeva vayaṃ laghu | rathamāruhya gacchāmaḥ panthānamakutobhayam || 19 ||
+41,20,अतो भूयो ऽपि नेदानीमिक्ष्वाकुपुरवासिनः । स्वपेयुरनुरक्ता मां वृक्षमूलानि संश्रिताः ॥ २० ॥,ato bhūyo'pi nedānīmikṣvākupuravāsinaḥ | svapeyuranuraktā māṃ vṛkṣamūlāni saṃśritāḥ || 20 ||
+41,21,पौरा ह्यात्मकृताद्दुःखाद्विप्रमोच्या नृपात्मजैः । न तु खल्वात्मना योज्या दुःखेन पुरवासिनः ॥ २१ ॥,paurā hyātmakṛtādduḥkhādvipramocyā nṛpātmajaiḥ | na tu khalvātmanā yojyā duḥkhena puravāsinaḥ || 21 ||
+41,22,अब्रवील् लक्ष्मणो रामं साक्षाद्धर्ममिव स्थितम् । रोचते मे महाप्राज्ञ क्षिप्रमारुह्यतामिति ॥ २२ ॥,abravīl lakṣmaṇo rāmaṃ sākṣāddharmamiva sthitam | rocate me mahāprājña kṣipramāruhyatāmiti || 22 ||
+41,23,सूतस्ततः संत्वरितः स्यन्दनं तैर्हयोत्तमैः । योजयित्वाथ रामाय प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत् ॥ २३ ॥,sūtastataḥ saṃtvaritaḥ syandanaṃ tairhayottamaiḥ | yojayitvātha rāmāya prāñjaliḥ pratyavedayat || 23 ||
+41,24,मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामो ऽब्रवीद्वचः । उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमास्थाय सारथे ॥ २४ ॥,mohanārthaṃ tu paurāṇāṃ sūtaṃ rāmo'bravīdvacaḥ | udaṅmukhaḥ prayāhi tvaṃ rathamāsthāya sārathe || 24 ||
+41,25,मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निर्गतय रथं पुनः । यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः ॥ २५ ॥,muhūrtaṃ tvaritaṃ gatvā nirgataya rathaṃ punaḥ | yathā na vidyuḥ paurā māṃ tathā kuru samāhitaḥ || 25 ||
+41,26,रामस्य वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे स सारथिः । प���रत्यागम्य च रामस्य स्यन्दनं प्रत्यवेदयत् ॥ २६ ॥,rāmasya vacanaṃ śrutvā tathā cakre sa sārathiḥ | pratyāgamya ca rāmasya syandanaṃ pratyavedayat || 26 ||
+41,27,तं स्यन्दनमधिष्ठाय राघवः सपरिच्छदः । शीघ्रगामाकुलावर्तां तमसामतरन्नदीम् ॥ २७ ॥,taṃ syandanamadhiṣṭhāya rāghavaḥ saparicchadaḥ | śīghragāmākulāvartāṃ tamasāmatarannadīm || 27 ||
+41,28,स संतीर्य महाबाहुः श्रीमाञ् शिवमकण्टकम् । प्रापद्यत महामार्गमभयं भयदर्शिनाम् ॥ २८ ॥,sa saṃtīrya mahābāhuḥ śrīmāñ śivamakaṇṭakam | prāpadyata mahāmārgamabhayaṃ bhayadarśinām || 28 ||
+41,29,प्रभातायां तु शर्वर्यां पौरास्ते राघवो विना । शोकोपहतनिश्चेष्टा बभूवुर्हतचेतसः ॥ २९ ॥,prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ paurāste rāghavo vinā | śokopahataniśceṣṭā babhūvurhatacetasaḥ || 29 ||
+41,30,शोकजाश्रुपरिद्यूना वीक्षमाणास्ततस्ततः । आलोकमपि रामस्य न पश्यन्ति स्म दुःखिताः ॥ ३० ॥,śokajāśruparidyūnā vīkṣamāṇāstatastataḥ | ālokamapi rāmasya na paśyanti sma duḥkhitāḥ || 30 ||
+41,31,ततो मार्गानुसारेण गत्वा किं चित् क्षणं पुनः । मार्गनाशाद्विषादेन महता समभिप्लुतः ॥ ३१ ॥,tato mārgānusāreṇa gatvā kiṃ cit kṣaṇaṃ punaḥ | mārganāśādviṣādena mahatā samabhiplutaḥ || 31 ||
+41,32,रथस्य मार्गनाशेन न्यवर्तन्त मनस्विनः । किमिदं किं करिष्यामो दैवेनोपहता इति ॥ ३२ ॥,rathasya mārganāśena nyavartanta manasvinaḥ | kimidaṃ kiṃ kariṣyāmo daivenopahatā iti || 32 ||
+41,33,ततो यथागतेनैव मार्गेण क्लान्तचेतसः । अयोध्यामगमन् सर्वे पुरीं व्यथितसज्जनाम् ॥ ३३ ॥,tato yathāgatenaiva mārgeṇa klāntacetasaḥ | ayodhyāmagaman sarve purīṃ vyathitasajjanām || 33 ||
+42,1,अनुगम्य निवृत्तानां रामं नगरवासिनाम् । उद्गतानीव सत्त्वानि बभूवुरमनस्विनाम् ॥ १ ॥,anugamya nivṛttānāṃ rāmaṃ nagaravāsinām | udgatānīva sattvāni babhūvuramanasvinām || 1 ||
+42,2,स्वं स्वं निलयमागम्य पुत्रदारैः समावृताः । अश्रूणि मुमुचुः सर्वे बाष्पेण पिहिताननाः ॥ २ ॥,svaṃ svaṃ nilayamāgamya putradāraiḥ samāvṛtāḥ | aśrūṇi mumucuḥ sarve bāṣpeṇa pihitānanāḥ || 2 ||
+42,3,न चाहृष्यन्न चामोदन् वणिजो न प्रसारयन् । न चाशोभन्त पण्यानि नापचन् गृहमेधिनः ॥ ३ ॥,na cāhṛṣyanna cāmodan vaṇijo na prasārayan | na cāśobhanta paṇyāni nāpacan gṛhamedhinaḥ || 3 ||
+42,4,नष्टं दृष्ट्वा नाभ्यनन्दन् विपुलं वा धनागमम् । पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत ॥ ४ ॥,naṣṭaṃ dṛṣṭvā nābhyanandan vipulaṃ vā dhanāgamam | putraṃ prathamajaṃ labdhvā jananī nābhyanandata || 4 ||
+42,5,गृहे गृहे रुदन्त्यश्च भर्तारं गृहमागतम् । व्यगर्हयन्तो दुःखार्ता वाग्भिस्तोत्रैरिव द्विपान् ॥ ५ ॥,gṛhe gṛhe rudantyaśca bhartāraṃ gṛhamāgatam | vyagarhayanto duḥkhārtā vāgbhistotrairiva dvipān || 5 ||
+42,6,किं नु तेषां गृहैः कार्यं किं दारैः किं धनेन वा । पुत्रैर्वा किं सुखैर्वापि ये न पश्यन्ति राघवम् ॥ ६ ॥,kiṃ nu teṣāṃ gṛhaiḥ kāryaṃ kiṃ dāraiḥ kiṃ dhanena vā | putrairvā kiṃ sukhairvāpi ye na paśyanti rāghavam || 6 ||
+42,7,एकः सत्पुरुषो लोके लक्ष्मणः सह सीतया । यो ऽनुगच्छति काकुत्स्थं रामं परिचरन् वने ॥ ७ ॥,ekaḥ satpuruṣo loke lakṣmaṇaḥ saha sītayā | yo'nugacchati kākutsthaṃ rāmaṃ paricaran vane || 7 ||
+42,8,आपगाः कृतपुण्यास्ताः पद्मिन्यश्च सरांसि च । येषु स्नास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिलं शुचि ॥ ८ ॥,āpagāḥ kṛtapuṇyāstāḥ padminyaśca sarāṃsi ca | yeṣu snāsyati kākutstho vigāhya salilaṃ śuci || 8 ||
+42,9,शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थमटव्यो रम्यकाननाः । आपगाश्च महानूपाः सानुमन्तश्च पर्वताः ॥ ९ ॥,śobhayiṣyanti kākutsthamaṭavyo ramyakānanāḥ | āpagāśca mahānūpāḥ sānumantaśca parvatāḥ || 9 ||
+42,10,काननं वापि शैलं वा यं रामो ऽभिगमिष्यति । प्रियातिथिमिव प्राप्तं नैनं शक्ष्यन्त्यनर्चितुम् ॥ १० ॥,kānanaṃ vāpi śailaṃ vā yaṃ rāmo'bhigamiṣyati | priyātithimiva prāptaṃ nainaṃ śakṣyantyanarcitum || 10 ||
+42,11,विचित्रकुसुमापीडा बहुमञ्जरिधारिणः । अकाले चापि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च । दर्शयिष्यन्त्यनुक्रोशाद्गिरयो राममागतम् ॥ ११ ॥,vicitrakusumāpīḍā bahumañjaridhāriṇaḥ | akāle cāpi mukhyāni puṣpāṇi ca phalāni ca | darśayiṣyantyanukrośādgirayo rāmamāgatam || 11 ||
+42,12,विदर्शयन्तो विविधान्भूयश्चित्रांश्च निर्झरान् । पादपाः पर्वताग्रेषु रमयिष्यन्ति राघवम् ॥ १२ ॥,vidarśayanto vividhānbhūyaścitrāṃśca nirjharān | pādapāḥ parvatāgreṣu ramayiṣyanti rāghavam || 12 ||
+42,13,यत्र रामो भयं नात्र नास्ति तत्र पराभवः । स हि शूरो महाबाहुः पुत्रो दशरथस्य च ॥ १३ ॥,yatra rāmo bhayaṃ nātra nāsti tatra parābhavaḥ | sa hi śūro mahābāhuḥ putro daśarathasya ca || 13 ||
+42,14,पुरा भवति नो दूरादनुगच्छाम राघवम् । पादच्छाया सुखा भर्तुस्तादृशस्य महात्मनः । स हि नाथो जनस्यास्य स गतिः स परायणम् ॥ १४ ॥,purā bhavati no dūrādanugacchāma rāghavam | pādacchāyā sukhā bhartustādṛśasya mahātmanaḥ | sa hi nātho janasyāsya sa gatiḥ sa parāyaṇam || 14 ||
+42,15,वयं परिचरिष्यामः सीतां यूयं तु राघवम् । इति पौरस्त्रियो भर्तॄन्दुःखार्तास्तत्तदब्रुवन् ॥ १५ ॥,vayaṃ paricariṣyāmaḥ sītāṃ yūyaṃ tu rāghavam | iti paurastriyo bhartṝnduḥkhārtāstattadabruvan || 15 ||
+42,16,युष्माकं राघवो ऽरण्ये योगक्षेमं विधास्यति । सीता नारीजनस्यास्य योगक्षेमं करिष्यति ॥ १६ ॥,yuṣmākaṃ rāghavo'raṇye yogakṣemaṃ vidhāsyati | sītā nārījanasyāsya yogakṣemaṃ kariṣyati || 16 ||
+42,17,को न्वनेनाप्रतीतेन सोत्कण्ठितजनेन च । संप्रीयेतामनोज्ञेन वासेन हृतचेतसा ॥ १७ ॥,ko nvanenāpratītena sotkaṇṭhitajanena ca | saṃprīyetāmanojñena vāsena hṛtacetasā || 17 ||
+42,18,कैकेय्या यदि चेद् राज्यं स्यादधर्म्यमनाथवत् । न हि नो जीवितेनार्थः कुतः पुत्रैः कुतो धनैः ॥ १८ ॥,kaikeyyā yadi ced rājyaṃ syādadharmyamanāthavat | na hi no jīvitenārthaḥ kutaḥ putraiḥ kuto dhanaiḥ || 18 ||
+42,19,यया पुत्रश्च भर्ता च त्यक्तावैश्वर्यकारणात् । कं सा परिहरेदन्यं कैकेयी कुलपांसनी ॥ १९ ॥,yayā putraśca bhartā ca tyaktāvaiśvaryakāraṇāt | kaṃ sā pariharedanyaṃ kaikeyī kulapāṃsanī || 19 ||
+42,20,कैकेय्या न वयं राज्ये भृतका निवसेमहि । जीवन्त्या जातु जीवन्त्यः पुत्रैरपि श���ामहे ॥ २० ॥,kaikeyyā na vayaṃ rājye bhṛtakā nivasemahi | jīvantyā jātu jīvantyaḥ putrairapi śapāmahe || 20 ||
+42,21,या पुत्रं पार्थिवेन्द्रस्य प्रवासयति निर्घृणा । कस्तां प्राप्य सुखं जीवेदधर्म्यां दुष्टचारिणीम् ॥ २१ ॥,yā putraṃ pārthivendrasya pravāsayati nirghṛṇā | kastāṃ prāpya sukhaṃ jīvedadharmyāṃ duṣṭacāriṇīm || 21 ||
+42,22,न हि प्रव्रजिते रामे जीविष्यति महीपतिः । मृते दशरथे व्यक्तं विलोपस्तदनन्तरम् ॥ २२ ॥,na hi pravrajite rāme jīviṣyati mahīpatiḥ | mṛte daśarathe vyaktaṃ vilopastadanantaram || 22 ||
+42,23,ते विषं पिबतालोड्य क्षीणपुण्याः सुदुर्गताः । राघवं वानुगच्छध्वमश्रुतिं वापि गच्छत ॥ २३ ॥,te viṣaṃ pibatāloḍya kṣīṇapuṇyāḥ sudurgatāḥ | rāghavaṃ vānugacchadhvamaśrutiṃ vāpi gacchata || 23 ||
+42,24,मिथ्या प्रव्राजितो रामः सभार्यः सहलक्ष्मणः । भरते संनिषृष्टाः स्मः सौनिके पशवो यथा ॥ २४ ॥,mithyā pravrājito rāmaḥ sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ | bharate saṃniṣṛṣṭāḥ smaḥ saunike paśavo yathā || 24 ||
+42,25,तास्तथा विलपन्त्यस्तु नगरे नागरस्त्रियः । चुक्रुशुर्भृशसंतप्ता मृत्योरिव भयागमे ॥ २५ ॥,tāstathā vilapantyastu nagare nāgarastriyaḥ | cukruśurbhṛśasaṃtaptā mṛtyoriva bhayāgame || 25 ||
+42,26,तथा स्त्रियो रामनिमित्तमातुरा यथा सुते भ्रातरि वा विवासिते । विलप्य दीना रुरुदुर्विचेतसः सुतैर्हि तासामधिको हि सो ऽभवत् ॥ २६ ॥,tathā striyo rāmanimittamāturā yathā sute bhrātari vā vivāsite | vilapya dīnā rurudurvicetasaḥ sutairhi tāsāmadhiko hi so'bhavat || 26 ||
+43,1,रामो ऽपि रात्रिशेषेण तेनैव महदन्तरम् । जगाम पुरुषव्याघ्रः पितुराज्ञामनुस्मरन् ॥ १ ॥,rāmo'pi rātriśeṣeṇa tenaiva mahadantaram | jagāma puruṣavyāghraḥ piturājñāmanusmaran || 1 ||
+43,2,तथैव गच्छतस्तस्य व्यपायाद् रजनी शिवा । उपास्य स शिवां संध्यां विषयान्तं व्यगाहत ॥ २ ॥,tathaiva gacchatastasya vyapāyād rajanī śivā | upāsya sa śivāṃ saṃdhyāṃ viṣayāntaṃ vyagāhata || 2 ||
+43,3,ग्रामान् विकृष्टसीमांस्तान्पुष्पितानि वनानि च । पश्यन्नतिययौ शीघ्रं शरैरिव हयोत्तमैः ॥ ३ ॥,grāmān vikṛṣṭasīmāṃstānpuṣpitāni vanāni ca | paśyannatiyayau śīghraṃ śarairiva hayottamaiḥ || 3 ||
+43,4,शृण्वन् वाचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम् । राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम् ॥ ४ ॥,śṛṇvan vāco manuṣyāṇāṃ grāmasaṃvāsavāsinām | rājānaṃ dhigdaśarathaṃ kāmasya vaśamāgatam || 4 ||
+43,5,हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी । तीक्ष्णा संभिन्नमर्यादा तीक्ष्णे कर्मणि वर्तते ॥ ५ ॥,hā nṛśaṃsādya kaikeyī pāpā pāpānubandhinī | tīkṣṇā saṃbhinnamaryādā tīkṣṇe karmaṇi vartate || 5 ||
+43,6,या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम् । वन वासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशमतन्द्रितम् ॥ ६ ॥,yā putramīdṛśaṃ rājñaḥ pravāsayati dhārmikam | vana vāse mahāprājñaṃ sānukrośamatandritam || 6 ||
+43,7,एता वाचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम् । शृण्वन्नतिययौ वीरः कोसलान् कोसलेश्वरः ॥ ७ ॥,etā vāco manuṣyāṇāṃ grāmasaṃvāsavāsinām | śṛṇvannatiyayau vīraḥ kosalān kosaleśvaraḥ || 7 ||
+43,8,ततो वेद���्रुतिं नाम शिववारिवहां नदीम् । उत्तीर्याभिमुखः प्रायादगस्त्याध्युषितां दिशम् ॥ ८ ॥,tato vedaśrutiṃ nāma śivavārivahāṃ nadīm | uttīryābhimukhaḥ prāyādagastyādhyuṣitāṃ diśam || 8 ||
+43,9,गत्वा तु सुचिरं कालं ततः शीतजलां नदीम् । गोमतीं गोयुतानूपामतरत् सागरंगमाम् ॥ ९ ॥,gatvā tu suciraṃ kālaṃ tataḥ śītajalāṃ nadīm | gomatīṃ goyutānūpāmatarat sāgaraṃgamām || 9 ||
+43,10,गोमतीं चाप्यतिक्रम्य राघवः शीघ्रगैर्हयैः । मयूरहंसाभिरुतां ततार स्यन्दिकां नदीम् ॥ १० ॥,gomatīṃ cāpyatikramya rāghavaḥ śīghragairhayaiḥ | mayūrahaṃsābhirutāṃ tatāra syandikāṃ nadīm || 10 ||
+43,11,स महीं मनुना राज्ञा दत्तामिक्ष्वाकवे पुरा । स्फीतां राष्ट्रावृतां रामो वैदेहीमन्वदर्शयत् ॥ ११ ॥,sa mahīṃ manunā rājñā dattāmikṣvākave purā | sphītāṃ rāṣṭrāvṛtāṃ rāmo vaidehīmanvadarśayat || 11 ||
+43,12,सूत इत्येव चाभाष्य सारथिं तमभीक्ष्णशः । हंसमत्तस्वरः श्रीमानुवाच पुरुषर्षभः ॥ १२ ॥,sūta ityeva cābhāṣya sārathiṃ tamabhīkṣṇaśaḥ | haṃsamattasvaraḥ śrīmānuvāca puruṣarṣabhaḥ || 12 ||
+43,13,कदाहं पुनरागम्य सरय्वाः पुष्पिते वने । मृगयां पर्याटष्यामि मात्रा पित्रा च संगतः ॥ १३ ॥,kadāhaṃ punarāgamya sarayvāḥ puṣpite vane | mṛgayāṃ paryāṭaṣyāmi mātrā pitrā ca saṃgataḥ || 13 ||
+43,14,नात्यर्थमभिकाङ्क्षामि मृगयां सरयूवने । रतिर्ह्येषातुला लोके राजर्षिगणसंमता ॥ १४ ॥,nātyarthamabhikāṅkṣāmi mṛgayāṃ sarayūvane | ratirhyeṣātulā loke rājarṣigaṇasaṃmatā || 14 ||
+43,15,स तमध्वानमैक्ष्वाकः सूतं मधुरया गिरा । तं तमर्थमभिप्रेत्य ययौवाक्यमुदीरयन् ॥ १५ ॥,sa tamadhvānamaikṣvākaḥ sūtaṃ madhurayā girā | taṃ tamarthamabhipretya yayauvākyamudīrayan || 15 ||
+44,1,विशालान् कोसलान् रम्यान्यात्वा लक्ष्मणपूर्वजः । आससाद महाबाहुः शृङ्गवेरपुरं प्रति ॥ १ ॥,viśālān kosalān ramyānyātvā lakṣmaṇapūrvajaḥ | āsasāda mahābāhuḥ śṛṅgaverapuraṃ prati || 1 ||
+44,2,तत्र त्रिपथगां दिव्यां शिवतोयामशैवलाम् । ददर्श राघवो गङ्गां पुण्यामृषिनिसेविताम् ॥ २ ॥,tatra tripathagāṃ divyāṃ śivatoyāmaśaivalām | dadarśa rāghavo gaṅgāṃ puṇyāmṛṣinisevitām || 2 ||
+44,3,हंससारससंघुष्टां चक्रवाकोपकूजिताम् । शिंशुमरैश्च नक्रैश्च भुजंगैश्च निषेविताम् ॥ ३ ॥,haṃsasārasasaṃghuṣṭāṃ cakravākopakūjitām | śiṃśumaraiśca nakraiśca bhujaṃgaiśca niṣevitām || 3 ||
+44,4,तामूर्मिकलिलावर्तामन्ववेक्ष्य महारथः । सुमन्त्रमब्रवीत् सूतमिहैवाद्य वसामहे ॥ ४ ॥,tāmūrmikalilāvartāmanvavekṣya mahārathaḥ | sumantramabravīt sūtamihaivādya vasāmahe || 4 ||
+44,5,अविदूरादयं नद्या बहुपुष्पप्रवालवान् । सुमहानिङ्गुदीवृक्षो वसामो ऽत्रैव सारथे ॥ ५ ॥,avidūrādayaṃ nadyā bahupuṣpapravālavān | sumahāniṅgudīvṛkṣo vasāmo'traiva sārathe || 5 ||
+44,6,लक्षणश्च सुमन्त्रश्च बाढमित्येव राघवम् । उक्त्वा तमिङ्गुदीवृक्षं तदोपययतुर्हयैः ॥ ६ ॥,lakṣaṇaśca sumantraśca bāḍhamityeva rāghavam | uktvā tamiṅgudīvṛkṣaṃ tadopayayaturhayaiḥ || 6 ||
+44,7,रामो ऽभियाय तं रम्यं वृक्षमिक्���्वाकुनन्दनः । रथादवातरत्तस्मात् सभार्यः सहलक्ष्मणः ॥ ७ ॥,rāmo'bhiyāya taṃ ramyaṃ vṛkṣamikṣvākunandanaḥ | rathādavātarattasmāt sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ || 7 ||
+44,8,सुमन्त्रो ऽप्यवतीर्यैव मोचयित्वा हयोत्तमान् । वृक्षमूलगतं राममुपतस्थे कृताञ्जलिः ॥ ८ ॥,sumantro'pyavatīryaiva mocayitvā hayottamān | vṛkṣamūlagataṃ rāmamupatasthe kṛtāñjaliḥ || 8 ||
+44,9,तत्र राजा गुहो नाम रामस्यात्मसमः सखा । निषादजात्यो बलवान् स्थपतिश्चेति विश्रुतः ॥ ९ ॥,tatra rājā guho nāma rāmasyātmasamaḥ sakhā | niṣādajātyo balavān sthapatiśceti viśrutaḥ || 9 ||
+44,10,स श्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं रामं विषयमागतम् । वृद्धैः परिवृतो ऽमात्यैर्ज्ञातिभिश्चाप्युपागतः ॥ १० ॥,sa śrutvā puruṣavyāghraṃ rāmaṃ viṣayamāgatam | vṛddhaiḥ parivṛto'mātyairjñātibhiścāpyupāgataḥ || 10 ||
+44,11,ततो निषादाधिपतिं दृष्ट्वा दूरादवस्थितम् । सह सौमित्रिणा रामः समागच्छद्गुहेन सः ॥ ११ ॥,tato niṣādādhipatiṃ dṛṣṭvā dūrādavasthitam | saha saumitriṇā rāmaḥ samāgacchadguhena saḥ || 11 ||
+44,12,तमार्तः संपरिष्वज्य गुहो राघवमब्रवीत् । यथायोध्या तथेदं ते राम किं करवाणि ते ॥ १२ ॥,tamārtaḥ saṃpariṣvajya guho rāghavamabravīt | yathāyodhyā tathedaṃ te rāma kiṃ karavāṇi te || 12 ||
+44,13,ततो गुणवदन्नाद्यमुपादाय पृथग्विधम् । अर्घ्यं चोपानयत् क्षिप्रं वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ १३ ॥,tato guṇavadannādyamupādāya pṛthagvidham | arghyaṃ copānayat kṣipraṃ vākyaṃ cedamuvāca ha || 13 ||
+44,14,स्वागतं ते महाबाहो तवेयमखिला मही । वयं प्रेष्या भवान्भर्ता साधु राज्यं प्रशाधि नः ॥ १४ ॥,svāgataṃ te mahābāho taveyamakhilā mahī | vayaṃ preṣyā bhavānbhartā sādhu rājyaṃ praśādhi naḥ || 14 ||
+44,15,भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च लेह्यं चेदमुपस्थितम् । शयनानि च मुख्यानि वाजिनां खादनं च ते ॥ १५ ॥,bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca lehyaṃ cedamupasthitam | śayanāni ca mukhyāni vājināṃ khādanaṃ ca te || 15 ||
+44,16,गुहमेव ब्रुवाणं तं राघवः प्रत्युवाच ह । अर्चिताश्चैव हृष्टाश्च भवता सर्वथा वयम् ॥ १६ ॥,guhameva bruvāṇaṃ taṃ rāghavaḥ pratyuvāca ha | arcitāścaiva hṛṣṭāśca bhavatā sarvathā vayam || 16 ||
+44,17,पद्भ्यामभिगमाच्चैव स्नेहसंदर्शनेन च । भुजाभ्यां साधुवृत्ताभ्यां पीडयन् वाक्यमब्रवीत् ॥ १७ ॥,padbhyāmabhigamāccaiva snehasaṃdarśanena ca | bhujābhyāṃ sādhuvṛttābhyāṃ pīḍayan vākyamabravīt || 17 ||
+44,18,दिष्ट्या त्वां गुह पश्यामि अरोगं सह बान्धवैः । अपि ते कूशलं राष्ट्रे मित्रेषु च धनेषु च ॥ १८ ॥,diṣṭyā tvāṃ guha paśyāmi arogaṃ saha bāndhavaiḥ | api te kūśalaṃ rāṣṭre mitreṣu ca dhaneṣu ca || 18 ||
+44,19,यत्त्विदं भवता किं चित् प्रीत्या समुपकल्पितम् । सर्वं तदनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे ॥ १९ ॥,yattvidaṃ bhavatā kiṃ cit prītyā samupakalpitam | sarvaṃ tadanujānāmi na hi varte pratigrahe || 19 ||
+44,20,कुशचीराजिनधरं फलमूलाशनं च माम् । विद्धि प्रणिहितं धर्मे तापसं वनगोचरम् ॥ २० ॥,kuśacīrājinadharaṃ phalamūlāśanaṃ ca mām | viddhi praṇihitaṃ dharme tāpasaṃ vanagocaram || 20 ||
+44,21,अश्वानां खादनेनाहमर्थ��� नान्येन केन चित् । एतावतात्रभवता भविष्यामि सुपूजितः ॥ २१ ॥,aśvānāṃ khādanenāhamarthī nānyena kena cit | etāvatātrabhavatā bhaviṣyāmi supūjitaḥ || 21 ||
+44,22,एते हि दयिता राज्ञः पितुर्दशरथस्य मे । एतैः सुविहितैरश्वैर्भविष्याम्यहमर्चितः ॥ २२ ॥,ete hi dayitā rājñaḥ piturdaśarathasya me | etaiḥ suvihitairaśvairbhaviṣyāmyahamarcitaḥ || 22 ||
+44,23,अश्वानां प्रतिपानं च खादनं चैव सो ऽन्वशात् । गुहस्तत्रैव पुरुषांस्त्वरितं दीयतामिति ॥ २३ ॥,aśvānāṃ pratipānaṃ ca khādanaṃ caiva so'nvaśāt | guhastatraiva puruṣāṃstvaritaṃ dīyatāmiti || 23 ||
+44,24,ततश्चीरोत्तरासङ्गः संध्यामन्वास्य पश्चिमाम् । जलमेवाददे भोज्यं लक्ष्मणेनाहृतं स्वयम् ॥ २४ ॥,tataścīrottarāsaṅgaḥ saṃdhyāmanvāsya paścimām | jalamevādade bhojyaṃ lakṣmaṇenāhṛtaṃ svayam || 24 ||
+44,25,तस्य भूमौ शयानस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः । सभार्यस्य ततो ऽभ्येत्य तस्थौ वृक्षमुपाश्रितः ॥ २५ ॥,tasya bhūmau śayānasya pādau prakṣālya lakṣmaṇaḥ | sabhāryasya tato'bhyetya tasthau vṛkṣamupāśritaḥ || 25 ||
+44,26,गुहो ऽपि सह सूतेन सौमित्रिमनुभाषयन् । अन्वजाग्रत्ततो राममप्रमत्तो धनुर्धरः ॥ २६ ॥,guho'pi saha sūtena saumitrimanubhāṣayan | anvajāgrattato rāmamapramatto dhanurdharaḥ || 26 ||
+44,27,तथा शयानस्य ततो ऽस्य धीमतो यशस्विनो दाशरथेर्महात्मनः । अदृष्टदुःखस्य सुखोचितस्य सा तदा व्यतीयाय चिरेण शर्वरी ॥ २७ ॥,tathā śayānasya tato'sya dhīmato yaśasvino dāśarathermahātmanaḥ | adṛṣṭaduḥkhasya sukhocitasya sā tadā vyatīyāya cireṇa śarvarī || 27 ||
+45,1,तं जाग्रतमदम्भेन भ्रातुरर्थाय लक्ष्मणम् । गुहः संतापसंतप्तो राघवं वाक्यमब्रवीत् ॥ १ ॥,taṃ jāgratamadambhena bhrāturarthāya lakṣmaṇam | guhaḥ saṃtāpasaṃtapto rāghavaṃ vākyamabravīt || 1 ||
+45,2,इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता । प्रत्याश्वसिहि साध्वस्यां राजपुत्र यथासुखम् ॥ २ ॥,iyaṃ tāta sukhā śayyā tvadarthamupakalpitā | pratyāśvasihi sādhvasyāṃ rājaputra yathāsukham || 2 ||
+45,3,उचितो ऽयं जनः सर्वः क्लेशानां त्वं सुखोचितः । गुप्त्यर्थं जागरिष्यामः काकुत्स्थस्य वयं निशाम् ॥ ३ ॥,ucito'yaṃ janaḥ sarvaḥ kleśānāṃ tvaṃ sukhocitaḥ | guptyarthaṃ jāgariṣyāmaḥ kākutsthasya vayaṃ niśām || 3 ||
+45,4,न हि रामात् प्रियतरो ममास्ति भुवि कश्चन । ब्रवीम्येतदहं सत्यं सत्येनैव च ते शपे ॥ ४ ॥,na hi rāmāt priyataro mamāsti bhuvi kaścana | bravīmyetadahaṃ satyaṃ satyenaiva ca te śape || 4 ||
+45,5,अस्य प्रसादादाशंसे लोके ऽस्मिन् सुमहद् यशः । धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थावाप्तिं च केवलाम् ॥ ५ ॥,asya prasādādāśaṃse loke'smin sumahad yaśaḥ | dharmāvāptiṃ ca vipulāmarthāvāptiṃ ca kevalām || 5 ||
+45,6,सो ऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया । रक्षिष्यामि धनुष्पाणिः सर्वतो ज्ञातिभिः सह ॥ ६ ॥,so'haṃ priyasakhaṃ rāmaṃ śayānaṃ saha sītayā | rakṣiṣyāmi dhanuṣpāṇiḥ sarvato jñātibhiḥ saha || 6 ||
+45,7,न हि मे ऽविदितं किं चिद्वने ऽस्मिंश्चरतः सदा । चतुरङ्गं ह्यपि बलं सुमहत् प्रसहेमहि ॥ ७ ॥,na hi me'viditaṃ kiṃ cidvane'smiṃścarataḥ sad�� | caturaṅgaṃ hyapi balaṃ sumahat prasahemahi || 7 ||
+45,8,लक्ष्मणस्तं तदोवाच रक्ष्यमाणास्त्वयानघ । नात्र भीता वयं सर्वे धर्ममेवानुपश्यता ॥ ८ ॥,lakṣmaṇastaṃ tadovāca rakṣyamāṇāstvayānagha | nātra bhītā vayaṃ sarve dharmamevānupaśyatā || 8 ||
+45,9,कथं दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया । शक्या निद्रा मया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा ॥ ९ ॥,kathaṃ dāśarathau bhūmau śayāne saha sītayā | śakyā nidrā mayā labdhuṃ jīvitaṃ vā sukhāni vā || 9 ||
+45,10,यो न देवासुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुं युधि । तं पश्य सुखसंविष्टं तृणेषु सह सीतया ॥ १० ॥,yo na devāsuraiḥ sarvaiḥ śakyaḥ prasahituṃ yudhi | taṃ paśya sukhasaṃviṣṭaṃ tṛṇeṣu saha sītayā || 10 ||
+45,11,यो मन्त्र तपसा लब्धो विविधैश्च परिश्रमैः । एको दशरथस्यैष पुत्रः सदृशलक्षणः ॥ ११ ॥,yo mantra tapasā labdho vividhaiśca pariśramaiḥ | eko daśarathasyaiṣa putraḥ sadṛśalakṣaṇaḥ || 11 ||
+45,12,अस्मिन्प्रव्रजितो राजा न चिरं वर्तयिष्यति । विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यति ॥ १२ ॥,asminpravrajito rājā na ciraṃ vartayiṣyati | vidhavā medinī nūnaṃ kṣiprameva bhaviṣyati || 12 ||
+45,13,विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः । निर्घोषोपरतं तात मन्ये राजनिवेशनम् ॥ १३ ॥,vinadya sumahānādaṃ śrameṇoparatāḥ striyaḥ | nirghoṣoparataṃ tāta manye rājaniveśanam || 13 ||
+45,14,कौसल्या चैव राजा च तथैव जननी मम । नाशंसे यदि जीवन्ति सर्वे ते शर्वरीमिमाम् ॥ १४ ॥,kausalyā caiva rājā ca tathaiva jananī mama | nāśaṃse yadi jīvanti sarve te śarvarīmimām || 14 ||
+45,15,जीवेदपि हि मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया । तद्दुःखं यत्तु कौसल्या वीरसूर्विनशिष्यति ॥ १५ ॥,jīvedapi hi me mātā śatrughnasyānvavekṣayā | tadduḥkhaṃ yattu kausalyā vīrasūrvinaśiṣyati || 15 ||
+45,16,अनुरक्तजनाकीर्णा सुखालोकप्रियावहा । राजव्यसनसंसृष्टा सा पुरी विनशिष्यति ॥ १६ ॥,anuraktajanākīrṇā sukhālokapriyāvahā | rājavyasanasaṃsṛṣṭā sā purī vinaśiṣyati || 16 ||
+45,17,अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनवाप्य मनोरथम् । राज्ये राममनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति ॥ १७ ॥,atikrāntamatikrāntamanavāpya manoratham | rājye rāmamanikṣipya pitā me vinaśiṣyati || 17 ||
+45,18,सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन् काले ह्युपस्थिते । प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम् ॥ १८ ॥,siddhārthāḥ pitaraṃ vṛttaṃ tasmin kāle hyupasthite | pretakāryeṣu sarveṣu saṃskariṣyanti bhūmipam || 18 ||
+45,19,रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम् । हर्म्यप्रासादसंपन्नां गणिकावरशोभिताम् ॥ १९ ॥,ramyacatvarasaṃsthānāṃ suvibhaktamahāpathām | harmyaprāsādasaṃpannāṃ gaṇikāvaraśobhitām || 19 ||
+45,20,रथाश्वगजसंबाधां तूर्यनादविनादिताम् । सर्वकल्याणसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम् ॥ २० ॥,rathāśvagajasaṃbādhāṃ tūryanādavināditām | sarvakalyāṇasaṃpūrṇāṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulām || 20 ||
+45,21,आरामोद्यानसंपन्नां समाजोत्सवशालिनीम् । सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम ॥ २१ ॥,ārāmodyānasaṃpannāṃ samājotsavaśālinīm | sukhitā vicariṣyanti rājadhānīṃ piturmama || 21 ||
+45,22,अपि सत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयम् । निवृत्ते वनवासे ऽस्मिन्नयोध्यां प्रविशेमहि ॥ २२ ॥,api satyapratijñena sārdhaṃ kuśalinā vayam | nivṛtte vanavāse'sminnayodhyāṃ praviśemahi || 22 ||
+45,23,परिदेवयमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः । तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी सात्यवर्तत ॥ २३ ॥,paridevayamānasya duḥkhārtasya mahātmanaḥ | tiṣṭhato rājaputrasya śarvarī sātyavartata || 23 ||
+45,24,तथा हि सत्यं ब्रुवति प्रजाहिते नरेन्द्रपुत्रे गुरुसौहृदाद्गुहः । मुमोच बाष्पं व्यसनाभिपीडितो ज्वरातुरो नाग इव व्यथातुरः ॥ २४ ॥,tathā hi satyaṃ bruvati prajāhite narendraputre gurusauhṛdādguhaḥ | mumoca bāṣpaṃ vyasanābhipīḍito jvarāturo nāga iva vyathāturaḥ || 24 ||
+46,1,प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथु वृक्षा महायशाः । उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ॥ १ ॥,prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthu vṛkṣā mahāyaśāḥ | uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam || 1 ||
+46,2,भास्करोदयकालो ऽयं गता भगवती निशा । असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस्तात कूजति ॥ २ ॥,bhāskarodayakālo'yaṃ gatā bhagavatī niśā | asau sukṛṣṇo vihagaḥ kokilastāta kūjati || 2 ||
+46,3,बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने । तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरंगमाम् ॥ ३ ॥,barhiṇānāṃ ca nirghoṣaḥ śrūyate nadatāṃ vane | tarāma jāhnavīṃ saumya śīghragāṃ sāgaraṃgamām || 3 ||
+46,4,विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः । गुहमामन्त्र्य सूतं च सो ऽतिष्ठद्भ्रातुरग्रतः ॥ ४ ॥,vijñāya rāmasya vacaḥ saumitrirmitranandanaḥ | guhamāmantrya sūtaṃ ca so'tiṣṭhadbhrāturagrataḥ || 4 ||
+46,5,ततः कलापान् संनह्य खड्गौ बद्ध्वा च धन्विनौ । जग्मतुर्येन तौ गङ्गां सीतया सह राघवौ ॥ ५ ॥,tataḥ kalāpān saṃnahya khaḍgau baddhvā ca dhanvinau | jagmaturyena tau gaṅgāṃ sītayā saha rāghavau || 5 ||
+46,6,राममेव तु धर्मज्ञमुपगम्य विनीतवत् । किमहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ ६ ॥,rāmameva tu dharmajñamupagamya vinītavat | kimahaṃ karavāṇīti sūtaḥ prāñjalirabravīt || 6 ||
+46,7,निवर्तस्वेत्युवाचैनमेतावद्धि कृतं मम । यानं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामो महावनम् ॥ ७ ॥,nivartasvetyuvācainametāvaddhi kṛtaṃ mama | yānaṃ vihāya padbhyāṃ tu gamiṣyāmo mahāvanam || 7 ||
+46,8,आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः । सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रमैक्ष्वाकमिदमब्रवीत् ॥ ८ ॥,ātmānaṃ tvabhyanujñātamavekṣyārtaḥ sa sārathiḥ | sumantraḥ puruṣavyāghramaikṣvākamidamabravīt || 8 ||
+46,9,नातिक्रान्तमिदं लोके पुरुषेणेह केन चित् । तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद्वने ॥ ९ ॥,nātikrāntamidaṃ loke puruṣeṇeha kena cit | tava sabhrātṛbhāryasya vāsaḥ prākṛtavadvane || 9 ||
+46,10,न मन्ये ब्रह्मचर्ये ऽस्ति स्वधीते वा फलोदयः । मार्दवार्जवयोर्वापि त्वां चेद्व्यसनमागतम् ॥ १० ॥,na manye brahmacarye'sti svadhīte vā phalodayaḥ | mārdavārjavayorvāpi tvāṃ cedvyasanamāgatam || 10 ||
+46,11,सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन् । त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रींल् लोकांस्तु जयन्निव ॥ ११ ॥,saha rāghava vaidehyā bhrātrā caiva vane vasan | tvaṃ gatiṃ prāpsyase vīra trīṃl lokāṃstu jayanniva || 11 ||
+46,12,वयं खलु हता राम ये तयाप्युपवञ्चिताः । कैकेय्या वशमेष्यामः पापाया दुःखभागिनः ॥ १२ ॥,vayaṃ khalu hatā rāma ye tayāpyupavañcitāḥ | kaikeyyā vaśameṣyāmaḥ pāpāyā duḥkhabhāginaḥ || 12 ||
+46,13,इति ब्रुवन्नात्म समं सुमन्त्रः सारथिस्तदा । दृष्ट्वा दुर गतं रामं दुःखार्तो रुरुदे चिरम् ॥ १३ ॥,iti bruvannātma samaṃ sumantraḥ sārathistadā | dṛṣṭvā dura gataṃ rāmaṃ duḥkhārto rurude ciram || 13 ||
+46,14,ततस्तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम् । रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम् ॥ १४ ॥,tatastu vigate bāṣpe sūtaṃ spṛṣṭodakaṃ śucim | rāmastu madhuraṃ vākyaṃ punaḥ punaruvāca tam || 14 ||
+46,15,इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये । यथा दशरथो राजा मां न शोचेत्तथा कुरु ॥ १५ ॥,ikṣvākūṇāṃ tvayā tulyaṃ suhṛdaṃ nopalakṣaye | yathā daśaratho rājā māṃ na śocettathā kuru || 15 ||
+46,16,शोकोपहत चेताश्च वृद्धश्च जगतीपतिः । काम भारावसन्नश्च तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ॥ १६ ॥,śokopahata cetāśca vṛddhaśca jagatīpatiḥ | kāma bhārāvasannaśca tasmādetadbravīmi te || 16 ||
+46,17,यद् यदाज्ञापयेत् किं चित् स महात्मा महीपतिः । कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तदविकाङ्क्षया ॥ १७ ॥,yad yadājñāpayet kiṃ cit sa mahātmā mahīpatiḥ | kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ kāryaṃ tadavikāṅkṣayā || 17 ||
+46,18,एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नरेश्वराः । यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥ १८ ॥,etadarthaṃ hi rājyāni praśāsati nareśvarāḥ | yadeṣāṃ sarvakṛtyeṣu mano na pratihanyate || 18 ||
+46,19,तद् यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति । न च ताम्यति दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत्तथा ॥ १९ ॥,tad yathā sa mahārājo nālīkamadhigacchati | na ca tāmyati duḥkhena sumantra kuru tattathā || 19 ||
+46,20,अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धमार्यं जितेन्द्रियम् । ब्रूयास्त्वमभिवाद्यैव मम हेतोरिदं वचः ॥ २० ॥,adṛṣṭaduḥkhaṃ rājānaṃ vṛddhamāryaṃ jitendriyam | brūyāstvamabhivādyaiva mama hetoridaṃ vacaḥ || 20 ||
+46,21,नैवाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली । अयोध्यायाश्च्युताश्चेति वने वत्स्यामहेति वा ॥ २१ ॥,naivāhamanuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī | ayodhyāyāścyutāśceti vane vatsyāmaheti vā || 21 ||
+46,22,चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः । लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसि क्षिप्रमागतान् ॥ २२ ॥,caturdaśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ | lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca drakṣyasi kṣipramāgatān || 22 ||
+46,23,एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे । अन्याश्च देवीः सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः ॥ २३ ॥,evamuktvā tu rājānaṃ mātaraṃ ca sumantra me | anyāśca devīḥ sahitāḥ kaikeyīṃ ca punaḥ punaḥ || 23 ||
+46,24,आरोग्यं ब्रूहि कौसल्यामथ पादाभिवन्दनम् । सीताया मम चार्यस्य वचनाल् लक्ष्मणस्य च ॥ २४ ॥,ārogyaṃ brūhi kausalyāmatha pādābhivandanam | sītāyā mama cāryasya vacanāl lakṣmaṇasya ca || 24 ||
+46,25,ब्रूयाश्च हि महाराजं भरतं क्षिप्रमानय । आगतश्चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे ॥ २५ ॥,brūyāśca hi mahārājaṃ bharataṃ kṣipramānaya | āgataścāpi bharataḥ sthāpyo nṛpamate pade || 25 ||
+46,26,भरतं च परिष्वज्य यौवराज्ये ऽभिषिच्य च । अस्मत्संतापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति ॥ २६ ॥,bharataṃ ca pariṣvajya yauvarājye'bhiṣicya ca | asmatsaṃtāpajaṃ duḥkhaṃ na tvāmabhibhaviṣyati || 26 ||
+46,27,भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे । तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः ॥ २७ ॥,bharataścāpi vaktavyo yathā rājani vartase | tathā mātṛṣu vartethāḥ sarvāsvevāviśeṣataḥ || 27 ||
+46,28,यथा च तव कैकेयी सुमित्रा चाविशेषतः । तथैव देवी कौसल्या मम माता विशेषतः ॥ २८ ॥,yathā ca tava kaikeyī sumitrā cāviśeṣataḥ | tathaiva devī kausalyā mama mātā viśeṣataḥ || 28 ||
+46,29,निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः । तत् सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात् काकुत्स्थमब्रवीत् ॥ २९ ॥,nivartyamāno rāmeṇa sumantraḥ śokakarśitaḥ | tat sarvaṃ vacanaṃ śrutvā snehāt kākutsthamabravīt || 29 ||
+46,30,यदहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहादविक्लवः । भक्तिमानिति तत्तावद्वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ ३० ॥,yadahaṃ nopacāreṇa brūyāṃ snehādaviklavaḥ | bhaktimāniti tattāvadvākyaṃ tvaṃ kṣantumarhasi || 30 ||
+46,31,कथं हि त्वद्विहीनो ऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम् । तव तात वियोगेन पुत्रशोकाकुलामिव ॥ ३१ ॥,kathaṃ hi tvadvihīno'haṃ pratiyāsyāmi tāṃ purīm | tava tāta viyogena putraśokākulāmiva || 31 ||
+46,32,सराममपि तावन्मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः । विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुरी ॥ ३२ ॥,sarāmamapi tāvanme rathaṃ dṛṣṭvā tadā janaḥ | vinā rāmaṃ rathaṃ dṛṣṭvā vidīryetāpi sā purī || 32 ||
+46,33,दैन्यं हि नगरी गच्छेद्दृष्ट्वा शून्यमिमं रथम् । सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरमिवाहवे ॥ ३३ ॥,dainyaṃ hi nagarī gaccheddṛṣṭvā śūnyamimaṃ ratham | sūtāvaśeṣaṃ svaṃ sainyaṃ hatavīramivāhave || 33 ||
+46,34,दूरे ऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम् । चिन्तयन्त्यो ऽद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः ॥ ३४ ॥,dūre'pi nivasantaṃ tvāṃ mānasenāgrataḥ sthitam | cintayantyo'dya nūnaṃ tvāṃ nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ || 34 ||
+46,35,आर्तनादो हि यः पौरैर्मुक्तस्तद्विप्रवासने । रथस्थं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं ततः ॥ ३५ ॥,ārtanādo hi yaḥ paurairmuktastadvipravāsane | rathasthaṃ māṃ niśāmyaiva kuryuḥ śataguṇaṃ tataḥ || 35 ||
+46,36,अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया । नीतो ऽसौ मातुलकुलं संतापं मा कृथा इति ॥ ३६ ॥,ahaṃ kiṃ cāpi vakṣyāmi devīṃ tava suto mayā | nīto'sau mātulakulaṃ saṃtāpaṃ mā kṛthā iti || 36 ||
+46,37,असत्यमपि नैवाहं ब्रूयां वचनमीदृशम् । कथमप्रियमेवाहं ब्रूयां सत्यमिदं वचः ॥ ३७ ॥,asatyamapi naivāhaṃ brūyāṃ vacanamīdṛśam | kathamapriyamevāhaṃ brūyāṃ satyamidaṃ vacaḥ || 37 ||
+46,38,मम तावन्नियोगस्थास्त्वद्बन्धुजनवाहिनः । कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति हयोत्तमाः ॥ ३८ ॥,mama tāvanniyogasthāstvadbandhujanavāhinaḥ | kathaṃ rathaṃ tvayā hīnaṃ pravakṣyanti hayottamāḥ || 38 ||
+46,39,यदि मे याचमानस्य त्यागमेव करिष्यसि । सरथो ऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्त मात्र इह त्वया ॥ ३९ ॥,yadi me yācamānasya tyāgameva kariṣyasi | saratho'gniṃ pravekṣyāmi tyakta mātra iha tvayā || 39 ||
+46,40,भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते । रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥ ४० ॥,bhaviṣyanti vane yāni tapovighnakarāṇi te | rathena pratibādhiṣye tāni sattvāni rāghava || 40 ||
+46,41,तत् कृतेन मया प्राप्तं रथ चर्या कृतं सुखम् । आशंसे त्वत्कृतेनाहं वनवासकृतं सुखम् ॥ ४१ ॥,tat kṛtena mayā prāptaṃ ratha caryā kṛtaṃ sukham | āśaṃse tvatkṛtenāhaṃ vanavāsakṛtaṃ sukham || 41 ||
+46,42,प्रसीदेच्छामि ते ऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः । प्रीत्याभिहितमिच्छामि भव मे पत्यनन्तरः ॥ ४२ ॥,prasīdecchāmi te'raṇye bhavituṃ pratyanantaraḥ | prītyābhihitamicchāmi bhava me patyanantaraḥ || 42 ||
+46,43,तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् । अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्यहम् ॥ ४३ ॥,tava śuśrūṣaṇaṃ mūrdhnā kariṣyāmi vane vasan | ayodhyāṃ devalokaṃ vā sarvathā prajahāmyaham || 43 ||
+46,44,न हि शक्या प्रवेष्टुं सा मयायोध्या त्वया विना । राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा ॥ ४४ ॥,na hi śakyā praveṣṭuṃ sā mayāyodhyā tvayā vinā | rājadhānī mahendrasya yathā duṣkṛtakarmaṇā || 44 ||
+46,45,इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः । परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम् ॥ ४५ ॥,ime cāpi hayā vīra yadi te vanavāsinaḥ | paricaryāṃ kariṣyanti prāpsyanti paramāṃ gatim || 45 ||
+46,46,वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः । यदनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः ॥ ४६ ॥,vanavāse kṣayaṃ prāpte mamaiṣa hi manorathaḥ | yadanena rathenaiva tvāṃ vaheyaṃ purīṃ punaḥ || 46 ||
+46,47,चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने । क्षणभूतानि यास्यन्ति शतशस्तु ततो ऽन्यथा ॥ ४७ ॥,caturdaśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vane | kṣaṇabhūtāni yāsyanti śataśastu tato'nyathā || 47 ||
+46,48,भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि । भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुमर्हसि ॥ ४८ ॥,bhṛtyavatsala tiṣṭhantaṃ bhartṛputragate pathi | bhaktaṃ bhṛtyaṃ sthitaṃ sthityāṃ tvaṃ na māṃ hātumarhasi || 48 ||
+46,49,एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः । रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥ ४९ ॥,evaṃ bahuvidhaṃ dīnaṃ yācamānaṃ punaḥ punaḥ | rāmo bhṛtyānukampī tu sumantramidamabravīt || 49 ||
+46,50,जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल । शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीमितः ॥ ५० ॥,jānāmi paramāṃ bhaktiṃ mayi te bhartṛvatsala | śṛṇu cāpi yadarthaṃ tvāṃ preṣayāmi purīmitaḥ || 50 ||
+46,51,नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी । कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः ॥ ५१ ॥,nagarīṃ tvāṃ gataṃ dṛṣṭvā jananī me yavīyasī | kaikeyī pratyayaṃ gacchediti rāmo vanaṃ gataḥ || 51 ||
+46,52,परितुष्टा हि सा देवि वनवासं गते मयि । राजानं नातिशङ्केत मिथ्यावादीति धार्मिकम् ॥ ५२ ॥,parituṣṭā hi sā devi vanavāsaṃ gate mayi | rājānaṃ nātiśaṅketa mithyāvādīti dhārmikam || 52 ||
+46,53,एष मे प्रथमः कल्पो यदम्बा मे यवीयसी । भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यमवाप्नुयात् ॥ ५३ ॥,eṣa me prathamaḥ kalpo yadambā me yavīyasī | bharatārakṣitaṃ sphītaṃ putrarājyamavāpnuyāt || 53 ||
+46,54,मम प्रियार्थं राज्ञश्च सरथस्त्वं पुरीं व्रज । संदिष्टश्चासि यानर्थांस्तांस्तान्ब्रूयास्तथातथा ॥ ५४ ॥,mama priyārthaṃ rājñaśca sarathastvaṃ purīṃ vraja | saṃdiṣṭaścāsi yānarthāṃstāṃstānbrūyāstathātathā || 54 ||
+46,55,इत्युक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः । गुहं वचनमक्लीबं रामो हेतुमदब्रवीत् । जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय ॥ ५५ ॥,ityuktvā vacanaṃ sūtaṃ sāntvayitvā punaḥ punaḥ | guhaṃ vacanamaklībaṃ rāmo hetumadabravīt | jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrodhakṣīramānaya || 55 ||
+46,56,तत् क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत् । लक्ष्मणस्यात्मनश्चैव रामस्तेनाकरोज्जटाः ॥ ५६ ॥,tat kṣīraṃ rājaputrāya guhaḥ kṣipramupāharat | lakṣmaṇasyātmanaścaiva rāmastenākarojjaṭāḥ || 56 ||
+46,57,तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ । अशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ५७ ॥,tau tadā cīravasanau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau | aśobhetāmṛṣisamau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 57 ||
+46,58,ततो वैखानसं मार्गमास्थितः सहलक्ष्मणः । व्रतमादिष्टवान् रामः सहायं गुहमब्रवीत् ॥ ५८ ॥,tato vaikhānasaṃ mārgamāsthitaḥ sahalakṣmaṇaḥ | vratamādiṣṭavān rāmaḥ sahāyaṃ guhamabravīt || 58 ||
+46,59,अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा । भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम् ॥ ५९ ॥,apramatto bale kośe durge janapade tathā | bhavethā guha rājyaṃ hi durārakṣatamaṃ matam || 59 ||
+46,60,ततस्तं समनुज्ञाय गुहमिक्ष्वाकुनन्दनः । जगाम तूर्णमव्यग्रः सभार्यः सहलक्ष्मणः ॥ ६० ॥,tatastaṃ samanujñāya guhamikṣvākunandanaḥ | jagāma tūrṇamavyagraḥ sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ || 60 ||
+46,61,स तु दृष्ट्वा नदीतीरे नावमिक्ष्वाकुनन्दनः । तितीर्षुः शीघ्रगां गङ्गामिदं लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ६१ ॥,sa tu dṛṣṭvā nadītīre nāvamikṣvākunandanaḥ | titīrṣuḥ śīghragāṃ gaṅgāmidaṃ lakṣmaṇamabravīt || 61 ||
+46,62,आरोह त्वं नर व्याघ्र स्थितां नावमिमां शनैः । सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य मनस्विनीम् ॥ ६२ ॥,āroha tvaṃ nara vyāghra sthitāṃ nāvamimāṃ śanaiḥ | sītāṃ cāropayānvakṣaṃ parigṛhya manasvinīm || 62 ||
+46,63,स भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वमप्रतिकूलयन् । आरोप्य मैथिलीं पूर्वमारुरोहात्मवांस्ततः ॥ ६३ ॥,sa bhrātuḥ śāsanaṃ śrutvā sarvamapratikūlayan | āropya maithilīṃ pūrvamārurohātmavāṃstataḥ || 63 ||
+46,64,अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः । ततो निषादाधिपतिर्गुहो ज्ञातीनचोदयत् ॥ ६४ ॥,athāruroha tejasvī svayaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ | tato niṣādādhipatirguho jñātīnacodayat || 64 ||
+46,65,अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम् । आस्थाय नावं रामस्तु चोदयामास नाविकान् ॥ ६५ ॥,anujñāya sumantraṃ ca sabalaṃ caiva taṃ guham | āsthāya nāvaṃ rāmastu codayāmāsa nāvikān || 65 ||
+46,66,ततस्तैश्चोदिता सा नौः कर्णधारसमाहिता । शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलमत्यगात् ॥ ६६ ॥,tatastaiścoditā sā nauḥ karṇadhārasamāhitā | śubhasphyavegābhihatā śīghraṃ salilamatyagāt || 66 ||
+46,67,मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास्त्वनिन्दिता । वैदेही प्राञ्जलिर्भूत्वा तां नदीमिदमब्रवीत् ॥ ६७ ॥,madhyaṃ tu samanuprāpya bhāgīrathyāstvaninditā | vaidehī prāñjalirbhūtvā tāṃ nadīmidamabravīt || 67 ||
+46,68,पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः । निदेशं पालयत्वेनं गङ्गे त्वदभिरक्षितः ॥ ६८ ॥,putro daśarathasyāyaṃ mahārājasya dhīmataḥ | nideśaṃ pālayatvenaṃ gaṅge tvadabhirakṣitaḥ || 68 ||
+46,69,चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने । भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति ॥ ६९ ॥,caturdaśa hi varṣāṇi samagrāṇyuṣya kānane | bhrātrā saha mayā caiva punaḥ pratyāgamiṣyati || 69 ||
+46,70,ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता । यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धये ॥ ७० ॥,tatastvāṃ devi subhage kṣemeṇa punarāgatā | yakṣye pramuditā gaṅge sarvakāmasamṛddhaye || 70 ||
+46,71,त्वं हि त्रिपथगा देवि ब्रह्म लोकं समीक्षसे । भार्या चोदधिराजस्य लोके ऽस्मिन् संप्रदृश्यसे ॥ ७१ ॥,tvaṃ hi tripathagā devi brahma lokaṃ samīkṣase | bhāryā codadhirājasya loke'smin saṃpradṛśyase || 71 ||
+46,72,सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने । प्राप्त राज्ये नरव्याघ्र शिवेन पुनरागते ॥ ७२ ॥,sā tvāṃ devi namasyāmi praśaṃsāmi ca śobhane | prāpta rājye naravyāghra śivena punarāgate || 72 ||
+46,73,गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम् । ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया ॥ ७३ ॥,gavāṃ śatasahasrāṇi vastrāṇyannaṃ ca peśalam | brāhmaṇebhyaḥ pradāsyāmi tava priyacikīrṣayā || 73 ||
+46,74,तथा संभाषमाणा सा सीता गङ्गामनिन्दिता । दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रमेवाभ्युपागमत् ॥ ७४ ॥,tathā saṃbhāṣamāṇā sā sītā gaṅgāmaninditā | dakṣiṇā dakṣiṇaṃ tīraṃ kṣipramevābhyupāgamat || 74 ||
+46,75,तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः । प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परंतपः ॥ ७५ ॥,tīraṃ tu samanuprāpya nāvaṃ hitvā nararṣabhaḥ | prātiṣṭhata saha bhrātrā vaidehyā ca paraṃtapaḥ || 75 ||
+46,76,अथाब्रवीन्महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम् । अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वामनुगच्छतु ॥ ७६ ॥,athābravīnmahābāhuḥ sumitrānandavardhanam | agrato gaccha saumitre sītā tvāmanugacchatu || 76 ||
+46,77,पृष्ठतो ऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन् । अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति ॥ ७७ ॥,pṛṣṭhato'haṃ gamiṣyāmi tvāṃ ca sītāṃ ca pālayan | adya duḥkhaṃ tu vaidehī vanavāsasya vetsyati || 77 ||
+46,78,गतं तु गङ्गापरपारमाशु रामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य । अध्वप्रकर्षाद्विनिवृत्तदृष्टिर्मुमोच बाष्पं व्यथितस्तपस्वी ॥ ७८ ॥,gataṃ tu gaṅgāparapāramāśu rāmaṃ sumantraḥ pratataṃ nirīkṣya | adhvaprakarṣādvinivṛttadṛṣṭirmumoca bāṣpaṃ vyathitastapasvī || 78 ||
+46,79,तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान् वराहमृश्यं पृषतं महारुरुम् । आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौ वासाय काले ययतुर्वनस्पतिम् ॥ ७९ ॥,tau tatra hatvā caturo mahāmṛgān varāhamṛśyaṃ pṛṣataṃ mahārurum | ādāya medhyaṃ tvaritaṃ bubhukṣitau vāsāya kāle yayaturvanaspatim || 79 ||
+47,1,स तं वृक्ष�� समासाद्य संध्यामन्वास्य पश्चिमाम् । रामो रमयतां श्रेष्ठ इति होवाच लक्ष्मणम् ॥ १ ॥,sa taṃ vṛkṣaṃ samāsādya saṃdhyāmanvāsya paścimām | rāmo ramayatāṃ śreṣṭha iti hovāca lakṣmaṇam || 1 ||
+47,2,अद्येयं प्रथमा रात्रिर्याता जनपदाद्बहिः । या सुमन्त्रेण रहिता तां नोत्कण्ठितुमर्हसि ॥ २ ॥,adyeyaṃ prathamā rātriryātā janapadādbahiḥ | yā sumantreṇa rahitā tāṃ notkaṇṭhitumarhasi || 2 ||
+47,3,जागर्तव्यमतन्द्रिभ्यामद्य प्रभृति रात्रिषु । योगक्षेमो हि सीताया वर्तते लक्ष्मणावयोः ॥ ३ ॥,jāgartavyamatandribhyāmadya prabhṛti rātriṣu | yogakṣemo hi sītāyā vartate lakṣmaṇāvayoḥ || 3 ||
+47,4,रात्रिं कथं चिदेवेमां सौमित्रे वर्तयामहे । उपावर्तामहे भूमावास्तीर्य स्वयमार्जितैः ॥ ४ ॥,rātriṃ kathaṃ cidevemāṃ saumitre vartayāmahe | upāvartāmahe bhūmāvāstīrya svayamārjitaiḥ || 4 ||
+47,5,स तु संविश्य मेदिन्यां महार्हशयनोचितः । इमाः सौमित्रये रामो व्याजहार कथाः शुभाः ॥ ५ ॥,sa tu saṃviśya medinyāṃ mahārhaśayanocitaḥ | imāḥ saumitraye rāmo vyājahāra kathāḥ śubhāḥ || 5 ||
+47,6,ध्रुवमद्य महाराजो दुःखं स्वपिति लक्ष्मण । कृतकामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुमर्हति ॥ ६ ॥,dhruvamadya mahārājo duḥkhaṃ svapiti lakṣmaṇa | kṛtakāmā tu kaikeyī tuṣṭā bhavitumarhati || 6 ||
+47,7,सा हि देवी महाराजं कैकेयी राज्यकारणात् । अपि न च्यावयेत् प्राणान्दृष्ट्वा भरतमागतम् ॥ ७ ॥,sā hi devī mahārājaṃ kaikeyī rājyakāraṇāt | api na cyāvayet prāṇāndṛṣṭvā bharatamāgatam || 7 ||
+47,8,अनाथश्चैव वृद्धश्च मया चैव विनाकृतः । किं करिष्यति कामात्मा कैकेय्या वशमागतः ॥ ८ ॥,anāthaścaiva vṛddhaśca mayā caiva vinākṛtaḥ | kiṃ kariṣyati kāmātmā kaikeyyā vaśamāgataḥ || 8 ||
+47,9,इदं व्यसनमालोक्य राज्ञश्च मतिविभ्रमम् । काम एवार्धधर्माभ्यां गरीयानिति मे मतिः ॥ ९ ॥,idaṃ vyasanamālokya rājñaśca mativibhramam | kāma evārdhadharmābhyāṃ garīyāniti me matiḥ || 9 ||
+47,10,को ह्यविद्वानपि पुमान्प्रमदायाः कृते त्यजेत् । छन्दानुवर्तिनं पुत्रं तातो मामिव लक्ष्मण ॥ १० ॥,ko hyavidvānapi pumānpramadāyāḥ kṛte tyajet | chandānuvartinaṃ putraṃ tāto māmiva lakṣmaṇa || 10 ||
+47,11,सुखी बत सभार्यश्च भरतः केकयीसुतः । मुदितान् कोसलानेको यो भोक्ष्यत्यधिराजवत् ॥ ११ ॥,sukhī bata sabhāryaśca bharataḥ kekayīsutaḥ | muditān kosalāneko yo bhokṣyatyadhirājavat || 11 ||
+47,12,स हि सर्वस्य राज्यस्य मुखमेकं भविष्यति । ताते च वयसातीते मयि चारण्यमाश्रिते ॥ १२ ॥,sa hi sarvasya rājyasya mukhamekaṃ bhaviṣyati | tāte ca vayasātīte mayi cāraṇyamāśrite || 12 ||
+47,13,अर्थधर्मौ परित्यज्य यः काममनुवर्तते । एवमापद्यते क्षिप्रं राजा दशरथो यथा ॥ १३ ॥,arthadharmau parityajya yaḥ kāmamanuvartate | evamāpadyate kṣipraṃ rājā daśaratho yathā || 13 ||
+47,14,मन्ये दशरथान्ताय मम प्रव्राजनाय च । कैकेयी सौम्य संप्राप्ता राज्याय भरतस्य च ॥ १४ ॥,manye daśarathāntāya mama pravrājanāya ca | kaikeyī saumya saṃprāptā rājyāya bharatasya ca || 14 ||
+47,15,अपीदानीं न कैकेयी सौभाग्यमदमोहिता । कौसल्यां च सुमित्रां च संप्रबाधेत मत्कृते ॥ १५ ॥,apīdānīṃ na kaikeyī saubhāgyamadamohitā | kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca saṃprabādheta matkṛte || 15 ||
+47,16,मा स्म मत्कारणाद्देवी सुमित्रा दुःखमावसेत् । अयोध्यामित एव त्वं काले प्रविश लक्ष्मण ॥ १६ ॥,mā sma matkāraṇāddevī sumitrā duḥkhamāvaset | ayodhyāmita eva tvaṃ kāle praviśa lakṣmaṇa || 16 ||
+47,17,अहमेको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान् । अनाथाया हि नाथस्त्वं कौसल्याया भविष्यसि ॥ १७ ॥,ahameko gamiṣyāmi sītayā saha daṇḍakān | anāthāyā hi nāthastvaṃ kausalyāyā bhaviṣyasi || 17 ||
+47,18,क्षुद्रकर्मा हि कैकेयी द्वेषादन्याय्यमाचरेत् । परिदद्या हि धर्मज्ञे भरते मम मातरम् ॥ १८ ॥,kṣudrakarmā hi kaikeyī dveṣādanyāyyamācaret | paridadyā hi dharmajñe bharate mama mātaram || 18 ||
+47,19,नूनं जात्यन्तरे कस्मिं स्त्रियः पुत्रैर्वियोजिताः । जनन्या मम सौमित्रे तदप्येतदुपस्थितम् ॥ १९ ॥,nūnaṃ jātyantare kasmiṃ striyaḥ putrairviyojitāḥ | jananyā mama saumitre tadapyetadupasthitam || 19 ||
+47,20,मया हि चिरपुष्टेन दुःखसंवर्धितेन च । विप्रायुज्यत कौसल्या फलकाले धिगस्तु माम् ॥ २० ॥,mayā hi cirapuṣṭena duḥkhasaṃvardhitena ca | viprāyujyata kausalyā phalakāle dhigastu mām || 20 ||
+47,21,मा स्म सीमन्तिनी का चिज्जनयेत् पुत्रमीदृशम् । सौमित्रे यो ऽहमम्बाया दद्मि शोकमनन्तकम् ॥ २१ ॥,mā sma sīmantinī kā cijjanayet putramīdṛśam | saumitre yo'hamambāyā dadmi śokamanantakam || 21 ||
+47,22,मन्ये प्रीतिविशिष्टा सा मत्तो लक्ष्मणसारिका । यस्यास्तच्छ्रूयते वाक्यं शुक पादमरेर्दश ॥ २२ ॥,manye prītiviśiṣṭā sā matto lakṣmaṇasārikā | yasyāstacchrūyate vākyaṃ śuka pādamarerdaśa || 22 ||
+47,23,शोचन्त्याश्चाल्पभाग्याया न किं चिदुपकुर्वता । पुर्त्रेण किमपुत्राया मया कार्यमरिंदम ॥ २३ ॥,śocantyāścālpabhāgyāyā na kiṃ cidupakurvatā | purtreṇa kimaputrāyā mayā kāryamariṃdama || 23 ||
+47,24,अल्पभाग्या हि मे माता कौसल्या रहिता मया । शेते परमदुःखार्ता पतिता शोकसागरे ॥ २४ ॥,alpabhāgyā hi me mātā kausalyā rahitā mayā | śete paramaduḥkhārtā patitā śokasāgare || 24 ||
+47,25,एको ह्यहमयोध्यां च पृथिवीं चापि लक्ष्मण । तरेयमिषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यमकारणम् ॥ २५ ॥,eko hyahamayodhyāṃ ca pṛthivīṃ cāpi lakṣmaṇa | tareyamiṣubhiḥ kruddho nanu vīryamakāraṇam || 25 ||
+47,26,अधर्मभय भीतश्च परलोकस्य चानघ । तेन लक्ष्मण नाद्याहमात्मानमभिषेचये ॥ २६ ॥,adharmabhaya bhītaśca paralokasya cānagha | tena lakṣmaṇa nādyāhamātmānamabhiṣecaye || 26 ||
+47,27,एतदन्यच्च करुणं विलप्य विजने बहु । अश्रुपूर्णमुखो रामो निशि तूष्णीमुपाविशत् ॥ २७ ॥,etadanyacca karuṇaṃ vilapya vijane bahu | aśrupūrṇamukho rāmo niśi tūṣṇīmupāviśat || 27 ||
+47,28,विलप्योपरतं रामं गतार्चिषमिवानलम् । समुद्रमिव निर्वेगमाश्वासयत लक्ष्मणः ॥ २८ ॥,vilapyoparataṃ rāmaṃ gatārciṣamivānalam | samudramiva nirvegamāśvāsayata lakṣmaṇaḥ || 28 ||
+47,29,ध्रुवमद्य पुरी राम अयोध्या युधिनां वर । निष्प्रभा त्वयि निष्क्रान्ते गतचन्द्रेव शर्वरी ॥ २९ ॥,dhruvamadya purī rāma ayodhyā yudhināṃ vara | ni��prabhā tvayi niṣkrānte gatacandreva śarvarī || 29 ||
+47,30,नैतदौपयिकं राम यदिदं परितप्यसे । विषादयसि सीतां च मां चैव पुरुषर्षभ ॥ ३० ॥,naitadaupayikaṃ rāma yadidaṃ paritapyase | viṣādayasi sītāṃ ca māṃ caiva puruṣarṣabha || 30 ||
+47,31,न च सीता त्वया हीना न चाहमपि राघव । मुहूर्तमपि जीवावो जलान्मत्स्याविवोद्धृतौ ॥ ३१ ॥,na ca sītā tvayā hīnā na cāhamapi rāghava | muhūrtamapi jīvāvo jalānmatsyāvivoddhṛtau || 31 ||
+47,32,न हि तातं न शत्रुघ्नं न सुमित्रां परंतप । द्रष्टुमिच्छेयमद्याहं स्वर्गं वापि त्वया विना ॥ ३२ ॥,na hi tātaṃ na śatrughnaṃ na sumitrāṃ paraṃtapa | draṣṭumiccheyamadyāhaṃ svargaṃ vāpi tvayā vinā || 32 ||
+47,33,स लक्ष्मणस्योत्तम पुष्कलं वचो निशम्य चैवं वनवासमादरात् । समाः समस्ता विदधे परंतपः प्रपद्य धर्मं सुचिराय राघवः ॥ ३३ ॥,sa lakṣmaṇasyottama puṣkalaṃ vaco niśamya caivaṃ vanavāsamādarāt | samāḥ samastā vidadhe paraṃtapaḥ prapadya dharmaṃ sucirāya rāghavaḥ || 33 ||
+48,1,ते तु तस्मिन्महावृक्ष उषित्वा रजनीं शिवाम् । विमले ऽभ्युदिते सूर्ये तस्माद्देशात् प्रतस्थिरे ॥ १ ॥,te tu tasminmahāvṛkṣa uṣitvā rajanīṃ śivām | vimale'bhyudite sūrye tasmāddeśāt pratasthire || 1 ||
+48,2,यत्र भागीरथी गङ्गा यमुनामभिवर्तते । जग्मुस्तं देशमुद्दिश्य विगाह्य सुमहद्वनम् ॥ २ ॥,yatra bhāgīrathī gaṅgā yamunāmabhivartate | jagmustaṃ deśamuddiśya vigāhya sumahadvanam || 2 ||
+48,3,ते भूमिमागान् विविधान्देशांश्चापि मनोरमान् । अदृष्टपूर्वान्पश्यन्तस्तत्र तत्र यशस्विनः ॥ ३ ॥,te bhūmimāgān vividhāndeśāṃścāpi manoramān | adṛṣṭapūrvānpaśyantastatra tatra yaśasvinaḥ || 3 ||
+48,4,यथाक्षेमेण गच्छन् स पश्यंश्च विविधान्द्रुमान् । निवृत्तमात्रे दिवसे रामः सौमित्रिमब्रवीत् ॥ ४ ॥,yathākṣemeṇa gacchan sa paśyaṃśca vividhāndrumān | nivṛttamātre divase rāmaḥ saumitrimabravīt || 4 ||
+48,5,प्रयागमभितः पश्य सौमित्रे धूममुन्नतम् । अग्नेर्भगवतः केतुं मन्ये संनिहितो मुनिः ॥ ५ ॥,prayāgamabhitaḥ paśya saumitre dhūmamunnatam | agnerbhagavataḥ ketuṃ manye saṃnihito muniḥ || 5 ||
+48,6,नूनं प्राप्ताः स्म संभेदं गङ्गायमुनयोर्वयम् । तथा हि श्रूयते शम्ब्दो वारिणा वारिघट्टितः ॥ ६ ॥,nūnaṃ prāptāḥ sma saṃbhedaṃ gaṅgāyamunayorvayam | tathā hi śrūyate śambdo vāriṇā vārighaṭṭitaḥ || 6 ||
+48,7,दारूणि परिभिन्नानि वनजैरुपजीविभिः । भरद्वाजाश्रमे चैते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः ॥ ७ ॥,dārūṇi paribhinnāni vanajairupajīvibhiḥ | bharadvājāśrame caite dṛśyante vividhā drumāḥ || 7 ||
+48,8,धन्विनौ तौ सुखं गत्वा लम्बमाने दिवाकरे । गङ्गायमुनयोः संधौ प्रापतुर्निलयं मुनेः ॥ ८ ॥,dhanvinau tau sukhaṃ gatvā lambamāne divākare | gaṅgāyamunayoḥ saṃdhau prāpaturnilayaṃ muneḥ || 8 ||
+48,9,रामस्त्वाश्रममासाद्य त्रासयन्मृगपक्षिणः । गत्वा मुहूर्तमध्वानं भरद्वाजमुपागमत् ॥ ९ ॥,rāmastvāśramamāsādya trāsayanmṛgapakṣiṇaḥ | gatvā muhūrtamadhvānaṃ bharadvājamupāgamat || 9 ||
+48,10,ततस्त्वाश्रममासाद्य मुनेर्दर्शनकाङ्क्षिणौ । सीतयानुगतौ वीरौ दूरादेवा���तस्थतुः ॥ १० ॥,tatastvāśramamāsādya munerdarśanakāṅkṣiṇau | sītayānugatau vīrau dūrādevāvatasthatuḥ || 10 ||
+48,11,हुताग्निहोत्रं दृष्ट्वैव महाभागं कृताञ्जलिः । रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत् ॥ ११ ॥,hutāgnihotraṃ dṛṣṭvaiva mahābhāgaṃ kṛtāñjaliḥ | rāmaḥ saumitriṇā sārdhaṃ sītayā cābhyavādayat || 11 ||
+48,12,न्यवेदयत चात्मानं तस्मै लक्ष्मणपूर्वजः । पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन् रामलक्ष्मणौ ॥ १२ ॥,nyavedayata cātmānaṃ tasmai lakṣmaṇapūrvajaḥ | putrau daśarathasyāvāṃ bhagavan rāmalakṣmaṇau || 12 ||
+48,13,भार्या ममेयं वैदेही कल्याणी जनकात्मजा । मां चानुयाता विजनं तपोवनमनिन्दिता ॥ १३ ॥,bhāryā mameyaṃ vaidehī kalyāṇī janakātmajā | māṃ cānuyātā vijanaṃ tapovanamaninditā || 13 ||
+48,14,पित्रा प्रव्राज्यमानं मां सौमित्रिरनुजः प्रियः । अयमन्वगमद्भ्राता वनमेव दृढव्रतः ॥ १४ ॥,pitrā pravrājyamānaṃ māṃ saumitriranujaḥ priyaḥ | ayamanvagamadbhrātā vanameva dṛḍhavrataḥ || 14 ||
+48,15,पित्रा नियुक्ता भगवन्प्रवेष्यामस्तपोवनम् । धर्ममेवाचरिष्यामस्तत्र मूलफलाशनाः ॥ १५ ॥,pitrā niyuktā bhagavanpraveṣyāmastapovanam | dharmamevācariṣyāmastatra mūlaphalāśanāḥ || 15 ||
+48,16,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः । उपानयत धर्मात्मा गामर्घ्यमुदकं ततः ॥ १६ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ | upānayata dharmātmā gāmarghyamudakaṃ tataḥ || 16 ||
+48,17,मृगपक्षिभिरासीनो मुनिभिश्च समन्ततः । राममागतमभ्यर्च्य स्वागतेनाह तं मुनिः ॥ १७ ॥,mṛgapakṣibhirāsīno munibhiśca samantataḥ | rāmamāgatamabhyarcya svāgatenāha taṃ muniḥ || 17 ||
+48,18,प्रतिगृह्य च तामर्चामुपविष्टं सराघवम् । भरद्वाजो ऽब्रवीद्वाक्यं धर्मयुक्तमिदं तदा ॥ १८ ॥,pratigṛhya ca tāmarcāmupaviṣṭaṃ sarāghavam | bharadvājo'bravīdvākyaṃ dharmayuktamidaṃ tadā || 18 ||
+48,19,चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वामिहागतम् । श्रुतं तव मया चेदं विवासनमकारणम् ॥ १९ ॥,cirasya khalu kākutstha paśyāmi tvāmihāgatam | śrutaṃ tava mayā cedaṃ vivāsanamakāraṇam || 19 ||
+48,20,अवकाशो विविक्तो ऽयं महानद्योः समागमे । पुण्यश्च रमणीयश्च वसत्विह भगान् सुखम् ॥ २० ॥,avakāśo vivikto'yaṃ mahānadyoḥ samāgame | puṇyaśca ramaṇīyaśca vasatviha bhagān sukham || 20 ||
+48,21,एवमुक्तस्तु वचनं भरद्वाजेन राघवः । प्रत्युवाच शुभं वाक्यं रामः सर्वहिते रतः ॥ २१ ॥,evamuktastu vacanaṃ bharadvājena rāghavaḥ | pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ rāmaḥ sarvahite rataḥ || 21 ||
+48,22,भगवन्नित आसन्नः पौरजानपदो जनः । आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः । अनेन कारणेनाहमिह वासं न रोचये ॥ २२ ॥,bhagavannita āsannaḥ paurajānapado janaḥ | āgamiṣyati vaidehīṃ māṃ cāpi prekṣako janaḥ | anena kāraṇenāhamiha vāsaṃ na rocaye || 22 ||
+48,23,एकान्ते पश्य भगवन्नाश्रमस्थानमुत्तमम् । रमते यत्र वैदेही सुखार्हा जनकात्मजा ॥ २३ ॥,ekānte paśya bhagavannāśramasthānamuttamam | ramate yatra vaidehī sukhārhā janakātmajā || 23 ||
+48,24,एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरद्वाजो महामुनिः । राघवस्य ततो वाक्यमर्थ ग्राहकमब्रवीत् ॥ २४ ��,etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharadvājo mahāmuniḥ | rāghavasya tato vākyamartha grāhakamabravīt || 24 ||
+48,25,दशक्रोश इतस्तात गिरिर्यस्मिन्निवत्स्यसि । महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुख दर्शनः ॥ २५ ॥,daśakrośa itastāta giriryasminnivatsyasi | maharṣisevitaḥ puṇyaḥ sarvataḥ sukha darśanaḥ || 25 ||
+48,26,गोलाङ्गूलानुचरितो वानरर्क्षनिषेवितः । चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमादनसंनिभः ॥ २६ ॥,golāṅgūlānucarito vānararkṣaniṣevitaḥ | citrakūṭa iti khyāto gandhamādanasaṃnibhaḥ || 26 ||
+48,27,यावता चित्र कूटस्य नरः शृङ्गाण्यवेक्षते । कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः ॥ २७ ॥,yāvatā citra kūṭasya naraḥ śṛṅgāṇyavekṣate | kalyāṇāni samādhatte na pāpe kurute manaḥ || 27 ||
+48,28,ऋषयस्तत्र बहवो विहृत्य शरदां शतम् । तपसा दिवमारूढाः कपालशिरसा सह ॥ २८ ॥,ṛṣayastatra bahavo vihṛtya śaradāṃ śatam | tapasā divamārūḍhāḥ kapālaśirasā saha || 28 ||
+48,29,प्रविविक्तमहं मन्ये तं वासं भवतः सुखम् । इह वा वनवासाय वस राम मया सह ॥ २९ ॥,praviviktamahaṃ manye taṃ vāsaṃ bhavataḥ sukham | iha vā vanavāsāya vasa rāma mayā saha || 29 ||
+48,30,स रामं सर्वकामैस्तं भरद्वाजः प्रियातिथिम् । सभार्यं सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित् ॥ ३० ॥,sa rāmaṃ sarvakāmaistaṃ bharadvājaḥ priyātithim | sabhāryaṃ saha ca bhrātrā pratijagrāha dharmavit || 30 ||
+48,31,तस्य प्रयागे रामस्य तं महर्षिमुपेयुषः । प्रपन्ना रजनी पुण्या चित्राः कथयतः कथाः ॥ ३१ ॥,tasya prayāge rāmasya taṃ maharṣimupeyuṣaḥ | prapannā rajanī puṇyā citrāḥ kathayataḥ kathāḥ || 31 ||
+48,32,प्रभातायां रजन्यां तु भरद्वाजमुपागमत् । उवाच नरशार्दूलो मुनिं ज्वलिततेजसं ॥ ३२ ॥,prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu bharadvājamupāgamat | uvāca naraśārdūlo muniṃ jvalitatejasaṃ || 32 ||
+48,33,शर्वरीं भवनन्नद्य सत्यशील तवाश्रमे । उषिताः स्मेह वसतिमनुजानातु नो भवान् ॥ ३३ ॥,śarvarīṃ bhavanannadya satyaśīla tavāśrame | uṣitāḥ smeha vasatimanujānātu no bhavān || 33 ||
+48,34,रात्र्यां तु तस्यां व्युष्टायां भरद्वाजो ऽब्रवीदिदम् । मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रजेति ह ॥ ३४ ॥,rātryāṃ tu tasyāṃ vyuṣṭāyāṃ bharadvājo'bravīdidam | madhumūlaphalopetaṃ citrakūṭaṃ vrajeti ha || 34 ||
+48,35,तत्र कुञ्जरयूथानि मृगयूथानि चाभितः । विचरन्ति वनान्तेषु तानि द्रक्ष्यसि राघव ॥ ३५ ॥,tatra kuñjarayūthāni mṛgayūthāni cābhitaḥ | vicaranti vanānteṣu tāni drakṣyasi rāghava || 35 ||
+48,36,प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनैर्विनादितं तं वसुधाधरं शिवम् । मृगैश्च मत्तैर्बहुभिश्च कुञ्जरैः सुरम्यमासाद्य समावसाश्रमम् ॥ ३६ ॥,prahṛṣṭakoyaṣṭikakokilasvanairvināditaṃ taṃ vasudhādharaṃ śivam | mṛgaiśca mattairbahubhiśca kuñjaraiḥ suramyamāsādya samāvasāśramam || 36 ||
+49,1,उषित्वा रजनीं तत्र राजपुत्रावरिंदमौ । महर्षिमभिवाद्याथ जग्मतुस्तं गिरिं प्रति ॥ १ ॥,uṣitvā rajanīṃ tatra rājaputrāvariṃdamau | maharṣimabhivādyātha jagmatustaṃ giriṃ prati || 1 ||
+49,2,प्रस्थितांश्चैव तान्प्रेक्ष्य पिता पुत्रानिवान्वगात् । ततः प्रचक्रमे वक्तुं वचनं स महामुनिः ॥ २ ॥,prasthitā���ścaiva tānprekṣya pitā putrānivānvagāt | tataḥ pracakrame vaktuṃ vacanaṃ sa mahāmuniḥ || 2 ||
+49,3,अथासाद्य तु कालिन्दीं शीघ्रस्रोतसमापगाम् । तत्र यूयं प्लवं कृत्वा तरतांशुमतीं नदीम् ॥ ३ ॥,athāsādya tu kālindīṃ śīghrasrotasamāpagām | tatra yūyaṃ plavaṃ kṛtvā taratāṃśumatīṃ nadīm || 3 ||
+49,4,ततो न्यग्रोधमासाद्य महान्तं हरितच्छदम् । विवृद्धं बहुभिर्वृक्षैः श्यामं सिद्धोपसेवितम् ॥ ४ ॥,tato nyagrodhamāsādya mahāntaṃ haritacchadam | vivṛddhaṃ bahubhirvṛkṣaiḥ śyāmaṃ siddhopasevitam || 4 ||
+49,5,क्रोशमात्रं ततो गत्वा नीलं द्रक्ष्यथ काननम् । पलाशबदरीमिश्रं राम वंशैश्च यामुनैः ॥ ५ ॥,krośamātraṃ tato gatvā nīlaṃ drakṣyatha kānanam | palāśabadarīmiśraṃ rāma vaṃśaiśca yāmunaiḥ || 5 ||
+49,6,स पन्थाश्चित्रकूटस्य गतः सुबहुशो मया । रम्यो मार्दवयुक्तश्च वनदावैर्विवर्जितः । इति पन्थानमावेद्य महर्षिः स न्यवर्तत ॥ ६ ॥,sa panthāścitrakūṭasya gataḥ subahuśo mayā | ramyo mārdavayuktaśca vanadāvairvivarjitaḥ | iti panthānamāvedya maharṣiḥ sa nyavartata || 6 ||
+49,7,उपावृत्ते मुनौ तस्मिन् रामो लक्ष्मणमब्रवीत् । कृतपुण्याः स्म सौमित्रे मुनिर्यन्नो ऽनुकम्पते ॥ ७ ॥,upāvṛtte munau tasmin rāmo lakṣmaṇamabravīt | kṛtapuṇyāḥ sma saumitre muniryanno'nukampate || 7 ||
+49,8,इति तौ पुरुषव्याघ्रौ मन्त्रयित्वा मनस्विनौ । सीतामेवाग्रतः कृत्वा कालिन्दीं जग्मतुर्नदीम् ॥ ८ ॥,iti tau puruṣavyāghrau mantrayitvā manasvinau | sītāmevāgrataḥ kṛtvā kālindīṃ jagmaturnadīm || 8 ||
+49,9,तौ काष्ठसंघाटमथो चक्रतुः सुमहाप्लवम् । चकार लक्ष्मणश्छित्त्वा सीतायाः सुखमानसं ॥ ९ ॥,tau kāṣṭhasaṃghāṭamatho cakratuḥ sumahāplavam | cakāra lakṣmaṇaśchittvā sītāyāḥ sukhamānasaṃ || 9 ||
+49,10,तत्र श्रियमिवाचिन्त्यां रामो दाशरथिः प्रियाम् । ईषत्संलज्जमानां तामध्यारोपयत प्लवम् ॥ १० ॥,tatra śriyamivācintyāṃ rāmo dāśarathiḥ priyām | īṣatsaṃlajjamānāṃ tāmadhyāropayata plavam || 10 ||
+49,11,ततः प्लवेनांशुमतीं शीघ्रगामूर्मिमालिनीम् । तीरजैर्बहुभिर्वृक्षैः संतेरुर्यमुनां नदीम् ॥ ११ ॥,tataḥ plavenāṃśumatīṃ śīghragāmūrmimālinīm | tīrajairbahubhirvṛkṣaiḥ saṃteruryamunāṃ nadīm || 11 ||
+49,12,ते तीर्णाः प्लवमुत्सृज्य प्रस्थाय यमुनावनात् । श्यामं न्यग्रोधमासेदुः शीतलं हरितच्छदम् ॥ १२ ॥,te tīrṇāḥ plavamutsṛjya prasthāya yamunāvanāt | śyāmaṃ nyagrodhamāseduḥ śītalaṃ haritacchadam || 12 ||
+49,13,कौसल्यां चैव पश्येयं सुमित्रां च यशस्विनीम् । इति सीताञ्जलिं कृत्वा पर्यगछद्वनस्पतिम् ॥ १३ ॥,kausalyāṃ caiva paśyeyaṃ sumitrāṃ ca yaśasvinīm | iti sītāñjaliṃ kṛtvā paryagachadvanaspatim || 13 ||
+49,14,क्रोशमात्रं ततो गत्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । बहून्मेध्यान्मृगान् हत्वा चेरतुर्यमुनावने ॥ १४ ॥,krośamātraṃ tato gatvā bhrātarau rāmalakṣmaṇau | bahūnmedhyānmṛgān hatvā ceraturyamunāvane || 14 ||
+49,15,विहृत्य ते बर्हिणपूगनादिते शुभे वने वारणवानरायुते । समं नदीवप्रमुपेत्य संमतं निवासमाजग्मुरदीनदर्शनः ॥ १५ ॥,vihṛtya te barhiṇapūganādite śubhe vane vāraṇavānarāyute | samaṃ nadīvapramupetya saṃmataṃ nivāsamājagmuradīnadarśanaḥ || 15 ||
+50,1,अथ रात्र्यां व्यतीतायामवसुप्तमनन्तरम् । प्रबोधयामास शनैर्लक्ष्मणं रघुनन्दनः ॥ १ ॥,atha rātryāṃ vyatītāyāmavasuptamanantaram | prabodhayāmāsa śanairlakṣmaṇaṃ raghunandanaḥ || 1 ||
+50,2,सौमित्रे शृणु वन्यानां वल्गु व्याहरतां स्वनम् । संप्रतिष्ठामहे कालः प्रस्थानस्य परंतप ॥ २ ॥,saumitre śṛṇu vanyānāṃ valgu vyāharatāṃ svanam | saṃpratiṣṭhāmahe kālaḥ prasthānasya paraṃtapa || 2 ||
+50,3,स सुप्तः समये भ्रात्रा लक्ष्मणः प्रतिबोधितः । जहौ निद्रां च तन्द्रीं च प्रसक्तं च पथि श्रमम् ॥ ३ ॥,sa suptaḥ samaye bhrātrā lakṣmaṇaḥ pratibodhitaḥ | jahau nidrāṃ ca tandrīṃ ca prasaktaṃ ca pathi śramam || 3 ||
+50,4,तत उत्थाय ते सर्वे स्पृष्ट्वा नद्याः शिवं जलम् । पन्थानमृषिणोद्दिष्टं चित्रकूटस्य तं ययुः ॥ ४ ॥,tata utthāya te sarve spṛṣṭvā nadyāḥ śivaṃ jalam | panthānamṛṣiṇoddiṣṭaṃ citrakūṭasya taṃ yayuḥ || 4 ||
+50,5,ततः संप्रस्थितः काले रामः सौमित्रिणा सह । सीतां कमलपत्राक्षीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५ ॥,tataḥ saṃprasthitaḥ kāle rāmaḥ saumitriṇā saha | sītāṃ kamalapatrākṣīmidaṃ vacanamabravīt || 5 ||
+50,6,आदीप्तानिव वैदेहि सर्वतः पुष्पितान्नगान् । स्वैः पुष्पैः किंशुकान्पश्य मालिनः शिशिरात्यये ॥ ६ ॥,ādīptāniva vaidehi sarvataḥ puṣpitānnagān | svaiḥ puṣpaiḥ kiṃśukānpaśya mālinaḥ śiśirātyaye || 6 ||
+50,7,पश्य भल्लातकान्फुल्लान्नरैरनुपसेवितान् । फलपत्रैरवनतान्नूनं शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ ७ ॥,paśya bhallātakānphullānnarairanupasevitān | phalapatrairavanatānnūnaṃ śakṣyāmi jīvitum || 7 ||
+50,8,पश्य द्रोणप्रमाणानि लम्बमानानि लक्ष्मण । मधूनि मधुकारीभिः संभृतानि नगे नगे ॥ ८ ॥,paśya droṇapramāṇāni lambamānāni lakṣmaṇa | madhūni madhukārībhiḥ saṃbhṛtāni nage nage || 8 ||
+50,9,एष क्रोशति नत्यूहस्तं शिखी प्रतिकूजति । रमणीये वनोद्देशे पुष्पसंस्तरसंकटे ॥ ९ ॥,eṣa krośati natyūhastaṃ śikhī pratikūjati | ramaṇīye vanoddeśe puṣpasaṃstarasaṃkaṭe || 9 ||
+50,10,मातंगयूथानुसृतं पक्षिसंघानुनादितम् । चित्रकूटमिमं पश्य प्रवृद्धशिखरं गिरिम् ॥ १० ॥,mātaṃgayūthānusṛtaṃ pakṣisaṃghānunāditam | citrakūṭamimaṃ paśya pravṛddhaśikharaṃ girim || 10 ||
+50,11,ततस्तौ पादचारेण गच्छन्तौ सह सीतया । रम्यमासेदतुः शैलं चित्रकूटं मनोरमम् ॥ ११ ॥,tatastau pādacāreṇa gacchantau saha sītayā | ramyamāsedatuḥ śailaṃ citrakūṭaṃ manoramam || 11 ||
+50,12,तं तु पर्वतमासाद्य नानापक्षिगणायुतम् । अयं वासो भवेत्तावदत्र सौम्य रमेमहि ॥ १२ ॥,taṃ tu parvatamāsādya nānāpakṣigaṇāyutam | ayaṃ vāso bhavettāvadatra saumya ramemahi || 12 ||
+50,13,लक्ष्मणानय दारूणि दृढानि च वराणि च । कुरुष्वावसथं सौम्य वासे मे ऽभिरतं मनः ॥ १३ ॥,lakṣmaṇānaya dārūṇi dṛḍhāni ca varāṇi ca | kuruṣvāvasathaṃ saumya vāse me'bhirataṃ manaḥ || 13 ||
+50,14,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिर्विविधान्द्रुमान् । आजहार ततश्चक्रे पर्ण शालामरिं दम ॥ १४ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā saumitrirvividhāndrumān | ājahāra tataścakre parṇa śālāmariṃ dama || 14 ||
+50,15,शुश्रूषमाणमेकाग्रमिदं वचनमब्रवीत् । ऐणेयं मांसमाहृत्य शालां यक्ष्यामहे वयम् ॥ १५ ॥,śuśrūṣamāṇamekāgramidaṃ vacanamabravīt | aiṇeyaṃ māṃsamāhṛtya śālāṃ yakṣyāmahe vayam || 15 ||
+50,16,स लक्ष्मणः कृष्णमृगं हत्वा मेध्यं पतापवान् । अथ चिक्षेप सौमित्रिः समिद्धे जातवेदसि ॥ १६ ॥,sa lakṣmaṇaḥ kṛṣṇamṛgaṃ hatvā medhyaṃ patāpavān | atha cikṣepa saumitriḥ samiddhe jātavedasi || 16 ||
+50,17,तं तु पक्वं समाज्ञाय निष्टप्तं छिन्नशोणितम् । लक्ष्मणः पुरुषव्याघ्रमथ राघवमब्रवीत् ॥ १७ ॥,taṃ tu pakvaṃ samājñāya niṣṭaptaṃ chinnaśoṇitam | lakṣmaṇaḥ puruṣavyāghramatha rāghavamabravīt || 17 ||
+50,18,अयं कृष्णः समाप्ताङ्गः शृतः कृष्ण मृगो यथा । देवता देवसंकाश यजस्व कुशलो ह्यसि ॥ १८ ॥,ayaṃ kṛṣṇaḥ samāptāṅgaḥ śṛtaḥ kṛṣṇa mṛgo yathā | devatā devasaṃkāśa yajasva kuśalo hyasi || 18 ||
+50,19,रामः स्नात्वा तु नियतो गुणवाञ्जप्यकोविदः । पापसंशमनं रामश्चकार बलिमुत्तमम् ॥ १९ ॥,rāmaḥ snātvā tu niyato guṇavāñjapyakovidaḥ | pāpasaṃśamanaṃ rāmaścakāra balimuttamam || 19 ||
+50,20,तां वृक्षपर्णच्छदनां मनोज्ञां यथाप्रदेशं सुकृतां निवाताम् । वासाय सर्वे विविशुः समेताः सभां यथा देव गणाः सुधर्माम् ॥ २० ॥,tāṃ vṛkṣaparṇacchadanāṃ manojñāṃ yathāpradeśaṃ sukṛtāṃ nivātām | vāsāya sarve viviśuḥ sametāḥ sabhāṃ yathā deva gaṇāḥ sudharmām || 20 ||
+50,21,अनेकनानामृगपक्षिसंकुले विचित्रपुष्पस्तबलैर्द्रुमैर्युते । वनोत्तमे व्यालमृगानुनादिते तथा विजह्रुः सुसुखं जितेन्द्रियाः ॥ २१ ॥,anekanānāmṛgapakṣisaṃkule vicitrapuṣpastabalairdrumairyute | vanottame vyālamṛgānunādite tathā vijahruḥ susukhaṃ jitendriyāḥ || 21 ||
+50,22,सुरम्यमासाद्य तु चित्रकूटं नदीं च तां माल्यवतीं सुतीर्थाम् । ननन्द हृष्टो मृगपक्षिजुष्टां जहौ च दुःखं पुरविप्रवासात् ॥ २२ ॥,suramyamāsādya tu citrakūṭaṃ nadīṃ ca tāṃ mālyavatīṃ sutīrthām | nananda hṛṣṭo mṛgapakṣijuṣṭāṃ jahau ca duḥkhaṃ puravipravāsāt || 22 ||
+51,1,कथयित्वा सुदुःखार्तः सुमन्त्रेण चिरं सह । रामे दक्षिण कूलस्थे जगाम स्वगृहं गुहः ॥ १ ॥,kathayitvā suduḥkhārtaḥ sumantreṇa ciraṃ saha | rāme dakṣiṇa kūlasthe jagāma svagṛhaṃ guhaḥ || 1 ||
+51,2,अनुज्ञातः सुमन्त्रो ऽथ योजयित्वा हयोत्तमान् । अयोध्यामेव नगरीं प्रययौ गाढदुर्मनाः ॥ २ ॥,anujñātaḥ sumantro'tha yojayitvā hayottamān | ayodhyāmeva nagarīṃ prayayau gāḍhadurmanāḥ || 2 ||
+51,3,स वनानि सुगन्धीनि सरितश्च सरांसि च । पश्यन्नतिययौ शीघ्रं ग्रामाणि नगराणि च ॥ ३ ॥,sa vanāni sugandhīni saritaśca sarāṃsi ca | paśyannatiyayau śīghraṃ grāmāṇi nagarāṇi ca || 3 ||
+51,4,ततः सायाह्नसमये तृतीये ऽहनि सारथिः । अयोध्यां समनुप्राप्य निरानन्दां ददर्श ह ॥ ४ ॥,tataḥ sāyāhnasamaye tṛtīye'hani sārathiḥ | ayodhyāṃ samanuprāpya nirānandāṃ dadarśa ha || 4 ||
+51,5,स शून्यामिव निःशब्दां दृष्ट्वा परमदुर्मनाः । सुमन्त्रश्चिन्तयामास शोकवेगसमाहतः ॥ ५ ॥,sa śūnyāmiva niḥśabdāṃ dṛṣṭvā paramadurmanāḥ | sumantraścintayāmāsa śokavegasamāhataḥ || 5 ||
+51,6,कच्चिन्न सगजा साश्वा सजना सजनाधिपा । रामसंतापदुःखेन दग्धा शोकाग्निना पुरी । इति चिन्तापरः सूतस्त्वरितः प्रविवेश ह ॥ ६ ॥,kaccinna sagajā sāśvā sajanā sajanādhipā | rāmasaṃtāpaduḥkhena dagdhā śokāgninā purī | iti cintāparaḥ sūtastvaritaḥ praviveśa ha || 6 ||
+51,7,सुमन्त्रमभियान्तं तं शतशो ऽथ सहस्रशः । क्व राम इति पृच्छन्तः सूतमभ्यद्रवन्नराः ॥ ७ ॥,sumantramabhiyāntaṃ taṃ śataśo'tha sahasraśaḥ | kva rāma iti pṛcchantaḥ sūtamabhyadravannarāḥ || 7 ||
+51,8,तेषां शशंस गङ्गायामहमापृच्छ्य राघवम् । अनुज्ञातो निवृत्तो ऽस्मि धार्मिकेण महात्मना ॥ ८ ॥,teṣāṃ śaśaṃsa gaṅgāyāmahamāpṛcchya rāghavam | anujñāto nivṛtto'smi dhārmikeṇa mahātmanā || 8 ||
+51,9,ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखा जनाः । अहो धिगिति निःश्वस्य हा रामेति च चुक्रुशुः ॥ ९ ॥,te tīrṇā iti vijñāya bāṣpapūrṇamukhā janāḥ | aho dhigiti niḥśvasya hā rāmeti ca cukruśuḥ || 9 ||
+51,10,शुश्राव च वचस्तेषां वृन्दं वृन्दं च तिष्ठताम् । हताः स्म खलु ये नेह पश्याम इति राघवम् ॥ १० ॥,śuśrāva ca vacasteṣāṃ vṛndaṃ vṛndaṃ ca tiṣṭhatām | hatāḥ sma khalu ye neha paśyāma iti rāghavam || 10 ||
+51,11,दानयज्ञविवाहेषु समाजेषु महत्सु च । न द्रक्ष्यामः पुनर्जातु धार्मिकं राममन्तरा ॥ ११ ॥,dānayajñavivāheṣu samājeṣu mahatsu ca | na drakṣyāmaḥ punarjātu dhārmikaṃ rāmamantarā || 11 ||
+51,12,किं समर्थं जनस्यास्य किं प्रियं किं सुखावहम् । इति रामेण नगरं पितृवत् परिपालितम् ॥ १२ ॥,kiṃ samarthaṃ janasyāsya kiṃ priyaṃ kiṃ sukhāvaham | iti rāmeṇa nagaraṃ pitṛvat paripālitam || 12 ||
+51,13,वातायनगतानां च स्त्रीणामन्वन्तरापणम् । रामशोकाभितप्तानां शुश्राव परिदेवनम् ॥ १३ ॥,vātāyanagatānāṃ ca strīṇāmanvantarāpaṇam | rāmaśokābhitaptānāṃ śuśrāva paridevanam || 13 ||
+51,14,स राजमार्गमध्येन सुमन्त्रः पिहिताननः । यत्र राजा दशरथस्तदेवोपययौ गृहम् ॥ १४ ॥,sa rājamārgamadhyena sumantraḥ pihitānanaḥ | yatra rājā daśarathastadevopayayau gṛham || 14 ||
+51,15,सो ऽवतीर्य रथाच्छीघ्रं राजवेश्म प्रविश्य च । कक्ष्याः सप्ताभिचक्राम महाजनसमाकुलाः ॥ १५ ॥,so'vatīrya rathācchīghraṃ rājaveśma praviśya ca | kakṣyāḥ saptābhicakrāma mahājanasamākulāḥ || 15 ||
+51,16,ततो दशरथस्त्रीणां प्रासादेभ्यस्ततस्ततः । रामशोकाभितप्तानां मन्दं शुश्राव जल्पितम् ॥ १६ ॥,tato daśarathastrīṇāṃ prāsādebhyastatastataḥ | rāmaśokābhitaptānāṃ mandaṃ śuśrāva jalpitam || 16 ||
+51,17,सह रामेण निर्यातो विना राममिहागतः । सूतः किं नाम कौसल्यां शोचन्तीं प्रतिवक्ष्यति ॥ १७ ॥,saha rāmeṇa niryāto vinā rāmamihāgataḥ | sūtaḥ kiṃ nāma kausalyāṃ śocantīṃ prativakṣyati || 17 ||
+51,18,यथा च मन्ये दुर्जीवमेवं न सुकरं ध्रुवम् । आच्छिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति ॥ १८ ॥,yathā ca manye durjīvamevaṃ na sukaraṃ dhruvam | ācchidya putre niryāte kausalyā yatra jīvati || 18 ||
+51,19,सत्य रूपं तु तद्वाक्यं राज्ञः स्त्रीणां निशामयन् । प्रदीप्तमिव शोकेन व��वेश सहसा गृहम् ॥ १९ ॥,satya rūpaṃ tu tadvākyaṃ rājñaḥ strīṇāṃ niśāmayan | pradīptamiva śokena viveśa sahasā gṛham || 19 ||
+51,20,स प्रविश्याष्टमीं कक्ष्यां राजानं दीनमातुलम् । पुत्रशोकपरिद्यूनमपश्यत् पाण्डरे गृहे ॥ २० ॥,sa praviśyāṣṭamīṃ kakṣyāṃ rājānaṃ dīnamātulam | putraśokaparidyūnamapaśyat pāṇḍare gṛhe || 20 ||
+51,21,अभिगम्य तमासीनं नरेन्द्रमभिवाद्य च । सुमन्त्रो रामवचनं यथोक्तं प्रत्यवेदयत् ॥ २१ ॥,abhigamya tamāsīnaṃ narendramabhivādya ca | sumantro rāmavacanaṃ yathoktaṃ pratyavedayat || 21 ||
+51,22,स तूष्णीमेव तच्छ्रुत्वा राजा विभ्रान्त चेतनः । मूर्छितो न्यपतद्भूमौ रामशोकाभिपीडितः ॥ २२ ॥,sa tūṣṇīmeva tacchrutvā rājā vibhrānta cetanaḥ | mūrchito nyapatadbhūmau rāmaśokābhipīḍitaḥ || 22 ||
+51,23,ततो ऽन्तःपुरमाविद्धं मूर्छिते पृथिवीपतौ । उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतिते क्षितौ ॥ २३ ॥,tato'ntaḥpuramāviddhaṃ mūrchite pṛthivīpatau | uddhṛtya bāhū cukrośa nṛpatau patite kṣitau || 23 ||
+51,24,सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितं पतिम् । उत्थापयामास तदा वचनं चेदमब्रवीत् ॥ २४ ॥,sumitrayā tu sahitā kausalyā patitaṃ patim | utthāpayāmāsa tadā vacanaṃ cedamabravīt || 24 ||
+51,25,इमं तस्य महाभाग दूतं दुष्करकारिणः । वनवासादनुप्राप्तं कस्मान्न प्रतिभाषसे ॥ २५ ॥,imaṃ tasya mahābhāga dūtaṃ duṣkarakāriṇaḥ | vanavāsādanuprāptaṃ kasmānna pratibhāṣase || 25 ||
+51,26,अद्येममनयं कृत्वा व्यपत्रपसि राघव । उत्तिष्ठ सुकृतं ते ऽस्तु शोके न स्यात् सहायता ॥ २६ ॥,adyemamanayaṃ kṛtvā vyapatrapasi rāghava | uttiṣṭha sukṛtaṃ te'stu śoke na syāt sahāyatā || 26 ||
+51,27,देव यस्या भयाद् रामं नानुपृच्छसि सारथिम् । नेह तिष्ठति कैकेयी विश्रब्धं प्रतिभाष्यताम् ॥ २७ ॥,deva yasyā bhayād rāmaṃ nānupṛcchasi sārathim | neha tiṣṭhati kaikeyī viśrabdhaṃ pratibhāṣyatām || 27 ||
+51,28,सा तथोक्त्वा महाराजं कौसल्या शोकलालसा । धरण्यां निपपाताशु बाष्पविप्लुतभाषिणी ॥ २८ ॥,sā tathoktvā mahārājaṃ kausalyā śokalālasā | dharaṇyāṃ nipapātāśu bāṣpaviplutabhāṣiṇī || 28 ||
+51,29,एवं विलपतीं दृष्ट्वा कौसल्यां पतितां भुवि । पतिं चावेक्ष्य ताः सर्वाः सस्वरं रुरुदुः स्त्रियः ॥ २९ ॥,evaṃ vilapatīṃ dṛṣṭvā kausalyāṃ patitāṃ bhuvi | patiṃ cāvekṣya tāḥ sarvāḥ sasvaraṃ ruruduḥ striyaḥ || 29 ||
+51,30,ततस्तमन्तःपुरनादमुत्थितं समीक्ष्य वृद्धास्तरुणाश्च मानवाः । स्त्रियश्च सर्वा रुरुदुः समन्ततः पुरं तदासीत् पुनरेव संकुलम् ॥ ३० ॥,tatastamantaḥpuranādamutthitaṃ samīkṣya vṛddhāstaruṇāśca mānavāḥ | striyaśca sarvā ruruduḥ samantataḥ puraṃ tadāsīt punareva saṃkulam || 30 ||
+52,1,प्रत्याश्वस्तो यदा राजा मोहात् प्रत्यागतः पुनः । अथाजुहाव तं सूतं रामवृत्तान्तकारणात् ॥ १ ॥,pratyāśvasto yadā rājā mohāt pratyāgataḥ punaḥ | athājuhāva taṃ sūtaṃ rāmavṛttāntakāraṇāt || 1 ||
+52,2,वृद्धं परमसंतप्तं नवग्रहमिव द्विपम् । विनिःश्वसन्तं ध्यायन्तमस्वस्थमिव कुञ्जरम् ॥ २ ॥,vṛddhaṃ paramasaṃtaptaṃ navagrahamiva dvipam | viniḥśvasantaṃ dhyāyantamasvasthamiva kuñjaram || 2 ||
+52,3,राजा तु रजसा सूतं ध्वस्ताङ्गं समुपस्थितम् । अश्रुपूर्णमुखं दीनमुवाच परमार्तवत् ॥ ३ ॥,rājā tu rajasā sūtaṃ dhvastāṅgaṃ samupasthitam | aśrupūrṇamukhaṃ dīnamuvāca paramārtavat || 3 ||
+52,4,क्व नु वत्स्यति धर्मात्मा वृक्षमूलमुपाश्रितः । सो ऽत्यन्तसुखितः सूत किमशिष्यति राघवः । भूमिपालात्मजो भूमौ शेते कथमनाथवत् ॥ ४ ॥,kva nu vatsyati dharmātmā vṛkṣamūlamupāśritaḥ | so'tyantasukhitaḥ sūta kimaśiṣyati rāghavaḥ | bhūmipālātmajo bhūmau śete kathamanāthavat || 4 ||
+52,5,यं यान्तमनुयान्ति स्म पदाति रथकुञ्जराः । स वत्स्यति कथं रामो विजनं वनमाश्रितः ॥ ५ ॥,yaṃ yāntamanuyānti sma padāti rathakuñjarāḥ | sa vatsyati kathaṃ rāmo vijanaṃ vanamāśritaḥ || 5 ||
+52,6,व्यालैर्मृगैराचरितं कृष्णसर्पनिषेवितम् । कथं कुमारौ वैदेह्या सार्धं वनमुपस्थितौ ॥ ६ ॥,vyālairmṛgairācaritaṃ kṛṣṇasarpaniṣevitam | kathaṃ kumārau vaidehyā sārdhaṃ vanamupasthitau || 6 ||
+52,7,सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया । राजपुत्रौ कथं पादैरवरुह्य रथाद्गतौ ॥ ७ ॥,sukumāryā tapasvinyā sumantra saha sītayā | rājaputrau kathaṃ pādairavaruhya rathādgatau || 7 ||
+52,8,सिद्धार्थः खलु सूत त्वं येन दृष्टौ ममात्मजौ । वनान्तं प्रविशन्तौ तावश्विनाविव मन्दरम् ॥ ८ ॥,siddhārthaḥ khalu sūta tvaṃ yena dṛṣṭau mamātmajau | vanāntaṃ praviśantau tāvaśvināviva mandaram || 8 ||
+52,9,किमुवाच वचो रामः किमुवाच च लक्ष्मणः । सुमन्त्र वनमासाद्य किमुवाच च मैथिली । आसितं शयितं भुक्तं सूत रामस्य कीर्तय ॥ ९ ॥,kimuvāca vaco rāmaḥ kimuvāca ca lakṣmaṇaḥ | sumantra vanamāsādya kimuvāca ca maithilī | āsitaṃ śayitaṃ bhuktaṃ sūta rāmasya kīrtaya || 9 ||
+52,10,इति सूतो नरेन्द्रेण चोदितः सज्जमानया । उवाच वाचा राजानं सबाष्पपरिरब्धया ॥ १० ॥,iti sūto narendreṇa coditaḥ sajjamānayā | uvāca vācā rājānaṃ sabāṣpaparirabdhayā || 10 ||
+52,11,अब्रवीन्मां महाराज धर्ममेवानुपालयन् । अञ्जलिं राघवः कृत्वा शिरसाभिप्रणम्य च ॥ ११ ॥,abravīnmāṃ mahārāja dharmamevānupālayan | añjaliṃ rāghavaḥ kṛtvā śirasābhipraṇamya ca || 11 ||
+52,12,सूत मद्वचनात्तस्य तातस्य विदितात्मनः । शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः ॥ १२ ॥,sūta madvacanāttasya tātasya viditātmanaḥ | śirasā vandanīyasya vandyau pādau mahātmanaḥ || 12 ||
+52,13,सर्वमन्तःपुरं वाच्यं सूत मद्वचनात्त्वया । आरोग्यमविशेषेण यथार्हं चाभिवादनम् ॥ १३ ॥,sarvamantaḥpuraṃ vācyaṃ sūta madvacanāttvayā | ārogyamaviśeṣeṇa yathārhaṃ cābhivādanam || 13 ||
+52,14,माता च मम कौसल्या कुशलं चाभिवादनम् । देवि देवस्य पादौ च देववत् परिपालय ॥ १४ ॥,mātā ca mama kausalyā kuśalaṃ cābhivādanam | devi devasya pādau ca devavat paripālaya || 14 ||
+52,15,भरतः कुशलं वाच्यो वाच्यो मद्वचनेन च । सर्वास्वेव यथान्यायं वृत्तिं वर्तस्व मातृषु ॥ १५ ॥,bharataḥ kuśalaṃ vācyo vācyo madvacanena ca | sarvāsveva yathānyāyaṃ vṛttiṃ vartasva mātṛṣu || 15 ||
+52,16,वक्तव्यश्च महाबाहुरिक्ष्वाकुकुलनन्दनः । पितरं यौवराज्यस्थो राज्यस्थमनुपालय ॥ १६ ॥,vaktavyaśca mahābāhurikṣvākukulanandanaḥ | pitaraṃ yauvarājyastho rājyasthamanupālaya || 16 ||
+52,17,इत्येवं मां महाराज ब्रुवन्नेव महायशाः । रामो राजीवताम्राक्षो भृशमश्रूण्यवर्तयत् ॥ १७ ॥,ityevaṃ māṃ mahārāja bruvanneva mahāyaśāḥ | rāmo rājīvatāmrākṣo bhṛśamaśrūṇyavartayat || 17 ||
+52,18,लक्ष्मणस्तु सुसंक्रुद्धो निःश्वसन् वाक्यमब्रवीत् । केनायमपराधेन राजपुत्रो विवासितः ॥ १८ ॥,lakṣmaṇastu susaṃkruddho niḥśvasan vākyamabravīt | kenāyamaparādhena rājaputro vivāsitaḥ || 18 ||
+52,19,यदि प्रव्राजितो रामो लोभकारणकारितम् । वरदाननिमित्तं वा सर्वथा दुष्कृतं कृतम् । रामस्य तु परित्यागे न हेतुमुपलक्षये ॥ १९ ॥,yadi pravrājito rāmo lobhakāraṇakāritam | varadānanimittaṃ vā sarvathā duṣkṛtaṃ kṛtam | rāmasya tu parityāge na hetumupalakṣaye || 19 ||
+52,20,असमीक्ष्य समारब्धं विरुद्धं बुद्धिलाघवात् । जनयिष्यति संक्रोशं राघवस्य विवासनम् ॥ २० ॥,asamīkṣya samārabdhaṃ viruddhaṃ buddhilāghavāt | janayiṣyati saṃkrośaṃ rāghavasya vivāsanam || 20 ||
+52,21,अहं तावन्महाराजे पितृत्वं नोपलक्षये । भ्राता भर्ता च बन्धुश्च पिता च मम राघवः ॥ २१ ॥,ahaṃ tāvanmahārāje pitṛtvaṃ nopalakṣaye | bhrātā bhartā ca bandhuśca pitā ca mama rāghavaḥ || 21 ||
+52,22,सर्वलोकप्रियं त्यक्त्वा सर्वलोकहिते रतम् । सर्वलोको ऽनुरज्येत कथं त्वानेन कर्मणा ॥ २२ ॥,sarvalokapriyaṃ tyaktvā sarvalokahite ratam | sarvaloko'nurajyeta kathaṃ tvānena karmaṇā || 22 ||
+52,23,जानकी तु महाराज निःश्वसन्ती तपस्विनी । भूतोपहतचित्तेव विष्ठिता वृष्मृता स्थिता ॥ २३ ॥,jānakī tu mahārāja niḥśvasantī tapasvinī | bhūtopahatacitteva viṣṭhitā vṛṣmṛtā sthitā || 23 ||
+52,24,अदृष्टपूर्वव्यसना राजपुत्री यशस्विनी । तेन दुःखेन रुदती नैव मां किं चिदब्रवीत् ॥ २४ ॥,adṛṣṭapūrvavyasanā rājaputrī yaśasvinī | tena duḥkhena rudatī naiva māṃ kiṃ cidabravīt || 24 ||
+52,25,उद्वीक्षमाणा भर्तारं मुखेन परिशुष्यता । मुमोच सहसा बाष्पं मां प्रयान्तमुदीक्ष्य सा ॥ २५ ॥,udvīkṣamāṇā bhartāraṃ mukhena pariśuṣyatā | mumoca sahasā bāṣpaṃ māṃ prayāntamudīkṣya sā || 25 ||
+52,26,तथैव रामो ऽश्रुमुखः कृताञ्जलिः स्थितो ऽभवल् लक्ष्मणबाहुपालितः । तथैव सीता रुदती तपस्विनी निरीक्षते राजरथं तथैव माम् ॥ २६ ॥,tathaiva rāmo'śrumukhaḥ kṛtāñjaliḥ sthito'bhaval lakṣmaṇabāhupālitaḥ | tathaiva sītā rudatī tapasvinī nirīkṣate rājarathaṃ tathaiva mām || 26 ||
+53,1,मम त्वश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि । उष्णमश्रु विमुञ्चन्तो रामे संप्रस्थिते वनम् ॥ १ ॥,mama tvaśvā nivṛttasya na prāvartanta vartmani | uṣṇamaśru vimuñcanto rāme saṃprasthite vanam || 1 ||
+53,2,उभाभ्यां राजपुत्राभ्यामथ कृत्वाहमज्ञलिम् । प्रस्थितो रथमास्थाय तद्दुःखमपि धारयन् ॥ २ ॥,ubhābhyāṃ rājaputrābhyāmatha kṛtvāhamajñalim | prasthito rathamāsthāya tadduḥkhamapi dhārayan || 2 ||
+53,3,गुहेव सार्धं तत्रैव स्थितो ऽस्मि दिवसान्बहून् । आशया यदि मां रामः पुनः शब्दापयेदिति ॥ ३ ॥,guheva sārdhaṃ tatraiva sthito'smi divasānbahūn | āśayā yadi māṃ rāmaḥ punaḥ śabdāpayediti || 3 ||
+53,4,विषये ते महाराज रामव्यसनकर्शिताः । अपि वृक्षाः परिम्लानः सपुष्पाङ्कुरकोरकाः ॥ ४ ॥,viṣaye te mahārāja rāmavyasanakarśitāḥ | api vṛkṣāḥ parimlānaḥ sapuṣpāṅkurakorakāḥ || 4 ||
+53,5,न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्याला न प्रसरन्ति च । रामशोकाभिभूतं तन्निष्कूजमभवद्वनम् ॥ ५ ॥,na ca sarpanti sattvāni vyālā na prasaranti ca | rāmaśokābhibhūtaṃ tanniṣkūjamabhavadvanam || 5 ||
+53,6,लीनपुष्करपत्राश्च नरेन्द्र कलुषोदकाः । संतप्तपद्माः पद्मिन्यो लीनमीनविहंगमाः ॥ ६ ॥,līnapuṣkarapatrāśca narendra kaluṣodakāḥ | saṃtaptapadmāḥ padminyo līnamīnavihaṃgamāḥ || 6 ||
+53,7,जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च । नाद्य भान्त्यल्पगन्धीनि फलानि च यथा पुरम् ॥ ७ ॥,jalajāni ca puṣpāṇi mālyāni sthalajāni ca | nādya bhāntyalpagandhīni phalāni ca yathā puram || 7 ||
+53,8,प्रविशन्तमयोध्यां मां न कश्चिदभिनन्दति । नरा राममपश्यन्तो निःश्वसन्ति मुहुर्मुहुः ॥ ८ ॥,praviśantamayodhyāṃ māṃ na kaścidabhinandati | narā rāmamapaśyanto niḥśvasanti muhurmuhuḥ || 8 ||
+53,9,हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्य रथमागतम् । हाहाकारकृता नार्यो रामादर्शनकर्शिताः ॥ ९ ॥,harmyairvimānaiḥ prāsādairavekṣya rathamāgatam | hāhākārakṛtā nāryo rāmādarśanakarśitāḥ || 9 ||
+53,10,आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः । अन्योन्यमभिवीक्षन्ते व्यक्तमार्ततराः स्त्रियः ॥ १० ॥,āyatairvimalairnetrairaśruvegapariplutaiḥ | anyonyamabhivīkṣante vyaktamārtatarāḥ striyaḥ || 10 ||
+53,11,नामित्राणां न मित्राणामुदासीनजनस्य च । अहमार्ततया कं चिद्विशेषं नोपलक्षये ॥ ११ ॥,nāmitrāṇāṃ na mitrāṇāmudāsīnajanasya ca | ahamārtatayā kaṃ cidviśeṣaṃ nopalakṣaye || 11 ||
+53,12,अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरंगमा । आर्तस्वरपरिम्लाना विनिःश्वसितनिःस्वना ॥ १२ ॥,aprahṛṣṭamanuṣyā ca dīnanāgaturaṃgamā | ārtasvaraparimlānā viniḥśvasitaniḥsvanā || 12 ||
+53,13,निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुला । कौसल्या पुत्र हीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा ॥ १३ ॥,nirānandā mahārāja rāmapravrājanātulā | kausalyā putra hīneva ayodhyā pratibhāti mā || 13 ||
+53,14,सूतस्य वचनं श्रुत्वा वाचा परमदीनया । बाष्पोपहतया राजा तं सूतमिदमब्रवीत् ॥ १४ ॥,sūtasya vacanaṃ śrutvā vācā paramadīnayā | bāṣpopahatayā rājā taṃ sūtamidamabravīt || 14 ||
+53,15,कैकेय्या विनियुक्तेन पापाभिजनभावया । मया न मन्त्रकुशलैर्वृद्धैः सह समर्थितम् ॥ १५ ॥,kaikeyyā viniyuktena pāpābhijanabhāvayā | mayā na mantrakuśalairvṛddhaiḥ saha samarthitam || 15 ||
+53,16,न सुहृद्भिर्न चामात्यैर्मन्त्रयित्वा न नैगमैः । मयायमर्थः संमोहात् स्त्रीहेतोः सहसा कृतः ॥ १६ ॥,na suhṛdbhirna cāmātyairmantrayitvā na naigamaiḥ | mayāyamarthaḥ saṃmohāt strīhetoḥ sahasā kṛtaḥ || 16 ||
+53,17,भवितव्यतया नूनमिदं वा व्यसनं महत् । कुलस्यास्य विनाशाय प्राप्तं सूत यदृच्छया ॥ १७ ॥,bhavitavyatayā nūnamidaṃ vā vyasanaṃ mahat | kulasyāsya vināśāya prāptaṃ sūta yadṛcchayā || 17 ||
+53,18,सूत यद्यस्ति ते किं चिन्मयापि सुकृतं कृतम् । त्वं प्रापयाशु मां रामं प्राणाः संत्वरयन्ति माम् ॥ १८ ॥,sūta yadyasti te kiṃ cinmayāpi sukṛtaṃ kṛtam | tvaṃ prāpayāśu māṃ rāmaṃ prāṇāḥ saṃtvarayanti mām || 18 ||
+53,19,यद् यद् यापि ममैवाज्ञा निवर्तयतु राघवम् । न शक्ष्यामि विना राम मुहूर्तमपि जीवितुम् ॥ १९ ॥,yad yad yāpi mamaivājñā nivartayatu rāghavam | na śakṣyāmi vinā rāma muhūrtamapi jīvitum || 19 ||
+53,20,अथ वापि महाबाहुर्गतो दूरं भविष्यति । मामेव रथमारोप्य शीघ्रं रामाय दर्शय ॥ २० ॥,atha vāpi mahābāhurgato dūraṃ bhaviṣyati | māmeva rathamāropya śīghraṃ rāmāya darśaya || 20 ||
+53,21,वृत्तदंष्ट्रो महेष्वासः क्वासौ लक्ष्मणपूर्वजः । यदि जीवामि साध्वेनं पश्येयं सह सीतया ॥ २१ ॥,vṛttadaṃṣṭro maheṣvāsaḥ kvāsau lakṣmaṇapūrvajaḥ | yadi jīvāmi sādhvenaṃ paśyeyaṃ saha sītayā || 21 ||
+53,22,लोहिताक्षं महाबाहुमामुक्तमणिकुण्डलम् । रामं यदि न पश्यामि गमिष्यामि यमक्षयम् ॥ २२ ॥,lohitākṣaṃ mahābāhumāmuktamaṇikuṇḍalam | rāmaṃ yadi na paśyāmi gamiṣyāmi yamakṣayam || 22 ||
+53,23,अतो नु किं दुःखतरं यो ऽहमिक्ष्वाकुनन्दनम् । इमामवस्थामापन्नो नेह पश्यामि राघवम् ॥ २३ ॥,ato nu kiṃ duḥkhataraṃ yo'hamikṣvākunandanam | imāmavasthāmāpanno neha paśyāmi rāghavam || 23 ||
+53,24,हा राम रामानुज हा हा वैदेहि तपस्विनी । न मां जानीत दुःखेन म्रियमाणमनाथवत् । दुस्तरो जीवता देवि मयायं शोकसागरः ॥ २४ ॥,hā rāma rāmānuja hā hā vaidehi tapasvinī | na māṃ jānīta duḥkhena mriyamāṇamanāthavat | dustaro jīvatā devi mayāyaṃ śokasāgaraḥ || 24 ||
+53,25,अशोभनं यो ऽहमिहाद्य राघवं दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम् । इतीव राजा विलपन्महायशाः पपात तूर्णं शयने स मूर्छितः ॥ २५ ॥,aśobhanaṃ yo'hamihādya rāghavaṃ didṛkṣamāṇo na labhe salakṣmaṇam | itīva rājā vilapanmahāyaśāḥ papāta tūrṇaṃ śayane sa mūrchitaḥ || 25 ||
+53,26,इति विलपति पार्थिवे प्रनष्टे करुणतरं द्विगुणं च रामहेतोः । वचनमनुनिशम्य तस्य देवी भयमगमत् पुनरेव राममाता ॥ २६ ॥,iti vilapati pārthive pranaṣṭe karuṇataraṃ dviguṇaṃ ca rāmahetoḥ | vacanamanuniśamya tasya devī bhayamagamat punareva rāmamātā || 26 ||
+54,1,ततो भूतोपसृष्टेव वेपमाना पुनः पुनः । धरण्यां गतसत्त्वेव कौसल्या सूतमब्रवीत् ॥ १ ॥,tato bhūtopasṛṣṭeva vepamānā punaḥ punaḥ | dharaṇyāṃ gatasattveva kausalyā sūtamabravīt || 1 ||
+54,2,नय मां यत्र काकुत्स्थः सीता यत्र च लक्ष्मणः । तान् विना क्षणमप्यत्र जीवितुं नोत्सहे ह्यहम् ॥ २ ॥,naya māṃ yatra kākutsthaḥ sītā yatra ca lakṣmaṇaḥ | tān vinā kṣaṇamapyatra jīvituṃ notsahe hyaham || 2 ||
+54,3,निवर्तय रथं शीघ्रं दण्डकान्नय मामपि । अथ तान्नानुगच्छामि गमिष्यामि यमक्षयम् ॥ ३ ॥,nivartaya rathaṃ śīghraṃ daṇḍakānnaya māmapi | atha tānnānugacchāmi gamiṣyāmi yamakṣayam || 3 ||
+54,4,बाष्पवेगौपहतया स वाचा सज्जमानया । इदमाश्वासयन्देवीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ ४ ॥,bāṣpavegaupahatayā sa vācā sajjamānayā | idamāśvāsayandevīṃ sūtaḥ prāñjalirabravīt || 4 ||
+54,5,त्यज शोकं च मोहं च संभ्रमं दुःखजं तथा । व्यवधूय च संतापं वने वत्स्यति राघवः ॥ ५ ॥,tyaja śokaṃ ca mohaṃ ca saṃbhramaṃ duḥkhajaṃ tathā | vyavadhūya ca saṃtāpaṃ vane vatsyati rāghavaḥ || 5 ||
+54,6,लक्ष्मणश्चापि रामस्य पादौ परिचरन् वने । आराधयति धर्मज्ञः परलोकं जितेन्द्रियः ॥ ६ ॥,lakṣmaṇaścāpi rāmasya pādau paricaran vane | ārādhayati dharmajñaḥ paralokaṃ jitendriyaḥ || 6 ||
+54,7,विजने ऽपि वने सीता वासं प्राप्य गृहेष्विव । विस्रम्भं लभते ऽभीता रामे संन्यस्त मानसा ॥ ७ ॥,vijane'pi vane sītā vāsaṃ prāpya gṛheṣviva | visrambhaṃ labhate'bhītā rāme saṃnyasta mānasā || 7 ||
+54,8,नास्या दैन्यं कृतं किं चित् सुसूक्ष्ममपि लक्षये । उचितेव प्रवासानां वैदेही प्रतिभाति मा ॥ ८ ॥,nāsyā dainyaṃ kṛtaṃ kiṃ cit susūkṣmamapi lakṣaye | uciteva pravāsānāṃ vaidehī pratibhāti mā || 8 ||
+54,9,नगरोपवनं गत्वा यथा स्म रमते पुरा । तथैव रमते सीता निर्जनेषु वनेष्वपि ॥ ९ ॥,nagaropavanaṃ gatvā yathā sma ramate purā | tathaiva ramate sītā nirjaneṣu vaneṣvapi || 9 ||
+54,10,बालेव रमते सीता बालचन्द्रनिभानना । रामा रामे ह्यदीनात्मा विजने ऽपि वने सती ॥ १० ॥,bāleva ramate sītā bālacandranibhānanā | rāmā rāme hyadīnātmā vijane'pi vane satī || 10 ||
+54,11,तद्गतं हृदयं ह्यस्यास्तदधीनं च जीवितम् । अयोध्यापि भवेत्तस्या राम हीना तथा वनम् ॥ ११ ॥,tadgataṃ hṛdayaṃ hyasyāstadadhīnaṃ ca jīvitam | ayodhyāpi bhavettasyā rāma hīnā tathā vanam || 11 ||
+54,12,पथि पृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च । गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान् विविधानपि ॥ १२ ॥,pathi pṛcchati vaidehī grāmāṃśca nagarāṇi ca | gatiṃ dṛṣṭvā nadīnāṃ ca pādapān vividhānapi || 12 ||
+54,13,अध्वना वात वेगेन संभ्रमेणातपेन च । न हि गच्छति वैदेह्याश्चन्द्रांशुसदृशी प्रभा ॥ १३ ॥,adhvanā vāta vegena saṃbhrameṇātapena ca | na hi gacchati vaidehyāścandrāṃśusadṛśī prabhā || 13 ||
+54,14,सदृशं शतपत्रस्य पूर्णचन्द्रोपमप्रभम् । वदनं तद्वदान्याया वैदेह्या न विकम्पते ॥ १४ ॥,sadṛśaṃ śatapatrasya pūrṇacandropamaprabham | vadanaṃ tadvadānyāyā vaidehyā na vikampate || 14 ||
+54,15,अलक्तरसरक्ताभावलक्तरसवर्जितौ । अद्यापि चरणौ तस्याः पद्मकोशसमप्रभौ ॥ १५ ॥,alaktarasaraktābhāvalaktarasavarjitau | adyāpi caraṇau tasyāḥ padmakośasamaprabhau || 15 ||
+54,16,नूपुरोद्घुष्टहेलेव खेलं गच्छति भामिनी । इदानीमपि वैदेही तद्रागा न्यस्तभूषणा ॥ १६ ॥,nūpurodghuṣṭaheleva khelaṃ gacchati bhāminī | idānīmapi vaidehī tadrāgā nyastabhūṣaṇā || 16 ||
+54,17,गजं वा वीक्ष्य सिंहं वा व्याघ्रं वा वनमाश्रिता । नाहारयति संत्रासं बाहू रामस्य संश्रिता ॥ १७ ॥,gajaṃ vā vīkṣya siṃhaṃ vā vyāghraṃ vā vanamāśritā | nāhārayati saṃtrāsaṃ bāhū rāmasya saṃśritā || 17 ||
+54,18,न शोच्यास्ते न चात्मा ते शोच्यो नापि जनाधिपः । इदं हि चरितं लोके प्रतिष्ठास्यति शाश्वतम् ॥ १८ ॥,na śocyāste na cātmā te śocyo nāpi janādhipaḥ | idaṃ hi caritaṃ loke pratiṣṭhāsyati śāśvatam || 18 ||
+54,19,विधूय शोकं परिहृष्टमानसा महर्षियाते पथि सुव्यवस्थिताः । वने रता वन्यफलाशनाः पितुः शुभां प्रतिज्ञां परिपालयन्ति ते ॥ १९ ॥,vidhūya śokaṃ parihṛṣṭamānasā maharṣiyāte pathi suvyavasthitāḥ | vane ratā vanyaphalāśanāḥ pituḥ ��ubhāṃ pratijñāṃ paripālayanti te || 19 ||
+54,20,तथापि सूतेन सुयुक्तवादिना निवार्यमाणा सुतशोककर्शिता । न चैव देवी विरराम कूजितात् प्रियेति पुत्रेति च राघवेति च ॥ २० ॥,tathāpi sūtena suyuktavādinā nivāryamāṇā sutaśokakarśitā | na caiva devī virarāma kūjitāt priyeti putreti ca rāghaveti ca || 20 ||
+55,1,वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे । कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥,vanaṃ gate dharmapare rāme ramayatāṃ vare | kausalyā rudatī svārtā bhartāramidamabravīt || 1 ||
+55,2,यद्यपित्रिषु लोकेषु प्रथितं ते मयद् यशः । सानुक्रोशो वदान्यश्च प्रियवादी च राघवः ॥ २ ॥,yadyapitriṣu lokeṣu prathitaṃ te mayad yaśaḥ | sānukrośo vadānyaśca priyavādī ca rāghavaḥ || 2 ||
+55,3,कथं नरवरश्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया । दुःखितौ सुखसंवृद्धौ वने दुःखं सहिष्यतः ॥ ३ ॥,kathaṃ naravaraśreṣṭha putrau tau saha sītayā | duḥkhitau sukhasaṃvṛddhau vane duḥkhaṃ sahiṣyataḥ || 3 ||
+55,4,सा नूनं तरुणी श्यामा सुकुमारी सुखोचिता । कथमुष्णं च शीतं च मैथिली प्रसहिष्यते ॥ ४ ॥,sā nūnaṃ taruṇī śyāmā sukumārī sukhocitā | kathamuṣṇaṃ ca śītaṃ ca maithilī prasahiṣyate || 4 ||
+55,5,भुक्त्वाशनं विशालाक्षी सूपदंशान्वितं शुभम् । वन्यं नैवारमाहारं कथं सीतोपभोक्ष्यते ॥ ५ ॥,bhuktvāśanaṃ viśālākṣī sūpadaṃśānvitaṃ śubham | vanyaṃ naivāramāhāraṃ kathaṃ sītopabhokṣyate || 5 ||
+55,6,गीतवादित्रनिर्घोषं श्रुत्वा शुभमनिन्दिता । कथं क्रव्यादसिंहानां शब्दं श्रोष्यत्यशोभनम् ॥ ६ ॥,gītavāditranirghoṣaṃ śrutvā śubhamaninditā | kathaṃ kravyādasiṃhānāṃ śabdaṃ śroṣyatyaśobhanam || 6 ||
+55,7,महेन्द्रध्वजसंकाशः क्व नु शेते महाभुजः । भुजं परिघसंकाशमुपधाय महाबलः ॥ ७ ॥,mahendradhvajasaṃkāśaḥ kva nu śete mahābhujaḥ | bhujaṃ parighasaṃkāśamupadhāya mahābalaḥ || 7 ||
+55,8,पद्मवर्णं सुकेशान्तं पद्मनिःश्वासमुत्तमम् । कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनं पुष्करेक्षणम् ॥ ८ ॥,padmavarṇaṃ sukeśāntaṃ padmaniḥśvāsamuttamam | kadā drakṣyāmi rāmasya vadanaṃ puṣkarekṣaṇam || 8 ||
+55,9,वज्रसारमयं नूनं हृदयं मे न संशयः । अपश्यन्त्या न तं यद्वै फलतीदं सहस्रधा ॥ ९ ॥,vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ me na saṃśayaḥ | apaśyantyā na taṃ yadvai phalatīdaṃ sahasradhā || 9 ||
+55,10,यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति । जह्याद् राज्यं च कोशं च भरतेनोपभोक्ष्यते ॥ १० ॥,yadi pañcadaśe varṣe rāghavaḥ punareṣyati | jahyād rājyaṃ ca kośaṃ ca bharatenopabhokṣyate || 10 ||
+55,11,एवं कनीयसा भ्रात्रा भुक्तं राज्यं विशां पते । भ्राता ज्येष्ठा वरिष्ठाश्च किमर्थं नावमंस्यते ॥ ११ ॥,evaṃ kanīyasā bhrātrā bhuktaṃ rājyaṃ viśāṃ pate | bhrātā jyeṣṭhā variṣṭhāśca kimarthaṃ nāvamaṃsyate || 11 ||
+55,12,न परेणाहृतं भक्ष्यं व्याघ्रः खादितुमिच्छति । एवमेव नरव्याघ्रः परलीढं न मंस्यते ॥ १२ ॥,na pareṇāhṛtaṃ bhakṣyaṃ vyāghraḥ khāditumicchati | evameva naravyāghraḥ paralīḍhaṃ na maṃsyate || 12 ||
+55,13,हविराज्यं पुरोडाशाः कुशा यूपाश्च खादिराः । नैतानि यातयामानि कुर्वन्ति पुनरध्वरे ॥ १३ ॥,havirājyaṃ puro��āśāḥ kuśā yūpāśca khādirāḥ | naitāni yātayāmāni kurvanti punaradhvare || 13 ||
+55,14,तथा ह्यात्तमिदं राज्यं हृतसारां सुरामिव । नाभिमन्तुमलं रामो नष्टसोममिवाध्वरम् ॥ १४ ॥,tathā hyāttamidaṃ rājyaṃ hṛtasārāṃ surāmiva | nābhimantumalaṃ rāmo naṣṭasomamivādhvaram || 14 ||
+55,15,नैवंविधमसत्कारं राघवो मर्षयिष्यति । बलवानिव शार्दूलो बालधेरभिमर्शनम् ॥ १५ ॥,naivaṃvidhamasatkāraṃ rāghavo marṣayiṣyati | balavāniva śārdūlo bāladherabhimarśanam || 15 ||
+55,16,स तादृशः सिंहबलो वृषभाक्षो नरर्षभः । स्वयमेव हतः पित्रा जलजेनात्मजो यथा ॥ १६ ॥,sa tādṛśaḥ siṃhabalo vṛṣabhākṣo nararṣabhaḥ | svayameva hataḥ pitrā jalajenātmajo yathā || 16 ||
+55,17,द्विजाति चरितो धर्मः शास्त्रदृष्टः सनातनः । यदि ते धर्मनिरते त्वया पुत्रे विवासिते ॥ १७ ॥,dvijāti carito dharmaḥ śāstradṛṣṭaḥ sanātanaḥ | yadi te dharmanirate tvayā putre vivāsite || 17 ||
+55,18,गतिरेवाक् पतिर्नार्या द्वितीया गतिरात्मजः । तृतीया ज्ञातयो राजंश्चतुर्थी नेह विद्यते ॥ १८ ॥,gatirevāk patirnāryā dvitīyā gatirātmajaḥ | tṛtīyā jñātayo rājaṃścaturthī neha vidyate || 18 ||
+55,19,तत्र त्वं चैव मे नास्ति रामश्च वनमाश्रितः । न वनं गन्तुमिच्छामि सर्वथा हि हता त्वया ॥ १९ ॥,tatra tvaṃ caiva me nāsti rāmaśca vanamāśritaḥ | na vanaṃ gantumicchāmi sarvathā hi hatā tvayā || 19 ||
+55,20,हतं त्वया राज्यमिदं सराष्ट्रं हतस्तथात्मा सह मन्त्रिभिश्च । हता सपुत्रास्मि हताश्च पौराः सुतश्च भार्या च तव प्रहृष्टौ ॥ २० ॥,hataṃ tvayā rājyamidaṃ sarāṣṭraṃ hatastathātmā saha mantribhiśca | hatā saputrāsmi hatāśca paurāḥ sutaśca bhāryā ca tava prahṛṣṭau || 20 ||
+55,21,इमां गिरं दारुणशब्दसंश्रितां निशम्य राजापि मुमोह दुःखितः । ततः स शोकं प्रविवेश पार्थिवः स्वदुष्कृतं चापि पुनस्तदास्मरत् ॥ २१ ॥,imāṃ giraṃ dāruṇaśabdasaṃśritāṃ niśamya rājāpi mumoha duḥkhitaḥ | tataḥ sa śokaṃ praviveśa pārthivaḥ svaduṣkṛtaṃ cāpi punastadāsmarat || 21 ||
+56,1,एवं तु क्रुद्धया राजा राममात्रा सशोकया । श्रावितः परुषं वाक्यं चिन्तयामास दुःखितः ॥ १ ॥,evaṃ tu kruddhayā rājā rāmamātrā saśokayā | śrāvitaḥ paruṣaṃ vākyaṃ cintayāmāsa duḥkhitaḥ || 1 ||
+56,2,तस्य चिन्तयमानस्य प्रत्यभात् कर्म दुष्कृतम् । यदनेन कृतं पूर्वमज्ञानाच्छब्दवेधिना ॥ २ ॥,tasya cintayamānasya pratyabhāt karma duṣkṛtam | yadanena kṛtaṃ pūrvamajñānācchabdavedhinā || 2 ||
+56,3,अमनास्तेन शोकेन रामशोकेन च प्रभुः । दह्यमानस्तु शोकाभ्यां कौसल्यामाह भूपतिः ॥ ३ ॥,amanāstena śokena rāmaśokena ca prabhuḥ | dahyamānastu śokābhyāṃ kausalyāmāha bhūpatiḥ || 3 ||
+56,4,प्रसादये त्वां कौसल्ये रचितो ऽयं मयाञ्जलिः । वत्सला चानृशंसा च त्वं हि नित्यं परेष्वपि ॥ ४ ॥,prasādaye tvāṃ kausalye racito'yaṃ mayāñjaliḥ | vatsalā cānṛśaṃsā ca tvaṃ hi nityaṃ pareṣvapi || 4 ||
+56,5,भर्ता तु खलु नारीणां गुणवान्निर्गुणो ऽपि वा । धर्मं विमृशमानानां प्रत्यक्षं देवि दैवतम् ॥ ५ ॥,bhartā tu khalu nārīṇāṃ guṇavānnirguṇo'pi vā | dharmaṃ vimṛśamānānāṃ pratyakṣaṃ devi daivatam || 5 ||
+56,6,सा त���वं धर्मपरा नित्यं दृष्टलोकपरावर । नार्हसे विप्रियं वक्तुं दुःखितापि सुदुःखितम् ॥ ६ ॥,sā tvaṃ dharmaparā nityaṃ dṛṣṭalokaparāvara | nārhase vipriyaṃ vaktuṃ duḥkhitāpi suduḥkhitam || 6 ||
+56,7,तद्वाक्यं करुणं राज्ञः श्रुत्वा दीनस्य भाषितम् । कौसल्या व्यसृजद्बाष्पं प्रणालीव नवोदकम् ॥ ७ ॥,tadvākyaṃ karuṇaṃ rājñaḥ śrutvā dīnasya bhāṣitam | kausalyā vyasṛjadbāṣpaṃ praṇālīva navodakam || 7 ||
+56,8,स मूद्र्ह्णि बद्ध्वा रुदती राज्ञः पद्ममिवाञ्जलिम् । संभ्रमादब्रवीत्त्रस्ता त्वरमाणाक्षरं वचः ॥ ८ ॥,sa mūdrhṇi baddhvā rudatī rājñaḥ padmamivāñjalim | saṃbhramādabravīttrastā tvaramāṇākṣaraṃ vacaḥ || 8 ||
+56,9,प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निततितास्मि ते । याचितास्मि हता देव हन्तव्याहं न हि त्वया ॥ ९ ॥,prasīda śirasā yāce bhūmau nitatitāsmi te | yācitāsmi hatā deva hantavyāhaṃ na hi tvayā || 9 ||
+56,10,नैषा हि सा स्त्री भवति श्लाघनीयेन धीमता । उभयोर्लोकयोर्वीर पत्या या संप्रसाद्यते ॥ १० ॥,naiṣā hi sā strī bhavati ślāghanīyena dhīmatā | ubhayorlokayorvīra patyā yā saṃprasādyate || 10 ||
+56,11,जानामि धर्मं धर्मज्ञ त्वां जाने सत्यवादिनम् । पुत्रशोकार्तया तत्तु मया किमपि भाषितम् ॥ ११ ॥,jānāmi dharmaṃ dharmajña tvāṃ jāne satyavādinam | putraśokārtayā tattu mayā kimapi bhāṣitam || 11 ||
+56,12,शोको नाशयते धैर्यं शोको नाशयते श्रुतम् । शोको नाशयते सर्वं नास्ति शोकसमो रिपुः ॥ १२ ॥,śoko nāśayate dhairyaṃ śoko nāśayate śrutam | śoko nāśayate sarvaṃ nāsti śokasamo ripuḥ || 12 ||
+56,13,शयमापतितः सोढुं प्रहरो रिपुहस्ततः । सोढुमापतितः शोकः सुसूक्ष्मो ऽपि न शक्यते ॥ १३ ॥,śayamāpatitaḥ soḍhuṃ praharo ripuhastataḥ | soḍhumāpatitaḥ śokaḥ susūkṣmo'pi na śakyate || 13 ||
+56,14,वनवासाय रामस्य पञ्चरात्रो ऽद्य गण्यते । यः शोकहतहर्षायाः पञ्चवर्षोपमो मम ॥ १४ ॥,vanavāsāya rāmasya pañcarātro'dya gaṇyate | yaḥ śokahataharṣāyāḥ pañcavarṣopamo mama || 14 ||
+56,15,तं हि चिन्तयमानायाः शोको ऽयं हृदि वर्धते । अदीनामिव वेगेन समुद्रसलिलं महत् ॥ १५ ॥,taṃ hi cintayamānāyāḥ śoko'yaṃ hṛdi vardhate | adīnāmiva vegena samudrasalilaṃ mahat || 15 ||
+56,16,एवं हि कथयन्त्यास्तु कौसल्यायाः शुभं वचः । मन्दरश्मिरभूत् सुर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ १६ ॥,evaṃ hi kathayantyāstu kausalyāyāḥ śubhaṃ vacaḥ | mandaraśmirabhūt suryo rajanī cābhyavartata || 16 ||
+56,17,अथ प्रह्लादितो वाक्यैर्देव्या कौसल्यया नृपः । शोकेन च समाक्रान्तो निद्राया वशमेयिवान् ॥ १७ ॥,atha prahlādito vākyairdevyā kausalyayā nṛpaḥ | śokena ca samākrānto nidrāyā vaśameyivān || 17 ||
+57,1,प्रतिबुद्धो मुहुर् तेन शोकोपहतचेतनः । अथ राजा दशरथः स चिन्तामभ्यपद्यत ॥ १ ॥,pratibuddho muhur tena śokopahatacetanaḥ | atha rājā daśarathaḥ sa cintāmabhyapadyata || 1 ||
+57,2,रामलक्ष्मणयोश्चैव विवासाद्वासवोपमम् । आविवेशोपसर्गस्तं तमः सूर्यमिवासुरम् ॥ २ ॥,rāmalakṣmaṇayoścaiva vivāsādvāsavopamam | āviveśopasargastaṃ tamaḥ sūryamivāsuram || 2 ||
+57,3,स राजा रजनीं षष्ठीं रामे प्रव्रजिते वनम् । अर्धर���त्रे दशरथः संस्मरन्दुष्कृतं कृतम् । कौसल्यां पुत्रशोकार्तामिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३ ॥,sa rājā rajanīṃ ṣaṣṭhīṃ rāme pravrajite vanam | ardharātre daśarathaḥ saṃsmaranduṣkṛtaṃ kṛtam | kausalyāṃ putraśokārtāmidaṃ vacanamabravīt || 3 ||
+57,4,यदाचरति कल्याणि शुभं वा यदि वाशुभम् । तदेव लभते भद्रे कर्ता कर्मजमात्मनः ॥ ४ ॥,yadācarati kalyāṇi śubhaṃ vā yadi vāśubham | tadeva labhate bhadre kartā karmajamātmanaḥ || 4 ||
+57,5,गुरु लाघवमर्थानामारम्भे कर्मणां फलम् । दोषं वा यो न जानाति स बाल इति होच्यते ॥ ५ ॥,guru lāghavamarthānāmārambhe karmaṇāṃ phalam | doṣaṃ vā yo na jānāti sa bāla iti hocyate || 5 ||
+57,6,कश्चिदाम्रवणं छित्त्वा पलाशांश्च निषिञ्चति । पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नुः स शोचति फलागमे ॥ ६ ॥,kaścidāmravaṇaṃ chittvā palāśāṃśca niṣiñcati | puṣpaṃ dṛṣṭvā phale gṛdhnuḥ sa śocati phalāgame || 6 ||
+57,7,सो ऽहमाम्रवणं छित्त्वा पलाशांश्च न्यषेचयम् । रामं फलागमे त्यक्त्वा पश्चाच्छोचामि दुर्मतिः ॥ ७ ॥,so'hamāmravaṇaṃ chittvā palāśāṃśca nyaṣecayam | rāmaṃ phalāgame tyaktvā paścācchocāmi durmatiḥ || 7 ||
+57,8,लब्धशब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता । कुमारः शब्दवेधीति मया पापमिदं कृतम् । तदिदं मे ऽनुसंप्राप्तं देवि दुःखं स्वयं कृतम् ॥ ८ ॥,labdhaśabdena kausalye kumāreṇa dhanuṣmatā | kumāraḥ śabdavedhīti mayā pāpamidaṃ kṛtam | tadidaṃ me'nusaṃprāptaṃ devi duḥkhaṃ svayaṃ kṛtam || 8 ||
+57,9,संमोहादिह बालेन यथा स्याद्भक्षितं विषम् । एवं ममाप्यविज्ञातं शब्दवेध्यमयं फलम् ॥ ९ ॥,saṃmohādiha bālena yathā syādbhakṣitaṃ viṣam | evaṃ mamāpyavijñātaṃ śabdavedhyamayaṃ phalam || 9 ||
+57,10,देव्यनूढा त्वमभवो युवराजो भवाम्यहम् । ततः प्रावृडनुप्राप्ता मदकामविवर्धिनी ॥ १० ॥,devyanūḍhā tvamabhavo yuvarājo bhavāmyaham | tataḥ prāvṛḍanuprāptā madakāmavivardhinī || 10 ||
+57,11,उपास्यहि रसान्भौमांस्तप्त्वा च जगदंशुभिः । परेताचरितां भीमां रविराविशते दिशम् ॥ ११ ॥,upāsyahi rasānbhaumāṃstaptvā ca jagadaṃśubhiḥ | paretācaritāṃ bhīmāṃ ravirāviśate diśam || 11 ||
+57,12,उष्णमन्तर्दधे सद्यः स्निग्धा ददृशिरे घनाः । ततो जहृषिरे सर्वे भेकसारङ्गबर्हिणः ॥ १२ ॥,uṣṇamantardadhe sadyaḥ snigdhā dadṛśire ghanāḥ | tato jahṛṣire sarve bhekasāraṅgabarhiṇaḥ || 12 ||
+57,13,पतितेनाम्भसा छन्नः पतमानेन चासकृत् । आबभौ मत्तसारङ्गस्तोयराशिरिवाचलः ॥ १३ ॥,patitenāmbhasā channaḥ patamānena cāsakṛt | ābabhau mattasāraṅgastoyarāśirivācalaḥ || 13 ||
+57,14,तस्मिन्नतिसुखे काले धनुष्मानिषुमान् रथी । व्यायाम कृतसंकल्पः सरयूमन्वगां नदीम् ॥ १४ ॥,tasminnatisukhe kāle dhanuṣmāniṣumān rathī | vyāyāma kṛtasaṃkalpaḥ sarayūmanvagāṃ nadīm || 14 ||
+57,15,निपाने महिषं रात्रौ गजं वाभ्यागतं नदीम् । अन्यं वा श्वापदं कं चिज्जिघांसुरजितेन्द्रियः ॥ १५ ॥,nipāne mahiṣaṃ rātrau gajaṃ vābhyāgataṃ nadīm | anyaṃ vā śvāpadaṃ kaṃ cijjighāṃsurajitendriyaḥ || 15 ||
+57,16,अथान्धकारे त्वश्रौषं जले कुम्भस्य पर्यतः । अचक्षुर्विषये घोषं वारणस्येव नर्दतः ॥ १�� ॥,athāndhakāre tvaśrauṣaṃ jale kumbhasya paryataḥ | acakṣurviṣaye ghoṣaṃ vāraṇasyeva nardataḥ || 16 ||
+57,17,ततो ऽहं शरमुद्धृत्य दीप्तमाशीविषोपमम् । अमुञ्चं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम् ॥ १७ ॥,tato'haṃ śaramuddhṛtya dīptamāśīviṣopamam | amuñcaṃ niśitaṃ bāṇamahamāśīviṣopamam || 17 ||
+57,18,तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासीद्वनौकसः । हा हेति पततस्तोये वागभूत्तत्र मानुषी । कथमस्मद्विधे शस्त्रं निपतेत्तु तपस्विनि ॥ १८ ॥,tatra vāguṣasi vyaktā prādurāsīdvanaukasaḥ | hā heti patatastoye vāgabhūttatra mānuṣī | kathamasmadvidhe śastraṃ nipatettu tapasvini || 18 ||
+57,19,प्रविविक्तां नदीं रात्राव् उदाहारो ऽहमागतः । इषुणाभिहतः केन कस्य वा किं कृतं मया ॥ १९ ॥,praviviktāṃ nadīṃ rātrāv udāhāro'hamāgataḥ | iṣuṇābhihataḥ kena kasya vā kiṃ kṛtaṃ mayā || 19 ||
+57,20,ऋषेर्हि न्यस्त दण्डस्य वने वन्येन जीवतः । कथं नु शस्त्रेण वधो मद्विधस्य विधीयते ॥ २० ॥,ṛṣerhi nyasta daṇḍasya vane vanyena jīvataḥ | kathaṃ nu śastreṇa vadho madvidhasya vidhīyate || 20 ||
+57,21,जटाभारधरस्यैव वल्कलाजिनवाससः । को वधेन ममार्थी स्यात् किं वास्यापकृतं मया ॥ २१ ॥,jaṭābhāradharasyaiva valkalājinavāsasaḥ | ko vadhena mamārthī syāt kiṃ vāsyāpakṛtaṃ mayā || 21 ||
+57,22,एवं निष्फलमारब्धं केवलानर्थसंहितम् । न कश्चित् साधु मन्येत यथैव गुरुतल्पगम् ॥ २२ ॥,evaṃ niṣphalamārabdhaṃ kevalānarthasaṃhitam | na kaścit sādhu manyeta yathaiva gurutalpagam || 22 ||
+57,23,नेमं तथानुशोचामि जीवितक्षयमात्मनः । मातरं पितरं चोभावनुशोचामि मद्विधे ॥ २३ ॥,nemaṃ tathānuśocāmi jīvitakṣayamātmanaḥ | mātaraṃ pitaraṃ cobhāvanuśocāmi madvidhe || 23 ||
+57,24,तदेतान्मिथुनं वृद्धं चिरकालभृतं मया । मयि पञ्चत्वमापन्ने कां वृत्तिं वर्तयिष्यति ॥ २४ ॥,tadetānmithunaṃ vṛddhaṃ cirakālabhṛtaṃ mayā | mayi pañcatvamāpanne kāṃ vṛttiṃ vartayiṣyati || 24 ||
+57,25,वृद्धौ च मातापितरावहं चैकेषुणा हतः । केन स्म निहताः सर्वे सुबालेनाकृतात्मना ॥ २५ ॥,vṛddhau ca mātāpitarāvahaṃ caikeṣuṇā hataḥ | kena sma nihatāḥ sarve subālenākṛtātmanā || 25 ||
+57,26,तं गिरं करुणां श्रुत्वा मम धर्मानुकाङ्क्षिणः । कराभ्यां सशरं चापं व्यथितस्यापतद्भुवि ॥ २६ ॥,taṃ giraṃ karuṇāṃ śrutvā mama dharmānukāṅkṣiṇaḥ | karābhyāṃ saśaraṃ cāpaṃ vyathitasyāpatadbhuvi || 26 ||
+57,27,तं देशमहमागम्य दीनसत्त्वः सुदुर्मनाः । अपश्यमिषुणा तीरे सरय्वास्तापसं हतम् ॥ २७ ॥,taṃ deśamahamāgamya dīnasattvaḥ sudurmanāḥ | apaśyamiṣuṇā tīre sarayvāstāpasaṃ hatam || 27 ||
+57,28,स मामुद्वीक्ष्य नेत्राभ्यां त्रस्तमस्वस्थचेतसं । इत्युवाच वचः क्रूरं दिधक्षन्निव तेजसा ॥ २८ ॥,sa māmudvīkṣya netrābhyāṃ trastamasvasthacetasaṃ | ityuvāca vacaḥ krūraṃ didhakṣanniva tejasā || 28 ||
+57,29,किं तवापकृतं राजन् वने निवसता मया । जिहीर्षुरम्भो गुर्वर्थं यदहं ताडितस्त्वया ॥ २९ ॥,kiṃ tavāpakṛtaṃ rājan vane nivasatā mayā | jihīrṣurambho gurvarthaṃ yadahaṃ tāḍitastvayā || 29 ||
+57,30,एकेन खलु बाणेन मर्मण्यभिहते मयि । द्वावन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च म��� ॥ ३० ॥,ekena khalu bāṇena marmaṇyabhihate mayi | dvāvandhau nihatau vṛddhau mātā janayitā ca me || 30 ||
+57,31,तौ नूनं दुर्बलावन्धौ मत्प्रतीक्षौ पिपासितौ । चिरमाशाकृतां तृष्णां कष्टां संधारयिष्यतः ॥ ३१ ॥,tau nūnaṃ durbalāvandhau matpratīkṣau pipāsitau | ciramāśākṛtāṃ tṛṣṇāṃ kaṣṭāṃ saṃdhārayiṣyataḥ || 31 ||
+57,32,न नूनं तपसो वास्ति फलयोगः श्रुतस्य वा । पिता यन्मां न जानाति शयानं पतितं भुवि ॥ ३२ ॥,na nūnaṃ tapaso vāsti phalayogaḥ śrutasya vā | pitā yanmāṃ na jānāti śayānaṃ patitaṃ bhuvi || 32 ||
+57,33,जानन्नपि च किं कुर्यादशक्तिरपरिक्रमः । भिद्यमानमिवाशक्तस्त्रातुमन्यो नगो नगम् ॥ ३३ ॥,jānannapi ca kiṃ kuryādaśaktiraparikramaḥ | bhidyamānamivāśaktastrātumanyo nago nagam || 33 ||
+57,34,पितुस्त्वमेव मे गत्वा शीघ्रमाचक्ष्व राघव । न त्वामनुदहेत् क्रुद्धो वनं वह्निरिवैधितः ॥ ३४ ॥,pitustvameva me gatvā śīghramācakṣva rāghava | na tvāmanudahet kruddho vanaṃ vahnirivaidhitaḥ || 34 ||
+57,35,इयमेकपदी राजन्यतो मे पितुराश्रमः । तं प्रसादय गत्वा त्वं न त्वां स कुपितः शपेत् ॥ ३५ ॥,iyamekapadī rājanyato me piturāśramaḥ | taṃ prasādaya gatvā tvaṃ na tvāṃ sa kupitaḥ śapet || 35 ||
+57,36,विशल्यं कुरु मां राजन्मर्म मे निशितः शरः । रुणद्धि मृदु सोत्सेधं तीरमम्बुरयो यथा ॥ ३६ ॥,viśalyaṃ kuru māṃ rājanmarma me niśitaḥ śaraḥ | ruṇaddhi mṛdu sotsedhaṃ tīramamburayo yathā || 36 ||
+57,37,न द्विजातिरहं राजन्मा भूत्ते मनसो व्यथा । शूद्रायामस्मि वैश्येन जातो जनपदाधिप ॥ ३७ ॥,na dvijātirahaṃ rājanmā bhūtte manaso vyathā | śūdrāyāmasmi vaiśyena jāto janapadādhipa || 37 ||
+57,38,इतीव वदतः कृच्छ्राद्बाणाभिहतमर्मणः । तस्य त्वानम्यमानस्य तं बाणमहमुद्धरम् ॥ ३८ ॥,itīva vadataḥ kṛcchrādbāṇābhihatamarmaṇaḥ | tasya tvānamyamānasya taṃ bāṇamahamuddharam || 38 ||
+57,39,जलार्द्रगात्रं तु विलप्य कृच्छान्मर्मव्रणं संततमुच्छसन्तम् । ततः सरय्वां तमहं शयानं समीक्ष्य भद्रे सुभृशं विषण्णः ॥ ३९ ॥,jalārdragātraṃ tu vilapya kṛcchānmarmavraṇaṃ saṃtatamucchasantam | tataḥ sarayvāṃ tamahaṃ śayānaṃ samīkṣya bhadre subhṛśaṃ viṣaṇṇaḥ || 39 ||
+58,1,तदज्ञानान्महत् पापं कृत्वा संकुलितेन्द्रियः । एकस्त्वचिन्तयं बुद्ध्या कथं नु सुकृतं भवेत् ॥ १ ॥,tadajñānānmahat pāpaṃ kṛtvā saṃkulitendriyaḥ | ekastvacintayaṃ buddhyā kathaṃ nu sukṛtaṃ bhavet || 1 ||
+58,2,ततस्तं घटमादय पूर्णं परमवारिणा । आश्रमं तमहं प्राप्य यथाख्यातपथं गतः ॥ २ ॥,tatastaṃ ghaṭamādaya pūrṇaṃ paramavāriṇā | āśramaṃ tamahaṃ prāpya yathākhyātapathaṃ gataḥ || 2 ||
+58,3,तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ । अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ ॥ ३ ॥,tatrāhaṃ durbalāvandhau vṛddhāvapariṇāyakau | apaśyaṃ tasya pitarau lūnapakṣāviva dvijau || 3 ||
+58,4,तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिक्रमौ । तामाशां मत्कृते हीनाव् उदासीनावनाथवत् ॥ ४ ॥,tannimittābhirāsīnau kathābhiraparikramau | tāmāśāṃ matkṛte hīnāv udāsīnāvanāthavat || 4 ||
+58,5,पदशब्दं तु मे श्रुत्वा मुनिर्वाक्यमभाषत । किं चिरायसि मे पुत्र पानीय��� क्षिप्रमानय ॥ ५ ॥,padaśabdaṃ tu me śrutvā munirvākyamabhāṣata | kiṃ cirāyasi me putra pānīyaṃ kṣipramānaya || 5 ||
+58,6,यन्निमित्तमिदं तात सलिले क्रीडितं त्वया । उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रमाश्रमम् ॥ ६ ॥,yannimittamidaṃ tāta salile krīḍitaṃ tvayā | utkaṇṭhitā te māteyaṃ praviśa kṣipramāśramam || 6 ||
+58,7,यद्व्यलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया । न तन्मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना ॥ ७ ॥,yadvyalīkaṃ kṛtaṃ putra mātrā te yadi vā mayā | na tanmanasi kartavyaṃ tvayā tāta tapasvinā || 7 ||
+58,8,त्वं गतिस्त्वगतीनां च चक्षुस्त्वं हीनचक्षुषाम् । समासक्तास्त्वयि प्राणाः किं चिन्नौ नाभिभाषसे ॥ ८ ॥,tvaṃ gatistvagatīnāṃ ca cakṣustvaṃ hīnacakṣuṣām | samāsaktāstvayi prāṇāḥ kiṃ cinnau nābhibhāṣase || 8 ||
+58,9,मुनिमव्यक्तया वाचा तमहं सज्जमानया । हीनव्यञ्जनया प्रेक्ष्य भीतो भीत इवाब्रुवम् ॥ ९ ॥,munimavyaktayā vācā tamahaṃ sajjamānayā | hīnavyañjanayā prekṣya bhīto bhīta ivābruvam || 9 ||
+58,10,मनसः कर्म चेष्टाभिरभिसंस्तभ्य वाग्बलम् । आचचक्षे त्वहं तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम् ॥ १० ॥,manasaḥ karma ceṣṭābhirabhisaṃstabhya vāgbalam | ācacakṣe tvahaṃ tasmai putravyasanajaṃ bhayam || 10 ||
+58,11,क्षत्रियो ऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः । सज्जनावमतं दुःखमिदं प्राप्तं स्वकर्मजम् ॥ ११ ॥,kṣatriyo'haṃ daśaratho nāhaṃ putro mahātmanaḥ | sajjanāvamataṃ duḥkhamidaṃ prāptaṃ svakarmajam || 11 ||
+58,12,भगवंश्चापहस्तो ऽहं सरयूतीरमागतः । जिघांसुः श्वापदं किं चिन्निपाने वागतं गजम् ॥ १२ ॥,bhagavaṃścāpahasto'haṃ sarayūtīramāgataḥ | jighāṃsuḥ śvāpadaṃ kiṃ cinnipāne vāgataṃ gajam || 12 ||
+58,13,तत्र श्रुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः । द्विपो ऽयमिति मत्वा हि बाणेनाभिहतो मया ॥ १३ ॥,tatra śruto mayā śabdo jale kumbhasya pūryataḥ | dvipo'yamiti matvā hi bāṇenābhihato mayā || 13 ||
+58,14,गत्वा नद्यास्ततस्तीरमपश्यमिषुणा हृदि । विनिर्भिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि तापसं ॥ १४ ॥,gatvā nadyāstatastīramapaśyamiṣuṇā hṛdi | vinirbhinnaṃ gataprāṇaṃ śayānaṃ bhuvi tāpasaṃ || 14 ||
+58,15,भगवञ् शब्दमालक्ष्य मया गजजिघांसुना । विसृष्टो ऽम्भसि नाराचस्तेन ते निहतः सुतः ॥ १५ ॥,bhagavañ śabdamālakṣya mayā gajajighāṃsunā | visṛṣṭo'mbhasi nārācastena te nihataḥ sutaḥ || 15 ||
+58,16,स चोद्धृतेन बाणेन तत्रैव स्वर्गमास्थितः । भगवन्ताव् उभौ शोचन्नन्धाविति विलप्य च ॥ १६ ॥,sa coddhṛtena bāṇena tatraiva svargamāsthitaḥ | bhagavantāv ubhau śocannandhāviti vilapya ca || 16 ||
+58,17,अज्ञानाद्भवतः पुत्रः सहसाभिहतो मया । शेषमेवंगते यत् स्यात्तत् प्रसीदतु मे मुनिः ॥ १७ ॥,ajñānādbhavataḥ putraḥ sahasābhihato mayā | śeṣamevaṃgate yat syāttat prasīdatu me muniḥ || 17 ||
+58,18,स तच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं निःश्वसञ् शोककर्शितः । मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम् ॥ १८ ॥,sa tacchrutvā vacaḥ krūraṃ niḥśvasañ śokakarśitaḥ | māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 18 ||
+58,19,यद्येतदशुभं कर्म न स्म मे कथयेः स्वयम् । फलेन्मूर्धा स्म ते राजन् सद्यः श��सहस्रधा ॥ १९ ॥,yadyetadaśubhaṃ karma na sma me kathayeḥ svayam | phalenmūrdhā sma te rājan sadyaḥ śatasahasradhā || 19 ||
+58,20,क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः । ज्ञानपूर्वं कृतः स्थानाच्च्यावयेदपि वज्रिणम् ॥ २० ॥,kṣatriyeṇa vadho rājan vānaprasthe viśeṣataḥ | jñānapūrvaṃ kṛtaḥ sthānāccyāvayedapi vajriṇam || 20 ||
+58,21,अज्ञानाद्धि कृतं यस्मादिदं तेनैव जीवसि । अपि ह्यद्य कुलं नस्याद् राघवाणां कुतो भवान् ॥ २१ ॥,ajñānāddhi kṛtaṃ yasmādidaṃ tenaiva jīvasi | api hyadya kulaṃ nasyād rāghavāṇāṃ kuto bhavān || 21 ||
+58,22,नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत । अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम् ॥ २२ ॥,naya nau nṛpa taṃ deśamiti māṃ cābhyabhāṣata | adya taṃ draṣṭumicchāvaḥ putraṃ paścimadarśanam || 22 ||
+58,23,रुधिरेणावसिताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससं । शयानं भुवि निःसंज्ञं धर्मराजवशं गतम् ॥ २३ ॥,rudhireṇāvasitāṅgaṃ prakīrṇājinavāsasaṃ | śayānaṃ bhuvi niḥsaṃjñaṃ dharmarājavaśaṃ gatam || 23 ||
+58,24,अथाहमेकस्तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ । अस्पर्शयमहं पुत्रं तं मुनिं सह भार्यया ॥ २४ ॥,athāhamekastaṃ deśaṃ nītvā tau bhṛśaduḥkhitau | asparśayamahaṃ putraṃ taṃ muniṃ saha bhāryayā || 24 ||
+58,25,तौ पुत्रमात्मनः स्पृष्ट्वा तमासाद्य तपस्विनौ । निपेततुः शरीरे ऽस्य पिता चास्येदमब्रवीत् ॥ २५ ॥,tau putramātmanaḥ spṛṣṭvā tamāsādya tapasvinau | nipetatuḥ śarīre'sya pitā cāsyedamabravīt || 25 ||
+58,26,न न्वहं ते प्रियः पुत्र मातरं पश्य धार्मिक । किं नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥ २६ ॥,na nvahaṃ te priyaḥ putra mātaraṃ paśya dhārmika | kiṃ nu nāliṅgase putra sukumāra vaco vada || 26 ||
+58,27,कस्य वापररात्रे ऽहं श्रोष्यामि हृदयंगमम् । अधीयानस्य मधुरं शास्त्रं वान्यद्विशेषतः ॥ २७ ॥,kasya vāpararātre'haṃ śroṣyāmi hṛdayaṃgamam | adhīyānasya madhuraṃ śāstraṃ vānyadviśeṣataḥ || 27 ||
+58,28,को मां संध्यामुपास्यैव स्नात्वा हुतहुताशनः । श्लाघयिष्यत्युपासीनः पुत्रशोकभयार्दितम् ॥ २८ ॥,ko māṃ saṃdhyāmupāsyaiva snātvā hutahutāśanaḥ | ślāghayiṣyatyupāsīnaḥ putraśokabhayārditam || 28 ||
+58,29,कन्दमूलफलं हृत्वा को मां प्रियमिवातिथिम् । भोजयिष्यत्यकर्मण्यमप्रग्रहमनायकम् ॥ २९ ॥,kandamūlaphalaṃ hṛtvā ko māṃ priyamivātithim | bhojayiṣyatyakarmaṇyamapragrahamanāyakam || 29 ||
+58,30,इमामन्धां च वृद्धां च मातरं ते तपस्विनीम् । कथं पुत्र भरिष्यामि कृपणां पुत्रगर्धिनीम् ॥ ३० ॥,imāmandhāṃ ca vṛddhāṃ ca mātaraṃ te tapasvinīm | kathaṃ putra bhariṣyāmi kṛpaṇāṃ putragardhinīm || 30 ||
+58,31,तिष्ठ मा मा गमः पुत्र यमस्य सदनं प्रति । श्वो मया सह गन्तासि जनन्या च समेधितः ॥ ३१ ॥,tiṣṭha mā mā gamaḥ putra yamasya sadanaṃ prati | śvo mayā saha gantāsi jananyā ca samedhitaḥ || 31 ||
+58,32,उभावपि च शोकार्तावनाथौ कृपणौ वने । क्षिप्रमेव गमिष्यावस्त्वया हीनौ यमक्षयम् ॥ ३२ ॥,ubhāvapi ca śokārtāvanāthau kṛpaṇau vane | kṣiprameva gamiṣyāvastvayā hīnau yamakṣayam || 32 ||
+58,33,ततो वैवस्वतं दृष्ट्वा तं प्रवक्ष्यामि भारतीम् । क्षमतां धर्मराजो मे बिभृयात् पितरावयम् ॥ ३३ ॥,tato vaivasvataṃ dṛṣṭvā taṃ pravakṣyāmi bhāratīm | kṣamatāṃ dharmarājo me bibhṛyāt pitarāvayam || 33 ||
+58,34,अपापो ऽसि यथा पुत्र निहतः पापकर्मणा । तेन सत्येन गच्छाशु ये लोकाः शस्त्रयोधिनाम् ॥ ३४ ॥,apāpo'si yathā putra nihataḥ pāpakarmaṇā | tena satyena gacchāśu ye lokāḥ śastrayodhinām || 34 ||
+58,35,यान्ति शूरा गतिं यां च संग्रामेष्वनिवर्तिनः । हतास्त्वभिमुखाः पुत्र गतिं तां परमां व्रज ॥ ३५ ॥,yānti śūrā gatiṃ yāṃ ca saṃgrāmeṣvanivartinaḥ | hatāstvabhimukhāḥ putra gatiṃ tāṃ paramāṃ vraja || 35 ||
+58,36,यां गतिं सगरः शैब्यो दिलीपो जनमेजयः । नहुषो धुन्धुमारश्च प्राप्तास्तां गच्छ पुत्रक ॥ ३६ ॥,yāṃ gatiṃ sagaraḥ śaibyo dilīpo janamejayaḥ | nahuṣo dhundhumāraśca prāptāstāṃ gaccha putraka || 36 ||
+58,37,या गतिः सर्वसाधूनां स्वाध्यायात् पतसश्च या । भूमिदस्याहिताग्नेश्च एकपत्नीव्रतस्य च ॥ ३७ ॥,yā gatiḥ sarvasādhūnāṃ svādhyāyāt patasaśca yā | bhūmidasyāhitāgneśca ekapatnīvratasya ca || 37 ||
+58,38,गोसहस्रप्रदातॄणां या या गुरुभृतामपि । देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक । न हि त्वस्मिन् कुले जातो गच्छत्यकुशलां गतिम् ॥ ३८ ॥,gosahasrapradātṝṇāṃ yā yā gurubhṛtāmapi | dehanyāsakṛtāṃ yā ca tāṃ gatiṃ gaccha putraka | na hi tvasmin kule jāto gacchatyakuśalāṃ gatim || 38 ||
+58,39,एवं स कृपणं तत्र पर्यदेवयतासकृत् । ततो ऽस्मै कर्तुमुदकं प्रवृत्तः सह भार्यया ॥ ३९ ॥,evaṃ sa kṛpaṇaṃ tatra paryadevayatāsakṛt | tato'smai kartumudakaṃ pravṛttaḥ saha bhāryayā || 39 ||
+58,40,स तु दिव्येन रूपेण मुनिपुत्रः स्वकर्मभिः । आश्वास्य च मुहूर्तं तु पितरौ वाक्यमब्रवीत् ॥ ४० ॥,sa tu divyena rūpeṇa muniputraḥ svakarmabhiḥ | āśvāsya ca muhūrtaṃ tu pitarau vākyamabravīt || 40 ||
+58,41,स्थानमस्मि महत् प्राप्तो भवतोः परिचारणात् । भवन्तावपि च क्षिप्रं मम मूलमुपैष्यतः ॥ ४१ ॥,sthānamasmi mahat prāpto bhavatoḥ paricāraṇāt | bhavantāvapi ca kṣipraṃ mama mūlamupaiṣyataḥ || 41 ||
+58,42,एवमुक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता । आरुरोह दिवं क्षिप्रं मुनिपुत्रो जितेन्द्रियः ॥ ४२ ॥,evamuktvā tu divyena vimānena vapuṣmatā | āruroha divaṃ kṣipraṃ muniputro jitendriyaḥ || 42 ||
+58,43,स कृत्वा तूदकं तूर्णं तापसः सह भार्यया । मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम् ॥ ४३ ॥,sa kṛtvā tūdakaṃ tūrṇaṃ tāpasaḥ saha bhāryayā | māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 43 ||
+58,44,अद्यैव जहि मां राजन्मरणे नास्ति मे व्यथा । यच्छरेणैकपुत्रं मां त्वमकार्षीरपुत्रकम् ॥ ४४ ॥,adyaiva jahi māṃ rājanmaraṇe nāsti me vyathā | yacchareṇaikaputraṃ māṃ tvamakārṣīraputrakam || 44 ||
+58,45,त्वया तु यदविज्ञानान्निहतो मे सुतः शुचिः । तेन त्वामभिशप्स्यामि सुदुःखमतिदारुणम् ॥ ४५ ॥,tvayā tu yadavijñānānnihato me sutaḥ śuciḥ | tena tvāmabhiśapsyāmi suduḥkhamatidāruṇam || 45 ||
+58,46,पुत्रव्यसनजं दुःखं यदेतन्मम साम्प्रतम् । एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन् कालं करिष्यसि ॥ ४६ ॥,putravyasanajaṃ duḥkhaṃ yadetanmama sāmpratam | evaṃ tvaṃ putraśokena rājan kālaṃ kariṣyasi || 46 ||
+58,47,तस्मान्मामागतं भद्रे तस्योदारस्य तद्वचः । यदहं पुत्रशोकेन संत्यक्ष्याम्यद्य जीवितम् ॥ ४७ ॥,tasmānmāmāgataṃ bhadre tasyodārasya tadvacaḥ | yadahaṃ putraśokena saṃtyakṣyāmyadya jīvitam || 47 ||
+58,48,यदि मां संस्पृशेद् रामः सकृदद्यालभेत वा । न तन्मे सदृशं देवि यन्मया राघवे कृतम् ॥ ४८ ॥,yadi māṃ saṃspṛśed rāmaḥ sakṛdadyālabheta vā | na tanme sadṛśaṃ devi yanmayā rāghave kṛtam || 48 ||
+58,49,चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर्मम विलुप्यते । दूता वैवस्वतस्यैते कौसल्ये त्वरयन्ति माम् ॥ ४९ ॥,cakṣuṣā tvāṃ na paśyāmi smṛtirmama vilupyate | dūtā vaivasvatasyaite kausalye tvarayanti mām || 49 ||
+58,50,अतस्तु किं दुःखतरं यदहं जीवितक्षये । न हि पश्यामि धर्मज्ञं रामं सत्यपराक्यमम् ॥ ५० ॥,atastu kiṃ duḥkhataraṃ yadahaṃ jīvitakṣaye | na hi paśyāmi dharmajñaṃ rāmaṃ satyaparākyamam || 50 ||
+58,51,न ते मनुष्या देवास्ते ये चारुशुभकुण्डलम् । मुखं द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पञ्चदशे पुनः ॥ ५१ ॥,na te manuṣyā devāste ye cāruśubhakuṇḍalam | mukhaṃ drakṣyanti rāmasya varṣe pañcadaśe punaḥ || 51 ||
+58,52,पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकम् । धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपनिभं मुखम् ॥ ५२ ॥,padmapatrekṣaṇaṃ subhru sudaṃṣṭraṃ cārunāsikam | dhanyā drakṣyanti rāmasya tārādhipanibhaṃ mukham || 52 ||
+58,53,सदृशं शारदस्येन्दोः फुल्लस्य कमलस्य च । सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन्मुखम् ॥ ५३ ॥,sadṛśaṃ śāradasyendoḥ phullasya kamalasya ca | sugandhi mama nāthasya dhanyā drakṣyanti tanmukham || 53 ||
+58,54,निवृत्तवनवासं तमयोध्यां पुनरागतम् । द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामं शुक्रं मार्गगतं यथा ॥ ५४ ॥,nivṛttavanavāsaṃ tamayodhyāṃ punarāgatam | drakṣyanti sukhino rāmaṃ śukraṃ mārgagataṃ yathā || 54 ||
+58,55,अयमात्मभवः शोको मामनाथमचेतनम् । संसादयति वेगेन यथा कूलं नदीरयः ॥ ५५ ॥,ayamātmabhavaḥ śoko māmanāthamacetanam | saṃsādayati vegena yathā kūlaṃ nadīrayaḥ || 55 ||
+58,56,हा राघव महाबाहो हा ममायास नाशन । राजा दशरथः शोचञ्जीवितान्तमुपागमत् ॥ ५६ ॥,hā rāghava mahābāho hā mamāyāsa nāśana | rājā daśarathaḥ śocañjīvitāntamupāgamat || 56 ||
+58,57,तथा तु दीनं कथयन्नराधिपः प्रियस्य पुत्रस्य विवासनातुरः । गते ऽर्धरात्रे भृशदुःखपीडितस्तदा जहौ प्राणमुदारदर्शनः ॥ ५७ ॥,tathā tu dīnaṃ kathayannarādhipaḥ priyasya putrasya vivāsanāturaḥ | gate'rdharātre bhṛśaduḥkhapīḍitastadā jahau prāṇamudāradarśanaḥ || 57 ||
+59,1,अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरे ऽहनि । बन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत् पार्थिवनिवेशनम् ॥ १ ॥,atha rātryāṃ vyatītāyāṃ prātarevāpare'hani | bandinaḥ paryupātiṣṭhaṃstat pārthivaniveśanam || 1 ||
+59,2,ततः शुचिसमाचाराः पर्युपस्थान कोविदः । स्त्रीवर्षवरभूयिष्ठा उपतस्थुर्यथापुरम् ॥ २ ॥,tataḥ śucisamācārāḥ paryupasthāna kovidaḥ | strīvarṣavarabhūyiṣṭhā upatasthuryathāpuram || 2 ||
+59,3,हरिचन्दनसंपृक्तमुदकं काञ्चनैर्घटैः । आनिन्युः स्नानशिक्षाज्ञा यथाकालं यथाविधि ॥ ३ ॥,haricandanasaṃpṛktamudakaṃ kāñcanairghaṭaiḥ | āninyuḥ snānaśikṣājñā yathākālaṃ yathāvidhi || 3 ||
+59,4,मङ्गलालम्भनीयानि प्राशनीयानुपस्करान् । उपनिन्युस्तथाप्यन्याः कुमारी बहुलाः स्त्रियः ॥ ४ ॥,maṅgalālambhanīyāni prāśanīyānupaskarān | upaninyustathāpyanyāḥ kumārī bahulāḥ striyaḥ || 4 ||
+59,5,अथ याः कोसलेन्द्रस्य शयनं प्रत्यनन्तराः । ताः स्त्रियस्तु समागम्य भर्तारं प्रत्यबोधयन् ॥ ५ ॥,atha yāḥ kosalendrasya śayanaṃ pratyanantarāḥ | tāḥ striyastu samāgamya bhartāraṃ pratyabodhayan || 5 ||
+59,6,ता वेपथुपरीताश्च राज्ञः प्राणेषु शङ्किताः । प्रतिस्रोतस्तृणाग्राणां सदृशं संचकम्पिरे ॥ ६ ॥,tā vepathuparītāśca rājñaḥ prāṇeṣu śaṅkitāḥ | pratisrotastṛṇāgrāṇāṃ sadṛśaṃ saṃcakampire || 6 ||
+59,7,अथ संवेपमनानां स्त्रीणां दृष्ट्वा च पार्थिवम् । यत्तदाशङ्कितं पापं तस्य जज्ञे विनिश्चयः ॥ ७ ॥,atha saṃvepamanānāṃ strīṇāṃ dṛṣṭvā ca pārthivam | yattadāśaṅkitaṃ pāpaṃ tasya jajñe viniścayaḥ || 7 ||
+59,8,ततः प्रचुक्रुशुर्दीनाः सस्वरं ता वराङ्गनाः । करेणव इवारण्ये स्थानप्रच्युतयूथपाः ॥ ८ ॥,tataḥ pracukruśurdīnāḥ sasvaraṃ tā varāṅganāḥ | kareṇava ivāraṇye sthānapracyutayūthapāḥ || 8 ||
+59,9,तासामाक्रन्द शब्देन सहसोद्गतचेतने । कौसल्या च सुमित्राच त्यक्तनिद्रे बभूवतुः ॥ ९ ॥,tāsāmākranda śabdena sahasodgatacetane | kausalyā ca sumitrāca tyaktanidre babhūvatuḥ || 9 ||
+59,10,कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च पार्थिवम् । हा नाथेति परिक्रुश्य पेततुर्धरणीतले ॥ १० ॥,kausalyā ca sumitrā ca dṛṣṭvā spṛṣṭvā ca pārthivam | hā nātheti parikruśya petaturdharaṇītale || 10 ||
+59,11,सा कोसलेन्द्रदुहिता वेष्टमाना महीतले । न बभ्राज रजोध्वस्ता तारेव गगनच्युता ॥ ११ ॥,sā kosalendraduhitā veṣṭamānā mahītale | na babhrāja rajodhvastā tāreva gaganacyutā || 11 ||
+59,12,तत् समुत्त्रस्तसंभ्रान्तं पर्युत्सुकजनाकुलम् । सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवम् ॥ १२ ॥,tat samuttrastasaṃbhrāntaṃ paryutsukajanākulam | sarvatastumulākrandaṃ paritāpārtabāndhavam || 12 ||
+59,13,सद्यो निपतितानन्दं दीनविक्लवदर्शनम् । बभूव नरदेवस्य सद्म दिष्टान्तमीयुषः ॥ १३ ॥,sadyo nipatitānandaṃ dīnaviklavadarśanam | babhūva naradevasya sadma diṣṭāntamīyuṣaḥ || 13 ||
+59,14,अतीतमाज्ञाय तु पार्थिवर्षभं यशस्विनं संपरिवार्य पत्नयः । भृशं रुदन्त्यः करुणं सुदुःखिताः प्रगृह्य बाहू व्यलपन्ननाथवत् ॥ १४ ॥,atītamājñāya tu pārthivarṣabhaṃ yaśasvinaṃ saṃparivārya patnayaḥ | bhṛśaṃ rudantyaḥ karuṇaṃ suduḥkhitāḥ pragṛhya bāhū vyalapannanāthavat || 14 ||
+60,1,तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम् । हतप्रभमिवादित्यं स्वर्गथं प्रेक्ष्य भूमिपम् ॥ १ ॥,tamagnimiva saṃśāntamambuhīnamivārṇavam | hataprabhamivādityaṃ svargathaṃ prekṣya bhūmipam || 1 ||
+60,2,कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधं शोककर्शिता । उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत ॥ २ ॥,kausalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhaṃ śokakarśitā | upagṛhya śiro rājñaḥ kaikeyīṃ pratyabhāṣata || 2 ||
+60,3,सकामा भव कैकेयि भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् । त्यक्त्वा राजानमेकाग्रा नृशंसे दुष्टचारिणि ॥ ३ ॥,sakāmā bhava kaikeyi bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam | tyaktvā rājānamekāgrā nṛśaṃse duṣṭacāriṇi || 3 ||
+60,4,विहाय मां गतो रामो भर्ता च स्वर्गतो मम । विपथे सार्थहीनेव नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ ४ ॥,vihāya māṃ gato rāmo bhartā ca svargato mama | vipathe sārthahīneva nāhaṃ jīvitumutsahe || 4 ||
+60,5,भर्तारं तं परित्यज्य का स्त्री दैवतमात्मनः । इच्छेज्जीवितुमन्यत्र कैकेय्यास्त्यक्तधर्मणः ॥ ५ ॥,bhartāraṃ taṃ parityajya kā strī daivatamātmanaḥ | icchejjīvitumanyatra kaikeyyāstyaktadharmaṇaḥ || 5 ||
+60,6,न लुब्धो बुध्यते दोषान् किं पाकमिव भक्षयन् । कुब्जानिमित्तं कैकेय्या राघवाणान् कुलं हतम् ॥ ६ ॥,na lubdho budhyate doṣān kiṃ pākamiva bhakṣayan | kubjānimittaṃ kaikeyyā rāghavāṇān kulaṃ hatam || 6 ||
+60,7,अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामं विवासितम् । सभार्यं जनकः श्रुत्वा परितप्स्यत्यहं यथा ॥ ७ ॥,aniyoge niyuktena rājñā rāmaṃ vivāsitam | sabhāryaṃ janakaḥ śrutvā paritapsyatyahaṃ yathā || 7 ||
+60,8,रामः कमलपत्राक्षो जीवनाशमितो गतः । विदेहराजस्य सुता तहा सीता तपस्विनी । दुःखस्यानुचिता दुःखं वने पर्युद्विजिष्यति ॥ ८ ॥,rāmaḥ kamalapatrākṣo jīvanāśamito gataḥ | videharājasya sutā tahā sītā tapasvinī | duḥkhasyānucitā duḥkhaṃ vane paryudvijiṣyati || 8 ||
+60,9,नदतां भीमघोषाणां निशासु मृगपक्षिणाम् । निशम्य नूनं संस्त्रस्ता राघवं संश्रयिष्यति ॥ ९ ॥,nadatāṃ bhīmaghoṣāṇāṃ niśāsu mṛgapakṣiṇām | niśamya nūnaṃ saṃstrastā rāghavaṃ saṃśrayiṣyati || 9 ||
+60,10,वृद्धश्चैवाल्पपुत्रश्च वैदेहीमनिचिन्तयन् । सो ऽपि शोकसमाविष्टो ननु त्यक्ष्यति जीवितम् ॥ १० ॥,vṛddhaścaivālpaputraśca vaidehīmanicintayan | so'pi śokasamāviṣṭo nanu tyakṣyati jīvitam || 10 ||
+60,11,तां ततः संपरिष्वज्य विलपन्तीं तपस्विनीम् । व्यपनिन्युः सुदुःखार्तां कौसल्यां व्यावहारिकाः ॥ ११ ॥,tāṃ tataḥ saṃpariṣvajya vilapantīṃ tapasvinīm | vyapaninyuḥ suduḥkhārtāṃ kausalyāṃ vyāvahārikāḥ || 11 ||
+60,12,तैलद्रोण्यामथामात्याः संवेश्य जगतीपतिम् । राज्ञः सर्वाण्यथादिष्टाश्चक्रुः कर्माण्यनन्तरम् ॥ १२ ॥,tailadroṇyāmathāmātyāḥ saṃveśya jagatīpatim | rājñaḥ sarvāṇyathādiṣṭāścakruḥ karmāṇyanantaram || 12 ||
+60,13,न तु संकलनं राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः । सर्वज्ञाः कर्तुमीषुस्ते ततो रक्षन्ति भूमिपम् ॥ १३ ॥,na tu saṃkalanaṃ rājño vinā putreṇa mantriṇaḥ | sarvajñāḥ kartumīṣuste tato rakṣanti bhūmipam || 13 ||
+60,14,तैलद्रोण्यां तु सचिवैः शायितं तं नराधिपम् । हा मृतो ऽयमिति ज्ञात्वा स्त्रियस्ताः पर्यदेवयन् ॥ १४ ॥,tailadroṇyāṃ tu sacivaiḥ śāyitaṃ taṃ narādhipam | hā mṛto'yamiti jñātvā striyastāḥ paryadevayan || 14 ||
+60,15,बाहूनुद्यम्य कृपणा नेत्रप्रस्रवणैर्मुखैः । रुदन्त्यः शोकसंतप्ताः कृपणं पर्यदेवयन् ॥ १५ ॥,bāhūnudyamya kṛpaṇā netraprasravaṇairmukhaiḥ | rudantyaḥ śokasaṃtaptāḥ kṛpaṇaṃ paryadevayan || 15 ||
+60,16,निशानक्षत्रहीनेव स्त्री��� भर्तृविवर्जिता । पुरी नाराजतायोध्या हीना राज्ञा महात्मना ॥ १६ ॥,niśānakṣatrahīneva strīva bhartṛvivarjitā | purī nārājatāyodhyā hīnā rājñā mahātmanā || 16 ||
+60,17,बाष्पपर्याकुलजना हाहाभूतकुलाङ्गना । शून्यचत्वरवेश्मान्ता न बभ्राज यथापुरम् ॥ १७ ॥,bāṣpaparyākulajanā hāhābhūtakulāṅganā | śūnyacatvaraveśmāntā na babhrāja yathāpuram || 17 ||
+60,18,गतप्रभा द्यौरिव भास्करं विना व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी । पुरी बभासे रहिता महात्मना न चास्रकण्ठाकुलमार्गचत्वरा ॥ १८ ॥,gataprabhā dyauriva bhāskaraṃ vinā vyapetanakṣatragaṇeva śarvarī | purī babhāse rahitā mahātmanā na cāsrakaṇṭhākulamārgacatvarā || 18 ||
+60,19,नराश्च नार्यश्च समेत्य संघशो विगर्हमाणा भरतस्य मातरम् । तदा नगर्यां नरदेवसंक्षये बभूवुरार्ता न च शर्म लेभिरे ॥ १९ ॥,narāśca nāryaśca sametya saṃghaśo vigarhamāṇā bharatasya mātaram | tadā nagaryāṃ naradevasaṃkṣaye babhūvurārtā na ca śarma lebhire || 19 ||
+61,1,व्यतीतायां तु शर्वर्यामादित्यस्योदये ततः । समेत्य राजकर्तारः सभामीयुर्द्विजातयः ॥ १ ॥,vyatītāyāṃ tu śarvaryāmādityasyodaye tataḥ | sametya rājakartāraḥ sabhāmīyurdvijātayaḥ || 1 ||
+61,2,मार्कण्डेयो ऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः । कात्ययनो गौतमश्च जाबालिश्च महायशाः ॥ २ ॥,mārkaṇḍeyo'tha maudgalyo vāmadevaśca kāśyapaḥ | kātyayano gautamaśca jābāliśca mahāyaśāḥ || 2 ||
+61,3,एते द्विजाः सहामात्यैः पृथग्वाचमुदीरयन् । वसिष्ठमेवाभिमुखाः श्रेष्ठो राजपुरोहितम् ॥ ३ ॥,ete dvijāḥ sahāmātyaiḥ pṛthagvācamudīrayan | vasiṣṭhamevābhimukhāḥ śreṣṭho rājapurohitam || 3 ||
+61,4,अतीता शर्वरी दुःखं या नो वर्षशतोपमा । अस्मिन्पञ्चत्वमापन्ने पुत्रशोकेन पार्थिवे ॥ ४ ॥,atītā śarvarī duḥkhaṃ yā no varṣaśatopamā | asminpañcatvamāpanne putraśokena pārthive || 4 ||
+61,5,स्वर्गतश्च महाराजो रामश्चारण्यमाश्रितः । लक्ष्मणश्चापि तेजस्वी रामेणैव गतः सह ॥ ५ ॥,svargataśca mahārājo rāmaścāraṇyamāśritaḥ | lakṣmaṇaścāpi tejasvī rāmeṇaiva gataḥ saha || 5 ||
+61,6,उभौ भरतशत्रुघ्नौ क्केकयेषु परंतपौ । पुरे राजगृहे रम्ये मातामहनिवेशने ॥ ६ ॥,ubhau bharataśatrughnau kkekayeṣu paraṃtapau | pure rājagṛhe ramye mātāmahaniveśane || 6 ||
+61,7,इक्ष्वाकूणामिहाद्यैव कश्चिद् राजा विधीयताम् । अराजकं हि नो राष्ट्रं न विनाशमवाप्नुयात् ॥ ७ ॥,ikṣvākūṇāmihādyaiva kaścid rājā vidhīyatām | arājakaṃ hi no rāṣṭraṃ na vināśamavāpnuyāt || 7 ||
+61,8,नाराजले जनपदे विद्युन्माली महास्वनः । अभिवर्षति पर्जन्यो महीं दिव्येन वारिणा ॥ ८ ॥,nārājale janapade vidyunmālī mahāsvanaḥ | abhivarṣati parjanyo mahīṃ divyena vāriṇā || 8 ||
+61,9,नाराजके जनपदे बीजमुष्टिः प्रकीर्यते । नाराकके पितुः पुत्रो भार्या वा वर्तते वशे ॥ ९ ॥,nārājake janapade bījamuṣṭiḥ prakīryate | nārākake pituḥ putro bhāryā vā vartate vaśe || 9 ||
+61,10,अराजके धनं नास्ति नास्ति भार्याप्यराजके । इदमत्याहितं चान्यत् कुतः सत्यमराजके ॥ १० ॥,arājake dhanaṃ nāsti nāsti bhāryāpyarājake | idamatyāhitaṃ cānyat kutaḥ satyamarājake || 10 ||
+61,11,नाराजके जनपदे कारयन्ति सभां नराः । उद्यानानि च रम्याणि हृष्टाः पुण्यगृहाणि च ॥ ११ ॥,nārājake janapade kārayanti sabhāṃ narāḥ | udyānāni ca ramyāṇi hṛṣṭāḥ puṇyagṛhāṇi ca || 11 ||
+61,12,नाराजके जनपदे यज्ञशीला द्विजातयः । सत्राण्यन्वासते दान्ता ब्राह्मणाः संशितव्रताः ॥ १२ ॥,nārājake janapade yajñaśīlā dvijātayaḥ | satrāṇyanvāsate dāntā brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ || 12 ||
+61,13,नाराजके जनपदे प्रभूतनटनर्तकाः । उत्सवाश्च समाजाश्च वर्धन्ते राष्ट्रवर्धनाः ॥ १३ ॥,nārājake janapade prabhūtanaṭanartakāḥ | utsavāśca samājāśca vardhante rāṣṭravardhanāḥ || 13 ||
+61,14,नारजके जनपदे सिद्धार्था व्यवहारिणः । कथाभिरनुरज्यन्ते कथाशीलाः कथाप्रियैः ॥ १४ ॥,nārajake janapade siddhārthā vyavahāriṇaḥ | kathābhiranurajyante kathāśīlāḥ kathāpriyaiḥ || 14 ||
+61,15,नाराजके जनपदे वाहनैः शीघ्रगामिभिः । नरा निर्यान्त्यरण्यानि नारीभिः सह कामिनः ॥ १५ ॥,nārājake janapade vāhanaiḥ śīghragāmibhiḥ | narā niryāntyaraṇyāni nārībhiḥ saha kāminaḥ || 15 ||
+61,16,नाराकजे जनपदे धनवन्तः सुरक्षिताः । शेरते विवृत द्वाराः कृषिगोरक्षजीविनः ॥ १६ ॥,nārākaje janapade dhanavantaḥ surakṣitāḥ | śerate vivṛta dvārāḥ kṛṣigorakṣajīvinaḥ || 16 ||
+61,17,नाराजके जनपदे वणिजो दूरगामिनः । गच्छन्ति क्षेममध्वानं बहुपुण्यसमाचिताः ॥ १७ ॥,nārājake janapade vaṇijo dūragāminaḥ | gacchanti kṣemamadhvānaṃ bahupuṇyasamācitāḥ || 17 ||
+61,18,नाराजके जनपदे चरत्येकचरो वशी । भावयन्नात्मनात्मानं यत्रसायंगृहो मुनिः ॥ १८ ॥,nārājake janapade caratyekacaro vaśī | bhāvayannātmanātmānaṃ yatrasāyaṃgṛho muniḥ || 18 ||
+61,19,नाराजके जनपदे योगक्षेमं प्रवर्तते । न चाप्यराजके सेना शत्रून् विषहते युधि ॥ १९ ॥,nārājake janapade yogakṣemaṃ pravartate | na cāpyarājake senā śatrūn viṣahate yudhi || 19 ||
+61,20,यथा ह्यनुदका नद्यो यथा वाप्यतृणं वनम् । अगोपाला यथा गावस्तथा राष्ट्रमराजकम् ॥ २० ॥,yathā hyanudakā nadyo yathā vāpyatṛṇaṃ vanam | agopālā yathā gāvastathā rāṣṭramarājakam || 20 ||
+61,21,नाराजके जनपदे स्वकं भवति कस्य चित् । मत्स्या इव नरा नित्यं भक्षयन्ति परस्परम् ॥ २१ ॥,nārājake janapade svakaṃ bhavati kasya cit | matsyā iva narā nityaṃ bhakṣayanti parasparam || 21 ||
+61,22,येहि संभिन्नमर्यादा नास्तिकाश्छिन्नसंशयाः । ते ऽपि भावाय कल्पन्ते राजदण्डनिपीडिताः ॥ २२ ॥,yehi saṃbhinnamaryādā nāstikāśchinnasaṃśayāḥ | te'pi bhāvāya kalpante rājadaṇḍanipīḍitāḥ || 22 ||
+61,23,अहो तम इवेदं स्यान्न प्रज्ञायेत किं चन । राजा चेन्न भवेंल् लोके विभजन् साध्वसाधुनी ॥ २३ ॥,aho tama ivedaṃ syānna prajñāyeta kiṃ cana | rājā cenna bhaveṃl loke vibhajan sādhvasādhunī || 23 ||
+61,24,जीवत्यपि महाराजे तवैव वचनं वयम् । नातिक्रमामहे सर्वे वेलां प्राप्येव सागरः ॥ २४ ॥,jīvatyapi mahārāje tavaiva vacanaṃ vayam | nātikramāmahe sarve velāṃ prāpyeva sāgaraḥ || 24 ||
+61,25,स नः समीक्ष्य द्विजवर्यवृत्तं नृपं विना राज्यमरण्यभूतम् । कुमारमिक्ष्वाकुसुतं वदान्यं त्वमेव र���जानमिहाभिषिञ्चय ॥ २५ ॥,sa naḥ samīkṣya dvijavaryavṛttaṃ nṛpaṃ vinā rājyamaraṇyabhūtam | kumāramikṣvākusutaṃ vadānyaṃ tvameva rājānamihābhiṣiñcaya || 25 ||
+62,1,तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः प्रत्युवाच ह । मित्रामात्यगणान् सर्वान्ब्राह्मणांस्तानिदं वचः ॥ १ ॥,teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā vasiṣṭhaḥ pratyuvāca ha | mitrāmātyagaṇān sarvānbrāhmaṇāṃstānidaṃ vacaḥ || 1 ||
+62,2,यदसौ मातुलकुले पुरे राजगृहे सुखी । भरतो वसति भ्रात्रा शत्रुघ्नेन समन्वितः ॥ २ ॥,yadasau mātulakule pure rājagṛhe sukhī | bharato vasati bhrātrā śatrughnena samanvitaḥ || 2 ||
+62,3,तच्छीघ्रं जवना दूता गच्छन्तु त्वरितैर्हयैः । आनेतुं भ्रातरौ वीरौ किं समीक्षामहे वयम् ॥ ३ ॥,tacchīghraṃ javanā dūtā gacchantu tvaritairhayaiḥ | ānetuṃ bhrātarau vīrau kiṃ samīkṣāmahe vayam || 3 ||
+62,4,गच्छन्त्विति ततः सर्वे वसिष्ठं वाक्यमब्रुवन् । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ॥ ४ ॥,gacchantviti tataḥ sarve vasiṣṭhaṃ vākyamabruvan | teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā vasiṣṭho vākyamabravīt || 4 ||
+62,5,एहि सिद्धार्थ विजय जयन्ताशोकनन्दन । श्रूयतामितिकर्तव्यं सर्वानेव ब्रवीमि वः ॥ ५ ॥,ehi siddhārtha vijaya jayantāśokanandana | śrūyatāmitikartavyaṃ sarvāneva bravīmi vaḥ || 5 ||
+62,6,पुरं राजगृहं गत्वा शीघ्रं शीघ्रजवैर्हयैः । त्यक्तशोकैरिदं वाच्यः शासनाद्भरतो मम ॥ ६ ॥,puraṃ rājagṛhaṃ gatvā śīghraṃ śīghrajavairhayaiḥ | tyaktaśokairidaṃ vācyaḥ śāsanādbharato mama || 6 ||
+62,7,पुरोहितस्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः । त्वरमाणश्च निर्याहि कृत्यमात्ययिकं त्वया ॥ ७ ॥,purohitastvāṃ kuśalaṃ prāha sarve ca mantriṇaḥ | tvaramāṇaśca niryāhi kṛtyamātyayikaṃ tvayā || 7 ||
+62,8,मा चास्मै प्रोषितं रामं मा चास्मै पितरं मृतम् । भवन्तः शंसिषुर्गत्वा राघवाणामिमं क्षयम् ॥ ८ ॥,mā cāsmai proṣitaṃ rāmaṃ mā cāsmai pitaraṃ mṛtam | bhavantaḥ śaṃsiṣurgatvā rāghavāṇāmimaṃ kṣayam || 8 ||
+62,9,कौशेयानि च वस्त्राणि भूषणानि वराणि च । क्षिप्रमादाय राज्ञश्च भरतस्य च गच्छत । वसिष्ठेनाभ्यनुज्ञाता दूताः संत्वरिता ययुः ॥ ९ ॥,kauśeyāni ca vastrāṇi bhūṣaṇāni varāṇi ca | kṣipramādāya rājñaśca bharatasya ca gacchata | vasiṣṭhenābhyanujñātā dūtāḥ saṃtvaritā yayuḥ || 9 ||
+62,10,ते हस्तिन पुरे गङ्गां तीर्त्वा प्रत्यङ्मुखा ययुः । पाञ्चालदेशमासाद्य मध्येन कुरुजाङ्गलम् ॥ १० ॥,te hastina pure gaṅgāṃ tīrtvā pratyaṅmukhā yayuḥ | pāñcāladeśamāsādya madhyena kurujāṅgalam || 10 ||
+62,11,ते प्रसन्नोदकां दिव्यां नानाविहगसेविताम् । उपातिजग्मुर्वेगेन शरदण्डां जनाकुलाम् ॥ ११ ॥,te prasannodakāṃ divyāṃ nānāvihagasevitām | upātijagmurvegena śaradaṇḍāṃ janākulām || 11 ||
+62,12,निकूलवृक्षमासाद्य दिव्यं सत्योपयाचनम् । अभिगम्याभिवाद्यं तं कुलिङ्गां प्राविशन्पुरीम् ॥ १२ ॥,nikūlavṛkṣamāsādya divyaṃ satyopayācanam | abhigamyābhivādyaṃ taṃ kuliṅgāṃ prāviśanpurīm || 12 ||
+62,13,अभिकालं ततः प्राप्य तेजोऽभिभवनाच्च्युताः । ययुर्मध्येन बाह्लीकान् सुदामानं च पर्व���म् । विष्णोः पदं प्रेक्षमाणा विपाशां चापि शाल्मलीम् ॥ १३ ॥,abhikālaṃ tataḥ prāpya tejo'bhibhavanāccyutāḥ | yayurmadhyena bāhlīkān sudāmānaṃ ca parvatam | viṣṇoḥ padaṃ prekṣamāṇā vipāśāṃ cāpi śālmalīm || 13 ||
+62,14,ते श्रान्तवाहना दूता विकृष्टेन सता पथा । गिरि व्रजं पुर वरं शीघ्रमासेदुरञ्जसा ॥ १४ ॥,te śrāntavāhanā dūtā vikṛṣṭena satā pathā | giri vrajaṃ pura varaṃ śīghramāsedurañjasā || 14 ||
+62,15,भर्तुः प्रियार्थं कुलरक्षणार्थं भर्तुश्च वंशस्य परिग्रहार्थम् । अहेडमानास्त्वरया स्म दूता रात्र्यां तु ते तत् पुरमेव याताः ॥ १५ ॥,bhartuḥ priyārthaṃ kularakṣaṇārthaṃ bhartuśca vaṃśasya parigrahārtham | aheḍamānāstvarayā sma dūtā rātryāṃ tu te tat purameva yātāḥ || 15 ||
+63,1,यामेव रात्रिं ते दूताः प्रविशन्ति स्म तां पुरीम् । भरतेनापि तां रात्रिं स्वप्नो दृष्टो ऽयमप्रियः ॥ १ ॥,yāmeva rātriṃ te dūtāḥ praviśanti sma tāṃ purīm | bharatenāpi tāṃ rātriṃ svapno dṛṣṭo'yamapriyaḥ || 1 ||
+63,2,व्युष्टामेव तु तां रात्रिं दृष्ट्वा तं स्वप्नमप्रियम् । पुत्रो राजाधिराजस्य सुभृशं पर्यतप्यत ॥ २ ॥,vyuṣṭāmeva tu tāṃ rātriṃ dṛṣṭvā taṃ svapnamapriyam | putro rājādhirājasya subhṛśaṃ paryatapyata || 2 ||
+63,3,तप्यमानं समाज्ञाय वयस्याः प्रियवादिनः । आयासं हि विनेष्यन्तः सभायां चक्रिरे कथाः ॥ ३ ॥,tapyamānaṃ samājñāya vayasyāḥ priyavādinaḥ | āyāsaṃ hi vineṣyantaḥ sabhāyāṃ cakrire kathāḥ || 3 ||
+63,4,वादयन्ति तथा शान्तिं लासयन्त्यपि चापरे । नाटकान्यपरे प्राहुर्हास्यानि विविधानि च ॥ ४ ॥,vādayanti tathā śāntiṃ lāsayantyapi cāpare | nāṭakānyapare prāhurhāsyāni vividhāni ca || 4 ||
+63,5,स तैर्महात्मा भरतः सखिभिः प्रिय वादिभिः । गोष्ठीहास्यानि कुर्वद्भिर्न प्राहृष्यत राघवः ॥ ५ ॥,sa tairmahātmā bharataḥ sakhibhiḥ priya vādibhiḥ | goṣṭhīhāsyāni kurvadbhirna prāhṛṣyata rāghavaḥ || 5 ||
+63,6,तमब्रवीत् प्रियसखो भरतं सखिभिर्वृतम् । सुहृद्भिः पर्युपासीनः किं सखे नानुमोदसे ॥ ६ ॥,tamabravīt priyasakho bharataṃ sakhibhirvṛtam | suhṛdbhiḥ paryupāsīnaḥ kiṃ sakhe nānumodase || 6 ||
+63,7,एवं ब्रुवाणं सुहृदं भरतः प्रत्युवाच ह । शृणु त्वं यन्निमित्तंमे दैन्यमेतदुपागतम् ॥ ७ ॥,evaṃ bruvāṇaṃ suhṛdaṃ bharataḥ pratyuvāca ha | śṛṇu tvaṃ yannimittaṃme dainyametadupāgatam || 7 ||
+63,8,स्वप्ने पितरमद्राक्षं मलिनं मुक्तमूर्धजम् । पतन्तमद्रिशिखरात् कलुषे गोमये ह्रदे ॥ ८ ॥,svapne pitaramadrākṣaṃ malinaṃ muktamūrdhajam | patantamadriśikharāt kaluṣe gomaye hrade || 8 ||
+63,9,प्लवमानश्च मे दृष्टः स तस्मिन् गोमयह्रदे । पिबन्नञ्जलिना तैलं हसन्निव मुहुर्मुहुः ॥ ९ ॥,plavamānaśca me dṛṣṭaḥ sa tasmin gomayahrade | pibannañjalinā tailaṃ hasanniva muhurmuhuḥ || 9 ||
+63,10,ततस्तिलोदनं भुक्त्वा पुनः पुनरधःशिराः । तैलेनाभ्यक्तसर्वाङ्गस्तैलमेवावगाहत ॥ १० ॥,tatastilodanaṃ bhuktvā punaḥ punaradhaḥśirāḥ | tailenābhyaktasarvāṅgastailamevāvagāhata || 10 ||
+63,11,स्वप्ने ऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रं च पतितं भुवि । सहसा चापि संशन्तं ज्वलितं जातवेदसं ॥ ११ ॥,svapne'pi sāgaraṃ śuṣkaṃ candraṃ ca patitaṃ bhuvi | sahasā cāpi saṃśantaṃ jvalitaṃ jātavedasaṃ || 11 ||
+63,12,अवदीर्णां च पृथिवीं शुष्कांश्च विविधान्द्रुमान् । अहं पश्यामि विध्वस्तान् सधूमांश्चैव पार्वतान् ॥ १२ ॥,avadīrṇāṃ ca pṛthivīṃ śuṣkāṃśca vividhāndrumān | ahaṃ paśyāmi vidhvastān sadhūmāṃścaiva pārvatān || 12 ||
+63,13,पीठे कार्ष्णायसे चैनं निषण्णं कृष्णवाससं । प्रहसन्ति स्म राजानं प्रमदाः कृष्णपिङ्गलाः ॥ १३ ॥,pīṭhe kārṣṇāyase cainaṃ niṣaṇṇaṃ kṛṣṇavāsasaṃ | prahasanti sma rājānaṃ pramadāḥ kṛṣṇapiṅgalāḥ || 13 ||
+63,14,त्वरमाणश्च धर्मात्मा रक्तमाल्यानुलेपनः । रथेन खरयुक्तेन प्रयातो दक्षिणामुखः ॥ १४ ॥,tvaramāṇaśca dharmātmā raktamālyānulepanaḥ | rathena kharayuktena prayāto dakṣiṇāmukhaḥ || 14 ||
+63,15,एवमेतन्मया दृष्टमिमां रात्रिं भयावहाम् । अहं रामो ऽथ वा राजा लक्ष्मणो वा मरिष्यति ॥ १५ ॥,evametanmayā dṛṣṭamimāṃ rātriṃ bhayāvahām | ahaṃ rāmo'tha vā rājā lakṣmaṇo vā mariṣyati || 15 ||
+63,16,नरो यानेन यः स्वप्ने खरयुक्तेन याति हि । अचिरात्तस्य धूमाग्रं चितायां संप्रदृश्यते । एतन्निमित्तं दीनो ऽहं तन्न वः प्रतिपूजये ॥ १६ ॥,naro yānena yaḥ svapne kharayuktena yāti hi | acirāttasya dhūmāgraṃ citāyāṃ saṃpradṛśyate | etannimittaṃ dīno'haṃ tanna vaḥ pratipūjaye || 16 ||
+63,17,शुष्यतीव च मे कण्ठो न स्वस्थमिव मे मनः । जुगुप्सन्निव चात्मानं न च पश्यामि कारणम् ॥ १७ ॥,śuṣyatīva ca me kaṇṭho na svasthamiva me manaḥ | jugupsanniva cātmānaṃ na ca paśyāmi kāraṇam || 17 ||
+63,18,इमां हि दुःस्वप्नगतिं निशाम्य तामनेकरूपामवितर्कितां पुरा । भयं महत्तद्धृदयान्न याति मे विचिन्त्य राजानमचिन्त्यदर्शनम् ॥ १८ ॥,imāṃ hi duḥsvapnagatiṃ niśāmya tāmanekarūpāmavitarkitāṃ purā | bhayaṃ mahattaddhṛdayānna yāti me vicintya rājānamacintyadarśanam || 18 ||
+64,1,भरते ब्रुवति स्वप्नं दूतास्ते क्लान्तवाहनाः । प्रविश्यासह्यपरिखं रम्यं राजगृहं पुरम् ॥ १ ॥,bharate bruvati svapnaṃ dūtāste klāntavāhanāḥ | praviśyāsahyaparikhaṃ ramyaṃ rājagṛhaṃ puram || 1 ||
+64,2,समागम्य तु राज्ञा च राजपुत्रेण चार्चिताः । राज्ञः पादौ गृहीत्वा तु तमूचुर्भरतं वचः ॥ २ ॥,samāgamya tu rājñā ca rājaputreṇa cārcitāḥ | rājñaḥ pādau gṛhītvā tu tamūcurbharataṃ vacaḥ || 2 ||
+64,3,पुरोहितस्त्वा कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः । त्वरमाणश्च निर्याहि कृत्यमात्ययिकं त्वया ॥ ३ ॥,purohitastvā kuśalaṃ prāha sarve ca mantriṇaḥ | tvaramāṇaśca niryāhi kṛtyamātyayikaṃ tvayā || 3 ||
+64,4,अत्र विंशतिकोट्यस्तु नृपतेर्मातुलस्य ते । दशकोट्यस्तु संपूर्णास्तथैव च नृपात्मज ॥ ४ ॥,atra viṃśatikoṭyastu nṛpatermātulasya te | daśakoṭyastu saṃpūrṇāstathaiva ca nṛpātmaja || 4 ||
+64,5,प्रतिगृह्य च तत् सर्वं स्वनुरक्तः सुहृज्जने । दूतानुवाच भरतः कामैः संप्रतिपूज्य तान् ॥ ५ ॥,pratigṛhya ca tat sarvaṃ svanuraktaḥ suhṛjjane | dūtānuvāca bharataḥ kāmaiḥ saṃpratipūjya tān || 5 ||
+64,6,कच्चित् सुकुशली राजा पिता दशरथो मम । कच्चिच्चा���ागता रामे लक्ष्मणे वा महात्मनि ॥ ६ ॥,kaccit sukuśalī rājā pitā daśaratho mama | kacciccārāgatā rāme lakṣmaṇe vā mahātmani || 6 ||
+64,7,आर्या च धर्मनिरता धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी । अरोगा चापि कौसल्या माता रामस्य धीमतः ॥ ७ ॥,āryā ca dharmaniratā dharmajñā dharmadarśinī | arogā cāpi kausalyā mātā rāmasya dhīmataḥ || 7 ||
+64,8,कच्चित् सुमित्रा धर्मज्ञा जननी लक्ष्मणस्य या । शत्रुघ्नस्य च वीरस्य सारोगा चापि मध्यमा ॥ ८ ॥,kaccit sumitrā dharmajñā jananī lakṣmaṇasya yā | śatrughnasya ca vīrasya sārogā cāpi madhyamā || 8 ||
+64,9,आत्मकामा सदा चण्डी क्रोधना प्राज्ञमानिनी । अरोगा चापि कैकेयी माता मे किमुवाच ह ॥ ९ ॥,ātmakāmā sadā caṇḍī krodhanā prājñamāninī | arogā cāpi kaikeyī mātā me kimuvāca ha || 9 ||
+64,10,एवमुक्तास्तु ते दूता भरतेन महात्मना । ऊचुः संप्रश्रितं वाक्यमिदं तं भरतं तदा । कुशलास्ते नरव्याघ्र येषां कुशलमिच्छसि ॥ १० ॥,evamuktāstu te dūtā bharatena mahātmanā | ūcuḥ saṃpraśritaṃ vākyamidaṃ taṃ bharataṃ tadā | kuśalāste naravyāghra yeṣāṃ kuśalamicchasi || 10 ||
+64,11,भरतश्चापि तान्दूतानेवमुक्तो ऽभ्यभाषत । आपृच्छे ऽहं महाराजं दूताः संत्वरयन्ति माम् ॥ ११ ॥,bharataścāpi tāndūtānevamukto'bhyabhāṣata | āpṛcche'haṃ mahārājaṃ dūtāḥ saṃtvarayanti mām || 11 ||
+64,12,एवमुक्त्वा तु तान्दूतान्भरतः पार्थिवात्मजः । दूतैः संचोदितो वाक्यं मातामहमुवाच ह ॥ १२ ॥,evamuktvā tu tāndūtānbharataḥ pārthivātmajaḥ | dūtaiḥ saṃcodito vākyaṃ mātāmahamuvāca ha || 12 ||
+64,13,राजन्पितुर्गमिष्यामि सकाशं दूतचोदितः । पुनरप्यहमेष्यामि यदा मे त्वं स्मरिष्यसि ॥ १३ ॥,rājanpiturgamiṣyāmi sakāśaṃ dūtacoditaḥ | punarapyahameṣyāmi yadā me tvaṃ smariṣyasi || 13 ||
+64,14,भरतेनैवमुक्तस्तु नृपो मातामहस्तदा । तमुवाच शुभं वाक्यं शिरस्याघ्राय राघवम् ॥ १४ ॥,bharatenaivamuktastu nṛpo mātāmahastadā | tamuvāca śubhaṃ vākyaṃ śirasyāghrāya rāghavam || 14 ||
+64,15,गच्छ तातानुजाने त्वां कैकेयी सुप्रजास्त्वया । मातरं कुशलं ब्रूयाः पितरं च परंतप ॥ १५ ॥,gaccha tātānujāne tvāṃ kaikeyī suprajāstvayā | mātaraṃ kuśalaṃ brūyāḥ pitaraṃ ca paraṃtapa || 15 ||
+64,16,पुरोहितं च कुशलं ये चान्ये द्विजसत्तमाः । तौ च तात महेष्वासौ भ्रातरु रामलक्ष्मणौ ॥ १६ ॥,purohitaṃ ca kuśalaṃ ye cānye dvijasattamāḥ | tau ca tāta maheṣvāsau bhrātaru rāmalakṣmaṇau || 16 ||
+64,17,तस्मै हस्त्युत्तमांश्चित्रान् कम्बलानजिनानि च । अभिसत्कृत्य कैकेयो भरताय धनं ददौ ॥ १७ ॥,tasmai hastyuttamāṃścitrān kambalānajināni ca | abhisatkṛtya kaikeyo bharatāya dhanaṃ dadau || 17 ||
+64,18,रुक्म निष्कसहस्रे द्वे षोडशाश्वशतानि च । सत्कृत्य कैकेयी पुत्रं केकयो धनमादिशत् ॥ १८ ॥,rukma niṣkasahasre dve ṣoḍaśāśvaśatāni ca | satkṛtya kaikeyī putraṃ kekayo dhanamādiśat || 18 ||
+64,19,तथामात्यानभिप्रेतान् विश्वास्यांश्च गुणान्वितान् । ददावश्वपतिः शीघ्रं भरतायानुयायिनः ॥ १९ ॥,tathāmātyānabhipretān viśvāsyāṃśca guṇānvitān | dadāvaśvapatiḥ śīghraṃ bharatāyānuyāyinaḥ || 19 ||
+64,20,ऐरावतानैन्द्रशिरान्नागान् ���ै प्रियदर्शनान् । खराञ् शीघ्रान् सुसंयुक्तान्मातुलो ऽस्मै धनं ददौ ॥ २० ॥,airāvatānaindraśirānnāgān vai priyadarśanān | kharāñ śīghrān susaṃyuktānmātulo'smai dhanaṃ dadau || 20 ||
+64,21,अन्तःपुरे ऽतिसंवृद्धान् व्याघ्रवीर्यबलान्वितान् । दंष्ट्रायुधान्महाकायाञ् शुनश्चोपायनं ददौ ॥ २१ ॥,antaḥpure'tisaṃvṛddhān vyāghravīryabalānvitān | daṃṣṭrāyudhānmahākāyāñ śunaścopāyanaṃ dadau || 21 ||
+64,22,स मातामहमापृच्छ्य मातुलं च युधाजितम् । रथमारुह्य भरतः शत्रुघ्नसहितो ययौ ॥ २२ ॥,sa mātāmahamāpṛcchya mātulaṃ ca yudhājitam | rathamāruhya bharataḥ śatrughnasahito yayau || 22 ||
+64,23,रथान्मण्डलचक्रांश्च योजयित्वा परःशतम् । उष्ट्रगोऽश्वखरैर्भृत्या भरतं यान्तमन्वयुः ॥ २३ ॥,rathānmaṇḍalacakrāṃśca yojayitvā paraḥśatam | uṣṭrago'śvakharairbhṛtyā bharataṃ yāntamanvayuḥ || 23 ||
+64,24,बलेन गुप्तो भरतो महात्मा सहार्यकस्यात्मसमैरमात्यैः । आदाय शत्रुघ्नमपेतशत्रुर्गृहाद् ययौ सिद्ध इवेन्द्रलोकात् ॥ २४ ॥,balena gupto bharato mahātmā sahāryakasyātmasamairamātyaiḥ | ādāya śatrughnamapetaśatrurgṛhād yayau siddha ivendralokāt || 24 ||
+65,1,स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय वीर्यवान् । ह्रादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम् । शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः ॥ १ ॥,sa prāṅmukho rājagṛhādabhiniryāya vīryavān | hrādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm | śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ || 1 ||
+65,2,एलधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान् । शिलामाकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्तनम् ॥ २ ॥,eladhāne nadīṃ tīrtvā prāpya cāparaparpaṭān | śilāmākurvatīṃ tīrtvā āgneyaṃ śalyakartanam || 2 ||
+65,3,सत्यसंधः शुचिः श्रीमान्प्रेक्षमाणः शिलावहाम् । अत्ययात् स महाशैलान् वनं चैत्ररथं प्रति ॥ ३ ॥,satyasaṃdhaḥ śuciḥ śrīmānprekṣamāṇaḥ śilāvahām | atyayāt sa mahāśailān vanaṃ caitrarathaṃ prati || 3 ||
+65,4,वेगिनीं च कुलिङ्गाख्यां ह्रादिनीं पर्वतावृताम् । यमुनां प्राप्य संतीर्णो बलमाश्वासयत्तदा ॥ ४ ॥,veginīṃ ca kuliṅgākhyāṃ hrādinīṃ parvatāvṛtām | yamunāṃ prāpya saṃtīrṇo balamāśvāsayattadā || 4 ||
+65,5,शीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तानाश्वास्य वाजिनः । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायादादाय चोदकम् ॥ ५ ॥,śītīkṛtya tu gātrāṇi klāntānāśvāsya vājinaḥ | tatra snātvā ca pītvā ca prāyādādāya codakam || 5 ||
+65,6,राजपुत्रो महारण्यमनभीक्ष्णोपसेवितम् । भद्रो भद्रेण यानेन मारुतः खमिवात्ययात् ॥ ६ ॥,rājaputro mahāraṇyamanabhīkṣṇopasevitam | bhadro bhadreṇa yānena mārutaḥ khamivātyayāt || 6 ||
+65,7,तोरणं दक्षिणार्धेन जम्बूप्रस्थमुपागमत् । वरूथं च ययौ रम्यं ग्रामं दशरथात्मजः ॥ ७ ॥,toraṇaṃ dakṣiṇārdhena jambūprasthamupāgamat | varūthaṃ ca yayau ramyaṃ grāmaṃ daśarathātmajaḥ || 7 ||
+65,8,तत्र रम्ये वने वासं कृत्वासौ प्राङ्मुखो ययौ । उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः ॥ ८ ॥,tatra ramye vane vāsaṃ kṛtvāsau prāṅmukho yayau | udyānamujjihānāyāḥ priyakā yatra pādapāḥ || 8 ||
+65,9,सालांस्तु प्रियकान्प्राप्य शीघ्रानास्थाय वाजिनः । अनुज्ञाप्याथ भरतो वाहिनीं त्वरितो ययौ ॥ ९ ॥,sālāṃstu priyakānprāpya śīghrānāsthāya vājinaḥ | anujñāpyātha bharato vāhinīṃ tvarito yayau || 9 ||
+65,10,वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानकां नदीम् । अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरंगमैः ॥ १० ॥,vāsaṃ kṛtvā sarvatīrthe tīrtvā cottānakāṃ nadīm | anyā nadīśca vividhāḥ pārvatīyaisturaṃgamaiḥ || 10 ||
+65,11,हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत । ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम् । एकसाले स्थाणुमतीं विनते गोमतीं नदीम् ॥ ११ ॥,hastipṛṣṭhakamāsādya kuṭikāmatyavartata | tatāra ca naravyāghro lauhitye sa kapīvatīm | ekasāle sthāṇumatīṃ vinate gomatīṃ nadīm || 11 ||
+65,12,कलिङ्ग नगरे चापि प्राप्य सालवनं तदा । भरतः क्षिप्रमागच्छत् सुपरिश्रान्तवाहनः ॥ १२ ॥,kaliṅga nagare cāpi prāpya sālavanaṃ tadā | bharataḥ kṣipramāgacchat supariśrāntavāhanaḥ || 12 ||
+65,13,वनं च समतीत्याशु शर्वर्यामरुणोदये । अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां स ददर्श ह ॥ १३ ॥,vanaṃ ca samatītyāśu śarvaryāmaruṇodaye | ayodhyāṃ manunā rājñā nirmitāṃ sa dadarśa ha || 13 ||
+65,14,तां पुरीं पुरुषव्याघ्रः सप्तरात्रोषिटः पथि । अयोध्यामग्रतो दृष्ट्वा रथे सारथिमब्रवीत् ॥ १४ ॥,tāṃ purīṃ puruṣavyāghraḥ saptarātroṣiṭaḥ pathi | ayodhyāmagrato dṛṣṭvā rathe sārathimabravīt || 14 ||
+65,15,एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी । अयोध्या दृश्यते दूरात् सारथे पाण्डुमृत्तिका ॥ १५ ॥,eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī | ayodhyā dṛśyate dūrāt sārathe pāṇḍumṛttikā || 15 ||
+65,16,यज्वभिर्गुणसंपन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिवरपालिता ॥ १६ ॥,yajvabhirguṇasaṃpannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ | bhūyiṣṭhamṛddhairākīrṇā rājarṣivarapālitā || 16 ||
+65,17,अयोध्यायां पुराशब्दः श्रूयते तुमुलो महान् । समन्तान्नरनारीणां तमद्य न शृणोम्यहम् ॥ १७ ॥,ayodhyāyāṃ purāśabdaḥ śrūyate tumulo mahān | samantānnaranārīṇāṃ tamadya na śṛṇomyaham || 17 ||
+65,18,उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्वोपरतैर्नरैः । समन्ताद्विप्रधावद्भिः प्रकाशन्ते ममान्यदा ॥ १८ ॥,udyānāni hi sāyāhne krīḍitvoparatairnaraiḥ | samantādvipradhāvadbhiḥ prakāśante mamānyadā || 18 ||
+65,19,तान्यद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः । अरण्यभूतेव पुरी सारथे प्रतिभाति मे ॥ १९ ॥,tānyadyānurudantīva parityaktāni kāmibhiḥ | araṇyabhūteva purī sārathe pratibhāti me || 19 ||
+65,20,न ह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः । निर्यान्तो वाभियान्तो वा नरमुख्या यथापुरम् ॥ २० ॥,na hyatra yānairdṛśyante na gajairna ca vājibhiḥ | niryānto vābhiyānto vā naramukhyā yathāpuram || 20 ||
+65,21,अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च । निमित्तान्यमनोज्ञानि तेन सीदति ते मनः ॥ २१ ॥,aniṣṭāni ca pāpāni paśyāmi vividhāni ca | nimittānyamanojñāni tena sīdati te manaḥ || 21 ||
+65,22,द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः । द्वाःस्थैरुत्थाय विजयं पृष्टस्तैः सहितो ययौ ॥ २२ ॥,dvāreṇa vaijayantena prāviśacchrāntavāhanaḥ | dvāḥsthairutthāya vijayaṃ pṛṣṭastaiḥ sahito yayau || 22 ||
+65,23,स त्वनेकाग्रहृदयो द्वाःस्थं प्रत्यर्च्य तं जनम् । सूतमश्वपतेः क्लान्तमब्रवीत्तत्र राघवः ॥ २३ ॥,sa tvanekāgrahṛdayo dvāḥsthaṃ pratyarcya taṃ janam | sūtamaśvapateḥ klāntamabravīttatra rāghavaḥ || 23 ||
+65,24,श्रुता नो यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने । आकारास्तानहं सर्वानिह पश्यामि सारथे ॥ २४ ॥,śrutā no yādṛśāḥ pūrvaṃ nṛpatīnāṃ vināśane | ākārāstānahaṃ sarvāniha paśyāmi sārathe || 24 ||
+65,25,मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम् । सस्त्री पुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे ॥ २५ ॥,malinaṃ cāśrupūrṇākṣaṃ dīnaṃ dhyānaparaṃ kṛśam | sastrī puṃsaṃ ca paśyāmi janamutkaṇṭhitaṃ pure || 25 ||
+65,26,इत्येवमुक्त्वा भरतः सूतं तं दीनमानसः । तान्यनिष्टान्ययोध्यायां प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ ॥ २६ ॥,ityevamuktvā bharataḥ sūtaṃ taṃ dīnamānasaḥ | tānyaniṣṭānyayodhyāyāṃ prekṣya rājagṛhaṃ yayau || 26 ||
+65,27,तां शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां रजोऽरुणद्वारकपाटयन्त्राम् । दृष्ट्वा पुरीमिन्द्रपुरी प्रकाशां दुःखेन संपूर्णतरो बभूव ॥ २७ ॥,tāṃ śūnyaśṛṅgāṭakaveśmarathyāṃ rajo'ruṇadvārakapāṭayantrām | dṛṣṭvā purīmindrapurī prakāśāṃ duḥkhena saṃpūrṇataro babhūva || 27 ||
+65,28,बहूनि पश्यन्मनसो ऽप्रियाणि यान्यन्न्यदा नास्य पुरे बभूवुः । अवाक्शिरा दीनमना नहृष्टः पितुर्महात्मा प्रविवेश वेश्म ॥ २८ ॥,bahūni paśyanmanaso'priyāṇi yānyannyadā nāsya pure babhūvuḥ | avākśirā dīnamanā nahṛṣṭaḥ piturmahātmā praviveśa veśma || 28 ||
+66,1,अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये । जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये ॥ १ ॥,apaśyaṃstu tatastatra pitaraṃ piturālaye | jagāma bharato draṣṭuṃ mātaraṃ māturālaye || 1 ||
+66,2,अनुप्राप्तं तु तं दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितं सुतम् । उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्णमानसं ॥ २ ॥,anuprāptaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kaikeyī proṣitaṃ sutam | utpapāta tadā hṛṣṭā tyaktvā sauvarṇamānasaṃ || 2 ||
+66,3,स प्रविश्यैव धर्मात्मा स्वगृहं श्रीविवर्जितम् । भरतः प्रेक्ष्य जग्राह जनन्याश्चरणौ शुभौ ॥ ३ ॥,sa praviśyaiva dharmātmā svagṛhaṃ śrīvivarjitam | bharataḥ prekṣya jagrāha jananyāścaraṇau śubhau || 3 ||
+66,4,तं मूर्ध्नि समुपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम् । अङ्के भरतमारोप्य प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ ४ ॥,taṃ mūrdhni samupāghrāya pariṣvajya yaśasvinam | aṅke bharatamāropya praṣṭuṃ samupacakrame || 4 ||
+66,5,अद्य ते कति चिद् रात्र्यश्च्युतस्यार्यकवेश्मनः । अपि नाध्वश्रमः शीघ्रं रथेनापततस्तव ॥ ५ ॥,adya te kati cid rātryaścyutasyāryakaveśmanaḥ | api nādhvaśramaḥ śīghraṃ rathenāpatatastava || 5 ||
+66,6,आर्यकस्ते सुकुशलो युधाजिन्मातुलस्तव । प्रवासाच्च सुखं पुत्र सर्वं मे वक्तुमर्हसि ॥ ६ ॥,āryakaste sukuśalo yudhājinmātulastava | pravāsācca sukhaṃ putra sarvaṃ me vaktumarhasi || 6 ||
+66,7,एवं पृष्ठस्तु कैकेय्या प्रियं पार्थिवनन्द��ः । आचष्ट भरतः सर्वं मात्रे राजीवलोचनः ॥ ७ ॥,evaṃ pṛṣṭhastu kaikeyyā priyaṃ pārthivanandanaḥ | ācaṣṭa bharataḥ sarvaṃ mātre rājīvalocanaḥ || 7 ||
+66,8,अद्य मे सप्तमी रात्रिश्च्युतस्यार्यकवेश्मनः । अम्बायाः कुशली तातो युधाजिन्मातुलश्च मे ॥ ८ ॥,adya me saptamī rātriścyutasyāryakaveśmanaḥ | ambāyāḥ kuśalī tāto yudhājinmātulaśca me || 8 ||
+66,9,यन्मे धनं च रत्नं च ददौ राजा परंतपः । परिश्रान्तं पथ्यभवत्ततो ऽहं पूर्वमागतः ॥ ९ ॥,yanme dhanaṃ ca ratnaṃ ca dadau rājā paraṃtapaḥ | pariśrāntaṃ pathyabhavattato'haṃ pūrvamāgataḥ || 9 ||
+66,10,राजवाक्यहरैर्दूतैस्त्वर्यमाणो ऽहमागतः । यदहं प्रष्टुमिच्छामि तदम्बा वक्तुमर्हसि ॥ १० ॥,rājavākyaharairdūtaistvaryamāṇo'hamāgataḥ | yadahaṃ praṣṭumicchāmi tadambā vaktumarhasi || 10 ||
+66,11,शून्यो ऽयं शयनीयस्ते पर्यङ्को हेमभूषितः । न चायमिक्ष्वाकुजनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मे ॥ ११ ॥,śūnyo'yaṃ śayanīyaste paryaṅko hemabhūṣitaḥ | na cāyamikṣvākujanaḥ prahṛṣṭaḥ pratibhāti me || 11 ||
+66,12,राजा भवति भूयिष्ठमिहाम्बाया निवेशने । तमहं नाद्य पश्यामि द्रष्टुमिच्छन्निहागतः ॥ १२ ॥,rājā bhavati bhūyiṣṭhamihāmbāyā niveśane | tamahaṃ nādya paśyāmi draṣṭumicchannihāgataḥ || 12 ||
+66,13,पितुर्ग्रहीष्ये चरणौ तं ममाख्याहि पृच्छतः । आहोस्विदम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने ॥ १३ ॥,piturgrahīṣye caraṇau taṃ mamākhyāhi pṛcchataḥ | āhosvidamba jyeṣṭhāyāḥ kausalyāyā niveśane || 13 ||
+66,14,तं प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद्घोरमप्रियम् । अजानन्तं प्रजानन्ती राज्यलोभेन मोहिता । या गतिः सर्वभूतानां तां गतिं ते पिता गतः ॥ १४ ॥,taṃ pratyuvāca kaikeyī priyavadghoramapriyam | ajānantaṃ prajānantī rājyalobhena mohitā | yā gatiḥ sarvabhūtānāṃ tāṃ gatiṃ te pitā gataḥ || 14 ||
+66,15,तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं धर्माभिजनवाञ् शुचिः । पपात सहसा भूमौ पितृशोकबलार्दितः ॥ १५ ॥,tacchrutvā bharato vākyaṃ dharmābhijanavāñ śuciḥ | papāta sahasā bhūmau pitṛśokabalārditaḥ || 15 ||
+66,16,ततः शोकेन संवीतः पितुर्मरणदुःखितः । विललाप महातेजा भ्रान्ताकुलितचेतनः ॥ १६ ॥,tataḥ śokena saṃvītaḥ piturmaraṇaduḥkhitaḥ | vilalāpa mahātejā bhrāntākulitacetanaḥ || 16 ||
+66,17,एतत् सुरुचिरं भाति पितुर्मे शयनं पुरा । तदिदं न विभात्यद्य विहीनं तेन धीमता ॥ १७ ॥,etat suruciraṃ bhāti piturme śayanaṃ purā | tadidaṃ na vibhātyadya vihīnaṃ tena dhīmatā || 17 ||
+66,18,तमार्तं देवसंकाशं समीक्ष्य पतितं भुवि । उत्थापयित्वा शोकार्तं वचनं चेदमब्रवीत् ॥ १८ ॥,tamārtaṃ devasaṃkāśaṃ samīkṣya patitaṃ bhuvi | utthāpayitvā śokārtaṃ vacanaṃ cedamabravīt || 18 ||
+66,19,उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे राजपुत्र महायशः । त्वद्विधा न हि शोचन्ति सन्तः सदसि संमताः ॥ १९ ॥,uttiṣṭhottiṣṭha kiṃ śeṣe rājaputra mahāyaśaḥ | tvadvidhā na hi śocanti santaḥ sadasi saṃmatāḥ || 19 ||
+66,20,स रुदत्या चिरं कालं भूमौ विपरिवृत्य च । जननीं प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृतः ॥ २० ॥,sa rudatyā ciraṃ kālaṃ bhūmau viparivṛtya ca | jananīṃ pratyuvācedaṃ śokairbahubhirāvṛtaḥ || 20 ||
+66,21,��भिषेक्ष्यति रामं तु राजा यज्ञं नु यक्ष्यति । इत्यहं कृतसंकल्पो हृष्टो यात्रामयासिषम् ॥ २१ ॥,abhiṣekṣyati rāmaṃ tu rājā yajñaṃ nu yakṣyati | ityahaṃ kṛtasaṃkalpo hṛṣṭo yātrāmayāsiṣam || 21 ||
+66,22,तदिदं ह्यन्यथा भूतं व्यवदीर्णं मनो मम । पितरं यो न पश्यामि नित्यं प्रियहिते रतम् ॥ २२ ॥,tadidaṃ hyanyathā bhūtaṃ vyavadīrṇaṃ mano mama | pitaraṃ yo na paśyāmi nityaṃ priyahite ratam || 22 ||
+66,23,अम्ब केनात्यगाद् राजा व्याधिना मय्यनागते । धन्या रामादयः सर्वे यैः पिता संस्कृतः स्वयम् ॥ २३ ॥,amba kenātyagād rājā vyādhinā mayyanāgate | dhanyā rāmādayaḥ sarve yaiḥ pitā saṃskṛtaḥ svayam || 23 ||
+66,24,न नूनं मां महाराजः प्राप्तं जानाति कीर्तिमान् । उपजिघ्रेद्धि मां मूर्ध्नि तातः संनम्य सत्वरम् ॥ २४ ॥,na nūnaṃ māṃ mahārājaḥ prāptaṃ jānāti kīrtimān | upajighreddhi māṃ mūrdhni tātaḥ saṃnamya satvaram || 24 ||
+66,25,क्व स पाणिः सुखस्पर्शस्तातस्याक्लिष्टकर्मणः । येन मां रजसा ध्वस्तमभीक्ष्णं परिमार्जति ॥ २५ ॥,kva sa pāṇiḥ sukhasparśastātasyākliṣṭakarmaṇaḥ | yena māṃ rajasā dhvastamabhīkṣṇaṃ parimārjati || 25 ||
+66,26,यो मे भ्राता पिता बन्धुर्यस्य दासो ऽस्मि धीमतः । तस्य मां शीघ्रमाख्याहि रामस्याक्लिष्ट कर्मणः ॥ २६ ॥,yo me bhrātā pitā bandhuryasya dāso'smi dhīmataḥ | tasya māṃ śīghramākhyāhi rāmasyākliṣṭa karmaṇaḥ || 26 ||
+66,27,पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्ममार्यस्य जानतः । तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हीदानीं गतिर्मम ॥ २७ ॥,pitā hi bhavati jyeṣṭho dharmamāryasya jānataḥ | tasya pādau grahīṣyāmi sa hīdānīṃ gatirmama || 27 ||
+66,28,आर्ये किमब्रवीद् राजा पिता मे सत्यविक्रमः । पश्चिमं साधु संदेशमिच्छामि श्रोतुमात्मनः ॥ २८ ॥,ārye kimabravīd rājā pitā me satyavikramaḥ | paścimaṃ sādhu saṃdeśamicchāmi śrotumātmanaḥ || 28 ||
+66,29,इति पृष्टा यथातत्त्वं कैकेयी वाक्यमब्रवीत् । रामेति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मणेति च । स महात्मा परं लोकं गतो गतिमतां वरः ॥ २९ ॥,iti pṛṣṭā yathātattvaṃ kaikeyī vākyamabravīt | rāmeti rājā vilapan hā sīte lakṣmaṇeti ca | sa mahātmā paraṃ lokaṃ gato gatimatāṃ varaḥ || 29 ||
+66,30,इमां तु पश्चिमां वाचं व्याजहार पिता तव । काल धर्मपरिक्षिप्तः पाशैरिव महागजः ॥ ३० ॥,imāṃ tu paścimāṃ vācaṃ vyājahāra pitā tava | kāla dharmaparikṣiptaḥ pāśairiva mahāgajaḥ || 30 ||
+66,31,सिद्धार्थास्तु नरा राममागतं सीतया सह । लक्ष्मणं च महाबाहुं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम् ॥ ३१ ॥,siddhārthāstu narā rāmamāgataṃ sītayā saha | lakṣmaṇaṃ ca mahābāhuṃ drakṣyanti punarāgatam || 31 ||
+66,32,तच्छ्रुत्वा विषसादैव द्वितीया प्रियशंसनात् । विषण्णवदनो भूत्वा भूयः पप्रच्छ मातरम् ॥ ३२ ॥,tacchrutvā viṣasādaiva dvitīyā priyaśaṃsanāt | viṣaṇṇavadano bhūtvā bhūyaḥ papraccha mātaram || 32 ||
+66,33,क्व चेदानीं स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समं गतः ॥ ३३ ॥,kva cedānīṃ sa dharmātmā kausalyānandavardhanaḥ | lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā ca samaṃ gataḥ || 33 ||
+66,34,तथा पृष्टा यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे । मातास्य युगपद्वाक्यं विप्रियं प्रियशङ्कया ॥ ३४ ॥,tathā pṛṣṭā yathātattvamākhyātumupacakrame | mātāsya yugapadvākyaṃ vipriyaṃ priyaśaṅkayā || 34 ||
+66,35,स हि राजसुतः पुत्र चीरवासा महावनम् । दण्डकान् सह वैदेह्या लक्ष्मणानुचरो गतः ॥ ३५ ॥,sa hi rājasutaḥ putra cīravāsā mahāvanam | daṇḍakān saha vaidehyā lakṣmaṇānucaro gataḥ || 35 ||
+66,36,तच्छ्रुत्वा भरतस्त्रस्तो भ्रातुश्चारित्रशङ्कया । स्वस्य वंशस्य माहात्म्यात् प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ ३६ ॥,tacchrutvā bharatastrasto bhrātuścāritraśaṅkayā | svasya vaṃśasya māhātmyāt praṣṭuṃ samupacakrame || 36 ||
+66,37,कच्चिन्न ब्राह्मणवधं हृतं रामेण कस्य चित् । कच्चिन्नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः ॥ ३७ ॥,kaccinna brāhmaṇavadhaṃ hṛtaṃ rāmeṇa kasya cit | kaccinnāḍhyo daridro vā tenāpāpo vihiṃsitaḥ || 37 ||
+66,38,कच्चिन्न परदारान् वा राजपुत्रो ऽभिमन्यते । कस्मात् स दण्डकारण्ये भ्रूणहेव विवासितः ॥ ३८ ॥,kaccinna paradārān vā rājaputro'bhimanyate | kasmāt sa daṇḍakāraṇye bhrūṇaheva vivāsitaḥ || 38 ||
+66,39,अथास्य चपला माता तत् स्वकर्म यथातथम् । तेनैव स्त्रीस्वभावेन व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ ३९ ॥,athāsya capalā mātā tat svakarma yathātatham | tenaiva strīsvabhāvena vyāhartumupacakrame || 39 ||
+66,40,न ब्राह्मणधनं किं चिद्धृतं रामेण कस्य चित् । कश्चिन्नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः । न रामः परदारांश्च चक्षुर्भ्यामपि पश्यति ॥ ४० ॥,na brāhmaṇadhanaṃ kiṃ ciddhṛtaṃ rāmeṇa kasya cit | kaścinnāḍhyo daridro vā tenāpāpo vihiṃsitaḥ | na rāmaḥ paradārāṃśca cakṣurbhyāmapi paśyati || 40 ||
+66,41,मया तु पुत्र श्रुत्वैव रामस्यैवाभिषेचनम् । याचितस्ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनम् ॥ ४१ ॥,mayā tu putra śrutvaiva rāmasyaivābhiṣecanam | yācitaste pitā rājyaṃ rāmasya ca vivāsanam || 41 ||
+66,42,स स्ववृत्तिं समास्थाय पिता ते तत्तथाकरोत् । रामश्च सहसौमित्रिः प्रेषितः सह सीतया ॥ ४२ ॥,sa svavṛttiṃ samāsthāya pitā te tattathākarot | rāmaśca sahasaumitriḥ preṣitaḥ saha sītayā || 42 ||
+66,43,तमपश्यन्प्रियं पुत्रं महीपालो महायशाः । पुत्रशोकपरिद्यूनः पञ्चत्वमुपपेदिवान् ॥ ४३ ॥,tamapaśyanpriyaṃ putraṃ mahīpālo mahāyaśāḥ | putraśokaparidyūnaḥ pañcatvamupapedivān || 43 ||
+66,44,त्वया त्विदानीं धर्मज्ञ राजत्वमवलम्ब्यताम् । त्वत्कृते हि मया सर्वमिदमेवंविधं कृतम् ॥ ४४ ॥,tvayā tvidānīṃ dharmajña rājatvamavalambyatām | tvatkṛte hi mayā sarvamidamevaṃvidhaṃ kṛtam || 44 ||
+66,45,तत् पुत्र शीघ्रं विधिना विधिज्ञैर्वसिष्ठमुख्यैः सहितो द्विजेन्द्रैः । संकाल्य राजानमदीनसत्त्वमात्मानमुर्व्यामभिषेचयस्व ॥ ४५ ॥,tat putra śīghraṃ vidhinā vidhijñairvasiṣṭhamukhyaiḥ sahito dvijendraiḥ | saṃkālya rājānamadīnasattvamātmānamurvyāmabhiṣecayasva || 45 ||
+67,1,श्रुत्वा तु पितरं वृत्तं भ्रातरु च विवासितौ । भरतो दुःखसंतप्त इदं वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥,śrutvā tu pitaraṃ vṛttaṃ bhrātaru ca vivāsitau | bharato duḥkhasaṃtapta idaṃ vacanamabravīt || 1 ||
+67,2,किं नुण्कार्यं हतस्य��ह मम राज्येन शोचतः । विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृसमेन च ॥ २ ॥,kiṃ nuṇkāryaṃ hatasyeha mama rājyena śocataḥ | vihīnasyātha pitrā ca bhrātrā pitṛsamena ca || 2 ||
+67,3,दुःखे मे दुःखमकरोर्व्रणे क्षारमिवादधाः । राजानं प्रेतभावस्थं कृत्वा रामं च तापसं ॥ ३ ॥,duḥkhe me duḥkhamakarorvraṇe kṣāramivādadhāḥ | rājānaṃ pretabhāvasthaṃ kṛtvā rāmaṃ ca tāpasaṃ || 3 ||
+67,4,कुलस्य त्वमभावाय कालरात्रिरिवागता । अङ्गारमुपगूह्य स्म पिता मे नावबुद्धवान् ॥ ४ ॥,kulasya tvamabhāvāya kālarātririvāgatā | aṅgāramupagūhya sma pitā me nāvabuddhavān || 4 ||
+67,5,कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकाभिपीडिते । दुष्करं यदि जीवेतां प्राप्य त्वां जननीं मम ॥ ५ ॥,kausalyā ca sumitrā ca putraśokābhipīḍite | duṣkaraṃ yadi jīvetāṃ prāpya tvāṃ jananīṃ mama || 5 ||
+67,6,ननु त्वार्यो ऽपि धर्मात्मा त्वयि वृत्तिमनुत्तमाम् । वर्तते गुरुवृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते ॥ ६ ॥,nanu tvāryo'pi dharmātmā tvayi vṛttimanuttamām | vartate guruvṛttijño yathā mātari vartate || 6 ||
+67,7,तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी । त्वयि धर्मं समास्थाय भगिन्यामिव वर्तते ॥ ७ ॥,tathā jyeṣṭhā hi me mātā kausalyā dīrghadarśinī | tvayi dharmaṃ samāsthāya bhaginyāmiva vartate || 7 ||
+67,8,तस्याः पुत्रं कृतात्मानं चीरवल्कलवाससं । प्रस्थाप्य वनवासाय कथं पापे न शोचसि ॥ ८ ॥,tasyāḥ putraṃ kṛtātmānaṃ cīravalkalavāsasaṃ | prasthāpya vanavāsāya kathaṃ pāpe na śocasi || 8 ||
+67,9,अपापदर्शिनं शूरं कृतात्मानं यशस्विनम् । प्रव्राज्य चीरवसनं किं नु पश्यसि कारणम् ॥ ९ ॥,apāpadarśinaṃ śūraṃ kṛtātmānaṃ yaśasvinam | pravrājya cīravasanaṃ kiṃ nu paśyasi kāraṇam || 9 ||
+67,10,लुब्धाया विदितो मन्ये न ते ऽहं राघवं प्रति । तथा ह्यनर्थो राज्यार्थं त्वया नीतो महानयम् ॥ १० ॥,lubdhāyā vidito manye na te'haṃ rāghavaṃ prati | tathā hyanartho rājyārthaṃ tvayā nīto mahānayam || 10 ||
+67,11,अहं हि पुरुषव्याघ्रावपश्यन् रामलक्ष्मणौ । केन शक्तिप्रभावेन राज्यं रक्षितुमुत्सहे ॥ ११ ॥,ahaṃ hi puruṣavyāghrāvapaśyan rāmalakṣmaṇau | kena śaktiprabhāvena rājyaṃ rakṣitumutsahe || 11 ||
+67,12,तं हि नित्यं महाराजो बलवन्तं महाबलः । अपाश्रितो ऽभूद्धर्मात्मा मेरुर्मेरुवनं यथा ॥ १२ ॥,taṃ hi nityaṃ mahārājo balavantaṃ mahābalaḥ | apāśrito'bhūddharmātmā merurmeruvanaṃ yathā || 12 ||
+67,13,सो ऽहं कथमिमं भारं महाधुर्यसमुद्यतम् । दम्यो धुरमिवासाद्य सहेयं केन चौजसा ॥ १३ ॥,so'haṃ kathamimaṃ bhāraṃ mahādhuryasamudyatam | damyo dhuramivāsādya saheyaṃ kena caujasā || 13 ||
+67,14,अथ वा मे भवेच्छक्तिर्योगैर्बुद्धिबलेन वा । सकामां न करिष्यामि त्वामहं पुत्रगर्धिनीम् । निवर्तयिष्यामि वनाद्भ्रातरं स्वजनप्रियम् ॥ १४ ॥,atha vā me bhavecchaktiryogairbuddhibalena vā | sakāmāṃ na kariṣyāmi tvāmahaṃ putragardhinīm | nivartayiṣyāmi vanādbhrātaraṃ svajanapriyam || 14 ||
+67,15,इत्येवमुक्त्वा भरतो महात्मा प्रियेतरैर्वाक्यगणैस्तुदंस्ताम् । शोकातुरश्चापि ननाद भूयः सिंहो यथा पर्वतगह्वरस्��ः ॥ १५ ॥,ityevamuktvā bharato mahātmā priyetarairvākyagaṇaistudaṃstām | śokāturaścāpi nanāda bhūyaḥ siṃho yathā parvatagahvarasthaḥ || 15 ||
+68,1,तां तथा गर्हयित्वा तु मातरं भरतस्तदा । रोषेण महताविष्टः पुनरेवाब्रवीद्वचः ॥ १ ॥,tāṃ tathā garhayitvā tu mātaraṃ bharatastadā | roṣeṇa mahatāviṣṭaḥ punarevābravīdvacaḥ || 1 ||
+68,2,राज्याद्भ्रंशस्व कैकेयि नृशंसे दुष्टचारिणि । परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतं रुदती भव ॥ २ ॥,rājyādbhraṃśasva kaikeyi nṛśaṃse duṣṭacāriṇi | parityaktā ca dharmeṇa mā mṛtaṃ rudatī bhava || 2 ||
+68,3,किं नु ते ऽदूषयद् राजा रामो वा भृशधार्मिकः । ययोर्मृत्युर्विवासश्च त्वत्कृते तुल्यमागतौ ॥ ३ ॥,kiṃ nu te'dūṣayad rājā rāmo vā bhṛśadhārmikaḥ | yayormṛtyurvivāsaśca tvatkṛte tulyamāgatau || 3 ||
+68,4,भ्रूणहत्यामसि प्राप्ता कुलस्यास्य विनाशनात् । कैकेयि नरकं गच्छ मा च भर्तुः सलोकताम् ॥ ४ ॥,bhrūṇahatyāmasi prāptā kulasyāsya vināśanāt | kaikeyi narakaṃ gaccha mā ca bhartuḥ salokatām || 4 ||
+68,5,यत्त्वया हीदृशं पापं कृतं घोरेण कर्मणा । सर्वलोकप्रियं हित्वा ममाप्यापादितं भयम् ॥ ५ ॥,yattvayā hīdṛśaṃ pāpaṃ kṛtaṃ ghoreṇa karmaṇā | sarvalokapriyaṃ hitvā mamāpyāpāditaṃ bhayam || 5 ||
+68,6,त्वत्कृते मे पिता वृत्तो रामश्चारण्यमाश्रितः । अयशो जीवलोके च त्वयाहं प्रतिपादितः ॥ ६ ॥,tvatkṛte me pitā vṛtto rāmaścāraṇyamāśritaḥ | ayaśo jīvaloke ca tvayāhaṃ pratipāditaḥ || 6 ||
+68,7,मातृरूपे ममामित्रे नृशंसे राज्यकामुके । न ते ऽहमभिभाष्यो ऽस्मि दुर्वृत्ते पतिघातिनि ॥ ७ ॥,mātṛrūpe mamāmitre nṛśaṃse rājyakāmuke | na te'hamabhibhāṣyo'smi durvṛtte patighātini || 7 ||
+68,8,कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या मम मातरः । दुःखेन महताविष्टास्त्वां प्राप्य कुलदूषिणीम् ॥ ८ ॥,kausalyā ca sumitrā ca yāścānyā mama mātaraḥ | duḥkhena mahatāviṣṭāstvāṃ prāpya kuladūṣiṇīm || 8 ||
+68,9,न त्वमश्वपतेः कन्या धर्मराजस्य धीमतः । राक्षसी तत्र जातासि कुलप्रध्वंसिनी पितुः ॥ ९ ॥,na tvamaśvapateḥ kanyā dharmarājasya dhīmataḥ | rākṣasī tatra jātāsi kulapradhvaṃsinī pituḥ || 9 ||
+68,10,यत्त्वया धार्मिको रामो नित्यं सत्यपरायणः । वनं प्रस्थापितो दुःखात् पिता च त्रिदिवं गतः ॥ १० ॥,yattvayā dhārmiko rāmo nityaṃ satyaparāyaṇaḥ | vanaṃ prasthāpito duḥkhāt pitā ca tridivaṃ gataḥ || 10 ||
+68,11,यत् प्रधानासि तत् पापं मयि पित्रा विनाकृते । भ्रातृभ्यां च परित्यक्ते सर्वलोकस्य चाप्रिये ॥ ११ ॥,yat pradhānāsi tat pāpaṃ mayi pitrā vinākṛte | bhrātṛbhyāṃ ca parityakte sarvalokasya cāpriye || 11 ||
+68,12,कौसल्यां धर्मसंयुक्तां वियुक्तां पापनिश्चये । कृत्वा कं प्राप्स्यसे त्वद्य लोकं निरयगामिनी ॥ १२ ॥,kausalyāṃ dharmasaṃyuktāṃ viyuktāṃ pāpaniścaye | kṛtvā kaṃ prāpsyase tvadya lokaṃ nirayagāminī || 12 ||
+68,13,किं नावबुध्यसे क्रूरे नियतं बन्धुसंश्रयम् । ज्येष्ठं पितृसमं रामं कौसल्यायात्मसंभवम् ॥ १३ ॥,kiṃ nāvabudhyase krūre niyataṃ bandhusaṃśrayam | jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ rāmaṃ kausalyāyātmasaṃbhavam || 13 ||
+68,14,अङ्गप्रत्यङ्गजः पुत्रो हृदयाच्चापि जायते । तस्मात् प्रियतरो मातुः प्रियत्वान्न तु बान्धवः ॥ १४ ॥,aṅgapratyaṅgajaḥ putro hṛdayāccāpi jāyate | tasmāt priyataro mātuḥ priyatvānna tu bāndhavaḥ || 14 ||
+68,15,अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभिः सुरसंमता । वहमानौ ददर्शोर्व्यां पुत्रौ विगतचेतसौ ॥ १५ ॥,anyadā kila dharmajñā surabhiḥ surasaṃmatā | vahamānau dadarśorvyāṃ putrau vigatacetasau || 15 ||
+68,16,तावर्धदिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ महीतले । रुरोद पुत्र शोकेन बाष्पपर्याकुलेक्षणा ॥ १६ ॥,tāvardhadivase śrāntau dṛṣṭvā putrau mahītale | ruroda putra śokena bāṣpaparyākulekṣaṇā || 16 ||
+68,17,अधस्ताद्व्रजतस्तस्याः सुरराज्ञो महात्मनः । बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्माः सुरभिगन्धिनः ॥ १७ ॥,adhastādvrajatastasyāḥ surarājño mahātmanaḥ | bindavaḥ patitā gātre sūkṣmāḥ surabhigandhinaḥ || 17 ||
+68,18,तां दृष्ट्वा शोकसंतप्तां वज्रपाणिर्यशस्विनीम् । इन्द्रः प्राञ्जलिरुद्विग्नः सुरराजो ऽब्रवीद्वचः ॥ १८ ॥,tāṃ dṛṣṭvā śokasaṃtaptāṃ vajrapāṇiryaśasvinīm | indraḥ prāñjalirudvignaḥ surarājo'bravīdvacaḥ || 18 ||
+68,19,भयं कच्चिन्न चास्मासु कुतश्चिद्विद्यते महत् । कुतो निमित्तः शोकस्ते ब्रूहि सर्वहितैषिणि ॥ १९ ॥,bhayaṃ kaccinna cāsmāsu kutaścidvidyate mahat | kuto nimittaḥ śokaste brūhi sarvahitaiṣiṇi || 19 ||
+68,20,एवमुक्ता तु सुरभिः सुरराजेन धीमता । पत्युवाच ततो धीरा वाक्यं वाक्यविशारदा ॥ २० ॥,evamuktā tu surabhiḥ surarājena dhīmatā | patyuvāca tato dhīrā vākyaṃ vākyaviśāradā || 20 ||
+68,21,शान्तं पातं न वः किं चित् कुतश्चिदमराधिप । अहं तु मग्नौ शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्थितौ ॥ २१ ॥,śāntaṃ pātaṃ na vaḥ kiṃ cit kutaścidamarādhipa | ahaṃ tu magnau śocāmi svaputrau viṣame sthitau || 21 ||
+68,22,एतौ दृष्ट्वा कृषौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापिनौ । वध्यमानौ बलीवर्दौ कर्षकेण सुराधिप ॥ २२ ॥,etau dṛṣṭvā kṛṣau dīnau sūryaraśmipratāpinau | vadhyamānau balīvardau karṣakeṇa surādhipa || 22 ||
+68,23,मम कायात् प्रसूतौ हि दुःखितौ भार पीडितौ । यौ दृष्ट्वा परितप्ये ऽहं नास्ति पुत्रसमः प्रियः ॥ २३ ॥,mama kāyāt prasūtau hi duḥkhitau bhāra pīḍitau | yau dṛṣṭvā paritapye'haṃ nāsti putrasamaḥ priyaḥ || 23 ||
+68,24,यस्याः पुत्र सहस्राणि सापि शोचति कामधुक् । किं पुनर्या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति ॥ २४ ॥,yasyāḥ putra sahasrāṇi sāpi śocati kāmadhuk | kiṃ punaryā vinā rāmaṃ kausalyā vartayiṣyati || 24 ||
+68,25,एकपुत्रा च साध्वी च विवत्सेयं त्वया कृता । तस्मात्त्वं सततं दुःखं प्रेत्य चेह च लप्स्यसे ॥ २५ ॥,ekaputrā ca sādhvī ca vivatseyaṃ tvayā kṛtā | tasmāttvaṃ satataṃ duḥkhaṃ pretya ceha ca lapsyase || 25 ||
+68,26,अहं ह्यपचितिं भ्रातुः पितुश्च सकलामिमाम् । वर्धनं यशसश्चापि करिष्यामि न संशयः ॥ २६ ॥,ahaṃ hyapacitiṃ bhrātuḥ pituśca sakalāmimām | vardhanaṃ yaśasaścāpi kariṣyāmi na saṃśayaḥ || 26 ||
+68,27,आनाययित्वा तनयं कौसल्याया महाद्युतिम् । स्वयमेव प्रवेक्ष्यामि वनं मुनिनिषेवितम् ॥ २७ ॥,ānāyayitvā tanayaṃ kausalyāyā mahādyutim | svayameva pravekṣyāmi vanaṃ muniniṣevitam || 27 ||
+68,28,इति नाग इवारण्ये तोमराङ्कुशचोदितः । पपात भुवि संक्रुद्धो निःश्वसन्निव पन्नगः ॥ २८ ॥,iti nāga ivāraṇye tomarāṅkuśacoditaḥ | papāta bhuvi saṃkruddho niḥśvasanniva pannagaḥ || 28 ||
+68,29,संरक्तनेत्रः शिथिलाम्बरस्तदा विधूतसर्वाभरणः परंतपः । बभूव भूमौ पतितो नृपात्मजः शचीपतेः केतुरिवोत्सवक्षये ॥ २९ ॥,saṃraktanetraḥ śithilāmbarastadā vidhūtasarvābharaṇaḥ paraṃtapaḥ | babhūva bhūmau patito nṛpātmajaḥ śacīpateḥ keturivotsavakṣaye || 29 ||
+69,1,तथैव क्रोशतस्तस्य भरतस्य महात्मनः । कौसल्या शब्दमाज्ञाय सुमित्रामिदमब्रवीत् ॥ १ ॥,tathaiva krośatastasya bharatasya mahātmanaḥ | kausalyā śabdamājñāya sumitrāmidamabravīt || 1 ||
+69,2,आगतः क्रूरकार्यायाः कैकेय्या भरतः सुतः । तमहं द्रष्टुमिच्छामि भरतं दीर्घदर्शिनम् ॥ २ ॥,āgataḥ krūrakāryāyāḥ kaikeyyā bharataḥ sutaḥ | tamahaṃ draṣṭumicchāmi bharataṃ dīrghadarśinam || 2 ||
+69,3,एवमुक्त्वा सुमित्रां सा विवर्णा मलिनाम्बरा । प्रतस्थे भरतो यत्र वेपमाना विचेतना ॥ ३ ॥,evamuktvā sumitrāṃ sā vivarṇā malināmbarā | pratasthe bharato yatra vepamānā vicetanā || 3 ||
+69,4,स तु रामानुजश्चापि शत्रुघ्नसहितस्तदा । प्रतस्थे भरतो यत्र कौसल्याया निवेशनम् ॥ ४ ॥,sa tu rāmānujaścāpi śatrughnasahitastadā | pratasthe bharato yatra kausalyāyā niveśanam || 4 ||
+69,5,ततः शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ । पर्यष्वजेतां दुःखार्तां पतितां नष्टचेतनाम् ॥ ५ ॥,tataḥ śatrughnabharatau kausalyāṃ prekṣya duḥkhitau | paryaṣvajetāṃ duḥkhārtāṃ patitāṃ naṣṭacetanām || 5 ||
+69,6,भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता । इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम् । संप्राप्तं बत कैकेय्या शीघ्रं क्रूरेण कर्मणा ॥ ६ ॥,bharataṃ pratyuvācedaṃ kausalyā bhṛśaduḥkhitā | idaṃ te rājyakāmasya rājyaṃ prāptamakaṇṭakam | saṃprāptaṃ bata kaikeyyā śīghraṃ krūreṇa karmaṇā || 6 ||
+69,7,प्रस्थाप्य चीरवसनं पुत्रं मे वनवासिनम् । कैकेयी कं गुणं तत्र पश्यति क्रूरदर्शिनी ॥ ७ ॥,prasthāpya cīravasanaṃ putraṃ me vanavāsinam | kaikeyī kaṃ guṇaṃ tatra paśyati krūradarśinī || 7 ||
+69,8,क्षिप्रं मामपि कैकेयी प्रस्थापयितुमर्हति । हिरण्यनाभो यत्रास्ते सुतो मे सुमहायशाः ॥ ८ ॥,kṣipraṃ māmapi kaikeyī prasthāpayitumarhati | hiraṇyanābho yatrāste suto me sumahāyaśāḥ || 8 ||
+69,9,अथ वा स्वयमेवाहं सुमित्रानुचरा सुखम् । अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः ॥ ९ ॥,atha vā svayamevāhaṃ sumitrānucarā sukham | agnihotraṃ puraskṛtya prasthāsye yatra rāghavaḥ || 9 ||
+69,10,कामं वा स्वयमेवाद्य तत्र मां नेतुमर्हसि । यत्रासौ पुरुषव्याघ्रस्तप्यते मे तपः सुतः ॥ १० ॥,kāmaṃ vā svayamevādya tatra māṃ netumarhasi | yatrāsau puruṣavyāghrastapyate me tapaḥ sutaḥ || 10 ||
+69,11,इदं हि तव विस्तीर्णं धनधान्यसमाचितम् । हस्त्यश्वरथसंपूर्णं राज्यं निर्यातितं तया ॥ ११ ॥,idaṃ hi tava vistīrṇaṃ dhanadhānyasamācitam | hastyaśvarathasaṃpūrṇaṃ rājyaṃ niryātitaṃ tayā || 11 ||
+69,12,एवं विलपमानां तां भरतः प्राञ्जलिस्तदा । ��ौसल्यां प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृताम् ॥ १२ ॥,evaṃ vilapamānāṃ tāṃ bharataḥ prāñjalistadā | kausalyāṃ pratyuvācedaṃ śokairbahubhirāvṛtām || 12 ||
+69,13,आर्ये कस्मादजानन्तं गर्हसे मामकिल्बिषम् । विपुलां च मम प्रीतिं स्थिरां जानासि राघवे ॥ १३ ॥,ārye kasmādajānantaṃ garhase māmakilbiṣam | vipulāṃ ca mama prītiṃ sthirāṃ jānāsi rāghave || 13 ||
+69,14,कृता शास्त्रानुगा बुद्धिर्मा भूत्तस्य कदा चन । सत्यसंधः सतां श्रेष्ठो यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥ १४ ॥,kṛtā śāstrānugā buddhirmā bhūttasya kadā cana | satyasaṃdhaḥ satāṃ śreṣṭho yasyāryo'numate gataḥ || 14 ||
+69,15,प्रैष्यं पापीयसां यातु सूर्यं च प्रति मेहतु । हन्तु पादेन गां सुप्तां यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥ १५ ॥,praiṣyaṃ pāpīyasāṃ yātu sūryaṃ ca prati mehatu | hantu pādena gāṃ suptāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 15 ||
+69,16,कारयित्वा महत् कर्म भर्ता भृत्यमनर्थकम् । अधर्मो यो ऽस्य सो ऽस्यास्तु यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥ १६ ॥,kārayitvā mahat karma bhartā bhṛtyamanarthakam | adharmo yo'sya so'syāstu yasyāryo'numate gataḥ || 16 ||
+69,17,परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुत्रवत् । ततस्तु द्रुह्यतां पापं यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥ १७ ॥,paripālayamānasya rājño bhūtāni putravat | tatastu druhyatāṃ pāpaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 17 ||
+69,18,बलिषड्भागमुद्धृत्य नृपस्यारक्षतः प्रजाः । अधर्मो यो ऽस्य सो ऽस्यास्तु यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥ १८ ॥,baliṣaḍbhāgamuddhṛtya nṛpasyārakṣataḥ prajāḥ | adharmo yo'sya so'syāstu yasyāryo'numate gataḥ || 18 ||
+69,19,संश्रुत्य च तपस्विभ्यः सत्रे वै यज्ञदक्षिणाम् । तां विप्रलपतां पापं यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥ १९ ॥,saṃśrutya ca tapasvibhyaḥ satre vai yajñadakṣiṇām | tāṃ vipralapatāṃ pāpaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 19 ||
+69,20,हस्त्यश्वरथसंबाधे युद्धे शस्त्रसमाकुले । मा स्म कार्षीत् सतां धर्मं यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥ २० ॥,hastyaśvarathasaṃbādhe yuddhe śastrasamākule | mā sma kārṣīt satāṃ dharmaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 20 ||
+69,21,उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं यत्नेन धीमता । स नाशयतु दुष्टात्मा यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥ २१ ॥,upadiṣṭaṃ susūkṣmārthaṃ śāstraṃ yatnena dhīmatā | sa nāśayatu duṣṭātmā yasyāryo'numate gataḥ || 21 ||
+69,22,पायसं कृसरं छागं वृथा सो ऽश्नातु निर्घृणः । गुरूंश्चाप्यवजानातु यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥ २२ ॥,pāyasaṃ kṛsaraṃ chāgaṃ vṛthā so'śnātu nirghṛṇaḥ | gurūṃścāpyavajānātu yasyāryo'numate gataḥ || 22 ||
+69,23,पुत्रैर्दारैश्च भृत्यैश्च स्वगृहे परिवारितः । स एको मृष्टमश्नातु यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥ २३ ॥,putrairdāraiśca bhṛtyaiśca svagṛhe parivāritaḥ | sa eko mṛṣṭamaśnātu yasyāryo'numate gataḥ || 23 ||
+69,24,राजस्त्रीबालवृद्धानां वधे यत् पापमुच्यते । भृत्यत्यागे च यत् पापं तत् पापं प्रतिपद्यताम् ॥ २४ ॥,rājastrībālavṛddhānāṃ vadhe yat pāpamucyate | bhṛtyatyāge ca yat pāpaṃ tat pāpaṃ pratipadyatām || 24 ||
+69,25,उभे संध्ये शयानस्य यत् पापं परिकल्प्यते । तच्च पापं भवेत्तस्य यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥ २५ ॥,ubhe saṃdhye śayānasya yat pāpaṃ parikalpyate | tacca pāpaṃ bhavettasya yasyāryo'numate gataḥ || 25 ||
+69,26,यदग्निदायके पापं यत् पापं गुरुतल्पगे । मित्रद्रोहे च यत् पापं तत् पापं प्रतिपद्यताम् ॥ २६ ॥,yadagnidāyake pāpaṃ yat pāpaṃ gurutalpage | mitradrohe ca yat pāpaṃ tat pāpaṃ pratipadyatām || 26 ||
+69,27,देवतानां पितॄणां च माता पित्रोस्तथैव च । मा स्म कार्षीत् स शुश्रूषां यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥ २७ ॥,devatānāṃ pitṝṇāṃ ca mātā pitrostathaiva ca | mā sma kārṣīt sa śuśrūṣāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 27 ||
+69,28,सतां लोकात् सतां कीर्त्याः सज्जुष्टात् कर्मणस्तथा । भ्रश्यतु क्षिप्रमद्यैव यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥ २८ ॥,satāṃ lokāt satāṃ kīrtyāḥ sajjuṣṭāt karmaṇastathā | bhraśyatu kṣipramadyaiva yasyāryo'numate gataḥ || 28 ||
+69,29,विहीनां पतिपुत्राभ्यां कौसल्यां पार्थिवात्मजः । एवमाश्वसयन्नेव दुःखार्तो निपपात ह ॥ २९ ॥,vihīnāṃ patiputrābhyāṃ kausalyāṃ pārthivātmajaḥ | evamāśvasayanneva duḥkhārto nipapāta ha || 29 ||
+69,30,तथा तु शपथैः कष्टैः शपमानमचेतनम् । भरतं शोकसंतप्तं कौसल्या वाक्यमब्रवीत् ॥ ३० ॥,tathā tu śapathaiḥ kaṣṭaiḥ śapamānamacetanam | bharataṃ śokasaṃtaptaṃ kausalyā vākyamabravīt || 30 ||
+69,31,मम दुःखमिदं पुत्र भूयः समुपजायते । शपथैः शपमानो हि प्राणानुपरुणत्सि मे ॥ ३१ ॥,mama duḥkhamidaṃ putra bhūyaḥ samupajāyate | śapathaiḥ śapamāno hi prāṇānuparuṇatsi me || 31 ||
+69,32,दिष्ट्या न चलितो धर्मादात्मा ते सहलक्ष्मणः । वत्स सत्यप्रतिज्ञो मे सतां लोकानवाप्स्यसि ॥ ३२ ॥,diṣṭyā na calito dharmādātmā te sahalakṣmaṇaḥ | vatsa satyapratijño me satāṃ lokānavāpsyasi || 32 ||
+69,33,एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः । मोहाच्च शोकसंरोधाद्बभूव लुलितं मनः ॥ ३३ ॥,evaṃ vilapamānasya duḥkhārtasya mahātmanaḥ | mohācca śokasaṃrodhādbabhūva lulitaṃ manaḥ || 33 ||
+69,34,लालप्यमानस्य विचेतनस्य प्रनष्टबुद्धेः पतितस्य भूमौ । मुहुर्मुहुर्निःश्वसतश्च दीर्घं सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः ॥ ३४ ॥,lālapyamānasya vicetanasya pranaṣṭabuddheḥ patitasya bhūmau | muhurmuhurniḥśvasataśca dīrghaṃ sā tasya śokena jagāma rātriḥ || 34 ||
+70,1,तमेवं शोकसंतप्तं भरतं केकयीसुतम् । उवाच वदतां श्रेष्ठो वसिष्ठः श्रेष्ठवागृषिः ॥ १ ॥,tamevaṃ śokasaṃtaptaṃ bharataṃ kekayīsutam | uvāca vadatāṃ śreṣṭho vasiṣṭhaḥ śreṣṭhavāgṛṣiḥ || 1 ||
+70,2,अलं शोकेन भद्रं ते राजपुत्र महायशः । प्राप्तकालं नरपतेः कुरु संयानमुत्तरम् ॥ २ ॥,alaṃ śokena bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ | prāptakālaṃ narapateḥ kuru saṃyānamuttaram || 2 ||
+70,3,वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा भरतो धारणां गतः । प्रेतकार्याणि सर्वाणि कारयामास धर्मवित् ॥ ३ ॥,vasiṣṭhasya vacaḥ śrutvā bharato dhāraṇāṃ gataḥ | pretakāryāṇi sarvāṇi kārayāmāsa dharmavit || 3 ||
+70,4,उद्धृतं तैलसंक्लेदात् स तु भूमौ निवेशितम् । आपीतवर्णवदनं प्रसुप्तमिव भूमिपम् ॥ ४ ॥,uddhṛtaṃ tailasaṃkledāt sa tu bhūmau niveśitam | āpītavarṇavadanaṃ prasuptamiva bhūmipam || 4 ||
+70,5,निवेश्य शयने चाग्र्ये नानारत्नपरिष्कृते । ��तो दशरथं पुत्रो विललाप सुदुःखितः ॥ ५ ॥,niveśya śayane cāgrye nānāratnapariṣkṛte | tato daśarathaṃ putro vilalāpa suduḥkhitaḥ || 5 ||
+70,6,किं ते व्यवसितं राजन्प्रोषिते मय्यनागते । विवास्य रामं धर्मज्ञं लक्ष्मणं च महाबलम् ॥ ६ ॥,kiṃ te vyavasitaṃ rājanproṣite mayyanāgate | vivāsya rāmaṃ dharmajñaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahābalam || 6 ||
+70,7,क्व यास्यसि महाराज हित्वेमं दुःखितं जनम् । हीनं पुरुषसिंहेन रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ७ ॥,kva yāsyasi mahārāja hitvemaṃ duḥkhitaṃ janam | hīnaṃ puruṣasiṃhena rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 7 ||
+70,8,योगक्षेमं तु ते राजन् को ऽस्मिन् कल्पयिता पुरे । त्वयि प्रयाते स्वस्तात रामे च वनमाश्रिते ॥ ८ ॥,yogakṣemaṃ tu te rājan ko'smin kalpayitā pure | tvayi prayāte svastāta rāme ca vanamāśrite || 8 ||
+70,9,विधवा पृथिवी राजंस्त्वया हीना न राजते । हीनचन्द्रेव रजनी नगरी प्रतिभाति माम् ॥ ९ ॥,vidhavā pṛthivī rājaṃstvayā hīnā na rājate | hīnacandreva rajanī nagarī pratibhāti mām || 9 ||
+70,10,एवं विलपमानं तं भरतं दीनमानसं । अब्रवीद्वचनं भूयो वसिष्ठस्तु महानृषिः ॥ १० ॥,evaṃ vilapamānaṃ taṃ bharataṃ dīnamānasaṃ | abravīdvacanaṃ bhūyo vasiṣṭhastu mahānṛṣiḥ || 10 ||
+70,11,प्रेतकार्याणि यान्यस्य कर्तव्यानि विशाम्पतेः । तान्यव्यग्रं महाबाहो क्रियतामविचारितम् ॥ ११ ॥,pretakāryāṇi yānyasya kartavyāni viśāmpateḥ | tānyavyagraṃ mahābāho kriyatāmavicāritam || 11 ||
+70,12,तथेति भरतो वाक्यं वसिष्ठस्याभिपूज्य तत् । ऋत्विक्पुरोहिताचार्यांस्त्वरयामास सर्वशः ॥ १२ ॥,tatheti bharato vākyaṃ vasiṣṭhasyābhipūjya tat | ṛtvikpurohitācāryāṃstvarayāmāsa sarvaśaḥ || 12 ||
+70,13,ये त्वग्रतो नरेन्द्रस्य अग्न्यगाराद्बहिष्कृताः । ऋत्विग्भिर्याजकैश्चैव ते ह्रियन्ते यथाविधि ॥ १३ ॥,ye tvagrato narendrasya agnyagārādbahiṣkṛtāḥ | ṛtvigbhiryājakaiścaiva te hriyante yathāvidhi || 13 ||
+70,14,शिबिलायामथारोप्य राजानं गतचेतनम् । बाष्पकण्ठा विमनसस्तमूहुः परिचारकाः ॥ १४ ॥,śibilāyāmathāropya rājānaṃ gatacetanam | bāṣpakaṇṭhā vimanasastamūhuḥ paricārakāḥ || 14 ||
+70,15,हिरण्यं च सुवर्णं च वासांसि विविधानि च । प्रकिरन्तो जना मार्गं नृपतेरग्रतो ययुः ॥ १५ ॥,hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ ca vāsāṃsi vividhāni ca | prakiranto janā mārgaṃ nṛpateragrato yayuḥ || 15 ||
+70,16,चन्दनागुरुनिर्यासान् सरलं पद्मकं तथा । देवदारूणि चाहृत्य चितां चक्रुस्तथापरे ॥ १६ ॥,candanāguruniryāsān saralaṃ padmakaṃ tathā | devadārūṇi cāhṛtya citāṃ cakrustathāpare || 16 ||
+70,17,गन्धानुच्चावचांश्चान्यांस्तत्र दत्त्वाथ भूमिपम् । ततः संवेशयामासुश्चितामध्ये तमृत्विजः ॥ १७ ॥,gandhānuccāvacāṃścānyāṃstatra dattvātha bhūmipam | tataḥ saṃveśayāmāsuścitāmadhye tamṛtvijaḥ || 17 ||
+70,18,तथा हुताशनं हुत्वा जेपुस्तस्य तदर्त्विजः । जगुश्च ते यथाशास्त्रं तत्र सामानि सामगाः ॥ १८ ॥,tathā hutāśanaṃ hutvā jepustasya tadartvijaḥ | jaguśca te yathāśāstraṃ tatra sāmāni sāmagāḥ || 18 ||
+70,19,शिबिकाभिश्च यानैश्च यथार्हं तस्य योषितः । नगरान्निर्ययुस्तत��र वृद्धैः परिवृतास्तदा ॥ १९ ॥,śibikābhiśca yānaiśca yathārhaṃ tasya yoṣitaḥ | nagarānniryayustatra vṛddhaiḥ parivṛtāstadā || 19 ||
+70,20,प्रसव्यं चापि तं चक्रुरृत्विजो ऽग्निचितं नृपम् । स्त्रियश्च शोकसंतप्ताः कौसल्या प्रमुखास्तदा ॥ २० ॥,prasavyaṃ cāpi taṃ cakrurṛtvijo'gnicitaṃ nṛpam | striyaśca śokasaṃtaptāḥ kausalyā pramukhāstadā || 20 ||
+70,21,क्रौञ्चीनामिव नारीणां निनादस्तत्र शुश्रुवे । आर्तानां करुणं काले क्रोशन्तीनां सहस्रशः ॥ २१ ॥,krauñcīnāmiva nārīṇāṃ ninādastatra śuśruve | ārtānāṃ karuṇaṃ kāle krośantīnāṃ sahasraśaḥ || 21 ||
+70,22,ततो रुदन्त्यो विवशा विलप्य च पुनः पुनः । यानेभ्यः सरयूतीरमवतेरुर्वराङ्गनाः ॥ २२ ॥,tato rudantyo vivaśā vilapya ca punaḥ punaḥ | yānebhyaḥ sarayūtīramavaterurvarāṅganāḥ || 22 ||
+70,23,कृतोदकं ते भरतेन सार्धं नृपाङ्गना मन्त्रिपुरोहिताश्च । पुरं प्रविश्याश्रुपरीतनेत्रा भूमौ दशाहं व्यनयन्त दुःखम् ॥ २३ ॥,kṛtodakaṃ te bharatena sārdhaṃ nṛpāṅganā mantripurohitāśca | puraṃ praviśyāśruparītanetrā bhūmau daśāhaṃ vyanayanta duḥkham || 23 ||
+71,1,ततो दशाहे ऽतिगते कृतशौचो नृपात्मजः । द्वादशे ऽहनि संप्राप्ते श्राद्धकर्माण्यकारयत् ॥ १ ॥,tato daśāhe'tigate kṛtaśauco nṛpātmajaḥ | dvādaśe'hani saṃprāpte śrāddhakarmāṇyakārayat || 1 ||
+71,2,ब्राह्मणेभ्यो ददौ रत्नं धनमन्नं च पुष्कलम् । बास्तिकं बहुशुक्लं च गाश्चापि शतशस्तथा ॥ २ ॥,brāhmaṇebhyo dadau ratnaṃ dhanamannaṃ ca puṣkalam | bāstikaṃ bahuśuklaṃ ca gāścāpi śataśastathā || 2 ||
+71,3,दासीदासं च यानं च वेश्मानि सुमहान्ति च । ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुत्रो राज्ञस्तस्यौर्ध्वदैहिकम् ॥ ३ ॥,dāsīdāsaṃ ca yānaṃ ca veśmāni sumahānti ca | brāhmaṇebhyo dadau putro rājñastasyaurdhvadaihikam || 3 ||
+71,4,ततः प्रभातसमये दिवसे ऽथ त्रयोदशे । विललाप महाबाहुर्भरतः शोकमूर्छितः ॥ ४ ॥,tataḥ prabhātasamaye divase'tha trayodaśe | vilalāpa mahābāhurbharataḥ śokamūrchitaḥ || 4 ||
+71,5,शब्दापिहितकण्ठश्च शोधनार्थमुपागतः । चितामूले पितुर्वाक्यमिदमाह सुदुःखितः ॥ ५ ॥,śabdāpihitakaṇṭhaśca śodhanārthamupāgataḥ | citāmūle piturvākyamidamāha suduḥkhitaḥ || 5 ||
+71,6,तात यस्मिन्निषृष्टो ऽहं त्वया भ्रातरि राघवे । तस्मिन् वनं प्रव्रजिते शून्ये त्यक्तो ऽस्म्यहं त्वया ॥ ६ ॥,tāta yasminniṣṛṣṭo'haṃ tvayā bhrātari rāghave | tasmin vanaṃ pravrajite śūnye tyakto'smyahaṃ tvayā || 6 ||
+71,7,यथागतिरनाथायाः पुत्रः प्रव्राजितो वनम् । तामम्बां तात कौसल्यां त्यक्त्वा त्वं क्व गतो नृप ॥ ७ ॥,yathāgatiranāthāyāḥ putraḥ pravrājito vanam | tāmambāṃ tāta kausalyāṃ tyaktvā tvaṃ kva gato nṛpa || 7 ||
+71,8,दृष्ट्वा भस्मारुणं तच्च दग्धास्थिस्थानमण्डलम् । पितुः शरीर निर्वाणं निष्टनन् विषसाद ह ॥ ८ ॥,dṛṣṭvā bhasmāruṇaṃ tacca dagdhāsthisthānamaṇḍalam | pituḥ śarīra nirvāṇaṃ niṣṭanan viṣasāda ha || 8 ||
+71,9,स तु दृष्ट्वा रुदन्दीनः पपात धरणीतले । उत्थाप्यमानः शक्रस्य यन्त्र ध्वज इव च्युतः ॥ ९ ॥,sa tu dṛṣṭvā rudandīnaḥ papāta dharaṇītale | utthāpyamānaḥ śakrasya yantra dhvaja iva cyutaḥ || 9 ||
+71,10,अभिपेतुस्ततः सर्वे तस्यामात्याः शुचिव्रतम् । अन्तकाले निपतितं ययातिमृषयो यथा ॥ १० ॥,abhipetustataḥ sarve tasyāmātyāḥ śucivratam | antakāle nipatitaṃ yayātimṛṣayo yathā || 10 ||
+71,11,शत्रुघ्नश्चापि भरतं दृष्ट्वा शोकपरिप्लुतम् । विसंज्ञो न्यपतद्भूमौ भूमिपालमनुस्मरन् ॥ ११ ॥,śatrughnaścāpi bharataṃ dṛṣṭvā śokapariplutam | visaṃjño nyapatadbhūmau bhūmipālamanusmaran || 11 ||
+71,12,उन्मत्त इव निश्चेता विललाप सुदुःखितः । स्मृत्वा पितुर्गुणाङ्गानि तानि तानि तदा तदा ॥ १२ ॥,unmatta iva niścetā vilalāpa suduḥkhitaḥ | smṛtvā piturguṇāṅgāni tāni tāni tadā tadā || 12 ||
+71,13,मन्थरा प्रभवस्तीव्रः कैकेयीग्राहसंकुलः । वरदानमयो ऽक्षोभ्यो ऽमज्जयच्छोकसागरः ॥ १३ ॥,mantharā prabhavastīvraḥ kaikeyīgrāhasaṃkulaḥ | varadānamayo'kṣobhyo'majjayacchokasāgaraḥ || 13 ||
+71,14,सुकुमारं च बालं च सततं लालितं त्वया । क्व तात भरतं हित्वा विलपन्तं गतो भवान् ॥ १४ ॥,sukumāraṃ ca bālaṃ ca satataṃ lālitaṃ tvayā | kva tāta bharataṃ hitvā vilapantaṃ gato bhavān || 14 ||
+71,15,ननु भोज्येषु पानेषु वस्त्रेष्वाभरणेषु च । प्रवारयसि नः सर्वांस्तन्नः को ऽद्य करिष्यति ॥ १५ ॥,nanu bhojyeṣu pāneṣu vastreṣvābharaṇeṣu ca | pravārayasi naḥ sarvāṃstannaḥ ko'dya kariṣyati || 15 ||
+71,16,अवदारण काले तु पृथिवी नावदीर्यते । विहीना या त्वया राज्ञा धर्मज्ञेन महात्मना ॥ १६ ॥,avadāraṇa kāle tu pṛthivī nāvadīryate | vihīnā yā tvayā rājñā dharmajñena mahātmanā || 16 ||
+71,17,पितरि स्वर्गमापन्ने रामे चारण्यमाश्रिते । किं मे जीवित सामर्थ्यं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ॥ १७ ॥,pitari svargamāpanne rāme cāraṇyamāśrite | kiṃ me jīvita sāmarthyaṃ pravekṣyāmi hutāśanam || 17 ||
+71,18,हीनो भ्रात्रा च पित्रा च शून्यामिक्ष्वाकुपालिताम् । अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि प्रवेक्ष्यामि तपोवनम् ॥ १८ ॥,hīno bhrātrā ca pitrā ca śūnyāmikṣvākupālitām | ayodhyāṃ na pravekṣyāmi pravekṣyāmi tapovanam || 18 ||
+71,19,तयोर्विलपितं श्रुत्वा व्यसनं चान्ववेक्ष्य तत् । भृशमार्ततरा भूयः सर्व एवानुगामिनः ॥ १९ ॥,tayorvilapitaṃ śrutvā vyasanaṃ cānvavekṣya tat | bhṛśamārtatarā bhūyaḥ sarva evānugāminaḥ || 19 ||
+71,20,ततो विषण्णौ श्रान्तौ च शत्रुघ्नभरताव् उभौ । धरण्यां संव्यचेष्टेतां भग्नशृङ्गाविवर्षभौ ॥ २० ॥,tato viṣaṇṇau śrāntau ca śatrughnabharatāv ubhau | dharaṇyāṃ saṃvyaceṣṭetāṃ bhagnaśṛṅgāvivarṣabhau || 20 ||
+71,21,ततः प्रकृतिमान् वैद्यः पितुरेषां पुरोहितः । वसिष्ठो भरतं वाक्यमुत्थाप्य तमुवाच ह ॥ २१ ॥,tataḥ prakṛtimān vaidyaḥ pitureṣāṃ purohitaḥ | vasiṣṭho bharataṃ vākyamutthāpya tamuvāca ha || 21 ||
+71,22,त्रीणि द्वन्द्वानि भूतेषु प्रवृत्तान्यविशेषतः । तेषु चापरिहार्येषु नैवं भवितुमर्हति ॥ २२ ॥,trīṇi dvandvāni bhūteṣu pravṛttānyaviśeṣataḥ | teṣu cāparihāryeṣu naivaṃ bhavitumarhati || 22 ||
+71,23,सुमन्त्रश्चापि शत्रुघ्नमुत्थाप्याभिप्रसाद्य च । श्रावयामास तत्त्वज्ञः सर्वभूतभवाभवौ ॥ २�� ॥,sumantraścāpi śatrughnamutthāpyābhiprasādya ca | śrāvayāmāsa tattvajñaḥ sarvabhūtabhavābhavau || 23 ||
+71,24,उत्थितौ तौ नरव्याघ्रौ प्रकाशेते यशस्विनौ । वर्षातपपरिक्लिन्नौ पृथगिन्द्रध्वजाविव ॥ २४ ॥,utthitau tau naravyāghrau prakāśete yaśasvinau | varṣātapapariklinnau pṛthagindradhvajāviva || 24 ||
+71,25,अश्रूणि परिमृद्नन्तौ रक्ताक्षौ दीनभाषिणौ । अमात्यास्त्वरयन्ति स्म तनयौ चापराः क्रियाः ॥ २५ ॥,aśrūṇi parimṛdnantau raktākṣau dīnabhāṣiṇau | amātyāstvarayanti sma tanayau cāparāḥ kriyāḥ || 25 ||
+72,1,अत्र यात्रां समीहन्तं शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः । भरतं शोकसंतप्तमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥,atra yātrāṃ samīhantaṃ śatrughno lakṣmaṇānujaḥ | bharataṃ śokasaṃtaptamidaṃ vacanamabravīt || 1 ||
+72,2,गतिर्यः सर्वभूतानां दुःखे किं पुनरात्मनः । स रामः सत्त्व संपन्नः स्त्रिया प्रव्राजितो वनम् ॥ २ ॥,gatiryaḥ sarvabhūtānāṃ duḥkhe kiṃ punarātmanaḥ | sa rāmaḥ sattva saṃpannaḥ striyā pravrājito vanam || 2 ||
+72,3,बलवान् वीर्य संपन्नो लक्ष्मणो नाम यो ऽप्यसौ । किं न मोचयते रामं कृत्वापि पितृनिग्रहम् ॥ ३ ॥,balavān vīrya saṃpanno lakṣmaṇo nāma yo'pyasau | kiṃ na mocayate rāmaṃ kṛtvāpi pitṛnigraham || 3 ||
+72,4,पूर्वमेव तु निग्राह्यः समवेक्ष्य नयानयौ । उत्पथं यः समारूढो नार्या राजा वशं गतः ॥ ४ ॥,pūrvameva tu nigrāhyaḥ samavekṣya nayānayau | utpathaṃ yaḥ samārūḍho nāryā rājā vaśaṃ gataḥ || 4 ||
+72,5,इति संभाषमाणे तु शत्रुघ्ने लक्ष्मणानुजे । प्राग्द्वारे ऽभूत्तदा कुब्जा सर्वाभरणभूषिता ॥ ५ ॥,iti saṃbhāṣamāṇe tu śatrughne lakṣmaṇānuje | prāgdvāre'bhūttadā kubjā sarvābharaṇabhūṣitā || 5 ||
+72,6,लिप्ता चन्दनसारेण राजवस्त्राणि बिभ्रती । मेखला दामभिश्चित्रै रज्जुबद्धेव वानरी ॥ ६ ॥,liptā candanasāreṇa rājavastrāṇi bibhratī | mekhalā dāmabhiścitrai rajjubaddheva vānarī || 6 ||
+72,7,तां समीक्ष्य तदा द्वाःस्थो भृशं पापस्य कारिणीम् । गृहीत्वाकरुणं कुब्जां शत्रुघ्नाय न्यवेदयत् ॥ ७ ॥,tāṃ samīkṣya tadā dvāḥstho bhṛśaṃ pāpasya kāriṇīm | gṛhītvākaruṇaṃ kubjāṃ śatrughnāya nyavedayat || 7 ||
+72,8,यस्याः कृते वने रामो न्यस्तदेहश्च वः पिता । सेयं पापा नृशंसा च तस्याः कुरु यथामति ॥ ८ ॥,yasyāḥ kṛte vane rāmo nyastadehaśca vaḥ pitā | seyaṃ pāpā nṛśaṃsā ca tasyāḥ kuru yathāmati || 8 ||
+72,9,शत्रुघ्नश्च तदाज्ञाय वचनं भृशदुःखितः । अन्तःपुरचरान् सर्वानित्युवाच धृतव्रतः ॥ ९ ॥,śatrughnaśca tadājñāya vacanaṃ bhṛśaduḥkhitaḥ | antaḥpuracarān sarvānityuvāca dhṛtavrataḥ || 9 ||
+72,10,तीव्रमुत्पादितं दुःखं भ्रातॄणां मे तथा पितुः । यया सेयं नृशंसस्य कर्मणः फलमश्नुताम् ॥ १० ॥,tīvramutpāditaṃ duḥkhaṃ bhrātṝṇāṃ me tathā pituḥ | yayā seyaṃ nṛśaṃsasya karmaṇaḥ phalamaśnutām || 10 ||
+72,11,एवमुक्ता च तेनाशु सखी जनसमावृता । गृहीता बलवत् कुब्जा सा तद्गृहमनादयत् ॥ ११ ॥,evamuktā ca tenāśu sakhī janasamāvṛtā | gṛhītā balavat kubjā sā tadgṛhamanādayat || 11 ||
+72,12,ततः सुभृश संतप्तस्तस्याः सर्वः सखीजनः । क्रुद्धमाज्ञाय शत्रुघ्नं व्यपलायत सर्वशः ॥ १२ ॥,tataḥ subhṛśa saṃtaptastasyāḥ sarvaḥ sakhījanaḥ | kruddhamājñāya śatrughnaṃ vyapalāyata sarvaśaḥ || 12 ||
+72,13,अमन्त्रयत कृत्स्नश्च तस्याः सर्वसखीजनः । यथायं समुपक्रान्तो निःशेषं नः करिष्यति ॥ १३ ॥,amantrayata kṛtsnaśca tasyāḥ sarvasakhījanaḥ | yathāyaṃ samupakrānto niḥśeṣaṃ naḥ kariṣyati || 13 ||
+72,14,सानुक्रोशां वदान्यां च धर्मज्ञां च यशस्विनीम् । कौसल्यां शरणं यामः सा हि नो ऽस्तु ध्रुवा गतिः ॥ १४ ॥,sānukrośāṃ vadānyāṃ ca dharmajñāṃ ca yaśasvinīm | kausalyāṃ śaraṇaṃ yāmaḥ sā hi no'stu dhruvā gatiḥ || 14 ||
+72,15,स च रोषेण ताम्राक्षः शत्रुघ्नः शत्रुतापनः । विचकर्ष तदा कुब्जां क्रोशन्तीं पृथिवीतले ॥ १५ ॥,sa ca roṣeṇa tāmrākṣaḥ śatrughnaḥ śatrutāpanaḥ | vicakarṣa tadā kubjāṃ krośantīṃ pṛthivītale || 15 ||
+72,16,तस्या ह्याकृष्यमाणाया मन्थरायास्ततस्ततः । चित्रं बहुविधं भाण्डं पृथिव्यां तद्व्यशीर्यत ॥ १६ ॥,tasyā hyākṛṣyamāṇāyā mantharāyāstatastataḥ | citraṃ bahuvidhaṃ bhāṇḍaṃ pṛthivyāṃ tadvyaśīryata || 16 ||
+72,17,तेन भाण्डेन संकीर्णं श्रीमद्राजनिवेशनम् । अशोभत तदा भूयः शारदं गगनं यथा ॥ १७ ॥,tena bhāṇḍena saṃkīrṇaṃ śrīmadrājaniveśanam | aśobhata tadā bhūyaḥ śāradaṃ gaganaṃ yathā || 17 ||
+72,18,स बली बलवत् क्रोधाद्गृहीत्वा पुरुषर्षभः । कैकेयीमभिनिर्भर्त्स्य बभाषे परुषं वचः ॥ १८ ॥,sa balī balavat krodhādgṛhītvā puruṣarṣabhaḥ | kaikeyīmabhinirbhartsya babhāṣe paruṣaṃ vacaḥ || 18 ||
+72,19,तैर्वाक्यैः परुषैर्दुःखैः कैकेयी भृशदुःखिता । शत्रुघ्न भयसंत्रस्ता पुत्रं शरणमागता ॥ १९ ॥,tairvākyaiḥ paruṣairduḥkhaiḥ kaikeyī bhṛśaduḥkhitā | śatrughna bhayasaṃtrastā putraṃ śaraṇamāgatā || 19 ||
+72,20,तां प्रेक्ष्य भरतः क्रुद्धं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् । अवध्याः सर्वभूतानां प्रमदाः क्षम्यतामिति ॥ २० ॥,tāṃ prekṣya bharataḥ kruddhaṃ śatrughnamidamabravīt | avadhyāḥ sarvabhūtānāṃ pramadāḥ kṣamyatāmiti || 20 ||
+72,21,हन्यामहमिमां पापां कैकेयीं दुष्टचारिणीम् । यदि मां धार्मिको रामो नासूयेन्मातृघातकम् ॥ २१ ॥,hanyāmahamimāṃ pāpāṃ kaikeyīṃ duṣṭacāriṇīm | yadi māṃ dhārmiko rāmo nāsūyenmātṛghātakam || 21 ||
+72,22,इमामपि हतां कुब्जां यदि जानाति राघवः । त्वां च मां चैव धर्मात्मा नाभिभाषिष्यते ध्रुवम् ॥ २२ ॥,imāmapi hatāṃ kubjāṃ yadi jānāti rāghavaḥ | tvāṃ ca māṃ caiva dharmātmā nābhibhāṣiṣyate dhruvam || 22 ||
+72,23,भरतस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः । न्यवर्तत ततो रोषात्तां मुमोच च मन्थराम् ॥ २३ ॥,bharatasya vacaḥ śrutvā śatrughno lakṣmaṇānujaḥ | nyavartata tato roṣāttāṃ mumoca ca mantharām || 23 ||
+72,24,सा पादमूले कैकेय्या मन्थरा निपपात ह । निःश्वसन्ती सुदुःखार्ता कृपणं विललाप च ॥ २४ ॥,sā pādamūle kaikeyyā mantharā nipapāta ha | niḥśvasantī suduḥkhārtā kṛpaṇaṃ vilalāpa ca || 24 ||
+72,25,शत्रुघ्नविक्षेपविमूढसंज्ञां समीक्ष्य कुब्जां भरतस्य माता । शनैः समाश्वासयदार्तरूपां क्रौञ्चीं विलग्नामिव वीक्षमाणाम् ॥ २५ ॥,śatrughnavikṣepavimūḍhasaṃjñāṃ samīkṣya kubjāṃ bharatasya mātā | śanaiḥ samāśvāsayadārtarūpāṃ krauñcīṃ vilagnāmiva vīkṣamāṇām || 25 ||
+73,1,ततः प्रभातसमये दिवसे ऽथ चतुर्दशे । समेत्य राजकर्तारो भरतं वाक्यमब्रुवन् ॥ १ ॥,tataḥ prabhātasamaye divase'tha caturdaśe | sametya rājakartāro bharataṃ vākyamabruvan || 1 ||
+73,2,गतो दशरथः स्वर्गं यो नो गुरुतरो गुरुः । रामं प्रव्राज्य वै ज्येष्ठं लक्ष्मणं च महाबलम् ॥ २ ॥,gato daśarathaḥ svargaṃ yo no gurutaro guruḥ | rāmaṃ pravrājya vai jyeṣṭhaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahābalam || 2 ||
+73,3,त्वमद्य भव नो राजा राजपुत्र महायशः । संगत्या नापराध्नोति राज्यमेतदनायकम् ॥ ३ ॥,tvamadya bhava no rājā rājaputra mahāyaśaḥ | saṃgatyā nāparādhnoti rājyametadanāyakam || 3 ||
+73,4,आभिषेचनिकं सर्वमिदमादाय राघव । प्रतीक्षते त्वां स्वजनः श्रेणयश्च नृपात्मज ॥ ४ ॥,ābhiṣecanikaṃ sarvamidamādāya rāghava | pratīkṣate tvāṃ svajanaḥ śreṇayaśca nṛpātmaja || 4 ||
+73,5,राज्यं गृहाण भरत पितृपैतामहं महत् । अभिषेचय चात्मानं पाहि चास्मान्नरर्षभ ॥ ५ ॥,rājyaṃ gṛhāṇa bharata pitṛpaitāmahaṃ mahat | abhiṣecaya cātmānaṃ pāhi cāsmānnararṣabha || 5 ||
+73,6,आभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा सर्वं प्रदक्षिणम् । भरतस्तं जनं सर्वं प्रत्युवाच धृतव्रतः ॥ ६ ॥,ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā sarvaṃ pradakṣiṇam | bharatastaṃ janaṃ sarvaṃ pratyuvāca dhṛtavrataḥ || 6 ||
+73,7,ज्येष्ठस्य राजता नित्यमुचिता हि कुलस्य नः । नैवं भवन्तो मां वक्तुमर्हन्ति कुशला जनाः ॥ ७ ॥,jyeṣṭhasya rājatā nityamucitā hi kulasya naḥ | naivaṃ bhavanto māṃ vaktumarhanti kuśalā janāḥ || 7 ||
+73,8,रामः पूर्वो हि नो भ्राता भविष्यति महीपतिः । अहं त्वरण्ये वत्स्यामि वर्षाणि नव पञ्च च ॥ ८ ॥,rāmaḥ pūrvo hi no bhrātā bhaviṣyati mahīpatiḥ | ahaṃ tvaraṇye vatsyāmi varṣāṇi nava pañca ca || 8 ||
+73,9,युज्यतां महती सेना चतुरङ्गमहाबला । आनयिष्याम्यहं ज्येष्ठं भ्रातरं राघवं वनात् ॥ ९ ॥,yujyatāṃ mahatī senā caturaṅgamahābalā | ānayiṣyāmyahaṃ jyeṣṭhaṃ bhrātaraṃ rāghavaṃ vanāt || 9 ||
+73,10,आभिषेचनिकं चैव सर्वमेतदुपस्कृतम् । पुरस्कृत्य गमिष्यामि रामहेतोर्वनं प्रति ॥ १० ॥,ābhiṣecanikaṃ caiva sarvametadupaskṛtam | puraskṛtya gamiṣyāmi rāmahetorvanaṃ prati || 10 ||
+73,11,तत्रैव तं नरव्याघ्रमभिषिच्य पुरस्कृतम् । आनेष्यामि तु वै रामं हव्यवाहमिवाध्वरात् ॥ ११ ॥,tatraiva taṃ naravyāghramabhiṣicya puraskṛtam | āneṣyāmi tu vai rāmaṃ havyavāhamivādhvarāt || 11 ||
+73,12,न सकामा करिष्यामि स्वमिमां मातृगन्धिनीम् । वने वत्स्याम्यहं दुर्गे रामो राजा भविष्यति ॥ १२ ॥,na sakāmā kariṣyāmi svamimāṃ mātṛgandhinīm | vane vatsyāmyahaṃ durge rāmo rājā bhaviṣyati || 12 ||
+73,13,क्रियतां शिल्पिभिः पन्थाः समानि विषमाणि च । रक्षिणश्चानुसंयान्तु पथि दुर्गविचारकाः ॥ १३ ॥,kriyatāṃ śilpibhiḥ panthāḥ samāni viṣamāṇi ca | rakṣiṇaścānusaṃyāntu pathi durgavicārakāḥ || 13 ||
+73,14,एवं संभाषमाणं तं रामहेतोर्नृपात्मजम् । प्रत्युवाच जनः सर्वः श्रीमद्वाक्यमनुत्तमम् ॥ १४ ॥,evaṃ saṃbhāṣamāṇaṃ taṃ rāmahetornṛpātmajam | pratyuvāca jana�� sarvaḥ śrīmadvākyamanuttamam || 14 ||
+73,15,एवं ते भाषमाणस्य पद्मा श्रीरुपतिष्ठताम् । यस्त्वं ज्येष्ठे नृपसुते पृथिवीं दातुमिच्छसि ॥ १५ ॥,evaṃ te bhāṣamāṇasya padmā śrīrupatiṣṭhatām | yastvaṃ jyeṣṭhe nṛpasute pṛthivīṃ dātumicchasi || 15 ||
+73,16,अनुत्तमं तद्वचनं नृपात्मज प्रभाषितं संश्रवणे निशम्य च । प्रहर्षजास्तं प्रति बाष्पबिन्दवो निपेतुरार्यानननेत्रसंभवाः ॥ १६ ॥,anuttamaṃ tadvacanaṃ nṛpātmaja prabhāṣitaṃ saṃśravaṇe niśamya ca | praharṣajāstaṃ prati bāṣpabindavo nipeturāryānananetrasaṃbhavāḥ || 16 ||
+73,17,ऊचुस्ते वचनमिदं निशम्य हृष्टाः सामात्याः सपरिषदो वियातशोकाः । पन्थानं नरवरभक्तिमाञ्जनश्च व्यादिष्टस्तव वचनाच्च शिल्पिवर्गः ॥ १७ ॥,ūcuste vacanamidaṃ niśamya hṛṣṭāḥ sāmātyāḥ sapariṣado viyātaśokāḥ | panthānaṃ naravarabhaktimāñjanaśca vyādiṣṭastava vacanācca śilpivargaḥ || 17 ||
+74,1,अथ भूमिप्रदेशज्ञाः सूत्रकर्मविशारदाः । स्वकर्माभिरताः शूराः खनका यन्त्रकास्तथा ॥ १ ॥,atha bhūmipradeśajñāḥ sūtrakarmaviśāradāḥ | svakarmābhiratāḥ śūrāḥ khanakā yantrakāstathā || 1 ||
+74,2,कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुषा यन्त्रकोविदाः । तथा वर्धकयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः ॥ २ ॥,karmāntikāḥ sthapatayaḥ puruṣā yantrakovidāḥ | tathā vardhakayaścaiva mārgiṇo vṛkṣatakṣakāḥ || 2 ||
+74,3,कूपकाराः सुधाकारा वंशकर्मकृतस्तथा । समर्था ये च द्रष्टारः पुरतस्ते प्रतस्थिरे ॥ ३ ॥,kūpakārāḥ sudhākārā vaṃśakarmakṛtastathā | samarthā ye ca draṣṭāraḥ purataste pratasthire || 3 ||
+74,4,स तु हर्षात्तमुद्देशं जनौघो विपुलः प्रयान् । अशोभत महावेगः सागरस्येव पर्वणि ॥ ४ ॥,sa tu harṣāttamuddeśaṃ janaugho vipulaḥ prayān | aśobhata mahāvegaḥ sāgarasyeva parvaṇi || 4 ||
+74,5,ते स्ववारं समास्थाय वर्त्मकर्माणि कोविदाः । करणैर्विविधोपेतैः पुरस्तात् संप्रतस्थिरे ॥ ५ ॥,te svavāraṃ samāsthāya vartmakarmāṇi kovidāḥ | karaṇairvividhopetaiḥ purastāt saṃpratasthire || 5 ||
+74,6,लतावल्लीश्च गुल्मांश्च स्थाणूनश्मन एव च । जनास्ते चक्रिरे मार्गं छिन्दन्तो विविधान्द्रुमान् ॥ ६ ॥,latāvallīśca gulmāṃśca sthāṇūnaśmana eva ca | janāste cakrire mārgaṃ chindanto vividhāndrumān || 6 ||
+74,7,अवृक्षेषु च देशेषु के चिद्वृक्षानरोपयन् । के चित् कुठारैष् टङ्कैश्च दात्रैश्छिन्दन् क्व चित् क्व चित् ॥ ७ ॥,avṛkṣeṣu ca deśeṣu ke cidvṛkṣānaropayan | ke cit kuṭhāraiṣ ṭaṅkaiśca dātraiśchindan kva cit kva cit || 7 ||
+74,8,अपरे वीरणस्तम्बान्बलिनो बलवत्तराः । विधमन्ति स्म दुर्गाणि स्थलानि च ततस्ततः ॥ ८ ॥,apare vīraṇastambānbalino balavattarāḥ | vidhamanti sma durgāṇi sthalāni ca tatastataḥ || 8 ||
+74,9,अपरे ऽपूरयन् कूपान्पांसुभिः श्वभ्रमायतम् । निम्नभागांस्तथा के चित् समांश्चक्रुः समन्ततः ॥ ९ ॥,apare'pūrayan kūpānpāṃsubhiḥ śvabhramāyatam | nimnabhāgāṃstathā ke cit samāṃścakruḥ samantataḥ || 9 ||
+74,10,बबन्धुर्बन्धनीयांश्च क्षोद्यान् संचुक्षुदुस्तदा । बिभिदुर्भेदनीयांश्च तांस्तान्देशान्नरा��्तदा ॥ १० ॥,babandhurbandhanīyāṃśca kṣodyān saṃcukṣudustadā | bibhidurbhedanīyāṃśca tāṃstāndeśānnarāstadā || 10 ||
+74,11,अचिरेणैव कालेन परिवाहान्बहूदकान् । चक्रुर्बहुविधाकारान् सागरप्रतिमान्बहून् । उदपानान्बहुविधान् वेदिका परिमण्डितान् ॥ ११ ॥,acireṇaiva kālena parivāhānbahūdakān | cakrurbahuvidhākārān sāgarapratimānbahūn | udapānānbahuvidhān vedikā parimaṇḍitān || 11 ||
+74,12,ससुधाकुट्टिमतलः प्रपुष्पितमहीरुहः । मत्तोद्घुष्टद्विजगणः पताकाभिरलंकृतः ॥ १२ ॥,sasudhākuṭṭimatalaḥ prapuṣpitamahīruhaḥ | mattodghuṣṭadvijagaṇaḥ patākābhiralaṃkṛtaḥ || 12 ||
+74,13,चन्दनोदकसंसिक्तो नानाकुसुमभूषितः । बह्वशोभत सेनायाः पन्थाः स्वर्गपथोपमः ॥ १३ ॥,candanodakasaṃsikto nānākusumabhūṣitaḥ | bahvaśobhata senāyāḥ panthāḥ svargapathopamaḥ || 13 ||
+74,14,आज्ञाप्याथ यथाज्ञप्ति युक्तास्ते ऽधिकृता नराः । रमणीयेषु देशेषु बहुस्वादुफलेषु च ॥ १४ ॥,ājñāpyātha yathājñapti yuktāste'dhikṛtā narāḥ | ramaṇīyeṣu deśeṣu bahusvāduphaleṣu ca || 14 ||
+74,15,यो निवेशस्त्वभिप्रेतो भरतस्य महात्मनः । भूयस्तं शोभयामासुर्भूषाभिर्भूषणोपमम् ॥ १५ ॥,yo niveśastvabhipreto bharatasya mahātmanaḥ | bhūyastaṃ śobhayāmāsurbhūṣābhirbhūṣaṇopamam || 15 ||
+74,16,नक्षत्रेषु प्रशस्तेषु मुहूर्तेषु च तद्विदः । निवेशं स्थापयामासुर्भरतस्य महात्मनः ॥ १६ ॥,nakṣatreṣu praśasteṣu muhūrteṣu ca tadvidaḥ | niveśaṃ sthāpayāmāsurbharatasya mahātmanaḥ || 16 ||
+74,17,बहुपांसुचयाश्चापि परिखापरिवारिताः । तत्रेन्द्रकीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः ॥ १७ ॥,bahupāṃsucayāścāpi parikhāparivāritāḥ | tatrendrakīlapratimāḥ pratolīvaraśobhitāḥ || 17 ||
+74,18,प्रासादमालासंयुक्ताः सौधप्राकारसंवृताः । पताका शोभिताः सर्वे सुनिर्मितमहापथाः ॥ १८ ॥,prāsādamālāsaṃyuktāḥ saudhaprākārasaṃvṛtāḥ | patākā śobhitāḥ sarve sunirmitamahāpathāḥ || 18 ||
+74,19,विसर्पद्भिरिवाकाशे विटङ्काग्रविमानकैः । समुच्छ्रितैर्निवेशास्ते बभुः शक्रपुरोपमाः ॥ १९ ॥,visarpadbhirivākāśe viṭaṅkāgravimānakaiḥ | samucchritairniveśāste babhuḥ śakrapuropamāḥ || 19 ||
+74,20,जाह्नवीं तु समासाद्य विविधद्रुम काननाम् । शीतलामलपानीयां महामीनसमाकुलाम् ॥ २० ॥,jāhnavīṃ tu samāsādya vividhadruma kānanām | śītalāmalapānīyāṃ mahāmīnasamākulām || 20 ||
+74,21,सचन्द्रतारागणमण्डितं यथा नभःक्षपायाममलं विराजते । नरेन्द्रमार्गः स तथा व्यराजत क्रमेण रम्यः शुभशिल्पिनिर्मितः ॥ २१ ॥,sacandratārāgaṇamaṇḍitaṃ yathā nabhaḥkṣapāyāmamalaṃ virājate | narendramārgaḥ sa tathā vyarājata krameṇa ramyaḥ śubhaśilpinirmitaḥ || 21 ||
+75,1,ततो नान्दीमुखीं रात्रिं भरतं सूतमागधाः । तुष्टुवुर्वाग्विशेषज्ञाः स्तवैर्मङ्गलसंहितैः ॥ १ ॥,tato nāndīmukhīṃ rātriṃ bharataṃ sūtamāgadhāḥ | tuṣṭuvurvāgviśeṣajñāḥ stavairmaṅgalasaṃhitaiḥ || 1 ||
+75,2,सुवर्णकोणाभिहतः प्राणदद् यामदुन्दुभिः । दध्मुः शङ्खांश्च शतशो वाद्यांश्चोच्चावचस्वरान् ॥ २ ॥,suvarṇakoṇābhihataḥ prāṇadad yāmadundubhiḥ | dadhmuḥ śaṅkhāṃśca śataśo vādyāṃścoccāvacasvarān || 2 ||
+75,3,स तूर्य घोषः सुमहान्दिवमापूरयन्निव । भरतं शोकसंतप्तं भूयः शोकैररन्ध्रयत् ॥ ३ ॥,sa tūrya ghoṣaḥ sumahāndivamāpūrayanniva | bharataṃ śokasaṃtaptaṃ bhūyaḥ śokairarandhrayat || 3 ||
+75,4,ततो प्रबुद्धो भरतस्तं घोषं संनिवर्त्य च । नाहं राजेति चाप्युक्त्वा शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ॥ ४ ॥,tato prabuddho bharatastaṃ ghoṣaṃ saṃnivartya ca | nāhaṃ rājeti cāpyuktvā śatrughnamidamabravīt || 4 ||
+75,5,पश्य शत्रुघ्न कैकेय्या लोकस्यापकृतं महत् । विसृज्य मयि दुःखानि राजा दशरथो गतः ॥ ५ ॥,paśya śatrughna kaikeyyā lokasyāpakṛtaṃ mahat | visṛjya mayi duḥkhāni rājā daśaratho gataḥ || 5 ||
+75,6,तस्यैषा धर्मराजस्य धर्ममूला महात्मनः । परिभ्रमति राजश्रीर्नौरिवाकर्णिका जले ॥ ६ ॥,tasyaiṣā dharmarājasya dharmamūlā mahātmanaḥ | paribhramati rājaśrīrnaurivākarṇikā jale || 6 ||
+75,7,इत्येवं भरतं प्रेक्ष्य विलपन्तं विचेतनम् । कृपणं रुरुदुः सर्वाः सस्वरं योषितस्तदा ॥ ७ ॥,ityevaṃ bharataṃ prekṣya vilapantaṃ vicetanam | kṛpaṇaṃ ruruduḥ sarvāḥ sasvaraṃ yoṣitastadā || 7 ||
+75,8,तथा तस्मिन् विलपति वसिष्ठो राजधर्मवित् । सभामिक्ष्वाकुनाथस्य प्रविवेश महायशाः ॥ ८ ॥,tathā tasmin vilapati vasiṣṭho rājadharmavit | sabhāmikṣvākunāthasya praviveśa mahāyaśāḥ || 8 ||
+75,9,शात कुम्भमयीं रम्यां मणिरत्नसमाकुलाम् । सुधर्मामिव धर्मात्मा सगणः प्रत्यपद्यत ॥ ९ ॥,śāta kumbhamayīṃ ramyāṃ maṇiratnasamākulām | sudharmāmiva dharmātmā sagaṇaḥ pratyapadyata || 9 ||
+75,10,स काञ्चनमयं पीठं परार्ध्यास्तरणावृतम् । अध्यास्त सर्ववेदज्ञो दूताननुशशास च ॥ १० ॥,sa kāñcanamayaṃ pīṭhaṃ parārdhyāstaraṇāvṛtam | adhyāsta sarvavedajño dūtānanuśaśāsa ca || 10 ||
+75,11,ब्राह्मणान् क्षत्रियान्योधानमात्यान् गणबल्लभान् । क्षिप्रमानयताव्यग्राः कृत्यमात्ययिकं हि नः ॥ ११ ॥,brāhmaṇān kṣatriyānyodhānamātyān gaṇaballabhān | kṣipramānayatāvyagrāḥ kṛtyamātyayikaṃ hi naḥ || 11 ||
+75,12,ततो हलहलाशब्दो महान् समुदपद्यत । रथैरश्वैर्गजैश्चापि जनानामुपगच्छताम् ॥ १२ ॥,tato halahalāśabdo mahān samudapadyata | rathairaśvairgajaiścāpi janānāmupagacchatām || 12 ||
+75,13,ततो भरतमायान्तं शतक्रतुमिवामराः । प्रत्यनन्दन्प्रकृतयो यथा दशरथं तथा ॥ १३ ॥,tato bharatamāyāntaṃ śatakratumivāmarāḥ | pratyanandanprakṛtayo yathā daśarathaṃ tathā || 13 ||
+75,14,ह्रद इव तिमिनागसंवृतः स्तिमितजलो मणिशङ्खशर्करः । दशरथसुतशोभिता सभा सदशरथेव बभौ यथा पुरा ॥ १४ ॥,hrada iva timināgasaṃvṛtaḥ stimitajalo maṇiśaṅkhaśarkaraḥ | daśarathasutaśobhitā sabhā sadaśaratheva babhau yathā purā || 14 ||
+76,1,तामार्यगणसंपूर्णां भरतः प्रग्रहां सभाम् । ददर्श बुद्धिसंपन्नः पूर्णचन्द्रां निशामिव ॥ १ ॥,tāmāryagaṇasaṃpūrṇāṃ bharataḥ pragrahāṃ sabhām | dadarśa buddhisaṃpannaḥ pūrṇacandrāṃ niśāmiva || 1 ||
+76,2,आसनानि यथान्यायमार्याणां विशतां तदा । अदृश्यत घनापाये पूर्णचन्द्रेव शर्वरी ॥ २ ॥,āsanāni yathānyāyamāryāṇāṃ viśatāṃ tadā | adṛśyata ghanāpāye pūrṇacandreva śarvarī || 2 ||
+76,3,राज्ञस्तु प्रकृ��ीः सर्वाः समग्राः प्रेक्ष्य धर्मवित् । इदं पुरोहितो वाक्यं भरतं मृदु चाब्रवीत् ॥ ३ ॥,rājñastu prakṛtīḥ sarvāḥ samagrāḥ prekṣya dharmavit | idaṃ purohito vākyaṃ bharataṃ mṛdu cābravīt || 3 ||
+76,4,तात राजा दशरथः स्वर्गतो धर्ममाचरन् । धन धान्यवतीं स्फीतां प्रदाय पृथिवीं तव ॥ ४ ॥,tāta rājā daśarathaḥ svargato dharmamācaran | dhana dhānyavatīṃ sphītāṃ pradāya pṛthivīṃ tava || 4 ||
+76,5,रामस्तथा सत्यधृतिः सतां धर्ममनुस्मरन् । नाजहात् पितुरादेशं शशी ज्योत्स्नामिवोदितः ॥ ५ ॥,rāmastathā satyadhṛtiḥ satāṃ dharmamanusmaran | nājahāt piturādeśaṃ śaśī jyotsnāmivoditaḥ || 5 ||
+76,6,पित्रा भ्रात्रा च ते दत्तं राज्यं निहतकण्टकम् । तद्भुङ्क्ष्व मुदितामात्यः क्षिप्रमेवाभिषेचय ॥ ६ ॥,pitrā bhrātrā ca te dattaṃ rājyaṃ nihatakaṇṭakam | tadbhuṅkṣva muditāmātyaḥ kṣipramevābhiṣecaya || 6 ||
+76,7,उदीच्याश्च प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च केवलाः । कोट्यापरान्ताः सामुद्रा रत्नान्यभिहरन्तु ते ॥ ७ ॥,udīcyāśca pratīcyāśca dākṣiṇātyāśca kevalāḥ | koṭyāparāntāḥ sāmudrā ratnānyabhiharantu te || 7 ||
+76,8,तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं शोकेनाभिपरिप्लुतः । जगाम मनसा रामं धर्मज्ञो धर्मकाङ्क्षया ॥ ८ ॥,tacchrutvā bharato vākyaṃ śokenābhipariplutaḥ | jagāma manasā rāmaṃ dharmajño dharmakāṅkṣayā || 8 ||
+76,9,स बाष्पकलया वाचा कलहंसस्वरो युवा । विललाप सभामध्ये जगर्हे च पुरोहितम् ॥ ९ ॥,sa bāṣpakalayā vācā kalahaṃsasvaro yuvā | vilalāpa sabhāmadhye jagarhe ca purohitam || 9 ||
+76,10,चरितब्रह्मचर्यस्य विद्या स्नातस्य धीमतः । धर्मे प्रयतमानस्य को राज्यं मद्विधो हरेत् ॥ १० ॥,caritabrahmacaryasya vidyā snātasya dhīmataḥ | dharme prayatamānasya ko rājyaṃ madvidho haret || 10 ||
+76,11,कथं दशरथाज्जातो भवेद् राज्यापहारकः । राज्यं चाहं च रामस्य धर्मं वक्तुमिहार्हसि ॥ ११ ॥,kathaṃ daśarathājjāto bhaved rājyāpahārakaḥ | rājyaṃ cāhaṃ ca rāmasya dharmaṃ vaktumihārhasi || 11 ||
+76,12,ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च धर्मात्मा दिलीपनहुषोपमः । लब्धुमर्हति काकुत्स्थो राज्यं दशरथो यथा ॥ १२ ॥,jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaśca dharmātmā dilīpanahuṣopamaḥ | labdhumarhati kākutstho rājyaṃ daśaratho yathā || 12 ||
+76,13,अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यं कुर्यां पापमहं यदि । इक्ष्वाकूणामहं लोके भवेयं कुलपांसनः ॥ १३ ॥,anāryajuṣṭamasvargyaṃ kuryāṃ pāpamahaṃ yadi | ikṣvākūṇāmahaṃ loke bhaveyaṃ kulapāṃsanaḥ || 13 ||
+76,14,यद्धि मात्रा कृतं पापं नाहं तदभिरोचये । इहस्थो वनदुर्गस्थं नमस्यामि कृताञ्जलिः ॥ १४ ॥,yaddhi mātrā kṛtaṃ pāpaṃ nāhaṃ tadabhirocaye | ihastho vanadurgasthaṃ namasyāmi kṛtāñjaliḥ || 14 ||
+76,15,राममेवानुगच्छामि स राजा द्विपदां वरः । त्रयाणामपि लोकानां राघवो राज्यमर्हति ॥ १५ ॥,rāmamevānugacchāmi sa rājā dvipadāṃ varaḥ | trayāṇāmapi lokānāṃ rāghavo rājyamarhati || 15 ||
+76,16,तद्वाक्यं धर्मसंयुक्तं श्रुत्वा सर्वे सभासदः । हर्षान्मुमुचुरश्रूणि रामे निहितचेतसः ॥ १६ ॥,tadvākyaṃ dharmasaṃyuktaṃ śrutvā sarve sabhāsadaḥ | harṣānmumucuraśrūṇi rāme nihitacetasaḥ || 16 ||
+76,17,यदि त्वार्यं न शक्ष्यामि विनिवर्तयितुं वनात् । वने तत्रैव वत्स्यामि यथार्यो लक्ष्मणस्तथा ॥ १७ ॥,yadi tvāryaṃ na śakṣyāmi vinivartayituṃ vanāt | vane tatraiva vatsyāmi yathāryo lakṣmaṇastathā || 17 ||
+76,18,सर्वोपायं तु वर्तिष्ये विनिवर्तयितुं बलात् । समक्षमार्य मिश्राणां साधूनां गुणवर्तिनाम् ॥ १८ ॥,sarvopāyaṃ tu vartiṣye vinivartayituṃ balāt | samakṣamārya miśrāṇāṃ sādhūnāṃ guṇavartinām || 18 ||
+76,19,एवमुक्त्वा तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः । समीपस्थमुवाचेदं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम् ॥ १९ ॥,evamuktvā tu dharmātmā bharato bhrātṛvatsalaḥ | samīpasthamuvācedaṃ sumantraṃ mantrakovidam || 19 ||
+76,20,तूर्णमुत्थाय गच्छ त्वं सुमन्त्र मम शासनात् । यात्रामाज्ञापय क्षिप्रं बलं चैव समानय ॥ २० ॥,tūrṇamutthāya gaccha tvaṃ sumantra mama śāsanāt | yātrāmājñāpaya kṣipraṃ balaṃ caiva samānaya || 20 ||
+76,21,एवमुक्तः सुमन्त्रस्तु भरतेन महात्मना । प्रहृष्टः सो ऽदिशत् सर्वं यथा संदिष्टमिष्टवत् ॥ २१ ॥,evamuktaḥ sumantrastu bharatena mahātmanā | prahṛṣṭaḥ so'diśat sarvaṃ yathā saṃdiṣṭamiṣṭavat || 21 ||
+76,22,ताः प्रहृष्टाः प्रकृतयो बलाध्यक्षा बलस्य च । श्रुत्वा यात्रां समाज्ञप्तां राघवस्य निवर्तने ॥ २२ ॥,tāḥ prahṛṣṭāḥ prakṛtayo balādhyakṣā balasya ca | śrutvā yātrāṃ samājñaptāṃ rāghavasya nivartane || 22 ||
+76,23,ततो योधाङ्गनाः सर्वा भर्तॄन् सर्वान् गृहेगृहे । यात्रा गमनमाज्ञाय त्वरयन्ति स्म हर्षिताः ॥ २३ ॥,tato yodhāṅganāḥ sarvā bhartṝn sarvān gṛhegṛhe | yātrā gamanamājñāya tvarayanti sma harṣitāḥ || 23 ||
+76,24,ते हयैर्गोरथैः शीघ्रैः स्यन्दनैश्च मनोजवैः । सह योधैर्बलाध्यक्षा बलं सर्वमचोदयन् ॥ २४ ॥,te hayairgorathaiḥ śīghraiḥ syandanaiśca manojavaiḥ | saha yodhairbalādhyakṣā balaṃ sarvamacodayan || 24 ||
+76,25,सज्जं तु तद्बलं दृष्ट्वा भरतो गुरुसंनिधौ । रथं मे त्वरयस्वेति सुमन्त्रं पार्श्वतो ऽब्रवीत् ॥ २५ ॥,sajjaṃ tu tadbalaṃ dṛṣṭvā bharato gurusaṃnidhau | rathaṃ me tvarayasveti sumantraṃ pārśvato'bravīt || 25 ||
+76,26,भरतस्य तु तस्याज्ञां प्रतिगृह्य प्रहर्षितः । रथं गृहीत्वा प्रययौ युक्तं परमवाजिभिः ॥ २६ ॥,bharatasya tu tasyājñāṃ pratigṛhya praharṣitaḥ | rathaṃ gṛhītvā prayayau yuktaṃ paramavājibhiḥ || 26 ||
+76,27,स राघवः सत्यधृतिः प्रतापवान्ब्रुवन् सुयुक्तं दृढसत्यविक्रमः । गुरुं महारण्यगतं यशस्विनं प्रसादयिष्यन्भरतो ऽब्रवीत्तदा ॥ २७ ॥,sa rāghavaḥ satyadhṛtiḥ pratāpavānbruvan suyuktaṃ dṛḍhasatyavikramaḥ | guruṃ mahāraṇyagataṃ yaśasvinaṃ prasādayiṣyanbharato'bravīttadā || 27 ||
+76,28,तूर्णं समुत्थाय सुमन्त्र गच्छ बलस्य योगाय बलप्रधानान् । आनेतुमिच्छामि हि तं वनस्थं प्रसाद्य रामं जगतो हिताय ॥ २८ ॥,tūrṇaṃ samutthāya sumantra gaccha balasya yogāya balapradhānān | ānetumicchāmi hi taṃ vanasthaṃ prasādya rāmaṃ jagato hitāya || 28 ||
+76,29,स सूतपुत्रो भरतेन सम्यगाज्ञापितः संपरिपूर्णकामः । शशास सर्वान्प्रकृतिप्रधानान्बलस्य मुख्यांश्च सुहृज्जनं च ॥ २९ ॥,sa sūtaputro bharatena samyagājñāpitaḥ saṃparipūrṇakāmaḥ | śaśāsa sarvānprakṛtipradhānānbalasya mukhyāṃśca suhṛjjanaṃ ca || 29 ||
+76,30,ततः समुत्थाय कुले कुले ते राजन्यवैश्या वृषलाश्च विप्राः । अयूयुजन्नुष्ट्ररथान् खरांश्च नागान् हयांश्चैव कुलप्रसूतान् ॥ ३० ॥,tataḥ samutthāya kule kule te rājanyavaiśyā vṛṣalāśca viprāḥ | ayūyujannuṣṭrarathān kharāṃśca nāgān hayāṃścaiva kulaprasūtān || 30 ||
+77,1,ततः समुत्थितः काल्यमास्थाय स्यन्दनोत्तमम् । प्रययौ भरतः शीघ्रं रामदर्शनकाङ्क्षया ॥ १ ॥,tataḥ samutthitaḥ kālyamāsthāya syandanottamam | prayayau bharataḥ śīghraṃ rāmadarśanakāṅkṣayā || 1 ||
+77,2,अग्रतः प्रययुस्तस्य सर्वे मन्त्रिपुरोधसः । अधिरुह्य हयैर्युक्तान् रथान् सूर्यरथोपमान् ॥ २ ॥,agrataḥ prayayustasya sarve mantripurodhasaḥ | adhiruhya hayairyuktān rathān sūryarathopamān || 2 ||
+77,3,नवनागसहस्राणि कल्पितानि यथाविधि । अन्वयुर्भरतं यान्तमिक्ष्वाकु कुलनन्दनम् ॥ ३ ॥,navanāgasahasrāṇi kalpitāni yathāvidhi | anvayurbharataṃ yāntamikṣvāku kulanandanam || 3 ||
+77,4,षष्ठी रथसहस्राणि धन्विनो विविधायुधाः । अन्वयुर्भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम् ॥ ४ ॥,ṣaṣṭhī rathasahasrāṇi dhanvino vividhāyudhāḥ | anvayurbharataṃ yāntaṃ rājaputraṃ yaśasvinam || 4 ||
+77,5,शतं सहस्राण्यश्वानां समारूढानि राघवम् । अन्वयुर्भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम् ॥ ५ ॥,śataṃ sahasrāṇyaśvānāṃ samārūḍhāni rāghavam | anvayurbharataṃ yāntaṃ rājaputraṃ yaśasvinam || 5 ||
+77,6,कैकेयी च सुमित्रा च कौसल्या च यशस्विनी । रामानयनसंहृष्टा ययुर्यानेन भास्वता ॥ ६ ॥,kaikeyī ca sumitrā ca kausalyā ca yaśasvinī | rāmānayanasaṃhṛṣṭā yayuryānena bhāsvatā || 6 ||
+77,7,प्रयाताश्चार्यसंघाता रामं द्रष्टुं सलक्ष्मणम् । तस्यैव च कथाश्चित्राः कुर्वाणा हृष्टमानसाः ॥ ७ ॥,prayātāścāryasaṃghātā rāmaṃ draṣṭuṃ salakṣmaṇam | tasyaiva ca kathāścitrāḥ kurvāṇā hṛṣṭamānasāḥ || 7 ||
+77,8,मेघश्यामं महाबाहुं स्थिरसत्त्वं दृढव्रतम् । कदा द्रक्ष्यामहे रामं जगतः शोकनाशनम् ॥ ८ ॥,meghaśyāmaṃ mahābāhuṃ sthirasattvaṃ dṛḍhavratam | kadā drakṣyāmahe rāmaṃ jagataḥ śokanāśanam || 8 ||
+77,9,दृष्ट एव हि नः शोकमपनेष्यति राघवः । तमः सर्वस्य लोकस्य समुद्यन्निव भास्करः ॥ ९ ॥,dṛṣṭa eva hi naḥ śokamapaneṣyati rāghavaḥ | tamaḥ sarvasya lokasya samudyanniva bhāskaraḥ || 9 ||
+77,10,इत्येवं कथयन्तस्ते संप्रहृष्टाः कथाः शुभाः । परिष्वजानाश्चान्योन्यं ययुर्नागरिकास्तदा ॥ १० ॥,ityevaṃ kathayantaste saṃprahṛṣṭāḥ kathāḥ śubhāḥ | pariṣvajānāścānyonyaṃ yayurnāgarikāstadā || 10 ||
+77,11,ये च तत्रापरे सर्वे संमता ये च नैगमाः । रामं प्रति ययुर्हृष्टाः सर्वाः प्रकृतयस्तदा ॥ ११ ॥,ye ca tatrāpare sarve saṃmatā ye ca naigamāḥ | rāmaṃ prati yayurhṛṣṭāḥ sarvāḥ prakṛtayastadā || 11 ||
+77,12,मणि काराश्च ये के चित् कुम्भकाराश्च शोभनाः । सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः ॥ १२ ॥,maṇi kārāśca ye ke cit kumbhakārāśca śobhanāḥ | sūtrakarmakṛtaścaiva ye ca śastropajīvinaḥ || 12 ||
+77,13,मायूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा । दन्तकाराः सुधाकारास्तथा गन्धोपजीविनः ॥ १३ ॥,māyūrakāḥ krākacikā rocakā vedhakāstathā | dantakārāḥ sudhākārāstathā gandhopajīvinaḥ || 13 ||
+77,14,सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः । स्नापकाच्छादका वैद्या धूपकाः शौण्डिकास्तथा ॥ १४ ॥,suvarṇakārāḥ prakhyātāstathā kambaladhāvakāḥ | snāpakācchādakā vaidyā dhūpakāḥ śauṇḍikāstathā || 14 ||
+77,15,रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः । शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्यान्ति कैवर्तकास्तथा ॥ १५ ॥,rajakāstunnavāyāśca grāmaghoṣamahattarāḥ | śailūṣāśca saha strībhiryānti kaivartakāstathā || 15 ||
+77,16,समाहिता वेदविदो ब्राह्मणा वृत्तसंमताः । गोरथैर्भरतं यान्तमनुजग्मुः सहस्रशः ॥ १६ ॥,samāhitā vedavido brāhmaṇā vṛttasaṃmatāḥ | gorathairbharataṃ yāntamanujagmuḥ sahasraśaḥ || 16 ||
+77,17,सुवेषाः शुद्धवसनास्ताम्रमृष्टानुलेपनाः । सर्वे ते विविधैर्यानैः शनैर्भरतमन्वयुः ॥ १७ ॥,suveṣāḥ śuddhavasanāstāmramṛṣṭānulepanāḥ | sarve te vividhairyānaiḥ śanairbharatamanvayuḥ || 17 ||
+77,18,प्रहृष्टमुदिता सेना सान्वयात् कैकयीसुतम् । व्यवतिष्ठत सा सेना भरतस्यानुयायिनी ॥ १८ ॥,prahṛṣṭamuditā senā sānvayāt kaikayīsutam | vyavatiṣṭhata sā senā bharatasyānuyāyinī || 18 ||
+77,19,निरीक्ष्यानुगतां सेनां तां च गङ्गां शिवोदकाम् । भरतः सचिवान् सर्वानब्रवीद्वाक्यकोविदः ॥ १९ ॥,nirīkṣyānugatāṃ senāṃ tāṃ ca gaṅgāṃ śivodakām | bharataḥ sacivān sarvānabravīdvākyakovidaḥ || 19 ||
+77,20,निवेशयत मे सैन्यमभिप्रायेण सर्वशः । विश्रान्तः प्रतरिष्यामः श्व इदानीं महानदीम् ॥ २० ॥,niveśayata me sainyamabhiprāyeṇa sarvaśaḥ | viśrāntaḥ pratariṣyāmaḥ śva idānīṃ mahānadīm || 20 ||
+77,21,दातुं च तावदिच्छामि स्वर्गतस्य महीपतेः । और्ध्वदेह निमित्तार्थमवतीर्योदकं नदीम् ॥ २१ ॥,dātuṃ ca tāvadicchāmi svargatasya mahīpateḥ | aurdhvadeha nimittārthamavatīryodakaṃ nadīm || 21 ||
+77,22,तस्यैवं ब्रुवतो ऽमात्यास्तथेत्युक्त्वा समाहिताः । न्यवेशयंस्तांश्छन्देन स्वेन स्वेन पृथक्पृथक् ॥ २२ ॥,tasyaivaṃ bruvato'mātyāstathetyuktvā samāhitāḥ | nyaveśayaṃstāṃśchandena svena svena pṛthakpṛthak || 22 ||
+77,23,निवेश्य गङ्गामनु तां महानदीं चमूं विधानैः परिबर्ह शोभिनीम् । उवास रामस्य तदा महात्मनो विचिन्तयानो भरतो निवर्तनम् ॥ २३ ॥,niveśya gaṅgāmanu tāṃ mahānadīṃ camūṃ vidhānaiḥ paribarha śobhinīm | uvāsa rāmasya tadā mahātmano vicintayāno bharato nivartanam || 23 ||
+78,1,ततो निविष्टां ध्वजिनीं गङ्गामन्वाश्रितां नदीम् । निषादराजो दृष्ट्वैव ज्ञातीन् संत्वरितो ऽब्रवीत् ॥ १ ॥,tato niviṣṭāṃ dhvajinīṃ gaṅgāmanvāśritāṃ nadīm | niṣādarājo dṛṣṭvaiva jñātīn saṃtvarito'bravīt || 1 ||
+78,2,महतीयमतः सेना सागराभा प्रदृश्यते । नास्यान्तमवगच्छामि मनसापि विचिन्तयन् ॥ २ ॥,mahatīyamataḥ senā sāgarābhā pradṛśyate | nāsyāntamavagacchāmi manasāpi vicintayan || 2 ||
+78,3,स एष हि महाकायः कोविदारध्वजो रथे । बन्धयिष्यति वा दाशानथ वास्मान् वधिष्यति ॥ ३ ॥,sa eṣa hi mahākāyaḥ kovidāradhvajo rathe | bandhayiṣyati vā dāśānatha vāsmān vadhiṣyati || 3 ||
+78,4,अथ दाशरथिं रामं पित्रा राज्याद्विवासितम् । भरतः कैकेयीपुत्रो हन्तुं समधिगच्छति ॥ ४ ॥,atha dāśarathiṃ rāmaṃ pitrā rājyādvivāsitam | bharataḥ kaikeyīputro hantuṃ samadhigacchati || 4 ||
+78,5,भर्ता चैव सखा चैव रामो दाशरथिर्मम । तस्यार्थकामाः संनद्धा गङ्गानूपे ऽत्र तिष्ठत ॥ ५ ॥,bhartā caiva sakhā caiva rāmo dāśarathirmama | tasyārthakāmāḥ saṃnaddhā gaṅgānūpe'tra tiṣṭhata || 5 ||
+78,6,तिष्ठन्तु सर्वदाशाश्च गङ्गामन्वाश्रिता नदीम् । बलयुक्ता नदीरक्षा मांसमूलफलाशनाः ॥ ६ ॥,tiṣṭhantu sarvadāśāśca gaṅgāmanvāśritā nadīm | balayuktā nadīrakṣā māṃsamūlaphalāśanāḥ || 6 ||
+78,7,नावां शतानां पञ्चानां कैवर्तानां शतं शतम् । संनद्धानां तथा यूनां तिष्ठन्त्वत्यभ्यचोदयत् ॥ ७ ॥,nāvāṃ śatānāṃ pañcānāṃ kaivartānāṃ śataṃ śatam | saṃnaddhānāṃ tathā yūnāṃ tiṣṭhantvatyabhyacodayat || 7 ||
+78,8,यदा तुष्टस्तु भरतो रामस्येह भविष्यति । सेयं स्वस्तिमयी सेना गङ्गामद्य तरिष्यति ॥ ८ ॥,yadā tuṣṭastu bharato rāmasyeha bhaviṣyati | seyaṃ svastimayī senā gaṅgāmadya tariṣyati || 8 ||
+78,9,इत्युक्त्वोपायनं गृह्य मत्स्यमांसमधूनि च । अभिचक्राम भरतं निषादाधिपतिर्गुहः ॥ ९ ॥,ityuktvopāyanaṃ gṛhya matsyamāṃsamadhūni ca | abhicakrāma bharataṃ niṣādādhipatirguhaḥ || 9 ||
+78,10,तमायान्तं तु संप्रेक्ष्य सूतपुत्रः प्रतापवान् । भरतायाचचक्षे ऽथ विनयज्ञो विनीतवत् ॥ १० ॥,tamāyāntaṃ tu saṃprekṣya sūtaputraḥ pratāpavān | bharatāyācacakṣe'tha vinayajño vinītavat || 10 ||
+78,11,एष ज्ञातिसहस्रेण स्थपतिः परिवारितः । कुशलो दण्डकारण्ये वृद्धो भ्रातुश्च ते सखा ॥ ११ ॥,eṣa jñātisahasreṇa sthapatiḥ parivāritaḥ | kuśalo daṇḍakāraṇye vṛddho bhrātuśca te sakhā || 11 ||
+78,12,तस्मात् पश्यतु काकुत्स्थ त्वां निषादाधिपो गुहः । असंशयं विजानीते यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥ १२ ॥,tasmāt paśyatu kākutstha tvāṃ niṣādādhipo guhaḥ | asaṃśayaṃ vijānīte yatra tau rāmalakṣmaṇau || 12 ||
+78,13,एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुमन्त्राद्भरतः शुभम् । उवाच वचनं शीघ्रं गुहः पश्यतु मामिति ॥ १३ ॥,etattu vacanaṃ śrutvā sumantrādbharataḥ śubham | uvāca vacanaṃ śīghraṃ guhaḥ paśyatu māmiti || 13 ||
+78,14,लब्ध्वाभ्यनुज्ञां संहृष्टो ज्ञातिभिः परिवारितः । आगम्य भरतं प्रह्वो गुहो वचनमब्रवीत् ॥ १४ ॥,labdhvābhyanujñāṃ saṃhṛṣṭo jñātibhiḥ parivāritaḥ | āgamya bharataṃ prahvo guho vacanamabravīt || 14 ||
+78,15,निष्कुटश्चैव देशो ऽयं वञ्चिताश्चापि ते वयम् । निवेदयामस्ते सर्वे स्वके दाशकुले वस ॥ १५ ॥,niṣkuṭaścaiva deśo'yaṃ vañcitāścāpi te vayam | nivedayāmaste sarve svake dāśakule vasa || 15 ||
+78,16,अस्ति मूलं फलं चैव निषादैः समुपाहृतम् । आर्द्रं च मांसं शुष्कं च वन्यं चोच्चावचं महत् ॥ १६ ॥,asti mūlaṃ phalaṃ caiva niṣādaiḥ samupāhṛtam | ārdraṃ ca māṃsaṃ śuṣkaṃ ca vanyaṃ coccāvacaṃ mahat || 16 ||
+78,17,आशंसे स्वाशिता सेना वत्स्यतीमां विभावरीम् । अर्चितो विविधैः कामै��� श्वः ससैन्यो गमिष्यसि ॥ १७ ॥,āśaṃse svāśitā senā vatsyatīmāṃ vibhāvarīm | arcito vividhaiḥ kāmaiḥ śvaḥ sasainyo gamiṣyasi || 17 ||
+79,1,एवमुक्तस्तु भरतो निषादाधिपतिं गुहम् । प्रत्युवाच महाप्राज्ञो वाक्यं हेत्वर्थसंहितम् ॥ १ ॥,evamuktastu bharato niṣādādhipatiṃ guham | pratyuvāca mahāprājño vākyaṃ hetvarthasaṃhitam || 1 ||
+79,2,ऊर्जितः खलु ते कामः कृतो मम गुरोः सखे । यो मे त्वमीदृशीं सेनामेको ऽभ्यर्चितुमिच्छसि ॥ २ ॥,ūrjitaḥ khalu te kāmaḥ kṛto mama guroḥ sakhe | yo me tvamīdṛśīṃ senāmeko'bhyarcitumicchasi || 2 ||
+79,3,इत्युक्त्वा तु महातेजा गुहं वचनमुत्तमम् । अब्रवीद्भरतः श्रीमान्निषादाधिपतिं पुनः ॥ ३ ॥,ityuktvā tu mahātejā guhaṃ vacanamuttamam | abravīdbharataḥ śrīmānniṣādādhipatiṃ punaḥ || 3 ||
+79,4,कतरेण गमिष्यामि भरद्वाजाश्रमं गुह । गहनो ऽयं भृशं देशो गङ्गानूपो दुरत्ययः ॥ ४ ॥,katareṇa gamiṣyāmi bharadvājāśramaṃ guha | gahano'yaṃ bhṛśaṃ deśo gaṅgānūpo duratyayaḥ || 4 ||
+79,5,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः । अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं गुहो गहनगोचरः ॥ ५ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ | abravīt prāñjalirvākyaṃ guho gahanagocaraḥ || 5 ||
+79,6,दाशास्त्वनुगमिष्यन्ति धन्विनः सुसमाहिताः । अहं चानुगमिष्यामि राजपुत्र महायशः ॥ ६ ॥,dāśāstvanugamiṣyanti dhanvinaḥ susamāhitāḥ | ahaṃ cānugamiṣyāmi rājaputra mahāyaśaḥ || 6 ||
+79,7,कच्चिन्न दुष्टो व्रजसि रामस्याक्लिष्टकर्मणः । इयं ते महती सेना शङ्कां जनयतीव मे ॥ ७ ॥,kaccinna duṣṭo vrajasi rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ | iyaṃ te mahatī senā śaṅkāṃ janayatīva me || 7 ||
+79,8,तमेवमभिभाषन्तमाकाश इव निर्मलः । भरतः श्लक्ष्णया वाचा गुहं वचनमब्रवीत् ॥ ८ ॥,tamevamabhibhāṣantamākāśa iva nirmalaḥ | bharataḥ ślakṣṇayā vācā guhaṃ vacanamabravīt || 8 ||
+79,9,मा भूत् स कालो यत् कष्टं न मां शङ्कितुमर्हसि । राघवः स हि मे भ्राता ज्येष्ठः पितृसमो मम ॥ ९ ॥,mā bhūt sa kālo yat kaṣṭaṃ na māṃ śaṅkitumarhasi | rāghavaḥ sa hi me bhrātā jyeṣṭhaḥ pitṛsamo mama || 9 ||
+79,10,तं निवर्तयितुं यामि काकुत्स्थं वनवासिनम् । बुद्धिरन्या न ते कार्या गुह सत्यं ब्रवीमि ते ॥ १० ॥,taṃ nivartayituṃ yāmi kākutsthaṃ vanavāsinam | buddhiranyā na te kāryā guha satyaṃ bravīmi te || 10 ||
+79,11,स तु संहृष्टवदनः श्रुत्वा भरतभाषितम् । पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं भरतं प्रति हर्षितः ॥ ११ ॥,sa tu saṃhṛṣṭavadanaḥ śrutvā bharatabhāṣitam | punarevābravīdvākyaṃ bharataṃ prati harṣitaḥ || 11 ||
+79,12,धन्यस्त्वं न त्वया तुल्यं पश्यामि जगतीतले । अयत्नादागतं राज्यं यस्त्वं त्यक्तुमिहेच्छसि ॥ १२ ॥,dhanyastvaṃ na tvayā tulyaṃ paśyāmi jagatītale | ayatnādāgataṃ rājyaṃ yastvaṃ tyaktumihecchasi || 12 ||
+79,13,शाश्वती खलु ते कीर्तिर्लोकाननुचरिष्यति । यस्त्वं कृच्छ्रगतं रामं प्रत्यानयितुमिच्छसि ॥ १३ ॥,śāśvatī khalu te kīrtirlokānanucariṣyati | yastvaṃ kṛcchragataṃ rāmaṃ pratyānayitumicchasi || 13 ||
+79,14,एवं संभाषमाणस्य गुहस्य भरतं तदा । बभौ नष्टप्रभः सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ १४ ���,evaṃ saṃbhāṣamāṇasya guhasya bharataṃ tadā | babhau naṣṭaprabhaḥ sūryo rajanī cābhyavartata || 14 ||
+79,15,संनिवेश्य स तां सेनां गुहेन परितोषितः । शत्रुघ्नेन सह श्रीमाञ् शयनं पुनरागमत् ॥ १५ ॥,saṃniveśya sa tāṃ senāṃ guhena paritoṣitaḥ | śatrughnena saha śrīmāñ śayanaṃ punarāgamat || 15 ||
+79,16,रामचिन्तामयः शोको भरतस्य महात्मनः । उपस्थितो ह्यनर्हस्य धर्मप्रेक्षस्य तादृशः ॥ १६ ॥,rāmacintāmayaḥ śoko bharatasya mahātmanaḥ | upasthito hyanarhasya dharmaprekṣasya tādṛśaḥ || 16 ||
+79,17,अन्तर्दाहेन दहनः संतापयति राघवम् । वनदाहाभिसंतप्तं गूढो ऽग्निरिव पादपम् ॥ १७ ॥,antardāhena dahanaḥ saṃtāpayati rāghavam | vanadāhābhisaṃtaptaṃ gūḍho'gniriva pādapam || 17 ||
+79,18,प्रस्रुतः सर्वगात्रेभ्यः स्वेदः शोकाग्निसंभवः । यथा सूर्यांशुसंतप्तो हिमवान्प्रस्रुतो हिमम् ॥ १८ ॥,prasrutaḥ sarvagātrebhyaḥ svedaḥ śokāgnisaṃbhavaḥ | yathā sūryāṃśusaṃtapto himavānprasruto himam || 18 ||
+79,19,ध्याननिर्दरशैलेन विनिःश्वसितधातुना । दैन्यपादपसंघेन शोकायासाधिशृङ्गिणा ॥ १९ ॥,dhyānanirdaraśailena viniḥśvasitadhātunā | dainyapādapasaṃghena śokāyāsādhiśṛṅgiṇā || 19 ||
+79,20,प्रमोहानन्तसत्त्वेन संतापौषधिवेणुना । आक्रान्तो दुःखशैलेन महता कैकयीसुतः ॥ २० ॥,pramohānantasattvena saṃtāpauṣadhiveṇunā | ākrānto duḥkhaśailena mahatā kaikayīsutaḥ || 20 ||
+79,21,गुहेन सार्धं भरतः समागतो महानुभावः सजनः समाहितः । सुदुर्मनास्तं भरतं तदा पुनर्गुहः समाश्वासयदग्रजं प्रति ॥ २१ ॥,guhena sārdhaṃ bharataḥ samāgato mahānubhāvaḥ sajanaḥ samāhitaḥ | sudurmanāstaṃ bharataṃ tadā punarguhaḥ samāśvāsayadagrajaṃ prati || 21 ||
+80,1,आचचक्षे ऽथ सद्भावं लक्ष्मणस्य महात्मनः । भरतायाप्रमेयाय गुहो गहनगोचरः ॥ १ ॥,ācacakṣe'tha sadbhāvaṃ lakṣmaṇasya mahātmanaḥ | bharatāyāprameyāya guho gahanagocaraḥ || 1 ||
+80,2,तं जाग्रतं गुणैर्युक्तं वरचापेषुधारिणम् । भ्रातृ गुप्त्यर्थमत्यन्तमहं लक्ष्मणमब्रवम् ॥ २ ॥,taṃ jāgrataṃ guṇairyuktaṃ varacāpeṣudhāriṇam | bhrātṛ guptyarthamatyantamahaṃ lakṣmaṇamabravam || 2 ||
+80,3,इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता । प्रत्याश्वसिहि शेष्वास्यां सुखं राघवनन्दन ॥ ३ ॥,iyaṃ tāta sukhā śayyā tvadarthamupakalpitā | pratyāśvasihi śeṣvāsyāṃ sukhaṃ rāghavanandana || 3 ||
+80,4,उचितो ऽयं जनः सर्वे दुःखानां त्वं सुखोचितः । धर्मात्मंस्तस्य गुप्त्यर्थं जागरिष्यामहे वयम् ॥ ४ ॥,ucito'yaṃ janaḥ sarve duḥkhānāṃ tvaṃ sukhocitaḥ | dharmātmaṃstasya guptyarthaṃ jāgariṣyāmahe vayam || 4 ||
+80,5,न हि रामात् प्रियतरो ममास्ति भुवि कश्चन । मोत्सुको भूर्ब्रवीम्येतदप्यसत्यं तवाग्रतः ॥ ५ ॥,na hi rāmāt priyataro mamāsti bhuvi kaścana | motsuko bhūrbravīmyetadapyasatyaṃ tavāgrataḥ || 5 ||
+80,6,अस्य प्रसादादाशंसे लोके ऽस्मिन् सुमहद् यशः । धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थावाप्तिं च केवलाम् ॥ ६ ॥,asya prasādādāśaṃse loke'smin sumahad yaśaḥ | dharmāvāptiṃ ca vipulāmarthāvāptiṃ ca kevalām || 6 ||
+80,7,सो ऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया । रक्षिष्यामि धनुष्पाणिः सर्��ैः स्वैर्ज्ञातिभिः सह ॥ ७ ॥,so'haṃ priyasakhaṃ rāmaṃ śayānaṃ saha sītayā | rakṣiṣyāmi dhanuṣpāṇiḥ sarvaiḥ svairjñātibhiḥ saha || 7 ||
+80,8,न हि मे ऽविदितं किं चिद्वने ऽस्मिंश्चरतः सदा । चतुरङ्गं ह्यपि बलं प्रसहेम वयं युधि ॥ ८ ॥,na hi me'viditaṃ kiṃ cidvane'smiṃścarataḥ sadā | caturaṅgaṃ hyapi balaṃ prasahema vayaṃ yudhi || 8 ||
+80,9,एवमस्माभिरुक्तेन लक्ष्मणेन महात्मना । अनुनीता वयं सर्वे धर्ममेवानुपश्यता ॥ ९ ॥,evamasmābhiruktena lakṣmaṇena mahātmanā | anunītā vayaṃ sarve dharmamevānupaśyatā || 9 ||
+80,10,कथं दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया । शक्या निद्रामया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा ॥ १० ॥,kathaṃ dāśarathau bhūmau śayāne saha sītayā | śakyā nidrāmayā labdhuṃ jīvitaṃ vā sukhāni vā || 10 ||
+80,11,यो न देवासुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुं युधि । तं पश्य गुह संविष्टं तृणेषु सह सीतया ॥ ११ ॥,yo na devāsuraiḥ sarvaiḥ śakyaḥ prasahituṃ yudhi | taṃ paśya guha saṃviṣṭaṃ tṛṇeṣu saha sītayā || 11 ||
+80,12,महता तपसा लब्धो विविधैश्च परिश्रमैः । एको दशरथस्यैष पुत्रः सदृशलक्षणः ॥ १२ ॥,mahatā tapasā labdho vividhaiśca pariśramaiḥ | eko daśarathasyaiṣa putraḥ sadṛśalakṣaṇaḥ || 12 ||
+80,13,अस्मिन्प्रव्राजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति । विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यति ॥ १३ ॥,asminpravrājite rājā na ciraṃ vartayiṣyati | vidhavā medinī nūnaṃ kṣiprameva bhaviṣyati || 13 ||
+80,14,विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः । निर्घोषोपरतं नूनमद्य राजनिवेशनम् ॥ १४ ॥,vinadya sumahānādaṃ śrameṇoparatāḥ striyaḥ | nirghoṣoparataṃ nūnamadya rājaniveśanam || 14 ||
+80,15,कौसल्या चैव राजा च तथैव जननी मम । नाशंसे यदि ते सर्वे जीवेयुः शर्वरीमिमाम् ॥ १५ ॥,kausalyā caiva rājā ca tathaiva jananī mama | nāśaṃse yadi te sarve jīveyuḥ śarvarīmimām || 15 ||
+80,16,जीवेदपि हि मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया । दुःखिता या तु कौसल्या वीरसूर्विनशिष्यति ॥ १६ ॥,jīvedapi hi me mātā śatrughnasyānvavekṣayā | duḥkhitā yā tu kausalyā vīrasūrvinaśiṣyati || 16 ||
+80,17,अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनवाप्य मनोरथम् । राज्ये राममनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति ॥ १७ ॥,atikrāntamatikrāntamanavāpya manoratham | rājye rāmamanikṣipya pitā me vinaśiṣyati || 17 ||
+80,18,सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन् काले ह्युपस्थिते । प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम् ॥ १८ ॥,siddhārthāḥ pitaraṃ vṛttaṃ tasmin kāle hyupasthite | pretakāryeṣu sarveṣu saṃskariṣyanti bhūmipam || 18 ||
+80,19,रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम् । हर्म्यप्रासादसंपन्नां सर्वरत्नविभूषिताम् ॥ १९ ॥,ramyacatvarasaṃsthānāṃ suvibhaktamahāpathām | harmyaprāsādasaṃpannāṃ sarvaratnavibhūṣitām || 19 ||
+80,20,गजाश्वरथसंबाधां तूर्यनादविनादिताम् । सर्वकल्याणसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम् ॥ २० ॥,gajāśvarathasaṃbādhāṃ tūryanādavināditām | sarvakalyāṇasaṃpūrṇāṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulām || 20 ||
+80,21,आरामोद्यानसंपूर्णां समाजोत्सवशालिनीम् । सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम ॥ २१ ॥,ārāmodyānasaṃpūrṇāṃ samājotsavaśālinīm | sukhitā vicariṣyanti rājadhānīṃ piturmama || 21 ||
+80,22,अपि सत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयम् । निवृत्ते समये ह्यस्मिन् सुखिताः प्रविशेमहि ॥ २२ ॥,api satyapratijñena sārdhaṃ kuśalinā vayam | nivṛtte samaye hyasmin sukhitāḥ praviśemahi || 22 ||
+80,23,परिदेवयमानस्य तस्यैवं सुमहात्मनः । तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी सात्यवर्तत ॥ २३ ॥,paridevayamānasya tasyaivaṃ sumahātmanaḥ | tiṣṭhato rājaputrasya śarvarī sātyavartata || 23 ||
+80,24,प्रभाते विमले सूर्ये कारयित्वा जटा उभौ । अस्मिन्भागीरथीतीरे सुखं संतारितौ मया ॥ २४ ॥,prabhāte vimale sūrye kārayitvā jaṭā ubhau | asminbhāgīrathītīre sukhaṃ saṃtāritau mayā || 24 ||
+80,25,जटाधरौ तौ द्रुमचीरवाससौ महाबलौ कुञ्जरयूथपोपमौ । वरेषुचापासिधरौ परंतपौ व्यवेक्षमाणौ सह सीतया गतौ ॥ २५ ॥,jaṭādharau tau drumacīravāsasau mahābalau kuñjarayūthapopamau | vareṣucāpāsidharau paraṃtapau vyavekṣamāṇau saha sītayā gatau || 25 ||
+81,1,गुहस्य वचनं श्रुत्वा भरतो भृशमप्रियम् । ध्यानं जगाम तत्रैव यत्र तच्छ्रुतमप्रियम् ॥ १ ॥,guhasya vacanaṃ śrutvā bharato bhṛśamapriyam | dhyānaṃ jagāma tatraiva yatra tacchrutamapriyam || 1 ||
+81,2,सुकुमारो महासत्त्वः सिंहस्कन्धो महाभुजः । पुण्डरीक विशालाक्षस्तरुणः प्रियदर्शनः ॥ २ ॥,sukumāro mahāsattvaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ | puṇḍarīka viśālākṣastaruṇaḥ priyadarśanaḥ || 2 ||
+81,3,प्रत्याश्वस्य मुहूर्तं तु कालं परमदुर्मनाः । पपात सहसा तोत्रैर्हृदि विद्ध इव द्विपः ॥ ३ ॥,pratyāśvasya muhūrtaṃ tu kālaṃ paramadurmanāḥ | papāta sahasā totrairhṛdi viddha iva dvipaḥ || 3 ||
+81,4,तदवस्थं तु भरतं शत्रुघ्नो ऽनन्तर स्थितः । परिष्वज्य रुरोदोच्चैर्विसंज्ञः शोककर्शितः ॥ ४ ॥,tadavasthaṃ tu bharataṃ śatrughno'nantara sthitaḥ | pariṣvajya rurodoccairvisaṃjñaḥ śokakarśitaḥ || 4 ||
+81,5,ततः सर्वाः समापेतुर्मातरो भरतस्य ताः । उपवास कृशा दीना भर्तृव्यसनकर्शिताः ॥ ५ ॥,tataḥ sarvāḥ samāpeturmātaro bharatasya tāḥ | upavāsa kṛśā dīnā bhartṛvyasanakarśitāḥ || 5 ||
+81,6,ताश्च तं पतितं भूमौ रुदन्त्यः पर्यवारयन् । कौसल्या त्वनुसृत्यैनं दुर्मनाः परिषस्वजे ॥ ६ ॥,tāśca taṃ patitaṃ bhūmau rudantyaḥ paryavārayan | kausalyā tvanusṛtyainaṃ durmanāḥ pariṣasvaje || 6 ||
+81,7,वत्सला स्वं यथा वत्समुपगूह्य तपस्विनी । परिपप्रच्छ भरतं रुदन्ती शोकलालसा ॥ ७ ॥,vatsalā svaṃ yathā vatsamupagūhya tapasvinī | paripapraccha bharataṃ rudantī śokalālasā || 7 ||
+81,8,पुत्रव्याधिर्न ते कच्चिच्छरीरं परिबाधते । अद्य राजकुलस्यास्य त्वदधीनं हि जीवितम् ॥ ८ ॥,putravyādhirna te kacciccharīraṃ paribādhate | adya rājakulasyāsya tvadadhīnaṃ hi jīvitam || 8 ||
+81,9,त्वां दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृके गते । वृत्ते दशरथे राज्ञि नाथ एकस्त्वमद्य नः ॥ ९ ॥,tvāṃ dṛṣṭvā putra jīvāmi rāme sabhrātṛke gate | vṛtte daśarathe rājñi nātha ekastvamadya naḥ || 9 ||
+81,10,कच्चिन्न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतं ते किं चिदप्रियम् । पुत्र वा ह्येकपुत्रायाः सहभार्ये वनं गते ॥ १० ॥,kaccinna lakṣmaṇe putra śrutaṃ te ki��� cidapriyam | putra vā hyekaputrāyāḥ sahabhārye vanaṃ gate || 10 ||
+81,11,स मुहूर्तं समाश्वस्य रुदन्नेव महायशाः । कौसल्यां परिसान्त्व्येदं गुहं वचनमब्रवीत् ॥ ११ ॥,sa muhūrtaṃ samāśvasya rudanneva mahāyaśāḥ | kausalyāṃ parisāntvyedaṃ guhaṃ vacanamabravīt || 11 ||
+81,12,भ्राता मे क्वावसद् रात्रिं क्व सीता क्व च लक्ष्मणः । अस्वपच्छयने कस्मिन् किं भुक्त्वा गुह शंस मे ॥ १२ ॥,bhrātā me kvāvasad rātriṃ kva sītā kva ca lakṣmaṇaḥ | asvapacchayane kasmin kiṃ bhuktvā guha śaṃsa me || 12 ||
+81,13,सो ऽब्रवीद्भरतं पृष्टो निषादाधिपतिर्गुहः । यद्विधं प्रतिपेदे च रामे प्रियहिते ऽतिथौ ॥ १३ ॥,so'bravīdbharataṃ pṛṣṭo niṣādādhipatirguhaḥ | yadvidhaṃ pratipede ca rāme priyahite'tithau || 13 ||
+81,14,अन्नमुच्चावचं भक्ष्याः फलानि विविधानि च । रामायाभ्यवहारार्थं बहुचोपहृतं मया ॥ १४ ॥,annamuccāvacaṃ bhakṣyāḥ phalāni vividhāni ca | rāmāyābhyavahārārthaṃ bahucopahṛtaṃ mayā || 14 ||
+81,15,तत् सर्वं प्रत्यनुज्ञासीद् रामः सत्यपराक्रमः । न हि तत् प्रत्यगृह्णात् स क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ॥ १५ ॥,tat sarvaṃ pratyanujñāsīd rāmaḥ satyaparākramaḥ | na hi tat pratyagṛhṇāt sa kṣatradharmamanusmaran || 15 ||
+81,16,न ह्यस्माभिः प्रतिग्राह्यं सखे देयं तु सर्वदा । इति तेन वयं राजन्ननुनीता महात्मना ॥ १६ ॥,na hyasmābhiḥ pratigrāhyaṃ sakhe deyaṃ tu sarvadā | iti tena vayaṃ rājannanunītā mahātmanā || 16 ||
+81,17,लक्ष्मणेन समानीतं पीत्वा वारि महायशाः । औपवास्यं तदाकार्षीद् राघवः सह सीतया ॥ १७ ॥,lakṣmaṇena samānītaṃ pītvā vāri mahāyaśāḥ | aupavāsyaṃ tadākārṣīd rāghavaḥ saha sītayā || 17 ||
+81,18,ततस्तु जलशेषेण लक्ष्मणो ऽप्यकरोत्तदा । वाग् यतास्ते त्रयः संध्यामुपासत समाहिताः ॥ १८ ॥,tatastu jalaśeṣeṇa lakṣmaṇo'pyakarottadā | vāg yatāste trayaḥ saṃdhyāmupāsata samāhitāḥ || 18 ||
+81,19,सौमित्रिस्तु ततः पश्चादकरोत् स्वास्तरं शुभम् । स्वयमानीय बर्हींषि क्षिप्रं राघव कारणात् ॥ १९ ॥,saumitristu tataḥ paścādakarot svāstaraṃ śubham | svayamānīya barhīṃṣi kṣipraṃ rāghava kāraṇāt || 19 ||
+81,20,तस्मिन् समाविशद् रामः स्वास्तरे सह सीतया । प्रक्षाल्य च तयोः पादावपचक्राम लक्ष्मणः ॥ २० ॥,tasmin samāviśad rāmaḥ svāstare saha sītayā | prakṣālya ca tayoḥ pādāvapacakrāma lakṣmaṇaḥ || 20 ||
+81,21,एतत्तदिङ्गुदीमूलमिदमेव च तत्तृणम् । यस्मिन् रामश्च सीता च रात्रिं तां शयिताव् उभौ ॥ २१ ॥,etattadiṅgudīmūlamidameva ca tattṛṇam | yasmin rāmaśca sītā ca rātriṃ tāṃ śayitāv ubhau || 21 ||
+81,22,नियम्य पृष्ठे तु तलाङ्गुलित्रवाञ् शरैः सुपूर्णाविषुधी परंतपः । महद्धनुः सज्यमुपोह्य लक्ष्मणो निशामतिष्ठत् परितो ऽस्य केवलम् ॥ २२ ॥,niyamya pṛṣṭhe tu talāṅgulitravāñ śaraiḥ supūrṇāviṣudhī paraṃtapaḥ | mahaddhanuḥ sajyamupohya lakṣmaṇo niśāmatiṣṭhat parito'sya kevalam || 22 ||
+81,23,ततस्त्वहं चोत्तमबाणचापधृक् स्थितो ऽभवं तत्र स यत्र लक्ष्मणः । अतन्द्रिभिर्ज्ञातिभिरात्तकार्मुकैर्महेन्द्रकल्पं परिपालयंस्तदा ॥ २३ ॥,tatastvahaṃ cottamabāṇacāpadhṛk sthito'bhavaṃ tatra sa yatra lakṣmaṇaḥ | atandribhirjñātibhirāttakārmukairmahendrakalpaṃ paripālayaṃstadā || 23 ||
+82,1,तच्छ्रुत्वा निपुणं सर्वं भरतः सह मन्त्रिभिः । इङ्गुदीमूलमागम्य रामशय्यामवेक्ष्य ताम् ॥ १ ॥,tacchrutvā nipuṇaṃ sarvaṃ bharataḥ saha mantribhiḥ | iṅgudīmūlamāgamya rāmaśayyāmavekṣya tām || 1 ||
+82,2,अब्रवीज्जननीः सर्वा इह तेन महात्मना । शर्वरी शयिता भूमाविदमस्य विमर्दितम् ॥ २ ॥,abravījjananīḥ sarvā iha tena mahātmanā | śarvarī śayitā bhūmāvidamasya vimarditam || 2 ||
+82,3,महाभागकुलीनेन महाभागेन धीमता । जातो दशरथेनोर्व्यां न रामः स्वप्तुमर्हति ॥ ३ ॥,mahābhāgakulīnena mahābhāgena dhīmatā | jāto daśarathenorvyāṃ na rāmaḥ svaptumarhati || 3 ||
+82,4,अजिनोत्तरसंस्तीर्णे वरास्तरणसंचये । शयित्वा पुरुषव्याघ्रः कथं शेते महीतले ॥ ४ ॥,ajinottarasaṃstīrṇe varāstaraṇasaṃcaye | śayitvā puruṣavyāghraḥ kathaṃ śete mahītale || 4 ||
+82,5,प्रासादाग्र विमानेषु वलभीषु च सर्वदा । हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु ॥ ५ ॥,prāsādāgra vimāneṣu valabhīṣu ca sarvadā | haimarājatabhaumeṣu varāstaraṇaśāliṣu || 5 ||
+82,6,पुष्पसंचयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु । पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसंघरुतेषु च ॥ ६ ॥,puṣpasaṃcayacitreṣu candanāgarugandhiṣu | pāṇḍurābhraprakāśeṣu śukasaṃgharuteṣu ca || 6 ||
+82,7,गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिःस्वनैः । मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः ॥ ७ ॥,gītavāditranirghoṣairvarābharaṇaniḥsvanaiḥ | mṛdaṅgavaraśabdaiśca satataṃ pratibodhitaḥ || 7 ||
+82,8,बन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभिः सूतमागधैः । गाथाभिरनुरूपाभिः स्तुतिभिश्च परंतपः ॥ ८ ॥,bandibhirvanditaḥ kāle bahubhiḥ sūtamāgadhaiḥ | gāthābhiranurūpābhiḥ stutibhiśca paraṃtapaḥ || 8 ||
+82,9,अश्रद्धेयमिदं लोके न सत्यं प्रतिभाति मा । मुह्यते खलु मे भावः स्वप्नो ऽयमिति मे मतिः ॥ ९ ॥,aśraddheyamidaṃ loke na satyaṃ pratibhāti mā | muhyate khalu me bhāvaḥ svapno'yamiti me matiḥ || 9 ||
+82,10,न नूनं दैवतं किं चित् कालेन बलवत्तरम् । यत्र दाशरथी रामो भूमावेवं शयीत सः ॥ १० ॥,na nūnaṃ daivataṃ kiṃ cit kālena balavattaram | yatra dāśarathī rāmo bhūmāvevaṃ śayīta saḥ || 10 ||
+82,11,विदेहराजस्य सुता सीता च प्रियदर्शना । दयिता शयिता भूमौ स्नुषा दशरथस्य च ॥ ११ ॥,videharājasya sutā sītā ca priyadarśanā | dayitā śayitā bhūmau snuṣā daśarathasya ca || 11 ||
+82,12,इयं शय्या मम भ्रातुरिदं हि परिवर्तितम् । स्थण्डिले कठिने सर्वं गात्रैर्विमृदितं तृणम् ॥ १२ ॥,iyaṃ śayyā mama bhrāturidaṃ hi parivartitam | sthaṇḍile kaṭhine sarvaṃ gātrairvimṛditaṃ tṛṇam || 12 ||
+82,13,मन्ये साभरणा सुप्ता सीतास्मिञ् शयने तदा । तत्र तत्र हि दृश्यन्ते सक्ताः कनकबिन्दवः ॥ १३ ॥,manye sābharaṇā suptā sītāsmiñ śayane tadā | tatra tatra hi dṛśyante saktāḥ kanakabindavaḥ || 13 ||
+82,14,उत्तरीयमिहासक्तं सुव्यक्तं सीतया तदा । तथा ह्येते प्रकाशन्ते सक्ताः कौशेयतन्तवः ॥ १४ ॥,uttarīyamihāsaktaṃ suvyaktaṃ sītayā tadā | tathā hyete prakāśante saktāḥ kauśeyatantavaḥ || 14 ||
+82,15,मन्ये भर्तुः सुखा शय्या येन बाला तपस्विनी । सुकुमारी सती दुःखं न विजानाति मैथिली ॥ १५ ॥,manye bhartuḥ sukhā śayyā yena bālā tapasvinī | sukumārī satī duḥkhaṃ na vijānāti maithilī || 15 ||
+82,16,सार्वभौम कुले जातः सर्वलोकसुखावहः । सर्वलोकप्रियस्त्यक्त्वा राज्यं प्रियमनुत्तमम् ॥ १६ ॥,sārvabhauma kule jātaḥ sarvalokasukhāvahaḥ | sarvalokapriyastyaktvā rājyaṃ priyamanuttamam || 16 ||
+82,17,कथमिन्दीवरश्यामो रक्ताक्षः प्रियदर्शनः । सुखभागी च दुःखार्हः शयितो भुवि राघवः ॥ १७ ॥,kathamindīvaraśyāmo raktākṣaḥ priyadarśanaḥ | sukhabhāgī ca duḥkhārhaḥ śayito bhuvi rāghavaḥ || 17 ||
+82,18,सिद्धार्था खलु वैदेही पतिं यानुगता वनम् । वयं संशयिताः सर्वे हीनास्तेन महात्मना ॥ १८ ॥,siddhārthā khalu vaidehī patiṃ yānugatā vanam | vayaṃ saṃśayitāḥ sarve hīnāstena mahātmanā || 18 ||
+82,19,अकर्णधारा पृथिवी शून्येव प्रतिभाति मा । गते दशरथे स्वर्गे रामे चारण्यमाश्रिते ॥ १९ ॥,akarṇadhārā pṛthivī śūnyeva pratibhāti mā | gate daśarathe svarge rāme cāraṇyamāśrite || 19 ||
+82,20,न च प्रार्थयते कश्चिन्मनसापि वसुंधराम् । वने ऽपि वसतस्तस्य बाहुवीर्याभिरक्षिताम् ॥ २० ॥,na ca prārthayate kaścinmanasāpi vasuṃdharām | vane'pi vasatastasya bāhuvīryābhirakṣitām || 20 ||
+82,21,शून्यसंवरणारक्षामयन्त्रितहयद्विपाम् । अपावृतपुरद्वारां राजधानीमरक्षिताम् ॥ २१ ॥,śūnyasaṃvaraṇārakṣāmayantritahayadvipām | apāvṛtapuradvārāṃ rājadhānīmarakṣitām || 21 ||
+82,22,अप्रहृष्टबलां न्यूनां विषमस्थामनावृताम् । शत्रवो नाभिमन्यन्ते भक्ष्यान् विषकृतानिव ॥ २२ ॥,aprahṛṣṭabalāṃ nyūnāṃ viṣamasthāmanāvṛtām | śatravo nābhimanyante bhakṣyān viṣakṛtāniva || 22 ||
+82,23,अद्य प्रभृति भूमौ तु शयिष्ये ऽहं तृणेषु वा । फलमूलाशनो नित्यं जटाचीराणि धारयन् ॥ २३ ॥,adya prabhṛti bhūmau tu śayiṣye'haṃ tṛṇeṣu vā | phalamūlāśano nityaṃ jaṭācīrāṇi dhārayan || 23 ||
+82,24,तस्यार्थमुत्तरं कालं निवत्स्यामि सुखं वने । तं प्रतिश्रवमामुच्य नास्य मिथ्या भविष्यति ॥ २४ ॥,tasyārthamuttaraṃ kālaṃ nivatsyāmi sukhaṃ vane | taṃ pratiśravamāmucya nāsya mithyā bhaviṣyati || 24 ||
+82,25,वसन्तं भ्रातुरर्थाय शत्रुघ्नो मानुवत्स्यति । लक्ष्मणेन सह त्वार्यो अयोध्यां पालयिष्यति ॥ २५ ॥,vasantaṃ bhrāturarthāya śatrughno mānuvatsyati | lakṣmaṇena saha tvāryo ayodhyāṃ pālayiṣyati || 25 ||
+82,26,अभिषेक्ष्यन्ति काकुत्स्थमयोध्यायां द्विजातयः । अपि मे देवताः कुर्युरिमं सत्यं मनोरथम् ॥ २६ ॥,abhiṣekṣyanti kākutsthamayodhyāyāṃ dvijātayaḥ | api me devatāḥ kuryurimaṃ satyaṃ manoratham || 26 ||
+82,27,प्रसाद्यमानः शिरसा मया स्वयं बहुप्रकारं यदि न प्रपत्स्यते । ततो ऽनुवत्स्यामि चिराय राघवं वने वसन्नार्हति मामुपेक्षितुम् ॥ २७ ॥,prasādyamānaḥ śirasā mayā svayaṃ bahuprakāraṃ yadi na prapatsyate | tato'nuvatsyāmi cirāya rāghavaṃ vane vasannārhati māmupekṣitum || 27 ||
+83,1,व्युष्य रात्रिं तु तत्रैव गङ्गाकूले स राघवः । भरतः काल्यमुत्थाय शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥,vyuṣya rātriṃ tu tatraiva gaṅgākūle sa rāghavaḥ | bharataḥ kālyamutthāya śatrughnamidamabravīt || 1 ||
+83,2,शत्रुघोत्तिष्ठ किं शेषे निषादाधिपतिं गुहम् । शीघ्रमानय भद्रं ते तारयिष्यति वाहिनीम् ॥ २ ॥,śatrughottiṣṭha kiṃ śeṣe niṣādādhipatiṃ guham | śīghramānaya bhadraṃ te tārayiṣyati vāhinīm || 2 ||
+83,3,जागर्मि नाहं स्वपिमि तथैवार्यं विचिन्तयन् । इत्येवमब्रवीद्भ्रात्रा शत्रुघ्नो ऽपि प्रचोदितः ॥ ३ ॥,jāgarmi nāhaṃ svapimi tathaivāryaṃ vicintayan | ityevamabravīdbhrātrā śatrughno'pi pracoditaḥ || 3 ||
+83,4,इति संवदतोरेवमन्योन्यं नरसिंहयोः । आगम्य प्राञ्जलिः काले गुहो भरतमब्रवीत् ॥ ४ ॥,iti saṃvadatorevamanyonyaṃ narasiṃhayoḥ | āgamya prāñjaliḥ kāle guho bharatamabravīt || 4 ||
+83,5,कच्चित् सुखं नदीतीरे ऽवात्सीः काकुत्स्थ शर्वरीम् । कच्चिच्च सह सैन्यस्य तव सर्वमनामयम् ॥ ५ ॥,kaccit sukhaṃ nadītīre'vātsīḥ kākutstha śarvarīm | kaccicca saha sainyasya tava sarvamanāmayam || 5 ||
+83,6,गुहस्य तत्तु वचनं श्रुत्वा स्नेहादुदीरितम् । रामस्यानुवशो वाक्यं भरतो ऽपीदमब्रवीत् ॥ ६ ॥,guhasya tattu vacanaṃ śrutvā snehādudīritam | rāmasyānuvaśo vākyaṃ bharato'pīdamabravīt || 6 ||
+83,7,सुखा नः शर्वरी राजन्पूजिताश्चापि ते वयम् । गङ्गां तु नौभिर्बह्वीभिर्दाशाः संतारयन्तु नः ॥ ७ ॥,sukhā naḥ śarvarī rājanpūjitāścāpi te vayam | gaṅgāṃ tu naubhirbahvībhirdāśāḥ saṃtārayantu naḥ || 7 ||
+83,8,ततो गुहः संत्वरितः श्रुत्वा भरतशासनम् । प्रतिप्रविश्य नगरं तं ज्ञातिजनमब्रवीत् ॥ ८ ॥,tato guhaḥ saṃtvaritaḥ śrutvā bharataśāsanam | pratipraviśya nagaraṃ taṃ jñātijanamabravīt || 8 ||
+83,9,उत्तिष्ठत प्रबुध्यध्वं भद्रमस्तु हि वः सदा । नावः समनुकर्षध्वं तारयिष्याम वाहिनीम् ॥ ९ ॥,uttiṣṭhata prabudhyadhvaṃ bhadramastu hi vaḥ sadā | nāvaḥ samanukarṣadhvaṃ tārayiṣyāma vāhinīm || 9 ||
+83,10,ते तथोक्ताः समुत्थाय त्वरिता राजशासनात् । पञ्च नावां शतान्येव समानिन्युः समन्ततः ॥ १० ॥,te tathoktāḥ samutthāya tvaritā rājaśāsanāt | pañca nāvāṃ śatānyeva samāninyuḥ samantataḥ || 10 ||
+83,11,अन्याः स्वस्तिकविज्ञेया महाघण्डा धरा वराः । शोभमानाः पताकिन्यो युक्तवाताः सुसंहताः ॥ ११ ॥,anyāḥ svastikavijñeyā mahāghaṇḍā dharā varāḥ | śobhamānāḥ patākinyo yuktavātāḥ susaṃhatāḥ || 11 ||
+83,12,ततः स्वस्तिकविज्ञेयां पाण्डुकम्बलसंवृताम् । सनन्दिघोषां कल्याणीं गुहो नावमुपाहरत् ॥ १२ ॥,tataḥ svastikavijñeyāṃ pāṇḍukambalasaṃvṛtām | sanandighoṣāṃ kalyāṇīṃ guho nāvamupāharat || 12 ||
+83,13,तामारुरोह भरतः शत्रुघ्नश्च महाबलः । कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः ॥ १३ ॥,tāmāruroha bharataḥ śatrughnaśca mahābalaḥ | kausalyā ca sumitrā ca yāścānyā rājayoṣitaḥ || 13 ||
+83,14,पुरोहितश्च तत् पूर्वं गुरवे ब्राह्मणाश्च ये । अनन्तरं राजदारास्तथैव शकटापणाः ॥ १४ ॥,purohitaśca tat pūrvaṃ gurave brāhmaṇāśca ye | anantaraṃ rājadārāstathaiva śakaṭāpaṇāḥ || 14 ||
+83,15,आवासमादीपयतां तीर्थं चाप्यवगाहताम् । भाण्डानि चाददानानां घोषस्त्रिदिवमस्पृशत् ॥ १५ ॥,āvāsamādīpayatāṃ tīrthaṃ cāpyavagāhatām | bhāṇḍāni cādadānānāṃ ghoṣastridivamaspṛśat || 15 ||
+83,16,पताकिन्यस्तु ता नावः स्वयं दाशैरधिष्ठिताः । वहन्त्यो जनमारूढं तदा संपेतुराशुगाः ॥ १६ ॥,patākinyastu tā nāvaḥ svayaṃ dāśairadhiṣṭhitāḥ | vahantyo janamārūḍhaṃ tadā saṃpeturāśugāḥ || 16 ||
+83,17,नारीणामभिपूर्णास्तु काश्चित् काश्चित्तु वाजिनाम् । कश्चित्तत्र वहन्ति स्म यानयुग्यं महाधनम् ॥ १७ ॥,nārīṇāmabhipūrṇāstu kāścit kāścittu vājinām | kaścittatra vahanti sma yānayugyaṃ mahādhanam || 17 ||
+83,18,ताः स्म गत्वा परं तीरमवरोप्य च तं जनम् । निवृत्ताः काण्डचित्राणि क्रियन्ते दाशबन्धुभिः ॥ १८ ॥,tāḥ sma gatvā paraṃ tīramavaropya ca taṃ janam | nivṛttāḥ kāṇḍacitrāṇi kriyante dāśabandhubhiḥ || 18 ||
+83,19,सवैजयन्तास्तु गजा गजारोहैः प्रचोदिताः । तरन्तः स्म प्रकाशन्ते सध्वजा इव पर्वताः ॥ १९ ॥,savaijayantāstu gajā gajārohaiḥ pracoditāḥ | tarantaḥ sma prakāśante sadhvajā iva parvatāḥ || 19 ||
+83,20,नावश्चारुरुहुस्त्वन्ये प्लवैस्तेरुस्तथापरे । अन्ये कुम्भघटैस्तेरुरन्ये तेरुश्च बाहुभिः ॥ २० ॥,nāvaścāruruhustvanye plavaisterustathāpare | anye kumbhaghaṭaisteruranye teruśca bāhubhiḥ || 20 ||
+83,21,सा पुण्या ध्वजिनी गङ्गां दाशैः संतारिता स्वयम् । मैत्रे मुहूर्ते प्रययौ प्रयागवनमुत्तमम् ॥ २१ ॥,sā puṇyā dhvajinī gaṅgāṃ dāśaiḥ saṃtāritā svayam | maitre muhūrte prayayau prayāgavanamuttamam || 21 ||
+83,22,आश्वासयित्वा च चमूं महात्मा निवेशयित्वा च यथोपजोषम् । द्रष्टुं भरद्वाजमृषिप्रवर्यमृत्विग्वृतः सन्भरतः प्रतस्थे ॥ २२ ॥,āśvāsayitvā ca camūṃ mahātmā niveśayitvā ca yathopajoṣam | draṣṭuṃ bharadvājamṛṣipravaryamṛtvigvṛtaḥ sanbharataḥ pratasthe || 22 ||
+84,1,भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा क्रोशादेव नरर्षभः । बलं सर्वमवस्थाप्य जगाम सह मन्त्रिभिः ॥ १ ॥,bharadvājāśramaṃ dṛṣṭvā krośādeva nararṣabhaḥ | balaṃ sarvamavasthāpya jagāma saha mantribhiḥ || 1 ||
+84,2,पद्भ्यामेव हि धर्मज्ञो न्यस्तशस्त्रपरिच्छदः । वसानो वाससी क्षौमे पुरोधाय पुरोहितम् ॥ २ ॥,padbhyāmeva hi dharmajño nyastaśastraparicchadaḥ | vasāno vāsasī kṣaume purodhāya purohitam || 2 ||
+84,3,ततः संदर्शने तस्य भरद्वाजस्य राघवः । मन्त्रिणस्तानवस्थाप्य जगामानु पुरोहितम् ॥ ३ ॥,tataḥ saṃdarśane tasya bharadvājasya rāghavaḥ | mantriṇastānavasthāpya jagāmānu purohitam || 3 ||
+84,4,वसिष्ठमथ दृष्ट्वैव भरद्वाजो महातपाः । संचचालासनात्तूर्णं शिष्यानर्घ्यमिति ब्रुवन् ॥ ४ ॥,vasiṣṭhamatha dṛṣṭvaiva bharadvājo mahātapāḥ | saṃcacālāsanāttūrṇaṃ śiṣyānarghyamiti bruvan || 4 ||
+84,5,समागम्य वसिष्ठेन भरतेनाभिवादितः । अबुध्यत महातेजाः सुतं दशरथस्य तम् ॥ ५ ॥,samāgamya vasiṣṭhena bharatenābhivāditaḥ | abudhyata mahātejāḥ sutaṃ daśarathasya tam || 5 ||
+84,6,ताभ्यामर्घ्यं च पाद्यं च दत्त्वा पश्चात् फलानि च । आनुपूर्व्याच्च धर्मज्ञः पप्रच्छ कुशलं कुले ॥ ६ ॥,tābhyāmarghyaṃ ca pādyaṃ ca dattvā paścāt phalāni ca | ānupūrvyācca dharmajñaḥ papraccha kuśalaṃ kule || 6 ||
+84,7,अयोध्यायां बले कोशे मित्रेष्वपि च मन्त्रिषु । जा���न्दशरथं वृत्तं न राजानमुदाहरत् ॥ ७ ॥,ayodhyāyāṃ bale kośe mitreṣvapi ca mantriṣu | jānandaśarathaṃ vṛttaṃ na rājānamudāharat || 7 ||
+84,8,वसिष्ठो भरतश्चैनं पप्रच्छतुरनामयम् । शरीरे ऽग्निषु वृक्षेषु शिष्येषु मृगपक्षिषु ॥ ८ ॥,vasiṣṭho bharataścainaṃ papracchaturanāmayam | śarīre'gniṣu vṛkṣeṣu śiṣyeṣu mṛgapakṣiṣu || 8 ||
+84,9,तथेति च प्रतिज्ञाय भरद्वाजो महातपाः । भरतं प्रत्युवाचेदं राघवस्नेहबन्धनात् ॥ ९ ॥,tatheti ca pratijñāya bharadvājo mahātapāḥ | bharataṃ pratyuvācedaṃ rāghavasnehabandhanāt || 9 ||
+84,10,किमिहागमने कार्यं तव राज्यं प्रशासतः । एतदाचक्ष्व मे सर्वं न हि मे शुध्यते मनः ॥ १० ॥,kimihāgamane kāryaṃ tava rājyaṃ praśāsataḥ | etadācakṣva me sarvaṃ na hi me śudhyate manaḥ || 10 ||
+84,11,सुषुवे यम मित्रघ्नं कौसल्यानन्दवर्धनम् । भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो वनम् ॥ ११ ॥,suṣuve yama mitraghnaṃ kausalyānandavardhanam | bhrātrā saha sabhāryo yaściraṃ pravrājito vanam || 11 ||
+84,12,नियुक्तः स्त्रीनियुक्तेन पित्रा यो ऽसौ महायशाः । वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश ॥ १२ ॥,niyuktaḥ strīniyuktena pitrā yo'sau mahāyaśāḥ | vanavāsī bhavetīha samāḥ kila caturdaśa || 12 ||
+84,13,कच्चिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि । अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च ॥ १३ ॥,kaccinna tasyāpāpasya pāpaṃ kartumihecchasi | akaṇṭakaṃ bhoktumanā rājyaṃ tasyānujasya ca || 13 ||
+84,14,एवमुक्तो भरद्वाजं भरतः प्रत्युवाच ह । पर्यश्रु नयनो दुःखाद्वाचा संसज्जमानया ॥ १४ ॥,evamukto bharadvājaṃ bharataḥ pratyuvāca ha | paryaśru nayano duḥkhādvācā saṃsajjamānayā || 14 ||
+84,15,हतो ऽस्मि यदि मामेवं भगवानपि मन्यते । मत्तो न दोषमाशङ्केर्नैवं मामनुशाधि हि ॥ १५ ॥,hato'smi yadi māmevaṃ bhagavānapi manyate | matto na doṣamāśaṅkernaivaṃ māmanuśādhi hi || 15 ||
+84,16,न चैतदिष्टं माता मे यदवोचन्मदन्तरे । नाहमेतेन तुष्टश्च न तद्वचनमाददे ॥ १६ ॥,na caitadiṣṭaṃ mātā me yadavocanmadantare | nāhametena tuṣṭaśca na tadvacanamādade || 16 ||
+84,17,अहं तु तं नरव्याघ्रमुपयातः प्रसादकः । प्रतिनेतुमयोध्यां च पादौ तस्याभिवन्दितुम् ॥ १७ ॥,ahaṃ tu taṃ naravyāghramupayātaḥ prasādakaḥ | pratinetumayodhyāṃ ca pādau tasyābhivanditum || 17 ||
+84,18,त्वं मामेवंगतं मत्वा प्रसादं कर्तुमर्हसि । शंस मे भगवन् रामः क्व संप्रति महीपतिः ॥ १८ ॥,tvaṃ māmevaṃgataṃ matvā prasādaṃ kartumarhasi | śaṃsa me bhagavan rāmaḥ kva saṃprati mahīpatiḥ || 18 ||
+84,19,उवाच तं भरद्वाजः प्रसादाद्भरतं वचः । त्वय्येतत् पुरुषव्याघ्र युक्तं राघववंशजे । गुरुवृत्तिर्दमश्चैव साधूनां चानुयायिता ॥ १९ ॥,uvāca taṃ bharadvājaḥ prasādādbharataṃ vacaḥ | tvayyetat puruṣavyāghra yuktaṃ rāghavavaṃśaje | guruvṛttirdamaścaiva sādhūnāṃ cānuyāyitā || 19 ||
+84,20,जाने चैतन्मनःस्थं ते दृढीकरणमस्त्विति । अपृच्छं त्वां तवात्यर्थं कीर्तिं समभिवर्धयन् ॥ २० ॥,jāne caitanmanaḥsthaṃ te dṛḍhīkaraṇamastviti | apṛcchaṃ tvāṃ tavātyarthaṃ kīrtiṃ samabhivardhayan || 20 ||
+84,21,असौ वसति ते भ्राता चित्रकूटे महागिरौ । श्वस्तु गन्तासि तं देशं वसाद्य सह मन्त्रिभिः । एतं मे कुरु सुप्राज्ञ कामं कामार्थकोविद ॥ २१ ॥,asau vasati te bhrātā citrakūṭe mahāgirau | śvastu gantāsi taṃ deśaṃ vasādya saha mantribhiḥ | etaṃ me kuru suprājña kāmaṃ kāmārthakovida || 21 ||
+84,22,ततस्तथेत्येवमुदारदर्शनः प्रतीतरूपो भरतो ऽब्रवीद्वचः । चकार बुद्धिं च तदा महाश्रमे निशानिवासाय नराधिपात्मजः ॥ २२ ॥,tatastathetyevamudāradarśanaḥ pratītarūpo bharato'bravīdvacaḥ | cakāra buddhiṃ ca tadā mahāśrame niśānivāsāya narādhipātmajaḥ || 22 ||
+85,1,कृतबुद्धिं निवासाय तथैव स मुनिस्तदा । भरतं कैकयी पुत्रमातिथ्येन न्यमन्त्रयत् ॥ १ ॥,kṛtabuddhiṃ nivāsāya tathaiva sa munistadā | bharataṃ kaikayī putramātithyena nyamantrayat || 1 ||
+85,2,अब्रवीद्भरतस्त्वेनं नन्विदं भवता कृतम् । पाद्यमर्घ्यं तथातिथ्यं वने यदूपपद्यते ॥ २ ॥,abravīdbharatastvenaṃ nanvidaṃ bhavatā kṛtam | pādyamarghyaṃ tathātithyaṃ vane yadūpapadyate || 2 ||
+85,3,अथोवाच भरद्वाजो भरतं प्रहसन्निव । जाने त्वां प्रीति संयुक्तं तुष्येस्त्वं येन केन चित् ॥ ३ ॥,athovāca bharadvājo bharataṃ prahasanniva | jāne tvāṃ prīti saṃyuktaṃ tuṣyestvaṃ yena kena cit || 3 ||
+85,4,सेनायास्तु तवैतस्याः कर्तुमिच्छामि भोजनम् । मम प्रितिर्यथा रूपा त्वमर्हो मनुजर्षभ ॥ ४ ॥,senāyāstu tavaitasyāḥ kartumicchāmi bhojanam | mama pritiryathā rūpā tvamarho manujarṣabha || 4 ||
+85,5,किमर्थं चापि निक्षिप्य दूरे बलमिहागतः । कस्मान्नेहोपयातो ऽसि सबलः पुरुषर्षभ ॥ ५ ॥,kimarthaṃ cāpi nikṣipya dūre balamihāgataḥ | kasmānnehopayāto'si sabalaḥ puruṣarṣabha || 5 ||
+85,6,भरतः प्रत्युवाचेदं प्राञ्जलिस्तं तपोधनम् । ससैन्यो नोपयातो ऽस्मि भगवन्भगवद्भयात् ॥ ६ ॥,bharataḥ pratyuvācedaṃ prāñjalistaṃ tapodhanam | sasainyo nopayāto'smi bhagavanbhagavadbhayāt || 6 ||
+85,7,वाजि मुख्या मनुष्याश्च मत्ताश्च वर वारणाः । प्रच्छाद्य महतीं भूमिं भगवन्ननुयान्ति माम् ॥ ७ ॥,vāji mukhyā manuṣyāśca mattāśca vara vāraṇāḥ | pracchādya mahatīṃ bhūmiṃ bhagavannanuyānti mām || 7 ||
+85,8,ते वृक्षानुदकं भूमिमाश्रमेषूटजांस्तथा । न हिंस्युरिति तेनाहमेक एवागतस्ततः ॥ ८ ॥,te vṛkṣānudakaṃ bhūmimāśrameṣūṭajāṃstathā | na hiṃsyuriti tenāhameka evāgatastataḥ || 8 ||
+85,9,आनीयतामितः सेनेत्याज्ञप्तः परमर्षिणा । तथा तु चक्रे भरतः सेनायाः समुपागमम् ॥ ९ ॥,ānīyatāmitaḥ senetyājñaptaḥ paramarṣiṇā | tathā tu cakre bharataḥ senāyāḥ samupāgamam || 9 ||
+85,10,अग्निशालां प्रविश्याथ पीत्वापः परिमृज्य च । आतिथ्यस्य क्रियाहेतोर्विश्वकर्माणमाह्वयत् ॥ १० ॥,agniśālāṃ praviśyātha pītvāpaḥ parimṛjya ca | ātithyasya kriyāhetorviśvakarmāṇamāhvayat || 10 ||
+85,11,आह्वये विश्वकर्माणमहं त्वष्टारमेव च । आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ॥ ११ ॥,āhvaye viśvakarmāṇamahaṃ tvaṣṭārameva ca | ātithyaṃ kartumicchāmi tatra me saṃvidhīyatām || 11 ||
+85,12,प्राक् स्रोतसश्च या नद्यः प्रत्यक् स्रोतस एव च । पृथिव्यामन्तरिक्षे च समायान्त्वद्य सर्वशः ॥ १२ ॥,prāk srotasaśca yā nadyaḥ pratyak srotasa eva ca | pṛthivyāmantarikṣe ca samāyāntvadya sarvaśaḥ || 12 ||
+85,13,अन्याः स्रवन्तु मैरेयं सुरामन्याः सुनिष्ठिताम् । अपराश्चोदकं शीतमिक्षुकाण्डरसोपमम् ॥ १३ ॥,anyāḥ sravantu maireyaṃ surāmanyāḥ suniṣṭhitām | aparāścodakaṃ śītamikṣukāṇḍarasopamam || 13 ||
+85,14,आह्वये देवगन्धर्वान् विश्वावसुहहाहुहून् । तथैवाप्सरसो देवीर्गन्धर्वीश्चापि सर्वशः ॥ १४ ॥,āhvaye devagandharvān viśvāvasuhahāhuhūn | tathaivāpsaraso devīrgandharvīścāpi sarvaśaḥ || 14 ||
+85,15,घृताचीमथ विश्वाचीं मिश्रकेशीमलम्बुसाम् । शक्रं याश्चोपतिष्ठन्ति ब्रह्माणं याश्च भामिनीः । सर्वास्तुम्बुरुणा सार्धमाह्वये सपरिच्छदाः ॥ १५ ॥,ghṛtācīmatha viśvācīṃ miśrakeśīmalambusām | śakraṃ yāścopatiṣṭhanti brahmāṇaṃ yāśca bhāminīḥ | sarvāstumburuṇā sārdhamāhvaye saparicchadāḥ || 15 ||
+85,16,वनं कुरुषु यद्दिव्यं वासो भूषणपत्रवत् । दिव्यनारीफलं शश्वत्तत् कौबेरमिहैव तु ॥ १६ ॥,vanaṃ kuruṣu yaddivyaṃ vāso bhūṣaṇapatravat | divyanārīphalaṃ śaśvattat kauberamihaiva tu || 16 ||
+85,17,इह मे भगवान् सोमो विधत्तामन्नमुत्तमम् । भक्ष्यं भोज्यं च चोष्यं च लेह्यं च विविधं बहु ॥ १७ ॥,iha me bhagavān somo vidhattāmannamuttamam | bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca coṣyaṃ ca lehyaṃ ca vividhaṃ bahu || 17 ||
+85,18,विचित्राणि च माल्यानि पादपप्रच्युतानि च । सुरादीनि च पेयानि मांसानि विविधानि च ॥ १८ ॥,vicitrāṇi ca mālyāni pādapapracyutāni ca | surādīni ca peyāni māṃsāni vividhāni ca || 18 ||
+85,19,एवं समाधिना युक्तस्तेजसाप्रतिमेन च । शिक्षास्वरसमायुक्तं तपसा चाब्रवीन्मुनिः ॥ १९ ॥,evaṃ samādhinā yuktastejasāpratimena ca | śikṣāsvarasamāyuktaṃ tapasā cābravīnmuniḥ || 19 ||
+85,20,मनसा ध्यायतस्तस्य प्राङ्मुखस्य कृताञ्जलेः । आजग्मुस्तानि सर्वाणि दैवतानि पृथक्पृथक् ॥ २० ॥,manasā dhyāyatastasya prāṅmukhasya kṛtāñjaleḥ | ājagmustāni sarvāṇi daivatāni pṛthakpṛthak || 20 ||
+85,21,मलयं दुर्दुरं चैव ततः स्वेदनुदो ऽनिलः । उपस्पृश्य ववौ युक्त्या सुप्रियात्मा सुखः शिवः ॥ २१ ॥,malayaṃ durduraṃ caiva tataḥ svedanudo'nilaḥ | upaspṛśya vavau yuktyā supriyātmā sukhaḥ śivaḥ || 21 ||
+85,22,ततो ऽभ्यवर्तन्त घना दिव्याः कुसुमवृष्टयः । देवदुन्दुभिघोषश्च दिक्षु सर्वासु शुश्रुवे ॥ २२ ॥,tato'bhyavartanta ghanā divyāḥ kusumavṛṣṭayaḥ | devadundubhighoṣaśca dikṣu sarvāsu śuśruve || 22 ||
+85,23,प्रववुश्चोत्तमा वाता ननृतुश्चाप्सरोगणाः । प्रजगुर्देवगन्धर्वा वीणा प्रमुमुचुः स्वरान् ॥ २३ ॥,pravavuścottamā vātā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ | prajagurdevagandharvā vīṇā pramumucuḥ svarān || 23 ||
+85,24,स शब्दो द्यां च भूमिं च प्राणिनां श्रवणानि च । विवेशोच्चारितः श्लक्ष्णः समो लयगुणान्वितः ॥ २४ ॥,sa śabdo dyāṃ ca bhūmiṃ ca prāṇināṃ śravaṇāni ca | viveśoccāritaḥ ślakṣṇaḥ samo layaguṇānvitaḥ || 24 ||
+85,25,तस्मिन्नुपरते शब्दे दिव्ये श्रोत्रसुखे नृणाम् । ददर्श भारतं सैन्यं विधानं विश्वकर्मणः ॥ २५ ॥,tasminnuparate śabde divye śrotrasukhe nṛṇām | dadarśa bhārataṃ sainyaṃ vidhānaṃ viśvakarmaṇaḥ || 25 ||
+85,26,बभूव हि समा भूमिः समन्तात् पञ्चयोजनम् । शाद्वलैर्बहुभिश्छन्ना नीलवैदूर्यसंनिभैः ॥ २६ ॥,babhūva hi samā bhūmiḥ samantāt pañcayojanam | śādvalairbahubhiśchannā nīlavaidūryasaṃnibhaiḥ || 26 ||
+85,27,तस्मिन्बिल्वाः कपित्थाश्च पनसा बीजपूरकाः । आमलक्यो बभूवुश्च चूताश्च फलभूषणाः ॥ २७ ॥,tasminbilvāḥ kapitthāśca panasā bījapūrakāḥ | āmalakyo babhūvuśca cūtāśca phalabhūṣaṇāḥ || 27 ||
+85,28,उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च वनं दिव्योपभोगवत् । आजगाम नदी दिव्या तीरजैर्बहुभिर्वृता ॥ २८ ॥,uttarebhyaḥ kurubhyaśca vanaṃ divyopabhogavat | ājagāma nadī divyā tīrajairbahubhirvṛtā || 28 ||
+85,29,चतुःशालानि शुभ्राणि शालाश्च गजवाजिनाम् । हर्म्यप्रासादसंघातास्तोरणानि शुभानि च ॥ २९ ॥,catuḥśālāni śubhrāṇi śālāśca gajavājinām | harmyaprāsādasaṃghātāstoraṇāni śubhāni ca || 29 ||
+85,30,सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम् । शुक्लमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम् ॥ ३० ॥,sitameghanibhaṃ cāpi rājaveśma sutoraṇam | śuklamālyakṛtākāraṃ divyagandhasamukṣitam || 30 ||
+85,31,चतुरस्रमसंबाधं शयनासनयानवत् । दिव्यैः सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत् ॥ ३१ ॥,caturasramasaṃbādhaṃ śayanāsanayānavat | divyaiḥ sarvarasairyuktaṃ divyabhojanavastravat || 31 ||
+85,32,उपकल्पित सर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम् । कॢप्तसर्वासनं श्रीमत् स्वास्तीर्णशयनोत्तमम् ॥ ३२ ॥,upakalpita sarvānnaṃ dhautanirmalabhājanam | kḷptasarvāsanaṃ śrīmat svāstīrṇaśayanottamam || 32 ||
+85,33,प्रविवेश महाबाहुरनुज्ञातो महर्षिणा । वेश्म तद् रत्नसंपूर्णं भरतः कैकयीसुतः ॥ ३३ ॥,praviveśa mahābāhuranujñāto maharṣiṇā | veśma tad ratnasaṃpūrṇaṃ bharataḥ kaikayīsutaḥ || 33 ||
+85,34,अनुजग्मुश्च तं सर्वे मन्त्रिणः सपुरोहिताः । बभूवुश्च मुदा युक्ता तं दृष्ट्वा वेश्म संविधिम् ॥ ३४ ॥,anujagmuśca taṃ sarve mantriṇaḥ sapurohitāḥ | babhūvuśca mudā yuktā taṃ dṛṣṭvā veśma saṃvidhim || 34 ||
+85,35,तत्र राजासनं दिव्यं व्यजनं छत्रमेव च । भरतो मन्त्रिभिः सार्धमभ्यवर्तत राजवत् ॥ ३५ ॥,tatra rājāsanaṃ divyaṃ vyajanaṃ chatrameva ca | bharato mantribhiḥ sārdhamabhyavartata rājavat || 35 ||
+85,36,आसनं पूजयामास रामायाभिप्रणम्य च । वालव्यजनमादाय न्यषीदत् सचिवासने ॥ ३६ ॥,āsanaṃ pūjayāmāsa rāmāyābhipraṇamya ca | vālavyajanamādāya nyaṣīdat sacivāsane || 36 ||
+85,37,आनुपूर्व्यान्निषेदुश्च सर्वे मन्त्रपुरोहिताः । ततः सेनापतिः पश्चात् प्रशास्ता च निषेदतुः ॥ ३७ ॥,ānupūrvyānniṣeduśca sarve mantrapurohitāḥ | tataḥ senāpatiḥ paścāt praśāstā ca niṣedatuḥ || 37 ||
+85,38,ततस्तत्र मुहूर्तेन नद्यः पायसकर्दमाः । उपातिष्ठन्त भरतं भरद्वाजस्य शासनत् ॥ ३८ ॥,tatastatra muhūrtena nadyaḥ pāyasakardamāḥ | upātiṣṭhanta bharataṃ bharadvājasya śāsanat || 38 ||
+85,39,तासामुभयतः कूलं पाण्डुमृत्तिकलेपनाः । रम्याश्चावसथा दिव्या ब्रह्मणस्तु प्रसादजाः ॥ ३९ ॥,tāsāmubhayataḥ kūlaṃ pāṇḍumṛttikalepanāḥ | ramyāścāvasathā divyā brahmaṇastu prasādajāḥ || 39 ||
+85,40,तेनैव च मुहूर्तेन दिव्याभरणभूषित��ः । आगुर्विंशतिसाहस्रा ब्रह्मणा प्रहिताः स्त्रियः ॥ ४० ॥,tenaiva ca muhūrtena divyābharaṇabhūṣitāḥ | āgurviṃśatisāhasrā brahmaṇā prahitāḥ striyaḥ || 40 ||
+85,41,सुवर्णमणिमुक्तेन प्रवालेन च शोभिताः । आगुर्विंशतिसाहस्राः कुबेरप्रहिताः स्त्रियः ॥ ४१ ॥,suvarṇamaṇimuktena pravālena ca śobhitāḥ | āgurviṃśatisāhasrāḥ kuberaprahitāḥ striyaḥ || 41 ||
+85,42,याभिर्गृहीतः पुरुषः सोन्माद इव लक्ष्यते । आगुर्विंशतिसाहस्रा नन्दनादप्सरोगणाः ॥ ४२ ॥,yābhirgṛhītaḥ puruṣaḥ sonmāda iva lakṣyate | āgurviṃśatisāhasrā nandanādapsarogaṇāḥ || 42 ||
+85,43,नारदस्तुम्बुरुर्गोपः पर्वतः सूर्यवर्चसः । एते गन्धर्वराजानो भरतस्याग्रतो जगुः ॥ ४३ ॥,nāradastumbururgopaḥ parvataḥ sūryavarcasaḥ | ete gandharvarājāno bharatasyāgrato jaguḥ || 43 ||
+85,44,अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीकाथ वामना । उपानृत्यंस्तु भरतं भरद्वाजस्य शासनात् ॥ ४४ ॥,alambusā miśrakeśī puṇḍarīkātha vāmanā | upānṛtyaṃstu bharataṃ bharadvājasya śāsanāt || 44 ||
+85,45,यानि माल्यानि देवेषु यानि चैत्ररथे वने । प्रयागे तान्यदृश्यन्त भरद्वाजस्य शासनात् ॥ ४५ ॥,yāni mālyāni deveṣu yāni caitrarathe vane | prayāge tānyadṛśyanta bharadvājasya śāsanāt || 45 ||
+85,46,बिल्वा मार्दङ्गिका आसञ् शम्या ग्राहा बिभीतकाः । अश्वत्था नर्तकाश्चासन्भरद्वाजस्य तेजसा ॥ ४६ ॥,bilvā mārdaṅgikā āsañ śamyā grāhā bibhītakāḥ | aśvatthā nartakāścāsanbharadvājasya tejasā || 46 ||
+85,47,ततः सरलतालाश्च तिलका नक्तमालकाः । प्रहृष्टास्तत्र संपेतुः कुब्जाभूताथ वामनाः ॥ ४७ ॥,tataḥ saralatālāśca tilakā naktamālakāḥ | prahṛṣṭāstatra saṃpetuḥ kubjābhūtātha vāmanāḥ || 47 ||
+85,48,शिंशपामलकी जम्बूर्याश्चान्याः कानने लताः । प्रमदा विग्रहं कृत्वा भरद्वाजाश्रमे ऽवसन् ॥ ४८ ॥,śiṃśapāmalakī jambūryāścānyāḥ kānane latāḥ | pramadā vigrahaṃ kṛtvā bharadvājāśrame'vasan || 48 ||
+85,49,सुरां सुरापाः पिबत पायसं च बुभुक्शिताः । मांसनि च सुमेध्यानि भक्ष्यन्तां यावदिच्छथ ॥ ४९ ॥,surāṃ surāpāḥ pibata pāyasaṃ ca bubhukśitāḥ | māṃsani ca sumedhyāni bhakṣyantāṃ yāvadicchatha || 49 ||
+85,50,उत्साद्य स्नापयन्ति स्म नदीतीरेषु वल्गुषु । अप्येकमेकं पुरुषं प्रमदाः सत्प चाष्ट च ॥ ५० ॥,utsādya snāpayanti sma nadītīreṣu valguṣu | apyekamekaṃ puruṣaṃ pramadāḥ satpa cāṣṭa ca || 50 ||
+85,51,संवहन्त्यः समापेतुर्नार्यो रुचिरलोचनाः । परिमृज्य तथान्योन्यं पाययन्ति वराङ्गनाः ॥ ५१ ॥,saṃvahantyaḥ samāpeturnāryo ruciralocanāḥ | parimṛjya tathānyonyaṃ pāyayanti varāṅganāḥ || 51 ||
+85,52,हयान् गजान् खरानुष्ट्रांस्तथैव सुरभेः सुतान् । इक्षूंश्च मधुजालांश्च भोजयन्ति स्म वाहनान् । इक्ष्वाकुवरयोधानां चोदयन्तो महाबलाः ॥ ५२ ॥,hayān gajān kharānuṣṭrāṃstathaiva surabheḥ sutān | ikṣūṃśca madhujālāṃśca bhojayanti sma vāhanān | ikṣvākuvarayodhānāṃ codayanto mahābalāḥ || 52 ||
+85,53,नाश्वबन्धो ऽश्वमाजानान्न गजं कुञ्जरग्रहः । मत्तप्रमत्तमुदिता चमूः सा तत्र संबभौ ॥ ५३ ॥,nāśvabandho'śvamājānānna gajaṃ kuñjaragrahaḥ | mattapramattamuditā camūḥ sā tatra saṃbabhau || 53 ||
+85,54,तर्पिता सर्वकामैस्ते रक्तचन्दनरूषिताः । अप्सरोगणसंयुक्ताः सैन्या वाचमुदैरयन् ॥ ५४ ॥,tarpitā sarvakāmaiste raktacandanarūṣitāḥ | apsarogaṇasaṃyuktāḥ sainyā vācamudairayan || 54 ||
+85,55,नैवायोध्यां गमिष्यामो न गमिष्याम दण्डकान् । कुशलं भरतस्यास्तु रामस्यास्तु तथा सुखम् ॥ ५५ ॥,naivāyodhyāṃ gamiṣyāmo na gamiṣyāma daṇḍakān | kuśalaṃ bharatasyāstu rāmasyāstu tathā sukham || 55 ||
+85,56,इति पादातयोधाश्च हस्त्यश्वारोहबन्धकाः । अनाथास्तं विधिं लब्ध्वा वाचमेतामुदैरयन् ॥ ५६ ॥,iti pādātayodhāśca hastyaśvārohabandhakāḥ | anāthāstaṃ vidhiṃ labdhvā vācametāmudairayan || 56 ||
+85,57,संप्रहृष्टा विनेदुस्ते नरास्तत्र सहस्रशः । भरतस्यानुयातारः स्वर्गे ऽयमिति चाब्रुवन् ॥ ५७ ॥,saṃprahṛṣṭā vineduste narāstatra sahasraśaḥ | bharatasyānuyātāraḥ svarge'yamiti cābruvan || 57 ||
+85,58,ततो भुक्तवतां तेषां तदन्नममृतोपमम् । दिव्यानुद्वीक्ष्य भक्ष्यांस्तानभवद्भक्षणे मतिः ॥ ५८ ॥,tato bhuktavatāṃ teṣāṃ tadannamamṛtopamam | divyānudvīkṣya bhakṣyāṃstānabhavadbhakṣaṇe matiḥ || 58 ||
+85,59,प्रेष्याश्चेट्यश्च वध्वश्च बलस्थाश्चापि सर्वशः । बभूवुस्ते भृशं तृप्ताः सर्वे चाहतवाससः ॥ ५९ ॥,preṣyāśceṭyaśca vadhvaśca balasthāścāpi sarvaśaḥ | babhūvuste bhṛśaṃ tṛptāḥ sarve cāhatavāsasaḥ || 59 ||
+85,60,कुञ्जराश्च खरोष्ट्रश्च गोऽश्वाश्च मृगपक्षिणः । बभूवुः सुभृतास्तत्र नान्यो ह्यन्यमकल्पयत् ॥ ६० ॥,kuñjarāśca kharoṣṭraśca go'śvāśca mṛgapakṣiṇaḥ | babhūvuḥ subhṛtāstatra nānyo hyanyamakalpayat || 60 ||
+85,61,नाशुक्लवासास्तत्रासीत् क्षुधितो मलिनो ऽपि वा । रजसा ध्वस्तकेशो वा नरः कश्चिददृश्यत ॥ ६१ ॥,nāśuklavāsāstatrāsīt kṣudhito malino'pi vā | rajasā dhvastakeśo vā naraḥ kaścidadṛśyata || 61 ||
+85,62,आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरसंचयैः । फलनिर्यूहसंसिद्धैः सूपैर्गन्धरसान्वितैः ॥ ६२ ॥,ājaiścāpi ca vārāhairniṣṭhānavarasaṃcayaiḥ | phalaniryūhasaṃsiddhaiḥ sūpairgandharasānvitaiḥ || 62 ||
+85,63,पुष्पध्वजवतीः पूर्णाः शुक्लस्यान्नस्य चाभितः । ददृशुर्विस्मितास्तत्र नरा लौहीः सहस्रशः ॥ ६३ ॥,puṣpadhvajavatīḥ pūrṇāḥ śuklasyānnasya cābhitaḥ | dadṛśurvismitāstatra narā lauhīḥ sahasraśaḥ || 63 ||
+85,64,बभूवुर्वनपार्श्वेषु कूपाः पायसकर्दमाः । ताश्च कामदुघा गावो द्रुमाश्चासन्मधुश्च्युतः ॥ ६४ ॥,babhūvurvanapārśveṣu kūpāḥ pāyasakardamāḥ | tāśca kāmadughā gāvo drumāścāsanmadhuścyutaḥ || 64 ||
+85,65,वाप्यो मैरेयपूर्णाश्च मृष्टमांसचयैर्वृताः । प्रतप्तपिठरैश्चापि मार्गमायूरकौक्कुटैः ॥ ६५ ॥,vāpyo maireyapūrṇāśca mṛṣṭamāṃsacayairvṛtāḥ | prataptapiṭharaiścāpi mārgamāyūrakaukkuṭaiḥ || 65 ||
+85,66,पात्रीणां च सहस्राणि शातकुम्भमयानि च । स्थाल्यः कुम्भ्यः करम्भ्यश्च दधिपूर्णाः सुसंस्कृताः । यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः ॥ ६६ ॥,pātrīṇāṃ ca sahasrāṇi śātakumbhamayāni ca | sthālyaḥ kumbhyaḥ karambhyaśca dadhipūrṇāḥ susaṃskṛtāḥ | yauvanasthasya gaurasya kapitthasya sugandhinaḥ || 66 ||
+85,67,ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दध्नः श्वेतस्य चापरे । बभूवुः पायसस्यान्ते शर्करायाश्च संचयाः ॥ ६७ ॥,hradāḥ pūrṇā rasālasya dadhnaḥ śvetasya cāpare | babhūvuḥ pāyasasyānte śarkarāyāśca saṃcayāḥ || 67 ||
+85,68,कल्कांश्चूर्णकषायांश्च स्नानानि विविधानि च । ददृशुर्भाजनस्थानि तीर्थेषु सरितां नराः ॥ ६८ ॥,kalkāṃścūrṇakaṣāyāṃśca snānāni vividhāni ca | dadṛśurbhājanasthāni tīrtheṣu saritāṃ narāḥ || 68 ||
+85,69,शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसंचयान् । शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः ॥ ६९ ॥,śuklānaṃśumataścāpi dantadhāvanasaṃcayān | śuklāṃścandanakalkāṃśca samudgeṣvavatiṣṭhataḥ || 69 ||
+85,70,दर्पणान्परिमृष्टांश्च वाससां चापि संचयान् । पादुकोपानहां चैव युग्मान्यत्र सहस्रशः ॥ ७० ॥,darpaṇānparimṛṣṭāṃśca vāsasāṃ cāpi saṃcayān | pādukopānahāṃ caiva yugmānyatra sahasraśaḥ || 70 ||
+85,71,आञ्जनीः कङ्कतान् कूर्चांश्छत्राणि च धनूंषि च । मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च ॥ ७१ ॥,āñjanīḥ kaṅkatān kūrcāṃśchatrāṇi ca dhanūṃṣi ca | marmatrāṇāni citrāṇi śayanānyāsanāni ca || 71 ||
+85,72,प्रतिपानह्रदान्पूर्णान् खरोष्ट्रगजवाजिनाम् । अवगाह्य सुतीर्थांश्च ह्रदान् सोत्पल पुष्करान् ॥ ७२ ॥,pratipānahradānpūrṇān kharoṣṭragajavājinām | avagāhya sutīrthāṃśca hradān sotpala puṣkarān || 72 ||
+85,73,नीलवैदूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससंचयान् । निर्वापार्थं पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः ॥ ७३ ॥,nīlavaidūryavarṇāṃśca mṛdūnyavasasaṃcayān | nirvāpārthaṃ paśūnāṃ te dadṛśustatra sarvaśaḥ || 73 ||
+85,74,व्यस्मयन्त मनुष्यास्ते स्वप्नकल्पं तदद्भुतम् । दृष्ट्वातिथ्यं कृतं तादृग्भरतस्य महर्षिणा ॥ ७४ ॥,vyasmayanta manuṣyāste svapnakalpaṃ tadadbhutam | dṛṣṭvātithyaṃ kṛtaṃ tādṛgbharatasya maharṣiṇā || 74 ||
+85,75,इत्येवं रममाणानां देवानामिव नन्दने । भरद्वाजाश्रमे रम्ये सा रात्रिर्व्यत्यवर्तत ॥ ७५ ॥,ityevaṃ ramamāṇānāṃ devānāmiva nandane | bharadvājāśrame ramye sā rātrirvyatyavartata || 75 ||
+85,76,प्रतिजग्मुश्च ता नद्यो गन्धर्वाश्च यथागतम् । भरद्वाजमनुज्ञाप्य ताश्च सर्वा वराङ्गनाः ॥ ७६ ॥,pratijagmuśca tā nadyo gandharvāśca yathāgatam | bharadvājamanujñāpya tāśca sarvā varāṅganāḥ || 76 ||
+85,77,तथैव मत्ता मदिरोत्कटा नरास्तथैव दिव्यागुरुचन्दनोक्षिताः । तथैव दिव्या विविधाः स्रगुत्तमाः पृथक्प्रकीर्णा मनुजैः प्रमर्दिताः ॥ ७७ ॥,tathaiva mattā madirotkaṭā narāstathaiva divyāgurucandanokṣitāḥ | tathaiva divyā vividhāḥ sraguttamāḥ pṛthakprakīrṇā manujaiḥ pramarditāḥ || 77 ||
+86,1,ततस्तां रजनीमुष्य भरतः सपरिच्छदः । कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह ॥ १ ॥,tatastāṃ rajanīmuṣya bharataḥ saparicchadaḥ | kṛtātithyo bharadvājaṃ kāmādabhijagāma ha || 1 ||
+86,2,तमृषिः पुरुषव्याघ्रं प्रेक्ष्य प्राञ्जलिमागतम् । हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजो ऽभ्यभाषत ॥ २ ॥,tamṛṣiḥ puruṣavyāghraṃ prekṣya prāñjalimāgatam | hutāgnihotro bharataṃ bharadvājo'bhyabhāṣata || 2 ||
+86,3,कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता । समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मे ऽनघ ॥ ३ ॥,kaccidatra sukhā rātristavāsmadviṣaye gatā | samagraste janaḥ kaccidātithye śaṃsa me'nagha || 3 ||
+86,4,तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतो ऽभिप्रणम्य च । आश्रमादभिनिष्क्रन्तमृषिमुत्तम तेजसं ॥ ४ ॥,tamuvācāñjaliṃ kṛtvā bharato'bhipraṇamya ca | āśramādabhiniṣkrantamṛṣimuttama tejasaṃ || 4 ||
+86,5,सुखोषितो ऽस्मि भगवन् समग्रबलवाहनः । तर्पितः सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया ॥ ५ ॥,sukhoṣito'smi bhagavan samagrabalavāhanaḥ | tarpitaḥ sarvakāmaiśca sāmātyo balavattvayā || 5 ||
+86,6,अपेतक्लमसंतापाः सुभक्ष्याः सुप्रतिश्रयाः । अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः ॥ ६ ॥,apetaklamasaṃtāpāḥ subhakṣyāḥ supratiśrayāḥ | api preṣyānupādāya sarve sma susukhoṣitāḥ || 6 ||
+86,7,आमन्त्रये ऽहं भगवन् कामं त्वामृषिसत्तम । समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैरेणेक्षस्व चक्षुषा ॥ ७ ॥,āmantraye'haṃ bhagavan kāmaṃ tvāmṛṣisattama | samīpaṃ prasthitaṃ bhrāturmaireṇekṣasva cakṣuṣā || 7 ||
+86,8,आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः । आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे ॥ ८ ॥,āśramaṃ tasya dharmajña dhārmikasya mahātmanaḥ | ācakṣva katamo mārgaḥ kiyāniti ca śaṃsa me || 8 ||
+86,9,इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसं । प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः ॥ ९ ॥,iti pṛṣṭastu bharataṃ bhrātṛdarśanalālasaṃ | pratyuvāca mahātejā bharadvājo mahātapāḥ || 9 ||
+86,10,भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने । चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्दरकाननः ॥ १० ॥,bharatārdhatṛtīyeṣu yojaneṣvajane vane | citrakūṭo giristatra ramyanirdarakānanaḥ || 10 ||
+86,11,उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी । पुष्पितद्रुमसंछन्ना रम्यपुष्पितकानना ॥ ११ ॥,uttaraṃ pārśvamāsādya tasya mandākinī nadī | puṣpitadrumasaṃchannā ramyapuṣpitakānanā || 11 ||
+86,12,अनन्तरं तत् सरितश्चित्रकूटश्च पर्वतः । ततो पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम् ॥ १२ ॥,anantaraṃ tat saritaścitrakūṭaśca parvataḥ | tato parṇakuṭī tāta tatra tau vasato dhruvam || 12 ||
+86,13,दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव च । गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते । वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम् ॥ १३ ॥,dakṣiṇenaiva mārgeṇa savyadakṣiṇameva ca | gajavājirathākīrṇāṃ vāhinīṃ vāhinīpate | vāhayasva mahābhāga tato drakṣyasi rāghavam || 13 ||
+86,14,प्रयाणमिति च श्रुत्वा राजराजस्य योषितः । हित्वा यानानि यानार्हा ब्राह्मणं पर्यवारयन् ॥ १४ ॥,prayāṇamiti ca śrutvā rājarājasya yoṣitaḥ | hitvā yānāni yānārhā brāhmaṇaṃ paryavārayan || 14 ||
+86,15,वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमन्त्रिया । कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः ॥ १५ ॥,vepamānā kṛśā dīnā saha devyā sumantriyā | kausalyā tatra jagrāha karābhyāṃ caraṇau muneḥ || 15 ||
+86,16,असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता । कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा ॥ १६ ॥,asamṛddhena kāmena sarvalokasya garhitā | kaikeyī tasya jagrāha caraṇau savyapatrapā || 16 ||
+86,17,तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम् । अदूराद्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा ॥ १७ ॥,taṃ pradakṣiṇamāgamya bhagavantaṃ mahāmunim | adūrādbharatasyaiva tasthau dīnamanāstadā || 17 ||
+86,18,ततः पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रतः । विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मातॄणां तव राघव ॥ १८ ॥,tataḥ papraccha bharataṃ bharadvājo dṛḍhavrataḥ | viśeṣaṃ jñātumicchāmi mātṝṇāṃ tava rāghava || 18 ||
+86,19,एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धार्मिकः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः ॥ १९ ॥,evamuktastu bharato bharadvājena dhārmikaḥ | uvāca prāñjalirbhūtvā vākyaṃ vacanakovidaḥ || 19 ||
+86,20,यामिमां भगवन्दीनां शोकानशनकर्शिताम् । पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि ॥ २० ॥,yāmimāṃ bhagavandīnāṃ śokānaśanakarśitām | piturhi mahiṣīṃ devīṃ devatāmiva paśyasi || 20 ||
+86,21,एषा तं पुरुषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम् । कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा ॥ २१ ॥,eṣā taṃ puruṣavyāghraṃ siṃhavikrāntagāminam | kausalyā suṣuve rāmaṃ dhātāramaditiryathā || 21 ||
+86,22,अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः । कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे ॥ २२ ॥,asyā vāmabhujaṃ śliṣṭā yaiṣā tiṣṭhati durmanāḥ | karṇikārasya śākheva śīrṇapuṣpā vanāntare || 22 ||
+86,23,एतस्यास्तौ सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ । उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ ॥ २३ ॥,etasyāstau sutau devyāḥ kumārau devavarṇinau | ubhau lakṣmaṇaśatrughnau vīrau satyaparākramau || 23 ||
+86,24,यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ । राजा पुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः ॥ २४ ॥,yasyāḥ kṛte naravyāghrau jīvanāśamito gatau | rājā putravihīnaśca svargaṃ daśaratho gataḥ || 24 ||
+86,25,ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यरूपिणीम् । ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम् । यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः ॥ २५ ॥,aiśvaryakāmāṃ kaikeyīmanāryāmāryarūpiṇīm | mamaitāṃ mātaraṃ viddhi nṛśaṃsāṃ pāpaniścayām | yatomūlaṃ hi paśyāmi vyasanaṃ mahadātmanaḥ || 25 ||
+86,26,इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा । स निशश्वास ताम्राक्षो क्रुद्धो नाग इवासकृत् ॥ २६ ॥,ityuktvā naraśārdūlo bāṣpagadgadayā girā | sa niśaśvāsa tāmrākṣo kruddho nāga ivāsakṛt || 26 ||
+86,27,भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तदा । प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत् ॥ २७ ॥,bharadvājo maharṣistaṃ bruvantaṃ bharataṃ tadā | pratyuvāca mahābuddhiridaṃ vacanamarthavat || 27 ||
+86,28,न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया । रामप्रव्राजनं ह्येतत् सुखोदर्कं भविष्यति ॥ २८ ॥,na doṣeṇāvagantavyā kaikeyī bharata tvayā | rāmapravrājanaṃ hyetat sukhodarkaṃ bhaviṣyati || 28 ||
+86,29,अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् । आमन्त्र्य भरतः सैन्यं युज्यतामित्यचोदयत् ॥ २९ ॥,abhivādya tu saṃsiddhaḥ kṛtvā cainaṃ pradakṣiṇam | āmantrya bharataḥ sainyaṃ yujyatāmityacodayat || 29 ||
+86,30,ततो वाजिरथान्युक्त्वा दिव्यान् हेमपरिष्क्रितान् । अध्यारोहत् प्रया���ार्थी बहून्बहुविधो जनः ॥ ३० ॥,tato vājirathānyuktvā divyān hemapariṣkritān | adhyārohat prayāṇārthī bahūnbahuvidho janaḥ || 30 ||
+86,31,गजकन्यागजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः । जीमूता इव घर्मान्ते सघोषाः संप्रतस्थिरे ॥ ३१ ॥,gajakanyāgajāścaiva hemakakṣyāḥ patākinaḥ | jīmūtā iva gharmānte saghoṣāḥ saṃpratasthire || 31 ||
+86,32,विविधान्यपि यानानि महानि च लघूनि च । प्रययुः सुमहार्हाणि पादैरेव पदातयः ॥ ३२ ॥,vividhānyapi yānāni mahāni ca laghūni ca | prayayuḥ sumahārhāṇi pādaireva padātayaḥ || 32 ||
+86,33,अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः । रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा ॥ ३३ ॥,atha yānapravekaistu kausalyāpramukhāḥ striyaḥ | rāmadarśanakāṅkṣiṇyaḥ prayayurmuditāstadā || 33 ||
+86,34,स चार्कतरुणाभासां नियुक्तां शिबिकां शुभाम् । आस्थाय प्रययौ श्रीमान्भरतः सपरिच्छदः ॥ ३४ ॥,sa cārkataruṇābhāsāṃ niyuktāṃ śibikāṃ śubhām | āsthāya prayayau śrīmānbharataḥ saparicchadaḥ || 34 ||
+86,35,सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला । दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः । वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः ॥ ३५ ॥,sā prayātā mahāsenā gajavājirathākulā | dakṣiṇāṃ diśamāvṛtya mahāmegha ivotthitaḥ | vanāni tu vyatikramya juṣṭāni mṛgapakṣibhiḥ || 35 ||
+86,36,सा संप्रहृष्टद्विपवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसंघान् । महद्वनं तत् प्रविगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र ॥ ३६ ॥,sā saṃprahṛṣṭadvipavājiyodhā vitrāsayantī mṛgapakṣisaṃghān | mahadvanaṃ tat pravigāhamānā rarāja senā bharatasya tatra || 36 ||
+87,1,तया महत्या यायिन्या ध्वजिन्या वनवासिनः । अर्दिता यूथपा मत्ताः सयूथाः संप्रदुद्रुवुः ॥ १ ॥,tayā mahatyā yāyinyā dhvajinyā vanavāsinaḥ | arditā yūthapā mattāḥ sayūthāḥ saṃpradudruvuḥ || 1 ||
+87,2,ऋक्षाः पृषतसंघाश्च रुरवश्च समन्ततः । दृश्यन्ते वनराजीषु गिरिष्वपि नदीषु च ॥ २ ॥,ṛkṣāḥ pṛṣatasaṃghāśca ruravaśca samantataḥ | dṛśyante vanarājīṣu giriṣvapi nadīṣu ca || 2 ||
+87,3,स संप्रतस्थे धर्मात्मा प्रीतो दशरथात्मजः । वृतो महत्या नादिन्या सेनया चतुरङ्गया ॥ ३ ॥,sa saṃpratasthe dharmātmā prīto daśarathātmajaḥ | vṛto mahatyā nādinyā senayā caturaṅgayā || 3 ||
+87,4,सागरौघनिभा सेना भरतस्य महात्मनः । महीं संछादयामास प्रावृषि द्यामिवाम्बुदः ॥ ४ ॥,sāgaraughanibhā senā bharatasya mahātmanaḥ | mahīṃ saṃchādayāmāsa prāvṛṣi dyāmivāmbudaḥ || 4 ||
+87,5,तुरंगौघैरवतता वारणैश्च महाजवैः । अनालक्ष्या चिरं कालं तस्मिन् काले बभूव भूः ॥ ५ ॥,turaṃgaughairavatatā vāraṇaiśca mahājavaiḥ | anālakṣyā ciraṃ kālaṃ tasmin kāle babhūva bhūḥ || 5 ||
+87,6,स यात्वा दूरमध्वानं सुपरिश्रान्त वाहनः । उवाच भरतः श्रीमान् वसिष्ठं मन्त्रिणां वरम् ॥ ६ ॥,sa yātvā dūramadhvānaṃ supariśrānta vāhanaḥ | uvāca bharataḥ śrīmān vasiṣṭhaṃ mantriṇāṃ varam || 6 ||
+87,7,यादृशं लक्ष्यते रूपं यथा चैव श्रुतं मया । व्यक्तं प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत् ॥ ७ ॥,yādṛśaṃ lakṣyate rūpaṃ yathā caiva śrutaṃ mayā | vyaktaṃ prāptāḥ sma taṃ deśaṃ bharadvājo yamabravīt || 7 ||
+87,8,अयं गिरिश्चित्रकूटस्तथा मन्दाकिनी नदी । एतत् प्रकाशते दूरान्नीलमेघनिभं वनम् ॥ ८ ॥,ayaṃ giriścitrakūṭastathā mandākinī nadī | etat prakāśate dūrānnīlameghanibhaṃ vanam || 8 ||
+87,9,गिरेः सानूनि रम्याणि चित्रकूटस्य संप्रति । वारणैरवमृद्यन्ते मामकैः पर्वतोपमैः ॥ ९ ॥,gireḥ sānūni ramyāṇi citrakūṭasya saṃprati | vāraṇairavamṛdyante māmakaiḥ parvatopamaiḥ || 9 ||
+87,10,मुञ्चन्ति कुसुमान्येते नगाः पर्वतसानुषु । नीला इवातपापाये तोयं तोयधरा घनाः ॥ १० ॥,muñcanti kusumānyete nagāḥ parvatasānuṣu | nīlā ivātapāpāye toyaṃ toyadharā ghanāḥ || 10 ||
+87,11,किन्नराचरितोद्देशं पश्य शत्रुघ्न पर्वतम् । हयैः समन्तादाकीर्णं मकरैरिव सागरम् ॥ ११ ॥,kinnarācaritoddeśaṃ paśya śatrughna parvatam | hayaiḥ samantādākīrṇaṃ makarairiva sāgaram || 11 ||
+87,12,एते मृगगणा भान्ति शीघ्रवेगाः प्रचोदिताः । वायुप्रविद्धाः शरदि मेघराज्य इवाम्बरे ॥ १२ ॥,ete mṛgagaṇā bhānti śīghravegāḥ pracoditāḥ | vāyupraviddhāḥ śaradi megharājya ivāmbare || 12 ||
+87,13,कुर्वन्ति कुसुमापीडाञ् शिरःसु सुरभीनमी । मेघप्रकाशैः फलकैर्दाक्षिणात्या यथा नराः ॥ १३ ॥,kurvanti kusumāpīḍāñ śiraḥsu surabhīnamī | meghaprakāśaiḥ phalakairdākṣiṇātyā yathā narāḥ || 13 ||
+87,14,निष्कूजमिव भूत्वेदं वनं घोरप्रदर्शनम् । अयोध्येव जनाकीर्णा संप्रति प्रतिभाति मा ॥ १४ ॥,niṣkūjamiva bhūtvedaṃ vanaṃ ghorapradarśanam | ayodhyeva janākīrṇā saṃprati pratibhāti mā || 14 ||
+87,15,खुरैरुदीरितो रेणुर्दिवं प्रच्छाद्य तिष्ठति । तं वहत्यनिलः शीघ्रं कुर्वन्निव मम प्रियम् ॥ १५ ॥,khurairudīrito reṇurdivaṃ pracchādya tiṣṭhati | taṃ vahatyanilaḥ śīghraṃ kurvanniva mama priyam || 15 ||
+87,16,स्यन्दनांस्तुरगोपेतान् सूतमुख्यैरधिष्ठितान् । एतान् संपततः शीघ्रं पश्य शत्रुघ्न कानने ॥ १६ ॥,syandanāṃsturagopetān sūtamukhyairadhiṣṭhitān | etān saṃpatataḥ śīghraṃ paśya śatrughna kānane || 16 ||
+87,17,एतान् वित्रासितान्पश्य बर्हिणः प्रियदर्शनान् । एतमाविशतः शैलमधिवासं पतत्रिणाम् ॥ १७ ॥,etān vitrāsitānpaśya barhiṇaḥ priyadarśanān | etamāviśataḥ śailamadhivāsaṃ patatriṇām || 17 ||
+87,18,अतिमात्रमयं देशो मनोज्ञः प्रतिभाति मा । तापसानां निवासो ऽयं व्यक्तं स्वर्गपथो यथा ॥ १८ ॥,atimātramayaṃ deśo manojñaḥ pratibhāti mā | tāpasānāṃ nivāso'yaṃ vyaktaṃ svargapatho yathā || 18 ||
+87,19,मृगा मृगीभिः सहिता बहवः पृषता वने । मनोज्ञ रूपा लक्ष्यन्ते कुसुमैरिव चित्रितः ॥ १९ ॥,mṛgā mṛgībhiḥ sahitā bahavaḥ pṛṣatā vane | manojña rūpā lakṣyante kusumairiva citritaḥ || 19 ||
+87,20,साधु सैन्याः प्रतिष्ठन्तां विचिन्वन्तु च काननम् । यथा तौ पुरुषव्याघ्रौ दृश्येते रामलक्ष्मणौ ॥ २० ॥,sādhu sainyāḥ pratiṣṭhantāṃ vicinvantu ca kānanam | yathā tau puruṣavyāghrau dṛśyete rāmalakṣmaṇau || 20 ||
+87,21,भरतस्य वचः श्रुत्वा पुरुषाः शस्त्रपाणयः । विविशुस्तद्वनं शूरा धूमं च ददृशुस्ततः ॥ २१ ॥,bharatasya vacaḥ śrutvā puruṣāḥ śastrapāṇayaḥ | viviśustadvanaṃ śūrā dhūmaṃ ca dadṛśustataḥ || 21 ||
+87,22,ते समालोक्य धूमाग्रमूचुर्भरतमागताः । नामनुष्ये भवत्यग्निर्व्यक्तमत्रैव राघवौ ॥ २२ ॥,te samālokya dhūmāgramūcurbharatamāgatāḥ | nāmanuṣye bhavatyagnirvyaktamatraiva rāghavau || 22 ||
+87,23,अथ नात्र नरव्याघ्रौ राजपुत्रौ परंतपौ । अन्ये रामोपमाः सन्ति व्यक्तमत्र तपस्विनः ॥ २३ ॥,atha nātra naravyāghrau rājaputrau paraṃtapau | anye rāmopamāḥ santi vyaktamatra tapasvinaḥ || 23 ||
+87,24,तच्छ्रुत्वा भरतस्तेषां वचनं साधु संमतम् । सैन्यानुवाच सर्वांस्तानमित्रबलमर्दनः ॥ २४ ॥,tacchrutvā bharatasteṣāṃ vacanaṃ sādhu saṃmatam | sainyānuvāca sarvāṃstānamitrabalamardanaḥ || 24 ||
+87,25,यत्ता भवन्तस्तिष्ठन्तु नेतो गन्तव्यमग्रतः । अहमेव गमिष्यामि सुमन्त्रो गुरुरेव च ॥ २५ ॥,yattā bhavantastiṣṭhantu neto gantavyamagrataḥ | ahameva gamiṣyāmi sumantro gurureva ca || 25 ||
+87,26,एवमुक्तास्ततः सर्वे तत्र तस्थुः समन्ततः । भरतो यत्र धूमाग्रं तत्र दृष्टिं समादधत् ॥ २६ ॥,evamuktāstataḥ sarve tatra tasthuḥ samantataḥ | bharato yatra dhūmāgraṃ tatra dṛṣṭiṃ samādadhat || 26 ||
+87,27,व्यवस्थिता या भरतेन सा चमूर्निरीक्षमाणापि च धूममग्रतः । बभूव हृष्टा नचिरेण जानती प्रियस्य रामस्य समागमं तदा ॥ २७ ॥,vyavasthitā yā bharatena sā camūrnirīkṣamāṇāpi ca dhūmamagrataḥ | babhūva hṛṣṭā nacireṇa jānatī priyasya rāmasya samāgamaṃ tadā || 27 ||
+88,1,दीर्घकालोषितस्तस्मिन् गिरौ गिरिवनप्रियः । विदेह्याः प्रियमाकाङ्क्षन् स्वं च चित्तं विलोभयन् ॥ १ ॥,dīrghakāloṣitastasmin girau girivanapriyaḥ | videhyāḥ priyamākāṅkṣan svaṃ ca cittaṃ vilobhayan || 1 ||
+88,2,अथ दाशरथिश्चित्रं चित्रकूटमदर्शयत् । भार्याममरसंकाशः शचीमिव पुरंदरः ॥ २ ॥,atha dāśarathiścitraṃ citrakūṭamadarśayat | bhāryāmamarasaṃkāśaḥ śacīmiva puraṃdaraḥ || 2 ||
+88,3,न राज्याद्भ्रंशनं भद्रे न सुहृद्भिर्विनाभवः । मनो मे बाधते दृष्ट्वा रमणीयमिमं गिरिम् ॥ ३ ॥,na rājyādbhraṃśanaṃ bhadre na suhṛdbhirvinābhavaḥ | mano me bādhate dṛṣṭvā ramaṇīyamimaṃ girim || 3 ||
+88,4,पश्येममचलं भद्रे नानाद्विजगणायुतम् । शिखरैः खमिवोद्विद्धैर्धातुमद्भिर्विभूषितम् ॥ ४ ॥,paśyemamacalaṃ bhadre nānādvijagaṇāyutam | śikharaiḥ khamivodviddhairdhātumadbhirvibhūṣitam || 4 ||
+88,5,के चिद् रजतसंकाशाः के चित् क्षतजसंनिभाः । पीतमाञ्जिष्ठवर्णाश्च के चिन्मणिवरप्रभाः ॥ ५ ॥,ke cid rajatasaṃkāśāḥ ke cit kṣatajasaṃnibhāḥ | pītamāñjiṣṭhavarṇāśca ke cinmaṇivaraprabhāḥ || 5 ||
+88,6,पुष्यार्ककेतुकाभाश्च के चिज्ज्योती रसप्रभाः । विराजन्ते ऽचलेन्द्रस्य देशा धातुविभूषिताः ॥ ६ ॥,puṣyārkaketukābhāśca ke cijjyotī rasaprabhāḥ | virājante'calendrasya deśā dhātuvibhūṣitāḥ || 6 ||
+88,7,नानामृगगणद्वीपितरक्ष्वृक्षगणैर्वृतः । अदुष्टैर्भात्ययं शैलो बहुपक्षिसमाकुलः ॥ ७ ॥,nānāmṛgagaṇadvīpitarakṣvṛkṣagaṇairvṛtaḥ | aduṣṭairbhātyayaṃ śailo bahupakṣisamākulaḥ || 7 ||
+88,8,आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः । अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुकवे��ुभिः ॥ ८ ॥,āmrajambvasanairlodhraiḥ priyālaiḥ panasairdhavaiḥ | aṅkolairbhavyatiniśairbilvatindukaveṇubhiḥ || 8 ||
+88,9,काश्मर्यरिष्टवरणैर्मधूकैस्तिलकैस्तथा । बदर्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकैः ॥ ९ ॥,kāśmaryariṣṭavaraṇairmadhūkaistilakaistathā | badaryāmalakairnīpairvetradhanvanabījakaiḥ || 9 ||
+88,10,पुष्पवद्भिः फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमैः । एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्ययं गिरिः ॥ १० ॥,puṣpavadbhiḥ phalopetaiśchāyāvadbhirmanoramaiḥ | evamādibhirākīrṇaḥ śriyaṃ puṣyatyayaṃ giriḥ || 10 ||
+88,11,शैलप्रस्थेषु रम्येषु पश्येमान् कामहर्षणान् । किन्नरान्द्वंद्वशो भद्रे रममाणान्मनस्विनः ॥ ११ ॥,śailaprastheṣu ramyeṣu paśyemān kāmaharṣaṇān | kinnarāndvaṃdvaśo bhadre ramamāṇānmanasvinaḥ || 11 ||
+88,12,शाखावसक्तान् खड्गांश्च प्रवराण्यम्बराणि च । पश्य विद्याधरस्त्रीणां क्रीडेद्देशान्मनोरमान् ॥ १२ ॥,śākhāvasaktān khaḍgāṃśca pravarāṇyambarāṇi ca | paśya vidyādharastrīṇāṃ krīḍeddeśānmanoramān || 12 ||
+88,13,जलप्रपातैरुद्भेदैर्निष्यन्दैश्च क्व चित् क्व चित् । स्रवद्भिर्भात्ययं शैलः स्रवन्मद इव द्विपः ॥ १३ ॥,jalaprapātairudbhedairniṣyandaiśca kva cit kva cit | sravadbhirbhātyayaṃ śailaḥ sravanmada iva dvipaḥ || 13 ||
+88,14,गुहासमीरणो गन्धान्नानापुष्पभवान् वहन् । घ्राणतर्पणमभ्येत्य कं नरं न प्रहर्षयेत् ॥ १४ ॥,guhāsamīraṇo gandhānnānāpuṣpabhavān vahan | ghrāṇatarpaṇamabhyetya kaṃ naraṃ na praharṣayet || 14 ||
+88,15,यदीह शरदो ऽनेकास्त्वया सार्धमनिन्दिते । लक्ष्मणेन च वत्स्यामि न मां शोकः प्रधक्ष्यति ॥ १५ ॥,yadīha śarado'nekāstvayā sārdhamanindite | lakṣmaṇena ca vatsyāmi na māṃ śokaḥ pradhakṣyati || 15 ||
+88,16,बहुपुष्पफले रम्ये नानाद्विजगणायुते । विचित्रशिखरे ह्यस्मिन् रतवानस्मि भामिनि ॥ १६ ॥,bahupuṣpaphale ramye nānādvijagaṇāyute | vicitraśikhare hyasmin ratavānasmi bhāmini || 16 ||
+88,17,अनेन वनवासेन मया प्राप्तं फलद्वयम् । पितुश्चानृणता धर्मे भरतस्य प्रियं तथा ॥ १७ ॥,anena vanavāsena mayā prāptaṃ phaladvayam | pituścānṛṇatā dharme bharatasya priyaṃ tathā || 17 ||
+88,18,वैदेहि रमसे कच्चिच्चित्रकूटे मया सह । पश्यन्ती विविधान्भावान्मनोवाक्कायसंयतान् ॥ १८ ॥,vaidehi ramase kacciccitrakūṭe mayā saha | paśyantī vividhānbhāvānmanovākkāyasaṃyatān || 18 ||
+88,19,इदमेवामृतं प्राहू राज्ञां राजर्षयः परे । वनवासं भवार्थाय प्रेत्य मे प्रपितामहाः ॥ १९ ॥,idamevāmṛtaṃ prāhū rājñāṃ rājarṣayaḥ pare | vanavāsaṃ bhavārthāya pretya me prapitāmahāḥ || 19 ||
+88,20,शिलाः शैलस्य शोभन्ते विशालाः शतशो ऽभितः । बहुला बहुलैर्वर्णैर्नीलपीतसितारुणैः ॥ २० ॥,śilāḥ śailasya śobhante viśālāḥ śataśo'bhitaḥ | bahulā bahulairvarṇairnīlapītasitāruṇaiḥ || 20 ||
+88,21,निशि भान्त्यचलेन्द्रस्य हुताशनशिखा इव । ओषध्यः स्वप्रभा लक्ष्म्या भ्राजमानाः सहस्रशः ॥ २१ ॥,niśi bhāntyacalendrasya hutāśanaśikhā iva | oṣadhyaḥ svaprabhā lakṣmyā bhrājamānāḥ sahasraśaḥ || 21 ||
+88,22,के चित् क्षयनिभा देशाः के चिदुद्यानसंनिभाः । के चिदेक��िला भान्ति पर्वतस्यास्य भामिनि ॥ २२ ॥,ke cit kṣayanibhā deśāḥ ke cidudyānasaṃnibhāḥ | ke cidekaśilā bhānti parvatasyāsya bhāmini || 22 ||
+88,23,भित्त्वेव वसुधां भाति चित्रकूटः समुत्थितः । चित्रकूटस्य कूटो ऽसौ दृश्यते सर्वतः शिवः ॥ २३ ॥,bhittveva vasudhāṃ bhāti citrakūṭaḥ samutthitaḥ | citrakūṭasya kūṭo'sau dṛśyate sarvataḥ śivaḥ || 23 ||
+88,24,कुष्ठपुंनागतगरभूर्जपत्रोत्तरच्छदान् । कामिनां स्वास्तरान्पश्य कुशेशयदलायुतान् ॥ २४ ॥,kuṣṭhapuṃnāgatagarabhūrjapatrottaracchadān | kāmināṃ svāstarānpaśya kuśeśayadalāyutān || 24 ||
+88,25,मृदिताश्चापविद्धाश्च दृश्यन्ते कमलस्रजः । कामिभिर्वनिते पश्य फलानि विविधानि च ॥ २५ ॥,mṛditāścāpaviddhāśca dṛśyante kamalasrajaḥ | kāmibhirvanite paśya phalāni vividhāni ca || 25 ||
+88,26,वस्वौकसारां नलिनीमत्येतीवोत्तरान् कुरून् । पर्वतश्चित्रकूटो ऽसौ बहुमूलफलोदकः ॥ २६ ॥,vasvaukasārāṃ nalinīmatyetīvottarān kurūn | parvataścitrakūṭo'sau bahumūlaphalodakaḥ || 26 ||
+88,27,इमं तु कालं वनिते विजह्रिवांस्त्वया च सीते सह लक्ष्मणेन च । रतिं प्रपत्स्ये कुलधर्मवर्धिनीं सतां पथि स्वैर्नियमैः परैः स्थितः ॥ २७ ॥,imaṃ tu kālaṃ vanite vijahrivāṃstvayā ca sīte saha lakṣmaṇena ca | ratiṃ prapatsye kuladharmavardhinīṃ satāṃ pathi svairniyamaiḥ paraiḥ sthitaḥ || 27 ||
+89,1,अथ शैलाद्विनिष्क्रम्य मैथिलीं कोसलेश्वरः । अदर्शयच्छुभजलां रम्यां मन्दाकिनीं नदीम् ॥ १ ॥,atha śailādviniṣkramya maithilīṃ kosaleśvaraḥ | adarśayacchubhajalāṃ ramyāṃ mandākinīṃ nadīm || 1 ||
+89,2,अब्रवीच्च वरारोहां चारुचन्द्रनिभाननाम् । विदेहराजस्य सुतां रामो राजीवलोचनः ॥ २ ॥,abravīcca varārohāṃ cārucandranibhānanām | videharājasya sutāṃ rāmo rājīvalocanaḥ || 2 ||
+89,3,विचित्रपुलिनां रम्यां हंससारससेविताम् । कुसुमैरुपसंपन्नां पश्य मन्दाकिनीं नदीम् ॥ ३ ॥,vicitrapulināṃ ramyāṃ haṃsasārasasevitām | kusumairupasaṃpannāṃ paśya mandākinīṃ nadīm || 3 ||
+89,4,नानाविधैस्तीररुहैर्वृतां पुष्पफलद्रुमैः । राजन्तीं राजराजस्य नलिनीमिव सर्वतः ॥ ४ ॥,nānāvidhaistīraruhairvṛtāṃ puṣpaphaladrumaiḥ | rājantīṃ rājarājasya nalinīmiva sarvataḥ || 4 ||
+89,5,मृगयूथनिपीतानि कलुषाम्भांसि साम्प्रतम् । तीर्थानि रमणीयानि रतिं संजनयन्ति मे ॥ ५ ॥,mṛgayūthanipītāni kaluṣāmbhāṃsi sāmpratam | tīrthāni ramaṇīyāni ratiṃ saṃjanayanti me || 5 ||
+89,6,जटाजिनधराः काले वल्कलोत्तरवाससः । ऋषयस्त्ववगाहन्ते नदीं मन्दाकिनीं प्रिये ॥ ६ ॥,jaṭājinadharāḥ kāle valkalottaravāsasaḥ | ṛṣayastvavagāhante nadīṃ mandākinīṃ priye || 6 ||
+89,7,आदित्यमुपतिष्ठन्ते नियमादूर्ध्वबाहवः । एते ऽपरे विशालाक्षि मुनयः संशितव्रताः ॥ ७ ॥,ādityamupatiṣṭhante niyamādūrdhvabāhavaḥ | ete'pare viśālākṣi munayaḥ saṃśitavratāḥ || 7 ||
+89,8,मारुतोद्धूत शिखरैः प्रनृत्त इव पर्वतः । पादपैः पत्रपुष्पाणि सृजद्भिरभितो नदीम् ॥ ८ ॥,mārutoddhūta śikharaiḥ pranṛtta iva parvataḥ | pādapaiḥ patrapuṣpāṇi sṛjadbhirabhito nadīm || 8 ||
+89,9,कच्चिन्मणिनिकाशोदां कच्चित् पुलि��शालिनीम् । कच्चित् सिद्धजनाकीर्णां पश्य मन्दाकिनीं नदीम् ॥ ९ ॥,kaccinmaṇinikāśodāṃ kaccit pulinaśālinīm | kaccit siddhajanākīrṇāṃ paśya mandākinīṃ nadīm || 9 ||
+89,10,निर्धूतान् वायुना पश्य विततान्पुष्पसंचयान् । पोप्लूयमानानपरान्पश्य त्वं जलमध्यगान् ॥ १० ॥,nirdhūtān vāyunā paśya vitatānpuṣpasaṃcayān | poplūyamānānaparānpaśya tvaṃ jalamadhyagān || 10 ||
+89,11,तांश्चातिवल्गु वचसो रथाङ्गाह्वयना द्विजाः । अधिरोहन्ति कल्याणि निष्कूजन्तः शुभा गिरः ॥ ११ ॥,tāṃścātivalgu vacaso rathāṅgāhvayanā dvijāḥ | adhirohanti kalyāṇi niṣkūjantaḥ śubhā giraḥ || 11 ||
+89,12,दर्शनं चित्रकूटस्य मन्दाकिन्याश्च शोभने । अधिकं पुरवासाच्च मन्ये च तव दर्शनात् ॥ १२ ॥,darśanaṃ citrakūṭasya mandākinyāśca śobhane | adhikaṃ puravāsācca manye ca tava darśanāt || 12 ||
+89,13,विधूतकलुषैः सिद्धैस्तपोदमशमान्वितैः । नित्यविक्षोभित जलां विहाहस्व मया सह ॥ १३ ॥,vidhūtakaluṣaiḥ siddhaistapodamaśamānvitaiḥ | nityavikṣobhita jalāṃ vihāhasva mayā saha || 13 ||
+89,14,सखीवच्च विगाहस्व सीते मन्दकिनीमिमाम् । कमलान्यवमज्जन्ती पुष्कराणि च भामिनि ॥ १४ ॥,sakhīvacca vigāhasva sīte mandakinīmimām | kamalānyavamajjantī puṣkarāṇi ca bhāmini || 14 ||
+89,15,त्वं पौरजनवद्व्यालानयोध्यामिव पर्वतम् । मन्यस्व वनिते नित्यं सरयूवदिमां नदीम् ॥ १५ ॥,tvaṃ paurajanavadvyālānayodhyāmiva parvatam | manyasva vanite nityaṃ sarayūvadimāṃ nadīm || 15 ||
+89,16,लक्ष्मणश्चैव धर्मात्मा मन्निदेशे व्यवस्थितः । त्वं चानुकूला वैदेहि प्रीतिं जनयथो मम ॥ १६ ॥,lakṣmaṇaścaiva dharmātmā mannideśe vyavasthitaḥ | tvaṃ cānukūlā vaidehi prītiṃ janayatho mama || 16 ||
+89,17,उपस्पृशंस्त्रिषवणं मधुमूलफलाशनः । नायोध्यायै न राज्याय स्पृहये ऽद्य त्वया सह ॥ १७ ॥,upaspṛśaṃstriṣavaṇaṃ madhumūlaphalāśanaḥ | nāyodhyāyai na rājyāya spṛhaye'dya tvayā saha || 17 ||
+89,18,इमां हि रम्यां गजयूथलोलितां निपीततोयां गजसिंहवानरैः । सुपुष्पितैः पुष्पधरैरलंकृतां न सो ऽस्ति यः स्यान्न गतक्रमः सुखी ॥ १८ ॥,imāṃ hi ramyāṃ gajayūthalolitāṃ nipītatoyāṃ gajasiṃhavānaraiḥ | supuṣpitaiḥ puṣpadharairalaṃkṛtāṃ na so'sti yaḥ syānna gatakramaḥ sukhī || 18 ||
+89,19,इतीव रामो बहुसंगतं वचः प्रिया सहायः सरितं प्रति ब्रुवन् । चचार रम्यं नयनाञ्जनप्रभं स चित्रकूटं रघुवंशवर्धनः ॥ १९ ॥,itīva rāmo bahusaṃgataṃ vacaḥ priyā sahāyaḥ saritaṃ prati bruvan | cacāra ramyaṃ nayanāñjanaprabhaṃ sa citrakūṭaṃ raghuvaṃśavardhanaḥ || 19 ||
+90,1,तथा तत्रासतस्तस्य भरतस्योपयायिनः । सैन्य रेणुश्च शब्दश्च प्रादुरास्तां नभः स्पृशौ ॥ १ ॥,tathā tatrāsatastasya bharatasyopayāyinaḥ | sainya reṇuśca śabdaśca prādurāstāṃ nabhaḥ spṛśau || 1 ||
+90,2,एतस्मिन्नन्तरे त्रस्ताः शब्देन महता ततः । अर्दिता यूथपा मत्ताः सयूथा दुद्रुवुर्दिशः ॥ २ ॥,etasminnantare trastāḥ śabdena mahatā tataḥ | arditā yūthapā mattāḥ sayūthā dudruvurdiśaḥ || 2 ||
+90,3,स तं सैन्यसमुद्भूतं शब्दं शुश्रव राघवः । तांश्च विप्रद्रुतान् सर्वान्यूथपानन्ववैक्षत ॥ ३ ॥,sa taṃ sainyasamudbhūtaṃ śabdaṃ śuśrava rāghavaḥ | tāṃśca vipradrutān sarvānyūthapānanvavaikṣata || 3 ||
+90,4,तांश्च विद्रवतो दृष्ट्वा तं च श्रुत्वा स निःस्वनम् । उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं दीप्ततेजसं ॥ ४ ॥,tāṃśca vidravato dṛṣṭvā taṃ ca śrutvā sa niḥsvanam | uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ dīptatejasaṃ || 4 ||
+90,5,हन्त लक्ष्मण पश्येह सुमित्रा सुप्रजास्त्वया । भीमस्तनितगम्भीरस्तुमुलः श्रूयते स्वनः ॥ ५ ॥,hanta lakṣmaṇa paśyeha sumitrā suprajāstvayā | bhīmastanitagambhīrastumulaḥ śrūyate svanaḥ || 5 ||
+90,6,राजा वा राजमात्रो वा मृगयामटते वने । अन्यद्वा श्वापदं किं चित् सौमित्रे ज्ञातुमर्हसि । सर्वमेतद् यथातत्त्वमचिराज्ज्ञातुमर्हसि ॥ ६ ॥,rājā vā rājamātro vā mṛgayāmaṭate vane | anyadvā śvāpadaṃ kiṃ cit saumitre jñātumarhasi | sarvametad yathātattvamacirājjñātumarhasi || 6 ||
+90,7,स लक्ष्मणः संत्वरितः सालमारुह्य पुष्पितम् । प्रेक्षमाणो दिशः सर्वाः पूर्वां दिशमवैक्षत ॥ ७ ॥,sa lakṣmaṇaḥ saṃtvaritaḥ sālamāruhya puṣpitam | prekṣamāṇo diśaḥ sarvāḥ pūrvāṃ diśamavaikṣata || 7 ||
+90,8,उदङ्मुखः प्रेक्षमाणो ददर्श महतीं चमूम् । रथाश्वगजसंबाधां यत्तैर्युक्तां पदातिभिः ॥ ८ ॥,udaṅmukhaḥ prekṣamāṇo dadarśa mahatīṃ camūm | rathāśvagajasaṃbādhāṃ yattairyuktāṃ padātibhiḥ || 8 ||
+90,9,तामश्वगजसंपूर्णां रथध्वजविभूषिताम् । शशंस सेनां रामाय वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ९ ॥,tāmaśvagajasaṃpūrṇāṃ rathadhvajavibhūṣitām | śaśaṃsa senāṃ rāmāya vacanaṃ cedamabravīt || 9 ||
+90,10,अग्निं संशमयत्वार्यः सीता च भजतां गुहाम् । सज्यं कुरुष्व चापं च शरांश्च कवचं तथा ॥ १० ॥,agniṃ saṃśamayatvāryaḥ sītā ca bhajatāṃ guhām | sajyaṃ kuruṣva cāpaṃ ca śarāṃśca kavacaṃ tathā || 10 ||
+90,11,तं रामः पुरुषव्याघ्रो लक्ष्मणं प्रत्युवाच ह । अङ्गावेक्षस्व सौमित्रे कस्यैतां मन्यसे चमूम् ॥ ११ ॥,taṃ rāmaḥ puruṣavyāghro lakṣmaṇaṃ pratyuvāca ha | aṅgāvekṣasva saumitre kasyaitāṃ manyase camūm || 11 ||
+90,12,एवमुक्क्तस्तु रामेण लक्ष्माणो वाक्यमब्रवीत् । दिधक्षन्निव तां सेनां रुषितः पावको यथा ॥ १२ ॥,evamukktastu rāmeṇa lakṣmāṇo vākyamabravīt | didhakṣanniva tāṃ senāṃ ruṣitaḥ pāvako yathā || 12 ||
+90,13,संपन्नं राज्यमिच्छंस्तु व्यक्तं प्राप्याभिषेचनम् । आवां हन्तुं समभ्येति कैकेय्या भरतः सुतः ॥ १३ ॥,saṃpannaṃ rājyamicchaṃstu vyaktaṃ prāpyābhiṣecanam | āvāṃ hantuṃ samabhyeti kaikeyyā bharataḥ sutaḥ || 13 ||
+90,14,एष वै सुमहाञ् श्रीमान् विटपी संप्रकाशते । विराजत्युद्गतस्कन्धः कोविदार ध्वजो रथे ॥ १४ ॥,eṣa vai sumahāñ śrīmān viṭapī saṃprakāśate | virājatyudgataskandhaḥ kovidāra dhvajo rathe || 14 ||
+90,15,भजन्त्येते यथाकाममश्वानारुह्य शीघ्रगान् । एते भ्राजन्ति संहृष्टा गजानारुह्य सादिनः ॥ १५ ॥,bhajantyete yathākāmamaśvānāruhya śīghragān | ete bhrājanti saṃhṛṣṭā gajānāruhya sādinaḥ || 15 ||
+90,16,गृहीतधनुषौ चावां गिरिं वीर श्रयावहे । अथ वेहैव तिष्ठावः संनद्धाव् उद्यतायुधौ । अपि नौ वशमाग���्छेत् कोविदारध्वजो रणे ॥ १६ ॥,gṛhītadhanuṣau cāvāṃ giriṃ vīra śrayāvahe | atha vehaiva tiṣṭhāvaḥ saṃnaddhāv udyatāyudhau | api nau vaśamāgacchet kovidāradhvajo raṇe || 16 ||
+90,17,अपि द्रक्ष्यामि भरतं यत्कृते व्यसनं महत् । त्वया राघव संप्राप्तं सीतया च मया तथा ॥ १७ ॥,api drakṣyāmi bharataṃ yatkṛte vyasanaṃ mahat | tvayā rāghava saṃprāptaṃ sītayā ca mayā tathā || 17 ||
+90,18,यन्निमित्तं भवान् राज्याच्च्युतो राघव शाश्वतीम् । संप्राप्तो ऽयमरिर्वीर भरतो वध्य एव मे ॥ १८ ॥,yannimittaṃ bhavān rājyāccyuto rāghava śāśvatīm | saṃprāpto'yamarirvīra bharato vadhya eva me || 18 ||
+90,19,भरतस्य वधे दोषं नाहं पश्यामि राघव । पूर्वापकारिणां त्यागे न ह्यधर्मो विधीयते । एतस्मिन्निहते कृत्स्नामनुशाधि वसुंधराम् ॥ १९ ॥,bharatasya vadhe doṣaṃ nāhaṃ paśyāmi rāghava | pūrvāpakāriṇāṃ tyāge na hyadharmo vidhīyate | etasminnihate kṛtsnāmanuśādhi vasuṃdharām || 19 ||
+90,20,अद्य पुत्रं हतं संख्ये कैकेयी राज्यकामुका । मया पश्येत् सुदुःखार्ता हस्तिभग्नमिव द्रुमम् ॥ २० ॥,adya putraṃ hataṃ saṃkhye kaikeyī rājyakāmukā | mayā paśyet suduḥkhārtā hastibhagnamiva drumam || 20 ||
+90,21,कैकेयीं च वधिष्यामि सानुबन्धां सबान्धवाम् । कलुषेणाद्य महता मेदिनी परिमुच्यताम् ॥ २१ ॥,kaikeyīṃ ca vadhiṣyāmi sānubandhāṃ sabāndhavām | kaluṣeṇādya mahatā medinī parimucyatām || 21 ||
+90,22,अद्येमं संयतं क्रोधमसत्कारं च मानद । मोक्ष्यामि शत्रुसैन्येषु कक्षेष्विव हुताशनम् ॥ २२ ॥,adyemaṃ saṃyataṃ krodhamasatkāraṃ ca mānada | mokṣyāmi śatrusainyeṣu kakṣeṣviva hutāśanam || 22 ||
+90,23,अद्यैतच्चित्रकूटस्य काननं निशितैः शरैः । भिन्दञ् शत्रुशरीराणि करिष्ये शोणितोक्षितम् ॥ २३ ॥,adyaitaccitrakūṭasya kānanaṃ niśitaiḥ śaraiḥ | bhindañ śatruśarīrāṇi kariṣye śoṇitokṣitam || 23 ||
+90,24,शरैर्निर्भिन्नहृदयान् कुञ्जरांस्तुरगांस्तथा । श्वापदाः परिकर्षन्तु नराश्च निहतान्मया ॥ २४ ॥,śarairnirbhinnahṛdayān kuñjarāṃsturagāṃstathā | śvāpadāḥ parikarṣantu narāśca nihatānmayā || 24 ||
+90,25,शराणां धनुषश्चाहमनृणो ऽस्मि महावने । ससैन्यं भरतं हत्वा भविष्यामि न संशयः ॥ २५ ॥,śarāṇāṃ dhanuṣaścāhamanṛṇo'smi mahāvane | sasainyaṃ bharataṃ hatvā bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ || 25 ||
+91,1,सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्छितम् । रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत् ॥ १ ॥,susaṃrabdhaṃ tu saumitriṃ lakṣmaṇaṃ krodhamūrchitam | rāmastu parisāntvyātha vacanaṃ cedamabravīt || 1 ||
+91,2,किमत्र धनुषा कार्यमसिना वा सचर्मणा । महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते स्वयमागते ॥ २ ॥,kimatra dhanuṣā kāryamasinā vā sacarmaṇā | maheṣvāse mahāprājñe bharate svayamāgate || 2 ||
+91,3,प्राप्तकालं यदेषो ऽस्मान्भरतो द्रष्टुमिच्छति । अस्मासु मनसाप्येष नाहितं किं चिदाचरेत् ॥ ३ ॥,prāptakālaṃ yadeṣo'smānbharato draṣṭumicchati | asmāsu manasāpyeṣa nāhitaṃ kiṃ cidācaret || 3 ||
+91,4,विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा न किम् । ईदृशं वा भयं ते ऽद्य भरतं यो ऽत्र शङ्कसे ॥ ४ ॥,vipriyaṃ kṛtapūrvaṃ te bharatena kad�� na kim | īdṛśaṃ vā bhayaṃ te'dya bharataṃ yo'tra śaṅkase || 4 ||
+91,5,न हि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वचः । अहं ह्यप्रियमुक्तः स्यां भरतस्याप्रिये कृते ॥ ५ ॥,na hi te niṣṭhuraṃ vācyo bharato nāpriyaṃ vacaḥ | ahaṃ hyapriyamuktaḥ syāṃ bharatasyāpriye kṛte || 5 ||
+91,6,कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः कस्यां चिदापदि । भ्राता वा भ्रातरं हन्यात् सौमित्रे प्राणमात्मनः ॥ ६ ॥,kathaṃ nu putrāḥ pitaraṃ hanyuḥ kasyāṃ cidāpadi | bhrātā vā bhrātaraṃ hanyāt saumitre prāṇamātmanaḥ || 6 ||
+91,7,यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे । वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम् ॥ ७ ॥,yadi rājyasya hetostvamimāṃ vācaṃ prabhāṣase | vakṣyāmi bharataṃ dṛṣṭvā rājyamasmai pradīyatām || 7 ||
+91,8,उच्यमानो हि भरतो मया लक्ष्मण तत्त्वतः । राज्यमस्मै प्रयच्छेति बाढमित्येव वक्ष्यति ॥ ८ ॥,ucyamāno hi bharato mayā lakṣmaṇa tattvataḥ | rājyamasmai prayaccheti bāḍhamityeva vakṣyati || 8 ||
+91,9,तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः । लक्ष्मणः प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया ॥ ९ ॥,tathokto dharmaśīlena bhrātrā tasya hite rataḥ | lakṣmaṇaḥ praviveśeva svāni gātrāṇi lajjayā || 9 ||
+91,10,व्रीडितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच ह । एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान्द्रष्टुमागतः ॥ १० ॥,vrīḍitaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā rāghavaḥ pratyuvāca ha | eṣa manye mahābāhurihāsmāndraṣṭumāgataḥ || 10 ||
+91,11,वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति । इमां वाप्येश वैदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम् ॥ ११ ॥,vanavāsamanudhyāya gṛhāya pratineṣyati | imāṃ vāpyeśa vaidehīmatyantasukhasevinīm || 11 ||
+91,12,एतौ तौ संप्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ । वायुवेगसमौ वीर जवनौ तुरगोत्तमौ ॥ १२ ॥,etau tau saṃprakāśete gotravantau manoramau | vāyuvegasamau vīra javanau turagottamau || 12 ||
+91,13,स एष सुमहाकायः कम्पते वाहिनीमुखे । नागः शत्रुंजयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमतः ॥ १३ ॥,sa eṣa sumahākāyaḥ kampate vāhinīmukhe | nāgaḥ śatruṃjayo nāma vṛddhastātasya dhīmataḥ || 13 ||
+91,14,अवतीर्य तु सालाग्रात्तस्मात् स समितिंजयः । लक्ष्मणः प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वतः ॥ १४ ॥,avatīrya tu sālāgrāttasmāt sa samitiṃjayaḥ | lakṣmaṇaḥ prāñjalirbhūtvā tasthau rāmasya pārśvataḥ || 14 ||
+91,15,भरतेनाथ संदिष्टा संमर्दो न भवेदिति । समन्तात्तस्य शैलस्य सेनावासमकल्पयत् ॥ १५ ॥,bharatenātha saṃdiṣṭā saṃmardo na bhavediti | samantāttasya śailasya senāvāsamakalpayat || 15 ||
+91,16,अध्यर्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य सा । पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिरथाकुला ॥ १६ ॥,adhyardhamikṣvākucamūryojanaṃ parvatasya sā | pārśve nyaviśadāvṛtya gajavājirathākulā || 16 ||
+91,17,सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्पम् । प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य विरोचते नीतिमता प्रणीता ॥ १७ ॥,sā citrakūṭe bharatena senā dharmaṃ puraskṛtya vidhūya darpam | prasādanārthaṃ raghunandanasya virocate nītimatā praṇītā || 17 ||
+92,1,निवेश्य सेनां तु विभुः पद्भ्यां पादवतां वरः । अभिगन्तुं स काकुत्��्थमियेष गुरुवर्तकम् ॥ १ ॥,niveśya senāṃ tu vibhuḥ padbhyāṃ pādavatāṃ varaḥ | abhigantuṃ sa kākutsthamiyeṣa guruvartakam || 1 ||
+92,2,निविष्ट मात्रे सैन्ये तु यथोद्देशं विनीतवत् । भरतो भ्रातरं वाक्यं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ॥ २ ॥,niviṣṭa mātre sainye tu yathoddeśaṃ vinītavat | bharato bhrātaraṃ vākyaṃ śatrughnamidamabravīt || 2 ||
+92,3,क्षिप्रं वनमिदं सौम्य नरसंघैः समन्ततः । लुब्धैश्च सहितैरेभिस्त्वमन्वेषितुमर्हसि ॥ ३ ॥,kṣipraṃ vanamidaṃ saumya narasaṃghaiḥ samantataḥ | lubdhaiśca sahitairebhistvamanveṣitumarhasi || 3 ||
+92,4,यावन्न रामं द्रक्ष्यामि लक्ष्मणं वा महाबलम् । वैदेहीं वा महाभागां न मे शान्तिर्भविष्यति ॥ ४ ॥,yāvanna rāmaṃ drakṣyāmi lakṣmaṇaṃ vā mahābalam | vaidehīṃ vā mahābhāgāṃ na me śāntirbhaviṣyati || 4 ||
+92,5,यावन्न चन्द्रसंकाशं द्रक्ष्यामि शुभमाननम् । भ्रातुः पद्मपलाशाक्षं न मे शान्तिर्भविष्यति ॥ ५ ॥,yāvanna candrasaṃkāśaṃ drakṣyāmi śubhamānanam | bhrātuḥ padmapalāśākṣaṃ na me śāntirbhaviṣyati || 5 ||
+92,6,यावन्न चरणौ भ्रातुः पार्थिव व्यञ्जनान्वितौ । शिरसा धारयिष्यामि न मे शान्तिर्भविष्यति ॥ ६ ॥,yāvanna caraṇau bhrātuḥ pārthiva vyañjanānvitau | śirasā dhārayiṣyāmi na me śāntirbhaviṣyati || 6 ||
+92,7,यावन्न राज्ये राज्यार्हः पितृपैतामहे स्थितः । अभिषेकजलक्लिन्नो न मे शान्तिर्भविष्यति ॥ ७ ॥,yāvanna rājye rājyārhaḥ pitṛpaitāmahe sthitaḥ | abhiṣekajalaklinno na me śāntirbhaviṣyati || 7 ||
+92,8,कृतकृत्या महाभागा वैदेही जनकात्मजा । भर्तारं सागरान्तायाः पृथिव्या यानुगच्छति ॥ ८ ॥,kṛtakṛtyā mahābhāgā vaidehī janakātmajā | bhartāraṃ sāgarāntāyāḥ pṛthivyā yānugacchati || 8 ||
+92,9,सुभगश्चित्रकूटो ऽसौ गिरिराजोपमो गिरिः । यस्मिन् वसति काकुत्स्थः कुबेर इवनन्दने ॥ ९ ॥,subhagaścitrakūṭo'sau girirājopamo giriḥ | yasmin vasati kākutsthaḥ kubera ivanandane || 9 ||
+92,10,कृतकार्यमिदं दुर्गं वनं व्यालनिषेवितम् । यदध्यास्ते महातेजा रामः शस्त्रभृतां वरः ॥ १० ॥,kṛtakāryamidaṃ durgaṃ vanaṃ vyālaniṣevitam | yadadhyāste mahātejā rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ || 10 ||
+92,11,एवमुक्त्वा महातेजा भरतः पुरुषर्षभः । पद्भ्यामेव महातेजाः प्रविवेश महद्वनम् ॥ ११ ॥,evamuktvā mahātejā bharataḥ puruṣarṣabhaḥ | padbhyāmeva mahātejāḥ praviveśa mahadvanam || 11 ||
+92,12,स तानि द्रुमजालानि जातानि गिरिसानुषु । पुष्पिताग्राणि मध्येन जगाम वदतां वरः ॥ १२ ॥,sa tāni drumajālāni jātāni girisānuṣu | puṣpitāgrāṇi madhyena jagāma vadatāṃ varaḥ || 12 ||
+92,13,स गिरेश्चित्रकूटस्य सालमासाद्य पुष्पितम् । रामाश्रमगतस्याग्नेर्ददर्श ध्वजमुच्छ्रितम् ॥ १३ ॥,sa gireścitrakūṭasya sālamāsādya puṣpitam | rāmāśramagatasyāgnerdadarśa dhvajamucchritam || 13 ||
+92,14,तं दृष्ट्वा भरतः श्रीमान्मुमोद सहबान्धवः । अत्र राम इति ज्ञात्वा गतः पारमिवाम्भसः ॥ १४ ॥,taṃ dṛṣṭvā bharataḥ śrīmānmumoda sahabāndhavaḥ | atra rāma iti jñātvā gataḥ pāramivāmbhasaḥ || 14 ||
+92,15,स चित्रकूटे तु गिरौ निशाम्य रामाश्रमं पुण्यजनोपपन्नम् । गुहे��� सार्धं त्वरितो जगाम पुनर्निवेश्यैव चमूं महात्मा ॥ १५ ॥,sa citrakūṭe tu girau niśāmya rāmāśramaṃ puṇyajanopapannam | guhena sārdhaṃ tvarito jagāma punarniveśyaiva camūṃ mahātmā || 15 ||
+93,1,निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्तदा । जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नमनुदर्शयन् ॥ १ ॥,niviṣṭāyāṃ tu senāyāmutsuko bharatastadā | jagāma bhrātaraṃ draṣṭuṃ śatrughnamanudarśayan || 1 ||
+93,2,ऋषिं वसिष्ठं संदिश्य मातॄर्मे शीघ्रमानय । इति तरितमग्रे स जागम गुरुवत्सलः ॥ २ ॥,ṛṣiṃ vasiṣṭhaṃ saṃdiśya mātṝrme śīghramānaya | iti taritamagre sa jāgama guruvatsalaḥ || 2 ||
+93,3,सुमन्त्रस्त्वपि शतुघ्नमदूरादन्वपद्यत । रामदार्शनजस्तर्षो भरतस्येव तस्य च ॥ ३ ॥,sumantrastvapi śatughnamadūrādanvapadyata | rāmadārśanajastarṣo bharatasyeva tasya ca || 3 ||
+93,4,गच्छन्नेवाथ भरतस्तापसालयसंस्थिताम् । भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमानुटजं च ददर्श ह ॥ ४ ॥,gacchannevātha bharatastāpasālayasaṃsthitām | bhrātuḥ parṇakuṭīṃ śrīmānuṭajaṃ ca dadarśa ha || 4 ||
+93,5,शालायास्त्वग्रतस्तस्या ददर्श भरतस्तदा । काष्टानि चावभग्नानि पुष्पाण्यवचितानि च ॥ ५ ॥,śālāyāstvagratastasyā dadarśa bharatastadā | kāṣṭāni cāvabhagnāni puṣpāṇyavacitāni ca || 5 ||
+93,6,ददर्श च वने तस्मिन्महतः संचयान् कृतान् । मृगाणां महिषाणां च करीषैः शीतकारणात् ॥ ६ ॥,dadarśa ca vane tasminmahataḥ saṃcayān kṛtān | mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca karīṣaiḥ śītakāraṇāt || 6 ||
+93,7,गच्छनेव महाबाहुर्द्युतिमान्भरतस्तदा । शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस्तानमात्यांश्च सर्वशः ॥ ७ ॥,gacchaneva mahābāhurdyutimānbharatastadā | śatrughnaṃ cābravīddhṛṣṭastānamātyāṃśca sarvaśaḥ || 7 ||
+93,8,मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत् । नातिदूरे हि मन्ये ऽहं नदीं मन्दाकिनीमितः ॥ ८ ॥,manye prāptāḥ sma taṃ deśaṃ bharadvājo yamabravīt | nātidūre hi manye'haṃ nadīṃ mandākinīmitaḥ || 8 ||
+93,9,उच्चैर्बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम् । अभिज्ञानकृतः पन्था विकाले गन्तुमिच्छता ॥ ९ ॥,uccairbaddhāni cīrāṇi lakṣmaṇena bhavedayam | abhijñānakṛtaḥ panthā vikāle gantumicchatā || 9 ||
+93,10,इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम् । शैलपार्श्वे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्जताम् ॥ १० ॥,idaṃ codāttadantānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām | śailapārśve parikrāntamanyonyamabhigarjatām || 10 ||
+93,11,यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसाः सततं वने । तस्यासौ दृश्यते धूमः संकुलः कृष्टवर्त्मनः ॥ ११ ॥,yamevādhātumicchanti tāpasāḥ satataṃ vane | tasyāsau dṛśyate dhūmaḥ saṃkulaḥ kṛṣṭavartmanaḥ || 11 ||
+93,12,अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसत्कारकारिणम् । आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिमिव राघवम् ॥ १२ ॥,atrāhaṃ puruṣavyāghraṃ gurusatkārakāriṇam | āryaṃ drakṣyāmi saṃhṛṣṭo maharṣimiva rāghavam || 12 ||
+93,13,अथ गत्वा मुहूर्तं तु चित्रकूटं स राघवः । मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत् ॥ १३ ॥,atha gatvā muhūrtaṃ tu citrakūṭaṃ sa rāghavaḥ | mandākinīmanuprāptastaṃ janaṃ cedamabravīt || 13 ||
+93,14,जगत्यां पुरुषव्याघ्र आस��ते वीरासने रतः । जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिन्मे जन्म सजीवितम् ॥ १४ ॥,jagatyāṃ puruṣavyāghra āste vīrāsane rataḥ | janendro nirjanaṃ prāpya dhinme janma sajīvitam || 14 ||
+93,15,मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः । सरान् कामान्परित्यज्य वने वसति राघवः ॥ १५ ॥,matkṛte vyasanaṃ prāpto lokanātho mahādyutiḥ | sarān kāmānparityajya vane vasati rāghavaḥ || 15 ||
+93,16,इति लोकसमाक्रुष्टः पादेष्वद्य प्रसादयन् । रामस्य निपतिष्यामि सीतायाश्च पुनः पुनः ॥ १६ ॥,iti lokasamākruṣṭaḥ pādeṣvadya prasādayan | rāmasya nipatiṣyāmi sītāyāśca punaḥ punaḥ || 16 ||
+93,17,एवं स विलपंस्तस्मिन् वने दशरथात्मजः । ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम् ॥ १७ ॥,evaṃ sa vilapaṃstasmin vane daśarathātmajaḥ | dadarśa mahatīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām || 17 ||
+93,18,सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम् । विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे ॥ १८ ॥,sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām | viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare || 18 ||
+93,19,शक्रायुध निकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः । रुक्मपृष्ठैर्महासारैः शोभितां शत्रुबाधकैः ॥ १९ ॥,śakrāyudha nikāśaiśca kārmukairbhārasādhanaiḥ | rukmapṛṣṭhairmahāsāraiḥ śobhitāṃ śatrubādhakaiḥ || 19 ||
+93,20,अर्करश्मिप्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैः शरैः । शोभितां दीप्तवदनैः सर्पैर्भोगवतीमिव ॥ २० ॥,arkaraśmipratīkāśairghoraistūṇīgataiḥ śaraiḥ | śobhitāṃ dīptavadanaiḥ sarpairbhogavatīmiva || 20 ||
+93,21,महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम् । रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम् ॥ २१ ॥,mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām | rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām || 21 ||
+93,22,गोधाङ्गुलित्रैरासाक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः । अरिसंघैरनाधृष्यां मृगैः सिंहगुहामिव ॥ २२ ॥,godhāṅgulitrairāsāktaiścitraiḥ kāñcanabhūṣitaiḥ | arisaṃghairanādhṛṣyāṃ mṛgaiḥ siṃhaguhāmiva || 22 ||
+93,23,प्रागुदक्स्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम् । ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने ॥ २३ ॥,prāgudaksravaṇāṃ vediṃ viśālāṃ dīptapāvakām | dadarśa bharatastatra puṇyāṃ rāmaniveśane || 23 ||
+93,24,निरीक्ष्य स मुहूर्तं तु ददर्श भरतो गुरुम् । उटजे राममासीनां जटामण्डलधारिणम् ॥ २४ ॥,nirīkṣya sa muhūrtaṃ tu dadarśa bharato gurum | uṭaje rāmamāsīnāṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam || 24 ||
+93,25,तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससं । ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम् ॥ २५ ॥,taṃ tu kṛṣṇājinadharaṃ cīravalkalavāsasaṃ | dadarśa rāmamāsīnamabhitaḥ pāvakopamam || 25 ||
+93,26,सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम् । पृथिव्याः सगरान्ताया भर्तारं धर्मचारिणम् ॥ २६ ॥,siṃhaskandhaṃ mahābāhuṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam | pṛthivyāḥ sagarāntāyā bhartāraṃ dharmacāriṇam || 26 ||
+93,27,उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम् । स्थण्डिले दर्भसस्म्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च ॥ २७ ॥,upaviṣṭaṃ mahābāhuṃ brahmāṇamiva śāśvatam | sthaṇḍile darbhasasmtīrṇe sītayā lakṣmaṇena ca || 27 ||
+93,28,तं दृष्ट्वा भरतः श्रीमान्दुःखमोहपरिप्लुतः । अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः कैकयीसुतः ॥ २८ ॥,taṃ dṛṣṭvā bharataḥ śrīmānduḥkhamohapariplutaḥ | abhyadhāvata dharmātmā bharataḥ kaikayīsutaḥ || 28 ||
+93,29,दृष्ट्वा च विललापार्तो बाष्पसंदिग्धया गिरा । अशक्नुवन्धारयितुं धैर्याद्वचनमब्रवीत् ॥ २९ ॥,dṛṣṭvā ca vilalāpārto bāṣpasaṃdigdhayā girā | aśaknuvandhārayituṃ dhairyādvacanamabravīt || 29 ||
+93,30,यः संसदि प्रकृतिभिर्भवेद् युक्त उपासितुम् । वन्यैर्मृगैरुपासीनः सो ऽयमास्ते ममाग्रजः ॥ ३० ॥,yaḥ saṃsadi prakṛtibhirbhaved yukta upāsitum | vanyairmṛgairupāsīnaḥ so'yamāste mamāgrajaḥ || 30 ||
+93,31,वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचितः । मृगाजिने सो ऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन् ॥ ३१ ॥,vāsobhirbahusāhasrairyo mahātmā purocitaḥ | mṛgājine so'yamiha pravaste dharmamācaran || 31 ||
+93,32,अधारयद् यो विविधाश्चित्राः सुमनसस्तदा । सो ऽयं जटाभारमिमं सहते राघवः कथम् ॥ ३२ ॥,adhārayad yo vividhāścitrāḥ sumanasastadā | so'yaṃ jaṭābhāramimaṃ sahate rāghavaḥ katham || 32 ||
+93,33,यस्य यज्ञैर्यथादिष्टैर्युक्तो धर्मस्य संचयः । शरीर क्लेशसंभूतं स धर्मं परिमार्गते ॥ ३३ ॥,yasya yajñairyathādiṣṭairyukto dharmasya saṃcayaḥ | śarīra kleśasaṃbhūtaṃ sa dharmaṃ parimārgate || 33 ||
+93,34,चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम् । मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते ॥ ३४ ॥,candanena mahārheṇa yasyāṅgamupasevitam | malena tasyāṅgamidaṃ kathamāryasya sevyate || 34 ||
+93,35,मन्निमित्तमिदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः । धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम् ॥ ३५ ॥,mannimittamidaṃ duḥkhaṃ prāpto rāmaḥ sukhocitaḥ | dhigjīvitaṃ nṛśaṃsasya mama lokavigarhitam || 35 ||
+93,36,इत्येवं विलपन्दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः । पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन् ॥ ३६ ॥,ityevaṃ vilapandīnaḥ prasvinnamukhapaṅkajaḥ | pādāvaprāpya rāmasya papāta bharato rudan || 36 ||
+93,37,दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः । उक्त्वार्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किं चन ॥ ३७ ॥,duḥkhābhitapto bharato rājaputro mahābalaḥ | uktvāryeti sakṛddīnaṃ punarnovāca kiṃ cana || 37 ||
+93,38,बाष्पापिहित कण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम् । आर्येत्येवाभिसंक्रुश्य व्याहर्तुं नाशकत्ततः ॥ ३८ ॥,bāṣpāpihita kaṇṭhaśca prekṣya rāmaṃ yaśasvinam | āryetyevābhisaṃkruśya vyāhartuṃ nāśakattataḥ || 38 ||
+93,39,शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन् । ताव् उभौ स समालिङ्ग्य रामो ऽप्यश्रूण्यवर्तयत् ॥ ३९ ॥,śatrughnaścāpi rāmasya vavande caraṇau rudan | tāv ubhau sa samāliṅgya rāmo'pyaśrūṇyavartayat || 39 ||
+93,40,ततः सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतू राजसुतावरण्ये । दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम् ॥ ४० ॥,tataḥ sumantreṇa guhena caiva samīyatū rājasutāvaraṇye | divākaraścaiva niśākaraśca yathāmbare śukrabṛhaspatibhyām || 40 ||
+93,41,तान्पार्थिवान् वारणयूथपाभान् समागतांस्तत्र महत्यरण्ये । वनौकसस्ते ऽपि समीक्ष्य सर्वे ऽप्यश्रूण्य��ुञ्चन्प्रविहाय हर्षम् ॥ ४१ ॥,tānpārthivān vāraṇayūthapābhān samāgatāṃstatra mahatyaraṇye | vanaukasaste'pi samīkṣya sarve'pyaśrūṇyamuñcanpravihāya harṣam || 41 ||
+94,1,आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवः । अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत् समाहितः ॥ १ ॥,āghrāya rāmastaṃ mūrdhni pariṣvajya ca rāghavaḥ | aṅke bharatamāropya paryapṛcchat samāhitaḥ || 1 ||
+94,2,क्व नु ते ऽभूत् पिता तात यदरण्यं त्वमागतः । न हि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि ॥ २ ॥,kva nu te'bhūt pitā tāta yadaraṇyaṃ tvamāgataḥ | na hi tvaṃ jīvatastasya vanamāgantumarhasi || 2 ||
+94,3,चिरस्य बत पश्यामि दूराद्भरतमागतम् । दुष्प्रतीकमरण्ये ऽस्मिन् किं तात वनमागतः ॥ ३ ॥,cirasya bata paśyāmi dūrādbharatamāgatam | duṣpratīkamaraṇye'smin kiṃ tāta vanamāgataḥ || 3 ||
+94,4,कच्चिद्दशरथो राजा कुशली सत्यसंगरः । राजसूयाश्वमेधानामाहर्ता धर्मनिश्चयः ॥ ४ ॥,kacciddaśaratho rājā kuśalī satyasaṃgaraḥ | rājasūyāśvamedhānāmāhartā dharmaniścayaḥ || 4 ||
+94,5,स कच्चिद्ब्राह्मणो विद्वान्धर्मनित्यो महाद्युतिः । इक्ष्वाकूणामुपाध्यायो यथावत्तात पूज्यते ॥ ५ ॥,sa kaccidbrāhmaṇo vidvāndharmanityo mahādyutiḥ | ikṣvākūṇāmupādhyāyo yathāvattāta pūjyate || 5 ||
+94,6,तात कच्चिच्च कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती । सुखिनी कच्चिदार्या च देवी नन्दति कैकयी ॥ ६ ॥,tāta kaccicca kausalyā sumitrā ca prajāvatī | sukhinī kaccidāryā ca devī nandati kaikayī || 6 ||
+94,7,कच्चिद्विनय संपन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः । अनसूयुरनुद्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः ॥ ७ ॥,kaccidvinaya saṃpannaḥ kulaputro bahuśrutaḥ | anasūyuranudraṣṭā satkṛtaste purohitaḥ || 7 ||
+94,8,कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः । हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा ॥ ८ ॥,kaccidagniṣu te yukto vidhijño matimānṛjuḥ | hutaṃ ca hoṣyamāṇaṃ ca kāle vedayate sadā || 8 ||
+94,9,इष्वस्त्रवरसंपन्नमर्थशास्त्रविशारदम् । सुधन्वानमुपाध्यायं कच्चित्त्वं तात मन्यसे ॥ ९ ॥,iṣvastravarasaṃpannamarthaśāstraviśāradam | sudhanvānamupādhyāyaṃ kaccittvaṃ tāta manyase || 9 ||
+94,10,कच्चिदात्म समाः शूराः श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाः । कुलीनाश्चेङ्गितज्ञाश्च कृतास्ते तात मन्त्रिणः ॥ १० ॥,kaccidātma samāḥ śūrāḥ śrutavanto jitendriyāḥ | kulīnāśceṅgitajñāśca kṛtāste tāta mantriṇaḥ || 10 ||
+94,11,मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव । सुसंवृतो मन्त्रधरैरमात्यैः शास्त्रकोविदैः ॥ ११ ॥,mantro vijayamūlaṃ hi rājñāṃ bhavati rāghava | susaṃvṛto mantradharairamātyaiḥ śāstrakovidaiḥ || 11 ||
+94,12,कच्चिन्निद्रावशं नैषि कच्चित् काले विबुध्यसे । कच्चिंश्चापररात्रिषु चिन्तयस्यर्थनैपुणम् ॥ १२ ॥,kaccinnidrāvaśaṃ naiṣi kaccit kāle vibudhyase | kacciṃścāpararātriṣu cintayasyarthanaipuṇam || 12 ||
+94,13,कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिः सह । कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति ॥ १३ ॥,kaccinmantrayase naikaḥ kaccinna bahubhiḥ saha | kaccitte mantrito mantro rāṣṭraṃ na paridhāvati || 13 ||
+94,14,कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम् । क्ष���प्रमारभसे कर्तुं न दीर्घयसि राघव ॥ १४ ॥,kaccidarthaṃ viniścitya laghumūlaṃ mahodayam | kṣipramārabhase kartuṃ na dīrghayasi rāghava || 14 ||
+94,15,कच्चित्तु सुकृतान्येव कृतरूपाणि वा पुनः । विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्तव्यानि पार्थिवाः ॥ १५ ॥,kaccittu sukṛtānyeva kṛtarūpāṇi vā punaḥ | viduste sarvakāryāṇi na kartavyāni pārthivāḥ || 15 ||
+94,16,कच्चिन्न तर्कैर्युक्त्वा वा ये चाप्यपरिकीर्तिताः । त्वया वा तव वामात्यैर्बुध्यते तात मन्त्रितम् ॥ १६ ॥,kaccinna tarkairyuktvā vā ye cāpyaparikīrtitāḥ | tvayā vā tava vāmātyairbudhyate tāta mantritam || 16 ||
+94,17,कच्चित् सहस्रान्मूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम् । पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निःश्रेयसं महत् ॥ १७ ॥,kaccit sahasrānmūrkhāṇāmekamicchasi paṇḍitam | paṇḍito hyarthakṛcchreṣu kuryānniḥśreyasaṃ mahat || 17 ||
+94,18,सहस्राण्यपि मूर्खाणां यद्युपास्ते महीपतिः । अथ वाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता ॥ १८ ॥,sahasrāṇyapi mūrkhāṇāṃ yadyupāste mahīpatiḥ | atha vāpyayutānyeva nāsti teṣu sahāyatā || 18 ||
+94,19,एको ऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः । राजानं राजमात्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम् ॥ १९ ॥,eko'pyamātyo medhāvī śūro dakṣo vicakṣaṇaḥ | rājānaṃ rājamātraṃ vā prāpayenmahatīṃ śriyam || 19 ||
+94,20,कच्चिन्मुख्या महत्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः । जघन्याश्च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः ॥ २० ॥,kaccinmukhyā mahatsveva madhyameṣu ca madhyamāḥ | jaghanyāśca jaghanyeṣu bhṛtyāḥ karmasu yojitāḥ || 20 ||
+94,21,अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ् शुचीन् । श्रेष्ठाञ् श्रेष्ठेषु कच्चित्त्वं नियोजयसि कर्मसु ॥ २१ ॥,amātyānupadhātītānpitṛpaitāmahāñ śucīn | śreṣṭhāñ śreṣṭheṣu kaccittvaṃ niyojayasi karmasu || 21 ||
+94,22,कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा । उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः ॥ २२ ॥,kaccittvāṃ nāvajānanti yājakāḥ patitaṃ yathā | ugrapratigrahītāraṃ kāmayānamiva striyaḥ || 22 ||
+94,23,उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसंदूषणे रतम् । शूरमैश्वर्यकामं च यो न हन्ति स वध्यते ॥ २३ ॥,upāyakuśalaṃ vaidyaṃ bhṛtyasaṃdūṣaṇe ratam | śūramaiśvaryakāmaṃ ca yo na hanti sa vadhyate || 23 ||
+94,24,कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च धृतिमान्मतिमाञ् शुचिः । कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षः सेनापतिः कृतः ॥ २४ ॥,kacciddhṛṣṭaśca śūraśca dhṛtimānmatimāñ śuciḥ | kulīnaścānuraktaśca dakṣaḥ senāpatiḥ kṛtaḥ || 24 ||
+94,25,बलवन्तश्च कच्चित्ते मुख्या युद्धविशारदाः । दृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्य मानिताः ॥ २५ ॥,balavantaśca kaccitte mukhyā yuddhaviśāradāḥ | dṛṣṭāpadānā vikrāntāstvayā satkṛtya mānitāḥ || 25 ||
+94,26,क चिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम् । संप्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे ॥ २६ ॥,ka cidbalasya bhaktaṃ ca vetanaṃ ca yathocitam | saṃprāptakālaṃ dātavyaṃ dadāsi na vilambase || 26 ||
+94,27,कालातिक्रमणे ह्येव भक्त वेतनयोर्भृताः । भर्तुः कुप्यन्ति दुष्यन्ति सो ऽनर्थः सुमहान् स्मृतः ॥ २७ ॥,kālātikramaṇe hyeva bhakta vetanayorbhṛtāḥ | bhartuḥ kupyanti duṣyanti so'narthaḥ sumahān smṛtaḥ || 27 ||
+94,28,कच्चित् सर्वे ऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः । कच्चित् प्राणांस्तवार्थेषु संत्यजन्ति समाहिताः ॥ २८ ॥,kaccit sarve'nuraktāstvāṃ kulaputrāḥ pradhānataḥ | kaccit prāṇāṃstavārtheṣu saṃtyajanti samāhitāḥ || 28 ||
+94,29,कच्चिज्जानपदो विद्वान्दक्षिणः प्रतिभानवान् । यथोक्तवादी दूतस्ते कृतो भरत पण्डितः ॥ २९ ॥,kaccijjānapado vidvāndakṣiṇaḥ pratibhānavān | yathoktavādī dūtaste kṛto bharata paṇḍitaḥ || 29 ||
+94,30,कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च । त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः ॥ ३० ॥,kaccidaṣṭādaśānyeṣu svapakṣe daśa pañca ca | tribhistribhiravijñātairvetsi tīrthāni cārakaiḥ || 30 ||
+94,31,कच्चिद्व्यपास्तानहितान्प्रतियातांश्च सर्वदा । दुर्बलाननवज्ञाय वर्तसे रिपुसूदन ॥ ३१ ॥,kaccidvyapāstānahitānpratiyātāṃśca sarvadā | durbalānanavajñāya vartase ripusūdana || 31 ||
+94,32,कच्चिन्न लोकायतिकान्ब्राह्मणांस्तात सेवसे । अनर्थ कुशला ह्येते बालाः पण्डितमानिनः ॥ ३२ ॥,kaccinna lokāyatikānbrāhmaṇāṃstāta sevase | anartha kuśalā hyete bālāḥ paṇḍitamāninaḥ || 32 ||
+94,33,धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधाः । बुद्धिमान् वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते ॥ ३३ ॥,dharmaśāstreṣu mukhyeṣu vidyamāneṣu durbudhāḥ | buddhimān vīkṣikīṃ prāpya nirarthaṃ pravadanti te || 33 ||
+94,34,वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः । सत्यनामां दृढद्वारां हस्त्यश्वरथसंकुलाम् ॥ ३४ ॥,vīrairadhyuṣitāṃ pūrvamasmākaṃ tāta pūrvakaiḥ | satyanāmāṃ dṛḍhadvārāṃ hastyaśvarathasaṃkulām || 34 ||
+94,35,ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः स्वकर्मनिरतैः सदा । जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामात्यैः सहस्रशः ॥ ३५ ॥,brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaiḥ svakarmanirataiḥ sadā | jitendriyairmahotsāhairvṛtāmātyaiḥ sahasraśaḥ || 35 ||
+94,36,प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम् । कच्चित् समुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि ॥ ३६ ॥,prāsādairvividhākārairvṛtāṃ vaidyajanākulām | kaccit samuditāṃ sphītāmayodhyāṃ parirakṣasi || 36 ||
+94,37,कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्टः सुनिविष्टजनाकुलः । देवस्थानैः प्रपाभिश्च तडागैश्चोपशोभितः ॥ ३७ ॥,kacciccaityaśatairjuṣṭaḥ suniviṣṭajanākulaḥ | devasthānaiḥ prapābhiśca taḍāgaiścopaśobhitaḥ || 37 ||
+94,38,प्रहृष्टनरनारीकः समाजोत्सवशोभितः । सुकृष्टसीमा पशुमान् हिंसाभिरभिवर्जितः ॥ ३८ ॥,prahṛṣṭanaranārīkaḥ samājotsavaśobhitaḥ | sukṛṣṭasīmā paśumān hiṃsābhirabhivarjitaḥ || 38 ||
+94,39,अदेवमातृको रम्यः श्वापदैः परिवर्जितः । कच्चिज्जनपदः स्फीतः सुखं वसति राघव ॥ ३९ ॥,adevamātṛko ramyaḥ śvāpadaiḥ parivarjitaḥ | kaccijjanapadaḥ sphītaḥ sukhaṃ vasati rāghava || 39 ||
+94,40,कच्चित्ते दयिताः सर्वे कृषिगोरक्षजीविनः । वार्तायां संश्रितस्तात लोको हि सुखमेधते ॥ ४० ॥,kaccitte dayitāḥ sarve kṛṣigorakṣajīvinaḥ | vārtāyāṃ saṃśritastāta loko hi sukhamedhate || 40 ||
+94,41,तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित्ते भरणं कृतम् । रक्ष्या हि राज्ञा धर्मेण सर्वे विषयवासिनः ॥ ४१ ॥,teṣāṃ guptiparīhāraiḥ kaccitte bharaṇaṃ kṛtam | rakṣyā hi rājñā dharmeṇa sarve viṣayavāsinaḥ || 41 ||
+94,42,कच्चित् स्त्रियः सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिताः । कच्चिन्न श्रद्दधास्यासां कच्चिद्गुह्यं न भाषसे ॥ ४२ ॥,kaccit striyaḥ sāntvayasi kaccittāśca surakṣitāḥ | kaccinna śraddadhāsyāsāṃ kaccidguhyaṃ na bhāṣase || 42 ||
+94,43,कच्चिन्नागवनं गुप्तं कुञ्जराणां च तृप्यसि । कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्याणां विभूषितम् । उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्रो महापथे ॥ ४३ ॥,kaccinnāgavanaṃ guptaṃ kuñjarāṇāṃ ca tṛpyasi | kacciddarśayase nityaṃ manuṣyāṇāṃ vibhūṣitam | utthāyotthāya pūrvāhṇe rājaputro mahāpathe || 43 ||
+94,44,कच्चित् सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकैः । यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः ॥ ४४ ॥,kaccit sarvāṇi durgāṇi dhanadhānyāyudhodakaiḥ | yantraiśca paripūrṇāni tathā śilpidhanurdharaiḥ || 44 ||
+94,45,आयस्ते विपुलः कच्चित् कच्चिदल्पतरो व्ययः । अपात्रेषु न ते कच्चित् कोशो गच्छति राघव ॥ ४५ ॥,āyaste vipulaḥ kaccit kaccidalpataro vyayaḥ | apātreṣu na te kaccit kośo gacchati rāghava || 45 ||
+94,46,देवतार्थे च पित्रर्थे ब्राह्मणाभ्यागतेषु च । योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद्गच्छति ते व्ययः ॥ ४६ ॥,devatārthe ca pitrarthe brāhmaṇābhyāgateṣu ca | yodheṣu mitravargeṣu kaccidgacchati te vyayaḥ || 46 ||
+94,47,कच्चिदार्यो विशुद्धात्मा क्षारितश्चोरकर्मणा । अपृष्टः शास्त्रकुशलैर्न लोभाद्बध्यते शुचिः ॥ ४७ ॥,kaccidāryo viśuddhātmā kṣāritaścorakarmaṇā | apṛṣṭaḥ śāstrakuśalairna lobhādbadhyate śuciḥ || 47 ||
+94,48,गृहीतश्चैव पृष्टश्च काले दृष्टः सकारणः । कच्चिन्न मुच्यते चोरो धनलोभान्नरर्षभ ॥ ४८ ॥,gṛhītaścaiva pṛṣṭaśca kāle dṛṣṭaḥ sakāraṇaḥ | kaccinna mucyate coro dhanalobhānnararṣabha || 48 ||
+94,49,व्यसने कच्चिदाढ्यस्य दुगतस्य च राघव । अर्थं विरागाः पश्यन्ति तवामात्या बहुश्रुताः ॥ ४९ ॥,vyasane kaccidāḍhyasya dugatasya ca rāghava | arthaṃ virāgāḥ paśyanti tavāmātyā bahuśrutāḥ || 49 ||
+94,50,यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यस्राणि राघव । तानि पुत्रपशून् घ्नन्ति प्रीत्यर्थमनुशासतः ॥ ५० ॥,yāni mithyābhiśastānāṃ patantyasrāṇi rāghava | tāni putrapaśūn ghnanti prītyarthamanuśāsataḥ || 50 ||
+94,51,कच्चिद्वृधांश्च बालांश्च वैद्यमुख्यांश्च राघव । दानेन मनसा वाचा त्रिभिरेतैर्बुभूषसे ॥ ५१ ॥,kaccidvṛdhāṃśca bālāṃśca vaidyamukhyāṃśca rāghava | dānena manasā vācā tribhiretairbubhūṣase || 51 ||
+94,52,कच्चिद्गुरूंश्च वृद्धांश्च तापसान्देवतातिथीन् । चैत्यांश्च सर्वान् सिद्धार्थान्ब्राह्मणांश्च नमस्यसि ॥ ५२ ॥,kaccidgurūṃśca vṛddhāṃśca tāpasāndevatātithīn | caityāṃśca sarvān siddhārthānbrāhmaṇāṃśca namasyasi || 52 ||
+94,53,कच्चिदर्थेन वा धर्मं धर्मं धर्मेण वा पुनः । उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन न विबाधसे ॥ ५३ ॥,kaccidarthena vā dharmaṃ dharmaṃ dharmeṇa vā punaḥ | ubhau vā prītilobhena kāmena na vibādhase || 53 ||
+94,54,कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर । विभज्य काले कालज्ञ सर्वान्भरत सेवसे ॥ ५४ ॥,kaccidarthaṃ ca dharmaṃ ca kāmaṃ ca jayatāṃ vara | vibhajya kāle kālajña sarvānbharata sevase || 54 ||
+94,55,कच्चित्ते ब्राह्मणाः शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदः । आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदैः सह ॥ ५५ ॥,kaccitte brāhmaṇāḥ śarma sarvaśāstrārthakovidaḥ | āśaṃsante mahāprājña paurajānapadaiḥ saha || 55 ||
+94,56,नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम् । अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम् ॥ ५६ ॥,nāstikyamanṛtaṃ krodhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratām | adarśanaṃ jñānavatāmālasyaṃ pañcavṛttitām || 56 ||
+94,57,एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम् । निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिलक्षणम् ॥ ५७ ॥,ekacintanamarthānāmanarthajñaiśca mantraṇam | niścitānāmanārambhaṃ mantrasyāparilakṣaṇam || 57 ||
+94,58,मङ्गलस्याप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वशः । कच्चित्त्वं वर्जयस्येतान् राजदोषांश्चतुर्दश ॥ ५८ ॥,maṅgalasyāprayogaṃ ca pratyutthānaṃ ca sarvaśaḥ | kaccittvaṃ varjayasyetān rājadoṣāṃścaturdaśa || 58 ||
+94,59,कच्चित् स्वादुकृतं भोज्यमेको नाश्नासि राघव । कच्चिदाशंसमानेभ्यो मित्रेभ्यः संप्रयच्छसि ॥ ५९ ॥,kaccit svādukṛtaṃ bhojyameko nāśnāsi rāghava | kaccidāśaṃsamānebhyo mitrebhyaḥ saṃprayacchasi || 59 ||
+95,1,रामस्य वचनं श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच ह । किं मे धर्माद्विहीनस्य राजधर्मः करिष्यति ॥ १ ॥,rāmasya vacanaṃ śrutvā bharataḥ pratyuvāca ha | kiṃ me dharmādvihīnasya rājadharmaḥ kariṣyati || 1 ||
+95,2,शाश्वतो ऽयं सदा धर्मः स्थितो ऽस्मासु नरर्षभ । ज्येष्ठ पुत्रे स्थिते राजन्न कनीयान्भवेन्नृपः ॥ २ ॥,śāśvato'yaṃ sadā dharmaḥ sthito'smāsu nararṣabha | jyeṣṭha putre sthite rājanna kanīyānbhavennṛpaḥ || 2 ||
+95,3,स समृद्धां मया सार्धमयोध्यां गच्छ राघव । अभिषेचय चात्मानं कुलस्यास्य भवाय नः ॥ ३ ॥,sa samṛddhāṃ mayā sārdhamayodhyāṃ gaccha rāghava | abhiṣecaya cātmānaṃ kulasyāsya bhavāya naḥ || 3 ||
+95,4,राजानं मानुषं प्राहुर्देवत्वे संमतो मम । यस्य धर्मार्थसहितं वृत्तमाहुरमानुषम् ॥ ४ ॥,rājānaṃ mānuṣaṃ prāhurdevatve saṃmato mama | yasya dharmārthasahitaṃ vṛttamāhuramānuṣam || 4 ||
+95,5,केकयस्थे च मयि तु त्वयि चारण्यमाश्रिते । दिवमार्य गतो राजा यायजूकः सतां मतः ॥ ५ ॥,kekayasthe ca mayi tu tvayi cāraṇyamāśrite | divamārya gato rājā yāyajūkaḥ satāṃ mataḥ || 5 ||
+95,6,उत्तिष्ठ पुरुषव्याघ्र क्रियतामुदकं पितुः । अहं चायं च शत्रुघ्नः पूर्वमेव कृतोदकौ ॥ ६ ॥,uttiṣṭha puruṣavyāghra kriyatāmudakaṃ pituḥ | ahaṃ cāyaṃ ca śatrughnaḥ pūrvameva kṛtodakau || 6 ||
+95,7,प्रियेण किल दत्तं हि पितृलोकेषु राघव । अक्षय्यं भवतीत्याहुर्भवांश्चैव पितुः प्रियः ॥ ७ ॥,priyeṇa kila dattaṃ hi pitṛlokeṣu rāghava | akṣayyaṃ bhavatītyāhurbhavāṃścaiva pituḥ priyaḥ || 7 ||
+95,8,तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम् । राघवो भरतेनोक्तां बभूव गतचेतनः ॥ ८ ॥,tāṃ śrutvā karuṇāṃ vācaṃ piturmaraṇasaṃhitām | rāghavo bharatenoktāṃ babhūva gatacetanaḥ || 8 ||
+95,9,वाग्वज्रं भरतेनोक्तममनोज्ञं परंतपः । प्रगृह्य बाहू रामो वै पुष्पिताग्रो यथा द्रुमः । वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह ॥ ९ ॥,vāgvajraṃ bharatenoktamamanojñaṃ paraṃtapaḥ | pragṛhya bāhū rāmo vai puṣpitāgro yathā drumaḥ | vane paraśunā kṛttastathā bhuvi papāta ha || 9 ||
+95,10,तथा हि पतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम् । कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम् ॥ १० ॥,tathā hi patitaṃ rāmaṃ jagatyāṃ jagatīpatim | kūlaghātapariśrāntaṃ prasuptamiva kuñjaram || 10 ||
+95,11,भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतः शोककर्शितम् । रुदन्तः सह वैदेह्या सिषिचुः सलिलेन वै ॥ ११ ॥,bhrātaraste maheṣvāsaṃ sarvataḥ śokakarśitam | rudantaḥ saha vaidehyā siṣicuḥ salilena vai || 11 ||
+95,12,स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामास्रमुत्सृजन् । उपाक्रामत काकुत्स्थः कृपणं बहुभाषितुम् ॥ १२ ॥,sa tu saṃjñāṃ punarlabdhvā netrābhyāmāsramutsṛjan | upākrāmata kākutsthaḥ kṛpaṇaṃ bahubhāṣitum || 12 ||
+95,13,किं नु तस्य मया कार्यं दुर्जातेन महात्मना । यो मृतो मम शोकेन न मया चापि संस्कृतः ॥ १३ ॥,kiṃ nu tasya mayā kāryaṃ durjātena mahātmanā | yo mṛto mama śokena na mayā cāpi saṃskṛtaḥ || 13 ||
+95,14,अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वयानघ । शत्रुघेण च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः ॥ १४ ॥,aho bharata siddhārtho yena rājā tvayānagha | śatrugheṇa ca sarveṣu pretakṛtyeṣu satkṛtaḥ || 14 ||
+95,15,निष्प्रधानामनेकाग्रं नरेन्द्रेण विनाकृताम् । निवृत्तवनवासो ऽपि नायोध्यां गन्तुमुत्सहे ॥ १५ ॥,niṣpradhānāmanekāgraṃ narendreṇa vinākṛtām | nivṛttavanavāso'pi nāyodhyāṃ gantumutsahe || 15 ||
+95,16,समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परंतप । को नु शासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते ॥ १६ ॥,samāptavanavāsaṃ māmayodhyāyāṃ paraṃtapa | ko nu śāsiṣyati punastāte lokāntaraṃ gate || 16 ||
+95,17,पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन् । वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतः कर्णसुखान्यहम् ॥ १७ ॥,purā prekṣya suvṛttaṃ māṃ pitā yānyāha sāntvayan | vākyāni tāni śroṣyāmi kutaḥ karṇasukhānyaham || 17 ||
+95,18,एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः । उवाच शोकसंतप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ॥ १८ ॥,evamuktvā sa bharataṃ bhāryāmabhyetya rāghavaḥ | uvāca śokasaṃtaptaḥ pūrṇacandranibhānanām || 18 ||
+95,19,सीते मृतस्ते श्वशुरः पित्रा हीनो ऽसि लक्ष्मण । भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम् ॥ १९ ॥,sīte mṛtaste śvaśuraḥ pitrā hīno'si lakṣmaṇa | bharato duḥkhamācaṣṭe svargataṃ pṛthivīpatim || 19 ||
+95,20,सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम् । उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः ॥ २० ॥,sāntvayitvā tu tāṃ rāmo rudantīṃ janakātmajām | uvāca lakṣmaṇaṃ tatra duḥkhito duḥkhitaṃ vacaḥ || 20 ||
+95,21,आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम् । जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः ॥ २१ ॥,ānayeṅgudipiṇyākaṃ cīramāhara cottaram | jalakriyārthaṃ tātasya gamiṣyāmi mahātmanaḥ || 21 ||
+95,22,सीता पुरस्ताद्व्रजतु त्वमेनामभ��तो व्रज । अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा ॥ २२ ॥,sītā purastādvrajatu tvamenāmabhito vraja | ahaṃ paścādgamiṣyāmi gatirhyeṣā sudāruṇā || 22 ||
+95,23,ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः । मृदुर्दान्तश्च शान्तश्च रामे च दृढ भक्तिमान् ॥ २३ ॥,tato nityānugasteṣāṃ viditātmā mahāmatiḥ | mṛdurdāntaśca śāntaśca rāme ca dṛḍha bhaktimān || 23 ||
+95,24,सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतैः सार्धमाश्वास्य राघवम् । अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम् ॥ २४ ॥,sumantrastairnṛpasutaiḥ sārdhamāśvāsya rāghavam | avātārayadālambya nadīṃ mandākinīṃ śivām || 24 ||
+95,25,ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः । नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम् ॥ २५ ॥,te sutīrthāṃ tataḥ kṛcchrādupāgamya yaśasvinaḥ | nadīṃ mandākinīṃ ramyāṃ sadā puṣpitakānanām || 25 ||
+95,26,शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम् । सिषिचुस्तूदकं राज्ञे तत एतद्भवत्विति ॥ २६ ॥,śīghrasrotasamāsādya tīrthaṃ śivamakardamam | siṣicustūdakaṃ rājñe tata etadbhavatviti || 26 ||
+95,27,प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम् । दिशं याम्यामभिमुखो रुदन् वचनमब्रवीत् ॥ २७ ॥,pragṛhya ca mahīpālo jalapūritamañjalim | diśaṃ yāmyāmabhimukho rudan vacanamabravīt || 27 ||
+95,28,एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम् । पितृलोकगतस्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु ॥ २८ ॥,etatte rājaśārdūla vimalaṃ toyamakṣayam | pitṛlokagatasyādya maddattamupatiṣṭhatu || 28 ||
+95,29,ततो मन्दाकिनी तीरात् प्रत्युत्तीर्य स राघवः । पितुश्चकार तेजस्वी निवापं भ्रातृभिः सह ॥ २९ ॥,tato mandākinī tīrāt pratyuttīrya sa rāghavaḥ | pituścakāra tejasvī nivāpaṃ bhrātṛbhiḥ saha || 29 ||
+95,30,ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे । न्यस्य रामः सुदुःखार्तो रुदन् वचनमब्रवीत् ॥ ३० ॥,aiṅgudaṃ badarīmiśraṃ piṇyākaṃ darbhasaṃstare | nyasya rāmaḥ suduḥkhārto rudan vacanamabravīt || 30 ||
+95,31,इदं भुङ्क्ष्व महाराजप्रीतो यदशना वयम् । यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः ॥ ३१ ॥,idaṃ bhuṅkṣva mahārājaprīto yadaśanā vayam | yadannaḥ puruṣo bhavati tadannāstasya devatāḥ || 31 ||
+95,32,ततस्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य नदीतटात् । आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम् ॥ ३२ ॥,tatastenaiva mārgeṇa pratyuttīrya nadītaṭāt | āruroha naravyāghro ramyasānuṃ mahīdharam || 32 ||
+95,33,ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः । परिजग्राह पाणिभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ ॥ ३३ ॥,tataḥ parṇakuṭīdvāramāsādya jagatīpatiḥ | parijagrāha pāṇibhyāmubhau bharatalakṣmaṇau || 33 ||
+95,34,तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिश्रुत्काभवद्गिरौ । भ्रातॄणां सह वैदेह्या सिंहानां नर्दतामिव ॥ ३४ ॥,teṣāṃ tu rudatāṃ śabdāt pratiśrutkābhavadgirau | bhrātṝṇāṃ saha vaidehyā siṃhānāṃ nardatāmiva || 34 ||
+95,35,विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरतसैनिकाः । अब्रुवंश्चापि रामेण भरतः संगतो ध्रुवम् । तेषामेव महाञ् शब्दः शोचतां पितरं मृतम् ॥ ३५ ॥,vijñāya tumulaṃ śabdaṃ trastā bharatasainikāḥ | abruvaṃścāpi rāmeṇa bharataḥ saṃgato dhruvam | teṣāmeva mahāñ śabdaḥ śocatāṃ pitaraṃ mṛtam || 35 ||
+95,36,अथ वासान्परित्यज्य तं सर्वे ऽभिमुखाः स्वनम् । अप्येक मनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविताः ॥ ३६ ॥,atha vāsānparityajya taṃ sarve'bhimukhāḥ svanam | apyeka manaso jagmuryathāsthānaṃ pradhāvitāḥ || 36 ||
+95,37,हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलंकृतैः । सुकुमारास्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः ॥ ३७ ॥,hayairanye gajairanye rathairanye svalaṃkṛtaiḥ | sukumārāstathaivānye padbhireva narā yayuḥ || 37 ||
+95,38,अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा । द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाश्रमम् ॥ ३८ ॥,aciraproṣitaṃ rāmaṃ ciraviproṣitaṃ yathā | draṣṭukāmo janaḥ sarvo jagāma sahasāśramam || 38 ||
+95,39,भ्रातॄणां त्वरितास्ते तु द्रष्टुकामाः समागमम् । ययुर्बहुविधैर्यानैः खुरनेमिसमाकुलैः ॥ ३९ ॥,bhrātṝṇāṃ tvaritāste tu draṣṭukāmāḥ samāgamam | yayurbahuvidhairyānaiḥ khuranemisamākulaiḥ || 39 ||
+95,40,सा भूमिर्बहुभिर्यानैः खुरनेमिसमाहता । मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे ॥ ४० ॥,sā bhūmirbahubhiryānaiḥ khuranemisamāhatā | mumoca tumulaṃ śabdaṃ dyaurivābhrasamāgame || 40 ||
+95,41,तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः । आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं ततः ॥ ४१ ॥,tena vitrāsitā nāgāḥ kareṇuparivāritāḥ | āvāsayanto gandhena jagmuranyadvanaṃ tataḥ || 41 ||
+95,42,वराहमृगसिंहाश्च महिषाः सर्क्षवानराः । व्याघ्र गोकर्णगवया वित्रेषुः पृषतैः सह ॥ ४२ ॥,varāhamṛgasiṃhāśca mahiṣāḥ sarkṣavānarāḥ | vyāghra gokarṇagavayā vitreṣuḥ pṛṣataiḥ saha || 42 ||
+95,43,रथाङ्गसाह्वा नत्यूहा हंसाः कारण्डवाः प्लवाः । तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः ॥ ४३ ॥,rathāṅgasāhvā natyūhā haṃsāḥ kāraṇḍavāḥ plavāḥ | tathā puṃskokilāḥ krauñcā visaṃjñā bhejire diśaḥ || 43 ||
+95,44,तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम् । मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा ॥ ४४ ॥,tena śabdena vitrastairākāśaṃ pakṣibhirvṛtam | manuṣyairāvṛtā bhūmirubhayaṃ prababhau tadā || 44 ||
+95,45,तान्नरान्बाष्पपूर्णाक्षान् समीक्ष्याथ सुदुःखितान् । पर्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन्मातृवच्च सः ॥ ४५ ॥,tānnarānbāṣpapūrṇākṣān samīkṣyātha suduḥkhitān | paryaṣvajata dharmajñaḥ pitṛvanmātṛvacca saḥ || 45 ||
+95,46,स तत्र कांश्चित् परिषस्वजे नरान्नराश्च के चित्तु तमभ्यवादयन् । चकार सर्वान् सवयस्यबान्धवान्यथार्हमासाद्य तदा नृपात्मजः ॥ ४६ ॥,sa tatra kāṃścit pariṣasvaje narānnarāśca ke cittu tamabhyavādayan | cakāra sarvān savayasyabāndhavānyathārhamāsādya tadā nṛpātmajaḥ || 46 ||
+95,47,ततः स तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुविनादयन् स्वनः । गुहा गिरीणां च दिशश्च संततं मृदङ्गघोषप्रतिमो विशुश्रुवे ॥ ४७ ॥,tataḥ sa teṣāṃ rudatāṃ mahātmanāṃ bhuvaṃ ca khaṃ cānuvinādayan svanaḥ | guhā girīṇāṃ ca diśaśca saṃtataṃ mṛdaṅgaghoṣapratimo viśuśruve || 47 ||
+96,1,वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान्दशरथस्य च । अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः ॥ १ ॥,vasiṣṭhaḥ purataḥ kṛtvā dārāndaśarathasya ca | abhicakrāma taṃ deśaṃ rāmadarśanatarṣitaḥ || 1 ||
+96,2,राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति । ददृशुस्तत्र तत्तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम् ॥ २ ॥,rājapatnyaśca gacchantyo mandaṃ mandākinīṃ prati | dadṛśustatra tattīrthaṃ rāmalakṣmaṇasevitam || 2 ||
+96,3,कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता । सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्चान्या राजयोषितः ॥ ३ ॥,kausalyā bāṣpapūrṇena mukhena pariśuṣyatā | sumitrāmabravīddīnā yāścānyā rājayoṣitaḥ || 3 ||
+96,4,इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्ट कर्मणाम् । वने प्राक्केवलं तीर्थं ये ते निर्विषयी कृताः ॥ ४ ॥,idaṃ teṣāmanāthānāṃ kliṣṭamakliṣṭa karmaṇām | vane prākkevalaṃ tīrthaṃ ye te nirviṣayī kṛtāḥ || 4 ||
+96,5,इतः सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः । स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात् ॥ ५ ॥,itaḥ sumitre putraste sadā jalamatandritaḥ | svayaṃ harati saumitrirmama putrasya kāraṇāt || 5 ||
+96,6,दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले । पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना ॥ ६ ॥,dakṣiṇāgreṣu darbheṣu sā dadarśa mahītale | pituriṅgudipiṇyākaṃ nyastamāyatalocanā || 6 ||
+96,7,तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा । उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः ॥ ७ ॥,taṃ bhūmau piturārtena nyastaṃ rāmeṇa vīkṣya sā | uvāca devī kausalyā sarvā daśarathastriyaḥ || 7 ||
+96,8,इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः । राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद् यथाविधि ॥ ८ ॥,idamikṣvākunāthasya rāghavasya mahātmanaḥ | rāghaveṇa piturdattaṃ paśyataitad yathāvidhi || 8 ||
+96,9,तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः । नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम् ॥ ९ ॥,tasya devasamānasya pārthivasya mahātmanaḥ | naitadaupayikaṃ manye bhuktabhogasya bhojanam || 9 ||
+96,10,चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्र सदृशो भुवि । कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुङ्क्ते वसुधाधिपः ॥ १० ॥,caturantāṃ mahīṃ bhuktvā mahendra sadṛśo bhuvi | kathamiṅgudipiṇyākaṃ sa bhuṅkte vasudhādhipaḥ || 10 ||
+96,11,अतो दुःखतरं लोके न किं चित् प्रतिभाति मा । यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदीक्षोदमृद्धिमान् ॥ ११ ॥,ato duḥkhataraṃ loke na kiṃ cit pratibhāti mā | yatra rāmaḥ piturdadyādiṅgudīkṣodamṛddhimān || 11 ||
+96,12,रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे । कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा ॥ १२ ॥,rāmeṇeṅgudipiṇyākaṃ piturdattaṃ samīkṣya me | kathaṃ duḥkhena hṛdayaṃ na sphoṭati sahasradhā || 12 ||
+96,13,एवमार्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा । ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गाच्च्युतमिवामरम् ॥ १३ ॥,evamārtāṃ sapatnyastā jagmurāśvāsya tāṃ tadā | dadṛśuścāśrame rāmaṃ svargāccyutamivāmaram || 13 ||
+96,14,सर्वभोगैः परित्यक्तं राम संप्रेक्ष्य मातरः । आर्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः ॥ १४ ॥,sarvabhogaiḥ parityaktaṃ rāma saṃprekṣya mātaraḥ | ārtā mumucuraśrūṇi sasvaraṃ śokakarśitāḥ || 14 ||
+96,15,तासां रामः समुत्थाय जग्राह चरणाञ् शुभान् । मातॄणां मनुजव्याघ्रः सर्वासां सत्यसंगरः ॥ १५ ॥,tāsāṃ rāmaḥ samutthāya jagrāha caraṇāñ śubhān | mātṝṇāṃ manujavyāghraḥ sarvāsāṃ satyasaṃgaraḥ || 15 ||
+96,16,ताः पाणिभिः सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलैः शुभैः । प्रममार्जू रजः पृष्ठाद् रामस्यायतलोचनाः ॥ १६ ॥,tāḥ pāṇibhiḥ sukhasparśairmṛdvaṅgulitalaiḥ śubhaiḥ | pramamārjū rajaḥ pṛṣṭhād rāmasyāyatalocanāḥ || 16 ||
+96,17,सौमित्रिरपि ताः सर्वा मातॄः संप्रेक्ष्य दुःखितः । अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम् ॥ १७ ॥,saumitrirapi tāḥ sarvā mātṝḥ saṃprekṣya duḥkhitaḥ | abhyavādayatāsaktaṃ śanai rāmādanantaram || 17 ||
+96,18,यथा रामे तथा तस्मिन् सर्वा ववृतिरे स्त्रियः । वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे ॥ १८ ॥,yathā rāme tathā tasmin sarvā vavṛtire striyaḥ | vṛttiṃ daśarathājjāte lakṣmaṇe śubhalakṣaṇe || 18 ||
+96,19,सीतापि चरणांस्तासामुपसंगृह्य दुःखिता । श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता ॥ १९ ॥,sītāpi caraṇāṃstāsāmupasaṃgṛhya duḥkhitā | śvaśrūṇāmaśrupūrṇākṣī sā babhūvāgrataḥ sthitā || 19 ||
+96,20,तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा । वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत् ॥ २० ॥,tāṃ pariṣvajya duḥkhārtāṃ mātā duhitaraṃ yathā | vanavāsakṛśāṃ dīnāṃ kausalyā vākyamabravīt || 20 ||
+96,21,विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च । रामपत्नी कथं दुःखं संप्राप्ता निर्जने वने ॥ २१ ॥,videharājasya sutā snuṣā daśarathasya ca | rāmapatnī kathaṃ duḥkhaṃ saṃprāptā nirjane vane || 21 ||
+96,22,पद्ममातपसंतप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम् । काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः ॥ २२ ॥,padmamātapasaṃtaptaṃ parikliṣṭamivotpalam | kāñcanaṃ rajasā dhvastaṃ kliṣṭaṃ candramivāmbudaiḥ || 22 ||
+96,23,मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाश्रयम् । भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसंभवः ॥ २३ ॥,mukhaṃ te prekṣya māṃ śoko dahatyagnirivāśrayam | bhṛśaṃ manasi vaidehi vyasanāraṇisaṃbhavaḥ || 23 ||
+96,24,ब्रुवन्त्यामेवमार्तायां जनन्यां भरताग्रजः । पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य स राघवः ॥ २४ ॥,bruvantyāmevamārtāyāṃ jananyāṃ bharatāgrajaḥ | pādāvāsādya jagrāha vasiṣṭhasya sa rāghavaḥ || 24 ||
+96,25,पुरोहितस्याग्निसमस्य तस्य वै बृहस्पतेरिन्द्र इवामराधिपः । प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसः सहैव तेनोपविवेश राघवः ॥ २५ ॥,purohitasyāgnisamasya tasya vai bṛhaspaterindra ivāmarādhipaḥ | pragṛhya pādau susamṛddhatejasaḥ sahaiva tenopaviveśa rāghavaḥ || 25 ||
+96,26,ततो जघन्यं सहितैः स मन्त्रिभिः पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः । जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरतस्तदाग्रजम् ॥ २६ ॥,tato jaghanyaṃ sahitaiḥ sa mantribhiḥ purapradhānaiśca sahaiva sainikaiḥ | janena dharmajñatamena dharmavānupopaviṣṭo bharatastadāgrajam || 26 ||
+96,27,उपोपविष्टस्तु तदा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम् । श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम् ॥ २७ ॥,upopaviṣṭastu tadā sa vīryavāṃstapasviveṣeṇa samīkṣya rāghavam | śriyā jvalantaṃ bharataḥ kṛtāñjaliryathā mahendraḥ prayataḥ prajāpatim || 27 ||
+96,28,किमेष वाक्यं भरतो ऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति । इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा ॥ २८ ॥,kimeṣa vākyaṃ bharato'dya rāghavaṃ praṇamya satkṛtya ca sādhu vakṣyati | itīva tasyāryajanasya tattvato babhūva kautūhalamuttamaṃ tadā || 28 ||
+96,29,स राघवः सत्यधृतिश्च लक्ष्मणो महानुभावो भरतश्च धार्मिकः । वृताः सुहृद्भिश्च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यैः सहितास्त्रयो ऽग्नयः ॥ २९ ॥,sa rāghavaḥ satyadhṛtiśca lakṣmaṇo mahānubhāvo bharataśca dhārmikaḥ | vṛtāḥ suhṛdbhiśca virejuradhvare yathā sadasyaiḥ sahitāstrayo'gnayaḥ || 29 ||
+97,1,तं तु रामः समाश्वास्य भ्रातरं गुरुवत्सलम् । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ १ ॥,taṃ tu rāmaḥ samāśvāsya bhrātaraṃ guruvatsalam | lakṣmaṇena saha bhrātrā praṣṭuṃ samupacakrame || 1 ||
+97,2,किमेतदिच्छेयमहं श्रोतुं प्रव्याहृतं त्वया । यस्मात्त्वमागतो देशमिमं चीरजटाजिनी ॥ २ ॥,kimetadiccheyamahaṃ śrotuṃ pravyāhṛtaṃ tvayā | yasmāttvamāgato deśamimaṃ cīrajaṭājinī || 2 ||
+97,3,यन्निमित्तमिमं देशं कृष्णाजिनजटाधरः । हित्वा राज्यं प्रविष्टस्त्वं तत् सर्वं वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥,yannimittamimaṃ deśaṃ kṛṣṇājinajaṭādharaḥ | hitvā rājyaṃ praviṣṭastvaṃ tat sarvaṃ vaktumarhasi || 3 ||
+97,4,इत्युक्तः केकयीपुत्रः काकुत्स्थेन महात्मना । प्रगृह्य बलवद्भूयः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ ४ ॥,ityuktaḥ kekayīputraḥ kākutsthena mahātmanā | pragṛhya balavadbhūyaḥ prāñjalirvākyamabravīt || 4 ||
+97,5,आर्यं तातः परित्यज्य कृत्वा कर्म सुदुष्करम् । गतः स्वर्गं महाबाहुः पुत्रशोकाभिपीडितः ॥ ५ ॥,āryaṃ tātaḥ parityajya kṛtvā karma suduṣkaram | gataḥ svargaṃ mahābāhuḥ putraśokābhipīḍitaḥ || 5 ||
+97,6,स्त्रिया नियुक्तः कैकेय्या मम मात्रा परंतप । चकार सुमहत् पापमिदमात्मयशोहरम् ॥ ६ ॥,striyā niyuktaḥ kaikeyyā mama mātrā paraṃtapa | cakāra sumahat pāpamidamātmayaśoharam || 6 ||
+97,7,सा राज्यफलमप्राप्य विधवा शोककर्शिता । पतिष्यति महाघोरे निरये जननी मम ॥ ७ ॥,sā rājyaphalamaprāpya vidhavā śokakarśitā | patiṣyati mahāghore niraye jananī mama || 7 ||
+97,8,तस्य मे दासभूतस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि । अभिषिञ्चस्व चाद्यैव राज्येन मघवानिव ॥ ८ ॥,tasya me dāsabhūtasya prasādaṃ kartumarhasi | abhiṣiñcasva cādyaiva rājyena maghavāniva || 8 ||
+97,9,इमाः प्रकृतयः सर्वा विधवा मातुरश्च याः । त्वत् सकाशमनुप्राप्ताः प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ९ ॥,imāḥ prakṛtayaḥ sarvā vidhavā māturaśca yāḥ | tvat sakāśamanuprāptāḥ prasādaṃ kartumarhasi || 9 ||
+97,10,तदानुपूर्व्या युक्तं च युक्तं चात्मनि मानद । राज्यं प्राप्नुहि धर्मेण सकामान् सुहृदः कुरु ॥ १० ॥,tadānupūrvyā yuktaṃ ca yuktaṃ cātmani mānada | rājyaṃ prāpnuhi dharmeṇa sakāmān suhṛdaḥ kuru || 10 ||
+97,11,भवत्वविधवा भूमिः समग्रा पतिना त्वया । शशिना विमलेनेव शारदी रजनी यथा ॥ ११ ॥,bhavatvavidhavā bhūmiḥ samagrā patinā tvayā | śaśinā vimaleneva śāradī rajanī yathā || 11 ||
+97,12,एभिश्च सचिवैः सार्धं शिरसा याचितो मया । भ्रातुः शिष्यस्य दासस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ १२ ॥,ebhiśca sacivaiḥ sārdhaṃ śirasā yācito mayā | bhrātuḥ śiṣyasya dāsasya prasādaṃ kartumarhasi || 12 ||
+97,13,तदिदं शाश्वतं पित्र्यं सर्वं सचिवमण्डलम् । पूजितं पुरुषव्याघ्र नातिक्रमितुमुत्सहे ॥ १३ ॥,tadidaṃ śāśvataṃ pitryaṃ sarvaṃ sacivamaṇḍalam | pūjitaṃ puruṣavyāghra nātikramitumutsahe || 13 ||
+97,14,एवमुक्त्वा महाबाहुः सबाष्पः केकयीसुतः । रामस्य शिरसा पादौ जग्राह भरतः पुनः ॥ १४ ॥,evamuktvā mahābāhuḥ sabāṣpaḥ kekayīsutaḥ | rāmasya śirasā pādau jagrāha bharataḥ punaḥ || 14 ||
+97,15,तं मत्तमिव मातङ्गं निःश्वसन्तं पुनः पुनः । भ्रातरं भरतं रामः परिष्वज्येदमब्रवीत् ॥ १५ ॥,taṃ mattamiva mātaṅgaṃ niḥśvasantaṃ punaḥ punaḥ | bhrātaraṃ bharataṃ rāmaḥ pariṣvajyedamabravīt || 15 ||
+97,16,कुलीनः सत्त्वसंपन्नस्तेजस्वी चरितव्रतः । राज्यहेतोः कथं पापमाचरेत्त्वद्विधो जनः ॥ १६ ॥,kulīnaḥ sattvasaṃpannastejasvī caritavrataḥ | rājyahetoḥ kathaṃ pāpamācarettvadvidho janaḥ || 16 ||
+97,17,न दोषं त्वयि पश्यामि सूक्ष्ममप्यरि सूदन । न चापि जननीं बाल्यात्त्वं विगर्हितुमर्हसि ॥ १७ ॥,na doṣaṃ tvayi paśyāmi sūkṣmamapyari sūdana | na cāpi jananīṃ bālyāttvaṃ vigarhitumarhasi || 17 ||
+97,18,यावत् पितरि धर्मज्ञ गौरवं लोकसत्कृते । तावद्धर्मभृतां श्रेष्ठ जनन्यामपि गौरवम् ॥ १८ ॥,yāvat pitari dharmajña gauravaṃ lokasatkṛte | tāvaddharmabhṛtāṃ śreṣṭha jananyāmapi gauravam || 18 ||
+97,19,एताभ्यां धर्मशीलाभ्यां वनं गच्छेति राघव । माता पितृभ्यामुक्तो ऽहं कथमन्यत् समाचरे ॥ १९ ॥,etābhyāṃ dharmaśīlābhyāṃ vanaṃ gaccheti rāghava | mātā pitṛbhyāmukto'haṃ kathamanyat samācare || 19 ||
+97,20,त्वया राज्यमयोध्यायां प्राप्तव्यं लोकसत्कृतम् । वस्तव्यं दण्डकारण्ये मया वल्कलवाससा ॥ २० ॥,tvayā rājyamayodhyāyāṃ prāptavyaṃ lokasatkṛtam | vastavyaṃ daṇḍakāraṇye mayā valkalavāsasā || 20 ||
+97,21,एवं कृत्वा महाराजो विभागं लोकसंनिधौ । व्यादिश्य च महातेजा दिवं दशरथो गतः ॥ २१ ॥,evaṃ kṛtvā mahārājo vibhāgaṃ lokasaṃnidhau | vyādiśya ca mahātejā divaṃ daśaratho gataḥ || 21 ||
+97,22,स च प्रमाणं धर्मात्मा राजा लोकगुरुस्तव । पित्रा दत्तं यथाभागमुपभोक्तुं त्वमर्हसि ॥ २२ ॥,sa ca pramāṇaṃ dharmātmā rājā lokagurustava | pitrā dattaṃ yathābhāgamupabhoktuṃ tvamarhasi || 22 ||
+97,23,चतुर्दश समाः सौम्य दण्डकारण्यमाश्रितः । उपभोक्ष्ये त्वहं दत्तं भागं पित्रा महात्मना ॥ २३ ॥,caturdaśa samāḥ saumya daṇḍakāraṇyamāśritaḥ | upabhokṣye tvahaṃ dattaṃ bhāgaṃ pitrā mahātmanā || 23 ||
+97,24,यदब्रवीन्मां नरलोकसत्कृतः पिता महात्मा विबुधाधिपोपमः । तदेव मन्ये परमात्मनो हितं न सर्वलोकेश्वरभावमव्ययम् ॥ २४ ॥,yadabravīnmāṃ naralokasatkṛtaḥ pitā mahātmā vibudhādhipopamaḥ | tadeva manye paramātmano hitaṃ na sarvalokeśvarabhāvamavyayam || 24 ||
+98,1,ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तैः सुहृद्गणैः । शोचतामेव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत ॥ १ ॥,tataḥ puruṣasiṃhānāṃ vṛtānāṃ taiḥ suhṛdgaṇaiḥ | śocatāmeva rajanī duḥkhena vyatyavartata || 1 ||
+98,2,रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद���वृताः । मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन् ॥ २ ॥,rajanyāṃ suprabhātāyāṃ bhrātaraste suhṛdvṛtāḥ | mandākinyāṃ hutaṃ japyaṃ kṛtvā rāmamupāgaman || 2 ||
+98,3,तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित् किं चिदब्रवीत् । भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामवचनमब्रवीत् ॥ ३ ॥,tūṣṇīṃ te samupāsīnā na kaścit kiṃ cidabravīt | bharatastu suhṛnmadhye rāmavacanamabravīt || 3 ||
+98,4,सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम । तद्ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ॥ ४ ॥,sāntvitā māmikā mātā dattaṃ rājyamidaṃ mama | taddadāmi tavaivāhaṃ bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam || 4 ||
+98,5,महतेवाम्बुवेगेन भिन्नः सेतुर्जलागमे । दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डमिदं महत् ॥ ५ ॥,mahatevāmbuvegena bhinnaḥ seturjalāgame | durāvāraṃ tvadanyena rājyakhaṇḍamidaṃ mahat || 5 ||
+98,6,गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्रिणः । अनुगन्तुं न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते ॥ ६ ॥,gatiṃ khara ivāśvasya tārkṣyasyeva patatriṇaḥ | anugantuṃ na śaktirme gatiṃ tava mahīpate || 6 ||
+98,7,सुजीवं नित्यशस्तस्य यः परैरुपजीव्यते । राम तेन तु दुर्जीवं यः परानुपजीवति ॥ ७ ॥,sujīvaṃ nityaśastasya yaḥ parairupajīvyate | rāma tena tu durjīvaṃ yaḥ parānupajīvati || 7 ||
+98,8,यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः । ह्रस्वकेन दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः ॥ ८ ॥,yathā tu ropito vṛkṣaḥ puruṣeṇa vivardhitaḥ | hrasvakena durāroho rūḍhaskandho mahādrumaḥ || 8 ||
+98,9,स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत् । स तां नानुभवेत् प्रीतिं यस्य हेतोः प्रभावितः ॥ ९ ॥,sa yadā puṣpito bhūtvā phalāni na vidarśayet | sa tāṃ nānubhavet prītiṃ yasya hetoḥ prabhāvitaḥ || 9 ||
+98,10,एषोपमा महाबाहो त्वमर्थं वेत्तुमर्हसि । यदि त्वमस्मानृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि ॥ १० ॥,eṣopamā mahābāho tvamarthaṃ vettumarhasi | yadi tvamasmānṛṣabho bhartā bhṛtyānna śādhi hi || 10 ||
+98,11,श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वग्र्याश्च सर्वशः । प्रतपन्तमिवादित्यं राज्ये स्थितमरिंदमम् ॥ ११ ॥,śreṇayastvāṃ mahārāja paśyantvagryāśca sarvaśaḥ | pratapantamivādityaṃ rājye sthitamariṃdamam || 11 ||
+98,12,तवानुयाने काकुत्ष्ठ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः । अन्तःपुर गता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः ॥ १२ ॥,tavānuyāne kākutṣṭha mattā nardantu kuñjarāḥ | antaḥpura gatā nāryo nandantu susamāhitāḥ || 12 ||
+98,13,तस्य साध्वित्यमन्यन्त नागरा विविधा जनाः । भरतस्य वचः श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः ॥ १३ ॥,tasya sādhvityamanyanta nāgarā vividhā janāḥ | bharatasya vacaḥ śrutvā rāmaṃ pratyanuyācataḥ || 13 ||
+98,14,तमेवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम् । रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासयदात्मवान् ॥ १४ ॥,tamevaṃ duḥkhitaṃ prekṣya vilapantaṃ yaśasvinam | rāmaḥ kṛtātmā bharataṃ samāśvāsayadātmavān || 14 ||
+98,15,नात्मनः कामकारो ऽस्ति पुरुषो ऽयमनीश्वरः । इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्तः परिकर्षति ॥ १५ ॥,nātmanaḥ kāmakāro'sti puruṣo'yamanīśvaraḥ | itaścetarataścainaṃ kṛtāntaḥ parikarṣati || 15 ||
+98,16,सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः । संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ १६ ॥,sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ | saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam || 16 ||
+98,17,यथा फलानं पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम् । एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम् ॥ १७ ॥,yathā phalānaṃ pakvānāṃ nānyatra patanādbhayam | evaṃ narasya jātasya nānyatra maraṇādbhayam || 17 ||
+98,18,यथागारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वावसीदति । तथावसीदन्ति नरा जरामृत्युवशं गताः ॥ १८ ॥,yathāgāraṃ dṛḍhasthūṇaṃ jīrṇaṃ bhūtvāvasīdati | tathāvasīdanti narā jarāmṛtyuvaśaṃ gatāḥ || 18 ||
+98,19,अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनामिह । आयूंषि क्षपयन्त्याशु ग्रीष्मे जलमिवांशवः ॥ १९ ॥,ahorātrāṇi gacchanti sarveṣāṃ prāṇināmiha | āyūṃṣi kṣapayantyāśu grīṣme jalamivāṃśavaḥ || 19 ||
+98,20,आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि । आयुस्ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च ॥ २० ॥,ātmānamanuśoca tvaṃ kimanyamanuśocasi | āyuste hīyate yasya sthitasya ca gatasya ca || 20 ||
+98,21,सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति । गत्वा सुदीर्घमध्वानं सह मृत्युर्निवर्तते ॥ २१ ॥,sahaiva mṛtyurvrajati saha mṛtyurniṣīdati | gatvā sudīrghamadhvānaṃ saha mṛtyurnivartate || 21 ||
+98,22,गात्रेषु वलयः प्राप्ताः श्वेताश्चैव शिरोरुहाः । जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत् ॥ २२ ॥,gātreṣu valayaḥ prāptāḥ śvetāścaiva śiroruhāḥ | jarayā puruṣo jīrṇaḥ kiṃ hi kṛtvā prabhāvayet || 22 ||
+98,23,नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमिते रवौ । आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम् ॥ २३ ॥,nandantyudita āditye nandantyastamite ravau | ātmano nāvabudhyante manuṣyā jīvitakṣayam || 23 ||
+98,24,हृष्यन्त्य् ऋतुमुखं दृष्ट्वा नवं नवमिहागतम् । ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसंक्षयः ॥ २४ ॥,hṛṣyanty ṛtumukhaṃ dṛṣṭvā navaṃ navamihāgatam | ṛtūnāṃ parivartena prāṇināṃ prāṇasaṃkṣayaḥ || 24 ||
+98,25,यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे । समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कं चन ॥ २५ ॥,yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave | sametya ca vyapeyātāṃ kālamāsādya kaṃ cana || 25 ||
+98,26,एवं भार्याश्च पुत्राश्च ज्ञातयश्च वसूनि च । समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः ॥ २६ ॥,evaṃ bhāryāśca putrāśca jñātayaśca vasūni ca | sametya vyavadhāvanti dhruvo hyeṣāṃ vinābhavaḥ || 26 ||
+98,27,नात्र कश्चिद् यथा भावं प्राणी समभिवर्तते । तेन तस्मिन्न सामर्थ्यं प्रेतस्यास्त्यनुशोचतः ॥ २७ ॥,nātra kaścid yathā bhāvaṃ prāṇī samabhivartate | tena tasminna sāmarthyaṃ pretasyāstyanuśocataḥ || 27 ||
+98,28,यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात् कश्चित् पथि स्थितः । अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवतामिति ॥ २८ ॥,yathā hi sārthaṃ gacchantaṃ brūyāt kaścit pathi sthitaḥ | ahamapyāgamiṣyāmi pṛṣṭhato bhavatāmiti || 28 ||
+98,29,एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः । तमापन्नः कथं शोचेद् यस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥ २९ ॥,evaṃ pūrvairgato mārgaḥ pitṛpaitāmaho dhruvaḥ | tamāpannaḥ kathaṃ śoced yasya nāsti vyatikramaḥ || 29 ||
+98,30,वयसः पतमानस्य स्रोतसो वानिवर्तिनः । आत्मा सुखे नियोक्तव्यः सुखभाजः प्रजाः स्मृताः ॥ ३० ॥,vayasaḥ patamānasya srotaso vānivartinaḥ | ātmā sukhe niyoktavyaḥ sukhabhājaḥ prajāḥ smṛtāḥ || 30 ||
+98,31,धर्मात्मा स शुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः । धूतपापो गतः स्वर्गं पिता नः पृथिवीपतिः ॥ ३१ ॥,dharmātmā sa śubhaiḥ kṛtsnaiḥ kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ | dhūtapāpo gataḥ svargaṃ pitā naḥ pṛthivīpatiḥ || 31 ||
+98,32,भृत्यानां भरणात् सम्यक् प्रजानां परिपालनात् । अर्थादानाच्च धार्मेण पिता नस्त्रिदिवं गतः ॥ ३२ ॥,bhṛtyānāṃ bharaṇāt samyak prajānāṃ paripālanāt | arthādānācca dhārmeṇa pitā nastridivaṃ gataḥ || 32 ||
+98,33,इष्ट्वा बहुविधैर्यज्ञैर्भोगांश्चावाप्य पुष्कलान् । उत्तमं चायुरासाद्य स्वर्गतः पृथिवीपतिः ॥ ३३ ॥,iṣṭvā bahuvidhairyajñairbhogāṃścāvāpya puṣkalān | uttamaṃ cāyurāsādya svargataḥ pṛthivīpatiḥ || 33 ||
+98,34,स जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि नः । दैवीमृद्धिमनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम् ॥ ३४ ॥,sa jīrṇaṃ mānuṣaṃ dehaṃ parityajya pitā hi naḥ | daivīmṛddhimanuprāpto brahmalokavihāriṇīm || 34 ||
+98,35,तं तु नैवं विधः कश्चित् प्राज्ञः शोचितुमर्हति । त्वद्विधो यद्विधश्चापि श्रुतवान्बुद्धिमत्तरः ॥ ३५ ॥,taṃ tu naivaṃ vidhaḥ kaścit prājñaḥ śocitumarhati | tvadvidho yadvidhaścāpi śrutavānbuddhimattaraḥ || 35 ||
+98,36,एते बहुविधाः शोका विलाप रुदिते तथा । वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता ॥ ३६ ॥,ete bahuvidhāḥ śokā vilāpa rudite tathā | varjanīyā hi dhīreṇa sarvāvasthāsu dhīmatā || 36 ||
+98,37,स स्वस्थो भव मा शोचो यात्वा चावस तां पुरीम् । तथा पित्रा नियुक्तो ऽसि वशिना वदताम्व् वर ॥ ३७ ॥,sa svastho bhava mā śoco yātvā cāvasa tāṃ purīm | tathā pitrā niyukto'si vaśinā vadatāmv vara || 37 ||
+98,38,यत्राहमपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा । तत्रैवाहं करिष्यामि पितुरार्यस्य शासनम् ॥ ३८ ॥,yatrāhamapi tenaiva niyuktaḥ puṇyakarmaṇā | tatraivāhaṃ kariṣyāmi piturāryasya śāsanam || 38 ||
+98,39,न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्यमरिंदम । तत्त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धुः स नः पिता ॥ ३९ ॥,na mayā śāsanaṃ tasya tyaktuṃ nyāyyamariṃdama | tattvayāpi sadā mānyaṃ sa vai bandhuḥ sa naḥ pitā || 39 ||
+98,40,एवमुक्त्वा तु विरते रामे वचनमर्थवत् । उवाच भरतश्चित्रं धार्मिको धार्मिकं वचः ॥ ४० ॥,evamuktvā tu virate rāme vacanamarthavat | uvāca bharataścitraṃ dhārmiko dhārmikaṃ vacaḥ || 40 ||
+98,41,को हि स्यादीदृशो लोके यादृशस्त्वमरिंदम । न त्वां प्रव्यथयेद्दुःखं प्रीतिर्वा न प्रहर्षयेत् ॥ ४१ ॥,ko hi syādīdṛśo loke yādṛśastvamariṃdama | na tvāṃ pravyathayedduḥkhaṃ prītirvā na praharṣayet || 41 ||
+98,42,संमतश्चासि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान् । यथा मृतस्तथा जीवन्यथासति तथा सति ॥ ४२ ॥,saṃmataścāsi vṛddhānāṃ tāṃśca pṛcchasi saṃśayān | yathā mṛtastathā jīvanyathāsati tathā sati || 42 ||
+98,43,यस्यैष बुद्धिलाभः स्यात् परितप्येत केन सः । स एवं व्यसनं प्राप्य न वि���ीदितुमर्हति ॥ ४३ ॥,yasyaiṣa buddhilābhaḥ syāt paritapyeta kena saḥ | sa evaṃ vyasanaṃ prāpya na viṣīditumarhati || 43 ||
+98,44,अमरोपमसत्त्वस्त्वं महात्मा सत्यसंगरः । सर्वज्ञः सर्वदर्शी च बुद्धिमांश्चासि राघव ॥ ४४ ॥,amaropamasattvastvaṃ mahātmā satyasaṃgaraḥ | sarvajñaḥ sarvadarśī ca buddhimāṃścāsi rāghava || 44 ||
+98,45,न त्वामेवं गुणैर्युक्तं प्रभवाभवकोविदम् । अविषह्यतमं दुःखमासादयितुमर्हति ॥ ४५ ॥,na tvāmevaṃ guṇairyuktaṃ prabhavābhavakovidam | aviṣahyatamaṃ duḥkhamāsādayitumarhati || 45 ||
+98,46,प्रोषिते मयि यत् पापं मात्रा मत्कारणात् कृतम् । क्षुद्रया तदनिष्टं मे प्रसीदतु भवान्मम ॥ ४६ ॥,proṣite mayi yat pāpaṃ mātrā matkāraṇāt kṛtam | kṣudrayā tadaniṣṭaṃ me prasīdatu bhavānmama || 46 ||
+98,47,धर्मबन्धेन बद्धो ऽस्मि तेनेमां नेह मातरम् । हन्मि तीव्रेण दण्डेन दण्डार्हां पापकारिणीम् ॥ ४७ ॥,dharmabandhena baddho'smi tenemāṃ neha mātaram | hanmi tīvreṇa daṇḍena daṇḍārhāṃ pāpakāriṇīm || 47 ||
+98,48,कथं दशरथाज्जातः शुद्धाभिजनकर्मणः । जानन्धर्ममधर्मिष्ठं कुर्यां कर्म जुगुप्सितम् ॥ ४८ ॥,kathaṃ daśarathājjātaḥ śuddhābhijanakarmaṇaḥ | jānandharmamadharmiṣṭhaṃ kuryāṃ karma jugupsitam || 48 ||
+98,49,गुरुः क्रियावान् वृद्धश्च राजा प्रेतः पितेति च । तातं न परिगर्हेयं दैवतं चेति संसदि ॥ ४९ ॥,guruḥ kriyāvān vṛddhaśca rājā pretaḥ piteti ca | tātaṃ na parigarheyaṃ daivataṃ ceti saṃsadi || 49 ||
+98,50,को हि धर्मार्थयोर्हीनमीदृशं कर्म किल्बिषम् । स्त्रियाः प्रियचिकीर्षुः सन् कुर्याद्धर्मज्ञ धर्मवित् ॥ ५० ॥,ko hi dharmārthayorhīnamīdṛśaṃ karma kilbiṣam | striyāḥ priyacikīrṣuḥ san kuryāddharmajña dharmavit || 50 ||
+98,51,अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति पुराश्रुतिः । राज्ञैवं कुर्वता लोके प्रत्यक्षा सा श्रुतिः कृता ॥ ५१ ॥,antakāle hi bhūtāni muhyantīti purāśrutiḥ | rājñaivaṃ kurvatā loke pratyakṣā sā śrutiḥ kṛtā || 51 ||
+98,52,साध्वर्थमभिसंधाय क्रोधान्मोहाच्च साहसात् । तातस्य यदतिक्रान्तं प्रत्याहरतु तद्भवान् ॥ ५२ ॥,sādhvarthamabhisaṃdhāya krodhānmohācca sāhasāt | tātasya yadatikrāntaṃ pratyāharatu tadbhavān || 52 ||
+98,53,पितुर्हि समतिक्रान्तं पुत्रो यः साधु मन्यते । तदपत्यं मतं लोके विपरीतमतो ऽन्यथा ॥ ५३ ॥,piturhi samatikrāntaṃ putro yaḥ sādhu manyate | tadapatyaṃ mataṃ loke viparītamato'nyathā || 53 ||
+98,54,तदपत्यं भवानस्तु मा भवान्दुष्कृतं पितुः । अभिपत्तत् कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम् ॥ ५४ ॥,tadapatyaṃ bhavānastu mā bhavānduṣkṛtaṃ pituḥ | abhipattat kṛtaṃ karma loke dhīravigarhitam || 54 ||
+98,55,कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश्च नः । पौरजानपदान् सर्वांस्त्रातु सर्वमिदं भवान् ॥ ५५ ॥,kaikeyīṃ māṃ ca tātaṃ ca suhṛdo bāndhavāṃśca naḥ | paurajānapadān sarvāṃstrātu sarvamidaṃ bhavān || 55 ||
+98,56,क्व चारण्यं क्व च क्षात्रं क्व जटाः क्व च पालनम् । ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान् कर्तुमर्हति ॥ ५६ ॥,kva cāraṇyaṃ kva ca kṣātraṃ kva jaṭāḥ kva ca pālanam | īdṛśaṃ vyāhataṃ karma na bhavān kartumarhati || 56 ||
+98,57,अथ क्लेशजमेव त्वं धर्मं चरितुमिच्छसि । धर्मेण चतुरो वर्णान्पालयन् क्लेशमाप्नुहि ॥ ५७ ॥,atha kleśajameva tvaṃ dharmaṃ caritumicchasi | dharmeṇa caturo varṇānpālayan kleśamāpnuhi || 57 ||
+98,58,चतुर्णामाश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठमाश्रमम् । आहुर्धर्मज्ञ धर्मज्ञास्तं कथं त्यक्तुमर्हसि ॥ ५८ ॥,caturṇāmāśramāṇāṃ hi gārhasthyaṃ śreṣṭhamāśramam | āhurdharmajña dharmajñāstaṃ kathaṃ tyaktumarhasi || 58 ||
+98,59,श्रुतेन बालः स्थानेन जन्मना भवतो ह्यहम् । स कथं पालयिष्यामि भूमिं भवति तिष्ठति ॥ ५९ ॥,śrutena bālaḥ sthānena janmanā bhavato hyaham | sa kathaṃ pālayiṣyāmi bhūmiṃ bhavati tiṣṭhati || 59 ||
+98,60,हीनबुद्धिगुणो बालो हीनः स्थानेन चाप्यहम् । भवता च विना भूतो न वर्तयितुमुत्सहे ॥ ६० ॥,hīnabuddhiguṇo bālo hīnaḥ sthānena cāpyaham | bhavatā ca vinā bhūto na vartayitumutsahe || 60 ||
+98,61,इदं निखिलमव्यग्रं पित्र्यं राज्यमकण्टकम् । अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञ सह बान्धवैः ॥ ६१ ॥,idaṃ nikhilamavyagraṃ pitryaṃ rājyamakaṇṭakam | anuśādhi svadharmeṇa dharmajña saha bāndhavaiḥ || 61 ||
+98,62,इहैव त्वाभिषिञ्चन्तु धर्मज्ञ सह बान्धवैः । ऋत्विजः सवसिष्ठाश्च मन्त्रवन्मन्त्रकोविदाः ॥ ६२ ॥,ihaiva tvābhiṣiñcantu dharmajña saha bāndhavaiḥ | ṛtvijaḥ savasiṣṭhāśca mantravanmantrakovidāḥ || 62 ||
+98,63,अभिषिक्तस्त्वमस्माभिरयोध्यां पालने व्रज । विजित्य तरसा लोकान्मरुद्भिरिव वासवः ॥ ६३ ॥,abhiṣiktastvamasmābhirayodhyāṃ pālane vraja | vijitya tarasā lokānmarudbhiriva vāsavaḥ || 63 ||
+98,64,ऋणानि त्रीण्यपाकुर्वन्दुर्हृदः साधु निर्दहन् । सुहृदस्तर्पयन् कामैस्त्वमेवात्रानुशाधि माम् ॥ ६४ ॥,ṛṇāni trīṇyapākurvandurhṛdaḥ sādhu nirdahan | suhṛdastarpayan kāmaistvamevātrānuśādhi mām || 64 ||
+98,65,अद्यार्य मुदिताः सन्तु सुहृदस्ते ऽभिषेचने । अद्य भीताः पालयन्तां दुर्हृदस्ते दिशो दश ॥ ६५ ॥,adyārya muditāḥ santu suhṛdaste'bhiṣecane | adya bhītāḥ pālayantāṃ durhṛdaste diśo daśa || 65 ||
+98,66,आक्रोशं मम मातुश्च प्रमृज्य पुरुषर्षभ । अद्य तत्र भवन्तं च पितरं रक्ष किल्बिषात् ॥ ६६ ॥,ākrośaṃ mama mātuśca pramṛjya puruṣarṣabha | adya tatra bhavantaṃ ca pitaraṃ rakṣa kilbiṣāt || 66 ||
+98,67,शिरसा त्वाभियाचे ऽहं कुरुष्व करुणां मयि । बान्धवेषु च सर्वेषु भूतेष्विव महेश्वरः ॥ ६७ ॥,śirasā tvābhiyāce'haṃ kuruṣva karuṇāṃ mayi | bāndhaveṣu ca sarveṣu bhūteṣviva maheśvaraḥ || 67 ||
+98,68,अथ वा पृष्ठतः कृत्वा वनमेव भवानितः । गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्धमप्यहम् ॥ ६८ ॥,atha vā pṛṣṭhataḥ kṛtvā vanameva bhavānitaḥ | gamiṣyati gamiṣyāmi bhavatā sārdhamapyaham || 68 ||
+98,69,तथापि रामो भरतेन ताम्यत प्रसाद्यमानः शिरसा महीपतिः । न चैव चक्रे गमनाय सत्त्ववान्मतिं पितुस्तद्वचने प्रतिष्ठितः ॥ ६९ ॥,tathāpi rāmo bharatena tāmyata prasādyamānaḥ śirasā mahīpatiḥ | na caiva cakre gamanāya sattvavānmatiṃ pitustadvacane pratiṣṭhitaḥ || 69 ||
+98,70,तदद्भुतं स्थैर्यमवेक्ष्य राघवे समं जनो हर्षमवाप दुःखितः । न यात्ययोध्यामिति दुःखितो ऽभवत् स्थिरप्रतिज्ञत्वमवेक्ष्य हर्षितः ॥ ७० ॥,tadadbhutaṃ sthairyamavekṣya rāghave samaṃ jano harṣamavāpa duḥkhitaḥ | na yātyayodhyāmiti duḥkhito'bhavat sthirapratijñatvamavekṣya harṣitaḥ || 70 ||
+98,71,तमृत्विजो नैगमयूथवल्लभास्तथा विसंज्ञाश्रुकलाश्च मातरः । तथा ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्टुवुः प्रणम्य रामं च ययाचिरे सह ॥ ७१ ॥,tamṛtvijo naigamayūthavallabhāstathā visaṃjñāśrukalāśca mātaraḥ | tathā bruvāṇaṃ bharataṃ pratuṣṭuvuḥ praṇamya rāmaṃ ca yayācire saha || 71 ||
+99,1,पुनरेवं ब्रुवाणं तु भरतं लक्ष्मणाग्रजः । प्रत्युवच ततः श्रीमाञ्ज्ञातिमध्ये ऽतिसत्कृतः ॥ १ ॥,punarevaṃ bruvāṇaṃ tu bharataṃ lakṣmaṇāgrajaḥ | pratyuvaca tataḥ śrīmāñjñātimadhye'tisatkṛtaḥ || 1 ||
+99,2,उपपन्नमिदं वाक्यं यत्त्वमेवमभाषथाः । जातः पुत्रो दशरथात् कैकेय्यां राजसत्तमात् ॥ २ ॥,upapannamidaṃ vākyaṃ yattvamevamabhāṣathāḥ | jātaḥ putro daśarathāt kaikeyyāṃ rājasattamāt || 2 ||
+99,3,पुरा भ्रातः पिता नः स मातरं ते समुद्वहन् । मातामहे समाश्रौषीद् राज्यशुल्कमनुत्तमम् ॥ ३ ॥,purā bhrātaḥ pitā naḥ sa mātaraṃ te samudvahan | mātāmahe samāśrauṣīd rājyaśulkamanuttamam || 3 ||
+99,4,देवासुरे च संग्रामे जनन्यै तव पार्थिवः । संप्रहृष्टो ददौ राजा वरमाराधितः प्रभुः ॥ ४ ॥,devāsure ca saṃgrāme jananyai tava pārthivaḥ | saṃprahṛṣṭo dadau rājā varamārādhitaḥ prabhuḥ || 4 ||
+99,5,ततः सा संप्रतिश्राव्य तव माता यशस्विनी । अयाचत नरश्रेष्ठं द्वौ वरौ वरवर्णिनी ॥ ५ ॥,tataḥ sā saṃpratiśrāvya tava mātā yaśasvinī | ayācata naraśreṣṭhaṃ dvau varau varavarṇinī || 5 ||
+99,6,तव राज्यं नरव्याघ्र मम प्रव्राजनं तथा । तच्च राजा तथा तस्यै नियुक्तः प्रददौ वरम् ॥ ६ ॥,tava rājyaṃ naravyāghra mama pravrājanaṃ tathā | tacca rājā tathā tasyai niyuktaḥ pradadau varam || 6 ||
+99,7,तेन पित्राहमप्यत्र नियुक्तः पुरुषर्षभ । चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वरदानिकम् ॥ ७ ॥,tena pitrāhamapyatra niyuktaḥ puruṣarṣabha | caturdaśa vane vāsaṃ varṣāṇi varadānikam || 7 ||
+99,8,सो ऽहं वनमिदं प्राप्तो निर्जनं लक्ष्मणान्वितः । शीतया चाप्रतिद्वन्द्वः सत्यवादे स्थितः पितुः ॥ ८ ॥,so'haṃ vanamidaṃ prāpto nirjanaṃ lakṣmaṇānvitaḥ | śītayā cāpratidvandvaḥ satyavāde sthitaḥ pituḥ || 8 ||
+99,9,भवानपि तथेत्येव पितरं सत्यवादिनम् । कर्तुमर्हति राजेन्द्रं क्षिप्रमेवाभिषेचनात् ॥ ९ ॥,bhavānapi tathetyeva pitaraṃ satyavādinam | kartumarhati rājendraṃ kṣipramevābhiṣecanāt || 9 ||
+99,10,ऋणान्मोचय राजानं मत्कृते भरत प्रभुम् । पितरं त्राहि धर्मज्ञ मातरं चाभिनन्दय ॥ १० ॥,ṛṇānmocaya rājānaṃ matkṛte bharata prabhum | pitaraṃ trāhi dharmajña mātaraṃ cābhinandaya || 10 ||
+99,11,श्रूयते हि पुरा तात श्रुतिर्गीता यशस्विनी । गयेन यजमानेन गयेष्वेव पितॄन्प्रति ॥ ११ ॥,śrūyate hi purā tāta śrutirgītā yaśasvinī | gayena yajamānena gayeṣveva pitṝnprati || 11 ||
+99,12,पुं नाम्ना नरकाद् यस्मात् पितरं त्रायते सुतः । तस्मात् पुत्र इति प्रोक्तः पितॄन्यत् पाति वा सुतः ॥ १२ ॥,puṃ nāmnā narakād yasmāt pitaraṃ trāyate sutaḥ | tasmāt putra iti proktaḥ pitṝnyat pāti vā sutaḥ || 12 ||
+99,13,एष्टव्या बहवः पुत्रा गुणवन्तो बहुश्रुताः । तेषां वै समवेतानामपि कश्चिद्गयां व्रजेत् ॥ १३ ॥,eṣṭavyā bahavaḥ putrā guṇavanto bahuśrutāḥ | teṣāṃ vai samavetānāmapi kaścidgayāṃ vrajet || 13 ||
+99,14,एवं राजर्षयः सर्वे प्रतीता राजनन्दन । तस्मात्त्राहि नरश्रेष्ठ पितरं नरकात् प्रभो ॥ १४ ॥,evaṃ rājarṣayaḥ sarve pratītā rājanandana | tasmāttrāhi naraśreṣṭha pitaraṃ narakāt prabho || 14 ||
+99,15,अयोध्यां गच्छ भरत प्रकृतीरनुरञ्जय । शत्रुघ्न सहितो वीर सह सर्वैर्द्विजातिभिः ॥ १५ ॥,ayodhyāṃ gaccha bharata prakṛtīranurañjaya | śatrughna sahito vīra saha sarvairdvijātibhiḥ || 15 ||
+99,16,प्रवेक्ष्ये दण्डकारण्यमहमप्यविलम्बयन् । आभ्यां तु सहितो राजन् वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥ १६ ॥,pravekṣye daṇḍakāraṇyamahamapyavilambayan | ābhyāṃ tu sahito rājan vaidehyā lakṣmaṇena ca || 16 ||
+99,17,त्वं राजा भव भरत स्वयं नराणां वन्यानामहमपि राजराण् मृगाणाम् । गच्छ त्वं पुरवरमद्य संप्रहृष्टः संहृष्टस्त्वहमपि दण्डकान्प्रवेक्ष्ये ॥ १७ ॥,tvaṃ rājā bhava bharata svayaṃ narāṇāṃ vanyānāmahamapi rājarāṇ mṛgāṇām | gaccha tvaṃ puravaramadya saṃprahṛṣṭaḥ saṃhṛṣṭastvahamapi daṇḍakānpravekṣye || 17 ||
+99,18,छायां ते दिनकरभाः प्रबाधमानं वर्षत्रं भरत करोतु मूर्ध्नि शीताम् । एतेषामहमपि काननद्रुमाणां छायां तामतिशयिनीं सुखं श्रयिष्ये ॥ १८ ॥,chāyāṃ te dinakarabhāḥ prabādhamānaṃ varṣatraṃ bharata karotu mūrdhni śītām | eteṣāmahamapi kānanadrumāṇāṃ chāyāṃ tāmatiśayinīṃ sukhaṃ śrayiṣye || 18 ||
+99,19,शत्रुघ्नः कुशलमतिस्तु ते सहायः सौमित्रिर्मम विदितः प्रधानमित्रम् । चत्वारस्तनयवरा वयं नरेन्द्रं सत्यस्थं भरत चराम मा विषादम् ॥ १९ ॥,śatrughnaḥ kuśalamatistu te sahāyaḥ saumitrirmama viditaḥ pradhānamitram | catvārastanayavarā vayaṃ narendraṃ satyasthaṃ bharata carāma mā viṣādam || 19 ||
+100,1,आश्वासयन्तं भरतं जाबालिर्ब्राह्मणोत्तमः । उवाच रामं धर्मज्ञं धर्मापेतमिदं वचः ॥ १ ॥,āśvāsayantaṃ bharataṃ jābālirbrāhmaṇottamaḥ | uvāca rāmaṃ dharmajñaṃ dharmāpetamidaṃ vacaḥ || 1 ||
+100,2,साधु राघव मा भूत्ते बुद्धिरेवं निरर्थका । प्राकृतस्य नरस्येव आर्य बुद्धेस्तपस्विनः ॥ २ ॥,sādhu rāghava mā bhūtte buddhirevaṃ nirarthakā | prākṛtasya narasyeva ārya buddhestapasvinaḥ || 2 ||
+100,3,कः कस्य पुरुषो बन्धुः किमाप्यं कस्य केन चित् । यदेको जायते जन्तुरेक एव विनश्यति ॥ ३ ॥,kaḥ kasya puruṣo bandhuḥ kimāpyaṃ kasya kena cit | yadeko jāyate jantureka eva vinaśyati || 3 ||
+100,4,तस्मान्माता पिता चेति राम सज्जेत यो नरः । उन्मत्त इव स ज्ञेयो नास्ति का चिद्धि कस्य चित् ॥ ४ ॥,tasmānmātā pitā ceti rāma sajjeta yo naraḥ | unmatta iva sa jñeyo nāsti kā ciddhi kasya cit || 4 ||
+100,5,यथा ग्रामान्तरं गच्छन्नरः कश्चित् क्व चिद्वसेत् । उत्सृज्य च तमावासं प्रतिष्ठेतापरे ऽहनि ॥ ५ ॥,yathā grāmāntaraṃ gacchannaraḥ kaścit kva cidvaset | utsṛjya ca tamāvāsaṃ pratiṣṭhetāpare'hani || 5 ||
+100,6,एवमेव मनुष्याणां पिता माता गृहं व��ु । आवासमात्रं काकुत्स्थ सज्जन्ते नात्र सज्जनाः ॥ ६ ॥,evameva manuṣyāṇāṃ pitā mātā gṛhaṃ vasu | āvāsamātraṃ kākutstha sajjante nātra sajjanāḥ || 6 ||
+100,7,पित्र्यं राज्यं समुत्सृज्य स नार्हति नरोत्तम । आस्थातुं कापथं दुःखं विषमं बहुकण्टकम् ॥ ७ ॥,pitryaṃ rājyaṃ samutsṛjya sa nārhati narottama | āsthātuṃ kāpathaṃ duḥkhaṃ viṣamaṃ bahukaṇṭakam || 7 ||
+100,8,समृद्धायामयोध्यायामात्मानमभिषेचय । एकवेणीधरा हि त्वां नगरी संप्रतीक्षते ॥ ८ ॥,samṛddhāyāmayodhyāyāmātmānamabhiṣecaya | ekaveṇīdharā hi tvāṃ nagarī saṃpratīkṣate || 8 ||
+100,9,राजभोगाननुभवन्महार्हान्पार्थिवात्मज । विहर त्वमयोध्यायां यथा शक्रस्त्रिविष्टपे ॥ ९ ॥,rājabhogānanubhavanmahārhānpārthivātmaja | vihara tvamayodhyāyāṃ yathā śakrastriviṣṭape || 9 ||
+100,10,न ते कश्चिद्दशरतःस्त्वं च तस्य न कश्चन । अन्यो राजा त्वमन्यश्च तस्मात् कुरु यदुच्यते ॥ १० ॥,na te kaściddaśarataḥstvaṃ ca tasya na kaścana | anyo rājā tvamanyaśca tasmāt kuru yaducyate || 10 ||
+100,11,गतः स नृपतिस्तत्र गन्तव्यं यत्र तेन वै । प्रवृत्तिरेषा मर्त्यानां त्वं तु मिथ्या विहन्यसे ॥ ११ ॥,gataḥ sa nṛpatistatra gantavyaṃ yatra tena vai | pravṛttireṣā martyānāṃ tvaṃ tu mithyā vihanyase || 11 ||
+100,12,अर्थधर्मपरा ये ये तांस्ताञ् शोचामि नेतरान् । ते हि दुःखमिह प्राप्य विनाशं प्रेत्य भेजिरे ॥ १२ ॥,arthadharmaparā ye ye tāṃstāñ śocāmi netarān | te hi duḥkhamiha prāpya vināśaṃ pretya bhejire || 12 ||
+100,13,अष्टका पितृदैवत्यमित्ययं प्रसृतो जनः । अन्नस्योपद्रवं पश्य मृतो हि किमशिष्यति ॥ १३ ॥,aṣṭakā pitṛdaivatyamityayaṃ prasṛto janaḥ | annasyopadravaṃ paśya mṛto hi kimaśiṣyati || 13 ||
+100,14,यदि भुक्तमिहान्येन देहमन्यस्य गच्छति । दद्यात् प्रवसतः श्राद्धं न तत् पथ्यशनं भवेत् ॥ १४ ॥,yadi bhuktamihānyena dehamanyasya gacchati | dadyāt pravasataḥ śrāddhaṃ na tat pathyaśanaṃ bhavet || 14 ||
+100,15,दानसंवनना ह्येते ग्रन्था मेधाविभिः कृताः । यजस्व देहि दीक्षस्व तपस्तप्यस्व संत्यज ॥ १५ ॥,dānasaṃvananā hyete granthā medhāvibhiḥ kṛtāḥ | yajasva dehi dīkṣasva tapastapyasva saṃtyaja || 15 ||
+100,16,स नास्ति परमित्येव कुरु बुद्धिं महामते । प्रत्यक्षं यत्तदातिष्ठ परोक्षं पृष्ठतः कुरु ॥ १६ ॥,sa nāsti paramityeva kuru buddhiṃ mahāmate | pratyakṣaṃ yattadātiṣṭha parokṣaṃ pṛṣṭhataḥ kuru || 16 ||
+100,17,सतां बुद्धिं पुरस्कृत्य सर्वलोकनिदर्शिनीम् । राज्यं त्वं प्रतिगृह्णीष्व भरतेन प्रसादितः ॥ १७ ॥,satāṃ buddhiṃ puraskṛtya sarvalokanidarśinīm | rājyaṃ tvaṃ pratigṛhṇīṣva bharatena prasāditaḥ || 17 ||
+101,1,जाबालेस्तु वचः श्रुत्वा रामः सत्यात्मनां वरः । उवाच परया युक्त्या स्वबुद्ध्या चाविपन्नया ॥ १ ॥,jābālestu vacaḥ śrutvā rāmaḥ satyātmanāṃ varaḥ | uvāca parayā yuktyā svabuddhyā cāvipannayā || 1 ||
+101,2,भवान्मे प्रियकामार्थं वचनं यदिहोक्तवान् । अकार्यं कार्यसंकाशमपथ्यं पथ्यसंमितम् ॥ २ ॥,bhavānme priyakāmārthaṃ vacanaṃ yadihoktavān | akāryaṃ kāryasaṃkāśamapathyaṃ pathyasaṃmitam || 2 ||
+101,3,निर्मर्���ादस्तु पुरुषः पापाचारसमन्वितः । मानं न लभते सत्सु भिन्नचारित्रदर्शनः ॥ ३ ॥,nirmaryādastu puruṣaḥ pāpācārasamanvitaḥ | mānaṃ na labhate satsu bhinnacāritradarśanaḥ || 3 ||
+101,4,कुलीनमकुलीनं वा वीरं पुरुषमानिनम् । चारित्रमेव व्याख्याति शुचिं वा यदि वाशुचिम् ॥ ४ ॥,kulīnamakulīnaṃ vā vīraṃ puruṣamāninam | cāritrameva vyākhyāti śuciṃ vā yadi vāśucim || 4 ||
+101,5,अनार्यस्त्वार्यसंकाशः शौचाद्धीनस्तथा शुचिः । लक्षण्यवदलक्षण्यो दुःशीलः शीलवानिव ॥ ५ ॥,anāryastvāryasaṃkāśaḥ śaucāddhīnastathā śuciḥ | lakṣaṇyavadalakṣaṇyo duḥśīlaḥ śīlavāniva || 5 ||
+101,6,अधर्मं धर्मवेषेण यदीमं लोकसंकरम् । अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम् ॥ ६ ॥,adharmaṃ dharmaveṣeṇa yadīmaṃ lokasaṃkaram | abhipatsye śubhaṃ hitvā kriyāvidhivivarjitam || 6 ||
+101,7,कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः । बहु मंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम् ॥ ७ ॥,kaścetayānaḥ puruṣaḥ kāryākāryavicakṣaṇaḥ | bahu maṃsyati māṃ loke durvṛttaṃ lokadūṣaṇam || 7 ||
+101,8,कस्य यास्याम्यहं वृत्तं केन वा स्वर्गमाप्नुयाम् । अनया वर्तमानो ऽहं वृत्त्या हीनप्रतिज्ञया ॥ ८ ॥,kasya yāsyāmyahaṃ vṛttaṃ kena vā svargamāpnuyām | anayā vartamāno'haṃ vṛttyā hīnapratijñayā || 8 ||
+101,9,कामवृत्तस्त्वयं लोकः कृत्स्नः समुपवर्तते । यद्वृत्ताः सन्ति राजानस्तद्वृत्ताः सन्ति हि प्रजाः ॥ ९ ॥,kāmavṛttastvayaṃ lokaḥ kṛtsnaḥ samupavartate | yadvṛttāḥ santi rājānastadvṛttāḥ santi hi prajāḥ || 9 ||
+101,10,सत्यमेवानृशंस्यं च राजवृत्तं सनातनम् । तस्मात् सत्यात्मकं राज्यं सत्ये लोकः प्रतिष्ठितः ॥ १० ॥,satyamevānṛśaṃsyaṃ ca rājavṛttaṃ sanātanam | tasmāt satyātmakaṃ rājyaṃ satye lokaḥ pratiṣṭhitaḥ || 10 ||
+101,11,ऋषयश्चैव देवाश्च सत्यमेव हि मेनिरे । सत्यवादी हि लोके ऽस्मिन्परमं गच्छति क्षयम् ॥ ११ ॥,ṛṣayaścaiva devāśca satyameva hi menire | satyavādī hi loke'sminparamaṃ gacchati kṣayam || 11 ||
+101,12,उद्विजन्ते यथा सर्पान्नरादनृतवादिनः । धर्मः सत्यं परो लोके मूलं स्वर्गस्य चोच्यते ॥ १२ ॥,udvijante yathā sarpānnarādanṛtavādinaḥ | dharmaḥ satyaṃ paro loke mūlaṃ svargasya cocyate || 12 ||
+101,13,सत्यमेवेश्वरो लोके सत्यं पद्मा समाश्रिता । सत्यमूलानि सर्वाणि सत्यान्नास्ति परं पदम् ॥ १३ ॥,satyameveśvaro loke satyaṃ padmā samāśritā | satyamūlāni sarvāṇi satyānnāsti paraṃ padam || 13 ||
+101,14,दत्तमिष्टं हुतं चैव तप्तानि च तपांसि च । वेदाः सत्यप्रतिष्ठानास्तस्मात् सत्यपरो भवेत् ॥ १४ ॥,dattamiṣṭaṃ hutaṃ caiva taptāni ca tapāṃsi ca | vedāḥ satyapratiṣṭhānāstasmāt satyaparo bhavet || 14 ||
+101,15,एकः पालयते लोकमेकः पालयते कुलम् । मज्जत्येको हि निरय एकः स्वर्गे महीयते ॥ १५ ॥,ekaḥ pālayate lokamekaḥ pālayate kulam | majjatyeko hi niraya ekaḥ svarge mahīyate || 15 ||
+101,16,सो ऽहं पितुर्निदेशं तु किमर्थं नानुपालये । सत्यप्रतिश्रवः सत्यं सत्येन समयीकृतः ॥ १६ ॥,so'haṃ piturnideśaṃ tu kimarthaṃ nānupālaye | satyapratiśravaḥ satyaṃ satyena samayīkṛtaḥ || 16 ||
+101,17,नैव लोभान्न मोहाद्वा न चाज्ञानात्तमोऽन्वितः । सेतुं सत्यस्य भेत्स्यामि गुरोः सत्यप्रतिश्रवः ॥ १७ ॥,naiva lobhānna mohādvā na cājñānāttamo'nvitaḥ | setuṃ satyasya bhetsyāmi guroḥ satyapratiśravaḥ || 17 ||
+101,18,असत्यसंधस्य सतश्चलस्यास्थिरचेतसः । नैव देवा न पितरः प्रतीच्छन्तीति नः श्रुतम् ॥ १८ ॥,asatyasaṃdhasya sataścalasyāsthiracetasaḥ | naiva devā na pitaraḥ pratīcchantīti naḥ śrutam || 18 ||
+101,19,प्रत्यगात्ममिमं धर्मं सत्यं पश्याम्यहं स्वयम् । भारः सत्पुरुषाचीर्णस्तदर्थमभिनन्द्यते ॥ १९ ॥,pratyagātmamimaṃ dharmaṃ satyaṃ paśyāmyahaṃ svayam | bhāraḥ satpuruṣācīrṇastadarthamabhinandyate || 19 ||
+101,20,क्षात्रं धर्ममहं त्यक्ष्ये ह्यधर्मं धर्मसंहितम् । क्षुद्रौर्नृशंसैर्लुब्धैश्च सेवितं पापकर्मभिः ॥ २० ॥,kṣātraṃ dharmamahaṃ tyakṣye hyadharmaṃ dharmasaṃhitam | kṣudraurnṛśaṃsairlubdhaiśca sevitaṃ pāpakarmabhiḥ || 20 ||
+101,21,कायेन कुरुते पापं मनसा संप्रधार्य च । अनृतं जिह्वया चाह त्रिविधं कर्म पातकम् ॥ २१ ॥,kāyena kurute pāpaṃ manasā saṃpradhārya ca | anṛtaṃ jihvayā cāha trividhaṃ karma pātakam || 21 ||
+101,22,भूमिः कीर्तिर्यशो लक्ष्मीः पुरुषं प्रार्थयन्ति हि । स्वर्गस्थं चानुबध्नन्ति सत्यमेव भजेत तत् ॥ २२ ॥,bhūmiḥ kīrtiryaśo lakṣmīḥ puruṣaṃ prārthayanti hi | svargasthaṃ cānubadhnanti satyameva bhajeta tat || 22 ||
+101,23,श्रेष्ठं ह्यनार्यमेव स्याद् यद्भवानवधार्य माम् । आह युक्तिकरैर्वाक्यैरिदं भद्रं कुरुष्व ह ॥ २३ ॥,śreṣṭhaṃ hyanāryameva syād yadbhavānavadhārya mām | āha yuktikarairvākyairidaṃ bhadraṃ kuruṣva ha || 23 ||
+101,24,कथं ह्यहं प्रतिज्ञाय वनवासमिमं गुरोः । भरतस्य करिष्यामि वचो हित्वा गुरोर्वचः ॥ २४ ॥,kathaṃ hyahaṃ pratijñāya vanavāsamimaṃ guroḥ | bharatasya kariṣyāmi vaco hitvā gurorvacaḥ || 24 ||
+101,25,स्थिरा मया प्रतिज्ञाता प्रतिज्ञा गुरुसंनिधौ । प्रहृष्टमानसा देवी कैकेयी चाभवत्तदा ॥ २५ ॥,sthirā mayā pratijñātā pratijñā gurusaṃnidhau | prahṛṣṭamānasā devī kaikeyī cābhavattadā || 25 ||
+101,26,वनवासं वसन्नेवं शुचिर्नियतभोजनः । मूलैः पुष्पैः फलैः पुण्यैः पितॄन्देवांश्च तर्पयन् ॥ २६ ॥,vanavāsaṃ vasannevaṃ śucirniyatabhojanaḥ | mūlaiḥ puṣpaiḥ phalaiḥ puṇyaiḥ pitṝndevāṃśca tarpayan || 26 ||
+101,27,संतुष्टपञ्चवर्गो ऽहं लोकयात्रां प्रवर्तये । अकुहः श्रद्दधानः सन् कार्याकार्यविचक्षणः ॥ २७ ॥,saṃtuṣṭapañcavargo'haṃ lokayātrāṃ pravartaye | akuhaḥ śraddadhānaḥ san kāryākāryavicakṣaṇaḥ || 27 ||
+101,28,कर्मभूमिमिमां प्राप्य कर्तव्यं कर्म यच्छुभम् । अग्निर्वायुश्च सोमश्च कर्मणां फलभागिनः ॥ २८ ॥,karmabhūmimimāṃ prāpya kartavyaṃ karma yacchubham | agnirvāyuśca somaśca karmaṇāṃ phalabhāginaḥ || 28 ||
+101,29,शतं क्रतूनामाहृत्य देवराट् त्रिदिवं गतः । तपांस्युग्राणि चास्थाय दिवं याता महर्षयः ॥ २९ ॥,śataṃ kratūnāmāhṛtya devarāṭ tridivaṃ gataḥ | tapāṃsyugrāṇi cāsthāya divaṃ yātā maharṣayaḥ || 29 ||
+101,30,सत्यं च धर्मं च पराक्रमं च भूतानुकम्पां प्रियवादितां च । द्विजातिदेवातिथिपूजनं च पन्थानमाहुस्त्रिदिवस्य सन्तः ॥ ३० ॥,satyaṃ ca dharmaṃ ca parākramaṃ ca bhūtānukampāṃ priyavāditāṃ ca | dvijātidevātithipūjanaṃ ca panthānamāhustridivasya santaḥ || 30 ||
+101,31,धर्मे रताः सत्पुरुषैः समेतास्तेजस्विनो दानगुणप्रधानाः । अहिंसका वीतमलाश्च लोके भवन्ति पूज्या मुनयः प्रधानाः ॥ ३१ ॥,dharme ratāḥ satpuruṣaiḥ sametāstejasvino dānaguṇapradhānāḥ | ahiṃsakā vītamalāśca loke bhavanti pūjyā munayaḥ pradhānāḥ || 31 ||
+102,1,क्रुद्धमाज्ञाय रामं तु वसिष्ठः प्रत्युवाच ह । जाबालिरपि जानीते लोकस्यास्य गतागतिम् । निवर्तयितुकामस्तु त्वामेतद्वाक्यमब्रवीत् ॥ १ ॥,kruddhamājñāya rāmaṃ tu vasiṣṭhaḥ pratyuvāca ha | jābālirapi jānīte lokasyāsya gatāgatim | nivartayitukāmastu tvāmetadvākyamabravīt || 1 ||
+102,2,इमां लोकसमुत्पत्तिं लोकनाथ निबोध मे । सर्वं सलिलमेवासीत् पृथिवी यत्र निर्मिता । ततः समभवद्ब्रह्मा स्वयम्भूर्दैवतैः सह ॥ २ ॥,imāṃ lokasamutpattiṃ lokanātha nibodha me | sarvaṃ salilamevāsīt pṛthivī yatra nirmitā | tataḥ samabhavadbrahmā svayambhūrdaivataiḥ saha || 2 ||
+102,3,स वराहस्ततो भूत्वा प्रोज्जहार वसुंधराम् । असृजच्च जगत् सर्वं सह पुत्रैः कृतात्मभिः ॥ ३ ॥,sa varāhastato bhūtvā projjahāra vasuṃdharām | asṛjacca jagat sarvaṃ saha putraiḥ kṛtātmabhiḥ || 3 ||
+102,4,आकाशप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः । तस्मान्मरीचिः संजज्ञे मरीचेः कश्यपः सुतः ॥ ४ ॥,ākāśaprabhavo brahmā śāśvato nitya avyayaḥ | tasmānmarīciḥ saṃjajñe marīceḥ kaśyapaḥ sutaḥ || 4 ||
+102,5,विवस्वान् कश्यपाज्जज्ञे मनुर्वैवस्वतः स्मृतः । स तु प्रजापतिः पूर्वमिक्ष्वाकुस्तु मनोः सुतः ॥ ५ ॥,vivasvān kaśyapājjajñe manurvaivasvataḥ smṛtaḥ | sa tu prajāpatiḥ pūrvamikṣvākustu manoḥ sutaḥ || 5 ||
+102,6,यस्येयं प्रथमं दत्ता समृद्धा मनुना मही । तमिक्ष्वाकुमयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम् ॥ ६ ॥,yasyeyaṃ prathamaṃ dattā samṛddhā manunā mahī | tamikṣvākumayodhyāyāṃ rājānaṃ viddhi pūrvakam || 6 ||
+102,7,इक्ष्वाकोस्तु सुतः श्रीमान् कुक्षिरेवेति विश्रुतः । कुक्षेरथात्मजो वीरो विकुक्षिरुदपद्यत ॥ ७ ॥,ikṣvākostu sutaḥ śrīmān kukṣireveti viśrutaḥ | kukṣerathātmajo vīro vikukṣirudapadyata || 7 ||
+102,8,विकुक्षेस्तु महातेजा बाणः पुत्रः प्रतापवान् । बाणस्य तु महाबाहुरनरण्यो महायशाः ॥ ८ ॥,vikukṣestu mahātejā bāṇaḥ putraḥ pratāpavān | bāṇasya tu mahābāhuranaraṇyo mahāyaśāḥ || 8 ||
+102,9,नानावृष्टिर्बभूवास्मिन्न दुर्भिक्षं सतां वरे । अनरण्ये महाराजे तस्करो वापि कश्चन ॥ ९ ॥,nānāvṛṣṭirbabhūvāsminna durbhikṣaṃ satāṃ vare | anaraṇye mahārāje taskaro vāpi kaścana || 9 ||
+102,10,अनरण्यान्महाबाहुः पृथू राजा बभूव ह । तस्मात् पृथोर्महाराजस्त्रिशङ्कुरुदपद्यत । स सत्यवचनाद्वीरः सशरीरो दिवं गतः ॥ १० ॥,anaraṇyānmahābāhuḥ pṛthū rājā babhūva ha | tasmāt pṛthormahārājastriśaṅkurudapadyata | sa satyavacanādvīraḥ saśarīro divaṃ gataḥ || 10 ||
+102,11,त्रिशङ्कोरभवत् सूनुर्धुन्धुमारो महायशाः । धु���्धुमारान्महातेजा युवनाश्वो व्यजायत ॥ ११ ॥,triśaṅkorabhavat sūnurdhundhumāro mahāyaśāḥ | dhundhumārānmahātejā yuvanāśvo vyajāyata || 11 ||
+102,12,युवनाश्व सुतः श्रीमान्मान्धाता समपद्यत । मान्धातुस्तु महातेजाः सुसंधिरुदपद्यत ॥ १२ ॥,yuvanāśva sutaḥ śrīmānmāndhātā samapadyata | māndhātustu mahātejāḥ susaṃdhirudapadyata || 12 ||
+102,13,सुसंधेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसंधिः प्रसेनजित् । यशस्वी ध्रुवसंधेस्तु भरतो रिपुसूदनः ॥ १३ ॥,susaṃdherapi putrau dvau dhruvasaṃdhiḥ prasenajit | yaśasvī dhruvasaṃdhestu bharato ripusūdanaḥ || 13 ||
+102,14,भरतात्तु महाबाहोरसितो नाम जायत । यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः । हैहयास्तालजङ्घाश्च शूराश्च शशबिन्दवः ॥ १४ ॥,bharatāttu mahābāhorasito nāma jāyata | yasyaite pratirājāna udapadyanta śatravaḥ | haihayāstālajaṅghāśca śūrāśca śaśabindavaḥ || 14 ||
+102,15,तांस्तु सर्वान्प्रतिव्यूह्य युद्धे राजा प्रवासितः । स च शैलवरे रम्ये बभूवाभिरतो मुनिः । द्वे चास्य भार्ये गर्भिण्यौ बभूवतुरिति श्रुतिः ॥ १५ ॥,tāṃstu sarvānprativyūhya yuddhe rājā pravāsitaḥ | sa ca śailavare ramye babhūvābhirato muniḥ | dve cāsya bhārye garbhiṇyau babhūvaturiti śrutiḥ || 15 ||
+102,16,भार्गवश्च्यवनो नाम हिमवन्तमुपाश्रितः । तमृषिं समुपागम्य कालिन्दी त्वभ्यवादयत् ॥ १६ ॥,bhārgavaścyavano nāma himavantamupāśritaḥ | tamṛṣiṃ samupāgamya kālindī tvabhyavādayat || 16 ||
+102,17,स तामभ्यवदद्विप्रो वरेप्सुं पुत्रजन्मनि । ततः सा गृहमागम्य देवी पुत्रं व्यजायत ॥ १७ ॥,sa tāmabhyavadadvipro varepsuṃ putrajanmani | tataḥ sā gṛhamāgamya devī putraṃ vyajāyata || 17 ||
+102,18,सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया । गरेण सह तेनैव जातः स सगरो ऽभवत् ॥ १८ ॥,sapatnyā tu garastasyai datto garbhajighāṃsayā | gareṇa saha tenaiva jātaḥ sa sagaro'bhavat || 18 ||
+102,19,स राजा सगरो नाम यः समुद्रमखानयत् । इष्ट्वा पर्वणि वेगेन त्रासयन्तमिमाः प्रजाः ॥ १९ ॥,sa rājā sagaro nāma yaḥ samudramakhānayat | iṣṭvā parvaṇi vegena trāsayantamimāḥ prajāḥ || 19 ||
+102,20,असमञ्जस्तु पुत्रो ऽभूत् सगरस्येति नः श्रुतम् । जीवन्नेव स पित्रा तु निरस्तः पापकर्मकृत् ॥ २० ॥,asamañjastu putro'bhūt sagarasyeti naḥ śrutam | jīvanneva sa pitrā tu nirastaḥ pāpakarmakṛt || 20 ||
+102,21,अंशुमानिति पुत्रो ऽभूदसमञ्जस्य वीर्यवान् । दिलीपो ऽंशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः ॥ २१ ॥,aṃśumāniti putro'bhūdasamañjasya vīryavān | dilīpo'ṃśumataḥ putro dilīpasya bhagīrathaḥ || 21 ||
+102,22,भगीरथात् ककुत्स्थस्तु काकुत्स्था येन तु स्मृताः । ककुत्स्थस्य तु पुत्रो ऽभूद् रघुर्येन तु राघवः ॥ २२ ॥,bhagīrathāt kakutsthastu kākutsthā yena tu smṛtāḥ | kakutsthasya tu putro'bhūd raghuryena tu rāghavaḥ || 22 ||
+102,23,रघोस्तु पुत्रस्तेजस्वी प्रवृद्धः पुरुषादकः । कल्माषपादः सौदास इत्येवं प्रथितो भुवि ॥ २३ ॥,raghostu putrastejasvī pravṛddhaḥ puruṣādakaḥ | kalmāṣapādaḥ saudāsa ityevaṃ prathito bhuvi || 23 ||
+102,24,कल्माषपादपुत्रो ऽभूच्छङ्खणस्त्विति विश्रुतः । यस्तु तद्वीर्यमासाद्य सहसेनो व्यनीनशत् ॥ २४ ॥,kalmāṣapādaputro'bhūcchaṅkhaṇastviti viśrutaḥ | yastu tadvīryamāsādya sahaseno vyanīnaśat || 24 ||
+102,25,शङ्खणस्य तु पुत्रो ऽभूच्छूरः श्रीमान् सुदर्शनः । सुदर्शनस्याग्निवर्ण अग्निवर्षस्य शीघ्रगः ॥ २५ ॥,śaṅkhaṇasya tu putro'bhūcchūraḥ śrīmān sudarśanaḥ | sudarśanasyāgnivarṇa agnivarṣasya śīghragaḥ || 25 ||
+102,26,शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुकः । प्रशुश्रुकस्य पुत्रो ऽभूदम्बरीषो महाद्युतिः ॥ २६ ॥,śīghragasya maruḥ putro maroḥ putraḥ praśuśrukaḥ | praśuśrukasya putro'bhūdambarīṣo mahādyutiḥ || 26 ||
+102,27,अम्बरीषस्य पुत्रो ऽभून्नहुषः सत्यविक्रमः । नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः ॥ २७ ॥,ambarīṣasya putro'bhūnnahuṣaḥ satyavikramaḥ | nahuṣasya ca nābhāgaḥ putraḥ paramadhārmikaḥ || 27 ||
+102,28,अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुताव् उभौ । अजस्य चैव धर्मात्मा राजा दशरथः सुतः ॥ २८ ॥,ajaśca suvrataścaiva nābhāgasya sutāv ubhau | ajasya caiva dharmātmā rājā daśarathaḥ sutaḥ || 28 ||
+102,29,तस्य ज्येष्ठो ऽसि दायादो राम इत्यभिविश्रुतः । तद्गृहाण स्वकं राज्यमवेक्षस्व जगन्नृप ॥ २९ ॥,tasya jyeṣṭho'si dāyādo rāma ityabhiviśrutaḥ | tadgṛhāṇa svakaṃ rājyamavekṣasva jagannṛpa || 29 ||
+102,30,इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां राजा भवति पूर्वजः । पूर्वजे नावरः पुत्रो ज्येष्ठो राज्ये ऽभिषिच्यते ॥ ३० ॥,ikṣvākūṇāṃ hi sarveṣāṃ rājā bhavati pūrvajaḥ | pūrvaje nāvaraḥ putro jyeṣṭho rājye'bhiṣicyate || 30 ||
+102,31,स राघवाणां कुलधर्ममात्मनः सनातनं नाद्य विहातुमर्हसि । प्रभूतरत्नामनुशाधि मेदिनीं प्रभूतराष्ट्रां पितृवन्महायशाः ॥ ३१ ॥,sa rāghavāṇāṃ kuladharmamātmanaḥ sanātanaṃ nādya vihātumarhasi | prabhūtaratnāmanuśādhi medinīṃ prabhūtarāṣṭrāṃ pitṛvanmahāyaśāḥ || 31 ||
+103,1,वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः । अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः ॥ १ ॥,vasiṣṭhastu tadā rāmamuktvā rājapurohitaḥ | abravīddharmasaṃyuktaṃ punarevāparaṃ vacaḥ || 1 ||
+103,2,पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः । आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव ॥ २ ॥,puruṣasyeha jātasya bhavanti guravastrayaḥ | ācāryaścaiva kākutstha pitā mātā ca rāghava || 2 ||
+103,3,पिता ह्येनं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ । प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात् स गुरुरुच्यते ॥ ३ ॥,pitā hyenaṃ janayati puruṣaṃ puruṣarṣabha | prajñāṃ dadāti cācāryastasmāt sa gururucyate || 3 ||
+103,4,स ते ऽहं पितुराचार्यस्तव चैव परंतप । मम त्वं वचनं कुर्वन्नातिवर्तेः सतां गतिम् ॥ ४ ॥,sa te'haṃ piturācāryastava caiva paraṃtapa | mama tvaṃ vacanaṃ kurvannātivarteḥ satāṃ gatim || 4 ||
+103,5,इमा हि ते परिषदः श्रेणयश्च समागताः । एषु तात चरन्धर्मं नातिवर्तेः सतां गतिम् ॥ ५ ॥,imā hi te pariṣadaḥ śreṇayaśca samāgatāḥ | eṣu tāta carandharmaṃ nātivarteḥ satāṃ gatim || 5 ||
+103,6,वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम् । अस्यास्तु वचनं कुर्वन्नातिवर्तेः सतां गतिम् ॥ ६ ॥,vṛddhāyā dharmaśīlāyā māturnārhasyavartitum | asyāstu vacanaṃ kurvannātivarteḥ satāṃ gatim || 6 ||
+103,7,भरतस्य वचः कुर्वन्याचमानस्य राघव । आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम ॥ ७ ॥,bharatasya vacaḥ kurvanyācamānasya rāghava | ātmānaṃ nātivartestvaṃ satyadharmaparākrama || 7 ||
+103,8,एवं मधुरमुक्तस्तु गुरुणा राघवः स्वयम् । प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः ॥ ८ ॥,evaṃ madhuramuktastu guruṇā rāghavaḥ svayam | pratyuvāca samāsīnaṃ vasiṣṭhaṃ puruṣarṣabhaḥ || 8 ||
+103,9,यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतः सदा । न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत् कृतम् ॥ ९ ॥,yanmātāpitarau vṛttaṃ tanaye kurutaḥ sadā | na supratikaraṃ tattu mātrā pitrā ca yat kṛtam || 9 ||
+103,10,यथाशक्ति प्रदानेन स्नापनाच्छादनेन च । नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च ॥ १० ॥,yathāśakti pradānena snāpanācchādanena ca | nityaṃ ca priyavādena tathā saṃvardhanena ca || 10 ||
+103,11,स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम । आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति ॥ ११ ॥,sa hi rājā janayitā pitā daśaratho mama | ājñātaṃ yanmayā tasya na tanmithyā bhaviṣyati || 11 ||
+103,12,एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम् । उवाच परमोदारः सूतं परमदुर्मनाः ॥ १२ ॥,evamuktastu rāmeṇa bharataḥ pratyanantaram | uvāca paramodāraḥ sūtaṃ paramadurmanāḥ || 12 ||
+103,13,इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे । आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति ॥ १३ ॥,iha me sthaṇḍile śīghraṃ kuśānāstara sārathe | āryaṃ pratyupavekṣyāmi yāvanme na prasīdati || 13 ||
+103,14,अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः । शेष्ये पुरस्ताच्छालाया यावन्न प्रतियास्यति ॥ १४ ॥,anāhāro nirāloko dhanahīno yathā dvijaḥ | śeṣye purastācchālāyā yāvanna pratiyāsyati || 14 ||
+103,15,स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं प्रेक्ष्य दुर्मनाः । कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवास्तरत् स्वयम् ॥ १५ ॥,sa tu rāmamavekṣantaṃ sumantraṃ prekṣya durmanāḥ | kuśottaramupasthāpya bhūmāvevāstarat svayam || 15 ||
+103,16,तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमाः । किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि ॥ १६ ॥,tamuvāca mahātejā rāmo rājarṣisattamāḥ | kiṃ māṃ bharata kurvāṇaṃ tāta pratyupavekṣyasi || 16 ||
+103,17,ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान् रोद्धुमिहार्हति । न तु मूर्धावसिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने ॥ १७ ॥,brāhmaṇo hyekapārśvena narān roddhumihārhati | na tu mūrdhāvasiktānāṃ vidhiḥ pratyupaveśane || 17 ||
+103,18,उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम् । पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव ॥ १८ ॥,uttiṣṭha naraśārdūla hitvaitaddāruṇaṃ vratam | puravaryāmitaḥ kṣipramayodhyāṃ yāhi rāghava || 18 ||
+103,19,आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम् । उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ ॥ १९ ॥,āsīnastveva bharataḥ paurajānapadaṃ janam | uvāca sarvataḥ prekṣya kimāryaṃ nānuśāsatha || 19 ||
+103,20,ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः । काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग्वदति राघवः ॥ २० ॥,te tamūcurmahātmānaṃ paurajānapadā janāḥ | kākutsthamabhijānīmaḥ samyagvadati rāghavaḥ || 20 ||
+103,21,एषो ऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति । अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा ॥ २१ ॥,eṣo'pi hi mahābhāgaḥ piturvacasi tiṣṭhati | ata eva na śaktāḥ smo vyāvartayitumañjasā || 21 ||
+103,22,तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत् । एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम् ॥ २२ ॥,teṣāmājñāya vacanaṃ rāmo vacanamabravīt | evaṃ nibodha vacanaṃ suhṛdāṃ dharmacakṣuṣām || 22 ||
+103,23,एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक् संपश्य राघव । उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम् ॥ २३ ॥,etaccaivobhayaṃ śrutvā samyak saṃpaśya rāghava | uttiṣṭha tvaṃ mahābāho māṃ ca spṛśa tathodakam || 23 ||
+103,24,अथोत्थाय जलं स्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत् । शृण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिणः श्रेणयस्तथा ॥ २४ ॥,athotthāya jalaṃ spṛṣṭvā bharato vākyamabravīt | śṛṇvantu me pariṣado mantriṇaḥ śreṇayastathā || 24 ||
+103,25,न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् । आर्यं परमधर्मज्ञमभिजानामि राघवम् ॥ २५ ॥,na yāce pitaraṃ rājyaṃ nānuśāsāmi mātaram | āryaṃ paramadharmajñamabhijānāmi rāghavam || 25 ||
+103,26,यदि त्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः । अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश वने समाः ॥ २६ ॥,yadi tvavaśyaṃ vastavyaṃ kartavyaṃ ca piturvacaḥ | ahameva nivatsyāmi caturdaśa vane samāḥ || 26 ||
+103,27,धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः । उवाच रामः संप्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम् ॥ २७ ॥,dharmātmā tasya tathyena bhrāturvākyena vismitaḥ | uvāca rāmaḥ saṃprekṣya paurajānapadaṃ janam || 27 ||
+103,28,विक्रीतमाहितं क्रीतं यत् पित्रा जीवता मम । न तल् लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा ॥ २८ ॥,vikrītamāhitaṃ krītaṃ yat pitrā jīvatā mama | na tal lopayituṃ śakyaṃ mayā vā bharatena vā || 28 ||
+103,29,उपधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः । युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम् ॥ २९ ॥,upadhirna mayā kāryo vanavāse jugupsitaḥ | yuktamuktaṃ ca kaikeyyā pitrā me sukṛtaṃ kṛtam || 29 ||
+103,30,जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम् । सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसंधे महात्मनि ॥ ३० ॥,jānāmi bharataṃ kṣāntaṃ gurusatkārakāriṇam | sarvamevātra kalyāṇaṃ satyasaṃdhe mahātmani || 30 ||
+103,31,अनेन धर्मशीलेन वनात् प्रत्यागतः पुनः । भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः ॥ ३१ ॥,anena dharmaśīlena vanāt pratyāgataḥ punaḥ | bhrātrā saha bhaviṣyāmi pṛthivyāḥ patiruttamaḥ || 31 ||
+103,32,वृतो राजा हि कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम् । अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम् ॥ ३२ ॥,vṛto rājā hi kaikeyyā mayā tadvacanaṃ kṛtam | anṛtānmocayānena pitaraṃ taṃ mahīpatim || 32 ||
+104,1,तमप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां रोमहर्षणम् । विस्मिताः संगमं प्रेक्ष्य समवेता महर्षयः ॥ १ ॥,tamapratimatejobhyāṃ bhrātṛbhyāṃ romaharṣaṇam | vismitāḥ saṃgamaṃ prekṣya samavetā maharṣayaḥ || 1 ||
+104,2,अन्तर्हितास्त्व् ऋषिगणाः सिद्धाश्च परमर्षयः । तौ भ्रातरौ महात्मानौ काकुत्स्थौ प्रशशंसिरे ॥ २ ॥,antarhitāstv ṛṣigaṇāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ | tau bhrātarau mahātmānau kākutsthau praśaśaṃsire || 2 ||
+104,3,स धन्यो यस्य पुत्रौ द्वौ धर्मज्ञौ धर्मविक्रमौ । श्रुत्व�� वयं हि संभाषामुभयोः स्पृहयामहे ॥ ३ ॥,sa dhanyo yasya putrau dvau dharmajñau dharmavikramau | śrutvā vayaṃ hi saṃbhāṣāmubhayoḥ spṛhayāmahe || 3 ||
+104,4,ततस्त्व् ऋषिगणाः क्षिप्रं दशग्रीववधैषिणः । भरतं राजशार्दूलमित्यूचुः संगता वचः ॥ ४ ॥,tatastv ṛṣigaṇāḥ kṣipraṃ daśagrīvavadhaiṣiṇaḥ | bharataṃ rājaśārdūlamityūcuḥ saṃgatā vacaḥ || 4 ||
+104,5,कुले जात महाप्राज्ञ महावृत्त महायशः । ग्राह्यं रामस्य वाक्यं ते पितरं यद्यवेक्षसे ॥ ५ ॥,kule jāta mahāprājña mahāvṛtta mahāyaśaḥ | grāhyaṃ rāmasya vākyaṃ te pitaraṃ yadyavekṣase || 5 ||
+104,6,सदानृणमिमं रामं वयमिच्छामहे पितुः । अनृणत्वाच्च कैकेय्याः स्वर्गं दशरथो गतः ॥ ६ ॥,sadānṛṇamimaṃ rāmaṃ vayamicchāmahe pituḥ | anṛṇatvācca kaikeyyāḥ svargaṃ daśaratho gataḥ || 6 ||
+104,7,एतावदुक्त्वा वचनं गन्धर्वाः समहर्षयः । राजर्षयश्चैव तथा सर्वे स्वां स्वां गतिं गताः ॥ ७ ॥,etāvaduktvā vacanaṃ gandharvāḥ samaharṣayaḥ | rājarṣayaścaiva tathā sarve svāṃ svāṃ gatiṃ gatāḥ || 7 ||
+104,8,ह्लादितस्तेन वाक्येन शुभेन शुभदर्शनः । रामः संहृष्टवदनस्तानृषीनभ्यपूजयत् ॥ ८ ॥,hlāditastena vākyena śubhena śubhadarśanaḥ | rāmaḥ saṃhṛṣṭavadanastānṛṣīnabhyapūjayat || 8 ||
+104,9,स्रस्तगात्रस्तु भरतः स वाचा सज्जमानया । कृताञ्जलिरिदं वाक्यं राघवं पुनरब्रवीत् ॥ ९ ॥,srastagātrastu bharataḥ sa vācā sajjamānayā | kṛtāñjaliridaṃ vākyaṃ rāghavaṃ punarabravīt || 9 ||
+104,10,राजधर्ममनुप्रेक्ष्य कुलधर्मानुसंततिम् । कर्तुमर्हसि काकुत्स्थ मम मातुश्च याचनाम् ॥ १० ॥,rājadharmamanuprekṣya kuladharmānusaṃtatim | kartumarhasi kākutstha mama mātuśca yācanām || 10 ||
+104,11,रक्षितुं सुमहद् राज्यमहमेकस्तु नोत्सहे । पौरजानपदांश्चापि रक्तान् रञ्जयितुं तथा ॥ ११ ॥,rakṣituṃ sumahad rājyamahamekastu notsahe | paurajānapadāṃścāpi raktān rañjayituṃ tathā || 11 ||
+104,12,ज्ञातयश्च हि योधाश्च मित्राणि सुहृदश्च नः । त्वामेव प्रतिकाङ्क्षन्ते पर्जन्यमिव कर्षकाः ॥ १२ ॥,jñātayaśca hi yodhāśca mitrāṇi suhṛdaśca naḥ | tvāmeva pratikāṅkṣante parjanyamiva karṣakāḥ || 12 ||
+104,13,इदं राज्यं महाप्राज्ञ स्थापय प्रतिपद्य हि । शक्तिमानसि काकुत्स्थ लोकस्य परिपालने ॥ १३ ॥,idaṃ rājyaṃ mahāprājña sthāpaya pratipadya hi | śaktimānasi kākutstha lokasya paripālane || 13 ||
+104,14,इत्युक्त्वा न्यपतद्भ्रातुः पादयोर्भरतस्तदा । भृशं संप्रार्थयामास राममेवं प्रियं वदः ॥ १४ ॥,ityuktvā nyapatadbhrātuḥ pādayorbharatastadā | bhṛśaṃ saṃprārthayāmāsa rāmamevaṃ priyaṃ vadaḥ || 14 ||
+104,15,तमङ्के भ्रातरं कृत्वा रामो वचनमब्रवीत् । श्यामं नलिनपत्राक्षं मत्तहंसस्वरः स्वयम् ॥ १५ ॥,tamaṅke bhrātaraṃ kṛtvā rāmo vacanamabravīt | śyāmaṃ nalinapatrākṣaṃ mattahaṃsasvaraḥ svayam || 15 ||
+104,16,आगता त्वामियं बुद्धिः स्वजा वैनयिकी च या । भृशमुत्सहसे तात रक्षितुं पृथिवीमपि ॥ १६ ॥,āgatā tvāmiyaṃ buddhiḥ svajā vainayikī ca yā | bhṛśamutsahase tāta rakṣituṃ pṛthivīmapi || 16 ||
+104,17,अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च बुद्धिमद्भिश्च मन्त्रिभिः । सर्वकार्याणि संमन्त्र्य सुमहान्त्यपि कारय ॥ १७ ॥,amātyaiśca suhṛdbhiśca buddhimadbhiśca mantribhiḥ | sarvakāryāṇi saṃmantrya sumahāntyapi kāraya || 17 ||
+104,18,लक्ष्मीश्चन्द्रादपेयाद्वा हिमवान् वा हिमं त्यजेत् । अतीयात् सागरो वेलां न प्रतिज्ञामहं पितुः ॥ १८ ॥,lakṣmīścandrādapeyādvā himavān vā himaṃ tyajet | atīyāt sāgaro velāṃ na pratijñāmahaṃ pituḥ || 18 ||
+104,19,कामाद्वा तात लोभाद्वा मात्रा तुभ्यमिदं कृतम् । न तन्मनसि कर्तव्यं वर्तितव्यं च मातृवत् ॥ १९ ॥,kāmādvā tāta lobhādvā mātrā tubhyamidaṃ kṛtam | na tanmanasi kartavyaṃ vartitavyaṃ ca mātṛvat || 19 ||
+104,20,एवं ब्रुवाणं भरतः कौसल्यासुतमब्रवीत् । तेजसादित्यसंकाशं प्रतिपच्चन्द्रदर्शनम् ॥ २० ॥,evaṃ bruvāṇaṃ bharataḥ kausalyāsutamabravīt | tejasādityasaṃkāśaṃ pratipaccandradarśanam || 20 ||
+104,21,अधिरोहार्य पादाभ्यां पादुके हेमभूषिते । एते हि सर्वलोकस्य योगक्षेमं विधास्यतः ॥ २१ ॥,adhirohārya pādābhyāṃ pāduke hemabhūṣite | ete hi sarvalokasya yogakṣemaṃ vidhāsyataḥ || 21 ||
+104,22,सो ऽधिरुह्य नरव्याघ्रः पादुके ह्यवरुह्य च । प्रायच्छत् सुमहातेजा भरताय महात्मने ॥ २२ ॥,so'dhiruhya naravyāghraḥ pāduke hyavaruhya ca | prāyacchat sumahātejā bharatāya mahātmane || 22 ||
+104,23,स पादुके ते भरतः प्रतापवान् स्वलंकृते संपरिगृह्य धर्मवित् । प्रदक्षिणं चैव चकार राघवं चकार चैवोत्तमनागमूर्धनि ॥ २३ ॥,sa pāduke te bharataḥ pratāpavān svalaṃkṛte saṃparigṛhya dharmavit | pradakṣiṇaṃ caiva cakāra rāghavaṃ cakāra caivottamanāgamūrdhani || 23 ||
+104,24,अथानुपूर्व्यात् प्रतिपूज्य तं जनं गुरूंश्च मन्त्रिप्रकृतीस्तथानुजौ । व्यसर्जयद् राघववंशवर्धनः स्थितः स्वधर्मे हिमवानिवाचलः ॥ २४ ॥,athānupūrvyāt pratipūjya taṃ janaṃ gurūṃśca mantriprakṛtīstathānujau | vyasarjayad rāghavavaṃśavardhanaḥ sthitaḥ svadharme himavānivācalaḥ || 24 ||
+104,25,तं मातरो बाष्पगृहीतकण्ठो दुःखेन नामन्त्रयितुं हि शेकुः । स त्वेव मातॄरभिवाद्य सर्वा रुदन् कुटीं स्वां प्रविवेश रामः ॥ २५ ॥,taṃ mātaro bāṣpagṛhītakaṇṭho duḥkhena nāmantrayituṃ hi śekuḥ | sa tveva mātṝrabhivādya sarvā rudan kuṭīṃ svāṃ praviveśa rāmaḥ || 25 ||
+105,1,ततः शिरसि कृत्वा तु पादुके भरतस्तदा । आरुरोह रथं हृष्टः शत्रुघ्नेन समन्वितः ॥ १ ॥,tataḥ śirasi kṛtvā tu pāduke bharatastadā | āruroha rathaṃ hṛṣṭaḥ śatrughnena samanvitaḥ || 1 ||
+105,2,वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिश्च दृढव्रतः । अग्रतः प्रययुः सर्वे मन्त्रिणो मन्त्रपूजिताः ॥ २ ॥,vasiṣṭho vāmadevaśca jābāliśca dṛḍhavrataḥ | agrataḥ prayayuḥ sarve mantriṇo mantrapūjitāḥ || 2 ||
+105,3,मन्दाकिनीं नदीं रम्यां प्राङ्मुखास्ते ययुस्तदा । प्रदक्षिणं च कुर्वाणाश्चित्रकूटं महागिरिम् ॥ ३ ॥,mandākinīṃ nadīṃ ramyāṃ prāṅmukhāste yayustadā | pradakṣiṇaṃ ca kurvāṇāścitrakūṭaṃ mahāgirim || 3 ||
+105,4,पश्यन्धातुसहस्राणि रम्याणि विविधानि च । प्रययौ तस्य पार्श्वेन ससैन्यो भरतस्तदा ॥ ४ ॥,paśyandhātusahasrāṇi ramyāṇi vividhāni ca | prayayau tasya pārśvena sasainyo bharatastadā || 4 ||
+105,5,अदूराच्चित्रकूटस्य ददर्श भरतस्तदा । आश्रमं यत्र स मुनिर्भरद्वाजः कृतालयः ॥ ५ ॥,adūrāccitrakūṭasya dadarśa bharatastadā | āśramaṃ yatra sa munirbharadvājaḥ kṛtālayaḥ || 5 ||
+105,6,स तमाश्रममागम्य भरद्वाजस्य बुद्धिमान् । अवतीर्य रथात् पादौ ववन्दे कुलनन्दनः ॥ ६ ॥,sa tamāśramamāgamya bharadvājasya buddhimān | avatīrya rathāt pādau vavande kulanandanaḥ || 6 ||
+105,7,ततो हृष्टो भरद्वाजो भरतं वाक्यमब्रवीत् । अपि कृत्यं कृतं तात रामेण च समागतम् ॥ ७ ॥,tato hṛṣṭo bharadvājo bharataṃ vākyamabravīt | api kṛtyaṃ kṛtaṃ tāta rāmeṇa ca samāgatam || 7 ||
+105,8,एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धीमता । प्रत्युवाच भरद्वाजं भरतो धर्मवत्सलः ॥ ८ ॥,evamuktastu bharato bharadvājena dhīmatā | pratyuvāca bharadvājaṃ bharato dharmavatsalaḥ || 8 ||
+105,9,स याच्यमानो गुरुणा मया च दृढविक्रमः । राघवः परमप्रीतो वसिष्ठं वाक्यमब्रवीत् ॥ ९ ॥,sa yācyamāno guruṇā mayā ca dṛḍhavikramaḥ | rāghavaḥ paramaprīto vasiṣṭhaṃ vākyamabravīt || 9 ||
+105,10,पितुः प्रतिज्ञां तामेव पालयिष्यामि तत्त्वतः । चतुर्दश हि वर्षाणि य प्रतिज्ञा पितुर्मम ॥ १० ॥,pituḥ pratijñāṃ tāmeva pālayiṣyāmi tattvataḥ | caturdaśa hi varṣāṇi ya pratijñā piturmama || 10 ||
+105,11,एवमुक्तो महाप्राज्ञो वसिष्ठः प्रत्युवाच ह । वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं राघवं वचनं महत् ॥ ११ ॥,evamukto mahāprājño vasiṣṭhaḥ pratyuvāca ha | vākyajño vākyakuśalaṃ rāghavaṃ vacanaṃ mahat || 11 ||
+105,12,एते प्रयच्छ संहृष्टः पादुके हेमभूषिते । अयोध्यायां महाप्राज्ञ योगक्षेमकरे तव ॥ १२ ॥,ete prayaccha saṃhṛṣṭaḥ pāduke hemabhūṣite | ayodhyāyāṃ mahāprājña yogakṣemakare tava || 12 ||
+105,13,एवमुक्तो वसिष्ठेन राघवः प्राङ्मुखः स्थितः । पादुके हेमविकृते मम राज्याय ते ददौ ॥ १३ ॥,evamukto vasiṣṭhena rāghavaḥ prāṅmukhaḥ sthitaḥ | pāduke hemavikṛte mama rājyāya te dadau || 13 ||
+105,14,निवृत्तो ऽहमनुज्ञातो रामेण सुमहात्मना । अयोध्यामेव गच्छामि गृहीत्वा पादुके शुभे ॥ १४ ॥,nivṛtto'hamanujñāto rāmeṇa sumahātmanā | ayodhyāmeva gacchāmi gṛhītvā pāduke śubhe || 14 ||
+105,15,एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः । भरद्वाजः शुभतरं मुनिर्वाक्यमुदाहरत् ॥ १५ ॥,etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharatasya mahātmanaḥ | bharadvājaḥ śubhataraṃ munirvākyamudāharat || 15 ||
+105,16,नैतच्चित्रं नरव्याघ्र शीलवृत्तवतां वर । यदार्यं त्वयि तिष्ठेत्तु निम्ने वृष्टिमिवोदकम् ॥ १६ ॥,naitaccitraṃ naravyāghra śīlavṛttavatāṃ vara | yadāryaṃ tvayi tiṣṭhettu nimne vṛṣṭimivodakam || 16 ||
+105,17,अमृतः स महाबाहुः पिता दशरथस्तव । यस्य त्वमीदृशः पुत्रो धर्मात्मा धर्मवत्सलः ॥ १७ ॥,amṛtaḥ sa mahābāhuḥ pitā daśarathastava | yasya tvamīdṛśaḥ putro dharmātmā dharmavatsalaḥ || 17 ||
+105,18,तमृषिं तु महात्मानमुक्तवाक्यं कृताञ्जलिः । आमन्त्रयितुमारेभे चरणाव् उपगृह्य च ॥ १८ ॥,tamṛṣiṃ tu mahātmānamuktavākyaṃ kṛtāñjaliḥ | āmantrayitumārebhe caraṇāv upagṛhya ca || 18 ||
+105,19,ततः प्रदक्षिणं कृत्वा भरद्वाजं पुनः पुनः । भरतस्तु ययौ श्रीमानयोध्यां सह मन्त्रिभिः ॥ १९ ॥,tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā bharadvājaṃ punaḥ punaḥ | bharatastu yayau śrīmānayodhyāṃ saha mantribhiḥ || 19 ||
+105,20,यानैश्च शकटैश्चैव हयैश् नागैश्च सा चमूः । पुनर्निवृत्ता विस्तीर्णा भरतस्यानुयायिनी ॥ २० ॥,yānaiśca śakaṭaiścaiva hayaiś nāgaiśca sā camūḥ | punarnivṛttā vistīrṇā bharatasyānuyāyinī || 20 ||
+105,21,ततस्ते यमुनां दिव्यां नदीं तीर्त्वोर्मिमालिनीम् । ददृशुस्तां पुनः सर्वे गङ्गां शिवजलां नदीम् ॥ २१ ॥,tataste yamunāṃ divyāṃ nadīṃ tīrtvormimālinīm | dadṛśustāṃ punaḥ sarve gaṅgāṃ śivajalāṃ nadīm || 21 ||
+105,22,तां रम्यजलसंपूर्णां संतीर्य सह बान्धवः । शृङ्गवेरपुरं रम्यं प्रविवेश ससैनिकः ॥ २२ ॥,tāṃ ramyajalasaṃpūrṇāṃ saṃtīrya saha bāndhavaḥ | śṛṅgaverapuraṃ ramyaṃ praviveśa sasainikaḥ || 22 ||
+105,23,शृङ्गवेरपुराद्भूय अयोध्यां संददर्श ह । भरतो दुःखसंतप्तः सारथिं चेदमब्रवीत् ॥ २३ ॥,śṛṅgaverapurādbhūya ayodhyāṃ saṃdadarśa ha | bharato duḥkhasaṃtaptaḥ sārathiṃ cedamabravīt || 23 ||
+105,24,सारथे पश्य विध्वस्ता अयोध्या न प्रकाशते । निराकारा निरानन्दा दीना प्रतिहतस्वना ॥ २४ ॥,sārathe paśya vidhvastā ayodhyā na prakāśate | nirākārā nirānandā dīnā pratihatasvanā || 24 ||
+106,1,स्निग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेनोपयान्प्रभुः । अयोध्यां भरतः क्षिप्रं प्रविवेश महायशाः ॥ १ ॥,snigdhagambhīraghoṣeṇa syandanenopayānprabhuḥ | ayodhyāṃ bharataḥ kṣipraṃ praviveśa mahāyaśāḥ || 1 ||
+106,2,बिडालोलूकचरितामालीननरवारणाम् । तिमिराभ्याहतां कालीमप्रकाशां निशामिव ॥ २ ॥,biḍālolūkacaritāmālīnanaravāraṇām | timirābhyāhatāṃ kālīmaprakāśāṃ niśāmiva || 2 ||
+106,3,राहुशत्रोः प्रियां पत्नीं श्रिया प्रज्वलितप्रभाम् । ग्रहेणाभ्युत्थितेनैकां रोहिणीमिव पीडिताम् ॥ ३ ॥,rāhuśatroḥ priyāṃ patnīṃ śriyā prajvalitaprabhām | graheṇābhyutthitenaikāṃ rohiṇīmiva pīḍitām || 3 ||
+106,4,अल्पोष्णक्षुब्धसलिलां घर्मोत्तप्तविहंगमाम् । लीनमीनझषग्राहां कृशां गिरिनदीमिव ॥ ४ ॥,alpoṣṇakṣubdhasalilāṃ gharmottaptavihaṃgamām | līnamīnajhaṣagrāhāṃ kṛśāṃ girinadīmiva || 4 ||
+106,5,विधूमामिव हेमाभामध्वराग्निसमुत्थिताम् । हविरभ्युक्षितां पश्चाच्छिखां विप्रलयं गताम् ॥ ५ ॥,vidhūmāmiva hemābhāmadhvarāgnisamutthitām | havirabhyukṣitāṃ paścācchikhāṃ vipralayaṃ gatām || 5 ||
+106,6,विध्वस्तकवचां रुग्णगजवाजिरथध्वजाम् । हतप्रवीरामापन्नां चमूमिव महाहवे ॥ ६ ॥,vidhvastakavacāṃ rugṇagajavājirathadhvajām | hatapravīrāmāpannāṃ camūmiva mahāhave || 6 ||
+106,7,सफेनां सस्वनां भूत्वा सागरस्य समुत्थिताम् । प्रशान्तमारुतोद्धूतां जलोर्मिमिव निःस्वनाम् ॥ ७ ॥,saphenāṃ sasvanāṃ bhūtvā sāgarasya samutthitām | praśāntamārutoddhūtāṃ jalormimiva niḥsvanām || 7 ||
+106,8,त्यक्तां यज्ञायुधैः सर्वैरभिरूपैश्च याजकैः । सुत्याकाले विनिर्वृत्ते वेदिं गतरवामिव ॥ ८ ॥,tyaktāṃ yajñāyudhaiḥ sarvairabhirūpaiśca yājakaiḥ | sutyākāle vinirvṛtte vediṃ gataravāmiva || 8 ||
+106,9,गोष्ठमध्ये स्थितामार्तामचरन्तीं नवं तृणम��� । गोवृषेण परित्यक्तां गवां पत्नीमिवोत्सुकाम् ॥ ९ ॥,goṣṭhamadhye sthitāmārtāmacarantīṃ navaṃ tṛṇam | govṛṣeṇa parityaktāṃ gavāṃ patnīmivotsukām || 9 ||
+106,10,प्रभाकरालैः सुस्निग्धैः प्रज्वलद्भिरिवोत्तमैः । वियुक्तां मणिभिर्जात्यैर्नवां मुक्तावलीमिव ॥ १० ॥,prabhākarālaiḥ susnigdhaiḥ prajvaladbhirivottamaiḥ | viyuktāṃ maṇibhirjātyairnavāṃ muktāvalīmiva || 10 ||
+106,11,सहसा चलितां स्थानान्महीं पुण्यक्षयाद्गताम् । संहृतद्युतिविस्तारां तारामिव दिवश्च्युताम् ॥ ११ ॥,sahasā calitāṃ sthānānmahīṃ puṇyakṣayādgatām | saṃhṛtadyutivistārāṃ tārāmiva divaścyutām || 11 ||
+106,12,पुष्पनद्धां वसन्तान्ते मत्तभ्रमरशालिनीम् । द्रुतदावाग्निविप्लुष्टां क्लान्तां वनलतामिव ॥ १२ ॥,puṣpanaddhāṃ vasantānte mattabhramaraśālinīm | drutadāvāgnivipluṣṭāṃ klāntāṃ vanalatāmiva || 12 ||
+106,13,संमूढनिगमां सर्वां संक्षिप्तविपणापणाम् । प्रच्छन्नशशिनक्षत्रां द्यामिवाम्बुधरैर्वृताम् ॥ १३ ॥,saṃmūḍhanigamāṃ sarvāṃ saṃkṣiptavipaṇāpaṇām | pracchannaśaśinakṣatrāṃ dyāmivāmbudharairvṛtām || 13 ||
+106,14,क्षीणपानोत्तमैर्भिन्नैः शरावैरभिसंवृताम् । हतशौण्डामिवाकाशे पानभूमिमसंस्कृताम् ॥ १४ ॥,kṣīṇapānottamairbhinnaiḥ śarāvairabhisaṃvṛtām | hataśauṇḍāmivākāśe pānabhūmimasaṃskṛtām || 14 ||
+106,15,वृक्णभूमितलां निम्नां वृक्णपात्रैः समावृताम् । उपयुक्तोदकां भग्नां प्रपां निपतितामिव ॥ १५ ॥,vṛkṇabhūmitalāṃ nimnāṃ vṛkṇapātraiḥ samāvṛtām | upayuktodakāṃ bhagnāṃ prapāṃ nipatitāmiva || 15 ||
+106,16,विपुलां विततां चैव युक्तपाशां तरस्विनाम् । भूमौ बाणैर्विनिष्कृत्तां पतितां ज्यामिवायुधात् ॥ १६ ॥,vipulāṃ vitatāṃ caiva yuktapāśāṃ tarasvinām | bhūmau bāṇairviniṣkṛttāṃ patitāṃ jyāmivāyudhāt || 16 ||
+106,17,सहसा युद्धशौण्डेन हयारोहेण वाहिताम् । निक्षिप्तभाण्डामुत्सृष्टां किशोरीमिव दुर्बलाम् ॥ १७ ॥,sahasā yuddhaśauṇḍena hayāroheṇa vāhitām | nikṣiptabhāṇḍāmutsṛṣṭāṃ kiśorīmiva durbalām || 17 ||
+106,18,प्रावृषि प्रविगाढायां प्रविष्टस्याभ्र मण्डलम् । प्रच्छन्नां नीलजीमूतैर्भास्करस्य प्रभामिव ॥ १८ ॥,prāvṛṣi pravigāḍhāyāṃ praviṣṭasyābhra maṇḍalam | pracchannāṃ nīlajīmūtairbhāskarasya prabhāmiva || 18 ||
+106,19,भरतस्तु रथस्थः सञ् श्रीमान्दशरथात्मजः । वाहयन्तं रथश्रेष्ठं सारथिं वाक्यमब्रवीत् ॥ १९ ॥,bharatastu rathasthaḥ sañ śrīmāndaśarathātmajaḥ | vāhayantaṃ rathaśreṣṭhaṃ sārathiṃ vākyamabravīt || 19 ||
+106,20,किं नु खल्वद्य गम्भीरो मूर्छितो न निशम्यते । यथापुरमयोध्यायां गीतवादित्रनिःस्वनः ॥ २० ॥,kiṃ nu khalvadya gambhīro mūrchito na niśamyate | yathāpuramayodhyāyāṃ gītavāditraniḥsvanaḥ || 20 ||
+106,21,वारुणीमदगन्धाश्च माल्यगन्धश्च मूर्छितः । धूपितागरुगन्धश्च न प्रवाति समन्ततः ॥ २१ ॥,vāruṇīmadagandhāśca mālyagandhaśca mūrchitaḥ | dhūpitāgarugandhaśca na pravāti samantataḥ || 21 ||
+106,22,यानप्रवरघोषश्च स्निग्धश्च हयनिःस्वनः । प्रमत्तगजनादश्च म��ांश्च रथनिःस्वनः । नेदानीं श्रूयते पुर्यामस्यां रामे विवासिते ॥ २२ ॥,yānapravaraghoṣaśca snigdhaśca hayaniḥsvanaḥ | pramattagajanādaśca mahāṃśca rathaniḥsvanaḥ | nedānīṃ śrūyate puryāmasyāṃ rāme vivāsite || 22 ||
+106,23,तरुणैश्चारु वेषैश्च नरैरुन्नतगामिभिः । संपतद्भिरयोध्यायां न विभान्ति महापथाः ॥ २३ ॥,taruṇaiścāru veṣaiśca narairunnatagāmibhiḥ | saṃpatadbhirayodhyāyāṃ na vibhānti mahāpathāḥ || 23 ||
+106,24,एवं बहुविधं जल्पन् विवेश वसतिं पितुः । तेन हीनां नरेन्द्रेण सिंहहीनां गुहामिव ॥ २४ ॥,evaṃ bahuvidhaṃ jalpan viveśa vasatiṃ pituḥ | tena hīnāṃ narendreṇa siṃhahīnāṃ guhāmiva || 24 ||
+107,1,ततो निक्षिप्य मातॄः स अयोध्यायां दृढव्रतः । भरतः शोकसंतप्तो गुरूनिदमथाब्रवीत् ॥ १ ॥,tato nikṣipya mātṝḥ sa ayodhyāyāṃ dṛḍhavrataḥ | bharataḥ śokasaṃtapto gurūnidamathābravīt || 1 ||
+107,2,नन्दिग्रामं गमिष्यामि सर्वानामन्त्रये ऽद्य वः । तत्र दुःखमिदं सर्वं सहिष्ये राघवं विना ॥ २ ॥,nandigrāmaṃ gamiṣyāmi sarvānāmantraye'dya vaḥ | tatra duḥkhamidaṃ sarvaṃ sahiṣye rāghavaṃ vinā || 2 ||
+107,3,गतश्च हि दिवं राजा वनस्थश्च गुरुर्मम । रामं प्रतीक्षे राज्याय स हि राजा महायशाः ॥ ३ ॥,gataśca hi divaṃ rājā vanasthaśca gururmama | rāmaṃ pratīkṣe rājyāya sa hi rājā mahāyaśāḥ || 3 ||
+107,4,एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः । अब्रुवन्मन्त्रिणः सर्वे वसिष्ठश्च पुरोहितः ॥ ४ ॥,etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharatasya mahātmanaḥ | abruvanmantriṇaḥ sarve vasiṣṭhaśca purohitaḥ || 4 ||
+107,5,सदृशं श्लाघनीयं च यदुक्तं भरत त्वया । वचनं भ्रातृवात्सल्यादनुरूपं तवैव तत् ॥ ५ ॥,sadṛśaṃ ślāghanīyaṃ ca yaduktaṃ bharata tvayā | vacanaṃ bhrātṛvātsalyādanurūpaṃ tavaiva tat || 5 ||
+107,6,नित्यं ते बन्धुलुब्धस्य तिष्ठतो भ्रातृसौहृदे । आर्यमार्गं प्रपन्नस्य नानुमन्येत कः पुमान् ॥ ६ ॥,nityaṃ te bandhulubdhasya tiṣṭhato bhrātṛsauhṛde | āryamārgaṃ prapannasya nānumanyeta kaḥ pumān || 6 ||
+107,7,मन्त्रिणां वचनं श्रुत्वा यथाभिलषितं प्रियम् । अब्रवीत् सारथिं वाक्यं रथो मे युज्यतामिति ॥ ७ ॥,mantriṇāṃ vacanaṃ śrutvā yathābhilaṣitaṃ priyam | abravīt sārathiṃ vākyaṃ ratho me yujyatāmiti || 7 ||
+107,8,प्रहृष्टवदनः सर्वा मातॄः समभिवाद्य सः । आरुरोह रथं श्रीमाञ् शत्रुघ्नेन समन्वितः ॥ ८ ॥,prahṛṣṭavadanaḥ sarvā mātṝḥ samabhivādya saḥ | āruroha rathaṃ śrīmāñ śatrughnena samanvitaḥ || 8 ||
+107,9,आरुह्य तु रथं शीघ्रं शत्रुघ्नभरताव् उभौ । ययतुः परमप्रीतौ वृतौ मन्त्रिपुरोहितैः ॥ ९ ॥,āruhya tu rathaṃ śīghraṃ śatrughnabharatāv ubhau | yayatuḥ paramaprītau vṛtau mantripurohitaiḥ || 9 ||
+107,10,अग्रतो पुरवस्तत्र वसिष्ठ प्रमुखा द्विजाः । प्रययुः प्राङ्मुखाः सर्वे नन्दिग्रामो यतो ऽभवत् ॥ १० ॥,agrato puravastatra vasiṣṭha pramukhā dvijāḥ | prayayuḥ prāṅmukhāḥ sarve nandigrāmo yato'bhavat || 10 ||
+107,11,बलं च तदनाहूतं गजाश्वरथसंकुलम् । प्रययौ भरते याते सर्वे च पुरवासिनः ॥ ११ ॥,balaṃ ca tadanāhūtaṃ gajāśvarathasaṃkulam | prayayau bharate yāte sarve ca puravāsinaḥ || 11 ||
+107,12,रथस���थः स तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः । नन्दिग्रामं ययौ तूर्णं शिरस्याधाय पादुके ॥ १२ ॥,rathasthaḥ sa tu dharmātmā bharato bhrātṛvatsalaḥ | nandigrāmaṃ yayau tūrṇaṃ śirasyādhāya pāduke || 12 ||
+107,13,ततस्तु भरतः क्षिप्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य सः । अवतीर्य रथात्तूर्णं गुरूनिदमुवाच ह ॥ १३ ॥,tatastu bharataḥ kṣipraṃ nandigrāmaṃ praviśya saḥ | avatīrya rathāttūrṇaṃ gurūnidamuvāca ha || 13 ||
+107,14,एतद् राज्यं मम भ्रात्रा दत्तं संन्यासवत् स्वयम् । योगक्षेमवहे चेमे पादुके हेमभूषिते । तमिमं पालयिष्यामि राघवागमनं प्रति ॥ १४ ॥,etad rājyaṃ mama bhrātrā dattaṃ saṃnyāsavat svayam | yogakṣemavahe ceme pāduke hemabhūṣite | tamimaṃ pālayiṣyāmi rāghavāgamanaṃ prati || 14 ||
+107,15,क्षिप्रं संयोजयित्वा तु राघवस्य पुनः स्वयम् । चरणौ तौ तु रामस्य द्रक्ष्यामि सहपादुकौ ॥ १५ ॥,kṣipraṃ saṃyojayitvā tu rāghavasya punaḥ svayam | caraṇau tau tu rāmasya drakṣyāmi sahapādukau || 15 ||
+107,16,ततो निक्षिप्तभारो ऽहं राघवेण समागतः । निवेद्य गुरवे राज्यं भजिष्ये गुरुवृत्तिताम् ॥ १६ ॥,tato nikṣiptabhāro'haṃ rāghaveṇa samāgataḥ | nivedya gurave rājyaṃ bhajiṣye guruvṛttitām || 16 ||
+107,17,राघवाय च संन्यासं दत्त्वेमे वरपादुके । राज्यं चेदमयोध्यां च धूतपापो भवामि च ॥ १७ ॥,rāghavāya ca saṃnyāsaṃ dattveme varapāduke | rājyaṃ cedamayodhyāṃ ca dhūtapāpo bhavāmi ca || 17 ||
+107,18,अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे प्रहृष्टमुदिते जने । प्रीतिर्मम यशश्चैव भवेद् राज्याच्चतुर्गुणम् ॥ १८ ॥,abhiṣikte tu kākutsthe prahṛṣṭamudite jane | prītirmama yaśaścaiva bhaved rājyāccaturguṇam || 18 ||
+107,19,एवं तु विलपन्दीनो भरतः स महायशाः । नन्दिग्रामे ऽकरोद् राज्यं दुःखितो मन्त्रिभिः सह ॥ १९ ॥,evaṃ tu vilapandīno bharataḥ sa mahāyaśāḥ | nandigrāme'karod rājyaṃ duḥkhito mantribhiḥ saha || 19 ||
+107,20,स वल्कलजटाधारी मुनिवेषधरः प्रभुः । नन्दिग्रामे ऽवसद्वीरः ससैन्यो भरतस्तदा ॥ २० ॥,sa valkalajaṭādhārī muniveṣadharaḥ prabhuḥ | nandigrāme'vasadvīraḥ sasainyo bharatastadā || 20 ||
+107,21,रामागमनमाकाङ्क्षन्भरतो भ्रातृवत्सलः । भ्रातुर्वचनकारी च प्रतिज्ञापारगस्तदा ॥ २१ ॥,rāmāgamanamākāṅkṣanbharato bhrātṛvatsalaḥ | bhrāturvacanakārī ca pratijñāpāragastadā || 21 ||
+107,22,पादुके त्वभिषिच्याथ नन्दिग्रामे ऽवसत्तदा । भरतः शासनं सर्वं पादुकाभ्यां न्यवेदयत् ॥ २२ ॥,pāduke tvabhiṣicyātha nandigrāme'vasattadā | bharataḥ śāsanaṃ sarvaṃ pādukābhyāṃ nyavedayat || 22 ||
+108,1,प्रतिप्रयाते भरते वसन् रामस्तपोवने । लक्षयामास सोद्वेगमथौत्सुक्यं तपस्विनाम् ॥ १ ॥,pratiprayāte bharate vasan rāmastapovane | lakṣayāmāsa sodvegamathautsukyaṃ tapasvinām || 1 ||
+108,2,ये तत्र चित्रकूटस्य पुरस्तात्तापसाश्रमे । राममाश्रित्य निरतास्तानलक्षयदुत्सुकान् ॥ २ ॥,ye tatra citrakūṭasya purastāttāpasāśrame | rāmamāśritya niratāstānalakṣayadutsukān || 2 ||
+108,3,नयनैर्भृकुटीभिश्च रामं निर्दिश्य शङ्किताः । अन्योन्यमुपजल्पन्तः शनैश्चक्रुर्मिथः कथाः ॥ ३ ॥,nayanairbhṛku��ībhiśca rāmaṃ nirdiśya śaṅkitāḥ | anyonyamupajalpantaḥ śanaiścakrurmithaḥ kathāḥ || 3 ||
+108,4,तेषामौत्सुक्यमालक्ष्य रामस्त्वात्मनि शङ्कितः । कृताञ्जलिरुवाचेदमृषिं कुलपतिं ततः ॥ ४ ॥,teṣāmautsukyamālakṣya rāmastvātmani śaṅkitaḥ | kṛtāñjaliruvācedamṛṣiṃ kulapatiṃ tataḥ || 4 ||
+108,5,न कच्चिद्भगवन् किं चित् पूर्ववृत्तमिदं मयि । दृश्यते विकृतं येन विक्रियन्ते तपस्विनः ॥ ५ ॥,na kaccidbhagavan kiṃ cit pūrvavṛttamidaṃ mayi | dṛśyate vikṛtaṃ yena vikriyante tapasvinaḥ || 5 ||
+108,6,प्रमादाच्चरितं कच्चित् किं चिन्नावरजस्य मे । लक्ष्मणस्यर्षिभिर्दृष्टं नानुरूपमिवात्मनः ॥ ६ ॥,pramādāccaritaṃ kaccit kiṃ cinnāvarajasya me | lakṣmaṇasyarṣibhirdṛṣṭaṃ nānurūpamivātmanaḥ || 6 ||
+108,7,कच्चिच्छुश्रूषमाणा वः शुश्रूषणपरा मयि । प्रमदाभ्युचितां वृत्तिं सीता युक्तं न वर्तते ॥ ७ ॥,kaccicchuśrūṣamāṇā vaḥ śuśrūṣaṇaparā mayi | pramadābhyucitāṃ vṛttiṃ sītā yuktaṃ na vartate || 7 ||
+108,8,अथर्षिर्जरया वृद्धस्तपसा च जरां गतः । वेपमान इवोवाच रामं भूतदयापरम् ॥ ८ ॥,atharṣirjarayā vṛddhastapasā ca jarāṃ gataḥ | vepamāna ivovāca rāmaṃ bhūtadayāparam || 8 ||
+108,9,कुतः कल्याणसत्त्वायाः कल्याणाभिरतेस्तथा । चलनं तात वैदेह्यास्तपस्विषु विशेषतः ॥ ९ ॥,kutaḥ kalyāṇasattvāyāḥ kalyāṇābhiratestathā | calanaṃ tāta vaidehyāstapasviṣu viśeṣataḥ || 9 ||
+108,10,त्वन्निमित्तमिदं तावत्तापसान्प्रति वर्तते । रक्षोभ्यस्तेन संविग्नाः कथयन्ति मिथः कथाः ॥ १० ॥,tvannimittamidaṃ tāvattāpasānprati vartate | rakṣobhyastena saṃvignāḥ kathayanti mithaḥ kathāḥ || 10 ||
+108,11,रावणावरजः कश्चित् खरो नामेह राक्षसः । उत्पाट्य तापसान् सर्वाञ्जनस्थाननिकेतनान् ॥ ११ ॥,rāvaṇāvarajaḥ kaścit kharo nāmeha rākṣasaḥ | utpāṭya tāpasān sarvāñjanasthānaniketanān || 11 ||
+108,12,धृष्टश्च जितकाशी च नृशंसः पुरुषादकः । अवलिप्तश्च पापश्च त्वां च तात न मृष्यते ॥ १२ ॥,dhṛṣṭaśca jitakāśī ca nṛśaṃsaḥ puruṣādakaḥ | avaliptaśca pāpaśca tvāṃ ca tāta na mṛṣyate || 12 ||
+108,13,त्वं यदा प्रभृति ह्यस्मिन्नाश्रमे तात वर्तसे । तदा प्रभृति रक्षांसि विप्रकुर्वन्ति तापसान् ॥ १३ ॥,tvaṃ yadā prabhṛti hyasminnāśrame tāta vartase | tadā prabhṛti rakṣāṃsi viprakurvanti tāpasān || 13 ||
+108,14,दर्शयन्ति हि बीभत्सैः क्रूरैर्भीषणकैरपि । नाना रूपैर्विरूपैश्च रूपैरसुखदर्शनैः ॥ १४ ॥,darśayanti hi bībhatsaiḥ krūrairbhīṣaṇakairapi | nānā rūpairvirūpaiśca rūpairasukhadarśanaiḥ || 14 ||
+108,15,अप्रशस्तैरशुचिभिः संप्रयोज्य च तापसान् । प्रतिघ्नन्त्यपरान् क्षिप्रमनार्याः पुरतः स्थितः ॥ १५ ॥,apraśastairaśucibhiḥ saṃprayojya ca tāpasān | pratighnantyaparān kṣipramanāryāḥ purataḥ sthitaḥ || 15 ||
+108,16,तेषु तेष्वाश्रमस्थानेष्वबुद्धमवलीय च । रमन्ते तापसांस्तत्र नाशयन्तो ऽल्पचेतसः ॥ १६ ॥,teṣu teṣvāśramasthāneṣvabuddhamavalīya ca | ramante tāpasāṃstatra nāśayanto'lpacetasaḥ || 16 ||
+108,17,अपक्षिपन्ति स्रुग्भाण्डानग्नीन् सिञ्चन्ति वारिणा । कलशांश्च प्रमृद्नन्ति हवने समुपस्थिते ॥ १७ ॥,apakṣipanti srugbhāṇḍānagnīn siñcanti vāriṇā | kalaśāṃśca pramṛdnanti havane samupasthite || 17 ||
+108,18,तैर्दुरात्मभिराविष्टानाश्रमान्प्रजिहासवः । गमनायान्यदेशस्य चोदयन्त्य् ऋषयो ऽद्य माम् ॥ १८ ॥,tairdurātmabhirāviṣṭānāśramānprajihāsavaḥ | gamanāyānyadeśasya codayanty ṛṣayo'dya mām || 18 ||
+108,19,तत् पुरा राम शारीरामुपहिंसां तपस्विषु । दर्शयति हि दुष्टास्ते त्यक्ष्याम इममाश्रमम् ॥ १९ ॥,tat purā rāma śārīrāmupahiṃsāṃ tapasviṣu | darśayati hi duṣṭāste tyakṣyāma imamāśramam || 19 ||
+108,20,बहुमूलफलं चित्रमविदूरादितो वनम् । पुराणाश्रममेवाहं श्रयिष्ये सगणः पुनः ॥ २० ॥,bahumūlaphalaṃ citramavidūrādito vanam | purāṇāśramamevāhaṃ śrayiṣye sagaṇaḥ punaḥ || 20 ||
+108,21,खरस्त्वय्यपि चायुक्तं पुरा तात प्रवर्तते । सहास्माभिरितो गच्छ यदि बुद्धिः प्रवर्तते ॥ २१ ॥,kharastvayyapi cāyuktaṃ purā tāta pravartate | sahāsmābhirito gaccha yadi buddhiḥ pravartate || 21 ||
+108,22,सकलत्रस्य संदेहो नित्यं यत्तस्य राघव । समर्थस्यापि हि सतो वासो दुःख इहाद्य ते ॥ २२ ॥,sakalatrasya saṃdeho nityaṃ yattasya rāghava | samarthasyāpi hi sato vāso duḥkha ihādya te || 22 ||
+108,23,इत्युक्तवन्तं रामस्तं राजपुत्रस्तपस्विनम् । न शशाकोत्तरैर्वाक्यैरवरोद्धुं समुत्सुकम् ॥ २३ ॥,ityuktavantaṃ rāmastaṃ rājaputrastapasvinam | na śaśākottarairvākyairavaroddhuṃ samutsukam || 23 ||
+108,24,अभिनन्द्य समापृच्छ्य समाधाय च राघवम् । स जगामाश्रमं त्यक्त्वा कुलैः कुलपतिः सह ॥ २४ ॥,abhinandya samāpṛcchya samādhāya ca rāghavam | sa jagāmāśramaṃ tyaktvā kulaiḥ kulapatiḥ saha || 24 ||
+108,25,रामः संसाध्य त्व् ऋषिगणमनुगमनाद्देशात्तस्माच्चित् कुलपतिमभिवाद्यर्षिम् । सम्यक्प्रीतैस्तैरनुमत उपदिष्टार्थः पुण्यं वासाय स्वनिलयमुपसंपेदे ॥ २५ ॥,rāmaḥ saṃsādhya tv ṛṣigaṇamanugamanāddeśāttasmāccit kulapatimabhivādyarṣim | samyakprītaistairanumata upadiṣṭārthaḥ puṇyaṃ vāsāya svanilayamupasaṃpede || 25 ||
+108,26,आश्रमं त्व् ऋषिविरहितं प्रभुः क्षणमपि न जहौ स राघवः । राघवं हि सततमनुगतास्तापसाश्चर्षिचरितधृतगुणाः ॥ २६ ॥,āśramaṃ tv ṛṣivirahitaṃ prabhuḥ kṣaṇamapi na jahau sa rāghavaḥ | rāghavaṃ hi satatamanugatāstāpasāścarṣicaritadhṛtaguṇāḥ || 26 ||
+109,1,राघवस्त्वपयातेषु तपस्विषु विचिन्तयन् । न तत्रारोचयद्वासं कारणैर्बहुभिस्तदा ॥ १ ॥,rāghavastvapayāteṣu tapasviṣu vicintayan | na tatrārocayadvāsaṃ kāraṇairbahubhistadā || 1 ||
+109,2,इह मे भरतो दृष्टो मातरश्च सनागराः । सा च मे स्मृतिरन्वेति तान्नित्यमनुशोचतः ॥ २ ॥,iha me bharato dṛṣṭo mātaraśca sanāgarāḥ | sā ca me smṛtiranveti tānnityamanuśocataḥ || 2 ||
+109,3,स्कन्धावारनिवेशेन तेन तस्य महात्मनः । हयहस्तिकरीषैश्च उपमर्दः कृतो भृशम् ॥ ३ ॥,skandhāvāraniveśena tena tasya mahātmanaḥ | hayahastikarīṣaiśca upamardaḥ kṛto bhṛśam || 3 ||
+109,4,तस्मादन्यत्र गच्छाम इति संचिन्त्य राघवः । प्रातिष्ठत स वैदेह्या लक्ष्मणेन च संगतः ॥ ४ ॥,tasmādanyatra gacchāma iti saṃcintya rāghavaḥ | prātiṣṭhata sa vaidehyā lakṣmaṇena ca saṃgataḥ || 4 ||
+109,5,सो ऽत्रेराश्रममासाद्य तं ववन्दे महायशाः । तं चापि भगवानत्रिः पुत्रवत् प्रत्यपद्यत ॥ ५ ॥,so'trerāśramamāsādya taṃ vavande mahāyaśāḥ | taṃ cāpi bhagavānatriḥ putravat pratyapadyata || 5 ||
+109,6,स्वयमातिथ्यमादिश्य सर्वमस्य सुसत्कृतम् । सौमित्रिं च महाभागां सीतां च समसान्त्वयत् ॥ ६ ॥,svayamātithyamādiśya sarvamasya susatkṛtam | saumitriṃ ca mahābhāgāṃ sītāṃ ca samasāntvayat || 6 ||
+109,7,पत्नीं च तमनुप्राप्तां वृद्धामामन्त्र्य सत्कृताम् । सान्त्वयामास धर्मज्ञः सर्वभूतहिते रतः ॥ ७ ॥,patnīṃ ca tamanuprāptāṃ vṛddhāmāmantrya satkṛtām | sāntvayāmāsa dharmajñaḥ sarvabhūtahite rataḥ || 7 ||
+109,8,अनसूयां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम् । प्रतिगृह्णीष्व वैदेहीमब्रवीदृषिसत्तमः ॥ ८ ॥,anasūyāṃ mahābhāgāṃ tāpasīṃ dharmacāriṇīm | pratigṛhṇīṣva vaidehīmabravīdṛṣisattamaḥ || 8 ||
+109,9,रामाय चाचचक्षे तां तापसीं धर्मचारिणीम् । दश वर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम् ॥ ९ ॥,rāmāya cācacakṣe tāṃ tāpasīṃ dharmacāriṇīm | daśa varṣāṇyanāvṛṣṭyā dagdhe loke nirantaram || 9 ||
+109,10,यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्तिता । उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्यलंकृता ॥ १० ॥,yayā mūlaphale sṛṣṭe jāhnavī ca pravartitā | ugreṇa tapasā yuktā niyamaiścāpyalaṃkṛtā || 10 ||
+109,11,दशवर्षसहस्राणि यया तप्तं महत्तपः । अनसूयाव्रतैस्तात प्रत्यूहाश्च निबर्हिताः ॥ ११ ॥,daśavarṣasahasrāṇi yayā taptaṃ mahattapaḥ | anasūyāvrataistāta pratyūhāśca nibarhitāḥ || 11 ||
+109,12,देवकार्यनिमित्तं च यया संत्वरमाणया । दशरात्रं कृत्वा रात्रिः सेयं मातेव ते ऽनघ ॥ १२ ॥,devakāryanimittaṃ ca yayā saṃtvaramāṇayā | daśarātraṃ kṛtvā rātriḥ seyaṃ māteva te'nagha || 12 ||
+109,13,तामिमां सर्वभूतानां नमस्कार्यां यशस्विनीम् । अभिगच्छतु वैदेही वृद्धामक्रोधनां सदा ॥ १३ ॥,tāmimāṃ sarvabhūtānāṃ namaskāryāṃ yaśasvinīm | abhigacchatu vaidehī vṛddhāmakrodhanāṃ sadā || 13 ||
+109,14,एवं ब्रुवाणं तमृषिं तथेत्युक्त्वा स राघवः । सीतामुवाच धर्मज्ञामिदं वचनमुत्तमम् ॥ १४ ॥,evaṃ bruvāṇaṃ tamṛṣiṃ tathetyuktvā sa rāghavaḥ | sītāmuvāca dharmajñāmidaṃ vacanamuttamam || 14 ||
+109,15,राजपुत्रि श्रुतं त्वेतन्मुनेरस्य समीरितम् । श्रेयो ऽर्थमात्मनः शीघ्रमभिगच्छ तपस्विनीम् ॥ १५ ॥,rājaputri śrutaṃ tvetanmunerasya samīritam | śreyo'rthamātmanaḥ śīghramabhigaccha tapasvinīm || 15 ||
+109,16,अनसूयेति या लोके कर्मभिः क्यातिमागता । तां शीघ्रमभिगच्छ त्वमभिगम्यां तपस्विनीम् ॥ १६ ॥,anasūyeti yā loke karmabhiḥ kyātimāgatā | tāṃ śīghramabhigaccha tvamabhigamyāṃ tapasvinīm || 16 ||
+109,17,सीता त्वेतद्वचः श्रुत्वा राघवस्य हितैषिणी । तामत्रिपत्नीं धर्मज्ञामभिचक्राम मैथिली ॥ १७ ॥,sītā tvetadvacaḥ śrutvā rāghavasya hitaiṣiṇī | tāmatripatnīṃ dharmajñāmabhicakrāma maithilī || 17 ||
+109,18,शिथिलां वलितां वृद्धां जरापाण्डुरमूर्धजाम् । सततं वेपमानाङ्गीं प्रवाते कदली यथा ॥ १८ ॥,śithilāṃ valitāṃ vṛddhāṃ jarāpāṇḍuramūrdhajām | satataṃ vepamānāṅgīṃ pravāte kadalī yathā || 18 ||
+109,19,तां तु सीता महाभागामनसूयां पतिव्रताम् । अभ्यवादयदव्यग्रा स्वं नाम समुदाहरत् ॥ १९ ॥,tāṃ tu sītā mahābhāgāmanasūyāṃ pativratām | abhyavādayadavyagrā svaṃ nāma samudāharat || 19 ||
+109,20,अभिवाद्य च वैदेही तापसीं तामनिन्दिताम् । बद्धाञ्जलिपुटा हृष्टा पर्यपृच्छदनामयम् ॥ २० ॥,abhivādya ca vaidehī tāpasīṃ tāmaninditām | baddhāñjalipuṭā hṛṣṭā paryapṛcchadanāmayam || 20 ||
+109,21,ततः सीतां महाभागां दृष्ट्वा तां धर्मचारिणीम् । सान्त्वयन्त्यब्रवीद्धृष्टा दिष्ट्या धर्ममवेक्षसे ॥ २१ ॥,tataḥ sītāṃ mahābhāgāṃ dṛṣṭvā tāṃ dharmacāriṇīm | sāntvayantyabravīddhṛṣṭā diṣṭyā dharmamavekṣase || 21 ||
+109,22,त्यक्त्वा ज्ञातिजनं सीते मानमृद्धिं च मानिनि । अवरुद्धं वने रामं दिष्ट्या त्वमनुगच्छसि ॥ २२ ॥,tyaktvā jñātijanaṃ sīte mānamṛddhiṃ ca mānini | avaruddhaṃ vane rāmaṃ diṣṭyā tvamanugacchasi || 22 ||
+109,23,नगरस्थो वनस्थो वा पापो वा यदि वाशुभः । यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदयाः ॥ २३ ॥,nagarastho vanastho vā pāpo vā yadi vāśubhaḥ | yāsāṃ strīṇāṃ priyo bhartā tāsāṃ lokā mahodayāḥ || 23 ||
+109,24,दुःशीलः कामवृत्तो वा धनैर्वा परिवर्जितः । स्त्रीणामार्य स्वभावानां परमं दैवतं पतिः ॥ २४ ॥,duḥśīlaḥ kāmavṛtto vā dhanairvā parivarjitaḥ | strīṇāmārya svabhāvānāṃ paramaṃ daivataṃ patiḥ || 24 ||
+109,25,नातो विशिष्टं पश्यामि बान्धवं विमृशन्त्यहम् । सर्वत्र योग्यं वैदेहि तपः कृतमिवाव्ययम् ॥ २५ ॥,nāto viśiṣṭaṃ paśyāmi bāndhavaṃ vimṛśantyaham | sarvatra yogyaṃ vaidehi tapaḥ kṛtamivāvyayam || 25 ||
+109,26,न त्वेवमवगच्छन्ति गुण दोषमसत् स्त्रियः । कामवक्तव्यहृदया भर्तृनाथाश्चरन्ति याः ॥ २६ ॥,na tvevamavagacchanti guṇa doṣamasat striyaḥ | kāmavaktavyahṛdayā bhartṛnāthāścaranti yāḥ || 26 ||
+109,27,प्राप्नुवन्त्ययशश्चैव धर्मभ्रंशं च मैथिलि । अकार्य वशमापन्नाः स्त्रियो याः खलु तद्विधाः ॥ २७ ॥,prāpnuvantyayaśaścaiva dharmabhraṃśaṃ ca maithili | akārya vaśamāpannāḥ striyo yāḥ khalu tadvidhāḥ || 27 ||
+109,28,त्वद्विधास्तु गुणैर्युक्ता दृष्टलोकपरावराः । स्त्रियः स्वर्गे चरिष्यन्ति यथा पुण्यकृतस्तथा ॥ २८ ॥,tvadvidhāstu guṇairyuktā dṛṣṭalokaparāvarāḥ | striyaḥ svarge cariṣyanti yathā puṇyakṛtastathā || 28 ||
+110,1,सा त्वेवमुक्ता वैदेही अनसूयानसूयया । प्रतिपूज्य वचो मन्दं प्रवक्तुमुपचक्रमे ॥ १ ॥,sā tvevamuktā vaidehī anasūyānasūyayā | pratipūjya vaco mandaṃ pravaktumupacakrame || 1 ||
+110,2,नैतदाश्चर्यमार्याया यन्मां त्वमनुभाषसे । विदितं तु ममाप्येतद् यथा नार्याः पतिर्गुरुः ॥ २ ॥,naitadāścaryamāryāyā yanmāṃ tvamanubhāṣase | viditaṃ tu mamāpyetad yathā nāryāḥ patirguruḥ || 2 ||
+110,3,यद्यप्येष भवेद्भर्ता ममार्ये वृत्तवर्जितः । अद्वैधमुपवर्तव्यस्तथाप्येष मया भवेत् ॥ ३ ॥,yadyapyeṣa bhavedbhartā mamārye vṛttavarjitaḥ | advaidhamupavartavyastathāpyeṣa mayā bhavet || 3 ||
+110,4,किं पुनर्यो गुणश्लाघ्यः सानुक्रोशो जितेन्द्रियः । स्थिरानुरागो धर्मात्मा मातृवर्ती पितृ प्रियः ॥ ४ ॥,kiṃ punaryo guṇaślāghyaḥ sānukrośo jitendriyaḥ | sthirānurāgo dharmātmā mātṛvartī pitṛ priyaḥ || 4 ||
+110,5,यां वृत्तिं वर्तते रामः कौसल्यायां महाबलः । तामेव नृपनारीणामन्यासामपि वर्तते ॥ ५ ॥,yāṃ vṛttiṃ vartate rāmaḥ kausalyāyāṃ mahābalaḥ | tāmeva nṛpanārīṇāmanyāsāmapi vartate || 5 ||
+110,6,सकृद्दृष्टास्वपि स्त्रीषु नृपेण नृपवत्सलः । मातृवद्वर्तते वीरो मानमुत्सृज्य धर्मवित् ॥ ६ ॥,sakṛddṛṣṭāsvapi strīṣu nṛpeṇa nṛpavatsalaḥ | mātṛvadvartate vīro mānamutsṛjya dharmavit || 6 ||
+110,7,आगच्छन्त्याश्च विजनं वनमेवं भयावहम् । समाहितं हि मे श्वश्र्वा हृदये यत् स्थितं मम ॥ ७ ॥,āgacchantyāśca vijanaṃ vanamevaṃ bhayāvaham | samāhitaṃ hi me śvaśrvā hṛdaye yat sthitaṃ mama || 7 ||
+110,8,प्राणिप्रदानकाले च यत् पुरा त्वग्निसंनिधौ । अनुशिष्टा जनन्यास्मि वाक्यं तदपि मे धृतम् ॥ ८ ॥,prāṇipradānakāle ca yat purā tvagnisaṃnidhau | anuśiṣṭā jananyāsmi vākyaṃ tadapi me dhṛtam || 8 ||
+110,9,नवीकृतं तु तत् सर्वं वाक्यैस्ते धर्मचारिणि । पतिशुश्रूषणान्नार्यास्तपो नान्यद्विधीयते ॥ ९ ॥,navīkṛtaṃ tu tat sarvaṃ vākyaiste dharmacāriṇi | patiśuśrūṣaṇānnāryāstapo nānyadvidhīyate || 9 ||
+110,10,सावित्री पतिशुश्रूषां कृत्वा स्वर्गे महीयते । तथा वृत्तिश्च याता त्वं पतिशुश्रूषया दिवम् ॥ १० ॥,sāvitrī patiśuśrūṣāṃ kṛtvā svarge mahīyate | tathā vṛttiśca yātā tvaṃ patiśuśrūṣayā divam || 10 ||
+110,11,वरिष्ठा सर्वनारीणामेषा च दिवि देवता । रोहिणी च विना चन्द्रं मुहूर्तमपि दृश्यते ॥ ११ ॥,variṣṭhā sarvanārīṇāmeṣā ca divi devatā | rohiṇī ca vinā candraṃ muhūrtamapi dṛśyate || 11 ||
+110,12,एवंविधाश्च प्रवराः स्त्रियो भर्तृदृढव्रताः । देवलोके महीयन्ते पुण्येन स्वेन कर्मणा ॥ १२ ॥,evaṃvidhāśca pravarāḥ striyo bhartṛdṛḍhavratāḥ | devaloke mahīyante puṇyena svena karmaṇā || 12 ||
+110,13,ततो ऽनसूया संहृष्टा श्रुत्वोक्तं सीतया वचः । शिरस्याघ्राय चोवाच मैथिलीं हर्षयन्त्युत ॥ १३ ॥,tato'nasūyā saṃhṛṣṭā śrutvoktaṃ sītayā vacaḥ | śirasyāghrāya covāca maithilīṃ harṣayantyuta || 13 ||
+110,14,नियमैर्विविधैराप्तं तपो हि महदस्ति मे । तत् संश्रित्य बलं सीते छन्दये त्वां शुचिव्रते ॥ १४ ॥,niyamairvividhairāptaṃ tapo hi mahadasti me | tat saṃśritya balaṃ sīte chandaye tvāṃ śucivrate || 14 ||
+110,15,उपपन्नं च युक्तं च वचनं तव मैथिलि । प्रीता चास्म्युचितं किं ते करवाणि ब्रवीहि मे । कृतमित्यब्रवीत् सीता तपोबलसमन्विताम् ॥ १५ ॥,upapannaṃ ca yuktaṃ ca vacanaṃ tava maithili | prītā cāsmyucitaṃ kiṃ te karavāṇi bravīhi me | kṛtamityabravīt sītā tapobalasamanvitām || 15 ||
+110,16,सा त्वेवमुक्ता धर्मज्ञा तया प्रीततराभवत् । सफलं च प्रहर्षं ते हन्त सीते करोम्यहम् ॥ १६ ॥,sā tvevamuktā dharmajñā tayā prītatarābhavat | saphalaṃ ca praharṣaṃ te hanta sīte karomyaham || 16 ||
+110,17,इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रमाभरणानि च । अङ्गरागं च वैदेहि महार्हमनुलेपनम् ॥ १७ ॥,idaṃ divyaṃ varaṃ mālyaṃ vastramābharaṇāni ca | aṅgarāgaṃ ca vaidehi mahārhamanulepanam || 17 ||
+110,18,मया दत्तमिदं सीते तव गात्राणि शोभयेत् । अनुरूपमसंक्लिष्टं नित्यमेव भविष्यति ॥ १८ ॥,mayā dattamidaṃ sīte tava gātrāṇi śobhayet | anurūpamasaṃkliṣṭaṃ nityameva bhaviṣyati || 18 ||
+110,19,अङ्गरागेण दिव्येन लिप्ताङ्गी जनकात्मजे । शोभयिष्यामि भर्तारं यथा श्रीर्विष्णुमव्ययम् ॥ १९ ॥,aṅgarāgeṇa divyena liptāṅgī janakātmaje | śobhayiṣyāmi bhartāraṃ yathā śrīrviṣṇumavyayam || 19 ||
+110,20,सा वस्त्रमङ्गरागं च भूषणानि स्रजस्तथा । मैथिली प्रतिजग्राह प्रीतिदानमनुत्तमम् ॥ २० ॥,sā vastramaṅgarāgaṃ ca bhūṣaṇāni srajastathā | maithilī pratijagrāha prītidānamanuttamam || 20 ||
+110,21,प्रतिगृह्य च तत् सीता प्रीतिदानं यशस्विनी । श्लिष्टाञ्जलिपुटा धीरा समुपास्त तपोधनाम् ॥ २१ ॥,pratigṛhya ca tat sītā prītidānaṃ yaśasvinī | śliṣṭāñjalipuṭā dhīrā samupāsta tapodhanām || 21 ||
+110,22,तथा सीतामुपासीनामनसूया दृढव्रता । वचनं प्रष्टुमारेभे कथां कां चिदनुप्रियाम् ॥ २२ ॥,tathā sītāmupāsīnāmanasūyā dṛḍhavratā | vacanaṃ praṣṭumārebhe kathāṃ kāṃ cidanupriyām || 22 ||
+110,23,स्वयंवरे किल प्राप्ता त्वमनेन यशस्विना । राघवेणेति मे सीते कथा श्रुतिमुपागता ॥ २३ ॥,svayaṃvare kila prāptā tvamanena yaśasvinā | rāghaveṇeti me sīte kathā śrutimupāgatā || 23 ||
+110,24,तां कथां श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण च मैथिलि । यथानुभूतं कार्त्स्न्येन तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥ २४ ॥,tāṃ kathāṃ śrotumicchāmi vistareṇa ca maithili | yathānubhūtaṃ kārtsnyena tanme tvaṃ vaktumarhasi || 24 ||
+110,25,एवमुक्ता तु सा सीता तां ततो धर्मचारिणीम् । श्रूयतामिति चोक्त्वा वै कथयामास तां कथाम् ॥ २५ ॥,evamuktā tu sā sītā tāṃ tato dharmacāriṇīm | śrūyatāmiti coktvā vai kathayāmāsa tāṃ kathām || 25 ||
+110,26,मिथिलाधिपतिर्वीरो जनको नाम धर्मवित् । क्षत्रधर्मण्यभिरतो न्यायतः शास्ति मेदिनीम् ॥ २६ ॥,mithilādhipatirvīro janako nāma dharmavit | kṣatradharmaṇyabhirato nyāyataḥ śāsti medinīm || 26 ||
+110,27,तस्य लाङ्गलहस्तस्य कर्षतः क्षेत्रमण्डलम् । अहं किलोत्थिता भित्त्वा जगतीं नृपतेः सुता ॥ २७ ॥,tasya lāṅgalahastasya karṣataḥ kṣetramaṇḍalam | ahaṃ kilotthitā bhittvā jagatīṃ nṛpateḥ sutā || 27 ||
+110,28,स मां दृष्ट्वा नरपतिर्मुष्टिविक्षेपतत्परः । पांशु गुण्ठित सर्वाङ्गीं विस्मितो जनको ऽभवत् ॥ २८ ॥,sa māṃ dṛṣṭvā narapatirmuṣṭivikṣepatatparaḥ | pāṃśu guṇṭhita sarvāṅgīṃ vismito janako'bhavat || 28 ||
+110,29,अनपत्येन च स्नेहादङ्कमारोप्य च स्वयम् । ममेयं तनयेत्युक्त्वा स्नेहो मयि निपातितः ॥ २९ ॥,anapatyena ca snehādaṅkamāropya ca svayam | mameyaṃ tanayetyuktvā sneho mayi nipātitaḥ || 29 ||
+110,30,अन्तरिक्षे च वागुक्ताप्रतिमा मानुषी किल । एवमेतन्नरपते धर्मेण तनया तव ॥ ३० ॥,antarikṣe ca vāguktāpratimā mānuṣī kila | evametannarapate dharmeṇa tanayā tava || 30 ||
+110,31,ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा पिता मे मिथिलाधिपः । अवाप्तो विपुलामृद्धिं मामवाप्य नराधिपः ॥ ३१ ॥,tataḥ prahṛ���ṭo dharmātmā pitā me mithilādhipaḥ | avāpto vipulāmṛddhiṃ māmavāpya narādhipaḥ || 31 ||
+110,32,दत्त्वा चास्मीष्टवद्देव्यै ज्येष्ठायै पुण्यकर्मणा । तया संभाविता चास्मि स्निग्धया मातृसौहृदात् ॥ ३२ ॥,dattvā cāsmīṣṭavaddevyai jyeṣṭhāyai puṇyakarmaṇā | tayā saṃbhāvitā cāsmi snigdhayā mātṛsauhṛdāt || 32 ||
+110,33,पतिसंयोगसुलभं वयो दृष्ट्वा तु मे पिता । चिन्तामभ्यगमद्दीनो वित्तनाशादिवाधनः ॥ ३३ ॥,patisaṃyogasulabhaṃ vayo dṛṣṭvā tu me pitā | cintāmabhyagamaddīno vittanāśādivādhanaḥ || 33 ||
+110,34,सदृशाच्चापकृष्टाच्च लोके कन्यापिता जनात् । प्रधर्षणामवाप्नोति शक्रेणापि समो भुवि ॥ ३४ ॥,sadṛśāccāpakṛṣṭācca loke kanyāpitā janāt | pradharṣaṇāmavāpnoti śakreṇāpi samo bhuvi || 34 ||
+110,35,तां धर्षणामदूरस्थां संदृश्यात्मनि पार्थिवः । चिन्न्तार्णवगतः पारं नाससादाप्लवो यथ ॥ ३५ ॥,tāṃ dharṣaṇāmadūrasthāṃ saṃdṛśyātmani pārthivaḥ | cinntārṇavagataḥ pāraṃ nāsasādāplavo yatha || 35 ||
+110,36,अयोनिजां हि मां ज्ञात्वा नाध्यगच्छत् स चिन्तयन् । सदृशं चानुरूपं च महीपालः पतिं मम ॥ ३६ ॥,ayonijāṃ hi māṃ jñātvā nādhyagacchat sa cintayan | sadṛśaṃ cānurūpaṃ ca mahīpālaḥ patiṃ mama || 36 ||
+110,37,तस्य बुद्धिरियं जाता चिन्तयानस्य संततम् । स्वयं वरं तनूजायाः करिष्यामीति धीमतः ॥ ३७ ॥,tasya buddhiriyaṃ jātā cintayānasya saṃtatam | svayaṃ varaṃ tanūjāyāḥ kariṣyāmīti dhīmataḥ || 37 ||
+110,38,महायज्ञे तदा तस्य वरुणेन महात्मना । दत्तं धनुर्वरं प्रीत्या तूणी चाक्षय्य सायकौ ॥ ३८ ॥,mahāyajñe tadā tasya varuṇena mahātmanā | dattaṃ dhanurvaraṃ prītyā tūṇī cākṣayya sāyakau || 38 ||
+110,39,असंचाल्यं मनुष्यैश्च यत्नेनापि च गौरवात् । तन्न शक्ता नमयितुं स्वप्नेष्वपि नराधिपाः ॥ ३९ ॥,asaṃcālyaṃ manuṣyaiśca yatnenāpi ca gauravāt | tanna śaktā namayituṃ svapneṣvapi narādhipāḥ || 39 ||
+110,40,तद्धनुः प्राप्य मे पित्रा व्याहृतं सत्यवादिना । समवाये नरेन्द्राणां पूर्वमामन्त्र्य पार्थिवान् ॥ ४० ॥,taddhanuḥ prāpya me pitrā vyāhṛtaṃ satyavādinā | samavāye narendrāṇāṃ pūrvamāmantrya pārthivān || 40 ||
+110,41,इदं च धनुरुद्यम्य सज्यं यः कुरुते नरः । तस्य मे दुहिता भार्या भविष्यति न संशयः ॥ ४१ ॥,idaṃ ca dhanurudyamya sajyaṃ yaḥ kurute naraḥ | tasya me duhitā bhāryā bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 41 ||
+110,42,तच्च दृष्ट्वा धनुःश्रेष्ठं गौरवाद्गिरिसंनिभम् । अभिवाद्य नृपा जग्मुरशक्तास्तस्य तोलने ॥ ४२ ॥,tacca dṛṣṭvā dhanuḥśreṣṭhaṃ gauravādgirisaṃnibham | abhivādya nṛpā jagmuraśaktāstasya tolane || 42 ||
+110,43,सुदीर्घस्य तु कालस्य राघवो ऽयं महाद्युतिः । विश्वामित्रेण सहितो यज्ञं द्रष्टुं समागतः ॥ ४३ ॥,sudīrghasya tu kālasya rāghavo'yaṃ mahādyutiḥ | viśvāmitreṇa sahito yajñaṃ draṣṭuṃ samāgataḥ || 43 ||
+110,44,लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामः सत्यपराक्रमः । विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा मम पित्रा सुपूजितः ॥ ४४ ॥,lakṣmaṇena saha bhrātrā rāmaḥ satyaparākramaḥ | viśvāmitrastu dharmātmā mama pitrā supūjitaḥ || 44 ||
+110,45,प्रोवाच पितरं तत्र राघवो रामल��्ष्मणौ । सुतौ दशरथस्येमौ धनुर्दर्शनकाङ्क्षिणौ । इत्युक्तस्तेन विप्रेण तद्धनुः समुपानयत् ॥ ४५ ॥,provāca pitaraṃ tatra rāghavo rāmalakṣmaṇau | sutau daśarathasyemau dhanurdarśanakāṅkṣiṇau | ityuktastena vipreṇa taddhanuḥ samupānayat || 45 ||
+110,46,निमेषान्तरमात्रेण तदानम्य स वीर्यवान् । ज्यां समारोप्य झटिति पूरयामास वीर्यवान् ॥ ४६ ॥,nimeṣāntaramātreṇa tadānamya sa vīryavān | jyāṃ samāropya jhaṭiti pūrayāmāsa vīryavān || 46 ||
+110,47,तेन पूरयता वेगान्मध्ये भग्नं द्विधा धनुः । तस्य शब्दो ऽभवद्भीमः पतितस्याशनेरिव ॥ ४७ ॥,tena pūrayatā vegānmadhye bhagnaṃ dvidhā dhanuḥ | tasya śabdo'bhavadbhīmaḥ patitasyāśaneriva || 47 ||
+110,48,ततो ऽहं तत्र रामाय पित्रा सत्याभिसंधिना । उद्यता दातुमुद्यम्य जलभाजनमुत्तमम् ॥ ४८ ॥,tato'haṃ tatra rāmāya pitrā satyābhisaṃdhinā | udyatā dātumudyamya jalabhājanamuttamam || 48 ||
+110,49,दीयमानां न तु तदा प्रतिजग्राह राघवः । अविज्ञाय पितुश्छन्दमयोध्याधिपतेः प्रभोः ॥ ४९ ॥,dīyamānāṃ na tu tadā pratijagrāha rāghavaḥ | avijñāya pituśchandamayodhyādhipateḥ prabhoḥ || 49 ||
+110,50,ततः श्वशुरमामन्त्र्य वृद्धं दशरथं नृपम् । मम पित्रा अहं दत्ता रामाय विदितात्मने ॥ ५० ॥,tataḥ śvaśuramāmantrya vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam | mama pitrā ahaṃ dattā rāmāya viditātmane || 50 ||
+110,51,मम चैवानुजा साध्वी ऊर्मिला प्रियदर्शना । भार्यार्थे लक्ष्मणस्यापि दत्ता पित्रा मम स्वयम् ॥ ५१ ॥,mama caivānujā sādhvī ūrmilā priyadarśanā | bhāryārthe lakṣmaṇasyāpi dattā pitrā mama svayam || 51 ||
+110,52,एवं दत्तास्मि रामाय तदा तस्मिन् स्वयं वरे । अनुरक्ता च धर्मेण पतिं वीर्यवतां वरम् ॥ ५२ ॥,evaṃ dattāsmi rāmāya tadā tasmin svayaṃ vare | anuraktā ca dharmeṇa patiṃ vīryavatāṃ varam || 52 ||
+111,1,अनसूया तु धर्मज्ञा श्रुत्वा तां महतीं कथाम् । पर्यष्वजत बाहुभ्यां शिरस्याघ्राय मैथिलीम् ॥ १ ॥,anasūyā tu dharmajñā śrutvā tāṃ mahatīṃ kathām | paryaṣvajata bāhubhyāṃ śirasyāghrāya maithilīm || 1 ||
+111,2,व्यक्ताक्षरपदं चित्रं भाषितं मधुरं त्वया । यथा स्वयंवरं वृत्तं तत् सर्वं हि श्रुतं मया ॥ २ ॥,vyaktākṣarapadaṃ citraṃ bhāṣitaṃ madhuraṃ tvayā | yathā svayaṃvaraṃ vṛttaṃ tat sarvaṃ hi śrutaṃ mayā || 2 ||
+111,3,रमे ऽहं कथया ते तु दृढं मधुरभाषिणि । रविरस्तं गतः श्रीमानुपोह्य रजनीं शिवाम् ॥ ३ ॥,rame'haṃ kathayā te tu dṛḍhaṃ madhurabhāṣiṇi | ravirastaṃ gataḥ śrīmānupohya rajanīṃ śivām || 3 ||
+111,4,दिवसं प्रति कीर्णानामाहारार्थं पतत्रिणाम् । संध्याकाले निलीनानां निद्रार्थं श्रूयते ध्वनिः ॥ ४ ॥,divasaṃ prati kīrṇānāmāhārārthaṃ patatriṇām | saṃdhyākāle nilīnānāṃ nidrārthaṃ śrūyate dhvaniḥ || 4 ||
+111,5,एते चाप्यभिषेकार्द्रा मुनयः फलशोधनाः । सहिता उपवर्तन्ते सलिलाप्लुतवल्कलाः ॥ ५ ॥,ete cāpyabhiṣekārdrā munayaḥ phalaśodhanāḥ | sahitā upavartante salilāplutavalkalāḥ || 5 ||
+111,6,ऋषीणामग्निहोत्रेषु हुतेषु विधिपुर्वकम् । कपोताङ्गारुणो धूमो दृश्यते पवनोद्धतः ॥ ६ ॥,ṛṣīṇāmagnihotreṣu huteṣu vidhipurvakam | kapotāṅgāruṇo dhūmo dṛśyate pavanoddhataḥ || 6 ||
+111,7,अल्पपर्णा हि तरवो घनीभूताः समन्ततः । विप्रकृष्टे ऽपि ये देशे न प्रकाशन्ति वै दिशः ॥ ७ ॥,alpaparṇā hi taravo ghanībhūtāḥ samantataḥ | viprakṛṣṭe'pi ye deśe na prakāśanti vai diśaḥ || 7 ||
+111,8,रजनी रससत्त्वानि प्रचरन्ति समन्ततः । तपोवनमृगा ह्येते वेदितीर्थेषु शेरते ॥ ८ ॥,rajanī rasasattvāni pracaranti samantataḥ | tapovanamṛgā hyete veditīrtheṣu śerate || 8 ||
+111,9,संप्रवृत्ता निशा सीते नक्षत्रसमलंकृता । ज्योत्स्ना प्रावरणश्चन्द्रो दृश्यते ऽभ्युदितो ऽम्बरे ॥ ९ ॥,saṃpravṛttā niśā sīte nakṣatrasamalaṃkṛtā | jyotsnā prāvaraṇaścandro dṛśyate'bhyudito'mbare || 9 ||
+111,10,गम्यतामनुजानामि रामस्यानुचरी भव । कथयन्त्या हि मधुरं त्वयाहं परितोषिता ॥ १० ॥,gamyatāmanujānāmi rāmasyānucarī bhava | kathayantyā hi madhuraṃ tvayāhaṃ paritoṣitā || 10 ||
+111,11,अलंकुरु च तावत्त्वं प्रत्यक्षं मम मैथिलि । प्रीतिं जनय मे वत्स दिव्यालंकारशोभिनी ॥ ११ ॥,alaṃkuru ca tāvattvaṃ pratyakṣaṃ mama maithili | prītiṃ janaya me vatsa divyālaṃkāraśobhinī || 11 ||
+111,12,सा तदा समलंकृत्य सीता सुरसुतोपमा । प्रणम्य शिरसा तस्यै रामं त्वभिमुखी ययौ ॥ १२ ॥,sā tadā samalaṃkṛtya sītā surasutopamā | praṇamya śirasā tasyai rāmaṃ tvabhimukhī yayau || 12 ||
+111,13,तथा तु भूषितां सीतां ददर्श वदतां वरः । राघवः प्रीतिदानेन तपस्विन्या जहर्ष च ॥ १३ ॥,tathā tu bhūṣitāṃ sītāṃ dadarśa vadatāṃ varaḥ | rāghavaḥ prītidānena tapasvinyā jaharṣa ca || 13 ||
+111,14,न्यवेदयत्ततः सर्वं सीता रामाय मैथिली । प्रीतिदानं तपस्विन्या वसनाभरणस्रजाम् ॥ १४ ॥,nyavedayattataḥ sarvaṃ sītā rāmāya maithilī | prītidānaṃ tapasvinyā vasanābharaṇasrajām || 14 ||
+111,15,प्रहृष्टस्त्वभवद् रामो लक्ष्मणश्च महारथः । मैथिल्याः सत्क्रियां दृष्ट्वा मानुषेषु सुदुर्लभाम् ॥ १५ ॥,prahṛṣṭastvabhavad rāmo lakṣmaṇaśca mahārathaḥ | maithilyāḥ satkriyāṃ dṛṣṭvā mānuṣeṣu sudurlabhām || 15 ||
+111,16,ततस्तां सर्वरीं प्रीतः पुण्यां शशिनिभाननः । अर्चितस्तापसैः सिद्धैरुवास रघुनन्दनः ॥ १६ ॥,tatastāṃ sarvarīṃ prītaḥ puṇyāṃ śaśinibhānanaḥ | arcitastāpasaiḥ siddhairuvāsa raghunandanaḥ || 16 ||
+111,17,तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामभिषिच्य हुताग्निकान् । आपृच्छेतां नरव्याघ्रौ तापसान् वनगोचरान् ॥ १७ ॥,tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāmabhiṣicya hutāgnikān | āpṛcchetāṃ naravyāghrau tāpasān vanagocarān || 17 ||
+111,18,ताव् ऊचुस्ते वनचरास्तापसा धर्मचारिणः । वनस्य तस्य संचारं राक्षसैः समभिप्लुतम् ॥ १८ ॥,tāv ūcuste vanacarāstāpasā dharmacāriṇaḥ | vanasya tasya saṃcāraṃ rākṣasaiḥ samabhiplutam || 18 ||
+111,19,एष पन्था महर्षीणां फलान्याहरतां वने । अनेन तु वनं दुर्गं गन्तुं राघव ते क्षमम् ॥ १९ ॥,eṣa panthā maharṣīṇāṃ phalānyāharatāṃ vane | anena tu vanaṃ durgaṃ gantuṃ rāghava te kṣamam || 19 ||
+111,20,इतीव तैः प्राञ्जलिभिस्तपस्विभिर्द्विजैः कृतस्वस्त्ययनः परंतपः । वनं सभार्यः प्रविवेश राघवः सलक्ष्मणः सूर्य इवाभ्रमण्डलम् ॥ २० ॥,itīva taiḥ prāñjalibhistapasvibhirdvijaiḥ kṛtasvastyayanaḥ paraṃtapaḥ | vanaṃ sabhāryaḥ praviveśa rāghavaḥ salakṣmaṇaḥ sūrya ivābhramaṇḍalam || 20 ||
+1,1,प्रविश्य तु महारण्यं दण्डकारण्यमात्मवान् । ददर्श रामो दुर्धर्षस्तापसाश्रममण्डलम् ॥ १ ॥,praviśya tu mahāraṇyaṃ daṇḍakāraṇyamātmavān | dadarśa rāmo durdharṣastāpasāśramamaṇḍalam || 1 ||
+1,2,कुशचीरपरिक्षिप्तं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम् । यथा प्रदीप्तं दुर्धर्शं गगने सूर्यमण्डलम् ॥ २ ॥,kuśacīraparikṣiptaṃ brāhmyā lakṣmyā samāvṛtam | yathā pradīptaṃ durdharśaṃ gagane sūryamaṇḍalam || 2 ||
+1,3,शरण्यं सर्वभूतानां सुसमृष्टाजिरं सदा । पूजितं चोपनृत्तं च नित्यमप्सरसां गणैः ॥ ३ ॥,śaraṇyaṃ sarvabhūtānāṃ susamṛṣṭājiraṃ sadā | pūjitaṃ copanṛttaṃ ca nityamapsarasāṃ gaṇaiḥ || 3 ||
+1,4,विशालैरग्निशरणैः स्रुग्भाण्डैरजिनैः कुशैः । समिद्भिस्तोयकलशैः फलमूलैश्च शोभितम् ॥ ४ ॥,viśālairagniśaraṇaiḥ srugbhāṇḍairajinaiḥ kuśaiḥ | samidbhistoyakalaśaiḥ phalamūlaiśca śobhitam || 4 ||
+1,5,आरण्यैश्च महावृक्षैः पुण्यैः स्वादुफलैर्वृतम् । बलिहोमार्चितं पुण्यं ब्रह्मघोषनिनादितम् ॥ ५ ॥,āraṇyaiśca mahāvṛkṣaiḥ puṇyaiḥ svāduphalairvṛtam | balihomārcitaṃ puṇyaṃ brahmaghoṣanināditam || 5 ||
+1,6,पुष्पैर्वन्यैः परिक्षिप्तं पद्मिन्या च सपद्मया । फलमूलाशनैर्दान्तैश्चीरकृष्णाजिनाम्बरैः ॥ ६ ॥,puṣpairvanyaiḥ parikṣiptaṃ padminyā ca sapadmayā | phalamūlāśanairdāntaiścīrakṛṣṇājināmbaraiḥ || 6 ||
+1,7,सूर्यवैश्वानराभैश्च पुराणैर्मुनिभिर्वृतम् । पुण्यैश् अ नियताहारैः शोभितं परमर्षिभिः ॥ ७ ॥,sūryavaiśvānarābhaiśca purāṇairmunibhirvṛtam | puṇyaiś a niyatāhāraiḥ śobhitaṃ paramarṣibhiḥ || 7 ||
+1,8,तद्ब्रह्मभवनप्रख्यं ब्रह्मघोषनिनादितम् । ब्रह्मविद्भिर्महाभागैर्ब्राह्मणैरुपशोभितम् ॥ ८ ॥,tadbrahmabhavanaprakhyaṃ brahmaghoṣanināditam | brahmavidbhirmahābhāgairbrāhmaṇairupaśobhitam || 8 ||
+1,9,तद्दृष्ट्वा राघवः श्रीमांस्तापसाश्रममण्डलम् । अभ्यगच्छन्महातेजा विज्यं कृत्वा महद्धनुः ॥ ९ ॥,taddṛṣṭvā rāghavaḥ śrīmāṃstāpasāśramamaṇḍalam | abhyagacchanmahātejā vijyaṃ kṛtvā mahaddhanuḥ || 9 ||
+1,10,दिव्यज्ञानोपपन्नास्ते रामं दृष्ट्वा महर्षयः । अभ्यगच्छंस्तदा प्रीता वैदेहीं च यशस्विनीम् ॥ १० ॥,divyajñānopapannāste rāmaṃ dṛṣṭvā maharṣayaḥ | abhyagacchaṃstadā prītā vaidehīṃ ca yaśasvinīm || 10 ||
+1,11,ते तं सोममिवोद्यन्तं दृष्ट्वा वै धर्मचारिणः । मङ्गलानि प्रयुञ्जानाः प्रत्यगृह्णन्दृढव्रताः ॥ ११ ॥,te taṃ somamivodyantaṃ dṛṣṭvā vai dharmacāriṇaḥ | maṅgalāni prayuñjānāḥ pratyagṛhṇandṛḍhavratāḥ || 11 ||
+1,12,रूपसंहननं लक्ष्मीं सौकुमार्यं सुवेषताम् । ददृशुर्विस्मिताकारा रामस्य वनवासिनः ॥ १२ ॥,rūpasaṃhananaṃ lakṣmīṃ saukumāryaṃ suveṣatām | dadṛśurvismitākārā rāmasya vanavāsinaḥ || 12 ||
+1,13,वैदेहीं लक्ष्मणं रामं नेत्रैरनिमिषैरिव । आश्चर्यभूतान्ददृशुः सर्वे ते वनचारिणः ॥ १३ ॥,vaidehīṃ lakṣmaṇaṃ rāmaṃ netrairanimiṣairiva | āścaryabhūtāndadṛśuḥ sarve te vanacāriṇaḥ || 13 ||
+1,14,अत्रैनं हि महाभागाः सर्वभूतहिते रताः । अतिथिं पर्णशालायां राघवं संन्यवेशयन् ॥ १४ ॥,atrainaṃ hi mahābhāgāḥ sarvabhūtahite ratāḥ | atithiṃ parṇaśālāyāṃ rāghavaṃ saṃnyaveśayan || 14 ||
+1,15,ततो रामस्य सत्कृत्य विधिना पावकोपमाः । आजह्रुस्ते महाभागाः सलिलं धर्मचारिणः ॥ १५ ॥,tato rāmasya satkṛtya vidhinā pāvakopamāḥ | ājahruste mahābhāgāḥ salilaṃ dharmacāriṇaḥ || 15 ||
+1,16,मूलं पुष्पं फलं वन्यमाश्रमं च महात्मनः । निवेदयीत्वा धर्मज्ञास्ततः प्राञ्जलयो ऽब्रुवन् ॥ १६ ॥,mūlaṃ puṣpaṃ phalaṃ vanyamāśramaṃ ca mahātmanaḥ | nivedayītvā dharmajñāstataḥ prāñjalayo'bruvan || 16 ||
+1,17,धर्मपालो जनस्यास्य शरण्यश्च महायशाः । पूजनीयश्च मान्यश्च राजा दण्डधरो गुरुः ॥ १७ ॥,dharmapālo janasyāsya śaraṇyaśca mahāyaśāḥ | pūjanīyaśca mānyaśca rājā daṇḍadharo guruḥ || 17 ||
+1,18,इन्द्रस्यैव चतुर्भागः प्रजा रक्षति राघव । राजा तस्माद्वनान्भोगान्भुङ्क्ते लोकनमस्कृतः ॥ १८ ॥,indrasyaiva caturbhāgaḥ prajā rakṣati rāghava | rājā tasmādvanānbhogānbhuṅkte lokanamaskṛtaḥ || 18 ||
+1,19,ते वयं भवता रक्ष्या भवद्विषयवासिनः । नगरस्थो वनस्थो वा त्वं नो राजा जनेश्वरः ॥ १९ ॥,te vayaṃ bhavatā rakṣyā bhavadviṣayavāsinaḥ | nagarastho vanastho vā tvaṃ no rājā janeśvaraḥ || 19 ||
+1,20,न्यस्तदण्डा वयं राजञ्जितक्रोधा जितेन्द्रियाः । रक्षितव्यास्त्वया शश्वद्गर्भभूतास्तपोधनाः ॥ २० ॥,nyastadaṇḍā vayaṃ rājañjitakrodhā jitendriyāḥ | rakṣitavyāstvayā śaśvadgarbhabhūtāstapodhanāḥ || 20 ||
+1,21,एवमुक्त्वा फलैर्मूलैः पुष्पैर्वन्यैश्च राघवम् । अन्यैश्च विविधाहारैः सलक्ष्मणमपूजयन् ॥ २१ ॥,evamuktvā phalairmūlaiḥ puṣpairvanyaiśca rāghavam | anyaiśca vividhāhāraiḥ salakṣmaṇamapūjayan || 21 ||
+1,22,तथान्ये तापसाः सिद्धा रामं वैश्वानरोपमाः । न्यायवृत्ता यथान्यायं तर्पयामासुरीश्वरम् ॥ २२ ॥,tathānye tāpasāḥ siddhā rāmaṃ vaiśvānaropamāḥ | nyāyavṛttā yathānyāyaṃ tarpayāmāsurīśvaram || 22 ||
+2,1,कृतातिथ्यो ऽथ रामस्तु सूर्यस्योदयनं प्रति । आमन्त्र्य स मुनीन् सर्वान् वनमेवान्वगाहत ॥ १ ॥,kṛtātithyo'tha rāmastu sūryasyodayanaṃ prati | āmantrya sa munīn sarvān vanamevānvagāhata || 1 ||
+2,2,नानामृगगणाकीर्णं शार्दूलवृकसेवितम् । ध्वस्तवृक्षलतागुल्मं दुर्दर्श सलिलाशयम् ॥ २ ॥,nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ śārdūlavṛkasevitam | dhvastavṛkṣalatāgulmaṃ durdarśa salilāśayam || 2 ||
+2,3,निष्कूजनानाशकुनि झिल्लिका गणनादितम् । लक्ष्मणानुगतो रामो वनमध्यं ददर्श ह ॥ ३ ॥,niṣkūjanānāśakuni jhillikā gaṇanāditam | lakṣmaṇānugato rāmo vanamadhyaṃ dadarśa ha || 3 ||
+2,4,वनमध्ये तु काकुत्स्थस्तस्मिन् घोरमृगायुते । ददर्श गिरिशृङ्गाभं पुरुषादं महास्वनम् ॥ ४ ॥,vanamadhye tu kākutsthastasmin ghoramṛgāyute | dadarśa giriśṛṅgābhaṃ puruṣādaṃ mahāsvanam || 4 ||
+2,5,गभीराक्षं महावक्त्रं विकटं विषमोदरम् । बीभत्सं विषमं दीर्घं विकृतं घोरदर्शनम् ॥ ५ ॥,gabhīrākṣaṃ mahāvaktraṃ vikaṭaṃ viṣamodaram | bībhatsaṃ viṣamaṃ dīrghaṃ vikṛtaṃ ghoradarśanam || 5 ||
+2,6,वसानं चर्मवैयाघ्रं वसार्द्रं रुधिरोक्षितम् । त्रासनं सर्वभूतानां व्यादितास्यमिवान्तकम् ॥ ६ ॥,vasānaṃ carmavaiyāghraṃ vasārdraṃ rudhirokṣitam | trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ vyāditāsyamivāntakam || 6 ||
+2,7,त्रीन् सिंहांश्चतुरो व्याघ्रान्द्वौ वृकौ पृषतान्दश । सविषाणं वसादिग्धं गजस्य च शिरो महत् ॥ ७ ॥,trīn siṃhāṃścaturo vyāghrāndvau vṛkau pṛṣatāndaśa | saviṣāṇaṃ vasādigdhaṃ gajasya ca śiro mahat || 7 ||
+2,8,अवसज्यायसे शूले विनदन्तं महास्वनम् । स रामं लक्ष्मणं चैव सीतां दृष्ट्वा च मैथिलीम् ॥ ८ ॥,avasajyāyase śūle vinadantaṃ mahāsvanam | sa rāmaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sītāṃ dṛṣṭvā ca maithilīm || 8 ||
+2,9,अभ्यधावत् सुसंक्रुद्धः प्रजाः काल इवान्तकः । स कृत्वा भैरवं नादं चालयन्निव मेदिनीम् ॥ ९ ॥,abhyadhāvat susaṃkruddhaḥ prajāḥ kāla ivāntakaḥ | sa kṛtvā bhairavaṃ nādaṃ cālayanniva medinīm || 9 ||
+2,10,अङ्गेनादाय वैदेहीमपक्रम्य ततो ऽब्रवीत् । युवां जटाचीरधरौ सभार्यौ क्षीणजीवितौ ॥ १० ॥,aṅgenādāya vaidehīmapakramya tato'bravīt | yuvāṃ jaṭācīradharau sabhāryau kṣīṇajīvitau || 10 ||
+2,11,प्रविष्टौ दण्डकारण्यं शरचापासिधारिणौ । कथं तापसयोर्वां च वासः प्रमदया सह ॥ ११ ॥,praviṣṭau daṇḍakāraṇyaṃ śaracāpāsidhāriṇau | kathaṃ tāpasayorvāṃ ca vāsaḥ pramadayā saha || 11 ||
+2,12,अधर्मचारिणौ पापौ कौ युवां मुनिदूषकौ । अहं वनमिदं दुर्गं विराघो नाम राक्षसः ॥ १२ ॥,adharmacāriṇau pāpau kau yuvāṃ munidūṣakau | ahaṃ vanamidaṃ durgaṃ virāgho nāma rākṣasaḥ || 12 ||
+2,13,चरामि सायुधो नित्यमृषिमांसानि भक्षयन् । इयं नारी वरारोहा मम भर्या भविष्यति । युवयोः पापयोश्चाहं पास्यामि रुधिरं मृधे ॥ १३ ॥,carāmi sāyudho nityamṛṣimāṃsāni bhakṣayan | iyaṃ nārī varārohā mama bharyā bhaviṣyati | yuvayoḥ pāpayoścāhaṃ pāsyāmi rudhiraṃ mṛdhe || 13 ||
+2,14,तस्यैवं ब्रुवतो धृष्टं विराधस्य दुरात्मनः । श्रुत्वा सगर्वितं वाक्यं संभ्रान्ता जनकात्मजा । सीता प्रावेपतोद्वेगात् प्रवाते कदली यथा ॥ १४ ॥,tasyaivaṃ bruvato dhṛṣṭaṃ virādhasya durātmanaḥ | śrutvā sagarvitaṃ vākyaṃ saṃbhrāntā janakātmajā | sītā prāvepatodvegāt pravāte kadalī yathā || 14 ||
+2,15,तां दृष्ट्वा राघवः सीतां विराधाङ्कगतां शुभाम् । अब्रवील् लक्ष्मणं वाक्यं मुखेन परिशुष्यता ॥ १५ ॥,tāṃ dṛṣṭvā rāghavaḥ sītāṃ virādhāṅkagatāṃ śubhām | abravīl lakṣmaṇaṃ vākyaṃ mukhena pariśuṣyatā || 15 ||
+2,16,पश्य सौम्य नरेन्द्रस्य जनकस्यात्मसंभवाम् । मम भार्यां शुभाचारां विराधाङ्के प्रवेशिताम् । अत्यन्त सुखसंवृद्धां राजपुत्रीं यशस्विनीम् ॥ १६ ॥,paśya saumya narendrasya janakasyātmasaṃbhavām | mama bhāryāṃ śubhācārāṃ virādhāṅke praveśitām | atyanta sukhasaṃvṛddhāṃ rājaputrīṃ yaśasvinīm || 16 ||
+2,17,यदभिप्रेतमस्मासु प्रियं वर वृतं च यत् । कैकेय्यास्तु सुसंवृत्तं क्षिप्रमद्यैव लक्ष्मण ॥ १७ ॥,yadabhipretamasmāsu priyaṃ vara vṛtaṃ ca yat | kaikeyyāstu susaṃvṛttaṃ kṣipramadyaiva lakṣmaṇa || 17 ||
+2,18,या न तुष्यत�� राज्येन पुत्रार्थे दीर्घदर्शिनी । ययाहं सर्वभूतानां हितः प्रस्थापितो वनम् । अद्येदानीं सकामा सा या माता मम मध्यमा ॥ १८ ॥,yā na tuṣyati rājyena putrārthe dīrghadarśinī | yayāhaṃ sarvabhūtānāṃ hitaḥ prasthāpito vanam | adyedānīṃ sakāmā sā yā mātā mama madhyamā || 18 ||
+2,19,परस्पर्शात्तु वैदेह्या न दुःखतरमस्ति मे । पितुर्विनाशात् सौमित्रे स्वराज्यहरणात्तथा ॥ १९ ॥,parasparśāttu vaidehyā na duḥkhataramasti me | piturvināśāt saumitre svarājyaharaṇāttathā || 19 ||
+2,20,इति ब्रुवति काकुत्स्थे बाष्पशोकपरिप्लुते । अब्रवील् लक्ष्मणः क्रुद्धो रुद्धो नाग इव श्वसन् ॥ २० ॥,iti bruvati kākutsthe bāṣpaśokapariplute | abravīl lakṣmaṇaḥ kruddho ruddho nāga iva śvasan || 20 ||
+2,21,अनाथ इव भूतानां नाथस्त्वं वासवोपमः । मया प्रेष्येण काकुत्स्थ किमर्थं परितप्स्यसे ॥ २१ ॥,anātha iva bhūtānāṃ nāthastvaṃ vāsavopamaḥ | mayā preṣyeṇa kākutstha kimarthaṃ paritapsyase || 21 ||
+2,22,शरेण निहतस्याद्य मया क्रुद्धेन रक्षसः । विराधस्य गतासोर्हि मही पास्यति शोणितम् ॥ २२ ॥,śareṇa nihatasyādya mayā kruddhena rakṣasaḥ | virādhasya gatāsorhi mahī pāsyati śoṇitam || 22 ||
+2,23,राज्यकामे मम क्रोधो भरते यो बभूव ह । तं विराधे विमोक्ष्यामि वज्री वज्रमिवाचले ॥ २३ ॥,rājyakāme mama krodho bharate yo babhūva ha | taṃ virādhe vimokṣyāmi vajrī vajramivācale || 23 ||
+2,24,मम भुजबलवेगवेगितः पततु शरो ऽस्य महान्महोरसि । व्यपनयतु तनोश्च जीवितं पततु ततश्च महीं विघूर्णितः ॥ २४ ॥,mama bhujabalavegavegitaḥ patatu śaro'sya mahānmahorasi | vyapanayatu tanośca jīvitaṃ patatu tataśca mahīṃ vighūrṇitaḥ || 24 ||
+3,1,अथोवाच पुनर्वाक्यं विराधः पूरयन् वनम् । आत्मानं पृच्छते ब्रूतं कौ युवां क्व गमिष्यथः ॥ १ ॥,athovāca punarvākyaṃ virādhaḥ pūrayan vanam | ātmānaṃ pṛcchate brūtaṃ kau yuvāṃ kva gamiṣyathaḥ || 1 ||
+3,2,तमुवाच ततो रामो राक्षसं ज्वलिताननम् । पृच्छन्तं सुमहातेजा इक्ष्वाकुकुलमात्मनः ॥ २ ॥,tamuvāca tato rāmo rākṣasaṃ jvalitānanam | pṛcchantaṃ sumahātejā ikṣvākukulamātmanaḥ || 2 ||
+3,3,क्षत्रियो वृत्तसंपन्नौ विद्धि नौ वनगोचरौ । त्वां तु वेदितुमिच्छावः कस्त्वं चरसि दण्डकान् ॥ ३ ॥,kṣatriyo vṛttasaṃpannau viddhi nau vanagocarau | tvāṃ tu veditumicchāvaḥ kastvaṃ carasi daṇḍakān || 3 ||
+3,4,तमुवाच विराधस्तु रामं सत्यपराक्रमम् । हन्त वक्ष्यामि ते राजन्निबोध मम राघव ॥ ४ ॥,tamuvāca virādhastu rāmaṃ satyaparākramam | hanta vakṣyāmi te rājannibodha mama rāghava || 4 ||
+3,5,पुत्रः किल जयस्याहं माता मम शतह्रदा । विराध इति मामाहुः पृथिव्यां सर्वराक्षसाः ॥ ५ ॥,putraḥ kila jayasyāhaṃ mātā mama śatahradā | virādha iti māmāhuḥ pṛthivyāṃ sarvarākṣasāḥ || 5 ||
+3,6,तपसा चापि मे प्राप्ता ब्रह्मणो हि प्रसादजा । शस्त्रेणावध्यता लोके ऽच्छेद्याभेद्यत्वमेव च ॥ ६ ॥,tapasā cāpi me prāptā brahmaṇo hi prasādajā | śastreṇāvadhyatā loke'cchedyābhedyatvameva ca || 6 ||
+3,7,उत्सृज्य प्रमदामेनामनपेक्षौ यथागतम् । त्वरमाणौ पालयेथां न वां जीवितमाददे ॥ ७ ॥,utsṛjya pramadāmenāmanapekṣau yathāgatam | tvaramāṇau pālayethāṃ na vāṃ jīvitamādade || 7 ||
+3,8,तं रामः प्रत्युवाचेदं कोपसंरक्तलोचनः । राक्षसं विकृताकारं विराधं पापचेतसं ॥ ८ ॥,taṃ rāmaḥ pratyuvācedaṃ kopasaṃraktalocanaḥ | rākṣasaṃ vikṛtākāraṃ virādhaṃ pāpacetasaṃ || 8 ||
+3,9,क्षुद्र धिक् त्वां तु हीनार्थं मृत्युमन्वेषसे ध्रुवम् । रणे संप्राप्स्यसे तिष्ठ न मे जीवन् गमिष्यसि ॥ ९ ॥,kṣudra dhik tvāṃ tu hīnārthaṃ mṛtyumanveṣase dhruvam | raṇe saṃprāpsyase tiṣṭha na me jīvan gamiṣyasi || 9 ||
+3,10,ततः सज्यं धनुः कृत्वा रामः सुनिशिताञ् शरान् । सुशीघ्रमभिसंधाय राक्षसं निजघान ह ॥ १० ॥,tataḥ sajyaṃ dhanuḥ kṛtvā rāmaḥ suniśitāñ śarān | suśīghramabhisaṃdhāya rākṣasaṃ nijaghāna ha || 10 ||
+3,11,धनुषा ज्यागुणवता सप्तबाणान्मुमोच ह । रुक्मपुङ्खान्महावेगान् सुपर्णानिलतुल्यगान् ॥ ११ ॥,dhanuṣā jyāguṇavatā saptabāṇānmumoca ha | rukmapuṅkhānmahāvegān suparṇānilatulyagān || 11 ||
+3,12,ते शरीरं विराधस्य भित्त्वा बर्हिणवाससः । निपेतुः शोणितादिग्धा धरण्यां पावकोपमाः ॥ १२ ॥,te śarīraṃ virādhasya bhittvā barhiṇavāsasaḥ | nipetuḥ śoṇitādigdhā dharaṇyāṃ pāvakopamāḥ || 12 ||
+3,13,स विनद्य महानादं शूलं शक्रध्वजोपमम् । प्रगृह्याशोभत तदा व्यात्तानन इवान्तकः ॥ १३ ॥,sa vinadya mahānādaṃ śūlaṃ śakradhvajopamam | pragṛhyāśobhata tadā vyāttānana ivāntakaḥ || 13 ||
+3,14,तच्छूलं वज्रसंकाशं गगने ज्वलनोपमम् । द्वाभ्यां शराभ्यां चिच्छेद रामः शस्त्रभृतां वरः ॥ १४ ॥,tacchūlaṃ vajrasaṃkāśaṃ gagane jvalanopamam | dvābhyāṃ śarābhyāṃ ciccheda rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ || 14 ||
+3,15,तस्य रौद्रस्य सौमित्रिर्बाहुं सव्यं बभञ्ज ह । रामस्तु दक्षिणं बाहुं तरसा तस्य रक्षसः ॥ १५ ॥,tasya raudrasya saumitrirbāhuṃ savyaṃ babhañja ha | rāmastu dakṣiṇaṃ bāhuṃ tarasā tasya rakṣasaḥ || 15 ||
+3,16,स भग्नबाहुः संविग्नो निपपाताशु राक्षसः । धरण्यां मेघसंकाशो वज्रभिन्न इवाचलः । इदं प्रोवाच काकुत्स्थं विराधः पुरुषर्षभम् ॥ १६ ॥,sa bhagnabāhuḥ saṃvigno nipapātāśu rākṣasaḥ | dharaṇyāṃ meghasaṃkāśo vajrabhinna ivācalaḥ | idaṃ provāca kākutsthaṃ virādhaḥ puruṣarṣabham || 16 ||
+3,17,कौसल्या सुप्रजास्तात रामस्त्वं विदितो मया । वैदेही च महाभागा लक्ष्मणश्च महायशाः ॥ १७ ॥,kausalyā suprajāstāta rāmastvaṃ vidito mayā | vaidehī ca mahābhāgā lakṣmaṇaśca mahāyaśāḥ || 17 ||
+3,18,अभिशापादहं घोरां प्रविष्टो राक्षसीं तनुम् । तुम्बुरुर्नाम गन्धर्वः शप्तो वैश्वरणेन हि ॥ १८ ॥,abhiśāpādahaṃ ghorāṃ praviṣṭo rākṣasīṃ tanum | tumbururnāma gandharvaḥ śapto vaiśvaraṇena hi || 18 ||
+3,19,प्रसाद्यमानश्च मया सो ऽब्रवीन्मां महायशाः । यदा दाशरथी रामस्त्वां वधिष्यति संयुगे ॥ १९ ॥,prasādyamānaśca mayā so'bravīnmāṃ mahāyaśāḥ | yadā dāśarathī rāmastvāṃ vadhiṣyati saṃyuge || 19 ||
+3,20,तदा प्रकृतिमापन्नो भवान् स्वर्गं गमिष्यति । इति वैश्रवणो राजा रम्भासक्तमुवाच ह ॥ २० ॥,tadā prakṛtimāpanno bhavān svargaṃ gamiṣyati | iti vaiśravaṇo rājā rambhāsaktamuvāca ha || 20 ||
+3,21,अनुपस्थ���यमानो मां संक्रुद्धो व्यजहार ह । तव प्रसादान्मुक्तो ऽहमभिशापात् सुदारुणात् । भवनं स्वं गमिष्यामि स्वस्ति वो ऽस्तु परंतप ॥ २१ ॥,anupasthīyamāno māṃ saṃkruddho vyajahāra ha | tava prasādānmukto'hamabhiśāpāt sudāruṇāt | bhavanaṃ svaṃ gamiṣyāmi svasti vo'stu paraṃtapa || 21 ||
+3,22,इतो वसति धर्मात्मा शरभङ्गः प्रतापवान् । अध्यर्धयोजने तात महर्षिः सूर्यसंनिभः ॥ २२ ॥,ito vasati dharmātmā śarabhaṅgaḥ pratāpavān | adhyardhayojane tāta maharṣiḥ sūryasaṃnibhaḥ || 22 ||
+3,23,तं क्षिप्रमभिगच्छ त्वं स ते श्रेयो विधास्यति । अवटे चापि मां राम निक्षिप्य कुशली व्रज ॥ २३ ॥,taṃ kṣipramabhigaccha tvaṃ sa te śreyo vidhāsyati | avaṭe cāpi māṃ rāma nikṣipya kuśalī vraja || 23 ||
+3,24,रक्षसां गतसत्त्वानामेष धर्मः सनातनः । अवटे ये निधीयन्ते तेषां लोकाः सनातनाः ॥ २४ ॥,rakṣasāṃ gatasattvānāmeṣa dharmaḥ sanātanaḥ | avaṭe ye nidhīyante teṣāṃ lokāḥ sanātanāḥ || 24 ||
+3,25,एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थं विराधः शरपीडितः । बभूव स्वर्गसंप्राप्तो न्यस्तदेहो महाबलः ॥ २५ ॥,evamuktvā tu kākutsthaṃ virādhaḥ śarapīḍitaḥ | babhūva svargasaṃprāpto nyastadeho mahābalaḥ || 25 ||
+3,26,तं मुक्तकण्ठमुत्क्षिप्य शङ्कुकर्णं महास्वनम् । विराधं प्राक्षिपच्छ्वभ्रे नदन्तं भैरवस्वनम् ॥ २६ ॥,taṃ muktakaṇṭhamutkṣipya śaṅkukarṇaṃ mahāsvanam | virādhaṃ prākṣipacchvabhre nadantaṃ bhairavasvanam || 26 ||
+3,27,ततस्तु तौ काञ्चनचित्रकार्मुकौ निहत्य रक्षः परिगृह्य मैथिलीम् । विजह्रतुस्तौ मुदितौ महावने दिवि स्थितौ चन्द्रदिवाकराविव ॥ २७ ॥,tatastu tau kāñcanacitrakārmukau nihatya rakṣaḥ parigṛhya maithilīm | vijahratustau muditau mahāvane divi sthitau candradivākarāviva || 27 ||
+4,1,हत्वा तु तं भीमबलं विराधं राक्षसं वने । ततः सीतां परिष्वज्य समाश्वास्य च वीर्यवान् । अब्रवील् लक्ष्मणां रामो भ्रातरं दीप्ततेजसं ॥ १ ॥,hatvā tu taṃ bhīmabalaṃ virādhaṃ rākṣasaṃ vane | tataḥ sītāṃ pariṣvajya samāśvāsya ca vīryavān | abravīl lakṣmaṇāṃ rāmo bhrātaraṃ dīptatejasaṃ || 1 ||
+4,2,कष्टं वनमिदं दुर्गं न च स्मो वनगोचराः । अभिगच्छामहे शीघ्रं शरभङ्गं तपोधनम् ॥ २ ॥,kaṣṭaṃ vanamidaṃ durgaṃ na ca smo vanagocarāḥ | abhigacchāmahe śīghraṃ śarabhaṅgaṃ tapodhanam || 2 ||
+4,3,आश्रमं शरभङ्गस्य राघवो ऽभिजगाम ह ॥ ३ ॥,āśramaṃ śarabhaṅgasya rāghavo'bhijagāma ha || 3 ||
+4,4,तस्य देवप्रभावस्य तपसा भावितात्मनः । समीपे शरभङ्गस्य ददर्श महदद्भुतम् ॥ ४ ॥,tasya devaprabhāvasya tapasā bhāvitātmanaḥ | samīpe śarabhaṅgasya dadarśa mahadadbhutam || 4 ||
+4,5,विभ्राजमानं वपुषा सूर्यवैश्वानरोपमम् । असंस्पृशन्तं वसुधां ददर्श विबुधेश्वरम् ॥ ५ ॥,vibhrājamānaṃ vapuṣā sūryavaiśvānaropamam | asaṃspṛśantaṃ vasudhāṃ dadarśa vibudheśvaram || 5 ||
+4,6,सुप्रभाभरणं देवं विरजो ऽम्बरधारिणम् । तद्विधैरेव बहुभिः पूज्यमानं महात्मभिः ॥ ६ ॥,suprabhābharaṇaṃ devaṃ virajo'mbaradhāriṇam | tadvidhaireva bahubhiḥ pūjyamānaṃ mahātmabhiḥ || 6 ||
+4,7,हरिभिर्वाजिभिर्युक्तमन्तरिक्षगतं रथम् । ददर्शादूरतस���तस्य तरुणादित्यसंनिभम् ॥ ७ ॥,haribhirvājibhiryuktamantarikṣagataṃ ratham | dadarśādūratastasya taruṇādityasaṃnibham || 7 ||
+4,8,पाण्डुराभ्रघनप्रख्यं चन्द्रमण्डलसंनिभम् । अपश्यद्विमलं छत्रं चित्रमाल्योपशोभितम् ॥ ८ ॥,pāṇḍurābhraghanaprakhyaṃ candramaṇḍalasaṃnibham | apaśyadvimalaṃ chatraṃ citramālyopaśobhitam || 8 ||
+4,9,चामरव्यजने चाग्र्ये रुक्मदण्डे महाधने । गृहीते वननारीभ्यां धूयमाने च मूर्धनि ॥ ९ ॥,cāmaravyajane cāgrye rukmadaṇḍe mahādhane | gṛhīte vananārībhyāṃ dhūyamāne ca mūrdhani || 9 ||
+4,10,गन्धर्वामरसिद्धाश्च बहवः परमर्षयः । अन्तरिक्षगतं देवं वाग्भिरग्र्याभिरीडिरे ॥ १० ॥,gandharvāmarasiddhāśca bahavaḥ paramarṣayaḥ | antarikṣagataṃ devaṃ vāgbhiragryābhirīḍire || 10 ||
+4,11,दृष्ट्वा शतक्रतुं तत्र रामो लक्ष्मणमब्रवीत् । ये हयाः पुरुहूतस्य पुरा शक्रस्य नः श्रुताः । अन्तरिक्षगता दिव्यास्त इमे हरयो ध्रुवम् ॥ ११ ॥,dṛṣṭvā śatakratuṃ tatra rāmo lakṣmaṇamabravīt | ye hayāḥ puruhūtasya purā śakrasya naḥ śrutāḥ | antarikṣagatā divyāsta ime harayo dhruvam || 11 ||
+4,12,इमे च पुरुषव्याघ्र ये तिष्ठन्त्यभितो रथम् । शतं शतं कुण्डलिनो युवानः खड्गपाणयः ॥ १२ ॥,ime ca puruṣavyāghra ye tiṣṭhantyabhito ratham | śataṃ śataṃ kuṇḍalino yuvānaḥ khaḍgapāṇayaḥ || 12 ||
+4,13,उरोदेशेषु सर्वेषां हारा ज्वलनसंनिभाः । रूपं बिभ्रति सौमित्रे पञ्चविंशतिवार्षिकम् ॥ १३ ॥,urodeśeṣu sarveṣāṃ hārā jvalanasaṃnibhāḥ | rūpaṃ bibhrati saumitre pañcaviṃśativārṣikam || 13 ||
+4,14,एतद्धि किल देवानां वयो भवति नित्यदा । यथेमे पुरुषव्याघ्रा दृश्यन्ते प्रियदर्शनाः ॥ १४ ॥,etaddhi kila devānāṃ vayo bhavati nityadā | yatheme puruṣavyāghrā dṛśyante priyadarśanāḥ || 14 ||
+4,15,इहैव सह वैदेह्या मुहूर्तं तिष्ठ लक्ष्मण । यावज्जनाम्यहं व्यक्तं क एष द्युतिमान् रथे ॥ १५ ॥,ihaiva saha vaidehyā muhūrtaṃ tiṣṭha lakṣmaṇa | yāvajjanāmyahaṃ vyaktaṃ ka eṣa dyutimān rathe || 15 ||
+4,16,तमेवमुक्त्वा सौमित्रिमिहैव स्थीयतामिति । अभिचक्राम काकुत्स्थः शरभङ्गाश्रमं प्रति ॥ १६ ॥,tamevamuktvā saumitrimihaiva sthīyatāmiti | abhicakrāma kākutsthaḥ śarabhaṅgāśramaṃ prati || 16 ||
+4,17,ततः समभिगच्छन्तं प्रेक्ष्य रामं शचीपतिः । शरभङ्गमनुज्ञाप्य विबुधानिदमब्रवीत् ॥ १७ ॥,tataḥ samabhigacchantaṃ prekṣya rāmaṃ śacīpatiḥ | śarabhaṅgamanujñāpya vibudhānidamabravīt || 17 ||
+4,18,इहोपयात्यसौ रामो यावन्मां नाभिभाषते । निष्ठां नयत तावत्तु ततो मां द्रष्टुमर्हति ॥ १८ ॥,ihopayātyasau rāmo yāvanmāṃ nābhibhāṣate | niṣṭhāṃ nayata tāvattu tato māṃ draṣṭumarhati || 18 ||
+4,19,जितवन्तं कृतार्थं च द्रष्टाहमचिरादिमम् । कर्म ह्यनेन कर्तव्यं महदन्यैः सुदुष्करम् ॥ १९ ॥,jitavantaṃ kṛtārthaṃ ca draṣṭāhamacirādimam | karma hyanena kartavyaṃ mahadanyaiḥ suduṣkaram || 19 ||
+4,20,इति वज्री तमामन्त्र्य मानयित्वा च तापसं । रथेन हरियुक्तेन ययौ दिवमरिंदमः ॥ २० ॥,iti vajrī tamāmantrya mānayitvā ca tāpasaṃ | rathena hariyuktena yayau divamariṃdamaḥ || 20 ||
+4,21,प्रयाते तु सहस्राक्षे र���घवः सपरिच्छदः । अग्निहोत्रमुपासीनं शरभङ्गमुपागमत् ॥ २१ ॥,prayāte tu sahasrākṣe rāghavaḥ saparicchadaḥ | agnihotramupāsīnaṃ śarabhaṅgamupāgamat || 21 ||
+4,22,तस्य पादौ च संगृह्य रामः सीता च लक्ष्मणः । निषेदुस्तदनुज्ञाता लब्धवासा निमन्त्रिताः ॥ २२ ॥,tasya pādau ca saṃgṛhya rāmaḥ sītā ca lakṣmaṇaḥ | niṣedustadanujñātā labdhavāsā nimantritāḥ || 22 ||
+4,23,ततः शक्रोपयानं तु पर्यपृच्छत् स राघवः । शरभङ्गश्च तत् सर्वं राघवाय न्यवेदयत् ॥ २३ ॥,tataḥ śakropayānaṃ tu paryapṛcchat sa rāghavaḥ | śarabhaṅgaśca tat sarvaṃ rāghavāya nyavedayat || 23 ||
+4,24,मामेष वरदो राम ब्रह्मलोकं निनीषति । जितमुग्रेण तपसा दुष्प्रापमकृतात्मभिः ॥ २४ ॥,māmeṣa varado rāma brahmalokaṃ ninīṣati | jitamugreṇa tapasā duṣprāpamakṛtātmabhiḥ || 24 ||
+4,25,अहं ज्ञात्वा नरव्याघ्र वर्तमानमदूरतः । ब्रह्मलोकं न गच्छामि त्वामदृष्ट्वा प्रियातिथिम् ॥ २५ ॥,ahaṃ jñātvā naravyāghra vartamānamadūrataḥ | brahmalokaṃ na gacchāmi tvāmadṛṣṭvā priyātithim || 25 ||
+4,26,समागम्य गमिष्यामि त्रिदिवं देवसेवितम् । अक्षया नरशार्दूल जिता लोका मया शुभाः । ब्राह्म्याश्च नाकपृष्ठ्याश्च प्रतिगृह्णीष्व मामकान् ॥ २६ ॥,samāgamya gamiṣyāmi tridivaṃ devasevitam | akṣayā naraśārdūla jitā lokā mayā śubhāḥ | brāhmyāśca nākapṛṣṭhyāśca pratigṛhṇīṣva māmakān || 26 ||
+4,27,एवमुक्तो नरव्याघ्रः सर्वशास्त्रविशारदः । ऋषिणा शरभङ्गेन राघवो वाक्यमब्रवीत् ॥ २७ ॥,evamukto naravyāghraḥ sarvaśāstraviśāradaḥ | ṛṣiṇā śarabhaṅgena rāghavo vākyamabravīt || 27 ||
+4,28,अहमेवाहरिष्यामि सर्वांल् लोकान्महामुने । आवासं त्वहमिच्छामि प्रदिष्टमिह कानने ॥ २८ ॥,ahamevāhariṣyāmi sarvāṃl lokānmahāmune | āvāsaṃ tvahamicchāmi pradiṣṭamiha kānane || 28 ||
+4,29,राघवेणैवमुक्तस्तु शक्रतुल्यबलेन वै । शरभङ्गो महाप्राज्ञः पुनरेवाब्रवीद्वचः ॥ २९ ॥,rāghaveṇaivamuktastu śakratulyabalena vai | śarabhaṅgo mahāprājñaḥ punarevābravīdvacaḥ || 29 ||
+4,30,सुतीक्ष्णमभिगच्छ त्वं शुचौ देशे तपस्विनम् । रमणीये वनोद्देशे स ते वासं विधास्यति ॥ ३० ॥,sutīkṣṇamabhigaccha tvaṃ śucau deśe tapasvinam | ramaṇīye vanoddeśe sa te vāsaṃ vidhāsyati || 30 ||
+4,31,एष पन्था नरव्याघ्र मुहूर्तं पश्य तात माम् । यावज्जहामि गात्राणि जीर्णं त्वचमिवोरगः ॥ ३१ ॥,eṣa panthā naravyāghra muhūrtaṃ paśya tāta mām | yāvajjahāmi gātrāṇi jīrṇaṃ tvacamivoragaḥ || 31 ||
+4,32,ततो ऽग्निं स समाधाय हुत्वा चाज्येन मन्त्रवित् । शरभङ्गो महातेजाः प्रविवेश हुताशनम् ॥ ३२ ॥,tato'gniṃ sa samādhāya hutvā cājyena mantravit | śarabhaṅgo mahātejāḥ praviveśa hutāśanam || 32 ||
+4,33,तस्य रोमाणि केशांश्च ददाहाग्निर्महात्मनः । जीर्णं त्वचं तथास्थीनि यच्च मांसं च शोणितम् ॥ ३३ ॥,tasya romāṇi keśāṃśca dadāhāgnirmahātmanaḥ | jīrṇaṃ tvacaṃ tathāsthīni yacca māṃsaṃ ca śoṇitam || 33 ||
+4,34,स च पावकसंकाशः कुमारः समपद्यत । उत्थायाग्निचयात्तस्माच्छरभङ्गो व्यरोचत ॥ ३४ ॥,sa ca pāvakasaṃkāśaḥ kumāraḥ samapadyata | utthāyāgnicayāttasmāccharabhaṅgo vyarocata || 34 ||
+4,35,स लोकानाहिताग्नीनामृषीणां च महात्मनाम् । देवानां च व्यतिक्रम्य ब्रह्मलोकं व्यरोहत ॥ ३५ ॥,sa lokānāhitāgnīnāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām | devānāṃ ca vyatikramya brahmalokaṃ vyarohata || 35 ||
+4,36,स पुण्यकर्मा भुवने द्विजर्षभः पितामहं सानुचरं ददर्श ह । पितामहश्चापि समीक्ष्य तं द्विजं ननन्द सुस्वागतमित्युवाच ह ॥ ३६ ॥,sa puṇyakarmā bhuvane dvijarṣabhaḥ pitāmahaṃ sānucaraṃ dadarśa ha | pitāmahaścāpi samīkṣya taṃ dvijaṃ nananda susvāgatamityuvāca ha || 36 ||
+5,1,शरभङ्गे दिवं प्राप्ते मुनिसंघाः समागताः । अभ्यगच्छन्त काकुत्स्थं रामं ज्वलिततेजसं ॥ १ ॥,śarabhaṅge divaṃ prāpte munisaṃghāḥ samāgatāḥ | abhyagacchanta kākutsthaṃ rāmaṃ jvalitatejasaṃ || 1 ||
+5,2,वैखानसा वालखिल्याः संप्रक्षाला मरीचिपाः । अश्मकुट्टाश्च बहवः पत्राहाराश्च तापसाः ॥ २ ॥,vaikhānasā vālakhilyāḥ saṃprakṣālā marīcipāḥ | aśmakuṭṭāśca bahavaḥ patrāhārāśca tāpasāḥ || 2 ||
+5,3,दन्तोलूखलिनश्चैव तथैवोन्मज्जकाः परे । मुनयः सलिलाहारा वायुभक्षास्तथापरे ॥ ३ ॥,dantolūkhalinaścaiva tathaivonmajjakāḥ pare | munayaḥ salilāhārā vāyubhakṣāstathāpare || 3 ||
+5,4,आकाशनिलयाश्चैव तथा स्थण्डिलशायिनः । तथोर्ध्ववासिनो दान्तास्तथार्द्रपटवाससः ॥ ४ ॥,ākāśanilayāścaiva tathā sthaṇḍilaśāyinaḥ | tathordhvavāsino dāntāstathārdrapaṭavāsasaḥ || 4 ||
+5,5,सजपाश्च तपोनित्यास्तथा पञ्चतपोऽन्विताः । सर्वे ब्राह्म्या श्रिया जुष्टा दृढयोगसमाहिताः । शरभङ्गाश्रमे राममभिजग्मुश्च तापसाः ॥ ५ ॥,sajapāśca taponityāstathā pañcatapo'nvitāḥ | sarve brāhmyā śriyā juṣṭā dṛḍhayogasamāhitāḥ | śarabhaṅgāśrame rāmamabhijagmuśca tāpasāḥ || 5 ||
+5,6,अभिगम्य च धर्मज्ञा रामं धर्मभृतां वरम् । ऊचुः परमधर्मज्ञमृषिसंघाः समाहिताः ॥ ६ ॥,abhigamya ca dharmajñā rāmaṃ dharmabhṛtāṃ varam | ūcuḥ paramadharmajñamṛṣisaṃghāḥ samāhitāḥ || 6 ||
+5,7,त्वमिक्ष्वाकुकुलस्यास्य पृथिव्याश्च महारथः । प्रधानश्चासि नाथश्च देवानां मघवानिव ॥ ७ ॥,tvamikṣvākukulasyāsya pṛthivyāśca mahārathaḥ | pradhānaścāsi nāthaśca devānāṃ maghavāniva || 7 ||
+5,8,विश्रुतस्त्रिषु लोकेषु यशसा विक्रमेण च । पितृव्रतत्वं सत्यं च त्वयि धर्मश्च पुष्कलः ॥ ८ ॥,viśrutastriṣu lokeṣu yaśasā vikrameṇa ca | pitṛvratatvaṃ satyaṃ ca tvayi dharmaśca puṣkalaḥ || 8 ||
+5,9,त्वामासाद्य महात्मानं धर्मज्ञं धर्मवत्सलम् । अर्थित्वान्नाथ वक्ष्यामस्तच्च नः क्षन्तुमर्हसि ॥ ९ ॥,tvāmāsādya mahātmānaṃ dharmajñaṃ dharmavatsalam | arthitvānnātha vakṣyāmastacca naḥ kṣantumarhasi || 9 ||
+5,10,अधार्मस्तु महांस्तात भवेत्तस्य महीपतेः । यो हरेद्बलिषड्भागं न च रक्षति पुत्रवत् ॥ १० ॥,adhārmastu mahāṃstāta bhavettasya mahīpateḥ | yo haredbaliṣaḍbhāgaṃ na ca rakṣati putravat || 10 ||
+5,11,युञ्जानः स्वानिव प्राणान्प्राणैरिष्टान् सुतानिव । नित्ययुक्तः सदा रक्षन् सर्वान् विषयवासिनः ॥ ११ ॥,yuñjānaḥ svāniva prāṇānprāṇairiṣṭān sutāniva | nityayuktaḥ sadā rakṣan sarvān viṣayavāsinaḥ || 11 ||
+5,12,प्रा���्नोति शाश्वतीं राम कीर्तिं स बहुवार्षिकीम् । ब्रह्मणः स्थानमासाद्य तत्र चापि महीयते ॥ १२ ॥,prāpnoti śāśvatīṃ rāma kīrtiṃ sa bahuvārṣikīm | brahmaṇaḥ sthānamāsādya tatra cāpi mahīyate || 12 ||
+5,13,यत् करोति परं धर्मं मुनिर्मूलफलाशनः । तत्र राज्ञश्चतुर्भागः प्रजा धर्मेण रक्षतः ॥ १३ ॥,yat karoti paraṃ dharmaṃ munirmūlaphalāśanaḥ | tatra rājñaścaturbhāgaḥ prajā dharmeṇa rakṣataḥ || 13 ||
+5,14,सो ऽयं ब्राह्मणभूयिष्ठो वानप्रस्थगणो महान् । त्वन्नाथो ऽनाथवद् राम राक्षसैर्वध्यते भृशम् ॥ १४ ॥,so'yaṃ brāhmaṇabhūyiṣṭho vānaprasthagaṇo mahān | tvannātho'nāthavad rāma rākṣasairvadhyate bhṛśam || 14 ||
+5,15,एहि पश्य शरीराणि मुनीनां भावितात्मनाम् । हतानां राक्षसैर्घोरैर्बहूनां बहुधा वने ॥ १५ ॥,ehi paśya śarīrāṇi munīnāṃ bhāvitātmanām | hatānāṃ rākṣasairghorairbahūnāṃ bahudhā vane || 15 ||
+5,16,पम्पानदीनिवासानामनुमन्दाकिनीमपि । चित्रकूटालयानां च क्रियते कदनं महत् ॥ १६ ॥,pampānadīnivāsānāmanumandākinīmapi | citrakūṭālayānāṃ ca kriyate kadanaṃ mahat || 16 ||
+5,17,एवं वयं न मृष्यामो विप्रकारं तपस्विनम् । क्रियमाणं वने घोरं रक्षोभिर्भीमकर्मभिः ॥ १७ ॥,evaṃ vayaṃ na mṛṣyāmo viprakāraṃ tapasvinam | kriyamāṇaṃ vane ghoraṃ rakṣobhirbhīmakarmabhiḥ || 17 ||
+5,18,ततस्त्वां शरणार्थं च शरण्यं समुपस्थिताः । परिपालय नो राम वध्यमानान्निशाचरैः ॥ १८ ॥,tatastvāṃ śaraṇārthaṃ ca śaraṇyaṃ samupasthitāḥ | paripālaya no rāma vadhyamānānniśācaraiḥ || 18 ||
+5,19,एतच्छ्रुत्वा तु काकुत्स्थस्तापसानां तपस्विनाम् । इदं प्रोवाच धर्मात्मा सर्वानेव तपस्विनः । नैवमर्हथ मां वक्तुमाज्ञाप्यो ऽहं तपस्विनम् ॥ १९ ॥,etacchrutvā tu kākutsthastāpasānāṃ tapasvinām | idaṃ provāca dharmātmā sarvāneva tapasvinaḥ | naivamarhatha māṃ vaktumājñāpyo'haṃ tapasvinam || 19 ||
+5,20,भवतामर्थसिद्ध्यर्थमागतो ऽहं यदृच्छया । तस्य मे ऽयं वने वासो भविष्यति महाफलः । तपस्विनां रणे शत्रून् हन्तुमिच्छामि राक्षसान् ॥ २० ॥,bhavatāmarthasiddhyarthamāgato'haṃ yadṛcchayā | tasya me'yaṃ vane vāso bhaviṣyati mahāphalaḥ | tapasvināṃ raṇe śatrūn hantumicchāmi rākṣasān || 20 ||
+5,21,दत्त्वा वरं चापि तपोधनानां धर्मे धृतात्मा सहलक्ष्मणेन । तपोधनैश्चापि सहार्य वृत्तः सुतीष्क्णमेवाभिजगाम वीरः ॥ २१ ॥,dattvā varaṃ cāpi tapodhanānāṃ dharme dhṛtātmā sahalakṣmaṇena | tapodhanaiścāpi sahārya vṛttaḥ sutīṣkṇamevābhijagāma vīraḥ || 21 ||
+6,1,रामस्तु सहितो भ्रात्रा सीतया च परंतपः । सुतीक्ष्णस्याश्रमपदं जगाम सह तैर्द्विजैः ॥ १ ॥,rāmastu sahito bhrātrā sītayā ca paraṃtapaḥ | sutīkṣṇasyāśramapadaṃ jagāma saha tairdvijaiḥ || 1 ||
+6,2,स गत्वा दूरमध्वानं नदीस्तीर्त्व बहूदकाः । ददर्श विपुलं शैलं महामेघमिवोन्नतम् ॥ २ ॥,sa gatvā dūramadhvānaṃ nadīstīrtva bahūdakāḥ | dadarśa vipulaṃ śailaṃ mahāmeghamivonnatam || 2 ||
+6,3,ततस्तदिक्ष्वाकुवरौ सततं विविधैर्द्रुमैः । काननं तौ विविशतुः सीतया सह राघवौ ॥ ३ ॥,tatastadikṣvākuvarau satataṃ vividhairdrumaiḥ | kānana��� tau viviśatuḥ sītayā saha rāghavau || 3 ||
+6,4,प्रविष्टस्तु वनं घोरं बहुपुष्पफलद्रुमम् । ददर्शाश्रममेकान्ते चीरमालापरिष्कृतम् ॥ ४ ॥,praviṣṭastu vanaṃ ghoraṃ bahupuṣpaphaladrumam | dadarśāśramamekānte cīramālāpariṣkṛtam || 4 ||
+6,5,तत्र तापसमासीनं मलपङ्कजटाधरम् । रामः सुतीक्ष्णं विधिवत्तपोवृद्धमभाषत ॥ ५ ॥,tatra tāpasamāsīnaṃ malapaṅkajaṭādharam | rāmaḥ sutīkṣṇaṃ vidhivattapovṛddhamabhāṣata || 5 ||
+6,6,रामो ऽहमस्मि भगवन्भवन्तं द्रष्टुमागतः । तन्माभिवद धर्मज्ञ महर्षे सत्यविक्रम ॥ ६ ॥,rāmo'hamasmi bhagavanbhavantaṃ draṣṭumāgataḥ | tanmābhivada dharmajña maharṣe satyavikrama || 6 ||
+6,7,स निरीक्ष्य ततो वीरं रामं धर्मभृतां वरम् । समाश्लिष्य च बाहुभ्यामिदं वचनमब्रवीत् ॥ ७ ॥,sa nirīkṣya tato vīraṃ rāmaṃ dharmabhṛtāṃ varam | samāśliṣya ca bāhubhyāmidaṃ vacanamabravīt || 7 ||
+6,8,स्वागतं खलु ते वीर राम धर्मभृतां वर । आश्रमो ऽयं त्वयाक्रान्तः सनाथ इव साम्प्रतम् ॥ ८ ॥,svāgataṃ khalu te vīra rāma dharmabhṛtāṃ vara | āśramo'yaṃ tvayākrāntaḥ sanātha iva sāmpratam || 8 ||
+6,9,प्रतीक्षमाणस्त्वामेव नारोहे ऽहं महायशः । देवलोकमितो वीर देहं त्यक्त्वा महीतले ॥ ९ ॥,pratīkṣamāṇastvāmeva nārohe'haṃ mahāyaśaḥ | devalokamito vīra dehaṃ tyaktvā mahītale || 9 ||
+6,10,चित्रकूटमुपादाय राज्यभ्रष्टो ऽसि मे श्रुतः । इहोपयातः काकुत्स्थो देवराजः शतक्रतुः । सर्वांल् लोकाञ्जितानाह मम पुण्येन कर्मणा ॥ १० ॥,citrakūṭamupādāya rājyabhraṣṭo'si me śrutaḥ | ihopayātaḥ kākutstho devarājaḥ śatakratuḥ | sarvāṃl lokāñjitānāha mama puṇyena karmaṇā || 10 ||
+6,11,तेषु देवर्षिजुष्टेषु जितेषु तपसा मया । मत्प्रसादात् सभार्यस्त्वं विहरस्व सलक्ष्मणः ॥ ११ ॥,teṣu devarṣijuṣṭeṣu jiteṣu tapasā mayā | matprasādāt sabhāryastvaṃ viharasva salakṣmaṇaḥ || 11 ||
+6,12,तमुग्रतपसं दीप्तं महर्षिं सत्यवादिनम् । प्रत्युवाचात्मवान् रामो ब्रह्माणमिव वासवः ॥ १२ ॥,tamugratapasaṃ dīptaṃ maharṣiṃ satyavādinam | pratyuvācātmavān rāmo brahmāṇamiva vāsavaḥ || 12 ||
+6,13,अहमेवाहरिष्यामि स्वयं लोकान्महामुने । आवासं त्वहमिच्छामि प्रदिष्टमिह कानने ॥ १३ ॥,ahamevāhariṣyāmi svayaṃ lokānmahāmune | āvāsaṃ tvahamicchāmi pradiṣṭamiha kānane || 13 ||
+6,14,भवान् सर्वत्र कुशलः सर्वभूतहिते रतः । आख्यातः शरभङ्गेन गौतमेन महात्मना ॥ १४ ॥,bhavān sarvatra kuśalaḥ sarvabhūtahite rataḥ | ākhyātaḥ śarabhaṅgena gautamena mahātmanā || 14 ||
+6,15,एवमुक्तस्तु रामेण महर्षिर्लोकविश्रुतः । अब्रवीन्मधुरं वाक्यं हर्षेण महताप्लुतः ॥ १५ ॥,evamuktastu rāmeṇa maharṣirlokaviśrutaḥ | abravīnmadhuraṃ vākyaṃ harṣeṇa mahatāplutaḥ || 15 ||
+6,16,अयमेवाश्रमो राम गुणवान् रम्यतामिह । ऋषिसंघानुचरितः सदा मूलफलैर्युतः ॥ १६ ॥,ayamevāśramo rāma guṇavān ramyatāmiha | ṛṣisaṃghānucaritaḥ sadā mūlaphalairyutaḥ || 16 ||
+6,17,इममाश्रममागम्य मृगसंघा महायशाः । अटित्वा प्रतिगच्छन्ति लोभयित्वाकुतोभयाः ॥ १७ ॥,imamāśramamāgamya mṛgasaṃghā mahāyaśāḥ | aṭitvā pratigacchanti lobhayitvākutobhayāḥ || 17 ||
+6,18,तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य महर्षेर्लक्ष्मणाग्रजः । उवाच वचनं धीरो विकृष्य सशरं धनुः ॥ १८ ॥,tacchrutvā vacanaṃ tasya maharṣerlakṣmaṇāgrajaḥ | uvāca vacanaṃ dhīro vikṛṣya saśaraṃ dhanuḥ || 18 ||
+6,19,तानहं सुमहाभाग मृगसंघान् समागतान् । हन्यां निशितधारेण शरेणाशनिवर्चसा ॥ १९ ॥,tānahaṃ sumahābhāga mṛgasaṃghān samāgatān | hanyāṃ niśitadhāreṇa śareṇāśanivarcasā || 19 ||
+6,20,भवांस्तत्राभिषज्येत किं स्यात् कृच्छ्रतरं ततः । एतस्मिन्नाश्रमे वासं चिरं तु न समर्थये ॥ २० ॥,bhavāṃstatrābhiṣajyeta kiṃ syāt kṛcchrataraṃ tataḥ | etasminnāśrame vāsaṃ ciraṃ tu na samarthaye || 20 ||
+6,21,तमेवमुक्त्वा वरदं रामः संध्यामुपागमत् । अन्वास्य पश्चिमां संध्यां तत्र वासमकल्पयत् ॥ २१ ॥,tamevamuktvā varadaṃ rāmaḥ saṃdhyāmupāgamat | anvāsya paścimāṃ saṃdhyāṃ tatra vāsamakalpayat || 21 ||
+6,22,ततः शुभं तापसभोज्यमन्नं स्वयं सुतीक्ष्णः पुरुषर्षभाभ्याम् । ताभ्यां सुसत्कृत्य ददौ महात्मा संध्यानिवृत्तौ रजनीं समीक्ष्य ॥ २२ ॥,tataḥ śubhaṃ tāpasabhojyamannaṃ svayaṃ sutīkṣṇaḥ puruṣarṣabhābhyām | tābhyāṃ susatkṛtya dadau mahātmā saṃdhyānivṛttau rajanīṃ samīkṣya || 22 ||
+7,1,रामस्तु सहसौमित्रिः सुतीक्ष्णेनाभिपूजितः । परिणम्य निशां तत्र प्रभाते प्रत्यबुध्यत ॥ १ ॥,rāmastu sahasaumitriḥ sutīkṣṇenābhipūjitaḥ | pariṇamya niśāṃ tatra prabhāte pratyabudhyata || 1 ||
+7,2,उत्थाय तु यथाकालं राघवः सह सीतया । उपास्पृशत् सुशीतेन जलेनोत्पलगन्धिना ॥ २ ॥,utthāya tu yathākālaṃ rāghavaḥ saha sītayā | upāspṛśat suśītena jalenotpalagandhinā || 2 ||
+7,3,अथ ते ऽग्निं सुरांश्चैव वैदेही रामलक्ष्मणौ । काल्यं विधिवदभ्यर्च्य तपस्विशरणे वने ॥ ३ ॥,atha te'gniṃ surāṃścaiva vaidehī rāmalakṣmaṇau | kālyaṃ vidhivadabhyarcya tapasviśaraṇe vane || 3 ||
+7,4,उदयन्न्तं दिनकरं दृष्ट्वा विगतकल्मषाः । सुतीक्ष्णमभिगम्येदं श्लक्ष्णं वचनमब्रुवन् ॥ ४ ॥,udayanntaṃ dinakaraṃ dṛṣṭvā vigatakalmaṣāḥ | sutīkṣṇamabhigamyedaṃ ślakṣṇaṃ vacanamabruvan || 4 ||
+7,5,सुखोषिताः स्म भगवंस्त्वया पूज्येन पूजिताः । आपृच्छामः प्रयास्यामो मुनयस्त्वरयन्ति नः ॥ ५ ॥,sukhoṣitāḥ sma bhagavaṃstvayā pūjyena pūjitāḥ | āpṛcchāmaḥ prayāsyāmo munayastvarayanti naḥ || 5 ||
+7,6,त्वरामहे वयं द्रष्टुं कृत्स्नमाश्रममण्डलम् । ऋषीणां पुण्यशीलानां दण्डकारण्यवासिनाम् ॥ ६ ॥,tvarāmahe vayaṃ draṣṭuṃ kṛtsnamāśramamaṇḍalam | ṛṣīṇāṃ puṇyaśīlānāṃ daṇḍakāraṇyavāsinām || 6 ||
+7,7,अभ्यनुज्ञातुमिच्छामः सहैभिर्मुनिपुङ्गवैः । धर्मनित्यैस्तपोदान्तैर्विशिखैरिव पावकैः ॥ ७ ॥,abhyanujñātumicchāmaḥ sahaibhirmunipuṅgavaiḥ | dharmanityaistapodāntairviśikhairiva pāvakaiḥ || 7 ||
+7,8,अविषह्यातपो यावत् सूर्यो नातिविराजिते । अमार्गेणागतां लक्ष्मीं प्राप्येवान्वयवर्जितः ॥ ८ ॥,aviṣahyātapo yāvat sūryo nātivirājite | amārgeṇāgatāṃ lakṣmīṃ prāpyevānvayavarjitaḥ || 8 ||
+7,9,तावदिच्छामहे गन्तुमित्युक्त्वा चरणौ मुनेः । ववन्दे सहसौमित्रिः सी��या सह राघवः ॥ ९ ॥,tāvadicchāmahe gantumityuktvā caraṇau muneḥ | vavande sahasaumitriḥ sītayā saha rāghavaḥ || 9 ||
+7,10,तौ संस्पृशन्तौ चरणाव् उत्थाप्य मुनिपुंगवः । गाढमालिङ्ग्य सस्नेहमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १० ॥,tau saṃspṛśantau caraṇāv utthāpya munipuṃgavaḥ | gāḍhamāliṅgya sasnehamidaṃ vacanamabravīt || 10 ||
+7,11,अरिष्टं गच्छ पन्थानं राम सौमित्रिणा सह । सीतया चानया सार्धं छाययेवानुवृत्तया ॥ ११ ॥,ariṣṭaṃ gaccha panthānaṃ rāma saumitriṇā saha | sītayā cānayā sārdhaṃ chāyayevānuvṛttayā || 11 ||
+7,12,पश्याश्रमपदं रम्यं दण्डकारण्यवासिनाम् । एषां तपस्विनां वीर तपसा भावितात्मनाम् ॥ १२ ॥,paśyāśramapadaṃ ramyaṃ daṇḍakāraṇyavāsinām | eṣāṃ tapasvināṃ vīra tapasā bhāvitātmanām || 12 ||
+7,13,सुप्राज्यफलमूलानि पुष्पितानि वनानि च । प्रशान्तमृगयूथानि शान्तपक्षिगणानि च ॥ १३ ॥,suprājyaphalamūlāni puṣpitāni vanāni ca | praśāntamṛgayūthāni śāntapakṣigaṇāni ca || 13 ||
+7,14,फुल्लपङ्कजषडानि प्रसन्नसलिलानि च । कारण्डवविकीर्णानि तटाकानि सरांसि च ॥ १४ ॥,phullapaṅkajaṣaḍāni prasannasalilāni ca | kāraṇḍavavikīrṇāni taṭākāni sarāṃsi ca || 14 ||
+7,15,द्रक्ष्यसे दृष्टिरम्याणि गिरिप्रस्रवणानि च । रमणीयान्यरण्यानि मयूराभिरुतानि च ॥ १५ ॥,drakṣyase dṛṣṭiramyāṇi giriprasravaṇāni ca | ramaṇīyānyaraṇyāni mayūrābhirutāni ca || 15 ||
+7,16,गम्यतां वत्स सौमित्रे भवानपि च गच्छतु । आगन्तव्यं च ते दृष्ट्वा पुनरेवाश्रमं मम ॥ १६ ॥,gamyatāṃ vatsa saumitre bhavānapi ca gacchatu | āgantavyaṃ ca te dṛṣṭvā punarevāśramaṃ mama || 16 ||
+7,17,एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा काकुत्स्थः सहलक्ष्मणः । प्रदक्षिणं मुनिं कृता प्रस्थातुमुपचक्रमे ॥ १७ ॥,evamuktastathetyuktvā kākutsthaḥ sahalakṣmaṇaḥ | pradakṣiṇaṃ muniṃ kṛtā prasthātumupacakrame || 17 ||
+7,18,ततः शुभतरे तूणी धनुषी चायतेक्षणा । ददौ सीता तयोर्भ्रात्रोः खड्गौ च विमलौ ततः ॥ १८ ॥,tataḥ śubhatare tūṇī dhanuṣī cāyatekṣaṇā | dadau sītā tayorbhrātroḥ khaḍgau ca vimalau tataḥ || 18 ||
+7,19,आबध्य च शुभे तूणी चापे चादाय सस्वने । निष्क्रान्तावाश्रमाद्गन्तुमुभौ तौ रामलक्ष्मणौ ॥ १९ ॥,ābadhya ca śubhe tūṇī cāpe cādāya sasvane | niṣkrāntāvāśramādgantumubhau tau rāmalakṣmaṇau || 19 ||
+8,1,सुतीक्ष्णेनाभ्यनुज्ञातं प्रस्थितं रघुनन्दनम् । वैदेही स्निग्धया वाचा भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥,sutīkṣṇenābhyanujñātaṃ prasthitaṃ raghunandanam | vaidehī snigdhayā vācā bhartāramidamabravīt || 1 ||
+8,2,अयं धर्मः सुसूक्ष्मेण विधिना प्राप्यते महान् । निवृत्तेन च शक्यो ऽयं व्यसनात् कामजादिह ॥ २ ॥,ayaṃ dharmaḥ susūkṣmeṇa vidhinā prāpyate mahān | nivṛttena ca śakyo'yaṃ vyasanāt kāmajādiha || 2 ||
+8,3,त्रीण्येव व्यसनान्यत्र कामजानि भवन्त्युत । मिथ्या वाक्यं परमकं तस्माद्गुरुतराव् उभौ । परदाराभिगमनं विना वैरं च रौद्रता ॥ ३ ॥,trīṇyeva vyasanānyatra kāmajāni bhavantyuta | mithyā vākyaṃ paramakaṃ tasmādgurutarāv ubhau | paradārābhigamanaṃ vinā vairaṃ ca raudratā || 3 ||
+8,4,मिथ्यावाक्यं न ते भूतं न भविष्यति राघव । कुतो ऽभिलषणं स्त्रीणां परेषां धर्मनाशनम् ॥ ४ ॥,mithyāvākyaṃ na te bhūtaṃ na bhaviṣyati rāghava | kuto'bhilaṣaṇaṃ strīṇāṃ pareṣāṃ dharmanāśanam || 4 ||
+8,5,तच्च सर्वं महाबाहो शक्यं वोढुं जितेन्द्रियैः । तव वश्येन्द्रियत्वं च जानामि शुभदर्शन ॥ ५ ॥,tacca sarvaṃ mahābāho śakyaṃ voḍhuṃ jitendriyaiḥ | tava vaśyendriyatvaṃ ca jānāmi śubhadarśana || 5 ||
+8,6,तृतीयं यदिदं रौद्रं परप्राणाभिहिंसनम् । निर्वैरं क्रियते मोहात्तच्च ते समुपस्थितम् ॥ ६ ॥,tṛtīyaṃ yadidaṃ raudraṃ paraprāṇābhihiṃsanam | nirvairaṃ kriyate mohāttacca te samupasthitam || 6 ||
+8,7,प्रतिज्ञातस्त्वया वीर दण्डकारण्यवासिनाम् । ऋषीणां रक्षणार्थाय वधः संयति रक्षसाम् ॥ ७ ॥,pratijñātastvayā vīra daṇḍakāraṇyavāsinām | ṛṣīṇāṃ rakṣaṇārthāya vadhaḥ saṃyati rakṣasām || 7 ||
+8,8,एतन्निमित्तं च वनं दण्डका इति विश्रुतम् । प्रस्थितस्त्वं सह भ्रात्रा धृतबाणशरासनः ॥ ८ ॥,etannimittaṃ ca vanaṃ daṇḍakā iti viśrutam | prasthitastvaṃ saha bhrātrā dhṛtabāṇaśarāsanaḥ || 8 ||
+8,9,ततस्त्वां प्रस्थितं दृष्ट्वा मम चिन्ताकुलं मनः । त्वद्वृत्तं चिन्तयन्त्या वै भवेन्निःश्रेयसं हितम् ॥ ९ ॥,tatastvāṃ prasthitaṃ dṛṣṭvā mama cintākulaṃ manaḥ | tvadvṛttaṃ cintayantyā vai bhavenniḥśreyasaṃ hitam || 9 ||
+8,10,न हि मे रोचते वीर गमनं दण्डकान्प्रति । कारणं तत्र वक्ष्यामि वदन्त्याः श्रूयतां मम ॥ १० ॥,na hi me rocate vīra gamanaṃ daṇḍakānprati | kāraṇaṃ tatra vakṣyāmi vadantyāḥ śrūyatāṃ mama || 10 ||
+8,11,त्वं हि बाणधनुष्पाणिर्भ्रात्रा सह वनं गतः । दृष्ट्वा वनचरान् सर्वान् कच्चित् कुर्याः शरव्ययम् ॥ ११ ॥,tvaṃ hi bāṇadhanuṣpāṇirbhrātrā saha vanaṃ gataḥ | dṛṣṭvā vanacarān sarvān kaccit kuryāḥ śaravyayam || 11 ||
+8,12,क्षत्रियाणामिह धनुर्हुताशस्येन्धनानि च । समीपतः स्थितं तेजोबलमुच्छ्रयते भृशम् ॥ १२ ॥,kṣatriyāṇāmiha dhanurhutāśasyendhanāni ca | samīpataḥ sthitaṃ tejobalamucchrayate bhṛśam || 12 ||
+8,13,पुरा किल महाबाहो तपस्वी सत्यवाक् शुचिः । कस्मिंश्चिदभवत् पुण्ये वने रतमृगद्विजे ॥ १३ ॥,purā kila mahābāho tapasvī satyavāk śuciḥ | kasmiṃścidabhavat puṇye vane ratamṛgadvije || 13 ||
+8,14,तस्यैव तपसो विघ्नं कर्तुमिन्द्रः शचीपतिः । खड्गपाणिरथागच्छदाश्रमं भट रूपधृक् ॥ १४ ॥,tasyaiva tapaso vighnaṃ kartumindraḥ śacīpatiḥ | khaḍgapāṇirathāgacchadāśramaṃ bhaṭa rūpadhṛk || 14 ||
+8,15,तस्मिंस्तदाश्रमपदे निहितः खड्ग उत्तमः । स न्यासविधिना दत्तः पुण्ये तपसि तिष्ठतः ॥ १५ ॥,tasmiṃstadāśramapade nihitaḥ khaḍga uttamaḥ | sa nyāsavidhinā dattaḥ puṇye tapasi tiṣṭhataḥ || 15 ||
+8,16,स तच्छस्त्रमनुप्राप्य न्यासरक्षणतत्परः । वने तु विचरत्येव रक्षन्प्रत्ययमात्मनः ॥ १६ ॥,sa tacchastramanuprāpya nyāsarakṣaṇatatparaḥ | vane tu vicaratyeva rakṣanpratyayamātmanaḥ || 16 ||
+8,17,यत्र गच्छत्युपादातुं मूलानि च फलानि च । न विना याति तं खड्गं न्यासरक्षणतत्परः ॥ १७ ॥,yatra gacchatyupādātuṃ mūlāni ca phalāni ca | na vinā yāti taṃ khaḍgaṃ nyāsarakṣaṇatatparaḥ || 17 ||
+8,18,नित्यं शस्���्रं परिवहन् क्रमेण स तपोधनः । चकार रौद्रीं स्वां बुद्धिं त्यक्त्वा तपसि निश्चयम् ॥ १८ ॥,nityaṃ śastraṃ parivahan krameṇa sa tapodhanaḥ | cakāra raudrīṃ svāṃ buddhiṃ tyaktvā tapasi niścayam || 18 ||
+8,19,ततः स रौद्राभिरतः प्रमत्तो ऽधर्मकर्षितः । तस्य शस्त्रस्य संवासाज्जगाम नरकं मुनिः ॥ १९ ॥,tataḥ sa raudrābhirataḥ pramatto'dharmakarṣitaḥ | tasya śastrasya saṃvāsājjagāma narakaṃ muniḥ || 19 ||
+8,20,स्नेहाच्च बहुमानाच्च स्मारये त्वां न शिक्षये । न कथं चन सा कार्या हृहीतधनुषा त्वया ॥ २० ॥,snehācca bahumānācca smāraye tvāṃ na śikṣaye | na kathaṃ cana sā kāryā hṛhītadhanuṣā tvayā || 20 ||
+8,21,बुद्धिर्वैरं विना हन्तुं राक्षसान्दण्डकाश्रितान् । अपराधं विना हन्तुं लोकान् वीर न कामये ॥ २१ ॥,buddhirvairaṃ vinā hantuṃ rākṣasāndaṇḍakāśritān | aparādhaṃ vinā hantuṃ lokān vīra na kāmaye || 21 ||
+8,22,क्षत्रियाणां तु वीराणां वनेषु नियतात्मनाम् । धनुषा कार्यमेतावदार्तानामभिरक्षणम् ॥ २२ ॥,kṣatriyāṇāṃ tu vīrāṇāṃ vaneṣu niyatātmanām | dhanuṣā kāryametāvadārtānāmabhirakṣaṇam || 22 ||
+8,23,क्व च शस्त्रं क्व च वनं क्व च क्षात्रं तपः क्व च । व्याविद्धमिदमस्माभिर्देशधर्मस्तु पूज्यताम् ॥ २३ ॥,kva ca śastraṃ kva ca vanaṃ kva ca kṣātraṃ tapaḥ kva ca | vyāviddhamidamasmābhirdeśadharmastu pūjyatām || 23 ||
+8,24,तदार्यकलुषा बुद्धिर्जायते शस्त्रसेवनात् । पुनर्गत्वा त्वयोध्यायां क्षत्रधर्मं चरिष्यसि ॥ २४ ॥,tadāryakaluṣā buddhirjāyate śastrasevanāt | punargatvā tvayodhyāyāṃ kṣatradharmaṃ cariṣyasi || 24 ||
+8,25,अक्षया तु भवेत् प्रीतिः श्वश्रू श्वशुरयोर्मम । यदि राज्यं हि संन्यस्य भवेस्त्वं निरतो मुनिः ॥ २५ ॥,akṣayā tu bhavet prītiḥ śvaśrū śvaśurayormama | yadi rājyaṃ hi saṃnyasya bhavestvaṃ nirato muniḥ || 25 ||
+8,26,धर्मादर्थः प्रभवति धर्मात् प्रभवते सुखम् । धर्मेण लभते सर्वं धर्मसारमिदं जगत् ॥ २६ ॥,dharmādarthaḥ prabhavati dharmāt prabhavate sukham | dharmeṇa labhate sarvaṃ dharmasāramidaṃ jagat || 26 ||
+8,27,आत्मानं नियमैस्तैस्तैः कर्षयित्वा प्रयत्नतः । प्राप्यते निपुणैर्धर्मो न सुखाल् लभ्यते सुखम् ॥ २७ ॥,ātmānaṃ niyamaistaistaiḥ karṣayitvā prayatnataḥ | prāpyate nipuṇairdharmo na sukhāl labhyate sukham || 27 ||
+8,28,नित्यं शुचिमतिः सौम्य चर धर्मं तपोवने । सर्वं हि विदितं तुभ्यं त्रैलोक्यमपि तत्त्वतः ॥ २८ ॥,nityaṃ śucimatiḥ saumya cara dharmaṃ tapovane | sarvaṃ hi viditaṃ tubhyaṃ trailokyamapi tattvataḥ || 28 ||
+8,29,स्त्रीचापलादेतदुदाहृतं मे धर्मं च वक्तुं तव कः समर्थः । विचार्य बुद्ध्या तु सहानुजेन यद् रोचते तत् कुरु माचिरेण ॥ २९ ॥,strīcāpalādetadudāhṛtaṃ me dharmaṃ ca vaktuṃ tava kaḥ samarthaḥ | vicārya buddhyā tu sahānujena yad rocate tat kuru mācireṇa || 29 ||
+9,1,वाक्यमेतत्तु वैदेह्या व्याहृतं भर्तृभक्तया । श्रुत्वा धर्मे स्थितो रामः प्रत्युवाचाथ मैथिलीम् ॥ १ ॥,vākyametattu vaidehyā vyāhṛtaṃ bhartṛbhaktayā | śrutvā dharme sthito rāmaḥ pratyuvācātha maithilīm || 1 ||
+9,2,हितमुक्तं त्वया देवि स्���िग्धया सदृशं वचः । कुलं व्यपदिशन्त्या च धर्मज्ञे जनकात्मजे ॥ २ ॥,hitamuktaṃ tvayā devi snigdhayā sadṛśaṃ vacaḥ | kulaṃ vyapadiśantyā ca dharmajñe janakātmaje || 2 ||
+9,3,किं तु वक्ष्याम्यहं देवि त्वयैवोक्तमिदं वचः । क्षत्रियैर्धार्यते चापो नार्तशब्दो भवेदिति ॥ ३ ॥,kiṃ tu vakṣyāmyahaṃ devi tvayaivoktamidaṃ vacaḥ | kṣatriyairdhāryate cāpo nārtaśabdo bhavediti || 3 ||
+9,4,ते चार्ता दण्डकारण्ये मुनयः संशितव्रताः । मां सीते स्वयमागम्य शरण्याः शरणं गताः ॥ ४ ॥,te cārtā daṇḍakāraṇye munayaḥ saṃśitavratāḥ | māṃ sīte svayamāgamya śaraṇyāḥ śaraṇaṃ gatāḥ || 4 ||
+9,5,वसन्तो धर्मनिरता वने मूलफलाशनाः । न लभन्ते सुखं भीता राक्षसैः क्रूरकर्मभिः ॥ ५ ॥,vasanto dharmaniratā vane mūlaphalāśanāḥ | na labhante sukhaṃ bhītā rākṣasaiḥ krūrakarmabhiḥ || 5 ||
+9,6,काले काले च निरता नियमैर्विविधैर्वने । भक्ष्यन्ते राक्षसैर्भीमैर्नरमांसोपजीविभिः ॥ ६ ॥,kāle kāle ca niratā niyamairvividhairvane | bhakṣyante rākṣasairbhīmairnaramāṃsopajīvibhiḥ || 6 ||
+9,7,ते भक्ष्यमाणा मुनयो दण्डकारण्यवासिनः । अस्मानभ्यवपद्येति मामूचुर्द्विजसत्तमाः ॥ ७ ॥,te bhakṣyamāṇā munayo daṇḍakāraṇyavāsinaḥ | asmānabhyavapadyeti māmūcurdvijasattamāḥ || 7 ||
+9,8,मया तु वचनं श्रुत्वा तेषामेवं मुखाच्च्युतम् । कृत्वा चरणशुश्रूषां वाक्यमेतदुदाहृतम् ॥ ८ ॥,mayā tu vacanaṃ śrutvā teṣāmevaṃ mukhāccyutam | kṛtvā caraṇaśuśrūṣāṃ vākyametadudāhṛtam || 8 ||
+9,9,प्रसीदन्तु भवन्तो मे ह्रीरेषा हि ममातुला । यदीदृशैरहं विप्रैरुपस्थेयैरुपस्थितः । किं करोमीति च मया व्याहृतं द्विजसंनिधौ ॥ ९ ॥,prasīdantu bhavanto me hrīreṣā hi mamātulā | yadīdṛśairahaṃ viprairupastheyairupasthitaḥ | kiṃ karomīti ca mayā vyāhṛtaṃ dvijasaṃnidhau || 9 ||
+9,10,सर्वैरेव समागम्य वागियं समुदाहृता । राक्षसैर्दण्डकारण्ये बहुभिः कामरूपिभिः । अर्दिताः स्म भृशं राम भवान्नस्त्रातुमर्हति ॥ १० ॥,sarvaireva samāgamya vāgiyaṃ samudāhṛtā | rākṣasairdaṇḍakāraṇye bahubhiḥ kāmarūpibhiḥ | arditāḥ sma bhṛśaṃ rāma bhavānnastrātumarhati || 10 ||
+9,11,होमकाले तु संप्राप्ते पर्वकालेषु चानघ । धर्षयन्ति स्म दुर्धर्षा राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ ११ ॥,homakāle tu saṃprāpte parvakāleṣu cānagha | dharṣayanti sma durdharṣā rākṣasāḥ piśitāśanāḥ || 11 ||
+9,12,राक्षसैर्धर्षितानां च तापसानां तपस्विनाम् । गतिं मृगयमाणानां भवान्नः परमा गतिः ॥ १२ ॥,rākṣasairdharṣitānāṃ ca tāpasānāṃ tapasvinām | gatiṃ mṛgayamāṇānāṃ bhavānnaḥ paramā gatiḥ || 12 ||
+9,13,कामं तपः प्रभावेन शक्ता हन्तुं निशाचरान् । चिरार्जितं तु नेच्छामस्तपः खण्डयितुं वयम् ॥ १३ ॥,kāmaṃ tapaḥ prabhāvena śaktā hantuṃ niśācarān | cirārjitaṃ tu necchāmastapaḥ khaṇḍayituṃ vayam || 13 ||
+9,14,बहुविघ्नं तपोनित्यं दुश्चरं चैव राघव । तेन शापं न मुञ्चामो भक्ष्यमाणाश्च राक्षसैः ॥ १४ ॥,bahuvighnaṃ taponityaṃ duścaraṃ caiva rāghava | tena śāpaṃ na muñcāmo bhakṣyamāṇāśca rākṣasaiḥ || 14 ||
+9,15,तदर्द्यमानान् रक्षोभिर्दण्डकारण���यवासिभिः । रक्षनस्त्वं सह भ्रात्रा त्वन्नाथा हि वयं वने ॥ १५ ॥,tadardyamānān rakṣobhirdaṇḍakāraṇyavāsibhiḥ | rakṣanastvaṃ saha bhrātrā tvannāthā hi vayaṃ vane || 15 ||
+9,16,मया चैतद्वचः श्रुत्वा कार्त्स्न्येन परिपालनम् । ऋषीणां दण्डकारण्ये संश्रुतं जनकात्मजे ॥ १६ ॥,mayā caitadvacaḥ śrutvā kārtsnyena paripālanam | ṛṣīṇāṃ daṇḍakāraṇye saṃśrutaṃ janakātmaje || 16 ||
+9,17,संश्रुत्य च न शक्ष्यामि जीवमानः प्रतिश्रवम् । मुनीनामन्यथा कर्तुं सत्यमिष्टं हि मे सदा ॥ १७ ॥,saṃśrutya ca na śakṣyāmi jīvamānaḥ pratiśravam | munīnāmanyathā kartuṃ satyamiṣṭaṃ hi me sadā || 17 ||
+9,18,अप्यहं जीवितं जह्यां त्वां वा सीते सलक्ष्मणाम् । न तु प्रतिज्ञां संश्रुत्य ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः ॥ १८ ॥,apyahaṃ jīvitaṃ jahyāṃ tvāṃ vā sīte salakṣmaṇām | na tu pratijñāṃ saṃśrutya brāhmaṇebhyo viśeṣataḥ || 18 ||
+9,19,तदवश्यं मया कार्यमृषीणां परिपालनम् । अनुक्तेनापि वैदेहि प्रतिज्ञाय तु किं पुनः ॥ १९ ॥,tadavaśyaṃ mayā kāryamṛṣīṇāṃ paripālanam | anuktenāpi vaidehi pratijñāya tu kiṃ punaḥ || 19 ||
+9,20,मम स्नेहाच्च सौहार्दादिदमुक्तं त्वया वचः । परितुष्टो ऽस्म्यहं सीते न ह्यनिष्टो ऽनुशिष्यते । सदृशं चानुरूपं च कुलस्य तव शोभने ॥ २० ॥,mama snehācca sauhārdādidamuktaṃ tvayā vacaḥ | parituṣṭo'smyahaṃ sīte na hyaniṣṭo'nuśiṣyate | sadṛśaṃ cānurūpaṃ ca kulasya tava śobhane || 20 ||
+9,21,इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा सीतां प्रियां मैथिल राजपुत्रीम् । रामो धनुष्मान् सहलक्ष्मणेन जगाम रम्याणि तपोवनानि ॥ २१ ॥,ityevamuktvā vacanaṃ mahātmā sītāṃ priyāṃ maithila rājaputrīm | rāmo dhanuṣmān sahalakṣmaṇena jagāma ramyāṇi tapovanāni || 21 ||
+10,1,अग्रतः प्रययौ रामः सीता मध्ये सुमध्यमा । पृष्ठतस्तु धनुष्पाणिर्लक्ष्मणो ऽनुजगाम ह ॥ १ ॥,agrataḥ prayayau rāmaḥ sītā madhye sumadhyamā | pṛṣṭhatastu dhanuṣpāṇirlakṣmaṇo'nujagāma ha || 1 ||
+10,2,तौ पश्यमानौ विविधाञ् शैलप्रस्थान् वनानि च । नदीश्च विविधा रम्या जग्मतुः सह सीतया ॥ २ ॥,tau paśyamānau vividhāñ śailaprasthān vanāni ca | nadīśca vividhā ramyā jagmatuḥ saha sītayā || 2 ||
+10,3,सारसांश्चक्रवाकांश्च नदीपुलिनचारिणः । सरांसि च सपद्मानि युतानि जलजैः खगैः ॥ ३ ॥,sārasāṃścakravākāṃśca nadīpulinacāriṇaḥ | sarāṃsi ca sapadmāni yutāni jalajaiḥ khagaiḥ || 3 ||
+10,4,यूथबद्धांश्च पृषतान्मदोन्मत्तान् विषाणिनः । महिषांश्च वराहांश्च गजांश्च द्रुमवैरिणः ॥ ४ ॥,yūthabaddhāṃśca pṛṣatānmadonmattān viṣāṇinaḥ | mahiṣāṃśca varāhāṃśca gajāṃśca drumavairiṇaḥ || 4 ||
+10,5,ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे । ददृशुः सहिता रम्यं तटाकं योजनायतम् ॥ ५ ॥,te gatvā dūramadhvānaṃ lambamāne divākare | dadṛśuḥ sahitā ramyaṃ taṭākaṃ yojanāyatam || 5 ||
+10,6,पद्मपुष्करसंबाधं गजयूथैरलंकृतम् । सारसैर्हंसकादम्बैः संकुलं जलचारिभिः ॥ ६ ॥,padmapuṣkarasaṃbādhaṃ gajayūthairalaṃkṛtam | sārasairhaṃsakādambaiḥ saṃkulaṃ jalacāribhiḥ || 6 ||
+10,7,प्रसन्नसलिले रम्यतस्मिन् सरसि शुश्रुवे । ��ीतवादित्रनिर्घोषो न तु कश्चन दृश्यते ॥ ७ ॥,prasannasalile ramyatasmin sarasi śuśruve | gītavāditranirghoṣo na tu kaścana dṛśyate || 7 ||
+10,8,ततः कौतूहलाद् रामो लक्ष्मणश्च महारथः । मुनिं धर्मभृतं नाम प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ ८ ॥,tataḥ kautūhalād rāmo lakṣmaṇaśca mahārathaḥ | muniṃ dharmabhṛtaṃ nāma praṣṭuṃ samupacakrame || 8 ||
+10,9,इदमत्यद्भुतं श्रुत्वा सर्वेषां नो महामुने । कौतूहलं महज्जातं किमिदं साधु कथ्यताम् ॥ ९ ॥,idamatyadbhutaṃ śrutvā sarveṣāṃ no mahāmune | kautūhalaṃ mahajjātaṃ kimidaṃ sādhu kathyatām || 9 ||
+10,10,तेनैवमुक्तो धर्मात्मा राघवेण मुनिस्तदा । प्रभावं सरसः कृत्स्नमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ १० ॥,tenaivamukto dharmātmā rāghaveṇa munistadā | prabhāvaṃ sarasaḥ kṛtsnamākhyātumupacakrame || 10 ||
+10,11,इदं पञ्चाप्सरो नाम तटाकं सार्वकालिकम् । निर्मितं तपसा राम मुनिना माण्डकर्णिना ॥ ११ ॥,idaṃ pañcāpsaro nāma taṭākaṃ sārvakālikam | nirmitaṃ tapasā rāma muninā māṇḍakarṇinā || 11 ||
+10,12,स हि तेपे तपस्तीव्रं माण्डकर्णिर्महामुनिः । दशवर्षसहस्राणि वायुभक्षो जलाश्रय ॥ १२ ॥,sa hi tepe tapastīvraṃ māṇḍakarṇirmahāmuniḥ | daśavarṣasahasrāṇi vāyubhakṣo jalāśraya || 12 ||
+10,13,ततः प्रव्यथिताः सर्वे देवाः साग्निपुरोगमाः । अब्रुवन् वचनं सर्वे परस्पर समागताः । अस्मकं कस्य चित् स्थानमेष प्रार्थयते मुनिः ॥ १३ ॥,tataḥ pravyathitāḥ sarve devāḥ sāgnipurogamāḥ | abruvan vacanaṃ sarve paraspara samāgatāḥ | asmakaṃ kasya cit sthānameṣa prārthayate muniḥ || 13 ||
+10,14,ततः कर्तुं तपोविघ्नं सर्वैर्देवैर्नियोजिताः । प्रधानाप्सरसः पञ्चविद्युच्चलितवर्चसः ॥ १४ ॥,tataḥ kartuṃ tapovighnaṃ sarvairdevairniyojitāḥ | pradhānāpsarasaḥ pañcavidyuccalitavarcasaḥ || 14 ||
+10,15,अप्सरोभिस्ततस्ताभिर्मुनिर्दृष्टपरावरः । नीतो मदनवश्यत्वं सुराणां कार्यसिद्धये ॥ १५ ॥,apsarobhistatastābhirmunirdṛṣṭaparāvaraḥ | nīto madanavaśyatvaṃ surāṇāṃ kāryasiddhaye || 15 ||
+10,16,ताश्चैवाप्सरसः पञ्चमुनेः पत्नीत्वमागताः । तटाके निर्मितं तासामस्मिन्नन्तर्हितं गृहम् ॥ १६ ॥,tāścaivāpsarasaḥ pañcamuneḥ patnītvamāgatāḥ | taṭāke nirmitaṃ tāsāmasminnantarhitaṃ gṛham || 16 ||
+10,17,तत्रैवाप्सरसः पञ्चनिवसन्त्यो यथासुखम् । रमयन्ति तपोयोगान्मुनिं यौवनमास्थितम् ॥ १७ ॥,tatraivāpsarasaḥ pañcanivasantyo yathāsukham | ramayanti tapoyogānmuniṃ yauvanamāsthitam || 17 ||
+10,18,तासां संक्रीडमानानामेष वादित्रनिःस्वनः । श्रूयते भूषणोन्मिश्रो गीतशब्दो मनोहरः ॥ १८ ॥,tāsāṃ saṃkrīḍamānānāmeṣa vāditraniḥsvanaḥ | śrūyate bhūṣaṇonmiśro gītaśabdo manoharaḥ || 18 ||
+10,19,आश्चर्यमिति तस्यैतद्वचनं भावितात्मनः । राघवः प्रतिजग्राह सह भ्रात्रा महायशाः ॥ १९ ॥,āścaryamiti tasyaitadvacanaṃ bhāvitātmanaḥ | rāghavaḥ pratijagrāha saha bhrātrā mahāyaśāḥ || 19 ||
+10,20,एवं कथयमानस्य ददर्शाश्रममण्डलम् । कुशचीरपरिक्षिप्तं नानावृक्षसमावृतम् ॥ २० ॥,evaṃ kathayamānasya dadarśāśramamaṇḍalam | kuśacīraparikṣiptaṃ nānāvṛkṣasamāvṛtam || 20 ||
+10,21,प्रविश्य सह वैदेह्या लक्ष्मणेन च राघवः । तदा तस्मिन् स काकुत्स्थः श्रीमत्याश्रममण्डले ॥ २१ ॥,praviśya saha vaidehyā lakṣmaṇena ca rāghavaḥ | tadā tasmin sa kākutsthaḥ śrīmatyāśramamaṇḍale || 21 ||
+10,22,उषित्वा सुसुखं तत्र पूर्ज्यमानो महर्षिभिः । जगाम चाश्रमांस्तेषां पर्यायेण तपस्विनाम् ॥ २२ ॥,uṣitvā susukhaṃ tatra pūrjyamāno maharṣibhiḥ | jagāma cāśramāṃsteṣāṃ paryāyeṇa tapasvinām || 22 ||
+10,23,येषामुषितवान्पूर्वं सकाशे स महास्त्रवित् । क्व चित् परिदशान्मासानेकं संवत्सरं क्व चित् ॥ २३ ॥,yeṣāmuṣitavānpūrvaṃ sakāśe sa mahāstravit | kva cit paridaśānmāsānekaṃ saṃvatsaraṃ kva cit || 23 ||
+10,24,क्व चिच्च चतुरो मासान्पञ्चषट् चापरान् क्व चित् । अपरत्राधिकान्मासानध्यर्धमधिकं क्व चित् ॥ २४ ॥,kva cicca caturo māsānpañcaṣaṭ cāparān kva cit | aparatrādhikānmāsānadhyardhamadhikaṃ kva cit || 24 ||
+10,25,त्रीन्मासानष्टमासांश्च राघवो न्यवसत् सुखम् । तथा संवसतस्तस्य मुनीनामाश्रमेषु वै । रमतश्चानुकुल्येन ययुः संवत्सरा दश ॥ २५ ॥,trīnmāsānaṣṭamāsāṃśca rāghavo nyavasat sukham | tathā saṃvasatastasya munīnāmāśrameṣu vai | ramataścānukulyena yayuḥ saṃvatsarā daśa || 25 ||
+10,26,परिसृत्य च धर्मज्ञो राघवः सह सीतया । सुतीक्ष्णस्याश्रमं श्रीमान्पुनरेवाजगाम ह ॥ २६ ॥,parisṛtya ca dharmajño rāghavaḥ saha sītayā | sutīkṣṇasyāśramaṃ śrīmānpunarevājagāma ha || 26 ||
+10,27,स तमाश्रममागम्य मुनिभिः प्रतिपूजितः । तत्रापि न्यवसद् रामः कं चित् कालमरिंदमः ॥ २७ ॥,sa tamāśramamāgamya munibhiḥ pratipūjitaḥ | tatrāpi nyavasad rāmaḥ kaṃ cit kālamariṃdamaḥ || 27 ||
+10,28,अथाश्रमस्थो विनयात् कदा चित्तं महामुनिम् । उपासीनः स काकुत्स्थः सुतीक्ष्णमिदमब्रवीत् ॥ २८ ॥,athāśramastho vinayāt kadā cittaṃ mahāmunim | upāsīnaḥ sa kākutsthaḥ sutīkṣṇamidamabravīt || 28 ||
+10,29,अस्मिन्नरण्ये भगवन्नगस्त्यो मुनिसत्तमः । वसतीति मया नित्यं कथाः कथयतां श्रुतम् ॥ २९ ॥,asminnaraṇye bhagavannagastyo munisattamaḥ | vasatīti mayā nityaṃ kathāḥ kathayatāṃ śrutam || 29 ||
+10,30,न तु जानामि तं देशं वनस्यास्य महत्तया । कुत्राश्रमपदं पुण्यं महर्षेस्तस्य धीमतः ॥ ३० ॥,na tu jānāmi taṃ deśaṃ vanasyāsya mahattayā | kutrāśramapadaṃ puṇyaṃ maharṣestasya dhīmataḥ || 30 ||
+10,31,प्रसादात्तत्र भवतः सानुजः सह सीतया । अगस्त्यमभिगच्छेयमभिवादयितुं मुनिम् ॥ ३१ ॥,prasādāttatra bhavataḥ sānujaḥ saha sītayā | agastyamabhigaccheyamabhivādayituṃ munim || 31 ||
+10,32,मनोरथो महानेष हृदि संपरिवर्तते । यदहं तं मुनिवरं शुश्रूषेयमपि स्वयम् ॥ ३२ ॥,manoratho mahāneṣa hṛdi saṃparivartate | yadahaṃ taṃ munivaraṃ śuśrūṣeyamapi svayam || 32 ||
+10,33,इति रामस्य स मुनिः श्रुत्वा धर्मात्मनो वचः । सुतीक्ष्णः प्रत्युवाचेदं प्रीतो दशरथात्मजम् ॥ ३३ ॥,iti rāmasya sa muniḥ śrutvā dharmātmano vacaḥ | sutīkṣṇaḥ pratyuvācedaṃ prīto daśarathātmajam || 33 ||
+10,34,अहमप्येतदेव त्वां वक्तुकामः सलक्ष्मणम् । अगस्त्यमभिगच्छेति सीतया सह राघव ॥ ३४ ॥,ahamapyetadeva tvāṃ vaktukāmaḥ salakṣmaṇam | agastyamabhigaccheti sītayā saha rāghava || 34 ||
+10,35,दिष्ट्या त्विदानीमर्थे ऽस्मिन् स्वयमेव ब्रवीषि माम् । अहमाख्यामि ते वत्स यत्रागस्त्यो महामुनिः ॥ ३५ ॥,diṣṭyā tvidānīmarthe'smin svayameva bravīṣi mām | ahamākhyāmi te vatsa yatrāgastyo mahāmuniḥ || 35 ||
+10,36,योजनान्याश्रमात्तात याहि चत्वारि वै ततः । दक्षिणेन महाञ् श्रीमानगस्त्यभ्रातुराश्रमः ॥ ३६ ॥,yojanānyāśramāttāta yāhi catvāri vai tataḥ | dakṣiṇena mahāñ śrīmānagastyabhrāturāśramaḥ || 36 ||
+10,37,स्थलप्राये वनोद्देशे पिप्पलीवनशोभिते । बहुपुष्पफले रम्ये नानाशकुनिनादिते ॥ ३७ ॥,sthalaprāye vanoddeśe pippalīvanaśobhite | bahupuṣpaphale ramye nānāśakuninādite || 37 ||
+10,38,पद्मिन्यो विविधास्तत्र प्रसन्नसलिलाः शिवाः । हंसकारण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः ॥ ३८ ॥,padminyo vividhāstatra prasannasalilāḥ śivāḥ | haṃsakāraṇḍavākīrṇāścakravākopaśobhitāḥ || 38 ||
+10,39,तत्रैकां रजनीमुष्य प्रभाते राम गम्यताम् । दक्षिणां दिशमास्थाय वनखण्डस्य पार्श्वतः ॥ ३९ ॥,tatraikāṃ rajanīmuṣya prabhāte rāma gamyatām | dakṣiṇāṃ diśamāsthāya vanakhaṇḍasya pārśvataḥ || 39 ||
+10,40,तत्रागस्त्याश्रमपदं गत्वा योजनमन्तरम् । रमणीये वनोद्देशे बहुपादप संवृते । रंस्यते तत्र वैदेही लक्ष्मणश्च त्वया सह ॥ ४० ॥,tatrāgastyāśramapadaṃ gatvā yojanamantaram | ramaṇīye vanoddeśe bahupādapa saṃvṛte | raṃsyate tatra vaidehī lakṣmaṇaśca tvayā saha || 40 ||
+10,41,स हि रम्यो वनोद्देशो बहुपादपसंकुलः । यदि बुद्धिः कृता द्रष्टुमगस्त्यं तं महामुनिम् । अद्यैव गमने बुद्धिं रोचयस्व महायशः ॥ ४१ ॥,sa hi ramyo vanoddeśo bahupādapasaṃkulaḥ | yadi buddhiḥ kṛtā draṣṭumagastyaṃ taṃ mahāmunim | adyaiva gamane buddhiṃ rocayasva mahāyaśaḥ || 41 ||
+10,42,इति रामो मुनेः श्रुत्वा सह भ्रात्राभिवाद्य च । प्रतस्थे ऽगस्त्यमुद्दिश्य सानुजः सह सीतया ॥ ४२ ॥,iti rāmo muneḥ śrutvā saha bhrātrābhivādya ca | pratasthe'gastyamuddiśya sānujaḥ saha sītayā || 42 ||
+10,43,पश्यन् वनानि चित्राणि पर्वपांश्चाभ्रसंनिभान् । सरांसि सरितश्चैव पथि मार्गवशानुगाः ॥ ४३ ॥,paśyan vanāni citrāṇi parvapāṃścābhrasaṃnibhān | sarāṃsi saritaścaiva pathi mārgavaśānugāḥ || 43 ||
+10,44,सुतीक्ष्णेनोपदिष्टेन गत्वा तेन पथा सुखम् । इदं परमसंहृष्टो वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ४४ ॥,sutīkṣṇenopadiṣṭena gatvā tena pathā sukham | idaṃ paramasaṃhṛṣṭo vākyaṃ lakṣmaṇamabravīt || 44 ||
+10,45,एतदेवाश्रमपदं नूनं तस्य महात्मनः । अगस्त्यस्य मुनेर्भ्रातुर्दृश्यते पुण्यकर्मणः ॥ ४५ ॥,etadevāśramapadaṃ nūnaṃ tasya mahātmanaḥ | agastyasya munerbhrāturdṛśyate puṇyakarmaṇaḥ || 45 ||
+10,46,यथा हीमे वनस्यास्य ज्ञाताः पथि सहस्रशः । संनताः फलभरेण पुष्पभारेण च द्रुमाः ॥ ४६ ॥,yathā hīme vanasyāsya jñātāḥ pathi sahasraśaḥ | saṃnatāḥ phalabhareṇa puṣpabhāreṇa ca drumāḥ || 46 ||
+10,47,पिप्पलीनां च पक्वानां वनादस्मादुपागतः । गन्धो ऽयं पवनोत्क्षिप्तः सहसा कटुकोदयः ॥ ४७ ॥,pippalīnāṃ ca pakvānāṃ vanādasmādupāgataḥ | gandho'yaṃ pavanotkṣiptaḥ sahasā kaṭukodayaḥ || 47 ||
+10,48,तत्र तत्र च दृश्यन्ते संक्षिप्ताः काष्ठसंचयाः । लूनाश्च पथि दृश्यन्ते दर्भा वैदूर्यवर्चसः ॥ ४८ ॥,tatra tatra ca dṛśyante saṃkṣiptāḥ kāṣṭhasaṃcayāḥ | lūnāśca pathi dṛśyante darbhā vaidūryavarcasaḥ || 48 ||
+10,49,एतच्च वनमध्यस्थं कृष्णाभ्रशिखरोपमम् । पावकस्याश्रमस्थस्य धूमाग्रं संप्रदृश्यते ॥ ४९ ॥,etacca vanamadhyasthaṃ kṛṣṇābhraśikharopamam | pāvakasyāśramasthasya dhūmāgraṃ saṃpradṛśyate || 49 ||
+10,50,विविक्तेषु च तीर्थेषु कृतस्नाना द्विजातयः । पुष्पोपहारं कुर्वन्ति कुसुमैः स्वयमार्जितैः ॥ ५० ॥,vivikteṣu ca tīrtheṣu kṛtasnānā dvijātayaḥ | puṣpopahāraṃ kurvanti kusumaiḥ svayamārjitaiḥ || 50 ||
+10,51,तत् सुतीक्ष्णस्य वचनं यथा सौम्य मया श्रुतम् । अगस्त्यस्याश्रमो भ्रातुर्नूनमेष भविष्यति ॥ ५१ ॥,tat sutīkṣṇasya vacanaṃ yathā saumya mayā śrutam | agastyasyāśramo bhrāturnūnameṣa bhaviṣyati || 51 ||
+10,52,निगृह्य तरसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया । यस्य भ्रात्रा कृतेयं दिक् शरण्या पुण्यकर्मणा ॥ ५२ ॥,nigṛhya tarasā mṛtyuṃ lokānāṃ hitakāmyayā | yasya bhrātrā kṛteyaṃ dik śaraṇyā puṇyakarmaṇā || 52 ||
+10,53,इहैकदा किल क्रूरो वातापिरपि चेल्वलः । भ्रातरौ सहितावास्तां ब्राह्मणघ्नौ महासुरौ ॥ ५३ ॥,ihaikadā kila krūro vātāpirapi celvalaḥ | bhrātarau sahitāvāstāṃ brāhmaṇaghnau mahāsurau || 53 ||
+10,54,धारयन्ब्राह्मणं रूपमिल्वलः संस्कृतं वदन् । आमन्त्रयति विप्रान् स श्राद्धमुद्दिश्य निर्घृणः ॥ ५४ ॥,dhārayanbrāhmaṇaṃ rūpamilvalaḥ saṃskṛtaṃ vadan | āmantrayati viprān sa śrāddhamuddiśya nirghṛṇaḥ || 54 ||
+10,55,भ्रातरं संस्कृतं भ्राता ततस्तं मेषरूपिणम् । तान्द्विजान्भोजयामास श्राद्धदृष्टेन कर्मणा ॥ ५५ ॥,bhrātaraṃ saṃskṛtaṃ bhrātā tatastaṃ meṣarūpiṇam | tāndvijānbhojayāmāsa śrāddhadṛṣṭena karmaṇā || 55 ||
+10,56,ततो भुक्तवतां तेषां विप्राणामिल्वलो ऽब्रवीत् । वातापे निष्क्रमस्वेति स्वरेण महता वदन् ॥ ५६ ॥,tato bhuktavatāṃ teṣāṃ viprāṇāmilvalo'bravīt | vātāpe niṣkramasveti svareṇa mahatā vadan || 56 ||
+10,57,ततो भ्रातुर्वचः श्रुत्वा वातापिर्मेषवन्नदन् । भित्त्वा भित्वा शरीराणि ब्राह्मणानां विनिष्पतत् ॥ ५७ ॥,tato bhrāturvacaḥ śrutvā vātāpirmeṣavannadan | bhittvā bhitvā śarīrāṇi brāhmaṇānāṃ viniṣpatat || 57 ||
+10,58,ब्राह्मणानां सहस्राणि तैरेवं कामरूपिभिः । विनाशितानि संहत्य नित्यशः पिशिताशनैः ॥ ५८ ॥,brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi tairevaṃ kāmarūpibhiḥ | vināśitāni saṃhatya nityaśaḥ piśitāśanaiḥ || 58 ||
+10,59,अगस्त्येन तदा देवैः प्रार्थितेन महर्षिणा । अनुभूय किल श्राद्धे भक्षितः स महासुरः ॥ ५९ ॥,agastyena tadā devaiḥ prārthitena maharṣiṇā | anubhūya kila śrāddhe bhakṣitaḥ sa mahāsuraḥ || 59 ||
+10,60,ततः संपन्नमित्युक्त्वा दत्त्वा हस्तावसेचनम् । भ्रातरं निष्क्रमस्वेति इल्वलः सो ऽभ्यभाषत ॥ ६० ॥,tataḥ saṃpannamityuktvā dattvā hastāvasecanam | bhrātaraṃ niṣkramasveti ilvalaḥ so'bhyabhāṣata || 60 ||
+10,61,तं तथा भाषमाणं तु भ्रातरं वि���्रघातिनम् । अब्रवीत् प्रहसन्धीमानगस्त्यो मुनिसत्तमः ॥ ६१ ॥,taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ tu bhrātaraṃ vipraghātinam | abravīt prahasandhīmānagastyo munisattamaḥ || 61 ||
+10,62,कुतो निष्क्रमितुं शक्तिर्मया जीर्णस्य रक्षसः । भ्रातुस्ते मेष रूपस्य गतस्य यमसादनम् ॥ ६२ ॥,kuto niṣkramituṃ śaktirmayā jīrṇasya rakṣasaḥ | bhrātuste meṣa rūpasya gatasya yamasādanam || 62 ||
+10,63,अथ तस्य वचः श्रुत्वा भ्रातुर्निधनसंश्रितम् । प्रधर्षयितुमारेभे मुनिं क्रोधान्निशाचरः ॥ ६३ ॥,atha tasya vacaḥ śrutvā bhrāturnidhanasaṃśritam | pradharṣayitumārebhe muniṃ krodhānniśācaraḥ || 63 ||
+10,64,सो ऽभ्यद्रवद्द्विजेन्द्रं तं मुनिना दीप्ततेजसा । चक्षुषानलकल्पेन निर्दग्धो निधनं गतः ॥ ६४ ॥,so'bhyadravaddvijendraṃ taṃ muninā dīptatejasā | cakṣuṣānalakalpena nirdagdho nidhanaṃ gataḥ || 64 ||
+10,65,तस्यायमाश्रमो भ्रातुस्तटाकवनशोभितः । विप्रानुकम्पया येन कर्मेदं दुष्करं कृतम् ॥ ६५ ॥,tasyāyamāśramo bhrātustaṭākavanaśobhitaḥ | viprānukampayā yena karmedaṃ duṣkaraṃ kṛtam || 65 ||
+10,66,एवं कथयमानस्य तस्य सौमित्रिणा सह । रामस्यास्तं गतः सूर्यः संध्याकालो ऽभ्यवर्तत ॥ ६६ ॥,evaṃ kathayamānasya tasya saumitriṇā saha | rāmasyāstaṃ gataḥ sūryaḥ saṃdhyākālo'bhyavartata || 66 ||
+10,67,उपास्य पश्चिमां संध्यां सह भ्रात्रा यथाविधि । प्रविवेशाश्रमपदं तमृषिं चाभ्यवादयन् ॥ ६७ ॥,upāsya paścimāṃ saṃdhyāṃ saha bhrātrā yathāvidhi | praviveśāśramapadaṃ tamṛṣiṃ cābhyavādayan || 67 ||
+10,68,सम्यक् प्रतिगृहीतस्तु मुनिना तेन राघवः । न्यवसत्तां निशामेकां प्राश्य मूलफलानि च ॥ ६८ ॥,samyak pratigṛhītastu muninā tena rāghavaḥ | nyavasattāṃ niśāmekāṃ prāśya mūlaphalāni ca || 68 ||
+10,69,तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां विमले सूर्यमण्डले । भ्रातरं तमगस्त्यस्य आमन्त्रयत राघवः ॥ ६९ ॥,tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ vimale sūryamaṇḍale | bhrātaraṃ tamagastyasya āmantrayata rāghavaḥ || 69 ||
+10,70,अभिवादये त्वा भगवन् सुखमध्युषितो निशाम् । आमन्त्रये त्वां गच्छामि गुरुं ते द्रष्टुमग्रजम् ॥ ७० ॥,abhivādaye tvā bhagavan sukhamadhyuṣito niśām | āmantraye tvāṃ gacchāmi guruṃ te draṣṭumagrajam || 70 ||
+10,71,गम्यतामिति तेनोक्तो जगाम रघुनन्दनः । यथोद्दिष्टेन मार्गेण वनं तच्चावलोकयन् ॥ ७१ ॥,gamyatāmiti tenokto jagāma raghunandanaḥ | yathoddiṣṭena mārgeṇa vanaṃ taccāvalokayan || 71 ||
+10,72,नीवारान्पनसांस्तालांस्तिमिशान् वञ्जुलान्धवान् । चिरिबिल्वान्मधूकांश्च बिल्वानपि च तिन्दुकान् ॥ ७२ ॥,nīvārānpanasāṃstālāṃstimiśān vañjulāndhavān | ciribilvānmadhūkāṃśca bilvānapi ca tindukān || 72 ||
+10,73,पुष्पितान्पुष्पिताग्राभिर्लताभिरनुवेष्टितान् । ददर्श रामः शतशस्तत्र कान्तारपादपान् ॥ ७३ ॥,puṣpitānpuṣpitāgrābhirlatābhiranuveṣṭitān | dadarśa rāmaḥ śataśastatra kāntārapādapān || 73 ||
+10,74,हस्तिहस्तैर्विमृदितान् वानरैरुपशोभितान् । मत्तैः शकुनिसंघैश्च शतशः प्रतिनादितान् ॥ ७४ ॥,hastihastairvimṛditān vānarairupaśobhitān | mattaiḥ śakunisaṃghaiśca śataśaḥ pratināditān || 74 ||
+10,75,ततो ऽब्रवीत् समीपस्थं रामो राजीवलोचनः । पृष्ठतो ऽनुगतं वीरं लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ ७५ ॥,tato'bravīt samīpasthaṃ rāmo rājīvalocanaḥ | pṛṣṭhato'nugataṃ vīraṃ lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam || 75 ||
+10,76,स्निग्धपत्रा यथा वृक्षा यथा क्षान्ता मृगद्विजाः । आश्रमो नातिदूरस्थो महर्षेर्भावितात्मनः ॥ ७६ ॥,snigdhapatrā yathā vṛkṣā yathā kṣāntā mṛgadvijāḥ | āśramo nātidūrastho maharṣerbhāvitātmanaḥ || 76 ||
+10,77,अगस्त्य इति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा । आश्रमो दृश्यते तस्य परिश्रान्त श्रमापहः ॥ ७७ ॥,agastya iti vikhyāto loke svenaiva karmaṇā | āśramo dṛśyate tasya pariśrānta śramāpahaḥ || 77 ||
+10,78,प्राज्यधूमाकुलवनश्चीरमालापरिष्कृतः । प्रशान्तमृगयूथश्च नानाशकुनिनादितः ॥ ७८ ॥,prājyadhūmākulavanaścīramālāpariṣkṛtaḥ | praśāntamṛgayūthaśca nānāśakunināditaḥ || 78 ||
+10,79,निगृह्य तरसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया । दक्षिणा दिक्कृता येन शरण्या पुण्यकर्मणा ॥ ७९ ॥,nigṛhya tarasā mṛtyuṃ lokānāṃ hitakāmyayā | dakṣiṇā dikkṛtā yena śaraṇyā puṇyakarmaṇā || 79 ||
+10,80,तस्येदमाश्रमपदं प्रभावाद् यस्य राक्षसैः । दिगियं दक्षिणा त्रासाद्दृश्यते नोपभुज्यते ॥ ८० ॥,tasyedamāśramapadaṃ prabhāvād yasya rākṣasaiḥ | digiyaṃ dakṣiṇā trāsāddṛśyate nopabhujyate || 80 ||
+10,81,यदा प्रभृति चाक्रान्ता दिगियं पुण्यकर्मणा । तदा प्रभृति निर्वैराः प्रशान्ता रजनीचराः ॥ ८१ ॥,yadā prabhṛti cākrāntā digiyaṃ puṇyakarmaṇā | tadā prabhṛti nirvairāḥ praśāntā rajanīcarāḥ || 81 ||
+10,82,नाम्ना चेयं भगवतो दक्षिणा दिक् प्रदक्षिणा । प्रथिता त्रिषु लोकेषु दुर्धर्षा क्रूरकर्मभिः ॥ ८२ ॥,nāmnā ceyaṃ bhagavato dakṣiṇā dik pradakṣiṇā | prathitā triṣu lokeṣu durdharṣā krūrakarmabhiḥ || 82 ||
+10,83,मार्गं निरोद्धुं सततं भास्करस्याचलोत्तमः । संदेशं पालयंस्तस्य विन्ध्यशौलो न वर्धते ॥ ८३ ॥,mārgaṃ niroddhuṃ satataṃ bhāskarasyācalottamaḥ | saṃdeśaṃ pālayaṃstasya vindhyaśaulo na vardhate || 83 ||
+10,84,अयं दीर्घायुषस्तस्य लोके विश्रुतकर्मणः । अगस्त्यस्याश्रमः श्रीमान् विनीतमृगसेवितः ॥ ८४ ॥,ayaṃ dīrghāyuṣastasya loke viśrutakarmaṇaḥ | agastyasyāśramaḥ śrīmān vinītamṛgasevitaḥ || 84 ||
+10,85,एष लोकार्चितः साधुर्हिते नित्यं रतः सताम् । अस्मानधिगतानेष श्रेयसा योजयिष्यति ॥ ८५ ॥,eṣa lokārcitaḥ sādhurhite nityaṃ rataḥ satām | asmānadhigatāneṣa śreyasā yojayiṣyati || 85 ||
+10,86,आराधयिष्याम्यत्राहमगस्त्यं तं महामुनिम् । शेषं च वनवासस्य सौम्य वत्स्याम्यहं प्रभो ॥ ८६ ॥,ārādhayiṣyāmyatrāhamagastyaṃ taṃ mahāmunim | śeṣaṃ ca vanavāsasya saumya vatsyāmyahaṃ prabho || 86 ||
+10,87,अत्र देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः । अगस्त्यं नियताहारं सततं पर्युपासते ॥ ८७ ॥,atra devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ | agastyaṃ niyatāhāraṃ satataṃ paryupāsate || 87 ||
+10,88,नात्र जीवेन्मृषावादी क्रूरो वा यदि वा शठः । नृशंसः कामवृत्तो वा मुनिरेष तथाविधः ॥ ८८ ॥,nātra jīvenmṛṣāv��dī krūro vā yadi vā śaṭhaḥ | nṛśaṃsaḥ kāmavṛtto vā munireṣa tathāvidhaḥ || 88 ||
+10,89,अत्र देवाश्च यक्षाश्च नागाश्च पतगैः सह । वसन्ति नियताहारा धर्ममाराधयिष्णवः ॥ ८९ ॥,atra devāśca yakṣāśca nāgāśca patagaiḥ saha | vasanti niyatāhārā dharmamārādhayiṣṇavaḥ || 89 ||
+10,90,अत्र सिद्धा महात्मानो विमानैः सूर्यसंनिभैः । त्यक्त्वा देहान्नवैर्देहैः स्वर्याताः परमर्षयः ॥ ९० ॥,atra siddhā mahātmāno vimānaiḥ sūryasaṃnibhaiḥ | tyaktvā dehānnavairdehaiḥ svaryātāḥ paramarṣayaḥ || 90 ||
+10,91,यक्षत्वममरत्वं च राज्यानि विविधानि च । अत्र देवाः प्रयच्छन्ति भूतैराराधिताः शुभैः ॥ ९१ ॥,yakṣatvamamaratvaṃ ca rājyāni vividhāni ca | atra devāḥ prayacchanti bhūtairārādhitāḥ śubhaiḥ || 91 ||
+10,92,आगताः स्माश्रमपदं सौमित्रे प्रविशाग्रतः । निवेदयेह मां प्राप्तमृषये सह सीतया ॥ ९२ ॥,āgatāḥ smāśramapadaṃ saumitre praviśāgrataḥ | nivedayeha māṃ prāptamṛṣaye saha sītayā || 92 ||
+11,1,स प्रविश्याश्रमपदं लक्ष्मणो राघवानुजः । अगस्त्यशिष्यमासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥ १ ॥,sa praviśyāśramapadaṃ lakṣmaṇo rāghavānujaḥ | agastyaśiṣyamāsādya vākyametaduvāca ha || 1 ||
+11,2,राजा दशरथो नाम ज्येष्ठस्तस्य सुतो बली । रामः प्राप्तो मुनिं द्रष्टुं भार्यया सह सीतया ॥ २ ॥,rājā daśaratho nāma jyeṣṭhastasya suto balī | rāmaḥ prāpto muniṃ draṣṭuṃ bhāryayā saha sītayā || 2 ||
+11,3,लक्ष्मणो नाम तस्याहं भ्राता त्ववरजो हितः । अनुकूलश्च भक्तश्च यदि ते श्रोत्रमागतः ॥ ३ ॥,lakṣmaṇo nāma tasyāhaṃ bhrātā tvavarajo hitaḥ | anukūlaśca bhaktaśca yadi te śrotramāgataḥ || 3 ||
+11,4,ते वयं वनमत्युग्रं प्रविष्टाः पितृशासनात् । द्रष्टुमिच्छामहे सर्वे भगवन्तं निवेद्यताम् ॥ ४ ॥,te vayaṃ vanamatyugraṃ praviṣṭāḥ pitṛśāsanāt | draṣṭumicchāmahe sarve bhagavantaṃ nivedyatām || 4 ||
+11,5,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य तपोधनः । तथेत्युक्त्वाग्निशरणं प्रविवेश निवेदितुम् ॥ ५ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya tapodhanaḥ | tathetyuktvāgniśaraṇaṃ praviveśa niveditum || 5 ||
+11,6,स प्रविश्य मुनिश्रेष्ठं तपसा दुष्प्रधर्षणम् । कृताञ्जलिरुवाचेदं रामागमनमञ्जसा ॥ ६ ॥,sa praviśya muniśreṣṭhaṃ tapasā duṣpradharṣaṇam | kṛtāñjaliruvācedaṃ rāmāgamanamañjasā || 6 ||
+11,7,पुत्रौ दशरथस्येमौ रामो लक्ष्मण एव च । प्रविष्टावाश्रमपदं सीतया सह भार्यया ॥ ७ ॥,putrau daśarathasyemau rāmo lakṣmaṇa eva ca | praviṣṭāvāśramapadaṃ sītayā saha bhāryayā || 7 ||
+11,8,द्रष्टुं भवन्तमायातौ शुश्रूषार्थमरिंदमौ । यदत्रानन्तरं तत्त्वमाज्ञापयितुमर्हसि ॥ ८ ॥,draṣṭuṃ bhavantamāyātau śuśrūṣārthamariṃdamau | yadatrānantaraṃ tattvamājñāpayitumarhasi || 8 ||
+11,9,ततः शिष्यादुपश्रुत्य प्राप्तं रामं सलक्ष्मणम् । वैदेहीं च महाभागामिदं वचनमब्रवीत् ॥ ९ ॥,tataḥ śiṣyādupaśrutya prāptaṃ rāmaṃ salakṣmaṇam | vaidehīṃ ca mahābhāgāmidaṃ vacanamabravīt || 9 ||
+11,10,दिष्ट्या रामश्चिरस्याद्य द्रष्टुं मां समुपागतः । मनसा काङ्क्षितं ह्यस्य मयाप्यागमनं प्रति ॥ १० ॥,diṣṭy�� rāmaścirasyādya draṣṭuṃ māṃ samupāgataḥ | manasā kāṅkṣitaṃ hyasya mayāpyāgamanaṃ prati || 10 ||
+11,11,गम्यतां सत्कृतो रामः सभार्यः सहलक्ष्मणः । प्रवेश्यतां समीपं मे किं चासौ न प्रवेशितः ॥ ११ ॥,gamyatāṃ satkṛto rāmaḥ sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ | praveśyatāṃ samīpaṃ me kiṃ cāsau na praveśitaḥ || 11 ||
+11,12,एवमुक्तस्तु मुनिना धर्मज्ञेन महात्मना । अभिवाद्याब्रवीच्छिष्यस्तथेति नियताञ्जलिः ॥ १२ ॥,evamuktastu muninā dharmajñena mahātmanā | abhivādyābravīcchiṣyastatheti niyatāñjaliḥ || 12 ||
+11,13,ततो निष्क्रम्य संभ्रान्तः शिष्यो लक्ष्मणमब्रवीत् । क्वासौ रामो मुनिं द्रष्टुमेतु प्रविशतु स्वयम् ॥ १३ ॥,tato niṣkramya saṃbhrāntaḥ śiṣyo lakṣmaṇamabravīt | kvāsau rāmo muniṃ draṣṭumetu praviśatu svayam || 13 ||
+11,14,ततो गत्वाश्रमपदं शिष्येण सह लक्ष्मणः । दर्शयामास काकुत्स्थं सीतां च जनकात्मजाम् ॥ १४ ॥,tato gatvāśramapadaṃ śiṣyeṇa saha lakṣmaṇaḥ | darśayāmāsa kākutsthaṃ sītāṃ ca janakātmajām || 14 ||
+11,15,तं शिष्यः प्रश्रितं वाक्यमगस्त्यवचनं ब्रुवन् । प्रावेशयद् यथान्यायं सत्कारार्थं सुसत्कृतम् ॥ १५ ॥,taṃ śiṣyaḥ praśritaṃ vākyamagastyavacanaṃ bruvan | prāveśayad yathānyāyaṃ satkārārthaṃ susatkṛtam || 15 ||
+11,16,प्रविवेश ततो रामः सीतया सहलक्ष्मणः । प्रशान्तहरिणाकीर्णमाश्रमं ह्यवलोकयन् ॥ १६ ॥,praviveśa tato rāmaḥ sītayā sahalakṣmaṇaḥ | praśāntahariṇākīrṇamāśramaṃ hyavalokayan || 16 ||
+11,17,स तत्र ब्रह्मणः स्थानमग्नेः स्थानं तथैव च । विष्णोः स्थानं महेन्द्रस्य स्थानं चैव विवस्वतः ॥ १७ ॥,sa tatra brahmaṇaḥ sthānamagneḥ sthānaṃ tathaiva ca | viṣṇoḥ sthānaṃ mahendrasya sthānaṃ caiva vivasvataḥ || 17 ||
+11,18,सोमस्थानं भगस्थानं स्थानं कौबेरमेव च । धातुर्विधातुः स्थानं च वायोः स्थानं तथैव च ॥ १८ ॥,somasthānaṃ bhagasthānaṃ sthānaṃ kauberameva ca | dhāturvidhātuḥ sthānaṃ ca vāyoḥ sthānaṃ tathaiva ca || 18 ||
+11,19,ततः शिष्यैः परिवृतो मुनिरप्यभिनिष्पतत् । तं ददर्शाग्रतो रामो मुनीनां दीप्ततेजसं । अब्रवीद्वचनं वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ १९ ॥,tataḥ śiṣyaiḥ parivṛto munirapyabhiniṣpatat | taṃ dadarśāgrato rāmo munīnāṃ dīptatejasaṃ | abravīdvacanaṃ vīro lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam || 19 ||
+11,20,एष लक्ष्मण निष्क्रामत्यगस्त्यो भगवानृषिः । औदार्येणावगच्छामि निधानं तपसामिमम् ॥ २० ॥,eṣa lakṣmaṇa niṣkrāmatyagastyo bhagavānṛṣiḥ | audāryeṇāvagacchāmi nidhānaṃ tapasāmimam || 20 ||
+11,21,एवमुक्त्वा महाबाहुरगस्त्यं सूर्यवर्चसं । जग्राह परमप्रीतस्तस्य पादौ परंतपः ॥ २१ ॥,evamuktvā mahābāhuragastyaṃ sūryavarcasaṃ | jagrāha paramaprītastasya pādau paraṃtapaḥ || 21 ||
+11,22,अभिवाद्य तु धर्मात्मा तस्थौ रामः कृताञ्जलिः । सीतया सह वैदेह्या तदा राम सलक्ष्मणः ॥ २२ ॥,abhivādya tu dharmātmā tasthau rāmaḥ kṛtāñjaliḥ | sītayā saha vaidehyā tadā rāma salakṣmaṇaḥ || 22 ||
+11,23,प्रतिगृह्य च काकुत्स्थमर्चयित्वासनोदकैः । कुशलप्रश्नमुक्त्वा च आस्यतामिति सो ऽब्रवीत् ॥ २३ ॥,pratigṛhya ca kākutsthamarcayitvāsanodakaiḥ | kuśalapraśnamuktvā ca āsyatāmiti so'bravīt || 23 ||
+11,24,अग्निं हुत्वा प्रदायार्घ्यमतिथिं प्रतिपूज्य च । वानप्रस्थेन धर्मेण स तेषां भोजनं ददौ ॥ २४ ॥,agniṃ hutvā pradāyārghyamatithiṃ pratipūjya ca | vānaprasthena dharmeṇa sa teṣāṃ bhojanaṃ dadau || 24 ||
+11,25,प्रथमं चोपविश्याथ धर्मज्ञो मुनिपुंगवः । उवाच राममासीनं प्राञ्जलिं धर्मकोविदम् ॥ २५ ॥,prathamaṃ copaviśyātha dharmajño munipuṃgavaḥ | uvāca rāmamāsīnaṃ prāñjaliṃ dharmakovidam || 25 ||
+11,26,अन्यथा खलु काकुत्स्थ तपस्वी समुदाचरन् । दुःसाक्षीव परे लोके स्वानि मांसानि भक्षयेत् ॥ २६ ॥,anyathā khalu kākutstha tapasvī samudācaran | duḥsākṣīva pare loke svāni māṃsāni bhakṣayet || 26 ||
+11,27,राजा सर्वस्य लोकस्य धर्मचारी महारथः । पूजनीयश्च मान्यश्च भवान्प्राप्तः प्रियातिथिः ॥ २७ ॥,rājā sarvasya lokasya dharmacārī mahārathaḥ | pūjanīyaśca mānyaśca bhavānprāptaḥ priyātithiḥ || 27 ||
+11,28,एवमुक्त्वा फलैर्मूलैः पुष्पैश्चान्यैश्च राघवम् । पूजयित्वा यथाकामं पुनरेव ततो ऽब्रवीत् ॥ २८ ॥,evamuktvā phalairmūlaiḥ puṣpaiścānyaiśca rāghavam | pūjayitvā yathākāmaṃ punareva tato'bravīt || 28 ||
+11,29,इदं दिव्यं महच्चापं हेमवज्रविभूषितम् । वैष्णवं पुरुषव्याघ्र निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ २९ ॥,idaṃ divyaṃ mahaccāpaṃ hemavajravibhūṣitam | vaiṣṇavaṃ puruṣavyāghra nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 29 ||
+11,30,अमोघः सूर्यसंकाशो ब्रह्मदत्तः शरोत्तमः । दत्तो मम महेन्द्रेण तूणी चाक्षयसायकौ ॥ ३० ॥,amoghaḥ sūryasaṃkāśo brahmadattaḥ śarottamaḥ | datto mama mahendreṇa tūṇī cākṣayasāyakau || 30 ||
+11,31,संपूर्णौ निशितैर्बाणैर्ज्वलद्भिरिव पावकैः । महाराजत कोशो ऽयमसिर्हेमविभूषितः ॥ ३१ ॥,saṃpūrṇau niśitairbāṇairjvaladbhiriva pāvakaiḥ | mahārājata kośo'yamasirhemavibhūṣitaḥ || 31 ||
+11,32,अनेन धनुषा राम हत्वा संख्ये महासुरान् । आजहार श्रियं दीप्तां पुरा विष्णुर्दिवौकसाम् ॥ ३२ ॥,anena dhanuṣā rāma hatvā saṃkhye mahāsurān | ājahāra śriyaṃ dīptāṃ purā viṣṇurdivaukasām || 32 ||
+11,33,तद्धनुस्तौ च तूणीरौ शरं खड्गं च मानद । जयाय प्रतिगृह्णीष्व वज्रं वज्रधरो यथा ॥ ३३ ॥,taddhanustau ca tūṇīrau śaraṃ khaḍgaṃ ca mānada | jayāya pratigṛhṇīṣva vajraṃ vajradharo yathā || 33 ||
+11,34,एवमुक्त्वा महातेजाः समस्तं तद्वरायुधम् । दत्त्वा रामाय भगवानगस्त्यः पुनरब्रवीत् ॥ ३४ ॥,evamuktvā mahātejāḥ samastaṃ tadvarāyudham | dattvā rāmāya bhagavānagastyaḥ punarabravīt || 34 ||
+12,1,राम प्रीतो ऽस्मि भद्रं ते परितुष्टो ऽस्मि लक्ष्मण । अभिवादयितुं यन्मां प्राप्तौ स्थः सह सीतया ॥ १ ॥,rāma prīto'smi bhadraṃ te parituṣṭo'smi lakṣmaṇa | abhivādayituṃ yanmāṃ prāptau sthaḥ saha sītayā || 1 ||
+12,2,अध्वश्रमेण वां खेदो बाधते प्रचुरश्रमः । व्यक्तमुत्कण्ठते चापि मैथिली जनकात्मजा ॥ २ ॥,adhvaśrameṇa vāṃ khedo bādhate pracuraśramaḥ | vyaktamutkaṇṭhate cāpi maithilī janakātmajā || 2 ||
+12,3,एषा हि सुकुमारी च दुःखैश्च न विमानिता । प्राज्यदोषं वनं प्रप्ता भर्तृस्नेहप्रचोदिता ॥ ३ ॥,eṣā hi sukumārī ca duḥkhaiśca na vimānitā | prājyadoṣaṃ vanaṃ praptā bhartṛsnehapracoditā || 3 ||
+12,4,यथैषा रमते राम इह सीता तथा कुरु । दुष्करं कृतवत्येषा वने त्वामनुगच्छती ॥ ४ ॥,yathaiṣā ramate rāma iha sītā tathā kuru | duṣkaraṃ kṛtavatyeṣā vane tvāmanugacchatī || 4 ||
+12,5,एषा हि प्रकृतिः स्त्रीणामासृष्टे रघुनन्दन । समस्थमनुरज्यन्ते विषमस्थं त्यजन्ति च ॥ ५ ॥,eṣā hi prakṛtiḥ strīṇāmāsṛṣṭe raghunandana | samasthamanurajyante viṣamasthaṃ tyajanti ca || 5 ||
+12,6,शतह्रदानां लोलत्वं शस्त्राणां तीक्ष्णतां तथा । गरुडानिलयोः शैघ्र्यमनुगच्छन्ति योषितः ॥ ६ ॥,śatahradānāṃ lolatvaṃ śastrāṇāṃ tīkṣṇatāṃ tathā | garuḍānilayoḥ śaighryamanugacchanti yoṣitaḥ || 6 ||
+12,7,इयं तु भवतो भार्या दोषैरेतैर्विवर्जिताः । श्लाघ्या च व्यपदेश्या च यथा देवी ह्यरुन्धती ॥ ७ ॥,iyaṃ tu bhavato bhāryā doṣairetairvivarjitāḥ | ślāghyā ca vyapadeśyā ca yathā devī hyarundhatī || 7 ||
+12,8,अलंकृतो ऽयं देशश्च यत्र सौमित्रिणा सह । वैदेह्या चानया राम वत्स्यसि त्वमरिंदम ॥ ८ ॥,alaṃkṛto'yaṃ deśaśca yatra saumitriṇā saha | vaidehyā cānayā rāma vatsyasi tvamariṃdama || 8 ||
+12,9,एवमुक्तस्तु मुनिना राघवः संयताञ्जलिः । उवाच प्रश्रितं वाक्यमृषिं दीप्तमिवानलम् ॥ ९ ॥,evamuktastu muninā rāghavaḥ saṃyatāñjaliḥ | uvāca praśritaṃ vākyamṛṣiṃ dīptamivānalam || 9 ||
+12,10,धन्यो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि यस्य मे मुनिपुंगवः । गुणैः सभ्रातृभार्यस्य वरदः परितुष्यति ॥ १० ॥,dhanyo'smyanugṛhīto'smi yasya me munipuṃgavaḥ | guṇaiḥ sabhrātṛbhāryasya varadaḥ parituṣyati || 10 ||
+12,11,किं तु व्यादिश मे देशं सोदकं बहुकाननम् । यत्राश्रमपदं कृत्वा वसेयं निरतः सुखम् ॥ ११ ॥,kiṃ tu vyādiśa me deśaṃ sodakaṃ bahukānanam | yatrāśramapadaṃ kṛtvā vaseyaṃ nirataḥ sukham || 11 ||
+12,12,ततो ऽब्रवीन्मुनि श्रेष्ठः श्रुत्वा रामस्य भाषितम् । ध्यात्वा मुहूर्तं धर्मात्मा धीरो धीरतरं वचः ॥ १२ ॥,tato'bravīnmuni śreṣṭhaḥ śrutvā rāmasya bhāṣitam | dhyātvā muhūrtaṃ dharmātmā dhīro dhīrataraṃ vacaḥ || 12 ||
+12,13,इतो द्वियोजने तात बहुमूलफलोदकः । देशो बहुमृगः श्रीमान्पञ्चवट्यभिविश्रुतः ॥ १३ ॥,ito dviyojane tāta bahumūlaphalodakaḥ | deśo bahumṛgaḥ śrīmānpañcavaṭyabhiviśrutaḥ || 13 ||
+12,14,तत्र गत्वाश्रमपदं कृत्वा सौमित्रिणा सह । रमस्व त्वं पितुर्वाक्यं यथोक्तमनुपालयन् ॥ १४ ॥,tatra gatvāśramapadaṃ kṛtvā saumitriṇā saha | ramasva tvaṃ piturvākyaṃ yathoktamanupālayan || 14 ||
+12,15,विदितो ह्येष वृत्तान्तो मम सर्वस्तवानघ । तपसश्च प्रभावेन स्नेहाद्दशरथस्य च ॥ १५ ॥,vidito hyeṣa vṛttānto mama sarvastavānagha | tapasaśca prabhāvena snehāddaśarathasya ca || 15 ||
+12,16,हृदयस्थश्च ते छन्दो विज्ञातस्तपसा मया । इह वासं प्रतिज्ञाय मया सह तपोवने ॥ १६ ॥,hṛdayasthaśca te chando vijñātastapasā mayā | iha vāsaṃ pratijñāya mayā saha tapovane || 16 ||
+12,17,अतश्च त्वामहं ब्रूमि गच्छ पञ्चवटीमिति । स हि रम्यो वनोद्देशो मैथिली तत्र रंस्यते ॥ १७ ॥,ataśca tvāmahaṃ brūmi gaccha pañcavaṭīmiti | sa hi ramyo vanoddeśo maithilī tatra raṃsyate || 17 ||
+12,18,स द���शः श्लाघनीयश्च नातिदूरे च राघव । गोदावर्याः समीपे च मैथिली तत्र रंस्यते ॥ १८ ॥,sa deśaḥ ślāghanīyaśca nātidūre ca rāghava | godāvaryāḥ samīpe ca maithilī tatra raṃsyate || 18 ||
+12,19,प्राज्यमूलफलैश्चैव नानाद्विज गणैर्युतः । विविक्तश्च महाबाहो पुण्यो रम्यस्तथैव च ॥ १९ ॥,prājyamūlaphalaiścaiva nānādvija gaṇairyutaḥ | viviktaśca mahābāho puṇyo ramyastathaiva ca || 19 ||
+12,20,भवानपि सदारश्च शक्तश्च परिरक्षणे । अपि चात्र वसन् रामस्तापसान्पालयिष्यसि ॥ २० ॥,bhavānapi sadāraśca śaktaśca parirakṣaṇe | api cātra vasan rāmastāpasānpālayiṣyasi || 20 ||
+12,21,एतदालक्ष्यते वीर मधुकानां महद्वनम् । उत्तरेणास्य गन्तव्यं न्यग्रोधमभिगच्छता ॥ २१ ॥,etadālakṣyate vīra madhukānāṃ mahadvanam | uttareṇāsya gantavyaṃ nyagrodhamabhigacchatā || 21 ||
+12,22,ततः स्थलमुपारुह्य पर्वतस्याविदूरतः । ख्यातः पञ्चवटीत्येव नित्यपुष्पितकाननः ॥ २२ ॥,tataḥ sthalamupāruhya parvatasyāvidūrataḥ | khyātaḥ pañcavaṭītyeva nityapuṣpitakānanaḥ || 22 ||
+12,23,अगस्त्येनैवमुक्तस्तु रामः सौमित्रिणा सह । सात्कृत्यामन्त्रयामास तमृषिं सत्यवादिनम् ॥ २३ ॥,agastyenaivamuktastu rāmaḥ saumitriṇā saha | sātkṛtyāmantrayāmāsa tamṛṣiṃ satyavādinam || 23 ||
+12,24,तौ तु तेनाभ्यनुज्ञातौ कृतपादाभिवन्दनौ । तदाश्रमात् पञ्चवटीं जग्मतुः सह सीतया ॥ २४ ॥,tau tu tenābhyanujñātau kṛtapādābhivandanau | tadāśramāt pañcavaṭīṃ jagmatuḥ saha sītayā || 24 ||
+12,25,गृहीतचापौ तु नराधिपात्मजौ विषक्ततूणी समरेष्वकातरौ । यथोपदिष्टेन पथा महर्षिणा प्रजग्मतुः पञ्चवटीं समाहितौ ॥ २५ ॥,gṛhītacāpau tu narādhipātmajau viṣaktatūṇī samareṣvakātarau | yathopadiṣṭena pathā maharṣiṇā prajagmatuḥ pañcavaṭīṃ samāhitau || 25 ||
+13,1,अथ पञ्चवटीं गच्छन्नन्तरा रघुनन्दनः । आससाद महाकायं गृध्रं भीमपराक्रमम् ॥ १ ॥,atha pañcavaṭīṃ gacchannantarā raghunandanaḥ | āsasāda mahākāyaṃ gṛdhraṃ bhīmaparākramam || 1 ||
+13,2,तं दृष्ट्वा तौ महाभागौ वनस्थं रामलक्ष्मणौ । मेनाते राक्षसं पक्षिं ब्रुवाणौ को भवानिति ॥ २ ॥,taṃ dṛṣṭvā tau mahābhāgau vanasthaṃ rāmalakṣmaṇau | menāte rākṣasaṃ pakṣiṃ bruvāṇau ko bhavāniti || 2 ||
+13,3,स तौ मधुरया वाचा सौम्यया प्रीणयन्निव । उवाच वत्स मां विद्धि वयस्यं पितुरात्मनः ॥ ३ ॥,sa tau madhurayā vācā saumyayā prīṇayanniva | uvāca vatsa māṃ viddhi vayasyaṃ piturātmanaḥ || 3 ||
+13,4,स तं पितृसखं बुद्ध्वा पूजयामास राघवः । स तस्य कुलमव्यग्रमथ पप्रच्छ नाम च ॥ ४ ॥,sa taṃ pitṛsakhaṃ buddhvā pūjayāmāsa rāghavaḥ | sa tasya kulamavyagramatha papraccha nāma ca || 4 ||
+13,5,रामस्य वचनं श्रुत्वा कुलमात्मानमेव च । आचचक्षे द्विजस्तस्मै सर्वभूतसमुद्भवम् ॥ ५ ॥,rāmasya vacanaṃ śrutvā kulamātmānameva ca | ācacakṣe dvijastasmai sarvabhūtasamudbhavam || 5 ||
+13,6,पूर्वकाले महाबाहो ये प्रजापतयो ऽभवन् । तान्मे निगदतः सर्वानादितः शृणु राघव ॥ ६ ॥,pūrvakāle mahābāho ye prajāpatayo'bhavan | tānme nigadataḥ sarvānāditaḥ śṛṇu rāghava || 6 ||
+13,7,कर्दमः प्रथमस्तेषां विकृतस्तदनन्तरम् । शेषश्च संश्रयश्चैव बहुपुत्रश्च वीर्यवान् ॥ ७ ॥,kardamaḥ prathamasteṣāṃ vikṛtastadanantaram | śeṣaśca saṃśrayaścaiva bahuputraśca vīryavān || 7 ||
+13,8,स्थाणुर्मरीचिरत्रिश्च क्रतुश्चैव महाबलः । पुलस्त्यश्चाङ्गिराश्चैव प्रचेताः पुलहस्तथा ॥ ८ ॥,sthāṇurmarīciratriśca kratuścaiva mahābalaḥ | pulastyaścāṅgirāścaiva pracetāḥ pulahastathā || 8 ||
+13,9,दक्षो विवस्वानपरो ऽरिष्टनेमिश्च राघव । कश्यपश्च महातेजास्तेषामासीच्च पश्चिमः ॥ ९ ॥,dakṣo vivasvānaparo'riṣṭanemiśca rāghava | kaśyapaśca mahātejāsteṣāmāsīcca paścimaḥ || 9 ||
+13,10,प्रजापतेस्तु दक्षस्य बभूवुरिति नः श्रुतम् । षष्टिर्दुहितरो राम यशस्विन्यो महायशः ॥ १० ॥,prajāpatestu dakṣasya babhūvuriti naḥ śrutam | ṣaṣṭirduhitaro rāma yaśasvinyo mahāyaśaḥ || 10 ||
+13,11,कश्यपः प्रतिजग्राह तासामष्टौ सुमध्यमाः । अदितिं च दितिं चैव दनूमपि च कालकाम् ॥ ११ ॥,kaśyapaḥ pratijagrāha tāsāmaṣṭau sumadhyamāḥ | aditiṃ ca ditiṃ caiva danūmapi ca kālakām || 11 ||
+13,12,ताम्रां क्रोधवशां चैव मनुं चाप्यनलामपि । तास्तु कन्यास्ततः प्रीतः कश्यपः पुनरब्रवीत् ॥ १२ ॥,tāmrāṃ krodhavaśāṃ caiva manuṃ cāpyanalāmapi | tāstu kanyāstataḥ prītaḥ kaśyapaḥ punarabravīt || 12 ||
+13,13,पुत्रांस्त्रैलोक्यभर्तॄन् वै जनयिष्यथ मत् समान् । अदितिस्तन्मना राम दितिश्च दनुरेव च ॥ १३ ॥,putrāṃstrailokyabhartṝn vai janayiṣyatha mat samān | aditistanmanā rāma ditiśca danureva ca || 13 ||
+13,14,कालका च महाबाहो शेषास्त्वमनसो ऽभवन् । अदित्यां जज्ञिरे देवास्त्रयस्त्रिंशदरिंदम ॥ १४ ॥,kālakā ca mahābāho śeṣāstvamanaso'bhavan | adityāṃ jajñire devāstrayastriṃśadariṃdama || 14 ||
+13,15,आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च परंतप । दितिस्त्वजनयत् पुत्रान्दैत्यांस्तात यशस्विनः ॥ १५ ॥,ādityā vasavo rudrā aśvinau ca paraṃtapa | ditistvajanayat putrāndaityāṃstāta yaśasvinaḥ || 15 ||
+13,16,तेषामियं वसुमती पुरासीत् सवनार्णवा । दनुस्त्वजनयत् पुत्रमश्वग्रीवमरिंदम ॥ १६ ॥,teṣāmiyaṃ vasumatī purāsīt savanārṇavā | danustvajanayat putramaśvagrīvamariṃdama || 16 ||
+13,17,नरकं कालकं चैव कालकापि व्यजायत । क्रौञ्चीं भासीं तथा श्येनीं धृतराष्ट्रीं तथा शुकीम् ॥ १७ ॥,narakaṃ kālakaṃ caiva kālakāpi vyajāyata | krauñcīṃ bhāsīṃ tathā śyenīṃ dhṛtarāṣṭrīṃ tathā śukīm || 17 ||
+13,18,ताम्रापि सुषुवे कन्याः पञ्चैता लोकविश्रुताः । उलूकाञ्जनयत् क्रौञ्ची भासी भासान् व्यजायत ॥ १८ ॥,tāmrāpi suṣuve kanyāḥ pañcaitā lokaviśrutāḥ | ulūkāñjanayat krauñcī bhāsī bhāsān vyajāyata || 18 ||
+13,19,श्येनी श्येनांश्च गृध्रांश्च व्यजायत सुतेजसः । धृतराष्ट्री तु हंसांश्च कलहंसांश्च सर्वशः ॥ १९ ॥,śyenī śyenāṃśca gṛdhrāṃśca vyajāyata sutejasaḥ | dhṛtarāṣṭrī tu haṃsāṃśca kalahaṃsāṃśca sarvaśaḥ || 19 ||
+13,20,चक्रवाकांश्च भद्रं ते विजज्ञे सापि भामिनी । शुकी नतां विजज्ञे तु नताया विनता सुता ॥ २० ॥,cakravākāṃśca bhadraṃ te vijajñe sāpi bhāminī | śukī natāṃ vijajñe tu natāyā vinatā sutā || 20 ||
+13,21,दशक्रोधवशा राम विजज्ञे ऽप्यात्मसंभवाः । मृगीं च मृगमन्दां च हरीं भद्रमदामपि ॥ २१ ॥,daśakrodhavaśā rāma vijajñe'pyātmasaṃbhavāḥ | mṛgīṃ ca mṛgamandāṃ ca harīṃ bhadramadāmapi || 21 ||
+13,22,मातङ्गीमथ शार्दूलीं श्वेतां च सुरभीं तथा । सर्वलक्षणसंपन्नां सुरसां कद्रुकामपि ॥ २२ ॥,mātaṅgīmatha śārdūlīṃ śvetāṃ ca surabhīṃ tathā | sarvalakṣaṇasaṃpannāṃ surasāṃ kadrukāmapi || 22 ||
+13,23,अपत्यं तु मृगाः सर्वे मृग्या नरवरोत्तम । ऋष्काश्च मृगमन्दायाः सृमराश्चमरास्तथा ॥ २३ ॥,apatyaṃ tu mṛgāḥ sarve mṛgyā naravarottama | ṛṣkāśca mṛgamandāyāḥ sṛmarāścamarāstathā || 23 ||
+13,24,ततस्त्विरावतीं नाम जज्ञे भद्रमदा सुताम् । तस्यास्त्वैरावतः पुत्रो लोकनाथो महागजः ॥ २४ ॥,tatastvirāvatīṃ nāma jajñe bhadramadā sutām | tasyāstvairāvataḥ putro lokanātho mahāgajaḥ || 24 ||
+13,25,हर्याश्च हरयो ऽपत्यं वानराश्च तपस्विनः । गोलाङ्गूलांश्च शार्दूली व्याघ्रांश्चाजनयत् सुतान् ॥ २५ ॥,haryāśca harayo'patyaṃ vānarāśca tapasvinaḥ | golāṅgūlāṃśca śārdūlī vyāghrāṃścājanayat sutān || 25 ||
+13,26,मातङ्ग्यास्त्वथ मातङ्गा अपत्यं मनुजर्षभ । दिशागजं तु श्वेताक्षं श्वेता व्यजनयत् सुतम् ॥ २६ ॥,mātaṅgyāstvatha mātaṅgā apatyaṃ manujarṣabha | diśāgajaṃ tu śvetākṣaṃ śvetā vyajanayat sutam || 26 ||
+13,27,ततो दुहितरौ राम सुरभिर्देव्यजायत । रोहिणीं नाम भद्रं ते गन्धर्वीं च यशस्विनीम् ॥ २७ ॥,tato duhitarau rāma surabhirdevyajāyata | rohiṇīṃ nāma bhadraṃ te gandharvīṃ ca yaśasvinīm || 27 ||
+13,28,रोहिण्यजनयद्गा वै गन्धर्वी वाजिनः सुतान् । सुरसाजनयन्नागान् राम कद्रूश्च पन्नगान् ॥ २८ ॥,rohiṇyajanayadgā vai gandharvī vājinaḥ sutān | surasājanayannāgān rāma kadrūśca pannagān || 28 ||
+13,29,मनुर्मनुष्याञ्जनयत् कश्यपस्य महात्मनः । ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्याञ् शूद्रांश्च मनुजर्षभ ॥ २९ ॥,manurmanuṣyāñjanayat kaśyapasya mahātmanaḥ | brāhmaṇān kṣatriyān vaiśyāñ śūdrāṃśca manujarṣabha || 29 ||
+13,30,मुखतो ब्राह्मणा जाता उरसः क्षत्रियास्तथा । ऊरुभ्यां जज्ञिरे वैश्याः पद्भ्यां शूद्रा इति श्रुतिः ॥ ३० ॥,mukhato brāhmaṇā jātā urasaḥ kṣatriyāstathā | ūrubhyāṃ jajñire vaiśyāḥ padbhyāṃ śūdrā iti śrutiḥ || 30 ||
+13,31,सर्वान्पुण्यफलान् वृक्षाननलापि व्यजायत । विनता च शुकी पौत्री कद्रूश्च सुरसा स्वसा ॥ ३१ ॥,sarvānpuṇyaphalān vṛkṣānanalāpi vyajāyata | vinatā ca śukī pautrī kadrūśca surasā svasā || 31 ||
+13,32,कद्रूर्नागसहस्क्रं तु विजज्ञे धरणीधरम् । द्वौ पुत्रौ विनतायास्तु गरुडो ऽरुण एव च ॥ ३२ ॥,kadrūrnāgasahaskraṃ tu vijajñe dharaṇīdharam | dvau putrau vinatāyāstu garuḍo'ruṇa eva ca || 32 ||
+13,33,तस्माज्जातो ऽहमरुणात् संपातिश्च ममाग्रजः । जटायुरिति मां विद्धि श्येनीपुत्रमरिंदम ॥ ३३ ॥,tasmājjāto'hamaruṇāt saṃpātiśca mamāgrajaḥ | jaṭāyuriti māṃ viddhi śyenīputramariṃdama || 33 ||
+13,34,सो ऽहं वाससहायस्ते भविष्यामि यदीच्छसि । सीतां च तात रक्षिष्ये त्वयि याते सलक्ष्मणे ॥ ३४ ॥,so'haṃ vāsasahāyaste bhaviṣyāmi yadīcchasi | sītāṃ ca tāta rakṣiṣye tvayi yāte salak���maṇe || 34 ||
+13,35,जटायुषं तु प्रतिपूज्य राघवो मुदा परिष्वज्य च संनतो ऽभवत् । पितुर्हि शुश्राव सखित्वमात्मवाञ्जटायुषा संकथितं पुनः पुनः ॥ ३५ ॥,jaṭāyuṣaṃ tu pratipūjya rāghavo mudā pariṣvajya ca saṃnato'bhavat | piturhi śuśrāva sakhitvamātmavāñjaṭāyuṣā saṃkathitaṃ punaḥ punaḥ || 35 ||
+13,36,स तत्र सीतां परिदाय मैथिलीं सहैव तेनातिबलेन पक्षिणा । जगाम तां पञ्चवटीं सलक्ष्मणो रिपून्दिधक्षञ् शलभानिवानलः ॥ ३६ ॥,sa tatra sītāṃ paridāya maithilīṃ sahaiva tenātibalena pakṣiṇā | jagāma tāṃ pañcavaṭīṃ salakṣmaṇo ripūndidhakṣañ śalabhānivānalaḥ || 36 ||
+14,1,ततः पञ्चवटीं गत्वा नानाव्यालमृगायुताम् । उवाच भ्रातरं रामो लक्ष्मणं दीप्ततेजसं ॥ १ ॥,tataḥ pañcavaṭīṃ gatvā nānāvyālamṛgāyutām | uvāca bhrātaraṃ rāmo lakṣmaṇaṃ dīptatejasaṃ || 1 ||
+14,2,आगताः स्म यथोद्दिष्टममुं देशं महर्षिणा । अयं पञ्चवटी देशः सौम्य पुष्पितकाननः ॥ २ ॥,āgatāḥ sma yathoddiṣṭamamuṃ deśaṃ maharṣiṇā | ayaṃ pañcavaṭī deśaḥ saumya puṣpitakānanaḥ || 2 ||
+14,3,सर्वतश्चार्यतां दृष्टिः कानने निपुणो ह्यसि । आश्रमः कतरस्मिन्नो देशे भवति संमतः ॥ ३ ॥,sarvataścāryatāṃ dṛṣṭiḥ kānane nipuṇo hyasi | āśramaḥ katarasminno deśe bhavati saṃmataḥ || 3 ||
+14,4,रमते यत्र वैदेही त्वमहं चैव लक्ष्मण । तादृशो दृश्यतां देशः संनिकृष्टजलाशयः ॥ ४ ॥,ramate yatra vaidehī tvamahaṃ caiva lakṣmaṇa | tādṛśo dṛśyatāṃ deśaḥ saṃnikṛṣṭajalāśayaḥ || 4 ||
+14,5,वनरामण्यकं यत्र जलरामण्यकं तथा । संनिकृष्टं च यत्र स्यात् समित्पुष्पकुशोदकम् ॥ ५ ॥,vanarāmaṇyakaṃ yatra jalarāmaṇyakaṃ tathā | saṃnikṛṣṭaṃ ca yatra syāt samitpuṣpakuśodakam || 5 ||
+14,6,एवमुक्तस्तु रामेण लक्मणः संयताञ्जलिः । सीता समक्षं काकुत्स्थमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६ ॥,evamuktastu rāmeṇa lakmaṇaḥ saṃyatāñjaliḥ | sītā samakṣaṃ kākutsthamidaṃ vacanamabravīt || 6 ||
+14,7,परवानस्मि काकुत्स्थ त्वयि वर्षशतं स्थिते । स्वयं तु रुचिरे देशे क्रियतामिति मां वद ॥ ७ ॥,paravānasmi kākutstha tvayi varṣaśataṃ sthite | svayaṃ tu rucire deśe kriyatāmiti māṃ vada || 7 ||
+14,8,सुप्रीतस्तेन वाक्येन लक्ष्मणस्य महाद्युतिः । विमृशन् रोचयामास देशं सर्वगुणान्वितम् ॥ ८ ॥,suprītastena vākyena lakṣmaṇasya mahādyutiḥ | vimṛśan rocayāmāsa deśaṃ sarvaguṇānvitam || 8 ||
+14,9,स तं रुचिरमाक्रम्य देशमाश्रमकर्मणि । हस्ते गृहीत्वा हस्तेन रामः सौमित्रिमब्रवीत् ॥ ९ ॥,sa taṃ ruciramākramya deśamāśramakarmaṇi | haste gṛhītvā hastena rāmaḥ saumitrimabravīt || 9 ||
+14,10,अयं देशः समः श्रीमान्पुष्पितैर् तरुभिर्वृतः । इहाश्रमपदं सौम्य यथावत् कर्तुमर्हसि ॥ १० ॥,ayaṃ deśaḥ samaḥ śrīmānpuṣpitair tarubhirvṛtaḥ | ihāśramapadaṃ saumya yathāvat kartumarhasi || 10 ||
+14,11,इयमादित्यसंकाशैः पद्मैः सुरभिगन्धिभिः । अदूरे दृश्यते रम्या पद्मिनी पद्मशोभिता ॥ ११ ॥,iyamādityasaṃkāśaiḥ padmaiḥ surabhigandhibhiḥ | adūre dṛśyate ramyā padminī padmaśobhitā || 11 ||
+14,12,यथाख्यातमगस्त्येन मुनिना भावितात्मना । इयं गोदावरी ��म्या पुष्पितैस्तरुभिर्वृता ॥ १२ ॥,yathākhyātamagastyena muninā bhāvitātmanā | iyaṃ godāvarī ramyā puṣpitaistarubhirvṛtā || 12 ||
+14,13,हंसकारण्डवाकीर्णा चक्रवाकोपशोभिता । नातिदूरे न चासन्ने मृगयूथनिपीडिता ॥ १३ ॥,haṃsakāraṇḍavākīrṇā cakravākopaśobhitā | nātidūre na cāsanne mṛgayūthanipīḍitā || 13 ||
+14,14,मयूरनादिता रम्याः प्रांशवो बहुकन्दराः । दृश्यन्ते गिरयः सौम्य फुल्लैस्तरुभिरावृताः ॥ १४ ॥,mayūranāditā ramyāḥ prāṃśavo bahukandarāḥ | dṛśyante girayaḥ saumya phullaistarubhirāvṛtāḥ || 14 ||
+14,15,सौवर्णे राजतैस्ताम्रैर्देशे देशे च धातुभिः । गवाक्षिता इवाभान्ति गजाः परमभक्तिभिः ॥ १५ ॥,sauvarṇe rājataistāmrairdeśe deśe ca dhātubhiḥ | gavākṣitā ivābhānti gajāḥ paramabhaktibhiḥ || 15 ||
+14,16,सालैस्तालैस्तमालैश्च खर्जूरैः पनसाम्रकैः । नीवारैस्तिमिशैश्चैव पुंनागैश्चोपशोभिताः ॥ १६ ॥,sālaistālaistamālaiśca kharjūraiḥ panasāmrakaiḥ | nīvāraistimiśaiścaiva puṃnāgaiścopaśobhitāḥ || 16 ||
+14,17,चूतैरशोकैस्तिलकैश्चम्पकैः केतकैरपि । पुष्पगुल्मलतोपेतैस्तैस्तैस्तरुभिरावृताः ॥ १७ ॥,cūtairaśokaistilakaiścampakaiḥ ketakairapi | puṣpagulmalatopetaistaistaistarubhirāvṛtāḥ || 17 ||
+14,18,चन्दनैः स्यन्दनैर्नीपैः पनसैर्लकुचैरपि । धवाश्वकर्णखदिरैः शमीकिंशुकपाटलैः ॥ १८ ॥,candanaiḥ syandanairnīpaiḥ panasairlakucairapi | dhavāśvakarṇakhadiraiḥ śamīkiṃśukapāṭalaiḥ || 18 ||
+14,19,इदं पुण्यमिदं मेध्यमिदं बहुमृगद्विजम् । इह वत्स्याम सौमित्रे सार्धमेतेन पक्षिणा ॥ १९ ॥,idaṃ puṇyamidaṃ medhyamidaṃ bahumṛgadvijam | iha vatsyāma saumitre sārdhametena pakṣiṇā || 19 ||
+14,20,एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः परवीरहा । अचिरेणाश्रमं भ्रातुश्चकार सुमहाबलः ॥ २० ॥,evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ paravīrahā | acireṇāśramaṃ bhrātuścakāra sumahābalaḥ || 20 ||
+14,21,पर्णशालां सुविपुलां तत्र संघातमृत्तिकाम् । सुस्तम्भां मस्करैर्दीर्घैः कृतवंशां सुशोभनाम् ॥ २१ ॥,parṇaśālāṃ suvipulāṃ tatra saṃghātamṛttikām | sustambhāṃ maskarairdīrghaiḥ kṛtavaṃśāṃ suśobhanām || 21 ||
+14,22,स गत्वा लक्ष्मणः श्रीमान्नदीं गोदावरीं तदा । स्नात्वा पद्मानि चादाय सफलः पुनरागतः ॥ २२ ॥,sa gatvā lakṣmaṇaḥ śrīmānnadīṃ godāvarīṃ tadā | snātvā padmāni cādāya saphalaḥ punarāgataḥ || 22 ||
+14,23,ततः पुष्पबलिं कृत्वा शान्तिं च स यथाविधि । दर्शयामास रामाय तदाश्रमपदं कृतम् ॥ २३ ॥,tataḥ puṣpabaliṃ kṛtvā śāntiṃ ca sa yathāvidhi | darśayāmāsa rāmāya tadāśramapadaṃ kṛtam || 23 ||
+14,24,स तं दृष्ट्वा कृतं सौम्यमाश्रमं सह सीतया । राघवः पर्णशालायां हर्षमाहारयत् परम् ॥ २४ ॥,sa taṃ dṛṣṭvā kṛtaṃ saumyamāśramaṃ saha sītayā | rāghavaḥ parṇaśālāyāṃ harṣamāhārayat param || 24 ||
+14,25,सुसंहृष्टः परिष्वज्य बाहुभ्यां लक्ष्मणं तदा । अतिस्निग्धं च गाढं च वचनं चेदमब्रवीत् ॥ २५ ॥,susaṃhṛṣṭaḥ pariṣvajya bāhubhyāṃ lakṣmaṇaṃ tadā | atisnigdhaṃ ca gāḍhaṃ ca vacanaṃ cedamabravīt || 25 ||
+14,26,प्रीतो ऽस्मि ते महत् कर्म त्वया कृतमिदं प्रभो । प्रदेय��� यन्निमित्तं ते परिष्वङ्गो मया कृतः ॥ २६ ॥,prīto'smi te mahat karma tvayā kṛtamidaṃ prabho | pradeyo yannimittaṃ te pariṣvaṅgo mayā kṛtaḥ || 26 ||
+14,27,भावज्ञेन कृतज्ञेन धर्मज्ञेन च लक्ष्मण । त्वया पुत्रेण धर्मात्मा न संवृत्तः पिता मम ॥ २७ ॥,bhāvajñena kṛtajñena dharmajñena ca lakṣmaṇa | tvayā putreṇa dharmātmā na saṃvṛttaḥ pitā mama || 27 ||
+14,28,एवं लक्ष्मणमुक्त्वा तु राघवो लक्ष्मिवर्धनः । तस्मिन्देशे बहुफले न्यवसत् स सुखं वशी ॥ २८ ॥,evaṃ lakṣmaṇamuktvā tu rāghavo lakṣmivardhanaḥ | tasmindeśe bahuphale nyavasat sa sukhaṃ vaśī || 28 ||
+14,29,कं चित् कालं स धर्मात्मा सीतया लक्ष्मणेन च । अन्वास्यमानो न्यवसत् स्वर्गलोके यथामरः ॥ २९ ॥,kaṃ cit kālaṃ sa dharmātmā sītayā lakṣmaṇena ca | anvāsyamāno nyavasat svargaloke yathāmaraḥ || 29 ||
+15,1,वसतस्तस्य तु सुखं राघवस्य महात्मनः । शरद्व्यपाये हेमन्त ऋतुरिष्टः प्रवर्तते ॥ १ ॥,vasatastasya tu sukhaṃ rāghavasya mahātmanaḥ | śaradvyapāye hemanta ṛturiṣṭaḥ pravartate || 1 ||
+15,2,स कदा चित् प्रभातायां शर्वर्यां रघुनन्दनः । प्रययावभिषेकार्थं रम्यां गोदावरीं नदीम् ॥ २ ॥,sa kadā cit prabhātāyāṃ śarvaryāṃ raghunandanaḥ | prayayāvabhiṣekārthaṃ ramyāṃ godāvarīṃ nadīm || 2 ||
+15,3,प्रह्वः कलशहस्तस्तं सीतया सह वीर्यवान् । पृष्ठतो ऽनुव्रजन्भ्राता सौमित्रिरिदमब्रवीत् ॥ ३ ॥,prahvaḥ kalaśahastastaṃ sītayā saha vīryavān | pṛṣṭhato'nuvrajanbhrātā saumitriridamabravīt || 3 ||
+15,4,अयं स कालः संप्राप्तः प्रियो यस्ते प्रियंवद । अलंकृत इवाभाति येन संवत्सरः शुभः ॥ ४ ॥,ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ priyo yaste priyaṃvada | alaṃkṛta ivābhāti yena saṃvatsaraḥ śubhaḥ || 4 ||
+15,5,नीहारपरुषो लोकः पृथिवी सस्यमालिनी । जलान्यनुपभोग्यानि सुभगो हव्यवाहनः ॥ ५ ॥,nīhāraparuṣo lokaḥ pṛthivī sasyamālinī | jalānyanupabhogyāni subhago havyavāhanaḥ || 5 ||
+15,6,नवाग्रयणपूजाभिरभ्यर्च्य पितृदेवताः । कृताग्रयणकाः काले सन्तो विगतकल्मषाः ॥ ६ ॥,navāgrayaṇapūjābhirabhyarcya pitṛdevatāḥ | kṛtāgrayaṇakāḥ kāle santo vigatakalmaṣāḥ || 6 ||
+15,7,प्राज्यकामा जनपदाः संपन्नतरगोरसाः । विचरन्ति महीपाला यात्रार्थं विजिगीषवः ॥ ७ ॥,prājyakāmā janapadāḥ saṃpannataragorasāḥ | vicaranti mahīpālā yātrārthaṃ vijigīṣavaḥ || 7 ||
+15,8,सेवमाने दृढं सूर्ये दिशमन्तकसेविताम् । विहीनतिलकेव स्त्री नोत्तरा दिक् प्रकाशते ॥ ८ ॥,sevamāne dṛḍhaṃ sūrye diśamantakasevitām | vihīnatilakeva strī nottarā dik prakāśate || 8 ||
+15,9,प्रकृत्या हिमकोशाढ्यो दूरसूर्यश्च साम्प्रतम् । यथार्थनामा सुव्यक्तं हिमवान् हिमवान् गिरिः ॥ ९ ॥,prakṛtyā himakośāḍhyo dūrasūryaśca sāmpratam | yathārthanāmā suvyaktaṃ himavān himavān giriḥ || 9 ||
+15,10,अत्यन्तसुखसंचारा मध्याह्ने स्पर्शतः सुखाः । दिवसाः सुभगादित्याश्छायासलिलदुर्भगाः ॥ १० ॥,atyantasukhasaṃcārā madhyāhne sparśataḥ sukhāḥ | divasāḥ subhagādityāśchāyāsaliladurbhagāḥ || 10 ||
+15,11,मृदुसूर्याः सनीहाराः पटुशीताः समारुताः । शून्यारण्या हिमध्वस्ता दिवसा भान्ति साम्प्रतम् ॥ ११ ॥,mṛdusūryāḥ sanīhārāḥ paṭuśītāḥ samārutāḥ | śūnyāraṇyā himadhvastā divasā bhānti sāmpratam || 11 ||
+15,12,निवृत्ताकाशशयनाः पुष्यनीता हिमारुणाः । शीता वृद्धतरायामास्त्रियामा यान्ति साम्प्रतम् ॥ १२ ॥,nivṛttākāśaśayanāḥ puṣyanītā himāruṇāḥ | śītā vṛddhatarāyāmāstriyāmā yānti sāmpratam || 12 ||
+15,13,रविसंक्रान्तसौभाग्यस्तुषारारुणमण्डलः । निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते ॥ १३ ॥,ravisaṃkrāntasaubhāgyastuṣārāruṇamaṇḍalaḥ | niḥśvāsāndha ivādarśaścandramā na prakāśate || 13 ||
+15,14,ज्योत्स्ना तुषारमलिना पौर्णमास्यां न राजते । सीतेव चातपश्यामा लक्ष्यते न तु शोभते ॥ १४ ॥,jyotsnā tuṣāramalinā paurṇamāsyāṃ na rājate | sīteva cātapaśyāmā lakṣyate na tu śobhate || 14 ||
+15,15,प्रकृत्या शीतलस्पर्शो हिमविद्धश्च साम्प्रतम् । प्रवाति पश्चिमो वायुः काले द्विगुणशीतलः ॥ १५ ॥,prakṛtyā śītalasparśo himaviddhaśca sāmpratam | pravāti paścimo vāyuḥ kāle dviguṇaśītalaḥ || 15 ||
+15,16,बाष्पच्छन्नान्यरण्यानि यवगोधूमवन्ति च । शोभन्ते ऽभ्युदिते सूर्ये नदद्भिः क्रौञ्चसारसैः ॥ १६ ॥,bāṣpacchannānyaraṇyāni yavagodhūmavanti ca | śobhante'bhyudite sūrye nadadbhiḥ krauñcasārasaiḥ || 16 ||
+15,17,खर्जूरपुष्पाकृतिभिः शिरोभिः पूर्णतण्डुलैः । शोभन्ते किं चिदालम्बाः शालयः कनकप्रभाः ॥ १७ ॥,kharjūrapuṣpākṛtibhiḥ śirobhiḥ pūrṇataṇḍulaiḥ | śobhante kiṃ cidālambāḥ śālayaḥ kanakaprabhāḥ || 17 ||
+15,18,मयूखैरुपसर्पद्भिर्हिमनीहारसंवृतैः । दूरमभ्युदितः सूर्यः शशाङ्क इव लक्ष्यते ॥ १८ ॥,mayūkhairupasarpadbhirhimanīhārasaṃvṛtaiḥ | dūramabhyuditaḥ sūryaḥ śaśāṅka iva lakṣyate || 18 ||
+15,19,अग्राह्यवीर्यः पूर्वाह्णे मध्याह्ने स्पर्शतः सुखः । संरक्तः किं चिदापाण्डुरातपः शोभते क्षितौ ॥ १९ ॥,agrāhyavīryaḥ pūrvāhṇe madhyāhne sparśataḥ sukhaḥ | saṃraktaḥ kiṃ cidāpāṇḍurātapaḥ śobhate kṣitau || 19 ||
+15,20,अवश्यायनिपातेन किं चित् प्रक्लिन्नशाद्वला । वनानां शोभते भूमिर्निविष्टतरुणातपा ॥ २० ॥,avaśyāyanipātena kiṃ cit praklinnaśādvalā | vanānāṃ śobhate bhūmirniviṣṭataruṇātapā || 20 ||
+15,21,अवश्यायतमोनद्धा नीहारतमसावृताः । प्रसुप्ता इव लक्ष्यन्ते विपुष्पा वनराजयः ॥ २१ ॥,avaśyāyatamonaddhā nīhāratamasāvṛtāḥ | prasuptā iva lakṣyante vipuṣpā vanarājayaḥ || 21 ||
+15,22,बाष्पसंछन्नसलिला रुतविज्ञेयसारसाः । हिमार्द्रवालुकैस्तीरैः सरितो भान्ति साम्प्रतम् ॥ २२ ॥,bāṣpasaṃchannasalilā rutavijñeyasārasāḥ | himārdravālukaistīraiḥ sarito bhānti sāmpratam || 22 ||
+15,23,तुषारपतनाच्चैव मृदुत्वाद्भास्करस्य च । शैत्यादगाग्रस्थमपि प्रायेण रसवज्जलम् ॥ २३ ॥,tuṣārapatanāccaiva mṛdutvādbhāskarasya ca | śaityādagāgrasthamapi prāyeṇa rasavajjalam || 23 ||
+15,24,जराजर्जरितैः पर्णैः शीर्णकेसरकर्णिकैः । नालशेषा हिमध्वस्ता न भान्ति कमलाकराः ॥ २४ ॥,jarājarjaritaiḥ parṇaiḥ śīrṇakesarakarṇikaiḥ | nālaśeṣā himadhvastā na bhānti kamalākarāḥ || 24 ||
+15,25,अस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्र काले दुःख���मन्वितः । तपश्चरति धर्मात्मा त्वद्भक्त्या भरतः पुरे ॥ २५ ॥,asmiṃstu puruṣavyāghra kāle duḥkhasamanvitaḥ | tapaścarati dharmātmā tvadbhaktyā bharataḥ pure || 25 ||
+15,26,त्यक्त्वा राज्यं च मानं च भोगांश्च विविधान्बहून् । तपस्वी नियताहारः शेते शीते महीतले ॥ २६ ॥,tyaktvā rājyaṃ ca mānaṃ ca bhogāṃśca vividhānbahūn | tapasvī niyatāhāraḥ śete śīte mahītale || 26 ||
+15,27,सो ऽपि वेलामिमां नूनमभिषेकार्थमुद्यतः । वृतः प्रकृतिभिर्नित्यं प्रयाति सरयूं नदीम् ॥ २७ ॥,so'pi velāmimāṃ nūnamabhiṣekārthamudyataḥ | vṛtaḥ prakṛtibhirnityaṃ prayāti sarayūṃ nadīm || 27 ||
+15,28,अत्यन्तसुखसंवृद्धः सुकुमारो हिमार्दितः । कथं त्वपररात्रेषु सरयूमवगाहते ॥ २८ ॥,atyantasukhasaṃvṛddhaḥ sukumāro himārditaḥ | kathaṃ tvapararātreṣu sarayūmavagāhate || 28 ||
+15,29,पद्मपत्रेक्षणः श्यामः श्रीमान्निरुदरो महान् । धर्मज्ञः सत्यवादी च ह्रीनिषेधो जितेन्द्रियः ॥ २९ ॥,padmapatrekṣaṇaḥ śyāmaḥ śrīmānnirudaro mahān | dharmajñaḥ satyavādī ca hrīniṣedho jitendriyaḥ || 29 ||
+15,30,प्रियाभिभाषी मधुरो दीर्घबाहुररिंदमः । संत्यज्य विविधान् सौख्यानार्यं सर्वात्मनाश्रितः ॥ ३० ॥,priyābhibhāṣī madhuro dīrghabāhurariṃdamaḥ | saṃtyajya vividhān saukhyānāryaṃ sarvātmanāśritaḥ || 30 ||
+15,31,जितः स्वर्गस्तव भ्रात्रा भरतेन महात्मना । वनस्थमपि तापस्ये यस्त्वामनुविधीयते ॥ ३१ ॥,jitaḥ svargastava bhrātrā bharatena mahātmanā | vanasthamapi tāpasye yastvāmanuvidhīyate || 31 ||
+15,32,न पित्र्यमनुवर्न्तन्ते मातृकं द्विपदा इति । ख्यातो लोकप्रवादो ऽयं भरतेनान्यथाकृतः ॥ ३२ ॥,na pitryamanuvarntante mātṛkaṃ dvipadā iti | khyāto lokapravādo'yaṃ bharatenānyathākṛtaḥ || 32 ||
+15,33,भर्ता दशरथो यस्याः साधुश्च भरतः सुतः । कथं नु साम्बा कैकेयी तादृशी क्रूरदर्शिनी ॥ ३३ ॥,bhartā daśaratho yasyāḥ sādhuśca bharataḥ sutaḥ | kathaṃ nu sāmbā kaikeyī tādṛśī krūradarśinī || 33 ||
+15,34,इत्येवं लक्ष्मणे वाक्यं स्नेहाद्ब्रुवति धार्मिके । परिवादं जनन्यास्तमसहन् राघवो ऽब्रवीत् ॥ ३४ ॥,ityevaṃ lakṣmaṇe vākyaṃ snehādbruvati dhārmike | parivādaṃ jananyāstamasahan rāghavo'bravīt || 34 ||
+15,35,न ते ऽम्बा मध्यमा तात गर्हितव्या कथं चन । तामेवेक्ष्वाकुनाथस्य भरतस्य कथां कुरु ॥ ३५ ॥,na te'mbā madhyamā tāta garhitavyā kathaṃ cana | tāmevekṣvākunāthasya bharatasya kathāṃ kuru || 35 ||
+15,36,निश्चितापि हि मे बुद्धिर्वनवासे दृढव्रता । भरतस्नेहसंतप्ता बालिशीक्रियते पुनः ॥ ३६ ॥,niścitāpi hi me buddhirvanavāse dṛḍhavratā | bharatasnehasaṃtaptā bāliśīkriyate punaḥ || 36 ||
+15,37,इत्येवं विलपंस्तत्र प्राप्य गोदावरीं नदीम् । चक्रे ऽभिषेकं काकुत्स्थः सानुजः सह सीतया ॥ ३७ ॥,ityevaṃ vilapaṃstatra prāpya godāvarīṃ nadīm | cakre'bhiṣekaṃ kākutsthaḥ sānujaḥ saha sītayā || 37 ||
+15,38,तर्पयित्वाथ सलिलैस्ते पितॄन्दैवतानि च । स्तुवन्ति स्मोदितं सूर्यं देवताश्च समाहिताः ॥ ३८ ॥,tarpayitvātha salilaiste pitṝndaivatāni ca | stuvanti smoditaṃ sūryaṃ devatāśca samāhitāḥ || 38 ||
+15,39,कृताभिषेकः स रराज ���ामः सीताद्वितीयः सह लक्ष्मणेन । कृताभिषेकस्त्वगराजपुत्र्या रुद्रः सनन्दिर्भगवानिवेशः ॥ ३९ ॥,kṛtābhiṣekaḥ sa rarāja rāmaḥ sītādvitīyaḥ saha lakṣmaṇena | kṛtābhiṣekastvagarājaputryā rudraḥ sanandirbhagavāniveśaḥ || 39 ||
+16,1,कृताभिषेको रामस्तु सीता सौमित्रिरेव च । तस्माद्गोदावरीतीरात्ततो जग्मुः स्वमाश्रमम् ॥ १ ॥,kṛtābhiṣeko rāmastu sītā saumitrireva ca | tasmādgodāvarītīrāttato jagmuḥ svamāśramam || 1 ||
+16,2,आश्रमं तमुपागम्य राघवः सहलक्ष्मणः । कृत्वा पौर्वाह्णिकं कर्म पर्णशालामुपागमत् ॥ २ ॥,āśramaṃ tamupāgamya rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ | kṛtvā paurvāhṇikaṃ karma parṇaśālāmupāgamat || 2 ||
+16,3,स रामः पर्णशालायामासीनः सह सीतया । विरराज महाबाहुश्चित्रया चन्द्रमा इव । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा चकार विविधाः कथाः ॥ ३ ॥,sa rāmaḥ parṇaśālāyāmāsīnaḥ saha sītayā | virarāja mahābāhuścitrayā candramā iva | lakṣmaṇena saha bhrātrā cakāra vividhāḥ kathāḥ || 3 ||
+16,4,तदासीनस्य रामस्य कथासंसक्तचेतसः । तं देशं राक्षसी का चिदाजगाम यदृच्छया ॥ ४ ॥,tadāsīnasya rāmasya kathāsaṃsaktacetasaḥ | taṃ deśaṃ rākṣasī kā cidājagāma yadṛcchayā || 4 ||
+16,5,सा तु शूर्पणखा नाम दशग्रीवस्य रक्षसः । भगिनी राममासाद्य ददर्श त्रिदशोपमम् ॥ ५ ॥,sā tu śūrpaṇakhā nāma daśagrīvasya rakṣasaḥ | bhaginī rāmamāsādya dadarśa tridaśopamam || 5 ||
+16,6,सिंहोरस्कं महाबाहुं पद्मपत्रनिभेक्षणम् । सुकुमारं महासत्त्वं पार्थिवव्यञ्जनान्वितम् ॥ ६ ॥,siṃhoraskaṃ mahābāhuṃ padmapatranibhekṣaṇam | sukumāraṃ mahāsattvaṃ pārthivavyañjanānvitam || 6 ||
+16,7,राममिन्दीवरश्यामं कन्दर्पसदृशप्रभम् । बभूवेन्द्रोपमं दृष्ट्वा राक्षसी काममोहिता ॥ ७ ॥,rāmamindīvaraśyāmaṃ kandarpasadṛśaprabham | babhūvendropamaṃ dṛṣṭvā rākṣasī kāmamohitā || 7 ||
+16,8,सुमुखं दुर्मुखी रामं वृत्तमध्यं महोदरी । विशालाक्षं विरूपाक्षी सुकेशं ताम्रमूर्धजा ॥ ८ ॥,sumukhaṃ durmukhī rāmaṃ vṛttamadhyaṃ mahodarī | viśālākṣaṃ virūpākṣī sukeśaṃ tāmramūrdhajā || 8 ||
+16,9,प्रियरूपं विरूपा सा सुस्वरं भैरवस्वना । तरुणं दारुणा वृद्धा दक्षिणं वामभाषिणी ॥ ९ ॥,priyarūpaṃ virūpā sā susvaraṃ bhairavasvanā | taruṇaṃ dāruṇā vṛddhā dakṣiṇaṃ vāmabhāṣiṇī || 9 ||
+16,10,न्यायवृत्तं सुदुर्वृत्ता प्रियमप्रियदर्शना । शरीरजसमाविष्टा राक्षसी राममब्रवीत् ॥ १० ॥,nyāyavṛttaṃ sudurvṛttā priyamapriyadarśanā | śarīrajasamāviṣṭā rākṣasī rāmamabravīt || 10 ||
+16,11,जटी तापसरूपेण सभार्यः शरचापधृक् । आगतस्त्वमिमं देशं कथं राक्षससेवितम् ॥ ११ ॥,jaṭī tāpasarūpeṇa sabhāryaḥ śaracāpadhṛk | āgatastvamimaṃ deśaṃ kathaṃ rākṣasasevitam || 11 ||
+16,12,एवमुक्तस्तु राक्षस्या शूर्पणख्या परंतपः । ऋजुबुद्धितया सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ १२ ॥,evamuktastu rākṣasyā śūrpaṇakhyā paraṃtapaḥ | ṛjubuddhitayā sarvamākhyātumupacakrame || 12 ||
+16,13,आसीद्दशरथो नाम राजा त्रिदशविक्रमः । तस्याहमग्रजः पुत्रो रामो नाम जनैः श्रुतः ॥ १३ ॥,āsīddaśaratho nāma rājā tridaśavikramaḥ | tasyāhamagrajaḥ putro rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ || 13 ||
+16,14,भ्रातायं लक्ष्मणो नाम यवीयान्मामनुव्रतः । इयं भार्या च वैदेही मम सीतेति विश्रुता ॥ १४ ॥,bhrātāyaṃ lakṣmaṇo nāma yavīyānmāmanuvrataḥ | iyaṃ bhāryā ca vaidehī mama sīteti viśrutā || 14 ||
+16,15,नियोगात्तु नरेन्द्रस्य पितुर्मातुश्च यन्त्रितः । धर्मार्थं धर्मकाङ्क्षी च वनं वस्तुमिहागतः ॥ १५ ॥,niyogāttu narendrasya piturmātuśca yantritaḥ | dharmārthaṃ dharmakāṅkṣī ca vanaṃ vastumihāgataḥ || 15 ||
+16,16,त्वां तु वेदितुमिच्छामि कथ्यतां कासि कस्य वा । इह वा किंनिमित्तं त्वमागता ब्रूहि तत्त्वतः ॥ १६ ॥,tvāṃ tu veditumicchāmi kathyatāṃ kāsi kasya vā | iha vā kiṃnimittaṃ tvamāgatā brūhi tattvataḥ || 16 ||
+16,17,साब्रवीद्वचनं श्रुत्वा राक्षसी मदनार्दिता । श्रूयतां राम वक्ष्यामि तत्त्वार्थं वचनं मम ॥ १७ ॥,sābravīdvacanaṃ śrutvā rākṣasī madanārditā | śrūyatāṃ rāma vakṣyāmi tattvārthaṃ vacanaṃ mama || 17 ||
+16,18,अहं शूर्पणखा नाम राक्षसी कामरूपिणी । अरण्यं विचरामीदमेका सर्वभयंकरा ॥ १८ ॥,ahaṃ śūrpaṇakhā nāma rākṣasī kāmarūpiṇī | araṇyaṃ vicarāmīdamekā sarvabhayaṃkarā || 18 ||
+16,19,रावणो नाम मे भ्राता राक्षसो राक्षसेश्वरः । प्रवृद्धनिद्रश्च सदा कुम्भकर्णो महाबलः ॥ १९ ॥,rāvaṇo nāma me bhrātā rākṣaso rākṣaseśvaraḥ | pravṛddhanidraśca sadā kumbhakarṇo mahābalaḥ || 19 ||
+16,20,विभीषणस्तु धर्मात्मा न तु राक्षसचेष्टितः । प्रख्यातवीर्यौ च रणे भ्रातरौ खरदूषणौ ॥ २० ॥,vibhīṣaṇastu dharmātmā na tu rākṣasaceṣṭitaḥ | prakhyātavīryau ca raṇe bhrātarau kharadūṣaṇau || 20 ||
+16,21,तानहं समतिक्रान्ता राम त्वापूर्वदर्शनात् । समुपेतास्मि भावेन भर्तारं पुरुषोत्तमम् । चिराय भव भर्ता मे सीतया किं करिष्यसि ॥ २१ ॥,tānahaṃ samatikrāntā rāma tvāpūrvadarśanāt | samupetāsmi bhāvena bhartāraṃ puruṣottamam | cirāya bhava bhartā me sītayā kiṃ kariṣyasi || 21 ||
+16,22,विकृता च विरूपा च न सेयं सदृशी तव । अहमेवानुरूपा ते भार्यारूपेण पश्य माम् ॥ २२ ॥,vikṛtā ca virūpā ca na seyaṃ sadṛśī tava | ahamevānurūpā te bhāryārūpeṇa paśya mām || 22 ||
+16,23,इमां विरूपामसतीं करालां निर्णतोदरीम् । अनेन सह ते भ्रात्रा भक्षयिष्यामि मानुषीम् ॥ २३ ॥,imāṃ virūpāmasatīṃ karālāṃ nirṇatodarīm | anena saha te bhrātrā bhakṣayiṣyāmi mānuṣīm || 23 ||
+16,24,ततः पर्वतशृङ्गाणि वनानि विविधानि च । पश्यन् सह मया कान्त दण्डकान् विचरिष्यसि ॥ २४ ॥,tataḥ parvataśṛṅgāṇi vanāni vividhāni ca | paśyan saha mayā kānta daṇḍakān vicariṣyasi || 24 ||
+16,25,इत्येवमुक्तः काकुत्स्थः प्रहस्य मदिरेक्षणाम् । इदं वचनमारेभे वक्तुं वाक्यविशारदः ॥ २५ ॥,ityevamuktaḥ kākutsthaḥ prahasya madirekṣaṇām | idaṃ vacanamārebhe vaktuṃ vākyaviśāradaḥ || 25 ||
+17,1,तां तु शूर्पणखां रामः कामपाशावपाशिताम् । स्वेच्छया श्लक्ष्णया वाचा स्मितपूर्वमथाब्रवीत् ॥ १ ॥,tāṃ tu śūrpaṇakhāṃ rāmaḥ kāmapāśāvapāśitām | svecchayā ślakṣṇayā vācā smitapūrvamathābravīt || 1 ||
+17,2,कृतदारो ऽस्मि भवति भार्येयं दयिता मम । त्वद्विध���नां तु नारीणां सुदुःखा ससपत्नता ॥ २ ॥,kṛtadāro'smi bhavati bhāryeyaṃ dayitā mama | tvadvidhānāṃ tu nārīṇāṃ suduḥkhā sasapatnatā || 2 ||
+17,3,अनुजस्त्वेष मे भ्राता शीलवान्प्रियदर्शनः । श्रीमानकृतदारश्च लक्ष्मणो नाम वीर्यवान् ॥ ३ ॥,anujastveṣa me bhrātā śīlavānpriyadarśanaḥ | śrīmānakṛtadāraśca lakṣmaṇo nāma vīryavān || 3 ||
+17,4,अपूर्वी भार्यया चार्थी तरुणः प्रियदर्शनः । अनुरूपश्च ते भर्ता रूपस्यास्य भविष्यति ॥ ४ ॥,apūrvī bhāryayā cārthī taruṇaḥ priyadarśanaḥ | anurūpaśca te bhartā rūpasyāsya bhaviṣyati || 4 ||
+17,5,एनं भज विशालाक्षि भर्तारं भ्रातरं मम । असपत्ना वरारोहे मेरुमर्कप्रभा यथा ॥ ५ ॥,enaṃ bhaja viśālākṣi bhartāraṃ bhrātaraṃ mama | asapatnā varārohe merumarkaprabhā yathā || 5 ||
+17,6,इति रामेण सा प्रोक्ता राक्षसी काममोहिता । विसृज्य रामं सहसा ततो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ६ ॥,iti rāmeṇa sā proktā rākṣasī kāmamohitā | visṛjya rāmaṃ sahasā tato lakṣmaṇamabravīt || 6 ||
+17,7,अस्य रूपस्य ते युक्ता भार्याहं वरवर्णिनी । मया सह सुखं सर्वान्दण्डकान् विचरिष्यसि ॥ ७ ॥,asya rūpasya te yuktā bhāryāhaṃ varavarṇinī | mayā saha sukhaṃ sarvāndaṇḍakān vicariṣyasi || 7 ||
+17,8,एवमुक्तस्तु सौमित्री राक्षस्या वाक्यकोविदः । ततः शूर्पणखीं स्मित्वा लक्ष्मणो युक्तमब्रवीत् ॥ ८ ॥,evamuktastu saumitrī rākṣasyā vākyakovidaḥ | tataḥ śūrpaṇakhīṃ smitvā lakṣmaṇo yuktamabravīt || 8 ||
+17,9,कथं दासस्य मे दासी भार्या भवितुमिच्छसि । सो ऽहमार्येण परवान्भ्रात्रा कमलवर्णिनी ॥ ९ ॥,kathaṃ dāsasya me dāsī bhāryā bhavitumicchasi | so'hamāryeṇa paravānbhrātrā kamalavarṇinī || 9 ||
+17,10,समृद्धार्थस्य सिद्धार्था मुदितामलवर्णिनी । आर्यस्य त्वं विशालाक्षि भार्या भव यवीयसी ॥ १० ॥,samṛddhārthasya siddhārthā muditāmalavarṇinī | āryasya tvaṃ viśālākṣi bhāryā bhava yavīyasī || 10 ||
+17,11,एतां विरूपामसतीं करालां निर्णतोदरीम् । भार्यां वृद्धां परित्यज्य त्वामेवैष भजिष्यति ॥ ११ ॥,etāṃ virūpāmasatīṃ karālāṃ nirṇatodarīm | bhāryāṃ vṛddhāṃ parityajya tvāmevaiṣa bhajiṣyati || 11 ||
+17,12,को हि रूपमिदं श्रेष्ठं संत्यज्य वरवर्णिनि । मानुषेषु वरारोहे कुर्याद्भावं विचक्षणः ॥ १२ ॥,ko hi rūpamidaṃ śreṣṭhaṃ saṃtyajya varavarṇini | mānuṣeṣu varārohe kuryādbhāvaṃ vicakṣaṇaḥ || 12 ||
+17,13,इति सा लक्ष्मणेनोक्ता कराला निर्णतोदरी । मन्यते तद्वचः सत्यं परिहासाविचक्षणा ॥ १३ ॥,iti sā lakṣmaṇenoktā karālā nirṇatodarī | manyate tadvacaḥ satyaṃ parihāsāvicakṣaṇā || 13 ||
+17,14,सा रामं पर्णशालायामुपविष्टं परंतपम् । सीतया सह दुर्धर्षमब्रवीत् काममोहिता ॥ १४ ॥,sā rāmaṃ parṇaśālāyāmupaviṣṭaṃ paraṃtapam | sītayā saha durdharṣamabravīt kāmamohitā || 14 ||
+17,15,इमां विरूपामसतीं करालां निर्णतोदरीम् । वृद्धां भार्यामवष्टभ्य न मां त्वं बहु मन्यसे ॥ १५ ॥,imāṃ virūpāmasatīṃ karālāṃ nirṇatodarīm | vṛddhāṃ bhāryāmavaṣṭabhya na māṃ tvaṃ bahu manyase || 15 ||
+17,16,अद्येमां भक्षयिष्यामि पश्यतस्तव मानुषीम् । त्वया सह चरिष्यामि निःसपत्ना यथासुखम् ॥ १६ ॥,adyemāṃ bhakṣayiṣyāmi paśyatastava mānuṣīm | tvayā saha cariṣyāmi niḥsapatnā yathāsukham || 16 ||
+17,17,इत्युक्त्वा मृगशावाक्षीमलातसदृशेक्षणा । अभ्यधावत् सुसंक्रुद्धा महोल्का रोहिणीमिव ॥ १७ ॥,ityuktvā mṛgaśāvākṣīmalātasadṛśekṣaṇā | abhyadhāvat susaṃkruddhā maholkā rohiṇīmiva || 17 ||
+17,18,तां मृत्युपाशप्रतिमामापतन्तीं महाबलः । निगृह्य रामः कुपितस्ततो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ १८ ॥,tāṃ mṛtyupāśapratimāmāpatantīṃ mahābalaḥ | nigṛhya rāmaḥ kupitastato lakṣmaṇamabravīt || 18 ||
+17,19,क्रूरैरनार्यैः सौमित्रे परिहासः कथं चन । न कार्यः पश्य वैदेहीं कथं चित् सौम्य जीवतीम् ॥ १९ ॥,krūrairanāryaiḥ saumitre parihāsaḥ kathaṃ cana | na kāryaḥ paśya vaidehīṃ kathaṃ cit saumya jīvatīm || 19 ||
+17,20,इमां विरूपामसतीमतिमत्तां महोदरीम् । राक्षसीं पुरुषव्याघ्र विरूपयितुमर्हसि ॥ २० ॥,imāṃ virūpāmasatīmatimattāṃ mahodarīm | rākṣasīṃ puruṣavyāghra virūpayitumarhasi || 20 ||
+17,21,इत्युक्तो लक्ष्मणस्तस्याः क्रुद्धो रामस्य पश्यतः । उद्धृत्य खड्गं चिच्छेद कर्णनासं महाबलः ॥ २१ ॥,ityukto lakṣmaṇastasyāḥ kruddho rāmasya paśyataḥ | uddhṛtya khaḍgaṃ ciccheda karṇanāsaṃ mahābalaḥ || 21 ||
+17,22,निकृत्तकर्णनासा तु विस्वरं सा विनद्य च । यथागतं प्रदुद्राव घोरा शूर्पणखा वनम् ॥ २२ ॥,nikṛttakarṇanāsā tu visvaraṃ sā vinadya ca | yathāgataṃ pradudrāva ghorā śūrpaṇakhā vanam || 22 ||
+17,23,सा विरूपा महाघोरा राक्षसी शोणितोक्षिता । ननाद विविधान्नादान्यथा प्रावृषि तोयदः ॥ २३ ॥,sā virūpā mahāghorā rākṣasī śoṇitokṣitā | nanāda vividhānnādānyathā prāvṛṣi toyadaḥ || 23 ||
+17,24,सा विक्षरन्ती रुधिरं बहुधा घोरदर्शना । प्रगृह्य बाहू गर्जन्ती प्रविवेश महावनम् ॥ २४ ॥,sā vikṣarantī rudhiraṃ bahudhā ghoradarśanā | pragṛhya bāhū garjantī praviveśa mahāvanam || 24 ||
+17,25,ततस्तु सा राक्षससंघसंवृतं खरं जनस्थानगतं विरूपिता । उपेत्य तं भ्रातरमुग्रतेजसं पपात भूमौ गगनाद् यथाशनिः ॥ २५ ॥,tatastu sā rākṣasasaṃghasaṃvṛtaṃ kharaṃ janasthānagataṃ virūpitā | upetya taṃ bhrātaramugratejasaṃ papāta bhūmau gaganād yathāśaniḥ || 25 ||
+17,26,ततः सभार्यं भयमोहमूर्छिता सलक्ष्मणं राघवमागतं वनम् । विरूपणं चात्मनि शोणितोक्षिता शशंस सर्वं भगिनी खरस्य सा ॥ २६ ॥,tataḥ sabhāryaṃ bhayamohamūrchitā salakṣmaṇaṃ rāghavamāgataṃ vanam | virūpaṇaṃ cātmani śoṇitokṣitā śaśaṃsa sarvaṃ bhaginī kharasya sā || 26 ||
+18,1,तां तथा पतितां दृष्ट्वा विरूपां शोणितोक्षिताम् । भगिनीं क्रोधसंतप्तः खरः पप्रच्छ राक्षसः ॥ १ ॥,tāṃ tathā patitāṃ dṛṣṭvā virūpāṃ śoṇitokṣitām | bhaginīṃ krodhasaṃtaptaḥ kharaḥ papraccha rākṣasaḥ || 1 ||
+18,2,बलविक्रमसंपन्ना कामगा कामरूपिणी । इमामवस्थां नीता त्वं केनान्तकसमा गता ॥ २ ॥,balavikramasaṃpannā kāmagā kāmarūpiṇī | imāmavasthāṃ nītā tvaṃ kenāntakasamā gatā || 2 ||
+18,3,देवगन्धर्वभूतानामृषीणां च महात्मनाम् । को ऽयमेवं महावीर्यस्त्वां विरूपां चकार ह ॥ ३ ॥,devagandharvabhūtānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām | ko'yamevaṃ mahāvīryastvāṃ virūpāṃ cakāra ha || 3 ||
+18,4,न हि पश्याम्यहं लोके यः कुर्यान्मम विप्रियम् । अन्तरेन सहस्राक्षं महेन्द्रं पाकशासनम् ॥ ४ ॥,na hi paśyāmyahaṃ loke yaḥ kuryānmama vipriyam | antarena sahasrākṣaṃ mahendraṃ pākaśāsanam || 4 ||
+18,5,अद्याहं मार्गणैः प्राणानादास्ये जीवितान्तकैः । सलिले क्षीरमासक्तं निष्पिबन्निव सारसः ॥ ५ ॥,adyāhaṃ mārgaṇaiḥ prāṇānādāsye jīvitāntakaiḥ | salile kṣīramāsaktaṃ niṣpibanniva sārasaḥ || 5 ||
+18,6,निहतस्य मया संख्ये शरसंकृत्तमर्मणः । सफेनं रुधिरं रक्तं मेदिनी कस्य पास्यति ॥ ६ ॥,nihatasya mayā saṃkhye śarasaṃkṛttamarmaṇaḥ | saphenaṃ rudhiraṃ raktaṃ medinī kasya pāsyati || 6 ||
+18,7,कस्य पत्ररथाः कायान्मांसमुत्कृत्य संगताः । प्रहृष्टा भक्षयिष्यन्ति निहतस्य मया रणे ॥ ७ ॥,kasya patrarathāḥ kāyānmāṃsamutkṛtya saṃgatāḥ | prahṛṣṭā bhakṣayiṣyanti nihatasya mayā raṇe || 7 ||
+18,8,तं न देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः । मयापकृष्टं कृपणं शक्तास्त्रातुं महाहवे ॥ ८ ॥,taṃ na devā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ | mayāpakṛṣṭaṃ kṛpaṇaṃ śaktāstrātuṃ mahāhave || 8 ||
+18,9,उपलभ्य शनैः संज्ञां तं मे शंसितुमर्हसि । येन त्वं दुर्विनीतेन वने विक्रम्य निर्जिता ॥ ९ ॥,upalabhya śanaiḥ saṃjñāṃ taṃ me śaṃsitumarhasi | yena tvaṃ durvinītena vane vikramya nirjitā || 9 ||
+18,10,इति भ्रातुर्वचः श्रुत्वा क्रुद्धस्य च विशेषतः । ततः शूर्पणखा वाक्यं सबाष्पमिदमब्रवीत् ॥ १० ॥,iti bhrāturvacaḥ śrutvā kruddhasya ca viśeṣataḥ | tataḥ śūrpaṇakhā vākyaṃ sabāṣpamidamabravīt || 10 ||
+18,11,तरुणौ रूपसंपन्नौ सुकूमारौ महाबलौ । पुण्डरीकविशालाक्षौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ ॥ ११ ॥,taruṇau rūpasaṃpannau sukūmārau mahābalau | puṇḍarīkaviśālākṣau cīrakṛṣṇājināmbarau || 11 ||
+18,12,गन्धर्वराजप्रतिमौ पार्थिवव्यञ्जनान्वितौ । देवौ वा मानुषौ वा तौ न तर्कयितुमुत्सहे ॥ १२ ॥,gandharvarājapratimau pārthivavyañjanānvitau | devau vā mānuṣau vā tau na tarkayitumutsahe || 12 ||
+18,13,तरुणी रूपसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता । दृष्टा तत्र मया नारी तयोर्मध्ये सुमध्यमा ॥ १३ ॥,taruṇī rūpasaṃpannā sarvābharaṇabhūṣitā | dṛṣṭā tatra mayā nārī tayormadhye sumadhyamā || 13 ||
+18,14,ताभ्यामुभाभ्यां संभूय प्रमदामधिकृत्य ताम् । इमामवस्थां नीताहं यथानाथासती तथा ॥ १४ ॥,tābhyāmubhābhyāṃ saṃbhūya pramadāmadhikṛtya tām | imāmavasthāṃ nītāhaṃ yathānāthāsatī tathā || 14 ||
+18,15,तस्याश्चानृजुवृत्तायास्तयोश्च हतयोरहम् । सफेनं पातुमिच्छामि रुधिरं रणमूर्धनि ॥ १५ ॥,tasyāścānṛjuvṛttāyāstayośca hatayoraham | saphenaṃ pātumicchāmi rudhiraṃ raṇamūrdhani || 15 ||
+18,16,एष मे प्रथमः कामः कृतस्तात त्वया भवेत् । तस्यास्तयोश्च रुधिरं पिबेयमहमाहवे ॥ १६ ॥,eṣa me prathamaḥ kāmaḥ kṛtastāta tvayā bhavet | tasyāstayośca rudhiraṃ pibeyamahamāhave || 16 ||
+18,17,इति तस्यां ब्रुवाणायां चतुर्दश महाबलान् । व्यादिदेश खरः क्रुद्धो राक्षसानन्तकोपमान् ॥ १७ ॥,iti tasyāṃ bruvāṇāyāṃ caturdaśa mahābalān | vyādideśa kharaḥ kruddho r��kṣasānantakopamān || 17 ||
+18,18,मानुषौ शस्त्रसंपन्नौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ । प्रविष्टौ दण्डकारण्यं घोरं प्रमदया सह ॥ १८ ॥,mānuṣau śastrasaṃpannau cīrakṛṣṇājināmbarau | praviṣṭau daṇḍakāraṇyaṃ ghoraṃ pramadayā saha || 18 ||
+18,19,तौ हत्वा तां च दुर्वृत्तामुपावर्तितुमर्हथ । इयं च रुधिरं तेषां भगिनी मम पास्यति ॥ १९ ॥,tau hatvā tāṃ ca durvṛttāmupāvartitumarhatha | iyaṃ ca rudhiraṃ teṣāṃ bhaginī mama pāsyati || 19 ||
+18,20,मनोरथो ऽयमिष्टो ऽस्या भगिन्या मम राक्षसाः । शीघ्रं संपद्यतां गत्वा तौ प्रमथ्य स्वतेजसा ॥ २० ॥,manoratho'yamiṣṭo'syā bhaginyā mama rākṣasāḥ | śīghraṃ saṃpadyatāṃ gatvā tau pramathya svatejasā || 20 ||
+18,21,इति प्रतिसमादिष्टा राक्षसास्ते चतुर्दश । तत्र जग्मुस्तया सार्धं घना वातेरिता यथा ॥ २१ ॥,iti pratisamādiṣṭā rākṣasāste caturdaśa | tatra jagmustayā sārdhaṃ ghanā vāteritā yathā || 21 ||
+19,1,ततः शूर्पणखा घोरा राघवाश्रममागता । रक्षसामाचचक्षे तौ भ्रातरौ सह सीतया ॥ १ ॥,tataḥ śūrpaṇakhā ghorā rāghavāśramamāgatā | rakṣasāmācacakṣe tau bhrātarau saha sītayā || 1 ||
+19,2,ते रामं पर्णशालायामुपविष्टं महाबलम् । ददृशुः सीतया सार्धं वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥ २ ॥,te rāmaṃ parṇaśālāyāmupaviṣṭaṃ mahābalam | dadṛśuḥ sītayā sārdhaṃ vaidehyā lakṣmaṇena ca || 2 ||
+19,3,तान्दृष्ट्वा राघवः श्रीमानागतां तां च राक्षसीम् । अब्रवीद्भ्रातरं रामो लक्ष्मणं दीप्ततेजसं ॥ ३ ॥,tāndṛṣṭvā rāghavaḥ śrīmānāgatāṃ tāṃ ca rākṣasīm | abravīdbhrātaraṃ rāmo lakṣmaṇaṃ dīptatejasaṃ || 3 ||
+19,4,मुहूर्तं भव सौमित्रे सीतायाः प्रत्यनन्तरः । इमानस्या वधिष्यामि पदवीमागतानिह ॥ ४ ॥,muhūrtaṃ bhava saumitre sītāyāḥ pratyanantaraḥ | imānasyā vadhiṣyāmi padavīmāgatāniha || 4 ||
+19,5,वाक्यमेतत्ततः श्रुत्वा रामस्य विदितात्मनः । तथेति लक्ष्मणो वाक्यं रामस्य प्रत्यपूजयत् ॥ ५ ॥,vākyametattataḥ śrutvā rāmasya viditātmanaḥ | tatheti lakṣmaṇo vākyaṃ rāmasya pratyapūjayat || 5 ||
+19,6,राघवो ऽपि महच्चापं चामीकरविभूषितम् । चकार सज्यं धर्मात्मा तानि रक्षांसि चाब्रवीत् ॥ ६ ॥,rāghavo'pi mahaccāpaṃ cāmīkaravibhūṣitam | cakāra sajyaṃ dharmātmā tāni rakṣāṃsi cābravīt || 6 ||
+19,7,पुत्रौ दशरथस्यावां भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । प्रविष्टौ सीतया सार्धं दुश्चरं दण्डकावनम् ॥ ७ ॥,putrau daśarathasyāvāṃ bhrātarau rāmalakṣmaṇau | praviṣṭau sītayā sārdhaṃ duścaraṃ daṇḍakāvanam || 7 ||
+19,8,फलमूलाशनौ दान्तौ तापसौ धर्मचारिणौ । वसन्तौ दण्डकारण्ये किमर्थमुपहिंसथ ॥ ८ ॥,phalamūlāśanau dāntau tāpasau dharmacāriṇau | vasantau daṇḍakāraṇye kimarthamupahiṃsatha || 8 ||
+19,9,युष्मान्पापात्मकान् हन्तुं विप्रकारान्महावने । ऋषीणां तु नियोगेन प्राप्तो ऽहं सशरासनः ॥ ९ ॥,yuṣmānpāpātmakān hantuṃ viprakārānmahāvane | ṛṣīṇāṃ tu niyogena prāpto'haṃ saśarāsanaḥ || 9 ||
+19,10,तिष्ठतैवात्र संतुष्टा नोपसर्पितुमर्हथ । यदि प्राणैरिहार्थो वो निवर्तध्वं निशाचराः ॥ १० ॥,tiṣṭhataivātra saṃtuṣṭā nopasarpitumarhatha | yadi prāṇairihārtho vo nivartadhvaṃ niśācarāḥ || 10 ||
+19,11,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसास्ते चतुर्दश । ऊचुर्वाचं सुसंक्रुद्धा ब्रह्मघ्नः शूलपाणयः ॥ ११ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasāste caturdaśa | ūcurvācaṃ susaṃkruddhā brahmaghnaḥ śūlapāṇayaḥ || 11 ||
+19,12,संरक्तनयना घोरा रामं रक्तान्तलोचनम् । परुषा मधुराभाषं हृष्टादृष्टपराक्रमम् ॥ १२ ॥,saṃraktanayanā ghorā rāmaṃ raktāntalocanam | paruṣā madhurābhāṣaṃ hṛṣṭādṛṣṭaparākramam || 12 ||
+19,13,क्रोधमुत्पाद्य नो भर्तुः खरस्य सुमहात्मनः । त्वमेव हास्यसे प्राणानद्यास्माभिर्हतो युधि ॥ १३ ॥,krodhamutpādya no bhartuḥ kharasya sumahātmanaḥ | tvameva hāsyase prāṇānadyāsmābhirhato yudhi || 13 ||
+19,14,का हि ते शक्तिरेकस्य बहूनां रणमूर्धनि । अस्माकमग्रतः स्थातुं किं पुनर्योद्धुमाहवे ॥ १४ ॥,kā hi te śaktirekasya bahūnāṃ raṇamūrdhani | asmākamagrataḥ sthātuṃ kiṃ punaryoddhumāhave || 14 ||
+19,15,एभिर्बाहुप्रयुक्तैर्नः परिघैः शूलपट्टिशैः । प्राणांस्त्यक्ष्यसि वीर्यं च धनुश्च करपीडितम् ॥ १५ ॥,ebhirbāhuprayuktairnaḥ parighaiḥ śūlapaṭṭiśaiḥ | prāṇāṃstyakṣyasi vīryaṃ ca dhanuśca karapīḍitam || 15 ||
+19,16,इत्येवमुक्त्वा संरब्धा राक्षसास्ते चतुर्दश । उद्यतायुधनिस्त्रिंशा राममेवाभिदुद्रुवुः । चिक्षिपुस्तानि शूलानि राघवं प्रति दुर्जयम् ॥ १६ ॥,ityevamuktvā saṃrabdhā rākṣasāste caturdaśa | udyatāyudhanistriṃśā rāmamevābhidudruvuḥ | cikṣipustāni śūlāni rāghavaṃ prati durjayam || 16 ||
+19,17,तानि शूलानि काकुत्स्थः समस्तानि चतुर्दश । तावद्भिरेव चिच्छेद शरैः काञ्चनभूषणैः ॥ १७ ॥,tāni śūlāni kākutsthaḥ samastāni caturdaśa | tāvadbhireva ciccheda śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ || 17 ||
+19,18,ततः पश्चान्महातेजा नाराचान् सूर्यसंनिभान् । जग्राह परमक्रुद्धश्चतुर्दश शिलाशितान् ॥ १८ ॥,tataḥ paścānmahātejā nārācān sūryasaṃnibhān | jagrāha paramakruddhaścaturdaśa śilāśitān || 18 ||
+19,19,गृहीत्वा धनुरायम्य लक्ष्यानुद्दिश्य राक्षसान् । मुमोच राघवो बाणान् वज्रानिव शतक्रतुः ॥ १९ ॥,gṛhītvā dhanurāyamya lakṣyānuddiśya rākṣasān | mumoca rāghavo bāṇān vajrāniva śatakratuḥ || 19 ||
+19,20,रुक्मपुङ्खाश्च विशिखाः प्रदीप्ता हेमभूषणाः । अन्तरिक्षे महोल्कानां बभूवुस्तुल्यवर्चसः ॥ २० ॥,rukmapuṅkhāśca viśikhāḥ pradīptā hemabhūṣaṇāḥ | antarikṣe maholkānāṃ babhūvustulyavarcasaḥ || 20 ||
+19,21,ते भित्त्वा रक्षसां वेगाद्वक्षांसि रुधिराप्लुताः । विनिष्पेतुस्तदा भूमौ न्यमज्जन्ताशनिस्वनाः ॥ २१ ॥,te bhittvā rakṣasāṃ vegādvakṣāṃsi rudhirāplutāḥ | viniṣpetustadā bhūmau nyamajjantāśanisvanāḥ || 21 ||
+19,22,ते भिन्नहृदया भूमौ छिन्नमूला इव द्रुमाः । निपेतुः शोणितार्द्राङ्गा विकृता विगतासवः ॥ २२ ॥,te bhinnahṛdayā bhūmau chinnamūlā iva drumāḥ | nipetuḥ śoṇitārdrāṅgā vikṛtā vigatāsavaḥ || 22 ||
+19,23,तान्भूमौ पतितान्दृष्ट्वा राक्षसी क्रोधमूर्छिता । परित्रस्ता पुनस्तत्र व्यसृजद्भैरवं रवम् ॥ २३ ॥,tānbhūmau patitāndṛṣṭvā rākṣasī krodhamūrchitā | paritrastā punastatra vyasṛjadbhairavaṃ ravam || 23 ||
+19,24,सा नदन्ती महानादं जवाच्छूर्पणखा पुनः । उपगम्य खरं सा तु किं चित् संशुष्क शोणिता । पपात पुनरेवार्ता सनिर्यासेव वल्लरी ॥ २४ ॥,sā nadantī mahānādaṃ javācchūrpaṇakhā punaḥ | upagamya kharaṃ sā tu kiṃ cit saṃśuṣka śoṇitā | papāta punarevārtā saniryāseva vallarī || 24 ||
+19,25,निपातितान्प्रेक्ष्य रणे तु राक्षसान्प्रधाविता शूर्पणखा पुनस्ततः । वधं च तेषां निखिलेन रक्षसां शशंस सर्वं भगिनी खरस्य सा ॥ २५ ॥,nipātitānprekṣya raṇe tu rākṣasānpradhāvitā śūrpaṇakhā punastataḥ | vadhaṃ ca teṣāṃ nikhilena rakṣasāṃ śaśaṃsa sarvaṃ bhaginī kharasya sā || 25 ||
+20,1,स पुनः पतितां दृष्ट्वा क्रोधाच्छूर्पणखां खरः । उवाच व्यक्तता वाचा तामनर्थार्थमागताम् ॥ १ ॥,sa punaḥ patitāṃ dṛṣṭvā krodhācchūrpaṇakhāṃ kharaḥ | uvāca vyaktatā vācā tāmanarthārthamāgatām || 1 ||
+20,2,मया त्विदानीं शूरास्ते राक्षसा रुधिराशनाः । त्वत्प्रियार्थं विनिर्दिष्टाः किमर्थं रुद्यते पुनः ॥ २ ॥,mayā tvidānīṃ śūrāste rākṣasā rudhirāśanāḥ | tvatpriyārthaṃ vinirdiṣṭāḥ kimarthaṃ rudyate punaḥ || 2 ||
+20,3,भक्ताश्चैवानुरक्ताश्च हिताश्च मम नित्यशः । घ्नन्तो ऽपि न निहन्तव्या न न कुर्युर्वचो मम ॥ ३ ॥,bhaktāścaivānuraktāśca hitāśca mama nityaśaḥ | ghnanto'pi na nihantavyā na na kuryurvaco mama || 3 ||
+20,4,किमेतच्छ्रोतुमिच्छामि कारणं यत्कृते पुनः । हा नाथेति विनर्दन्ती सर्पवद्वेष्टसे क्षितौ ॥ ४ ॥,kimetacchrotumicchāmi kāraṇaṃ yatkṛte punaḥ | hā nātheti vinardantī sarpavadveṣṭase kṣitau || 4 ||
+20,5,अनाथवद्विलपसि किं नु नाथे मयि स्थिते । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ मा भैषीर्वैक्लव्यं त्यज्यतामिह ॥ ५ ॥,anāthavadvilapasi kiṃ nu nāthe mayi sthite | uttiṣṭhottiṣṭha mā bhaiṣīrvaiklavyaṃ tyajyatāmiha || 5 ||
+20,6,इत्येवमुक्ता दुर्धर्षा खरेण परिसान्त्विता । विमृज्य नयने सास्रे खरं भ्रातरमब्रवीत् ॥ ६ ॥,ityevamuktā durdharṣā khareṇa parisāntvitā | vimṛjya nayane sāsre kharaṃ bhrātaramabravīt || 6 ||
+20,7,प्रेषिताश्च त्वया शूरा राक्षसास्ते चतुर्दश । निहन्तुं राघवं घोरा मत्प्रियार्थं सलक्ष्मणम् ॥ ७ ॥,preṣitāśca tvayā śūrā rākṣasāste caturdaśa | nihantuṃ rāghavaṃ ghorā matpriyārthaṃ salakṣmaṇam || 7 ||
+20,8,ते तु रामेण सामर्षाः शूलपट्टिशपाणयः । समरे निहताः सर्वे सायकैर्मर्मभेदिभिः ॥ ८ ॥,te tu rāmeṇa sāmarṣāḥ śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ | samare nihatāḥ sarve sāyakairmarmabhedibhiḥ || 8 ||
+20,9,तान्भूमौ पतितान्दृष्ट्वा क्षणेनैव महाबलान् । रामस्य च महत् कर्म महांस्त्रासो ऽभवन्मम ॥ ९ ॥,tānbhūmau patitāndṛṣṭvā kṣaṇenaiva mahābalān | rāmasya ca mahat karma mahāṃstrāso'bhavanmama || 9 ||
+20,10,सास्मि भीता समुद्विग्ना विषण्णा च निशाचर । शरणं त्वां पुनः प्राप्ता सर्वतो भयदर्शिनी ॥ १० ॥,sāsmi bhītā samudvignā viṣaṇṇā ca niśācara | śaraṇaṃ tvāṃ punaḥ prāptā sarvato bhayadarśinī || 10 ||
+20,11,विषादनक्राध्युषिते परित्रासोर्मिमालिनि । किं मां न त्रायसे मग्नां विपुले शोकसागरे ॥ ११ ॥,viṣādanakrādhyuṣite paritrāsormimālini | kiṃ māṃ na trāyase magnāṃ vipule śokasāgare || 11 ||
+20,12,एते च निहता भूमौ रामेण निशितैः शरैः । ये च मे पदवीं प्राप्ता राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ १२ ॥,ete ca nihatā bhūmau rāmeṇa niśitaiḥ śaraiḥ | ye ca me padavīṃ prāptā rākṣasāḥ piśitāśanāḥ || 12 ||
+20,13,मयि ते यद्यनुक्रोशो यदि रक्षःसु तेषु च । रामेण यदि शक्तिस्ते तेजो वास्ति निशाचर । दण्डकारण्यनिलयं जहि राक्षसकण्टकम् ॥ १३ ॥,mayi te yadyanukrośo yadi rakṣaḥsu teṣu ca | rāmeṇa yadi śaktiste tejo vāsti niśācara | daṇḍakāraṇyanilayaṃ jahi rākṣasakaṇṭakam || 13 ||
+20,14,यदि रामं ममामित्रमद्य त्वं न वधिष्यसि । तव चैवाग्रतः प्राणांस्त्यक्ष्यामि निरपत्रपा ॥ १४ ॥,yadi rāmaṃ mamāmitramadya tvaṃ na vadhiṣyasi | tava caivāgrataḥ prāṇāṃstyakṣyāmi nirapatrapā || 14 ||
+20,15,बुद्ध्याहमनुपश्यामि न त्वं रामस्य संयुगे । स्थातुं प्रतिमुखे शक्तः सचापस्य महारणे ॥ १५ ॥,buddhyāhamanupaśyāmi na tvaṃ rāmasya saṃyuge | sthātuṃ pratimukhe śaktaḥ sacāpasya mahāraṇe || 15 ||
+20,16,शूरमानी न शूरस्त्वं मिथ्यारोपितविक्रमः । मानुषौ यन्न शक्नोषि हन्तुं तौ रामलक्ष्मणौ ॥ १६ ॥,śūramānī na śūrastvaṃ mithyāropitavikramaḥ | mānuṣau yanna śaknoṣi hantuṃ tau rāmalakṣmaṇau || 16 ||
+20,17,अपयाहि जनस्थानात्त्वरितः सहबान्धवः । निःसत्त्वस्याल्पवीर्यस्य वासस्ते कीदृशस्त्विह ॥ १७ ॥,apayāhi janasthānāttvaritaḥ sahabāndhavaḥ | niḥsattvasyālpavīryasya vāsaste kīdṛśastviha || 17 ||
+20,18,रामतेजोऽभिभूतो हि त्वं क्षिप्रं विनशिष्यसि । स हि तेजःसमायुक्तो रामो दशरथात्मजः । भ्राता चास्य महावीर्यो येन चास्मि विरूपिता ॥ १८ ॥,rāmatejo'bhibhūto hi tvaṃ kṣipraṃ vinaśiṣyasi | sa hi tejaḥsamāyukto rāmo daśarathātmajaḥ | bhrātā cāsya mahāvīryo yena cāsmi virūpitā || 18 ||
+21,1,एवमाधर्षितः शूरः शूर्पणख्या खरस्तदा । उवाच रक्षसां मध्ये खरः खरतरं वचः ॥ १ ॥,evamādharṣitaḥ śūraḥ śūrpaṇakhyā kharastadā | uvāca rakṣasāṃ madhye kharaḥ kharataraṃ vacaḥ || 1 ||
+21,2,तवापमानप्रभवः क्रोधो ऽयमतुलो मम । न शक्यते धारयितुं लवणाम्भ इवोत्थितम् ॥ २ ॥,tavāpamānaprabhavaḥ krodho'yamatulo mama | na śakyate dhārayituṃ lavaṇāmbha ivotthitam || 2 ||
+21,3,न रामं गणये वीर्यान्मानुषं क्षीणजीवितम् । आत्मा दुश्चरितैः प्राणान् हतो यो ऽद्य विमोक्ष्यति ॥ ३ ॥,na rāmaṃ gaṇaye vīryānmānuṣaṃ kṣīṇajīvitam | ātmā duścaritaiḥ prāṇān hato yo'dya vimokṣyati || 3 ||
+21,4,बाष्पः संह्रियतामेष संभ्रमश्च विमुच्यताम् । अहं रामः सह भ्रात्रा नयामि यमसादनम् ॥ ४ ॥,bāṣpaḥ saṃhriyatāmeṣa saṃbhramaśca vimucyatām | ahaṃ rāmaḥ saha bhrātrā nayāmi yamasādanam || 4 ||
+21,5,परश्वधहतस्याद्य मन्दप्राणस्य भूतले । रामस्य रुधिरं रक्तमुष्णं पास्यसि राक्षसि ॥ ५ ॥,paraśvadhahatasyādya mandaprāṇasya bhūtale | rāmasya rudhiraṃ raktamuṣṇaṃ pāsyasi rākṣasi || 5 ||
+21,6,सा प्रहृष्ट्वा वचः श्रुत्वा खरस्य वदनाच्च्युतम् । प्रशशंस पुनर्मौर्ख्याद्भ्रातरं रक्षसां वरम् ॥ ६ ॥,sā prahṛṣṭvā vacaḥ śrutvā kharasya vadanāccyutam | praśaśaṃsa punarmaurkhyādbhrātaraṃ rakṣasāṃ varam || 6 ||
+21,7,तया परुषितः पूर्वं पुनरेव प्रशंसितः । अब्रवीद्दूषणं नाम खरः सेनापतिं तदा ॥ ७ ॥,tayā paruṣitaḥ pūrvaṃ punareva praśaṃsitaḥ | abravīddūṣaṇaṃ nāma kharaḥ senāpatiṃ tadā || 7 ||
+21,8,चतुर्दश सहस्राणि मम चित्तानुवर्तिनाम् । रक्षसीं भीमवेगानां समरेष्वनिवर्तिनाम् ॥ ८ ॥,caturdaśa sahasrāṇi mama cittānuvartinām | rakṣasīṃ bhīmavegānāṃ samareṣvanivartinām || 8 ||
+21,9,नीलजीमूतवर्णानां घोराणां क्रूरकर्मणाम् । लोकसिंहाविहाराणां बलिनामुग्रतेजसाम् ॥ ९ ॥,nīlajīmūtavarṇānāṃ ghorāṇāṃ krūrakarmaṇām | lokasiṃhāvihārāṇāṃ balināmugratejasām || 9 ||
+21,10,तेषां शार्दूलदर्पाणां महास्यानां महौजसाम् । सर्वोद्योगमुदीर्णानां रक्षसां सौम्य कारय ॥ १० ॥,teṣāṃ śārdūladarpāṇāṃ mahāsyānāṃ mahaujasām | sarvodyogamudīrṇānāṃ rakṣasāṃ saumya kāraya || 10 ||
+21,11,उपस्थापय मे क्षिप्रं रथं सौम्य धनूंषि च । शरांश्च चित्रान् खड्गांश्च शक्तीश्च विविधाः शिताः ॥ ११ ॥,upasthāpaya me kṣipraṃ rathaṃ saumya dhanūṃṣi ca | śarāṃśca citrān khaḍgāṃśca śaktīśca vividhāḥ śitāḥ || 11 ||
+21,12,अग्रे निर्यातुमिच्छामि पौलस्त्यानां महात्मनाम् । वधार्थं दुर्विनीतस्य रामस्य रणकोविदः ॥ १२ ॥,agre niryātumicchāmi paulastyānāṃ mahātmanām | vadhārthaṃ durvinītasya rāmasya raṇakovidaḥ || 12 ||
+21,13,इति तस्य ब्रुवाणस्य सूर्यवर्णं महारथम् । सदश्वैः शबलैर्युक्तमाचचक्षे ऽथ दूषणः ॥ १३ ॥,iti tasya bruvāṇasya sūryavarṇaṃ mahāratham | sadaśvaiḥ śabalairyuktamācacakṣe'tha dūṣaṇaḥ || 13 ||
+21,14,तं मेरुशिखराकारं तप्तकाञ्चनभूषणम् । हेमचक्रमसंबाधं वैदूर्यमय कूबरम् ॥ १४ ॥,taṃ meruśikharākāraṃ taptakāñcanabhūṣaṇam | hemacakramasaṃbādhaṃ vaidūryamaya kūbaram || 14 ||
+21,15,मत्स्यैः पुष्पैर्द्रुमैः शैलैश्चन्द्रसूर्यैश्च काञ्चनैः । माङ्गल्यैः पक्षिसंघैश्च ताराभिश्च समावृतम् ॥ १५ ॥,matsyaiḥ puṣpairdrumaiḥ śailaiścandrasūryaiśca kāñcanaiḥ | māṅgalyaiḥ pakṣisaṃghaiśca tārābhiśca samāvṛtam || 15 ||
+21,16,ध्वजनिस्त्रिंशसंपन्नं किङ्किणीकविभूषितम् । सदश्वयुक्तं सो ऽमर्षादारुरोह रथं खरः ॥ १६ ॥,dhvajanistriṃśasaṃpannaṃ kiṅkiṇīkavibhūṣitam | sadaśvayuktaṃ so'marṣādāruroha rathaṃ kharaḥ || 16 ||
+21,17,निशाम्य तं रथगतं राक्षसा भीमविक्रमाः । तस्थुः संपरिवार्यैनं दूषणं च महाबलम् ॥ १७ ॥,niśāmya taṃ rathagataṃ rākṣasā bhīmavikramāḥ | tasthuḥ saṃparivāryainaṃ dūṣaṇaṃ ca mahābalam || 17 ||
+21,18,खरस्तु तान्महेष्वासान् घोरचर्मायुधध्वजान् । निर्यातेत्यब्रवीद्दृष्ट्वा रथस्थः सर्वराक्षसान् ॥ १८ ॥,kharastu tānmaheṣvāsān ghoracarmāyudhadhvajān | niryātetyabravīddṛṣṭvā rathasthaḥ sarvarākṣasān || 18 ||
+21,19,ततस्तद् राक्षसं सैन्यं घोरचर्मायुधध्वजम् । निर्जगाम जनस्थानान्महानादं महाजवम् ॥ १९ ॥,tatastad rākṣasaṃ sainyaṃ ghoracarmāyudhadhvajam | nirjagāma janasthānānmahānādaṃ mahājavam || 19 ||
+21,20,मुद्गरैः पट्टिशैः शूलैः सुतीक्ष्णैश्च परश्वधैः । खड्गैश्��क्रैश्च हस्तस्थैर्भ्राजमानैश्च तोमरैः ॥ २० ॥,mudgaraiḥ paṭṭiśaiḥ śūlaiḥ sutīkṣṇaiśca paraśvadhaiḥ | khaḍgaiścakraiśca hastasthairbhrājamānaiśca tomaraiḥ || 20 ||
+21,21,शक्तिभिः पतिघैर्घोरैरतिमात्रैश्च कार्मुकैः । गदासिमुसलैर्वज्रैर्गृहीतैर्भीमदर्शनैः ॥ २१ ॥,śaktibhiḥ patighairghorairatimātraiśca kārmukaiḥ | gadāsimusalairvajrairgṛhītairbhīmadarśanaiḥ || 21 ||
+21,22,राक्षसानां सुघोराणां सहस्राणि चतुर्दश । निर्यातानि जनस्थानात् खरचित्तानुवर्तिनाम् ॥ २२ ॥,rākṣasānāṃ sughorāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa | niryātāni janasthānāt kharacittānuvartinām || 22 ||
+21,23,तांस्त्वभिद्रवतो दृष्ट्वा राक्षसान्भीमविक्रमान् । खरस्यापि रथः किं चिज्जगाम तदनन्तरम् ॥ २३ ॥,tāṃstvabhidravato dṛṣṭvā rākṣasānbhīmavikramān | kharasyāpi rathaḥ kiṃ cijjagāma tadanantaram || 23 ||
+21,24,ततस्ताञ् शबलानश्वांस्तप्तकाञ्चनभूषितान् । खरस्य मतमाज्ञाय सारथिः समचोदयत् ॥ २४ ॥,tatastāñ śabalānaśvāṃstaptakāñcanabhūṣitān | kharasya matamājñāya sārathiḥ samacodayat || 24 ||
+21,25,स चोदितो रथः शीघ्रं खरस्य रिपुघातिनः । शब्देनापूरयामास दिशश्च प्रतिशस्तथा ॥ २५ ॥,sa codito rathaḥ śīghraṃ kharasya ripughātinaḥ | śabdenāpūrayāmāsa diśaśca pratiśastathā || 25 ||
+21,26,प्रवृद्धमन्युस्तु खरः खरस्वनो रिपोर्वधार्थं त्वरितो यथान्तकः । अचूचुदत् सारथिमुन्नदन्पुनर्महाबलो मेघ इवाश्मवर्षवान् ॥ २६ ॥,pravṛddhamanyustu kharaḥ kharasvano riporvadhārthaṃ tvarito yathāntakaḥ | acūcudat sārathimunnadanpunarmahābalo megha ivāśmavarṣavān || 26 ||
+22,1,तत् प्रयातं बलं घोरमशिवं शोणितोदकम् । अभ्यवर्षन्महामेघस्तुमुलो गर्दभारुणः ॥ १ ॥,tat prayātaṃ balaṃ ghoramaśivaṃ śoṇitodakam | abhyavarṣanmahāmeghastumulo gardabhāruṇaḥ || 1 ||
+22,2,निपेतुस्तुरगास्तस्य रथयुक्ता महाजवाः । समे पुष्पचिते देशे राजमार्गे यदृच्छया ॥ २ ॥,nipetusturagāstasya rathayuktā mahājavāḥ | same puṣpacite deśe rājamārge yadṛcchayā || 2 ||
+22,3,श्यामं रुधिरपर्यन्तं बभूव परिवेषणम् । अलातचक्रप्रतिमं प्रतिगृह्य दिवाकरम् ॥ ३ ॥,śyāmaṃ rudhiraparyantaṃ babhūva pariveṣaṇam | alātacakrapratimaṃ pratigṛhya divākaram || 3 ||
+22,4,ततो ध्वजमुपागम्य हेमदण्डं समुच्छ्रितम् । समाक्रम्य महाकायस्तस्थौ गृध्रः सुदारुणः ॥ ४ ॥,tato dhvajamupāgamya hemadaṇḍaṃ samucchritam | samākramya mahākāyastasthau gṛdhraḥ sudāruṇaḥ || 4 ||
+22,5,जनस्थानसमीपे च समाक्रम्य खरस्वनाः । विस्वरान् विविधांश्चक्रुर्मांसादा मृगपक्षिणः ॥ ५ ॥,janasthānasamīpe ca samākramya kharasvanāḥ | visvarān vividhāṃścakrurmāṃsādā mṛgapakṣiṇaḥ || 5 ||
+22,6,व्याजह्रुश्च पदीप्तायां दिशि वै भैरवस्वनम् । अशिवा यातु दाहानां शिवा घोरा महास्वनाः ॥ ६ ॥,vyājahruśca padīptāyāṃ diśi vai bhairavasvanam | aśivā yātu dāhānāṃ śivā ghorā mahāsvanāḥ || 6 ||
+22,7,प्रभिन्नगिरिसंकाशास्तोयशोषितधारिणः । आकाशं तदनाकाशं चक्रुर्भीमा बलाहकाः ॥ ७ ॥,prabhinnagirisaṃkāśāstoyaśoṣitadhāriṇaḥ | ākāśaṃ tadanākāśaṃ cakrurbhīmā balāhakāḥ || 7 ||
+22,8,बभूव तिमिरं घोरम���द्धतं रोमहर्षणम् । दिशो वा विदिशो वापि सुव्यक्तं न चकाशिरे ॥ ८ ॥,babhūva timiraṃ ghoramuddhataṃ romaharṣaṇam | diśo vā vidiśo vāpi suvyaktaṃ na cakāśire || 8 ||
+22,9,क्षतजार्द्रसवर्णाभा संध्याकालं विना बभौ । खरस्याभिमुखं नेदुस्तदा घोरा मृगाः खगाः ॥ ९ ॥,kṣatajārdrasavarṇābhā saṃdhyākālaṃ vinā babhau | kharasyābhimukhaṃ nedustadā ghorā mṛgāḥ khagāḥ || 9 ||
+22,10,नित्याशिवकरा युद्धे शिवा घोरनिदर्शनाः । नेदुर्बलस्याभिमुखं ज्वालोद्गारिभिराननैः ॥ १० ॥,nityāśivakarā yuddhe śivā ghoranidarśanāḥ | nedurbalasyābhimukhaṃ jvālodgāribhirānanaiḥ || 10 ||
+22,11,कबन्धः परिघाभासो दृश्यते भास्करान्तिके । जग्राह सूर्यं स्वर्भानुरपर्वणि महाग्रहः ॥ ११ ॥,kabandhaḥ parighābhāso dṛśyate bhāskarāntike | jagrāha sūryaṃ svarbhānuraparvaṇi mahāgrahaḥ || 11 ||
+22,12,प्रवाति मारुतः शीघ्रं निष्प्रभो ऽभूद्दिवाकरः । उत्पेतुश्च विना रात्रिं ताराः खद्योतसप्रभाः ॥ १२ ॥,pravāti mārutaḥ śīghraṃ niṣprabho'bhūddivākaraḥ | utpetuśca vinā rātriṃ tārāḥ khadyotasaprabhāḥ || 12 ||
+22,13,संलीनमीनविहगा नलिन्यः पुष्पपङ्कजाः । तस्मिन् क्षणे बभूवुश्च विना पुष्पफलैर्द्रुमाः ॥ १३ ॥,saṃlīnamīnavihagā nalinyaḥ puṣpapaṅkajāḥ | tasmin kṣaṇe babhūvuśca vinā puṣpaphalairdrumāḥ || 13 ||
+22,14,उद्धूतश्च विना वातं रेणुर्जलधरारुणः । वीचीकूचीति वाश्यन्तो बभूवुस्तत्र सारिकाः ॥ १४ ॥,uddhūtaśca vinā vātaṃ reṇurjaladharāruṇaḥ | vīcīkūcīti vāśyanto babhūvustatra sārikāḥ || 14 ||
+22,15,उल्काश्चापि सनिर्घोषा निपेतुर्घोरदर्शनाः । प्रचचाल मही चापि सशैलवनकानना ॥ १५ ॥,ulkāścāpi sanirghoṣā nipeturghoradarśanāḥ | pracacāla mahī cāpi saśailavanakānanā || 15 ||
+22,16,खरस्य च रथस्थस्य नर्दमानस्य धीमतः । प्राकम्पत भुजः सव्यः खरश्चास्यावसज्जत ॥ १६ ॥,kharasya ca rathasthasya nardamānasya dhīmataḥ | prākampata bhujaḥ savyaḥ kharaścāsyāvasajjata || 16 ||
+22,17,सास्रा संपद्यते दृष्टिः पश्यमानस्य सर्वतः । ललाटे च रुजा जाता न च मोहान्न्यवर्तत ॥ १७ ॥,sāsrā saṃpadyate dṛṣṭiḥ paśyamānasya sarvataḥ | lalāṭe ca rujā jātā na ca mohānnyavartata || 17 ||
+22,18,तान् समीक्ष्य महोत्पातानुत्थितान् रोमहर्षणान् । अब्रवीद् राक्षसान् सर्वान्प्रहसन् स खरस्तदा ॥ १८ ॥,tān samīkṣya mahotpātānutthitān romaharṣaṇān | abravīd rākṣasān sarvānprahasan sa kharastadā || 18 ||
+22,19,महोत्पातानिमान् सर्वानुत्थितान् घोरदर्शनान् । न चिन्तयाम्यहं वीर्याद्बलवान्दुर्बलानिव ॥ १९ ॥,mahotpātānimān sarvānutthitān ghoradarśanān | na cintayāmyahaṃ vīryādbalavāndurbalāniva || 19 ||
+22,20,तारा अपि शरैस्तीक्ष्णैः पातयेयं नभस्तलात् । मृत्युं मरणधर्मेण संक्रुद्धो योजयाम्यहम् ॥ २० ॥,tārā api śaraistīkṣṇaiḥ pātayeyaṃ nabhastalāt | mṛtyuṃ maraṇadharmeṇa saṃkruddho yojayāmyaham || 20 ||
+22,21,राघवं तं बलोत्सिक्तं भ्रातरं चापि लक्ष्मणम् । अहत्वा सायकैस्तीक्ष्णैर्नोपावर्तितुमुत्सहे ॥ २१ ॥,rāghavaṃ taṃ balotsiktaṃ bhrātaraṃ cāpi lakṣmaṇam | ahatvā sāyakaistīkṣṇairnopāvartitumutsahe || 21 ||
+22,22,सकामा भगिनी मे ऽस्तु पीत्वा तु रुधिरं तयोः । यन्निमित्तं तु रामस्य लक्ष्मणस्य विपर्ययः ॥ २२ ॥,sakāmā bhaginī me'stu pītvā tu rudhiraṃ tayoḥ | yannimittaṃ tu rāmasya lakṣmaṇasya viparyayaḥ || 22 ||
+22,23,न क्व चित् प्राप्तपूर्वो मे संयुगेषु पराजयः । युष्माकमेतत् प्रत्यक्षं नानृतं कथयाम्यहम् ॥ २३ ॥,na kva cit prāptapūrvo me saṃyugeṣu parājayaḥ | yuṣmākametat pratyakṣaṃ nānṛtaṃ kathayāmyaham || 23 ||
+22,24,देवराजमपि क्रुद्धो मत्तैरावतयायिनम् । वज्रहस्तं रणे हन्यां किं पुनस्तौ च मानुषौ ॥ २४ ॥,devarājamapi kruddho mattairāvatayāyinam | vajrahastaṃ raṇe hanyāṃ kiṃ punastau ca mānuṣau || 24 ||
+22,25,सा तस्य गर्जितं श्रुत्वा राक्षसस्य महाचमूः । प्रहर्षमतुलं लेभे मृत्युपाशावपाशिता ॥ २५ ॥,sā tasya garjitaṃ śrutvā rākṣasasya mahācamūḥ | praharṣamatulaṃ lebhe mṛtyupāśāvapāśitā || 25 ||
+22,26,समेयुश्च महात्मानो युद्धदर्शनकाङ्क्षिणः । ऋषयो देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः ॥ २६ ॥,sameyuśca mahātmāno yuddhadarśanakāṅkṣiṇaḥ | ṛṣayo devagandharvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ || 26 ||
+22,27,समेत्य चोरुः सहितास्ते ऽन्यायं पुण्यकर्मणः । स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्यो ऽस्तु लोकानां ये च संमताः ॥ २७ ॥,sametya coruḥ sahitāste'nyāyaṃ puṇyakarmaṇaḥ | svasti gobrāhmaṇebhyo'stu lokānāṃ ye ca saṃmatāḥ || 27 ||
+22,28,जयतां राघवो युद्धे पौलस्त्यान् रजनीचरान् । चक्रा हस्तो यथा युद्धे सर्वानसुरपुंगवान् ॥ २८ ॥,jayatāṃ rāghavo yuddhe paulastyān rajanīcarān | cakrā hasto yathā yuddhe sarvānasurapuṃgavān || 28 ||
+22,29,एतच्चान्यच्च बहुशो ब्रुवाणाः परमर्षयः । ददृशुर्वाहिनीं तेषां राक्षसानां गतायुषाम् ॥ २९ ॥,etaccānyacca bahuśo bruvāṇāḥ paramarṣayaḥ | dadṛśurvāhinīṃ teṣāṃ rākṣasānāṃ gatāyuṣām || 29 ||
+22,30,रथेन तु खरो वेगात् सैन्यस्याग्राद्विनिःसृतः । तं दृष्ट्वा राक्षसं भूयो राक्षसाश्च विनिःसृताः ॥ ३० ॥,rathena tu kharo vegāt sainyasyāgrādviniḥsṛtaḥ | taṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ bhūyo rākṣasāśca viniḥsṛtāḥ || 30 ||
+22,31,श्येन गामी पृथुग्रीवो यज्ञशत्रुर्विहंगमः । दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः ॥ ३१ ॥,śyena gāmī pṛthugrīvo yajñaśatrurvihaṃgamaḥ | durjayaḥ karavīrākṣaḥ paruṣaḥ kālakārmukaḥ || 31 ||
+22,32,मेघमाली महामाली सर्पास्यो रुधिराशनः । द्वादशैते महावीर्याः प्रतस्थुरभितः खरम् ॥ ३२ ॥,meghamālī mahāmālī sarpāsyo rudhirāśanaḥ | dvādaśaite mahāvīryāḥ pratasthurabhitaḥ kharam || 32 ||
+22,33,महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथी त्रिशिरास्तथा । चत्वार एते सेनाग्र्या दूषणं पृष्ठतो ऽन्वयुः ॥ ३३ ॥,mahākapālaḥ sthūlākṣaḥ pramāthī triśirāstathā | catvāra ete senāgryā dūṣaṇaṃ pṛṣṭhato'nvayuḥ || 33 ||
+22,34,सा भीमवेगा समराभिकामा सुदारुणा राक्षसवीर सेना । तौ राजपुत्रौ सहसाभ्युपेता मालाग्रहाणामिव चन्द्रसूर्यौ ॥ ३४ ॥,sā bhīmavegā samarābhikāmā sudāruṇā rākṣasavīra senā | tau rājaputrau sahasābhyupetā mālāgrahāṇāmiva candrasūryau || 34 ||
+23,1,आश्रमं प्रति याते तु खरे खरपराक���रमे । तानेवौत्पातिकान् रामः सह भ्रात्रा ददर्श ह ॥ १ ॥,āśramaṃ prati yāte tu khare kharaparākrame | tānevautpātikān rāmaḥ saha bhrātrā dadarśa ha || 1 ||
+23,2,तानुत्पातान्महाघोरानुत्थितान् रोमहर्षणान् । प्रजानामहितान्दृष्ट्वा वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ २ ॥,tānutpātānmahāghorānutthitān romaharṣaṇān | prajānāmahitāndṛṣṭvā vākyaṃ lakṣmaṇamabravīt || 2 ||
+23,3,इमान्पश्य महाबाहो सर्वभूतापहारिणः । समुत्थितान्महोत्पातान् संहर्तुं सर्वराक्षसान् ॥ ३ ॥,imānpaśya mahābāho sarvabhūtāpahāriṇaḥ | samutthitānmahotpātān saṃhartuṃ sarvarākṣasān || 3 ||
+23,4,अमी रुधिरधारास्तु विसृजन्तः खरस्वनान् । व्योम्नि मेघा विवर्तन्ते परुषा गर्दभारुणाः ॥ ४ ॥,amī rudhiradhārāstu visṛjantaḥ kharasvanān | vyomni meghā vivartante paruṣā gardabhāruṇāḥ || 4 ||
+23,5,सधूमाश्च शराः सर्वे मम युद्धाभिनन्दिनः । रुक्मपृष्ठानि चापानि विवेष्टन्ते च लक्ष्मण ॥ ५ ॥,sadhūmāśca śarāḥ sarve mama yuddhābhinandinaḥ | rukmapṛṣṭhāni cāpāni viveṣṭante ca lakṣmaṇa || 5 ||
+23,6,यादृशा इह कूजन्ति पक्षिणो वनचारिणः । अग्रतो नो भयं प्राप्तं संशयो जीवितस्य च ॥ ६ ॥,yādṛśā iha kūjanti pakṣiṇo vanacāriṇaḥ | agrato no bhayaṃ prāptaṃ saṃśayo jīvitasya ca || 6 ||
+23,7,संप्रहारस्तु सुमहान्भविष्यति न संशयः । अयमाख्याति मे बाहुः स्फुरमाणो मुहुर्मुहुः ॥ ७ ॥,saṃprahārastu sumahānbhaviṣyati na saṃśayaḥ | ayamākhyāti me bāhuḥ sphuramāṇo muhurmuhuḥ || 7 ||
+23,8,संनिकर्षे तु नः शूर जयं शत्रोः पराजयम् । सुप्रभं च प्रसन्नं च तव वक्त्रं हि लक्ष्यते ॥ ८ ॥,saṃnikarṣe tu naḥ śūra jayaṃ śatroḥ parājayam | suprabhaṃ ca prasannaṃ ca tava vaktraṃ hi lakṣyate || 8 ||
+23,9,उद्यतानां हि युद्धार्थं येषां भवति लक्ष्मणः । निष्प्रभं वदनं तेषां भवत्यायुः परिक्षयः ॥ ९ ॥,udyatānāṃ hi yuddhārthaṃ yeṣāṃ bhavati lakṣmaṇaḥ | niṣprabhaṃ vadanaṃ teṣāṃ bhavatyāyuḥ parikṣayaḥ || 9 ||
+23,10,अनागतविधानं तु कर्तव्यं शुभमिच्छता । आपदं शङ्कमानेन पुरुषेण विपश्चिता ॥ १० ॥,anāgatavidhānaṃ tu kartavyaṃ śubhamicchatā | āpadaṃ śaṅkamānena puruṣeṇa vipaścitā || 10 ||
+23,11,तस्माद्गृहीत्वा वैदेहीं शरपाणिर्धनुर्धरः । गुहामाश्रयशैलस्य दुर्गां पादपसंकुलाम् ॥ ११ ॥,tasmādgṛhītvā vaidehīṃ śarapāṇirdhanurdharaḥ | guhāmāśrayaśailasya durgāṃ pādapasaṃkulām || 11 ||
+23,12,प्रतिकूलितुमिच्छामि न हि वाक्यमिदं त्वया । शापितो मम पादाभ्यां गम्यतां वत्स माचिरम् ॥ १२ ॥,pratikūlitumicchāmi na hi vākyamidaṃ tvayā | śāpito mama pādābhyāṃ gamyatāṃ vatsa māciram || 12 ||
+23,13,एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः सह सीतया । शरानादाय चापं च गुहां दुर्गां समाश्रयत् ॥ १३ ॥,evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ saha sītayā | śarānādāya cāpaṃ ca guhāṃ durgāṃ samāśrayat || 13 ||
+23,14,तस्मिन्प्रविष्टे तु गुहां लक्ष्मणे सह सीतया । हन्त निर्युक्तमित्युक्त्वा रामः कवचमाविशत् ॥ १४ ॥,tasminpraviṣṭe tu guhāṃ lakṣmaṇe saha sītayā | hanta niryuktamityuktvā rāmaḥ kavacamāviśat || 14 ||
+23,15,सा तेनाग्निनिकाशेन कवच���न विभूषितः । बभूव रामस्तिमिरे विधूमो ऽग्निरिवोत्थितः ॥ १५ ॥,sā tenāgninikāśena kavacena vibhūṣitaḥ | babhūva rāmastimire vidhūmo'gnirivotthitaḥ || 15 ||
+23,16,स चापमुद्यम्य महच्छरानादाय वीर्यवान् । बभूवावस्थितस्तत्र ज्यास्वनैः पूरयन्दिशः ॥ १६ ॥,sa cāpamudyamya mahaccharānādāya vīryavān | babhūvāvasthitastatra jyāsvanaiḥ pūrayandiśaḥ || 16 ||
+23,17,ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः । ऊचुः परमसंत्रस्ता गुह्यकाश्च परस्परम् ॥ १७ ॥,tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ | ūcuḥ paramasaṃtrastā guhyakāśca parasparam || 17 ||
+23,18,चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् । एकश्च रामो धर्मात्मा कथं युद्धं भविष्यति ॥ १८ ॥,caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām | ekaśca rāmo dharmātmā kathaṃ yuddhaṃ bhaviṣyati || 18 ||
+23,19,ततो गम्भीरनिर्ह्रादं घोरवर्मायुधध्वजम् । अनीकं यातुधानानां समन्तात् प्रत्यदृश्यत ॥ १९ ॥,tato gambhīranirhrādaṃ ghoravarmāyudhadhvajam | anīkaṃ yātudhānānāṃ samantāt pratyadṛśyata || 19 ||
+23,20,सिंहनादं विसृजतामन्योन्यमभिगर्जताम् । चापानि विस्फरयतां जृम्भतां चाप्यभीक्ष्णशः ॥ २० ॥,siṃhanādaṃ visṛjatāmanyonyamabhigarjatām | cāpāni vispharayatāṃ jṛmbhatāṃ cāpyabhīkṣṇaśaḥ || 20 ||
+23,21,विप्रघुष्टस्वनानां च दुन्दुभींश्चापि निघ्नताम् । तेषां सुतुमुलः शब्दः पूरयामास तद्वनम् ॥ २१ ॥,vipraghuṣṭasvanānāṃ ca dundubhīṃścāpi nighnatām | teṣāṃ sutumulaḥ śabdaḥ pūrayāmāsa tadvanam || 21 ||
+23,22,तेन शब्देन वित्रस्ताः श्वापदा वनचारिणः । दुद्रुवुर्यत्र निःशब्दं पृष्ठतो नावलोकयन् ॥ २२ ॥,tena śabdena vitrastāḥ śvāpadā vanacāriṇaḥ | dudruvuryatra niḥśabdaṃ pṛṣṭhato nāvalokayan || 22 ||
+23,23,तत्त्वनीकं महावेगं रामं समुपसर्पत । घृतनानाप्रहरणं गम्भीरं सागरोपमम् ॥ २३ ॥,tattvanīkaṃ mahāvegaṃ rāmaṃ samupasarpata | ghṛtanānāpraharaṇaṃ gambhīraṃ sāgaropamam || 23 ||
+23,24,रामो ऽपि चारयंश्चक्षुः सर्वतो रणपण्डितः । ददर्श खरसैन्यं तद् युद्धाभिमुखमुद्यतम् ॥ २४ ॥,rāmo'pi cārayaṃścakṣuḥ sarvato raṇapaṇḍitaḥ | dadarśa kharasainyaṃ tad yuddhābhimukhamudyatam || 24 ||
+23,25,वितत्य च धनुर्भीमं तूण्याश्चोद्धृत्य सायकान् । क्रोधमाहारयत्तीव्रं वधार्थं सर्वरक्षसाम् ॥ २५ ॥,vitatya ca dhanurbhīmaṃ tūṇyāścoddhṛtya sāyakān | krodhamāhārayattīvraṃ vadhārthaṃ sarvarakṣasām || 25 ||
+23,26,दुष्प्रेक्ष्यः सो ऽभवत् क्रुद्धो युगान्ताग्निरिव ज्वलन् । तं दृष्ट्वा तेजसाविष्टं प्राव्यथन् वनदेवताः ॥ २६ ॥,duṣprekṣyaḥ so'bhavat kruddho yugāntāgniriva jvalan | taṃ dṛṣṭvā tejasāviṣṭaṃ prāvyathan vanadevatāḥ || 26 ||
+23,27,तस्य क्रुद्धस्य रूपं तु रामस्य ददृशे तदा । दक्षस्येव क्रतुं हन्तुमुद्यतस्य पिनाकिनः ॥ २७ ॥,tasya kruddhasya rūpaṃ tu rāmasya dadṛśe tadā | dakṣasyeva kratuṃ hantumudyatasya pinākinaḥ || 27 ||
+24,1,अवष्टब्धधनुं रामं क्रुद्धं च रिपुघातिनम् । ददर्शाश्रममागम्य खरः सह पुरःसरैः ॥ १ ॥,avaṣṭabdhadhanuṃ rāmaṃ kruddhaṃ ca ripughātinam | dadarśāśramamāgamya kharaḥ saha puraḥsarai��� || 1 ||
+24,2,तं दृष्ट्वा सगुणं चापमुद्यम्य खरनिःस्वनम् । रामस्याभिमुखं सूतं चोद्यतामित्यचोदयत् ॥ २ ॥,taṃ dṛṣṭvā saguṇaṃ cāpamudyamya kharaniḥsvanam | rāmasyābhimukhaṃ sūtaṃ codyatāmityacodayat || 2 ||
+24,3,स खरस्याज्ञया सूतस्तुरगान् समचोदयत् । यत्र रामो महाबाहुरेको धुन्वन्धनुः स्थितः ॥ ३ ॥,sa kharasyājñayā sūtasturagān samacodayat | yatra rāmo mahābāhureko dhunvandhanuḥ sthitaḥ || 3 ||
+24,4,तं तु निष्पतितं दृष्ट्वा सर्वे ते रजनीचराः । नर्दमाना महानादं सचिवाः पर्यवारयन् ॥ ४ ॥,taṃ tu niṣpatitaṃ dṛṣṭvā sarve te rajanīcarāḥ | nardamānā mahānādaṃ sacivāḥ paryavārayan || 4 ||
+24,5,स तेषां यातुधानानां मध्ये रतो गतः खरः । बभूव मध्ये ताराणां लोहिताङ्ग इवोदितः ॥ ५ ॥,sa teṣāṃ yātudhānānāṃ madhye rato gataḥ kharaḥ | babhūva madhye tārāṇāṃ lohitāṅga ivoditaḥ || 5 ||
+24,6,ततस्तं भीमधन्वानं क्रुद्धाः सर्वे निशाचराः । रामं नानाविधैः शस्त्रैरभ्यवर्षन्त दुर्जयम् ॥ ६ ॥,tatastaṃ bhīmadhanvānaṃ kruddhāḥ sarve niśācarāḥ | rāmaṃ nānāvidhaiḥ śastrairabhyavarṣanta durjayam || 6 ||
+24,7,मुद्गरैरायसैः शूलैः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः । राक्षसाः समरे रामं निजघ्नू रोषतत्पराः ॥ ७ ॥,mudgarairāyasaiḥ śūlaiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśvadhaiḥ | rākṣasāḥ samare rāmaṃ nijaghnū roṣatatparāḥ || 7 ||
+24,8,ते बलाहकसंकाशा महानादा महाबलाः । अभ्यधावन्त काकुत्स्थं रामं युद्धे जिघांसवः ॥ ८ ॥,te balāhakasaṃkāśā mahānādā mahābalāḥ | abhyadhāvanta kākutsthaṃ rāmaṃ yuddhe jighāṃsavaḥ || 8 ||
+24,9,ते रामे शरवर्षाणि व्यसृजन् रक्षसां गुणाः । शैलेन्द्रमिव धाराभिर्वर्षमाणा महाधनाः ॥ ९ ॥,te rāme śaravarṣāṇi vyasṛjan rakṣasāṃ guṇāḥ | śailendramiva dhārābhirvarṣamāṇā mahādhanāḥ || 9 ||
+24,10,स तैः परिवृतो घोरै राघवो रक्षसां गणैः । तिथिष्विव महादेवो वृतः पारिषदां गणैः ॥ १० ॥,sa taiḥ parivṛto ghorai rāghavo rakṣasāṃ gaṇaiḥ | tithiṣviva mahādevo vṛtaḥ pāriṣadāṃ gaṇaiḥ || 10 ||
+24,11,तानि मुक्तानि शस्त्राणि यातुधानैः स राघवः । प्रतिजग्राह विशिखैर्नद्योघानिव सागरः ॥ ११ ॥,tāni muktāni śastrāṇi yātudhānaiḥ sa rāghavaḥ | pratijagrāha viśikhairnadyoghāniva sāgaraḥ || 11 ||
+24,12,स तैः प्रहरणैर्घोरैर्भिन्नगात्रो न विव्यथे । रामः प्रदीप्तैर्बहुभिर्वज्रैरिव महाचलः ॥ १२ ॥,sa taiḥ praharaṇairghorairbhinnagātro na vivyathe | rāmaḥ pradīptairbahubhirvajrairiva mahācalaḥ || 12 ||
+24,13,स विद्धः क्षतजादिग्धः सर्वगात्रेषु राघवः । बभूव रामः संध्याभ्रैर्दिवाकर इवावृतः ॥ १३ ॥,sa viddhaḥ kṣatajādigdhaḥ sarvagātreṣu rāghavaḥ | babhūva rāmaḥ saṃdhyābhrairdivākara ivāvṛtaḥ || 13 ||
+24,14,विषेदुर्देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः । एकं सहस्त्रैर्बहुभिस्तदा दृष्ट्वा समावृतम् ॥ १४ ॥,viṣedurdevagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ | ekaṃ sahastrairbahubhistadā dṛṣṭvā samāvṛtam || 14 ||
+24,15,ततो रामः सुसंक्रुद्धो मण्डलीकृतकार्मुकः । ससर्ज निशितान्बाणाञ् शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ १५ ॥,tato rāmaḥ susaṃkruddho maṇḍalīkṛtakārmukaḥ | sasarja niśitānbāṇāñ śataśo'tha sahasraśaḥ || 15 ||
+24,16,दुरावारान्दुर्विषहान् कालपाशोपमान् रणे । मुमोच लीलया रामः कङ्कपत्रानजिह्मगान् ॥ १६ ॥,durāvārāndurviṣahān kālapāśopamān raṇe | mumoca līlayā rāmaḥ kaṅkapatrānajihmagān || 16 ||
+24,17,ते शराः शत्रुसैन्येषु मुक्ता रामेण लीलया । आददू रक्षसां प्राणान्पाशाः कालकृता इव ॥ १७ ॥,te śarāḥ śatrusainyeṣu muktā rāmeṇa līlayā | ādadū rakṣasāṃ prāṇānpāśāḥ kālakṛtā iva || 17 ||
+24,18,भित्त्वा राक्षसदेहांस्तांस्ते शरा रुधिराप्लुताः । अन्तरिक्षगता रेजुर्दीप्ताग्निसमतेजसः ॥ १८ ॥,bhittvā rākṣasadehāṃstāṃste śarā rudhirāplutāḥ | antarikṣagatā rejurdīptāgnisamatejasaḥ || 18 ||
+24,19,असंख्येयास्तु रामस्य सायकाश्चापमण्डलात् । विनिष्पेतुरतीवोग्रा रक्षः प्राणापहारिणः ॥ १९ ॥,asaṃkhyeyāstu rāmasya sāyakāścāpamaṇḍalāt | viniṣpeturatīvogrā rakṣaḥ prāṇāpahāriṇaḥ || 19 ||
+24,20,तैर्धनूंषि ध्वजाग्राणि वर्माणि च शिरांसि च । बहून् सहस्ताभरणानूरून् करिकरोपमान् ॥ २० ॥,tairdhanūṃṣi dhvajāgrāṇi varmāṇi ca śirāṃsi ca | bahūn sahastābharaṇānūrūn karikaropamān || 20 ||
+24,21,ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः । भीममार्तस्वरं चक्रुर्भिद्यमाना निशाचराः ॥ २१ ॥,tato nālīkanārācaistīkṣṇāgraiśca vikarṇibhiḥ | bhīmamārtasvaraṃ cakrurbhidyamānā niśācarāḥ || 21 ||
+24,22,तत् सैन्यं निशितैर्बाणैरर्दितं मर्मभेदिभिः । रामेण न सुखं लेभे शुष्कं वनमिवाग्निना ॥ २२ ॥,tat sainyaṃ niśitairbāṇairarditaṃ marmabhedibhiḥ | rāmeṇa na sukhaṃ lebhe śuṣkaṃ vanamivāgninā || 22 ||
+24,23,के चिद्भीमबलाः शूराः शूलान् खड्गान्परश्वधान् । चिक्षिपुः परमक्रुद्धा रामाय रजनीचराः ॥ २३ ॥,ke cidbhīmabalāḥ śūrāḥ śūlān khaḍgānparaśvadhān | cikṣipuḥ paramakruddhā rāmāya rajanīcarāḥ || 23 ||
+24,24,तानि बाणैर्महाबाहुः शस्त्राण्यावार्य राघवः । जहार समरे प्राणांश्चिच्छेद च शिरोधरान् ॥ २४ ॥,tāni bāṇairmahābāhuḥ śastrāṇyāvārya rāghavaḥ | jahāra samare prāṇāṃściccheda ca śirodharān || 24 ||
+24,25,अवशिष्टाश्च ये तत्र विषण्णाश्च निशाचराः । खरमेवाभ्यधावन्त शरणार्थं शरार्दिताः ॥ २५ ॥,avaśiṣṭāśca ye tatra viṣaṇṇāśca niśācarāḥ | kharamevābhyadhāvanta śaraṇārthaṃ śarārditāḥ || 25 ||
+24,26,तान् सर्वान्पुनरादाय समाश्वास्य च दूषणः । अभ्यधावत काकुत्स्थं क्रुद्धो रुद्रमिवान्तकः ॥ २६ ॥,tān sarvānpunarādāya samāśvāsya ca dūṣaṇaḥ | abhyadhāvata kākutsthaṃ kruddho rudramivāntakaḥ || 26 ||
+24,27,निवृत्तास्तु पुनः सर्वे दूषणाश्रयनिर्भयाः । राममेवाभ्यधावन्त सालतालशिलायुधाः ॥ २७ ॥,nivṛttāstu punaḥ sarve dūṣaṇāśrayanirbhayāḥ | rāmamevābhyadhāvanta sālatālaśilāyudhāḥ || 27 ||
+24,28,तद्बभूवाद्भुतं युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् । रामस्यास्य महाघोरं पुनस्तेषां च रक्षसाम् ॥ २८ ॥,tadbabhūvādbhutaṃ yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam | rāmasyāsya mahāghoraṃ punasteṣāṃ ca rakṣasām || 28 ||
+25,1,तद्द्रुमाणां शिलानां च वर्षं प्राणहरं महत् । प्रतिजग्राह धर्मात्��ा राघवस्तीक्ष्णसायकैः ॥ १ ॥,taddrumāṇāṃ śilānāṃ ca varṣaṃ prāṇaharaṃ mahat | pratijagrāha dharmātmā rāghavastīkṣṇasāyakaiḥ || 1 ||
+25,2,प्रतिगृह्य च तद्वरं निमीलित इवर्षभः । रामः क्रोधं परं भेजे वधार्थं सर्वरक्षसाम् ॥ २ ॥,pratigṛhya ca tadvaraṃ nimīlita ivarṣabhaḥ | rāmaḥ krodhaṃ paraṃ bheje vadhārthaṃ sarvarakṣasām || 2 ||
+25,3,ततः क्रोधसमाविष्टः प्रदीप्त इव तेजसा । शरैरभ्यकिरत् सैन्यं सर्वतः सहदूषणम् ॥ ३ ॥,tataḥ krodhasamāviṣṭaḥ pradīpta iva tejasā | śarairabhyakirat sainyaṃ sarvataḥ sahadūṣaṇam || 3 ||
+25,4,ततः सेनापतिः क्रुद्धो दूषणः शत्रुदूषणः । जग्राह गिरिशृङ्गाभं परिघं रोमहर्षणम् ॥ ४ ॥,tataḥ senāpatiḥ kruddho dūṣaṇaḥ śatrudūṣaṇaḥ | jagrāha giriśṛṅgābhaṃ parighaṃ romaharṣaṇam || 4 ||
+25,5,वेष्टितं काञ्चनैः पट्टैर्देवसैन्याभिमर्दनम् । आयसैः शङ्कुभिस्तीक्ष्णैः कीर्णं परवसोक्षिताम् ॥ ५ ॥,veṣṭitaṃ kāñcanaiḥ paṭṭairdevasainyābhimardanam | āyasaiḥ śaṅkubhistīkṣṇaiḥ kīrṇaṃ paravasokṣitām || 5 ||
+25,6,वज्राशनिसमस्पर्शं परगोपुरदारणम् । तं महोरगसंकाशं प्रगृह्य परिघं रणे । दूषणो ऽभ्यपतद् रामं क्रूरकर्मा निशाचरः ॥ ६ ॥,vajrāśanisamasparśaṃ paragopuradāraṇam | taṃ mahoragasaṃkāśaṃ pragṛhya parighaṃ raṇe | dūṣaṇo'bhyapatad rāmaṃ krūrakarmā niśācaraḥ || 6 ||
+25,7,तस्याभिपतमानस्य दूषणस्य स राघवः । द्वाभ्यां शराभ्यां चिच्छेद सहस्ताभरणौ भुजौ ॥ ७ ॥,tasyābhipatamānasya dūṣaṇasya sa rāghavaḥ | dvābhyāṃ śarābhyāṃ ciccheda sahastābharaṇau bhujau || 7 ||
+25,8,भ्रष्टस्तस्य महाकायः पपात रणमूर्धनि । परिघश्छिन्नहस्तस्य शक्रध्वज इवाग्रतः ॥ ८ ॥,bhraṣṭastasya mahākāyaḥ papāta raṇamūrdhani | parighaśchinnahastasya śakradhvaja ivāgrataḥ || 8 ||
+25,9,स कराभ्यां विकीर्णाभ्यां पपात भुवि दूषणः । विषाणाभ्यां विशीर्णाभ्यां मनस्वीव महागजः ॥ ९ ॥,sa karābhyāṃ vikīrṇābhyāṃ papāta bhuvi dūṣaṇaḥ | viṣāṇābhyāṃ viśīrṇābhyāṃ manasvīva mahāgajaḥ || 9 ||
+25,10,दृष्ट्वा तं पतितं भूमौ दूषणं निहतं रणे । साधु साध्विति काकुत्स्थं सर्वभूतान्यपूजयन् ॥ १० ॥,dṛṣṭvā taṃ patitaṃ bhūmau dūṣaṇaṃ nihataṃ raṇe | sādhu sādhviti kākutsthaṃ sarvabhūtānyapūjayan || 10 ||
+25,11,एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धास्त्रयः सेनाग्रयायिनः । संहत्याभ्यद्रवन् रामं मृत्युपाशावपाशिताः । महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथी च महाबलः ॥ ११ ॥,etasminnantare kruddhāstrayaḥ senāgrayāyinaḥ | saṃhatyābhyadravan rāmaṃ mṛtyupāśāvapāśitāḥ | mahākapālaḥ sthūlākṣaḥ pramāthī ca mahābalaḥ || 11 ||
+25,12,महाकपालो विपुलं शूलमुद्यम्य राक्षसः । स्थूलाक्षः पट्टिशं गृह्य प्रमाथी च परश्वधम् ॥ १२ ॥,mahākapālo vipulaṃ śūlamudyamya rākṣasaḥ | sthūlākṣaḥ paṭṭiśaṃ gṛhya pramāthī ca paraśvadham || 12 ||
+25,13,दृष्ट्वैवापततस्तांस्तु राघवः सायकैः शितैः । तीक्ष्णाग्रैः प्रतिजग्राह संप्राप्तानतिथीनिव ॥ १३ ॥,dṛṣṭvaivāpatatastāṃstu rāghavaḥ sāyakaiḥ śitaiḥ | tīkṣṇāgraiḥ pratijagrāha saṃprāptānatithīniva || 13 ||
+25,14,महाकपालस्य शिरश्चिच्छेद रघुनङ्गनः । असंख्येयैस्तु बाणौघैः प्रममाथ प्रमाथिनम् ॥ १४ ॥,mahākapālasya śiraściccheda raghunaṅganaḥ | asaṃkhyeyaistu bāṇaughaiḥ pramamātha pramāthinam || 14 ||
+25,15,स्थूलाक्षस्याक्षिणी तीक्ष्णैः पूरयामास सायकैः । स पपात हतो भूमौ विटपीव महाद्रुमः ॥ १५ ॥,sthūlākṣasyākṣiṇī tīkṣṇaiḥ pūrayāmāsa sāyakaiḥ | sa papāta hato bhūmau viṭapīva mahādrumaḥ || 15 ||
+25,16,ततः पावकसंकाशैर्हेमवज्रविभूषितैः । जघनशेषं तेजस्वी तस्य सैन्यस्य सायकैः ॥ १६ ॥,tataḥ pāvakasaṃkāśairhemavajravibhūṣitaiḥ | jaghanaśeṣaṃ tejasvī tasya sainyasya sāyakaiḥ || 16 ||
+25,17,ते रुक्मपुङ्खा विशिखाः सधूमा इव पावकाः । निजघ्नुस्तानि रक्षांसि वज्रा इव महाद्रुमान् ॥ १७ ॥,te rukmapuṅkhā viśikhāḥ sadhūmā iva pāvakāḥ | nijaghnustāni rakṣāṃsi vajrā iva mahādrumān || 17 ||
+25,18,रक्षसां तु शतं रामः शतेनैकेन कर्णिना । सहस्रं च सहस्रेण जघान रणमूर्धनि ॥ १८ ॥,rakṣasāṃ tu śataṃ rāmaḥ śatenaikena karṇinā | sahasraṃ ca sahasreṇa jaghāna raṇamūrdhani || 18 ||
+25,19,तैर्भिन्नवर्माभरणाश्छिन्नभिन्नशरासनाः । निपेतुः शोणितादिग्धा धरण्यां रजनीचराः ॥ १९ ॥,tairbhinnavarmābharaṇāśchinnabhinnaśarāsanāḥ | nipetuḥ śoṇitādigdhā dharaṇyāṃ rajanīcarāḥ || 19 ||
+25,20,तैर्मुक्तकेशैः समरे पतितैः शोणितोक्षितैः । आस्तीर्णा वसुधा कृत्स्ना महावेदिः कुशैरिव ॥ २० ॥,tairmuktakeśaiḥ samare patitaiḥ śoṇitokṣitaiḥ | āstīrṇā vasudhā kṛtsnā mahāvediḥ kuśairiva || 20 ||
+25,21,क्षणेन तु महाघोरं वनं निहतराक्षसं । बभूव निरय प्रख्यं मांसशोणितकर्दमम् ॥ २१ ॥,kṣaṇena tu mahāghoraṃ vanaṃ nihatarākṣasaṃ | babhūva niraya prakhyaṃ māṃsaśoṇitakardamam || 21 ||
+25,22,चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् । हतान्येकेन रामेण मानुषेण पदातिना ॥ २२ ॥,caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām | hatānyekena rāmeṇa mānuṣeṇa padātinā || 22 ||
+25,23,तस्य सैन्यस्य सर्वस्य खरः शेषो महारथः । राक्षसस्त्रिशिराश्चैव रामश्च रिपुसूदनः ॥ २३ ॥,tasya sainyasya sarvasya kharaḥ śeṣo mahārathaḥ | rākṣasastriśirāścaiva rāmaśca ripusūdanaḥ || 23 ||
+25,24,ततस्तु तद्भीमबलं महाहवे समीक्ष्य रामेण हतं बलीयसा । रथेन रामं महता खरस्ततः समाससादेन्द्र इवोद्यताशनिः ॥ २४ ॥,tatastu tadbhīmabalaṃ mahāhave samīkṣya rāmeṇa hataṃ balīyasā | rathena rāmaṃ mahatā kharastataḥ samāsasādendra ivodyatāśaniḥ || 24 ||
+26,1,खरं तु रामाभिमुखं प्रयान्तं वाहिनीपतिः । राक्षसस्त्रिशिरा नाम संनिपत्येदमब्रवीत् ॥ १ ॥,kharaṃ tu rāmābhimukhaṃ prayāntaṃ vāhinīpatiḥ | rākṣasastriśirā nāma saṃnipatyedamabravīt || 1 ||
+26,2,मां नियोजय विक्रान्त संनिवर्तस्व साहसात् । पश्य रामं महाबाहुं संयुगे विनिपातितम् ॥ २ ॥,māṃ niyojaya vikrānta saṃnivartasva sāhasāt | paśya rāmaṃ mahābāhuṃ saṃyuge vinipātitam || 2 ||
+26,3,प्रतिजानामि ते सत्यमायुधं चाहमालभे । यथा रामं वधिष्यामि वधार्हं सर्वरक्षसाम् ॥ ३ ॥,pratijānāmi te satyamāyudhaṃ cāhamālabhe | yathā rāmaṃ vadhiṣyāmi vadhārhaṃ sarvarakṣasām || 3 ||
+26,4,अहं वास्य रणे मृत्युरेष वा समरे मम । विनि��र्त्य रणोत्साहं मुहूर्तं प्राश्निको भव ॥ ४ ॥,ahaṃ vāsya raṇe mṛtyureṣa vā samare mama | vinivartya raṇotsāhaṃ muhūrtaṃ prāśniko bhava || 4 ||
+26,5,प्रहृष्टो वा हते रामे जनस्थानं प्रयास्यसि । मयि वा निहते रामं संयुगायोपयास्यसि ॥ ५ ॥,prahṛṣṭo vā hate rāme janasthānaṃ prayāsyasi | mayi vā nihate rāmaṃ saṃyugāyopayāsyasi || 5 ||
+26,6,खरस्त्रिशिरसा तेन मृत्युलोभात् प्रसादितः । गच्छ युध्येत्यनुज्ञातो राघवाभिमुखो ययौ ॥ ६ ॥,kharastriśirasā tena mṛtyulobhāt prasāditaḥ | gaccha yudhyetyanujñāto rāghavābhimukho yayau || 6 ||
+26,7,त्रिशिराश्च रथेनैव वाजियुक्तेन भास्वता । अभ्यद्रवद् रणे रामं त्रिशृङ्ग इव पर्वतः ॥ ७ ॥,triśirāśca rathenaiva vājiyuktena bhāsvatā | abhyadravad raṇe rāmaṃ triśṛṅga iva parvataḥ || 7 ||
+26,8,शरधारा समूहान् स महामेघ इवोत्सृजन् । व्यसृजत् सदृशं नादं जलार्द्रस्येव दुन्दुभेः ॥ ८ ॥,śaradhārā samūhān sa mahāmegha ivotsṛjan | vyasṛjat sadṛśaṃ nādaṃ jalārdrasyeva dundubheḥ || 8 ||
+26,9,आगच्छन्तं त्रिशिरसं राक्षसं प्रेक्ष्य राघवः । धनुषा प्रतिजग्राह विधुन्वन् सायकाञ् शितान् ॥ ९ ॥,āgacchantaṃ triśirasaṃ rākṣasaṃ prekṣya rāghavaḥ | dhanuṣā pratijagrāha vidhunvan sāyakāñ śitān || 9 ||
+26,10,स संप्रहारस्तुमुलो राम त्रिशिरसोर्महान् । बभूवातीव बलिनोः सिंहकुञ्जरयोरिव ॥ १० ॥,sa saṃprahārastumulo rāma triśirasormahān | babhūvātīva balinoḥ siṃhakuñjarayoriva || 10 ||
+26,11,ततस्त्रिशिरसा बाणैर्ललाटे ताडितस्त्रिभिः । अमर्षी कुपितो रामः संरब्धमिदमब्रवीत् ॥ ११ ॥,tatastriśirasā bāṇairlalāṭe tāḍitastribhiḥ | amarṣī kupito rāmaḥ saṃrabdhamidamabravīt || 11 ||
+26,12,अहो विक्रमशूरस्य राक्षसस्येदृशं बलम् । पुष्पैरिव शरैर्यस्य ललाटे ऽस्मि परिक्षतः । ममापि प्रतिगृह्णीष्व शरांश्चापगुणच्युतान् ॥ १२ ॥,aho vikramaśūrasya rākṣasasyedṛśaṃ balam | puṣpairiva śarairyasya lalāṭe'smi parikṣataḥ | mamāpi pratigṛhṇīṣva śarāṃścāpaguṇacyutān || 12 ||
+26,13,एवमुक्त्वा तु संरब्धः शरानाशीविषोपमान् । त्रिशिरो वक्षसि क्रुद्धो निजघान चतुर्दश ॥ १३ ॥,evamuktvā tu saṃrabdhaḥ śarānāśīviṣopamān | triśiro vakṣasi kruddho nijaghāna caturdaśa || 13 ||
+26,14,चतुर्भिस्तुरगानस्य शरैः संनतपर्वभिः । न्यपातयत तेजस्वी चतुरस्तस्य वाजिनः ॥ १४ ॥,caturbhisturagānasya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ | nyapātayata tejasvī caturastasya vājinaḥ || 14 ||
+26,15,अष्टभिः सायकैः सूतं रथोपस्थे न्यपातयत् । रामश्चिच्छेद बाणेन ध्वजं चास्य समुच्छ्रितम् ॥ १५ ॥,aṣṭabhiḥ sāyakaiḥ sūtaṃ rathopasthe nyapātayat | rāmaściccheda bāṇena dhvajaṃ cāsya samucchritam || 15 ||
+26,16,ततो हतरथात्तस्मादुत्पतन्तं निशाचरम् । बिभेद रामस्तं बाणैर्हृदये सो ऽभवज्जडः ॥ १६ ॥,tato hatarathāttasmādutpatantaṃ niśācaram | bibheda rāmastaṃ bāṇairhṛdaye so'bhavajjaḍaḥ || 16 ||
+26,17,सायकैश्चाप्रमेयात्मा सामर्षस्तस्य रक्षसः । शिरांस्यपातयत्त्रीणि वेगवद्भिस्त्रिभिः शतैः ॥ १७ ॥,sāyakaiścāprameyātmā sāmarṣastasya rakṣasaḥ | śirāṃsyapātayattrīṇi vegavadbhistribhiḥ śataiḥ || 17 ||
+26,18,स भूमौ शोणितोद्गारी रामबाणाभिपीडितः । न्यपतत् पतितैः पूर्वं स्वशिरोभिर्निशाचरः ॥ १८ ॥,sa bhūmau śoṇitodgārī rāmabāṇābhipīḍitaḥ | nyapatat patitaiḥ pūrvaṃ svaśirobhirniśācaraḥ || 18 ||
+26,19,हतशेषास्ततो भग्ना राक्षसाः खरसंश्रयाः । द्रवन्ति स्म न तिष्ठन्ति व्याघ्रत्रस्ता मृगा इव ॥ १९ ॥,hataśeṣāstato bhagnā rākṣasāḥ kharasaṃśrayāḥ | dravanti sma na tiṣṭhanti vyāghratrastā mṛgā iva || 19 ||
+26,20,तान् खरो द्रवतो दृष्ट्वा निवर्त्य रुषितः स्वयम् । राममेवाभिदुद्राव राहुश्चन्द्रमसं यथा ॥ २० ॥,tān kharo dravato dṛṣṭvā nivartya ruṣitaḥ svayam | rāmamevābhidudrāva rāhuścandramasaṃ yathā || 20 ||
+27,1,निहतं दूषणं दृष्ट्वा रणे त्रिशिरसा सह । खरस्याप्यभवत्त्रासो दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम् ॥ १ ॥,nihataṃ dūṣaṇaṃ dṛṣṭvā raṇe triśirasā saha | kharasyāpyabhavattrāso dṛṣṭvā rāmasya vikramam || 1 ||
+27,2,स दृष्ट्वा राक्षसं सैन्यमविषह्यं महाबलम् । हतमेकेन रामेण दूषणस्त्रिशिरा अपि ॥ २ ॥,sa dṛṣṭvā rākṣasaṃ sainyamaviṣahyaṃ mahābalam | hatamekena rāmeṇa dūṣaṇastriśirā api || 2 ||
+27,3,तद्बलं हतभूयिष्ठं विमनाः प्रेक्ष्य राक्षसः । आससाद खरो रामं नमुचिर्वासवं यथा ॥ ३ ॥,tadbalaṃ hatabhūyiṣṭhaṃ vimanāḥ prekṣya rākṣasaḥ | āsasāda kharo rāmaṃ namucirvāsavaṃ yathā || 3 ||
+27,4,विकृष्य बलवच्चापं नाराचान् रक्तभोजनान् । खरश्चिक्षेप रामाय क्रुद्धानाशीविषानिव ॥ ४ ॥,vikṛṣya balavaccāpaṃ nārācān raktabhojanān | kharaścikṣepa rāmāya kruddhānāśīviṣāniva || 4 ||
+27,5,ज्यां विधुन्वन् सुबहुशः शिक्षयास्त्राणि दर्शयन् । चचार समरे मार्गाञ् शरै रथगतः खरः ॥ ५ ॥,jyāṃ vidhunvan subahuśaḥ śikṣayāstrāṇi darśayan | cacāra samare mārgāñ śarai rathagataḥ kharaḥ || 5 ||
+27,6,स सर्वाश्च दिशो बाणैः प्रदिशश्च महारथः । पूरयामास तं दृष्ट्वा रामो ऽपि सुमहद्धनुः ॥ ६ ॥,sa sarvāśca diśo bāṇaiḥ pradiśaśca mahārathaḥ | pūrayāmāsa taṃ dṛṣṭvā rāmo'pi sumahaddhanuḥ || 6 ||
+27,7,स सायकैर्दुर्विषहैः सस्फुलिङ्गैरिवाग्निभिः । नभश्चकाराविवरं पर्जन्य इव वृष्टिभिः ॥ ७ ॥,sa sāyakairdurviṣahaiḥ sasphuliṅgairivāgnibhiḥ | nabhaścakārāvivaraṃ parjanya iva vṛṣṭibhiḥ || 7 ||
+27,8,तद्बभूव शितैर्बाणैः खररामविसर्जितैः । पर्याकाशमनाकाशं सर्वतः शरसंकुलम् ॥ ८ ॥,tadbabhūva śitairbāṇaiḥ khararāmavisarjitaiḥ | paryākāśamanākāśaṃ sarvataḥ śarasaṃkulam || 8 ||
+27,9,शरजालावृतः सूर्यो न तदा स्म प्रकाशते । अन्योन्यवधसंरम्भादुभयोः संप्रयुध्यतोः ॥ ९ ॥,śarajālāvṛtaḥ sūryo na tadā sma prakāśate | anyonyavadhasaṃrambhādubhayoḥ saṃprayudhyatoḥ || 9 ||
+27,10,ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः । आजघान रणे रामं तोत्रैरिव महाद्विपम् ॥ १० ॥,tato nālīkanārācaistīkṣṇāgraiśca vikarṇibhiḥ | ājaghāna raṇe rāmaṃ totrairiva mahādvipam || 10 ||
+27,11,तं रथस्थं धनुष्पाणिं राक्षसं पर्यवस्थितम् । ददृशुः सर्वभूतानि पाशहस्तमिवान्तकम् ॥ ११ ॥,taṃ rathasthaṃ dhanuṣpāṇiṃ rākṣasaṃ paryavasthitam | dadṛśuḥ sarvabhūtāni pāśahastamivāntakam || 11 ||
+27,12,तं सिंहमिव विक्रान्तं सिंहविक्रान्तगामिनम् । दृष्ट्वा नोद्विजते रामः सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ १२ ॥,taṃ siṃhamiva vikrāntaṃ siṃhavikrāntagāminam | dṛṣṭvā nodvijate rāmaḥ siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā || 12 ||
+27,13,ततः सूर्यनिकाशेन रथेन महता खरः । आससाद रणे रामं पतङ्ग इव पावकम् ॥ १३ ॥,tataḥ sūryanikāśena rathena mahatā kharaḥ | āsasāda raṇe rāmaṃ pataṅga iva pāvakam || 13 ||
+27,14,ततो ऽस्य सशरं चापं मुष्टिदेशे महात्मनः । खरश्चिच्छेद रामस्य दर्शयन्पाणिलाघवम् ॥ १४ ॥,tato'sya saśaraṃ cāpaṃ muṣṭideśe mahātmanaḥ | kharaściccheda rāmasya darśayanpāṇilāghavam || 14 ||
+27,15,स पुनस्त्वपरान् सप्त शरानादाय वर्मणि । निजघान रणे क्रुद्धः शक्राशनिसमप्रभान् ॥ १५ ॥,sa punastvaparān sapta śarānādāya varmaṇi | nijaghāna raṇe kruddhaḥ śakrāśanisamaprabhān || 15 ||
+27,16,ततस्तत् प्रहतं बाणैः खरमुक्तैः सुपर्वभिः । पपात कवचं भूमौ रामस्यादित्यवर्चसः ॥ १६ ॥,tatastat prahataṃ bāṇaiḥ kharamuktaiḥ suparvabhiḥ | papāta kavacaṃ bhūmau rāmasyādityavarcasaḥ || 16 ||
+27,17,स शरैरर्पितः क्रुद्धः सर्वगात्रेषु राघवः । रराज समरे रामो विधूमो ऽग्निरिव ज्वलन् ॥ १७ ॥,sa śarairarpitaḥ kruddhaḥ sarvagātreṣu rāghavaḥ | rarāja samare rāmo vidhūmo'gniriva jvalan || 17 ||
+27,18,ततो गम्भीरनिर्ह्रादं रामः शत्रुनिबर्हणः । चकारान्ताय स रिपोः सज्यमन्यन्महद्धनुः ॥ १८ ॥,tato gambhīranirhrādaṃ rāmaḥ śatrunibarhaṇaḥ | cakārāntāya sa ripoḥ sajyamanyanmahaddhanuḥ || 18 ||
+27,19,सुमहद्वैष्णवं यत्तदतिसृष्टं महर्षिणा । वरं तद्धनुरुद्यम्य खरं समभिधावत ॥ १९ ॥,sumahadvaiṣṇavaṃ yattadatisṛṣṭaṃ maharṣiṇā | varaṃ taddhanurudyamya kharaṃ samabhidhāvata || 19 ||
+27,20,ततः कनकपुङ्खैस्तु शरैः संनतपर्वभिः । चिच्छेद रामः संक्रुद्धः खरस्य समरे ध्वजम् ॥ २० ॥,tataḥ kanakapuṅkhaistu śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ | ciccheda rāmaḥ saṃkruddhaḥ kharasya samare dhvajam || 20 ||
+27,21,स दर्शनीयो बहुधा विच्छिन्नः काञ्चनो ध्वजः । जगाम धरणीं सूर्यो देवतानामिवाज्ञया ॥ २१ ॥,sa darśanīyo bahudhā vicchinnaḥ kāñcano dhvajaḥ | jagāma dharaṇīṃ sūryo devatānāmivājñayā || 21 ||
+27,22,तं चतुर्भिः खरः क्रुद्धो रामं गात्रेषु मार्गणैः । विव्याध हृदि मर्मज्ञो मातङ्गमिव तोमरैः ॥ २२ ॥,taṃ caturbhiḥ kharaḥ kruddho rāmaṃ gātreṣu mārgaṇaiḥ | vivyādha hṛdi marmajño mātaṅgamiva tomaraiḥ || 22 ||
+27,23,स रामो बहुभिर्बाणैः खरकार्मुकनिःसृतैः । विद्धो रुधिरसिक्ताङ्गो बभूव रुषितो भृशम् ॥ २३ ॥,sa rāmo bahubhirbāṇaiḥ kharakārmukaniḥsṛtaiḥ | viddho rudhirasiktāṅgo babhūva ruṣito bhṛśam || 23 ||
+27,24,स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठः प्रगृह्य परमाहवे । मुमोच परमेष्वासः षट् शरानभिलक्षितान् ॥ २४ ॥,sa dhanurdhanvināṃ śreṣṭhaḥ pragṛhya paramāhave | mumoca parameṣvāsaḥ ṣaṭ śarānabhilakṣitān || 24 ||
+27,25,शिरस्येकेन बाणेन द्वाभ्यां बाह्वोरथार्पयत् । त्रिभिश्चन्द्रार्धवक्त्रैश्च वक्षस्यभिजघान ह ॥ २५ ॥,śirasyekena bāṇena dvābhyāṃ bāhvorathārpayat | tribhiścandrārdhavaktraiśca vakṣasyabhijaghāna ha || 25 ||
+27,26,त��ः पश्चान्महातेजा नाराचान्भास्करोपमान् । जिघांसू राक्षसं क्रुद्धस्त्रयोदश शिलाशितान् ॥ २६ ॥,tataḥ paścānmahātejā nārācānbhāskaropamān | jighāṃsū rākṣasaṃ kruddhastrayodaśa śilāśitān || 26 ||
+27,27,ततो ऽस्य युगमेकेन चतुर्भिश्चतुरो हयान् । षष्ठेन च शिरः संख्ये चिच्छेद खरसारथेः ॥ २७ ॥,tato'sya yugamekena caturbhiścaturo hayān | ṣaṣṭhena ca śiraḥ saṃkhye ciccheda kharasāratheḥ || 27 ||
+27,28,त्रिभिस्त्रिवेणुं बलवान्द्वाभ्यामक्षं महाबलः । द्वादशेन तु बाणेन खरस्य सशरं धनुः । छित्त्वा वज्रनिकाशेन राघवः प्रहसन्निव । त्रयोदशेनेन्द्रसमो बिभेद समरे खरम् ॥ २८ ॥,tribhistriveṇuṃ balavāndvābhyāmakṣaṃ mahābalaḥ | dvādaśena tu bāṇena kharasya saśaraṃ dhanuḥ | chittvā vajranikāśena rāghavaḥ prahasanniva | trayodaśenendrasamo bibheda samare kharam || 28 ||
+27,29,प्रभग्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः । गदापाणिरवप्लुत्य तस्थौ भूमौ खरस्तदा ॥ २९ ॥,prabhagnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ | gadāpāṇiravaplutya tasthau bhūmau kharastadā || 29 ||
+27,30,तत् कर्म रामस्य महारथस्य समेत्य देवाश्च महर्षयश्च । अपूजयन्प्राञ्जलयः प्रहृष्टास्तदा विमानाग्रगताः समेताः ॥ ३० ॥,tat karma rāmasya mahārathasya sametya devāśca maharṣayaśca | apūjayanprāñjalayaḥ prahṛṣṭāstadā vimānāgragatāḥ sametāḥ || 30 ||
+28,1,खरं तु विरथं रामो गदापाणिमवस्थितम् । मृदुपूर्वं महातेजाः परुषं वाक्यमब्रवीत् ॥ १ ॥,kharaṃ tu virathaṃ rāmo gadāpāṇimavasthitam | mṛdupūrvaṃ mahātejāḥ paruṣaṃ vākyamabravīt || 1 ||
+28,2,गजाश्वरथसंबाधे बले महति तिष्ठता । कृतं सुदारुणं कर्म सर्वलोकजुगुप्सितम् ॥ २ ॥,gajāśvarathasaṃbādhe bale mahati tiṣṭhatā | kṛtaṃ sudāruṇaṃ karma sarvalokajugupsitam || 2 ||
+28,3,उद्वेजनीयो भूतानां नृशंसः पापकर्मकृत् । त्रयाणामपि लोकानामीश्वरो ऽपि न तिष्ठति ॥ ३ ॥,udvejanīyo bhūtānāṃ nṛśaṃsaḥ pāpakarmakṛt | trayāṇāmapi lokānāmīśvaro'pi na tiṣṭhati || 3 ||
+28,4,कर्म लोकविरुद्धं तु कुर्वाणं क्षणदाचर । तीक्ष्णं सर्वजनो हन्ति सर्पं दुष्टमिवागतम् ॥ ४ ॥,karma lokaviruddhaṃ tu kurvāṇaṃ kṣaṇadācara | tīkṣṇaṃ sarvajano hanti sarpaṃ duṣṭamivāgatam || 4 ||
+28,5,लोभात् पापानि कुर्वाणः कामाद्वा यो न बुध्यते । भ्रष्टः पश्यति तस्यान्तं ब्राह्मणी करकादिव ॥ ५ ॥,lobhāt pāpāni kurvāṇaḥ kāmādvā yo na budhyate | bhraṣṭaḥ paśyati tasyāntaṃ brāhmaṇī karakādiva || 5 ||
+28,6,वसतो दण्डकारण्ये तापसान्धर्मचारिणः । किं नु हत्वा महाभागान्फलं प्राप्स्यसि राक्षस ॥ ६ ॥,vasato daṇḍakāraṇye tāpasāndharmacāriṇaḥ | kiṃ nu hatvā mahābhāgānphalaṃ prāpsyasi rākṣasa || 6 ||
+28,7,न चिरं पापकर्माणः क्रूरा लोकजुगुप्सिताः । ऐश्वर्यं प्राप्य तिष्ठन्ति शीर्णमूला इव द्रुमाः ॥ ७ ॥,na ciraṃ pāpakarmāṇaḥ krūrā lokajugupsitāḥ | aiśvaryaṃ prāpya tiṣṭhanti śīrṇamūlā iva drumāḥ || 7 ||
+28,8,अवश्यं लभते कर्ता फलं पापस्य कर्मणः । घोरं पर्यागते काले द्रुमः पुष्पमिवार्तवम् ॥ ८ ॥,avaśyaṃ labhate kartā phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ | ghoraṃ paryāgate kāle drumaḥ puṣpamivārtavam || 8 ||
+28,9,नचिरात् प्राप्यते लोके पापानां कर्मणां फलम् । सविषाणामिवान्नानां भुक्तानां क्षणदाचर ॥ ९ ॥,nacirāt prāpyate loke pāpānāṃ karmaṇāṃ phalam | saviṣāṇāmivānnānāṃ bhuktānāṃ kṣaṇadācara || 9 ||
+28,10,पापमाच्चरतां घोरं लोकस्याप्रियमिच्छताम् । अहमासादितो राजा प्राणान् हन्तुं निशाचर ॥ १० ॥,pāpamāccaratāṃ ghoraṃ lokasyāpriyamicchatām | ahamāsādito rājā prāṇān hantuṃ niśācara || 10 ||
+28,11,अद्य हि त्वां मया मुक्ताः शराः काञ्चनभूषणाः । विदार्य निपतिष्यन्ति वल्मीकमिव पन्नगाः ॥ ११ ॥,adya hi tvāṃ mayā muktāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ | vidārya nipatiṣyanti valmīkamiva pannagāḥ || 11 ||
+28,12,ये त्वया दण्डकारण्ये भक्षिता धर्मचारिणः । तानद्य निहतः संख्ये ससैन्यो ऽनुगमिष्यसि ॥ १२ ॥,ye tvayā daṇḍakāraṇye bhakṣitā dharmacāriṇaḥ | tānadya nihataḥ saṃkhye sasainyo'nugamiṣyasi || 12 ||
+28,13,अद्य त्वां निहतं बाणैः पश्यन्तु परमर्षयः । निरयस्थं विमानस्था ये त्वया हिंसिताः पुरा ॥ १३ ॥,adya tvāṃ nihataṃ bāṇaiḥ paśyantu paramarṣayaḥ | nirayasthaṃ vimānasthā ye tvayā hiṃsitāḥ purā || 13 ||
+28,14,प्रहर त्वं यथाकामं कुरु यत्नं कुलाधम । अद्य ते पातयिष्यामि शिरस्तालफलं यथा ॥ १४ ॥,prahara tvaṃ yathākāmaṃ kuru yatnaṃ kulādhama | adya te pātayiṣyāmi śirastālaphalaṃ yathā || 14 ||
+28,15,एवमुक्तस्तु रामेण क्रुद्धः संरक्तलोचनः । प्रत्युवाच ततो रामं प्रहसन् क्रोधमूर्छितः ॥ १५ ॥,evamuktastu rāmeṇa kruddhaḥ saṃraktalocanaḥ | pratyuvāca tato rāmaṃ prahasan krodhamūrchitaḥ || 15 ||
+28,16,प्राकृतान् राक्षसान् हत्वा युद्धे दशरथात्मज । आत्मना कथमात्मानमप्रशस्यं प्रशंससि ॥ १६ ॥,prākṛtān rākṣasān hatvā yuddhe daśarathātmaja | ātmanā kathamātmānamapraśasyaṃ praśaṃsasi || 16 ||
+28,17,विक्रान्ता बलवन्तो वा ये भवन्ति नरर्षभाः । कथयन्ति न ते किं चित्तेजसा स्वेन गर्विताः ॥ १७ ॥,vikrāntā balavanto vā ye bhavanti nararṣabhāḥ | kathayanti na te kiṃ cittejasā svena garvitāḥ || 17 ||
+28,18,प्राकृतास्त्वकृतात्मानो लोके क्षत्रियपांसनाः । निरर्थकं विकत्थन्ते यथा राम विकत्थसे ॥ १८ ॥,prākṛtāstvakṛtātmāno loke kṣatriyapāṃsanāḥ | nirarthakaṃ vikatthante yathā rāma vikatthase || 18 ||
+28,19,कुलं व्यपदिशन् वीरः समरे को ऽभिधास्यति । मृत्युकाले हि संप्राप्ते स्वयमप्रस्तवे स्तवम् ॥ १९ ॥,kulaṃ vyapadiśan vīraḥ samare ko'bhidhāsyati | mṛtyukāle hi saṃprāpte svayamaprastave stavam || 19 ||
+28,20,सर्वथा तु लघुत्वं ते कत्थनेन विदर्शितम् । सुवर्णप्रतिरूपेण तप्तेनेव कुशाग्निना ॥ २० ॥,sarvathā tu laghutvaṃ te katthanena vidarśitam | suvarṇapratirūpeṇa tapteneva kuśāgninā || 20 ||
+28,21,न तु मामिह तिष्ठन्तं पश्यसि त्वं गदाधरम् । धराधरमिवाकम्प्यं पर्वतं धातुभिश्चितम् ॥ २१ ॥,na tu māmiha tiṣṭhantaṃ paśyasi tvaṃ gadādharam | dharādharamivākampyaṃ parvataṃ dhātubhiścitam || 21 ||
+28,22,पर्याप्तो ऽहं गदापाणिर्हन्तुं प्राणान् रणे तव । त्रयाणामपि लोकानां पाशहस्त इवान्तकः ॥ २२ ॥,paryāpto'haṃ gadāpāṇirhantuṃ prāṇ��n raṇe tava | trayāṇāmapi lokānāṃ pāśahasta ivāntakaḥ || 22 ||
+28,23,कामं बह्वपि वक्तव्यं त्वयि वक्ष्यामि न त्वहम् । अस्तं गच्छेद्धि सविता युद्धविघ्रस्ततो भवेत् ॥ २३ ॥,kāmaṃ bahvapi vaktavyaṃ tvayi vakṣyāmi na tvaham | astaṃ gaccheddhi savitā yuddhavighrastato bhavet || 23 ||
+28,24,चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां हतानि ते । त्वद्विनाशात् करोम्यद्य तेषामश्रुप्रमार्जनम् ॥ २४ ॥,caturdaśa sahasrāṇi rākṣasānāṃ hatāni te | tvadvināśāt karomyadya teṣāmaśrupramārjanam || 24 ||
+28,25,इत्युक्त्वा परमक्रुद्धस्तां गदां परमाङ्गदाम् । खरश्चिक्षेप रामाय प्रदीप्तामशनिं यथा ॥ २५ ॥,ityuktvā paramakruddhastāṃ gadāṃ paramāṅgadām | kharaścikṣepa rāmāya pradīptāmaśaniṃ yathā || 25 ||
+28,26,खरबाहुप्रमुक्ता सा प्रदीप्ता महती गदा । भस्मवृक्षांश्च गुल्मांश्च कृत्वागात्तत्समीपतः ॥ २६ ॥,kharabāhupramuktā sā pradīptā mahatī gadā | bhasmavṛkṣāṃśca gulmāṃśca kṛtvāgāttatsamīpataḥ || 26 ||
+28,27,तामापतन्तीं ज्वलितां मृत्युपाशोपमां गदा । अन्तरिक्षगतां रामश्चिच्छेद बहुधा शरैः ॥ २७ ॥,tāmāpatantīṃ jvalitāṃ mṛtyupāśopamāṃ gadā | antarikṣagatāṃ rāmaściccheda bahudhā śaraiḥ || 27 ||
+28,28,सा विशीर्णा शरैर्भिन्ना पपात धरणीतले । गदामन्त्रौषधिबलैर्व्यालीव विनिपातिता ॥ २८ ॥,sā viśīrṇā śarairbhinnā papāta dharaṇītale | gadāmantrauṣadhibalairvyālīva vinipātitā || 28 ||
+29,1,भित्त्वा तु तां गदां बाणै राघवो धर्मवत्सलः । स्मयमानः खरं वाक्यं संरब्धमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥,bhittvā tu tāṃ gadāṃ bāṇai rāghavo dharmavatsalaḥ | smayamānaḥ kharaṃ vākyaṃ saṃrabdhamidamabravīt || 1 ||
+29,2,एतत्ते बलसर्वस्वं दर्शितं राक्षसाधम । शक्तिहीनतरो मत्तो वृथा त्वमुपगर्जितम् ॥ २ ॥,etatte balasarvasvaṃ darśitaṃ rākṣasādhama | śaktihīnataro matto vṛthā tvamupagarjitam || 2 ||
+29,3,एषा बाणविनिर्भिन्ना गदा भूमितलं गता । अभिधानप्रगल्भस्य तव प्रत्ययघातिनी ॥ ३ ॥,eṣā bāṇavinirbhinnā gadā bhūmitalaṃ gatā | abhidhānapragalbhasya tava pratyayaghātinī || 3 ||
+29,4,यत्त्वयोक्तं विनष्टानामिदमश्रुप्रमार्जनम् । राक्षसानां करोमीति मिथ्या तदपि ते वचः ॥ ४ ॥,yattvayoktaṃ vinaṣṭānāmidamaśrupramārjanam | rākṣasānāṃ karomīti mithyā tadapi te vacaḥ || 4 ||
+29,5,नीचस्य क्षुद्रशीलस्य मिथ्यावृत्तस्य रक्षसः । प्राणानपहरिष्यामि गरुत्मानमृतं यथा ॥ ५ ॥,nīcasya kṣudraśīlasya mithyāvṛttasya rakṣasaḥ | prāṇānapahariṣyāmi garutmānamṛtaṃ yathā || 5 ||
+29,6,अद्य ते भिन्नकण्ठस्य फेनबुद्बुदभूषितम् । विदारितस्य मद्बाणैर्मही पास्यति शोणितम् ॥ ६ ॥,adya te bhinnakaṇṭhasya phenabudbudabhūṣitam | vidāritasya madbāṇairmahī pāsyati śoṇitam || 6 ||
+29,7,पांसुरूषितसर्वाङ्गः स्रस्तन्यस्तभुजद्वयः । स्वप्स्यसे गां समाश्लिष्य दुर्लभां प्रमदामिव ॥ ७ ॥,pāṃsurūṣitasarvāṅgaḥ srastanyastabhujadvayaḥ | svapsyase gāṃ samāśliṣya durlabhāṃ pramadāmiva || 7 ||
+29,8,प्रवृद्धनिद्रे शयिते त्वयि राक्षसपांसने । भविष्यन्त्यशरण्यानां शरण्या दण्डका इमे ॥ ८ ॥,pravṛddhanidre śayite tvayi rākṣasapāṃsane | bhaviṣyantyaśaraṇyānāṃ śaraṇyā daṇḍakā ime || 8 ||
+29,9,जनस्थाने हतस्थाने तव राक्षसमच्छरैः । निर्भया विचरिष्यन्ति सर्वतो मुनयो वने ॥ ९ ॥,janasthāne hatasthāne tava rākṣasamaccharaiḥ | nirbhayā vicariṣyanti sarvato munayo vane || 9 ||
+29,10,अद्य विप्रसरिष्यन्ति राक्षस्यो हतबान्धवाः । बाष्पार्द्रवदना दीना भयादन्यभयावहाः ॥ १० ॥,adya viprasariṣyanti rākṣasyo hatabāndhavāḥ | bāṣpārdravadanā dīnā bhayādanyabhayāvahāḥ || 10 ||
+29,11,अद्य शोकरसज्ञास्ता भविष्यन्ति निशाचर । अनुरूपकुलाः पत्न्यो यासां त्वं पतिरीदृशः ॥ ११ ॥,adya śokarasajñāstā bhaviṣyanti niśācara | anurūpakulāḥ patnyo yāsāṃ tvaṃ patirīdṛśaḥ || 11 ||
+29,12,नृशंसशील क्षुद्रात्मन्नित्यं ब्राह्मणकण्टक । त्वत्कृते शङ्कितैरग्नौ मुनिभिः पात्यते हविः ॥ १२ ॥,nṛśaṃsaśīla kṣudrātmannityaṃ brāhmaṇakaṇṭaka | tvatkṛte śaṅkitairagnau munibhiḥ pātyate haviḥ || 12 ||
+29,13,तमेवमभिसंरब्धं ब्रुवाणं राघवं रणे । खरो निर्भर्त्सयामास रोषात् खरतर स्वनः ॥ १३ ॥,tamevamabhisaṃrabdhaṃ bruvāṇaṃ rāghavaṃ raṇe | kharo nirbhartsayāmāsa roṣāt kharatara svanaḥ || 13 ||
+29,14,दृढं खल्ववलिप्तो ऽसि भयेष्वपि च निर्भयः । वाच्यावाच्यं ततो हि त्वं मृत्युवश्यो न बुध्यसे ॥ १४ ॥,dṛḍhaṃ khalvavalipto'si bhayeṣvapi ca nirbhayaḥ | vācyāvācyaṃ tato hi tvaṃ mṛtyuvaśyo na budhyase || 14 ||
+29,15,कालपाशपरिक्षिप्ता भवन्ति पुरुषा हि ये । कार्याकार्यं न जानन्ति ते निरस्तषडिन्द्रियाः ॥ १५ ॥,kālapāśaparikṣiptā bhavanti puruṣā hi ye | kāryākāryaṃ na jānanti te nirastaṣaḍindriyāḥ || 15 ||
+29,16,एवमुक्त्वा ततो रामं संरुध्य भृकुटिं ततः । स ददर्श महासालमविदूरे निशाचरः ॥ १६ ॥,evamuktvā tato rāmaṃ saṃrudhya bhṛkuṭiṃ tataḥ | sa dadarśa mahāsālamavidūre niśācaraḥ || 16 ||
+29,17,रणे प्रहरणस्यार्थे सर्वतो ह्यवलोकयन् । स तमुत्पाटयामास संदृश्य दशनच्छदम् ॥ १७ ॥,raṇe praharaṇasyārthe sarvato hyavalokayan | sa tamutpāṭayāmāsa saṃdṛśya daśanacchadam || 17 ||
+29,18,तं समुत्क्षिप्य बाहुभ्यां विनर्दित्वा महाबलः । राममुद्दिश्य चिक्षेप हतस्त्वमिति चाब्रवीत् ॥ १८ ॥,taṃ samutkṣipya bāhubhyāṃ vinarditvā mahābalaḥ | rāmamuddiśya cikṣepa hatastvamiti cābravīt || 18 ||
+29,19,तमापतन्तं बाणौघैश्छित्त्वा रामः प्रतापवान् । रोषमाहारयत्तीव्रं निहन्तुं समरे खरम् ॥ १९ ॥,tamāpatantaṃ bāṇaughaiśchittvā rāmaḥ pratāpavān | roṣamāhārayattīvraṃ nihantuṃ samare kharam || 19 ||
+29,20,जातस्वेदस्ततो रामो रोषाद् रक्तान्तलोचनः । निर्बिभेद सहस्रेण बाणानां समरे खरम् ॥ २० ॥,jātasvedastato rāmo roṣād raktāntalocanaḥ | nirbibheda sahasreṇa bāṇānāṃ samare kharam || 20 ||
+29,21,तस्य बाणान्तराद् रक्तं बहु सुस्राव फेनिलम् । गिरेः प्रस्रवणस्येव तोयधारापरिस्रवः ॥ २१ ॥,tasya bāṇāntarād raktaṃ bahu susrāva phenilam | gireḥ prasravaṇasyeva toyadhārāparisravaḥ || 21 ||
+29,22,विह्वलः स कृतो बाणैः खरो रामेण संयुगे । मत्तो रुधिरगन्धेन तमेवाभ्यद्रवद्द्रुतम् ॥ २२ ॥,vihvalaḥ sa kṛto bāṇaiḥ kharo rāmeṇa saṃyuge | matto rudhiragandhena tamevābhyadravaddrutam || 22 ||
+29,23,तमापतन्तं संरब्धं कृतास्त्रो रुधिराप्लुतम् । अपसर्पत् प्रतिपदं किं चित्त्वरितविक्रमः ॥ २३ ॥,tamāpatantaṃ saṃrabdhaṃ kṛtāstro rudhirāplutam | apasarpat pratipadaṃ kiṃ cittvaritavikramaḥ || 23 ||
+29,24,ततः पावकसंकाशं बधाय समरे शरम् । खरस्य रामो जग्राह ब्रह्मदण्डमिवापरम् ॥ २४ ॥,tataḥ pāvakasaṃkāśaṃ badhāya samare śaram | kharasya rāmo jagrāha brahmadaṇḍamivāparam || 24 ||
+29,25,स तद्दत्तं मघवता सुरराजेन धीमता । संदधे च स धर्मात्मा मुमोच च खरं प्रति ॥ २५ ॥,sa taddattaṃ maghavatā surarājena dhīmatā | saṃdadhe ca sa dharmātmā mumoca ca kharaṃ prati || 25 ||
+29,26,स विमुक्तो महाबाणो निर्घातसमनिःस्वनः । रामेण धनुरुद्यम्य खरस्योरसि चापतत् ॥ २६ ॥,sa vimukto mahābāṇo nirghātasamaniḥsvanaḥ | rāmeṇa dhanurudyamya kharasyorasi cāpatat || 26 ||
+29,27,स पपात खरो भूमौ दह्यमानः शराग्निना । रुद्रेणैव विनिर्दग्धः श्वेतारण्ये यथान्धकः ॥ २७ ॥,sa papāta kharo bhūmau dahyamānaḥ śarāgninā | rudreṇaiva vinirdagdhaḥ śvetāraṇye yathāndhakaḥ || 27 ||
+29,28,स वृत्र इव वज्रेण फेनेन नमुचिर्यथा । बलो वेन्द्राशनिहतो निपपात हतः खरः ॥ २८ ॥,sa vṛtra iva vajreṇa phenena namuciryathā | balo vendrāśanihato nipapāta hataḥ kharaḥ || 28 ||
+29,29,ततो राजर्षयः सर्वे संगताः परमर्षयः । सभाज्य मुदिता राममिदं वचनमब्रुवन् ॥ २९ ॥,tato rājarṣayaḥ sarve saṃgatāḥ paramarṣayaḥ | sabhājya muditā rāmamidaṃ vacanamabruvan || 29 ||
+29,30,एतदर्थं महातेजा महेन्द्रः पाकशासनः । शरभङ्गाश्रमं पुण्यमाजगाम पुरंदरः ॥ ३० ॥,etadarthaṃ mahātejā mahendraḥ pākaśāsanaḥ | śarabhaṅgāśramaṃ puṇyamājagāma puraṃdaraḥ || 30 ||
+29,31,आनीतस्त्वमिमं देशमुपायेन महर्षिभिः । एषां वधार्थं क्रूराणां रक्षसां पापकर्मणाम् ॥ ३१ ॥,ānītastvamimaṃ deśamupāyena maharṣibhiḥ | eṣāṃ vadhārthaṃ krūrāṇāṃ rakṣasāṃ pāpakarmaṇām || 31 ||
+29,32,तदिदं नः कृतं कार्यं त्वया दशरथात्मज । सुखं धर्मं चरिष्यन्ति दण्डकेषु महर्षयः ॥ ३२ ॥,tadidaṃ naḥ kṛtaṃ kāryaṃ tvayā daśarathātmaja | sukhaṃ dharmaṃ cariṣyanti daṇḍakeṣu maharṣayaḥ || 32 ||
+29,33,एतस्मिन्नन्तरे वीरो लक्ष्मणः सह सीतया । गिरिदुर्गाद्विनिष्क्रम्य संविवेशाश्रमं सुखी ॥ ३३ ॥,etasminnantare vīro lakṣmaṇaḥ saha sītayā | giridurgādviniṣkramya saṃviveśāśramaṃ sukhī || 33 ||
+29,34,ततो रामस्तु विजयी पूज्यमानो महर्षिभिः । प्रविवेशाश्रमं वीरो लक्ष्मणेनाभिवादितः ॥ ३४ ॥,tato rāmastu vijayī pūjyamāno maharṣibhiḥ | praviveśāśramaṃ vīro lakṣmaṇenābhivāditaḥ || 34 ||
+29,35,तं दृष्ट्वा शत्रुहन्तारं महर्षीणां सुखावहम् । बभूव हृष्टा वैदेही भर्तारं परिषस्वजे ॥ ३५ ॥,taṃ dṛṣṭvā śatruhantāraṃ maharṣīṇāṃ sukhāvaham | babhūva hṛṣṭā vaidehī bhartāraṃ pariṣasvaje || 35 ||
+30,1,ततः शूर्पणखा दृष्ट्वा सहस्राणि चतुर्दश । हतान्येकेन रामेण रक्षसां भीमकर्मणाम् ॥ १ ॥,tataḥ śūrpaṇakhā dṛṣṭvā sahasrāṇi caturdaśa | hatānyekena rāmeṇa rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām || 1 ||
+30,2,दूषणं च खरं चैव हतं त्रिशिरसं रणे । दृष्ट्वा प���नर्महानादं ननाद जलदोपमा ॥ २ ॥,dūṣaṇaṃ ca kharaṃ caiva hataṃ triśirasaṃ raṇe | dṛṣṭvā punarmahānādaṃ nanāda jaladopamā || 2 ||
+30,3,सा दृष्ट्वा कर्म रामस्य कृतमन्यैः सुदुष्करम् । जगाम परमौद्विग्ना लङ्कां रावणपालिताम् ॥ ३ ॥,sā dṛṣṭvā karma rāmasya kṛtamanyaiḥ suduṣkaram | jagāma paramaudvignā laṅkāṃ rāvaṇapālitām || 3 ||
+30,4,स ददर्श विमानाग्रे रावणं दीप्ततेजसं । उपोपविष्टं सचिवैर्मरुद्भिरिव वासवम् ॥ ४ ॥,sa dadarśa vimānāgre rāvaṇaṃ dīptatejasaṃ | upopaviṣṭaṃ sacivairmarudbhiriva vāsavam || 4 ||
+30,5,आसीनं सूर्यसंकाशे काञ्चने परमासने । रुक्मवेदिगतं प्राज्यं ज्वलन्तमिव पावकम् ॥ ५ ॥,āsīnaṃ sūryasaṃkāśe kāñcane paramāsane | rukmavedigataṃ prājyaṃ jvalantamiva pāvakam || 5 ||
+30,6,देवगन्धर्वभूतानामृषीणां च महात्मनाम् । अजेयं समरे शूरं व्यात्ताननमिवान्तकम् ॥ ६ ॥,devagandharvabhūtānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām | ajeyaṃ samare śūraṃ vyāttānanamivāntakam || 6 ||
+30,7,देवासुरविमर्देषु वज्राशनिकृतव्रणम् । ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसं ॥ ७ ॥,devāsuravimardeṣu vajrāśanikṛtavraṇam | airāvataviṣāṇāgrairutkṛṣṭakiṇavakṣasaṃ || 7 ||
+30,8,विंशद्भुजं दशग्रीवं दर्शनीयपरिच्छदम् । विशालवक्षसं वीरं राजलक्ष्मणलक्षितम् ॥ ८ ॥,viṃśadbhujaṃ daśagrīvaṃ darśanīyaparicchadam | viśālavakṣasaṃ vīraṃ rājalakṣmaṇalakṣitam || 8 ||
+30,9,स्निग्धवैदूर्यसंकाशं तप्तकाञ्चनकुण्डलम् । सुभुजं शुक्लदशनं महास्यं पर्वतोपमम् ॥ ९ ॥,snigdhavaidūryasaṃkāśaṃ taptakāñcanakuṇḍalam | subhujaṃ śukladaśanaṃ mahāsyaṃ parvatopamam || 9 ||
+30,10,विष्णुचक्रनिपातैश्च शतशो देवसंयुगे । आहताङ्गं समस्तैश्च देवप्रहरणैस्तथा ॥ १० ॥,viṣṇucakranipātaiśca śataśo devasaṃyuge | āhatāṅgaṃ samastaiśca devapraharaṇaistathā || 10 ||
+30,11,अक्षोभ्याणां समुद्राणां क्षोभणं क्षिप्रकारिणम् । क्षेप्तारं पर्वताग्राणां सुराणां च प्रमर्दनम् ॥ ११ ॥,akṣobhyāṇāṃ samudrāṇāṃ kṣobhaṇaṃ kṣiprakāriṇam | kṣeptāraṃ parvatāgrāṇāṃ surāṇāṃ ca pramardanam || 11 ||
+30,12,उच्छेत्तारं च धर्माणां परदाराभिमर्शनम् । सर्वदिव्यास्त्रयोक्तारं यज्ञविघ्नकरं सदा ॥ १२ ॥,ucchettāraṃ ca dharmāṇāṃ paradārābhimarśanam | sarvadivyāstrayoktāraṃ yajñavighnakaraṃ sadā || 12 ||
+30,13,पुरीं भोगवतीं गत्वा पराजित्य च वासुकिम् । तक्षकस्य प्रियां भार्यां पराजित्य जहार यः ॥ १३ ॥,purīṃ bhogavatīṃ gatvā parājitya ca vāsukim | takṣakasya priyāṃ bhāryāṃ parājitya jahāra yaḥ || 13 ||
+30,14,कैलासं पर्वतं गत्वा विजित्य नरवाहनम् । विमानं पुष्पकं तस्य कामगं वै जहार यः ॥ १४ ॥,kailāsaṃ parvataṃ gatvā vijitya naravāhanam | vimānaṃ puṣpakaṃ tasya kāmagaṃ vai jahāra yaḥ || 14 ||
+30,15,वनं चैत्ररथं दिव्यं नलिनीं नन्दनं वनम् । विनाशयति यः क्रोधाद्देवोद्यानानि वीर्यवान् ॥ १५ ॥,vanaṃ caitrarathaṃ divyaṃ nalinīṃ nandanaṃ vanam | vināśayati yaḥ krodhāddevodyānāni vīryavān || 15 ||
+30,16,चन्द्रसूर्यौ महाभागाव् उत्तिष्ठन्तौ परंतपौ । निवारयति बाहुभ्यां यः शैलशिखरो���मः ॥ १६ ॥,candrasūryau mahābhāgāv uttiṣṭhantau paraṃtapau | nivārayati bāhubhyāṃ yaḥ śailaśikharopamaḥ || 16 ||
+30,17,दशवर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महावने । पुरा स्वयम्भुवे धीरः शिरांस्युपजहार यः ॥ १७ ॥,daśavarṣasahasrāṇi tapastaptvā mahāvane | purā svayambhuve dhīraḥ śirāṃsyupajahāra yaḥ || 17 ||
+30,18,देवदानवगन्धर्वपिशाचपतगोरगैः । अभयं यस्य संग्रामे मृत्युतो मानुषादृते ॥ १८ ॥,devadānavagandharvapiśācapatagoragaiḥ | abhayaṃ yasya saṃgrāme mṛtyuto mānuṣādṛte || 18 ||
+30,19,मन्त्ररभितुष्टं पुण्यमध्वरेषु द्विजातिभिः । हविर्धानेषु यः सोममुपहन्ति महाबलः ॥ १९ ॥,mantrarabhituṣṭaṃ puṇyamadhvareṣu dvijātibhiḥ | havirdhāneṣu yaḥ somamupahanti mahābalaḥ || 19 ||
+30,20,आप्तयज्ञहरं क्रूरं ब्रह्मघ्नं दुष्टचारिणम् । कर्कशं निरनुक्रोशं प्रजानामहिते रतम् । रावणं सर्वभूतानां सर्वलोकभयावहम् ॥ २० ॥,āptayajñaharaṃ krūraṃ brahmaghnaṃ duṣṭacāriṇam | karkaśaṃ niranukrośaṃ prajānāmahite ratam | rāvaṇaṃ sarvabhūtānāṃ sarvalokabhayāvaham || 20 ||
+30,21,राक्षसी भ्रातरं क्रूरं सा ददर्श महाबलम् । तं दिव्यवस्त्राभरणं दिव्यमाल्योपशोभितम् । राक्षसेन्द्रं महाभागं पौलस्त्य कुलनन्दनम् ॥ २१ ॥,rākṣasī bhrātaraṃ krūraṃ sā dadarśa mahābalam | taṃ divyavastrābharaṇaṃ divyamālyopaśobhitam | rākṣasendraṃ mahābhāgaṃ paulastya kulanandanam || 21 ||
+30,22,तमब्रवीद्दीप्तविशाललोचनं प्रदर्शयित्वा भयमोहमूर्छिता । सुदारुणं वाक्यमभीतचारिणी महात्मना शूर्पणखा विरूपिता ॥ २२ ॥,tamabravīddīptaviśālalocanaṃ pradarśayitvā bhayamohamūrchitā | sudāruṇaṃ vākyamabhītacāriṇī mahātmanā śūrpaṇakhā virūpitā || 22 ||
+31,1,ततः शूर्पणखा दीना रावणं लोकरावणम् । अमात्यमध्ये संक्रुद्धा परुषं वाक्यमब्रवीत् ॥ १ ॥,tataḥ śūrpaṇakhā dīnā rāvaṇaṃ lokarāvaṇam | amātyamadhye saṃkruddhā paruṣaṃ vākyamabravīt || 1 ||
+31,2,प्रमत्तः कामभोगेषु स्वैरवृत्तो निरङ्कुशः । समुत्पन्नं भयं घोरं बोद्धव्यं नावबुध्यसे ॥ २ ॥,pramattaḥ kāmabhogeṣu svairavṛtto niraṅkuśaḥ | samutpannaṃ bhayaṃ ghoraṃ boddhavyaṃ nāvabudhyase || 2 ||
+31,3,सक्तं ग्राम्येषु भोगेषु कामवृत्तं महीपतिम् । लुब्धं न बहु मन्यन्ते श्मशानाग्निमिव प्रजाः ॥ ३ ॥,saktaṃ grāmyeṣu bhogeṣu kāmavṛttaṃ mahīpatim | lubdhaṃ na bahu manyante śmaśānāgnimiva prajāḥ || 3 ||
+31,4,स्वयं कार्याणि यः काले नानुतिष्ठति पार्थिवः । स तु वै सह राज्येन तैश्च कार्यैर्विनश्यति ॥ ४ ॥,svayaṃ kāryāṇi yaḥ kāle nānutiṣṭhati pārthivaḥ | sa tu vai saha rājyena taiśca kāryairvinaśyati || 4 ||
+31,5,अयुक्तचारं दुर्दर्शमस्वाधीनं नराधिपम् । वर्जयन्ति नरा दूरान्नदीपङ्कमिव द्विपाः ॥ ५ ॥,ayuktacāraṃ durdarśamasvādhīnaṃ narādhipam | varjayanti narā dūrānnadīpaṅkamiva dvipāḥ || 5 ||
+31,6,ये न रक्षन्ति विषयमस्वाधीना नराधिपः । ते न वृद्ध्या प्रकाशन्ते गिरयः सागरे यथा ॥ ६ ॥,ye na rakṣanti viṣayamasvādhīnā narādhipaḥ | te na vṛddhyā prakāśante girayaḥ sāgare yathā || 6 ||
+31,7,आत्मवद्भिर्विगृह्य त्वं देवगन्धर्वदानवैः । अयुक्तचारश्चपल��� कथं राजा भविष्यसि ॥ ७ ॥,ātmavadbhirvigṛhya tvaṃ devagandharvadānavaiḥ | ayuktacāraścapalaḥ kathaṃ rājā bhaviṣyasi || 7 ||
+31,8,येषां चारश्च कोशश्च नयश्च जयतां वर । अस्वाधीना नरेन्द्राणां प्राकृतैस्ते जनैः समाः ॥ ८ ॥,yeṣāṃ cāraśca kośaśca nayaśca jayatāṃ vara | asvādhīnā narendrāṇāṃ prākṛtaiste janaiḥ samāḥ || 8 ||
+31,9,यस्मात् पश्यन्ति दूरस्थान् सर्वानर्थान्नराधिपाः । चारेण तस्मादुच्यन्ते राजानो दीर्घचक्षुषः ॥ ९ ॥,yasmāt paśyanti dūrasthān sarvānarthānnarādhipāḥ | cāreṇa tasmāducyante rājāno dīrghacakṣuṣaḥ || 9 ||
+31,10,अयुक्तचारं मन्ये त्वां प्राकृतैः सचिवैर्वृतम् । स्वजनं च जनस्थानं हतं यो नावबुध्यसे ॥ १० ॥,ayuktacāraṃ manye tvāṃ prākṛtaiḥ sacivairvṛtam | svajanaṃ ca janasthānaṃ hataṃ yo nāvabudhyase || 10 ||
+31,11,चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् । हतान्येकेन रामेण खरश्च सहदूषणः ॥ ११ ॥,caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām | hatānyekena rāmeṇa kharaśca sahadūṣaṇaḥ || 11 ||
+31,12,ऋषीणामभयं दत्तं कृतक्षेमाश्च दण्डकाः । धर्षितं च जनस्थानं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ १२ ॥,ṛṣīṇāmabhayaṃ dattaṃ kṛtakṣemāśca daṇḍakāḥ | dharṣitaṃ ca janasthānaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 12 ||
+31,13,त्वं तु लुब्धः प्रमत्तश्च पराधीनश्च रावण । विषये स्वे समुत्पन्नं भयं यो नावबुध्यसे ॥ १३ ॥,tvaṃ tu lubdhaḥ pramattaśca parādhīnaśca rāvaṇa | viṣaye sve samutpannaṃ bhayaṃ yo nāvabudhyase || 13 ||
+31,14,तीक्ष्णमल्पप्रदातारं प्रमत्तं गर्वितं शठम् । व्यसने सर्वभूतानि नाभिधावन्ति पार्थिवम् ॥ १४ ॥,tīkṣṇamalpapradātāraṃ pramattaṃ garvitaṃ śaṭham | vyasane sarvabhūtāni nābhidhāvanti pārthivam || 14 ||
+31,15,अतिमानिनमग्राह्यमात्मसंभावितं नरम् । क्रोधनं व्यसने हन्ति स्वजनो ऽपि नराधिपम् ॥ १५ ॥,atimāninamagrāhyamātmasaṃbhāvitaṃ naram | krodhanaṃ vyasane hanti svajano'pi narādhipam || 15 ||
+31,16,नानुतिष्ठति कार्याणि भयेषु न बिभेति च । क्षिप्रं राज्याच्च्युतो दीनस्तृणैस्तुल्यो भविष्यति ॥ १६ ॥,nānutiṣṭhati kāryāṇi bhayeṣu na bibheti ca | kṣipraṃ rājyāccyuto dīnastṛṇaistulyo bhaviṣyati || 16 ||
+31,17,शुष्ककाष्ठैर्भवेत् कार्यं लोष्टैरपि च पांसुभिः । न तु स्थानात् परिभ्रष्टैः कार्यं स्याद्वसुधाधिपैः ॥ १७ ॥,śuṣkakāṣṭhairbhavet kāryaṃ loṣṭairapi ca pāṃsubhiḥ | na tu sthānāt paribhraṣṭaiḥ kāryaṃ syādvasudhādhipaiḥ || 17 ||
+31,18,उपभुक्तं यथा वासः स्रजो वा मृदिता यथा । एवं राज्यात् परिभ्रष्टः समर्थो ऽपि निरर्थकः ॥ १८ ॥,upabhuktaṃ yathā vāsaḥ srajo vā mṛditā yathā | evaṃ rājyāt paribhraṣṭaḥ samartho'pi nirarthakaḥ || 18 ||
+31,19,अप्रमत्तश्च यो राजा सर्वज्ञो विजितेन्द्रियः । कृतज्ञो धर्मशीलश्च स राजा तिष्ठते चिरम् ॥ १९ ॥,apramattaśca yo rājā sarvajño vijitendriyaḥ | kṛtajño dharmaśīlaśca sa rājā tiṣṭhate ciram || 19 ||
+31,20,नयनाभ्यां प्रसुप्तो ऽपि जागर्ति नयचक्षुषा । व्यक्तक्रोधप्रसादश्च स राजा पूज्यते जनैः ॥ २० ॥,nayanābhyāṃ prasupto'pi jāgarti nayacakṣuṣā | vyaktakrodhaprasādaśca sa rājā pūjyate janaiḥ || 20 ||
+31,21,त्वं तु रावणदुर्बुद्धिर्गुणैरेतैर्विवर्जितः । यस्य ते ऽविदितश्चारै रक्षसां सुमहान् वधः ॥ २१ ॥,tvaṃ tu rāvaṇadurbuddhirguṇairetairvivarjitaḥ | yasya te'viditaścārai rakṣasāṃ sumahān vadhaḥ || 21 ||
+31,22,परावमन्ता विषयेषु संगतो नदेश कालप्रविभाग तत्त्ववित् । अयुक्तबुद्धिर्गुणदोषनिश्चये विपन्नराज्यो न चिराद्विपत्स्यते ॥ २२ ॥,parāvamantā viṣayeṣu saṃgato nadeśa kālapravibhāga tattvavit | ayuktabuddhirguṇadoṣaniścaye vipannarājyo na cirādvipatsyate || 22 ||
+31,23,इति स्वदोषान्परिकीर्तितांस्तया समीक्ष्य बुद्ध्या क्षणदाचरेश्वरः । धनेन दर्पेण बलेन चान्वितो विचिन्तयामास चिरं स रावणः ॥ २३ ॥,iti svadoṣānparikīrtitāṃstayā samīkṣya buddhyā kṣaṇadācareśvaraḥ | dhanena darpeṇa balena cānvito vicintayāmāsa ciraṃ sa rāvaṇaḥ || 23 ||
+32,1,ततः शूर्पणखां क्रुद्धां ब्रुवतीं परुषं वचः । अमात्यमध्ये संक्रुद्धः परिपप्रच्छ रावणः ॥ १ ॥,tataḥ śūrpaṇakhāṃ kruddhāṃ bruvatīṃ paruṣaṃ vacaḥ | amātyamadhye saṃkruddhaḥ paripapraccha rāvaṇaḥ || 1 ||
+32,2,कश्च रामः कथं वीर्यः किं रूपः किं पराक्रमः । किमर्थं दण्डकारण्यं प्रविष्टश्च सुदुश्चरम् ॥ २ ॥,kaśca rāmaḥ kathaṃ vīryaḥ kiṃ rūpaḥ kiṃ parākramaḥ | kimarthaṃ daṇḍakāraṇyaṃ praviṣṭaśca suduścaram || 2 ||
+32,3,आयुधं किं च रामस्य निहता येन राक्षसाः । खरश्च निहतं संख्ये दूषणस्त्रिशिरास्तथा ॥ ३ ॥,āyudhaṃ kiṃ ca rāmasya nihatā yena rākṣasāḥ | kharaśca nihataṃ saṃkhye dūṣaṇastriśirāstathā || 3 ||
+32,4,इत्युक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसी क्रोधमूर्छिता । ततो रामं यथान्यायमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ४ ॥,ityuktā rākṣasendreṇa rākṣasī krodhamūrchitā | tato rāmaṃ yathānyāyamākhyātumupacakrame || 4 ||
+32,5,दीर्घबाहुर्विशालाक्षश्चीरकृष्णाजिनाम्बरः । कन्दर्पसमरूपश्च रामो दशरथात्मजः ॥ ५ ॥,dīrghabāhurviśālākṣaścīrakṛṣṇājināmbaraḥ | kandarpasamarūpaśca rāmo daśarathātmajaḥ || 5 ||
+32,6,शक्रचापनिभं चापं विकृष्य कनकाङ्गदम् । दीप्तान् क्षिपति नाराचान् सर्पानिव महाविषान् ॥ ६ ॥,śakracāpanibhaṃ cāpaṃ vikṛṣya kanakāṅgadam | dīptān kṣipati nārācān sarpāniva mahāviṣān || 6 ||
+32,7,नाददानं शरान् घोरान्न मुञ्चन्तं महाबलम् । न कार्मुकं विकर्षन्तं रामं पश्यामि संयुगे ॥ ७ ॥,nādadānaṃ śarān ghorānna muñcantaṃ mahābalam | na kārmukaṃ vikarṣantaṃ rāmaṃ paśyāmi saṃyuge || 7 ||
+32,8,हन्यमानं तु तत् सैन्यं पश्यामि शरवृष्टिभिः । इन्द्रेणैवोत्तमं सस्यमाहतं त्वश्मवृष्टिभिः ॥ ८ ॥,hanyamānaṃ tu tat sainyaṃ paśyāmi śaravṛṣṭibhiḥ | indreṇaivottamaṃ sasyamāhataṃ tvaśmavṛṣṭibhiḥ || 8 ||
+32,9,रक्षसां भीमवीर्याणां सहस्राणि चतुर्दश । निहतानि शरैस्तीक्ष्णैस्तेनैकेन पदातिना ॥ ९ ॥,rakṣasāṃ bhīmavīryāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa | nihatāni śaraistīkṣṇaistenaikena padātinā || 9 ||
+32,10,अर्धाधिकमुहूर्तेन खरश्च सहदूषणः । ऋषीणामभयं दत्तं कृतक्षेमाश्च दण्डकाः ॥ १० ॥,ardhādhikamuhūrtena kharaśca sahadūṣaṇaḥ | ṛṣīṇāmabhayaṃ dattaṃ kṛtakṣemāśca daṇḍakāḥ || 10 ||
+32,11,एका कथं चिन्मुक्ताहं परिभूय महात्मना । स्त्रीवधं शङ्कमानेन रामेण विदितात्मना ॥ ११ ॥,ekā kathaṃ cinmuktāhaṃ paribhūya mahātmanā | strīvadhaṃ śaṅkamānena rāmeṇa viditātmanā || 11 ||
+32,12,भ्राता चास्य महातेजा गुणतस्तुल्यविक्रमः । अनुरक्तश्च भक्तश्च लक्ष्मणो नाम वीर्यवान् ॥ १२ ॥,bhrātā cāsya mahātejā guṇatastulyavikramaḥ | anuraktaśca bhaktaśca lakṣmaṇo nāma vīryavān || 12 ||
+32,13,अमर्षी दुर्जयो जेता विक्रान्तो बुद्धिमान्बली । रामस्य दक्षिणे बाहुर्नित्यं प्राणो बहिष्चरः ॥ १३ ॥,amarṣī durjayo jetā vikrānto buddhimānbalī | rāmasya dakṣiṇe bāhurnityaṃ prāṇo bahiṣcaraḥ || 13 ||
+32,14,रामस्य तु विशालाक्षी धर्मपत्नी यशस्विनी । सीता नाम वरारोहा वैदेही तनुमध्यमा ॥ १४ ॥,rāmasya tu viśālākṣī dharmapatnī yaśasvinī | sītā nāma varārohā vaidehī tanumadhyamā || 14 ||
+32,15,नैव देवी न गन्धर्वा न यक्षी न च किंनरी । तथारूपा मया नारी दृष्टपूर्वा महीतले ॥ १५ ॥,naiva devī na gandharvā na yakṣī na ca kiṃnarī | tathārūpā mayā nārī dṛṣṭapūrvā mahītale || 15 ||
+32,16,यस्य सीता भवेद्भार्या यं च हृष्टा परिष्वजेत् । अतिजीवेत् स सर्वेषु लोकेष्वपि पुरंदरात् ॥ १६ ॥,yasya sītā bhavedbhāryā yaṃ ca hṛṣṭā pariṣvajet | atijīvet sa sarveṣu lokeṣvapi puraṃdarāt || 16 ||
+32,17,सा सुशीला वपुःश्लाघ्या रूपेणाप्रतिमा भुवि । तवानुरूपा भार्या सा त्वं च तस्यास्तथा पतिः ॥ १७ ॥,sā suśīlā vapuḥślāghyā rūpeṇāpratimā bhuvi | tavānurūpā bhāryā sā tvaṃ ca tasyāstathā patiḥ || 17 ||
+32,18,तां तु विस्तीर्णजघनां पीनोत्तुङ्गपयोधराम् । भार्यार्थे तु तवानेतुमुद्यताहं वराननाम् ॥ १८ ॥,tāṃ tu vistīrṇajaghanāṃ pīnottuṅgapayodharām | bhāryārthe tu tavānetumudyatāhaṃ varānanām || 18 ||
+32,19,तां तु दृष्ट्वाद्य वैदेहीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । मन्मथस्य शराणां च त्वं विधेयो भविष्यसि ॥ १९ ॥,tāṃ tu dṛṣṭvādya vaidehīṃ pūrṇacandranibhānanām | manmathasya śarāṇāṃ ca tvaṃ vidheyo bhaviṣyasi || 19 ||
+32,20,यदि तस्यामभिप्रायो भार्यार्थे तव जायते । शीघ्रमुद्ध्रियतां पादो जयार्थमिह दक्षिणः ॥ २० ॥,yadi tasyāmabhiprāyo bhāryārthe tava jāyate | śīghramuddhriyatāṃ pādo jayārthamiha dakṣiṇaḥ || 20 ||
+32,21,कुरु प्रियं तथा तेषां रक्षसां राक्षसेश्वर । वधात्तस्य नृशंसस्य रामस्याश्रमवासिनः ॥ २१ ॥,kuru priyaṃ tathā teṣāṃ rakṣasāṃ rākṣaseśvara | vadhāttasya nṛśaṃsasya rāmasyāśramavāsinaḥ || 21 ||
+32,22,तं शरैर्निशितैर्हत्वा लक्ष्मणं च महारथम् । हतनाथां सुखं सीतां यथावदुपभोक्ष्यसे ॥ २२ ॥,taṃ śarairniśitairhatvā lakṣmaṇaṃ ca mahāratham | hatanāthāṃ sukhaṃ sītāṃ yathāvadupabhokṣyase || 22 ||
+32,23,रोचते यदि ते वाक्यं ममैतद् राक्षसेश्वर । क्रियतां निर्विशङ्केन वचनं मम राघव ॥ २३ ॥,rocate yadi te vākyaṃ mamaitad rākṣaseśvara | kriyatāṃ nirviśaṅkena vacanaṃ mama rāghava || 23 ||
+32,24,निशम्य रामेण शरैरजिह्मगैर्हताञ्जनस्थानगतान्निशाचरान् । खरं च बुद्ध्वा निहतं च दूषणं त्वमद्य कृत्यं प्रतिपत्तुमर्��सि ॥ २४ ॥,niśamya rāmeṇa śarairajihmagairhatāñjanasthānagatānniśācarān | kharaṃ ca buddhvā nihataṃ ca dūṣaṇaṃ tvamadya kṛtyaṃ pratipattumarhasi || 24 ||
+33,1,ततः शूर्पणखा वाक्यं तच्छ्रुत्वा रोमहर्षणम् । सचिवानभ्यनुज्ञाय कार्यं बुद्ध्वा जगाम ह ॥ १ ॥,tataḥ śūrpaṇakhā vākyaṃ tacchrutvā romaharṣaṇam | sacivānabhyanujñāya kāryaṃ buddhvā jagāma ha || 1 ||
+33,2,तत् कार्यमनुगम्याथ यथावदुपलभ्य च । दोषाणां च गुणानां च संप्रधार्य बलाबलम् ॥ २ ॥,tat kāryamanugamyātha yathāvadupalabhya ca | doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca saṃpradhārya balābalam || 2 ||
+33,3,इति कर्तव्यमित्येव कृत्वा निश्चयमात्मनः । स्थिरबुद्धिस्ततो रम्यां यानशालां जगाम ह ॥ ३ ॥,iti kartavyamityeva kṛtvā niścayamātmanaḥ | sthirabuddhistato ramyāṃ yānaśālāṃ jagāma ha || 3 ||
+33,4,यानशालां ततो गत्वा प्रच्छन्नं राक्षसाधिपः । सूतं संचोदयामास रथः संयुज्यतामिति ॥ ४ ॥,yānaśālāṃ tato gatvā pracchannaṃ rākṣasādhipaḥ | sūtaṃ saṃcodayāmāsa rathaḥ saṃyujyatāmiti || 4 ||
+33,5,एवमुक्तः क्षणेनैव सारथिर्लघुविक्रमः । रथं संयोजयामास तस्याभिमतमुत्तमम् ॥ ५ ॥,evamuktaḥ kṣaṇenaiva sārathirlaghuvikramaḥ | rathaṃ saṃyojayāmāsa tasyābhimatamuttamam || 5 ||
+33,6,काञ्चनं रथमास्थाय कामगं रत्नभूषितम् । पिशाचवदनैर्युक्तं खरैः कनकभूषणैः ॥ ६ ॥,kāñcanaṃ rathamāsthāya kāmagaṃ ratnabhūṣitam | piśācavadanairyuktaṃ kharaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ || 6 ||
+33,7,मेघप्रतिमनादेन स तेन धनदानुजः । राक्षसाधिपतिः श्रीमान्ययौ नदनदीपतिम् ॥ ७ ॥,meghapratimanādena sa tena dhanadānujaḥ | rākṣasādhipatiḥ śrīmānyayau nadanadīpatim || 7 ||
+33,8,स श्वेतबालव्यसनः श्वेतच्छत्रो दशाननः । स्निग्धवैदूर्यसंकाशस्तप्तकाञ्चनभूषणः ॥ ८ ॥,sa śvetabālavyasanaḥ śvetacchatro daśānanaḥ | snigdhavaidūryasaṃkāśastaptakāñcanabhūṣaṇaḥ || 8 ||
+33,9,दशास्यो विंशतिभुजो दर्शनीय परिच्छदः । त्रिदशारिर्मुनीन्द्रघ्नो दशशीर्ष इवाद्रिराट् ॥ ९ ॥,daśāsyo viṃśatibhujo darśanīya paricchadaḥ | tridaśārirmunīndraghno daśaśīrṣa ivādrirāṭ || 9 ||
+33,10,कामगं रथमास्थाय शुशुभे राक्षसाधिपः । विद्युन्मण्डलवान्मेघः सबलाक इवाम्बरे ॥ १० ॥,kāmagaṃ rathamāsthāya śuśubhe rākṣasādhipaḥ | vidyunmaṇḍalavānmeghaḥ sabalāka ivāmbare || 10 ||
+33,11,सशैलं सागरानूपं वीर्यवानवलोकयन् । नानापुष्पफलैर्वृक्षैरनुकीर्णं सहस्रशः ॥ ११ ॥,saśailaṃ sāgarānūpaṃ vīryavānavalokayan | nānāpuṣpaphalairvṛkṣairanukīrṇaṃ sahasraśaḥ || 11 ||
+33,12,शीतमङ्गलतोयाभिः पद्मिनीभिः समन्ततः । विशालैराश्रमपदैर्वेदिमद्भिः समावृतम् ॥ १२ ॥,śītamaṅgalatoyābhiḥ padminībhiḥ samantataḥ | viśālairāśramapadairvedimadbhiḥ samāvṛtam || 12 ||
+33,13,कदल्याढकिसंबाधं नालिकेरोपशोभितम् । सालैस्तालैस्तमालैश्च तरुभिश्च सुपुष्पितैः ॥ १३ ॥,kadalyāḍhakisaṃbādhaṃ nālikeropaśobhitam | sālaistālaistamālaiśca tarubhiśca supuṣpitaiḥ || 13 ||
+33,14,अत्यन्तनियताहारैः शोभितं परमर्षिभिः । नागैः सुपर्णैर्गन्धर्वैः किंनरैश्च सहस्रशः ॥ १४ ॥,atyantaniyatāhāraiḥ śobhitaṃ paramarṣibhiḥ | nāgaiḥ suparṇairgandharvaiḥ kiṃnaraiśca sahasraśaḥ || 14 ||
+33,15,जितकामैश्च सिद्धैश्च चामणैश्चोपशोभितम् । आजैर्वैखानसैर्माषैर्वालखिल्यैर्मरीचिपैः ॥ १५ ॥,jitakāmaiśca siddhaiśca cāmaṇaiścopaśobhitam | ājairvaikhānasairmāṣairvālakhilyairmarīcipaiḥ || 15 ||
+33,16,दिव्याभरणमाल्याभिर्दिव्यरूपाभिरावृतम् । क्रीडा रतिविधिज्ञाभिरप्सरोभिः सहस्रशः ॥ १६ ॥,divyābharaṇamālyābhirdivyarūpābhirāvṛtam | krīḍā ratividhijñābhirapsarobhiḥ sahasraśaḥ || 16 ||
+33,17,सेवितं देवपत्नीभिः श्रीमतीभिः श्रिया वृतम् । देवदानवसंघैश्च चरितं त्वमृताशिभिः ॥ १७ ॥,sevitaṃ devapatnībhiḥ śrīmatībhiḥ śriyā vṛtam | devadānavasaṃghaiśca caritaṃ tvamṛtāśibhiḥ || 17 ||
+33,18,हंसक्रौञ्चप्लवाकीर्णं सारसैः संप्रणादितम् । वैदूर्यप्रस्तरं रम्यं स्निग्धं सागरतेजसा ॥ १८ ॥,haṃsakrauñcaplavākīrṇaṃ sārasaiḥ saṃpraṇāditam | vaidūryaprastaraṃ ramyaṃ snigdhaṃ sāgaratejasā || 18 ||
+33,19,पाण्डुराणि विशालानि दिव्यमाल्ययुतानि च । तूर्यगीताभिजुष्टानि विमानानि समन्ततः ॥ १९ ॥,pāṇḍurāṇi viśālāni divyamālyayutāni ca | tūryagītābhijuṣṭāni vimānāni samantataḥ || 19 ||
+33,20,तपसा जितलोकानां कामगान्यभिसंपतन् । गन्धर्वाप्सरसश्चैव ददर्श धनदानुजः ॥ २० ॥,tapasā jitalokānāṃ kāmagānyabhisaṃpatan | gandharvāpsarasaścaiva dadarśa dhanadānujaḥ || 20 ||
+33,21,निर्यासरसमूलानां चन्दनानां सहस्रशः । वनानि पश्यन् सौम्यानि घ्राणतृप्तिकराणि च ॥ २१ ॥,niryāsarasamūlānāṃ candanānāṃ sahasraśaḥ | vanāni paśyan saumyāni ghrāṇatṛptikarāṇi ca || 21 ||
+33,22,अगरूणां च मुख्यानां वनान्युपवनानि च । तक्कोलानां च जात्यानां फलानां च सुगन्धिनाम् ॥ २२ ॥,agarūṇāṃ ca mukhyānāṃ vanānyupavanāni ca | takkolānāṃ ca jātyānāṃ phalānāṃ ca sugandhinām || 22 ||
+33,23,पुष्पाणि च तमालस्य गुल्मानि मरिचस्य च । मुक्तानां च समूहानि शुष्यमाणानि तीरतः ॥ २३ ॥,puṣpāṇi ca tamālasya gulmāni maricasya ca | muktānāṃ ca samūhāni śuṣyamāṇāni tīrataḥ || 23 ||
+33,24,शङ्खानां प्रस्तरं चैव प्रवालनिचयं तथा । काञ्चनानि च शैलानि राजतानि च सर्वशः ॥ २४ ॥,śaṅkhānāṃ prastaraṃ caiva pravālanicayaṃ tathā | kāñcanāni ca śailāni rājatāni ca sarvaśaḥ || 24 ||
+33,25,प्रस्रवाणि मनोज्ञानि प्रसन्नानि ह्रदानि च । धनधान्योपपन्नानि स्त्रीरत्नैरावृतानि च ॥ २५ ॥,prasravāṇi manojñāni prasannāni hradāni ca | dhanadhānyopapannāni strīratnairāvṛtāni ca || 25 ||
+33,26,हस्त्यश्वरथगाढानि नगराण्यवलोकयन् । तं समं सर्वतः स्निग्धं मृदुसंस्पर्शमारुतम् ॥ २६ ॥,hastyaśvarathagāḍhāni nagarāṇyavalokayan | taṃ samaṃ sarvataḥ snigdhaṃ mṛdusaṃsparśamārutam || 26 ||
+33,27,अनूपं सिन्धुराजस्य ददर्श त्रिदिवोपमम् । तत्रापश्यत् स मेघाभं न्यग्रोधमृषिभिर्वृतम् ॥ २७ ॥,anūpaṃ sindhurājasya dadarśa tridivopamam | tatrāpaśyat sa meghābhaṃ nyagrodhamṛṣibhirvṛtam || 27 ||
+33,28,समन्ताद् यस्य ताः शाखाः शतयोजनमायताः । यस्य हस्तिनमादाय महाकायं च कच्चपम् । भक्षार्थं गरुडः शाखामाजगाम महाबलः ॥ २८ ॥,samantād yasya tāḥ śākhāḥ śatayojanamāyatāḥ | yasya hastinamādāya mah��kāyaṃ ca kaccapam | bhakṣārthaṃ garuḍaḥ śākhāmājagāma mahābalaḥ || 28 ||
+33,29,तस्य तां सहसा शाखां भारेण पतगोत्तमः । सुपर्णः पर्णबहुलां बभञ्जाथ महाबलः ॥ २९ ॥,tasya tāṃ sahasā śākhāṃ bhāreṇa patagottamaḥ | suparṇaḥ parṇabahulāṃ babhañjātha mahābalaḥ || 29 ||
+33,30,तत्र वैखानसा माषा वालखिल्या मरीचिपाः । अजा बभूवुर्धूम्राश्च संगताः परमर्षयः ॥ ३० ॥,tatra vaikhānasā māṣā vālakhilyā marīcipāḥ | ajā babhūvurdhūmrāśca saṃgatāḥ paramarṣayaḥ || 30 ||
+33,31,तेषां दयार्थं गरुडस्तां शाखां शतयोजनाम् । जगामादाय वेगेन तौ चोभौ गजकच्छपौ ॥ ३१ ॥,teṣāṃ dayārthaṃ garuḍastāṃ śākhāṃ śatayojanām | jagāmādāya vegena tau cobhau gajakacchapau || 31 ||
+33,32,एकपादेन धर्मात्मा भक्षयित्वा तदामिषम् । निषादविषयं हत्वा शाखया पतगोत्तमः । प्रहर्षमतुलं लेभे मोक्षयित्वा महामुनीन् ॥ ३२ ॥,ekapādena dharmātmā bhakṣayitvā tadāmiṣam | niṣādaviṣayaṃ hatvā śākhayā patagottamaḥ | praharṣamatulaṃ lebhe mokṣayitvā mahāmunīn || 32 ||
+33,33,स तेनैव प्रहर्षेण द्विगुणीकृतविक्रमः । अमृतानयनार्थं वै चकार मतिमान्मतिम् ॥ ३३ ॥,sa tenaiva praharṣeṇa dviguṇīkṛtavikramaḥ | amṛtānayanārthaṃ vai cakāra matimānmatim || 33 ||
+33,34,अयोजालानि निर्मथ्य भित्त्वा रत्नगृहं वरम् । महेन्द्रभवनाद्गुप्तमाजहारामृतं ततः ॥ ३४ ॥,ayojālāni nirmathya bhittvā ratnagṛhaṃ varam | mahendrabhavanādguptamājahārāmṛtaṃ tataḥ || 34 ||
+33,35,तं महर्षिगणैर्जुष्टं सुपर्णकृतलक्षणम् । नाम्ना सुभद्रं न्यग्रोधं ददर्श धनदानुजः ॥ ३५ ॥,taṃ maharṣigaṇairjuṣṭaṃ suparṇakṛtalakṣaṇam | nāmnā subhadraṃ nyagrodhaṃ dadarśa dhanadānujaḥ || 35 ||
+33,36,तं तु गत्वा परं पारं समुद्रस्य नदीपतेः । ददर्शाश्रममेकान्ते पुण्ये रम्ये वनान्तरे ॥ ३६ ॥,taṃ tu gatvā paraṃ pāraṃ samudrasya nadīpateḥ | dadarśāśramamekānte puṇye ramye vanāntare || 36 ||
+33,37,तत्र कृष्णाजिनधरं जटावल्कलधारिणम् । ददर्श नियताहारं मारीचं नाम राक्षसं ॥ ३७ ॥,tatra kṛṣṇājinadharaṃ jaṭāvalkaladhāriṇam | dadarśa niyatāhāraṃ mārīcaṃ nāma rākṣasaṃ || 37 ||
+33,38,स रावणः समागम्य विधिवत्तेन रक्षसा । ततः पश्चादिदं वाक्यमब्रवीद्वाक्यकोविदः ॥ ३८ ॥,sa rāvaṇaḥ samāgamya vidhivattena rakṣasā | tataḥ paścādidaṃ vākyamabravīdvākyakovidaḥ || 38 ||
+34,1,मारीच श्रूयतां तात वचनं मम भाषतः । आर्तो ऽस्मि मम चार्तस्य भवान् हि परमा गतिः ॥ १ ॥,mārīca śrūyatāṃ tāta vacanaṃ mama bhāṣataḥ | ārto'smi mama cārtasya bhavān hi paramā gatiḥ || 1 ||
+34,2,जानीषे त्वं जनस्थानं भ्राता यत्र खरो मम । दूषणश्च महाबाहुः स्वसा शूर्पणखा च मे ॥ २ ॥,jānīṣe tvaṃ janasthānaṃ bhrātā yatra kharo mama | dūṣaṇaśca mahābāhuḥ svasā śūrpaṇakhā ca me || 2 ||
+34,3,त्रिशिराश्च महातेजा राक्षसः पिशिताशनः । अन्ये च बहवः शूरा लब्धलक्षा निशाचराः ॥ ३ ॥,triśirāśca mahātejā rākṣasaḥ piśitāśanaḥ | anye ca bahavaḥ śūrā labdhalakṣā niśācarāḥ || 3 ||
+34,4,वसन्ति मन्नियोगेन अधिवासं च राक्षसः । बाधमाना महारण्ये मुनीन्ये धर्मचारिणः ॥ ४ ॥,vasanti manniyogena adhivāsaṃ ca rākṣasaḥ | bādhamānā mahāraṇye munīnye dharmacāriṇaḥ || 4 ||
+34,5,चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् । शूराणां लब्धलक्षाणां खरचित्तानुवर्तिनाम् ॥ ५ ॥,caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām | śūrāṇāṃ labdhalakṣāṇāṃ kharacittānuvartinām || 5 ||
+34,6,ते त्विदानीं जनस्थाने वसमाना महाबलाः । संगताः परमायत्ता रामेण सह संयुगे ॥ ६ ॥,te tvidānīṃ janasthāne vasamānā mahābalāḥ | saṃgatāḥ paramāyattā rāmeṇa saha saṃyuge || 6 ||
+34,7,तेन संजातरोषेण रामेण रणमूर्धनि । अनुक्त्वा परुषं किं चिच्छरैर्व्यापारितं धनुः ॥ ७ ॥,tena saṃjātaroṣeṇa rāmeṇa raṇamūrdhani | anuktvā paruṣaṃ kiṃ ciccharairvyāpāritaṃ dhanuḥ || 7 ||
+34,8,चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् । निहतानि शरैस्तीक्ष्णैर्मानुषेण पदातिना ॥ ८ ॥,caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām | nihatāni śaraistīkṣṇairmānuṣeṇa padātinā || 8 ||
+34,9,खरश्च निहतः संख्ये दूषणश्च निपातितः । हत्वा त्रिशिरसं चापि निर्भया दण्डकाः कृताः ॥ ९ ॥,kharaśca nihataḥ saṃkhye dūṣaṇaśca nipātitaḥ | hatvā triśirasaṃ cāpi nirbhayā daṇḍakāḥ kṛtāḥ || 9 ||
+34,10,पित्रा निरस्तः क्रुद्धेन सभार्यः क्षीणजीवितः । स हन्ता तस्य सैन्यस्य रामः क्षत्रियपांसनः ॥ १० ॥,pitrā nirastaḥ kruddhena sabhāryaḥ kṣīṇajīvitaḥ | sa hantā tasya sainyasya rāmaḥ kṣatriyapāṃsanaḥ || 10 ||
+34,11,अशीलः कर्कशस्तीक्ष्णो मूर्खो लुब्धो ऽजितेन्द्रियः । त्यक्तधर्मस्त्वधर्मात्मा भूतानामहिते रतः ॥ ११ ॥,aśīlaḥ karkaśastīkṣṇo mūrkho lubdho'jitendriyaḥ | tyaktadharmastvadharmātmā bhūtānāmahite rataḥ || 11 ||
+34,12,येन वैरं विनारण्ये सत्त्वमाश्रित्य केवलम् । कर्णनासापहारेण भगिनी मे विरूपिता ॥ १२ ॥,yena vairaṃ vināraṇye sattvamāśritya kevalam | karṇanāsāpahāreṇa bhaginī me virūpitā || 12 ||
+34,13,तस्य भार्यां जनस्थानात् सीतां सुरसुतोपमाम् । आनयिष्यामि विक्रम्य सहायस्तत्र मे भव ॥ १३ ॥,tasya bhāryāṃ janasthānāt sītāṃ surasutopamām | ānayiṣyāmi vikramya sahāyastatra me bhava || 13 ||
+34,14,त्वया ह्यहं सहायेन पार्श्वस्थेन महाबल । भ्रातृभिश्च सुरान्युद्धे समग्रान्नाभिचिन्तये ॥ १४ ॥,tvayā hyahaṃ sahāyena pārśvasthena mahābala | bhrātṛbhiśca surānyuddhe samagrānnābhicintaye || 14 ||
+34,15,तत् सहायो भव त्वं मे समर्थो ह्यसि राक्षस । वीर्ये युद्धे च दर्पे च न ह्यस्ति सदृशस्तव ॥ १५ ॥,tat sahāyo bhava tvaṃ me samartho hyasi rākṣasa | vīrye yuddhe ca darpe ca na hyasti sadṛśastava || 15 ||
+34,16,एतदर्थमहं प्राप्तस्त्वत्समीपं निशाचर । शृणु तत् कर्म साहाय्ये यत् कार्यं वचनान्मम ॥ १६ ॥,etadarthamahaṃ prāptastvatsamīpaṃ niśācara | śṛṇu tat karma sāhāyye yat kāryaṃ vacanānmama || 16 ||
+34,17,सौवर्णस्त्वं मृगो भूत्वा चित्रो रजतबिन्दुभिः । आश्रमे तस्य रामस्य सीतायाः प्रमुखे चर ॥ १७ ॥,sauvarṇastvaṃ mṛgo bhūtvā citro rajatabindubhiḥ | āśrame tasya rāmasya sītāyāḥ pramukhe cara || 17 ||
+34,18,त्वां तु निःसंशयं सीता दृष्ट्वा तु मृगरूपिणम् । गृह्यतामिति भर्तारं लक्ष्मणं चाभिधास्यति ॥ १८ ॥,tvāṃ tu niḥsaṃśayaṃ sītā dṛṣṭvā tu mṛgarūpiṇam | gṛhyatāmiti bhartāraṃ lakṣmaṇaṃ cābhidhāsyati || 18 ||
+34,19,ततस्तयोरपाये तु शून्ये सीतां यथासुखम् । निराबाधो हरिष्यामि राहुश्चन्द्रप्रभामिव ॥ १९ ॥,tatastayorapāye tu śūnye sītāṃ yathāsukham | nirābādho hariṣyāmi rāhuścandraprabhāmiva || 19 ||
+34,20,ततः पश्चात् सुखं रामे भार्याहरणकर्शिते । विस्रब्धं प्रहरिष्यामि कृतार्थेनान्तरात्मना ॥ २० ॥,tataḥ paścāt sukhaṃ rāme bhāryāharaṇakarśite | visrabdhaṃ prahariṣyāmi kṛtārthenāntarātmanā || 20 ||
+34,21,तस्य रामकथां श्रुत्वा मारीचस्य महात्मनः । शुष्कं समभवद्वक्त्रं परित्रस्तो बभूव च ॥ २१ ॥,tasya rāmakathāṃ śrutvā mārīcasya mahātmanaḥ | śuṣkaṃ samabhavadvaktraṃ paritrasto babhūva ca || 21 ||
+34,22,स रावणं त्रस्तविषण्णचेता महावने रामपराक्रमज्ञः । कृताञ्जलिस्तत्त्वमुवाच वाक्यं हितं च तस्मै हितमात्मनश्च ॥ २२ ॥,sa rāvaṇaṃ trastaviṣaṇṇacetā mahāvane rāmaparākramajñaḥ | kṛtāñjalistattvamuvāca vākyaṃ hitaṃ ca tasmai hitamātmanaśca || 22 ||
+35,1,तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य वाक्यं वाक्यविशारदः । प्रत्युवाच महाप्राज्ञो मारीचो राक्षसेश्वरम् ॥ १ ॥,tacchrutvā rākṣasendrasya vākyaṃ vākyaviśāradaḥ | pratyuvāca mahāprājño mārīco rākṣaseśvaram || 1 ||
+35,2,सुलभाः पुरुषा राजन् सततं प्रियवादिनः । अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ २ ॥,sulabhāḥ puruṣā rājan satataṃ priyavādinaḥ | apriyasya ca pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ || 2 ||
+35,3,न नूनं बुध्यसे रामं महावीर्यं गुणोन्नतम् । अयुक्तचारश्चपलो महेन्द्रवरुणोपमम् ॥ ३ ॥,na nūnaṃ budhyase rāmaṃ mahāvīryaṃ guṇonnatam | ayuktacāraścapalo mahendravaruṇopamam || 3 ||
+35,4,अपि स्वस्ति भवेत्तात सर्वेषां भुवि रक्षसाम् । अपि रामो न संक्रुद्धः कुर्याल् लोकमराक्षसं ॥ ४ ॥,api svasti bhavettāta sarveṣāṃ bhuvi rakṣasām | api rāmo na saṃkruddhaḥ kuryāl lokamarākṣasaṃ || 4 ||
+35,5,अपि ते जीवितान्ताय नोत्पन्ना जनकात्मजा । अपि सीता निमित्तं च न भवेद्व्यसनं महत् ॥ ५ ॥,api te jīvitāntāya notpannā janakātmajā | api sītā nimittaṃ ca na bhavedvyasanaṃ mahat || 5 ||
+35,6,अपि त्वामीश्वरं प्राप्य कामवृत्तं निरङ्कुशम् । न विनश्येत् पुरी लङ्का त्वया सह सराक्षसा ॥ ६ ॥,api tvāmīśvaraṃ prāpya kāmavṛttaṃ niraṅkuśam | na vinaśyet purī laṅkā tvayā saha sarākṣasā || 6 ||
+35,7,त्वद्विधः कामवृत्तो हि दुःशीलः पापमन्त्रितः । आत्मानं स्वजनं राष्ट्रं स राजा हन्ति दुर्मतिः ॥ ७ ॥,tvadvidhaḥ kāmavṛtto hi duḥśīlaḥ pāpamantritaḥ | ātmānaṃ svajanaṃ rāṣṭraṃ sa rājā hanti durmatiḥ || 7 ||
+35,8,न च पित्रा परित्यक्तो नामर्यादः कथं चन । न लुब्धो न च दुःशीलो न च क्षत्रियपांसनः ॥ ८ ॥,na ca pitrā parityakto nāmaryādaḥ kathaṃ cana | na lubdho na ca duḥśīlo na ca kṣatriyapāṃsanaḥ || 8 ||
+35,9,न च धर्मगुणैर्हीनैः कौसल्यानन्दवर्धनः । न च तीक्ष्णो हि भूतानां सर्वेषां च हिते रतः ॥ ९ ॥,na ca dharmaguṇairhīnaiḥ kausalyānandavardhanaḥ | na ca tīkṣṇo hi bhūtānāṃ sarveṣāṃ ca hite rataḥ || 9 ||
+35,10,वञ्चितं पितरं दृष्ट्वा कैकेय्या सत्यवादिनम् । करिष्यामीति धर्मात्मा ततः प्रव्रजितो वनम् ॥ १० ॥,vañcitaṃ pitaraṃ dṛṣṭvā kaikeyyā satyavādinam | kariṣyāmīti dharmātmā tataḥ pravrajito vanam || 10 ||
+35,11,कैकेय्याः प्रियकामार्थं पितुर्दशरथस्य च । हित्वा राज्यं च भोगांश्च प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ ११ ॥,kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ piturdaśarathasya ca | hitvā rājyaṃ ca bhogāṃśca praviṣṭo daṇḍakāvanam || 11 ||
+35,12,न रामः कर्कशस्तात नाविद्वान्नाजितेन्द्रियः । अनृतं न श्रुतं चैव नैव त्वं वक्तुमर्हसि ॥ १२ ॥,na rāmaḥ karkaśastāta nāvidvānnājitendriyaḥ | anṛtaṃ na śrutaṃ caiva naiva tvaṃ vaktumarhasi || 12 ||
+35,13,रामो विग्रहवान्धर्मः साधुः सत्यपराक्रमः । राजा सर्वस्य लोकस्य देवानामिव वासवः ॥ १३ ॥,rāmo vigrahavāndharmaḥ sādhuḥ satyaparākramaḥ | rājā sarvasya lokasya devānāmiva vāsavaḥ || 13 ||
+35,14,कथं त्वं तस्य वैदेहीं रक्षितां स्वेन तेजसा । इच्छसि प्रसभं हर्तुं प्रभामिव विवस्वतः ॥ १४ ॥,kathaṃ tvaṃ tasya vaidehīṃ rakṣitāṃ svena tejasā | icchasi prasabhaṃ hartuṃ prabhāmiva vivasvataḥ || 14 ||
+35,15,शरार्चिषमनाधृष्यं चापखड्गेन्धनं रणे । रामाग्निं सहसा दीप्तं न प्रवेष्टुं त्वमर्हसि ॥ १५ ॥,śarārciṣamanādhṛṣyaṃ cāpakhaḍgendhanaṃ raṇe | rāmāgniṃ sahasā dīptaṃ na praveṣṭuṃ tvamarhasi || 15 ||
+35,16,धनुर्व्यादितदीप्तास्यं शरार्चिषममर्षणम् । चापबाणधरं वीरं शत्रुसेनापहारिणम् ॥ १६ ॥,dhanurvyāditadīptāsyaṃ śarārciṣamamarṣaṇam | cāpabāṇadharaṃ vīraṃ śatrusenāpahāriṇam || 16 ||
+35,17,राज्यं सुखं च संत्यज्य जीवितं चेष्टमात्मनः । नात्यासादयितुं तात रामान्तकमिहार्हसि ॥ १७ ॥,rājyaṃ sukhaṃ ca saṃtyajya jīvitaṃ ceṣṭamātmanaḥ | nātyāsādayituṃ tāta rāmāntakamihārhasi || 17 ||
+35,18,अप्रमेयं हि तत्तेजो यस्य सा जनकात्मजा । न त्वं समर्थस्तां हर्तुं रामचापाश्रयां वने ॥ १८ ॥,aprameyaṃ hi tattejo yasya sā janakātmajā | na tvaṃ samarthastāṃ hartuṃ rāmacāpāśrayāṃ vane || 18 ||
+35,19,प्राणेभ्यो ऽपि प्रियतरा भार्या नित्यमनुव्रता । दीप्तस्येव हुताशस्य शिखा सीता सुमध्यमा ॥ १९ ॥,prāṇebhyo'pi priyatarā bhāryā nityamanuvratā | dīptasyeva hutāśasya śikhā sītā sumadhyamā || 19 ||
+35,20,किमुद्यमं व्यर्थमिमं कृत्वा ते राक्षसाधिप । दृष्टश्चेत्त्वं रणे तेन तदन्तं तव जीवितम् । जीवितं च सुखं चैव राज्यं चैव सुदुर्लभम् ॥ २० ॥,kimudyamaṃ vyarthamimaṃ kṛtvā te rākṣasādhipa | dṛṣṭaścettvaṃ raṇe tena tadantaṃ tava jīvitam | jīvitaṃ ca sukhaṃ caiva rājyaṃ caiva sudurlabham || 20 ||
+35,21,स सर्वैः सचिवैः सार्धं विभीषणपुरस्कृतैः । मन्त्रयित्वा तु धर्मिष्ठैः कृत्वा निश्चयमात्मनः ॥ २१ ॥,sa sarvaiḥ sacivaiḥ sārdhaṃ vibhīṣaṇapuraskṛtaiḥ | mantrayitvā tu dharmiṣṭhaiḥ kṛtvā niścayamātmanaḥ || 21 ||
+35,22,दोषाणां च गुणानां च संप्रधार्य बलाबलम् । आत्मनश्च बलं ज्ञात्वा राघवस्य च तत्त्वतः । हितं हि तव निश्चित्य क्षमं त्वं कर्तुमर्हसि ॥ २२ ॥,doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca saṃpradhārya balābalam | ātmanaśca balaṃ jñātvā rāghavasya ca tattvataḥ | hitaṃ hi tava niścitya kṣamaṃ tvaṃ kartumarhasi || 22 ||
+35,23,अहं तु मन्ये तव न क्षमं रणे समागमं कोसलराजसूनुना । इदं हि भूयः शृणु वाक्यमुत्तमं क्षमं च युक्तं च निशाचराधिप ॥ २३ ॥,ahaṃ tu manye tava na kṣamaṃ raṇe samāgamaṃ kosalarājasūnunā | idaṃ hi bhūyaḥ śṛṇu vākyamuttamaṃ kṣamaṃ ca yuktaṃ ca niśācarādhipa || 23 ||
+36,1,कदा चिदप्यहं वीर्यात् पर्यटन्पृथिवीमिमाम् । बलं नागसहस्रस्य धारयन्पर्वतोपमः ॥ १ ॥,kadā cidapyahaṃ vīryāt paryaṭanpṛthivīmimām | balaṃ nāgasahasrasya dhārayanparvatopamaḥ || 1 ||
+36,2,नीलजीमूतसंकाशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः । भयं लोकस्य जनयन् किरीटी परिघायुधः । व्यचरं दण्डकारण्यमृषिमांसानि भक्षयन् ॥ २ ॥,nīlajīmūtasaṃkāśastaptakāñcanakuṇḍalaḥ | bhayaṃ lokasya janayan kirīṭī parighāyudhaḥ | vyacaraṃ daṇḍakāraṇyamṛṣimāṃsāni bhakṣayan || 2 ||
+36,3,विश्वामित्रो ऽथ धर्मात्मा मद्वित्रस्तो महामुनिः । स्वयं गत्वा दशरथं नरेन्द्रमिदमब्रवीत् ॥ ३ ॥,viśvāmitro'tha dharmātmā madvitrasto mahāmuniḥ | svayaṃ gatvā daśarathaṃ narendramidamabravīt || 3 ||
+36,4,अयं रक्षतु मां रामः पर्वकाले समाहितः । मारीचान्मे भयं घोरं समुत्पन्नं नरेश्वर ॥ ४ ॥,ayaṃ rakṣatu māṃ rāmaḥ parvakāle samāhitaḥ | mārīcānme bhayaṃ ghoraṃ samutpannaṃ nareśvara || 4 ||
+36,5,इत्येवमुक्तो धर्मात्मा राजा दशरथस्तदा । प्रत्युवाच महाभागं विश्वामित्रं महामुनिम् ॥ ५ ॥,ityevamukto dharmātmā rājā daśarathastadā | pratyuvāca mahābhāgaṃ viśvāmitraṃ mahāmunim || 5 ||
+36,6,ऊन षोडश वर्षो ऽयमकृतास्त्रश्च राघवः । कामं तु मम यत् सैन्यं मया सह गमिष्यति । बधिष्यामि मुनिश्रेष्ठ शत्रुं तव यथेप्सितम् ॥ ६ ॥,ūna ṣoḍaśa varṣo'yamakṛtāstraśca rāghavaḥ | kāmaṃ tu mama yat sainyaṃ mayā saha gamiṣyati | badhiṣyāmi muniśreṣṭha śatruṃ tava yathepsitam || 6 ||
+36,7,इत्येवमुक्तः स मुनी राजानं पुनरब्रवीत् । रामान्नान्यद्बलं लोके पर्याप्तं तस्य रक्षसः ॥ ७ ॥,ityevamuktaḥ sa munī rājānaṃ punarabravīt | rāmānnānyadbalaṃ loke paryāptaṃ tasya rakṣasaḥ || 7 ||
+36,8,बालो ऽप्येष महातेजाः समर्थस्तस्य निग्रहे । गमिष्ये राममादाय स्वस्ति ते ऽस्तु परंतपः ॥ ८ ॥,bālo'pyeṣa mahātejāḥ samarthastasya nigrahe | gamiṣye rāmamādāya svasti te'stu paraṃtapaḥ || 8 ||
+36,9,इत्येवमुक्त्वा स मुनिस्तमादाय नृपात्मजम् । जगाम परमप्रीतो विश्वामित्रः स्वमाश्रमम् ॥ ९ ॥,ityevamuktvā sa munistamādāya nṛpātmajam | jagāma paramaprīto viśvāmitraḥ svamāśramam || 9 ||
+36,10,तं तदा दण्डकारण्ये यज्ञमुद्दिश्य दीक्षितम् । बभूवावस्थितो रामश्चित्रं विस्फारयन्धनुः ॥ १० ॥,taṃ tadā daṇḍakāraṇye yajñamuddiśya dīkṣitam | babhūvāvasthito rāmaścitraṃ visphārayandhanuḥ || 10 ||
+36,11,अजातव्यञ्जनः श्रीमान्बालः श्यामः शुभेक्षणः । एकवस्त्रधरो धन्वी शिखी कनकमालया ॥ ११ ॥,ajātavyañjanaḥ śrīmānbālaḥ śyāmaḥ śubhekṣaṇaḥ | ekavastradharo dhanvī śikhī kanakamālayā || 11 ||
+36,12,शोभयन्दण्डकारण्यं दीप्तेन स्वेन तेजसा । अदृश्यत तदा रामो बालचन्द्र इवोदितः ॥ १२ ॥,śobhayandaṇḍakāraṇyaṃ dīptena svena tejasā | adṛ��yata tadā rāmo bālacandra ivoditaḥ || 12 ||
+36,13,ततो ऽहं मेघसंकाशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः । बली दत्तवरो दर्पादाजगाम तदाश्रमम् ॥ १३ ॥,tato'haṃ meghasaṃkāśastaptakāñcanakuṇḍalaḥ | balī dattavaro darpādājagāma tadāśramam || 13 ||
+36,14,तेन दृष्टः प्रविष्टो ऽहं सहसैवोद्यतायुधः । मां तु दृष्ट्वा धनुः सज्यमसंभ्रान्तश्चकार ह ॥ १४ ॥,tena dṛṣṭaḥ praviṣṭo'haṃ sahasaivodyatāyudhaḥ | māṃ tu dṛṣṭvā dhanuḥ sajyamasaṃbhrāntaścakāra ha || 14 ||
+36,15,अवजानन्नहं मोहाद्बालो ऽयमिति राघवम् । विश्वामित्रस्य तां वेदिमध्यधावं कृतत्वरः ॥ १५ ॥,avajānannahaṃ mohādbālo'yamiti rāghavam | viśvāmitrasya tāṃ vedimadhyadhāvaṃ kṛtatvaraḥ || 15 ||
+36,16,तेन मुक्तस्ततो बाणः शितः शत्रुनिबर्हणः । तेनाहं ताडितः क्षिप्तः समुद्रे शतयोजने ॥ १६ ॥,tena muktastato bāṇaḥ śitaḥ śatrunibarhaṇaḥ | tenāhaṃ tāḍitaḥ kṣiptaḥ samudre śatayojane || 16 ||
+36,17,रामस्य शरवेगेन निरस्तो भ्रान्तचेतनः । पातितो ऽहं तदा तेन गम्भीरे सागराम्भसि । प्राप्य संज्ञां चिरात्तात लङ्कां प्रति गतः पुरीम् ॥ १७ ॥,rāmasya śaravegena nirasto bhrāntacetanaḥ | pātito'haṃ tadā tena gambhīre sāgarāmbhasi | prāpya saṃjñāṃ cirāttāta laṅkāṃ prati gataḥ purīm || 17 ||
+36,18,एवमस्मि तदा मुक्तः सहायास्ते निपातिताः । अकृतास्त्रेण रामेण बालेनाक्लिष्टकर्मणा ॥ १८ ॥,evamasmi tadā muktaḥ sahāyāste nipātitāḥ | akṛtāstreṇa rāmeṇa bālenākliṣṭakarmaṇā || 18 ||
+36,19,तन्मया वार्यमाणस्त्वं यदि रामेण विग्रहम् । करिष्यस्यापदं घोरां क्षिप्रं प्राप्य नशिष्यसि ॥ १९ ॥,tanmayā vāryamāṇastvaṃ yadi rāmeṇa vigraham | kariṣyasyāpadaṃ ghorāṃ kṣipraṃ prāpya naśiṣyasi || 19 ||
+36,20,क्रीडा रतिविधिज्ञानां समाजोत्सवशालिनाम् । रक्षसां चैव संतापमनर्थं चाहरिष्यसि ॥ २० ॥,krīḍā ratividhijñānāṃ samājotsavaśālinām | rakṣasāṃ caiva saṃtāpamanarthaṃ cāhariṣyasi || 20 ||
+36,21,हर्म्यप्रासादसंबाधां नानारत्नविभूषिताम् । द्रक्ष्यसि त्वं पुरीं लङ्कां विनष्टां मैथिलीकृते ॥ २१ ॥,harmyaprāsādasaṃbādhāṃ nānāratnavibhūṣitām | drakṣyasi tvaṃ purīṃ laṅkāṃ vinaṣṭāṃ maithilīkṛte || 21 ||
+36,22,अकुर्वन्तो ऽपि पापानि शुचयः पापसंश्रयात् । परपापैर्विनश्यन्ति मत्स्या नागह्रदे यथा ॥ २२ ॥,akurvanto'pi pāpāni śucayaḥ pāpasaṃśrayāt | parapāpairvinaśyanti matsyā nāgahrade yathā || 22 ||
+36,23,दिव्यचन्दनदिग्धाङ्गान्दिव्याभरणभूषितान् । द्रक्ष्यस्यभिहतान्भूमौ तव दोषात्तु राक्षसान् ॥ २३ ॥,divyacandanadigdhāṅgāndivyābharaṇabhūṣitān | drakṣyasyabhihatānbhūmau tava doṣāttu rākṣasān || 23 ||
+36,24,हृतदारान् सदारांश्च दशविद्रवतो दिशः । हतशेषानशरणान्द्रक्ष्यसि त्वं निशाचरान् ॥ २४ ॥,hṛtadārān sadārāṃśca daśavidravato diśaḥ | hataśeṣānaśaraṇāndrakṣyasi tvaṃ niśācarān || 24 ||
+36,25,शरजालपरिक्षिप्तामग्निज्वालासमावृताम् । प्रदग्धभवनां लङ्कां द्रक्ष्यसि त्वमसंशयम् ॥ २५ ॥,śarajālaparikṣiptāmagnijvālāsamāvṛtām | pradagdhabhavanāṃ laṅkāṃ drakṣyasi tvamasaṃśayam || 25 ||
+36,26,प्रमदाना��� सहस्राणि तव राजन्परिग्रहः । भव स्वदारनिरतः स्वकुलं रक्षराक्षस ॥ २६ ॥,pramadānāṃ sahasrāṇi tava rājanparigrahaḥ | bhava svadāranirataḥ svakulaṃ rakṣarākṣasa || 26 ||
+36,27,मानं वृद्धिं च राज्यं च जीवितं चेष्टमात्मनः । यदीच्छसि चिरं भोक्तुं मा कृथा राम विप्रियम् ॥ २७ ॥,mānaṃ vṛddhiṃ ca rājyaṃ ca jīvitaṃ ceṣṭamātmanaḥ | yadīcchasi ciraṃ bhoktuṃ mā kṛthā rāma vipriyam || 27 ||
+36,28,निवार्यमाणः सुहृदा मया भृशं प्रसह्य सीतां यदि धर्षयिष्यसि । गमिष्यसि क्षीणबलः सबान्धवो यमक्षयं रामशरात्तजीवितः ॥ २८ ॥,nivāryamāṇaḥ suhṛdā mayā bhṛśaṃ prasahya sītāṃ yadi dharṣayiṣyasi | gamiṣyasi kṣīṇabalaḥ sabāndhavo yamakṣayaṃ rāmaśarāttajīvitaḥ || 28 ||
+37,1,एवमस्मि तदा मुक्तः कथं चित्तेन संयुगे । इदानीमपि यद्वृत्तं तच्छृणुष्व यदुत्तरम् ॥ १ ॥,evamasmi tadā muktaḥ kathaṃ cittena saṃyuge | idānīmapi yadvṛttaṃ tacchṛṇuṣva yaduttaram || 1 ||
+37,2,राक्षसाभ्यामहं द्वाभ्यामनिर्विण्णस्तथा कृतः । सहितो मृगरूपाभ्यां प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ २ ॥,rākṣasābhyāmahaṃ dvābhyāmanirviṇṇastathā kṛtaḥ | sahito mṛgarūpābhyāṃ praviṣṭo daṇḍakāvanam || 2 ||
+37,3,दीप्तजिह्वो महाकायस्तीक्ष्णशृण्गो महाबलः । व्यचरन्दण्डकारण्यं मांसभक्षो महामृगः ॥ ३ ॥,dīptajihvo mahākāyastīkṣṇaśṛṇgo mahābalaḥ | vyacarandaṇḍakāraṇyaṃ māṃsabhakṣo mahāmṛgaḥ || 3 ||
+37,4,अग्निहोत्रेषु तीर्थेषु चैत्यवृक्षेषु रावण । अत्यन्तघोरो व्यचरंस्तापसांस्तान्प्रधर्षयन् ॥ ४ ॥,agnihotreṣu tīrtheṣu caityavṛkṣeṣu rāvaṇa | atyantaghoro vyacaraṃstāpasāṃstānpradharṣayan || 4 ||
+37,5,निहत्य दण्डकारण्ये तापसान्धर्मचारिणः । रुधिराणि पिबंस्तेषां तथा मांसानि भक्षयन् ॥ ५ ॥,nihatya daṇḍakāraṇye tāpasāndharmacāriṇaḥ | rudhirāṇi pibaṃsteṣāṃ tathā māṃsāni bhakṣayan || 5 ||
+37,6,ऋषिमांसाशनः क्रूरस्त्रासयन् वनगोचरान् । तदा रुधिरमत्तो ऽहं व्यचरं दण्डकावनम् ॥ ६ ॥,ṛṣimāṃsāśanaḥ krūrastrāsayan vanagocarān | tadā rudhiramatto'haṃ vyacaraṃ daṇḍakāvanam || 6 ||
+37,7,तदाहं दण्डकारण्ये विचरन्धर्मदूषकः । आसादयं तदा रामं तापसं धर्ममाश्रितम् ॥ ७ ॥,tadāhaṃ daṇḍakāraṇye vicarandharmadūṣakaḥ | āsādayaṃ tadā rāmaṃ tāpasaṃ dharmamāśritam || 7 ||
+37,8,वैदेहीं च महाभागां लक्ष्मणं च महारथम् । तापसं नियताहारं सर्वभूतहिते रतम् ॥ ८ ॥,vaidehīṃ ca mahābhāgāṃ lakṣmaṇaṃ ca mahāratham | tāpasaṃ niyatāhāraṃ sarvabhūtahite ratam || 8 ||
+37,9,सो ऽहं वनगतं रामं परिभूय महाबलम् । तापसो ऽयमिति ज्ञात्वा पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥ ९ ॥,so'haṃ vanagataṃ rāmaṃ paribhūya mahābalam | tāpaso'yamiti jñātvā pūrvavairamanusmaran || 9 ||
+37,10,अभ्यधावं सुसंक्रुद्धस्तीक्ष्णशृङ्गो मृगाकृतिः । जिघांसुरकृतप्रज्ञस्तं प्रहारमनुस्मरन् ॥ १० ॥,abhyadhāvaṃ susaṃkruddhastīkṣṇaśṛṅgo mṛgākṛtiḥ | jighāṃsurakṛtaprajñastaṃ prahāramanusmaran || 10 ||
+37,11,तेन मुक्तास्त्रयो बाणाः शिताः शत्रुनिबर्हणाः । विकृष्य बलवच्चापं सुपर्णानिलतुल्यगाः ॥ ११ ॥,tena muktāstrayo bāṇāḥ śitāḥ śatrunibarhaṇāḥ | vikṛṣya balavaccāpaṃ suparṇānilatulyagāḥ || 11 ||
+37,12,ते बाणा वज्रसंकाशाः सुघोरा रक्तभोजनाः । आजग्मुः सहिताः सर्वे त्रयः संनतपर्वणः ॥ १२ ॥,te bāṇā vajrasaṃkāśāḥ sughorā raktabhojanāḥ | ājagmuḥ sahitāḥ sarve trayaḥ saṃnataparvaṇaḥ || 12 ||
+37,13,पराक्रमज्ञो रामस्य शठो दृष्टभयः पुरा । समुत्क्रान्तस्ततो मुक्तस्ताव् उभौ राक्षसौ हतौ ॥ १३ ॥,parākramajño rāmasya śaṭho dṛṣṭabhayaḥ purā | samutkrāntastato muktastāv ubhau rākṣasau hatau || 13 ||
+37,14,शरेण मुक्तो रामस्य कथं चित् प्राप्य जीवितम् । इह प्रव्राजितो युक्तस्तापसो ऽहं समाहितः ॥ १४ ॥,śareṇa mukto rāmasya kathaṃ cit prāpya jīvitam | iha pravrājito yuktastāpaso'haṃ samāhitaḥ || 14 ||
+37,15,वृक्षे वृक्षे हि पश्यामि चीरकृष्णाजिनाम्बरम् । गृहीतधनुषं रामं पाशहस्तमिवान्तकम् ॥ १५ ॥,vṛkṣe vṛkṣe hi paśyāmi cīrakṛṣṇājināmbaram | gṛhītadhanuṣaṃ rāmaṃ pāśahastamivāntakam || 15 ||
+37,16,अपि रामसहस्राणि भीतः पश्यामि रावण । रामभूतमिदं सर्वमरण्यं प्रतिभाति मे ॥ १६ ॥,api rāmasahasrāṇi bhītaḥ paśyāmi rāvaṇa | rāmabhūtamidaṃ sarvamaraṇyaṃ pratibhāti me || 16 ||
+37,17,राममेव हि पश्यामि रहिते राक्षसेश्वर । दृष्ट्वा स्वप्नगतं राममुद्भ्रमामि विचेतनः ॥ १७ ॥,rāmameva hi paśyāmi rahite rākṣaseśvara | dṛṣṭvā svapnagataṃ rāmamudbhramāmi vicetanaḥ || 17 ||
+37,18,रकारादीनि नामानि रामत्रस्तस्य रावण । रत्नानि च रथाश्चैव त्रासं संजनयन्ति मे ॥ १८ ॥,rakārādīni nāmāni rāmatrastasya rāvaṇa | ratnāni ca rathāścaiva trāsaṃ saṃjanayanti me || 18 ||
+37,19,अहं तस्य प्रभावज्ञो न युद्धं तेन ते क्षमम् । रणे रामेण युध्यस्व क्षमां वा कुरु राक्षस । न ते रामकथा कार्या यदि मां द्रष्टुमिच्छसि ॥ १९ ॥,ahaṃ tasya prabhāvajño na yuddhaṃ tena te kṣamam | raṇe rāmeṇa yudhyasva kṣamāṃ vā kuru rākṣasa | na te rāmakathā kāryā yadi māṃ draṣṭumicchasi || 19 ||
+37,20,इदं वचो बन्धुहितार्थिना मया यथोच्यमानं यदि नाभिपत्स्यसे । सबान्धवस्त्यक्ष्यसि जीवितं रणे हतो ऽद्य रामेण शरैरजिह्मगैः ॥ २० ॥,idaṃ vaco bandhuhitārthinā mayā yathocyamānaṃ yadi nābhipatsyase | sabāndhavastyakṣyasi jīvitaṃ raṇe hato'dya rāmeṇa śarairajihmagaiḥ || 20 ||
+38,1,मारीचेन तु तद्वाक्यं क्षमं युक्तं च रावणः । उक्तो न प्रतिजग्राह मर्तुकाम इवौषधम् ॥ १ ॥,mārīcena tu tadvākyaṃ kṣamaṃ yuktaṃ ca rāvaṇaḥ | ukto na pratijagrāha martukāma ivauṣadham || 1 ||
+38,2,तं पथ्यहितवक्तारं मारीचं राक्षसाधिपः । अब्रवीत् परुषं वाक्यमयुक्तं कालचोदितः ॥ २ ॥,taṃ pathyahitavaktāraṃ mārīcaṃ rākṣasādhipaḥ | abravīt paruṣaṃ vākyamayuktaṃ kālacoditaḥ || 2 ||
+38,3,यत् किलैतदयुक्तार्थं मारीच मयि कथ्यते । वाक्यं निष्फलमत्यर्थं बीजमुप्तमिवोषरे ॥ ३ ॥,yat kilaitadayuktārthaṃ mārīca mayi kathyate | vākyaṃ niṣphalamatyarthaṃ bījamuptamivoṣare || 3 ||
+38,4,त्वद्वाक्यैर्न तु मां शक्यं भेत्तुं रामस्य संयुगे । पापशीलस्य मूर्खस्य मानुषस्य विशेषतः ॥ ४ ॥,tvadvākyairna tu māṃ śakyaṃ bhettuṃ rāmasya saṃyuge | pāpaśīlasya mūrkhasya mānuṣasya viśeṣataḥ || 4 ||
+38,5,यस्त्यक्त्वा सुहृदो राज्यं मातरं पितरं तथा । स्त्रीवाक्यं प्राकृतं श्रुत्वा वनमेकपदे गतः ॥ ५ ॥,yastyaktvā suhṛdo rājyaṃ mātaraṃ pitaraṃ tathā | strīvākyaṃ prākṛtaṃ śrutvā vanamekapade gataḥ || 5 ||
+38,6,अवश्यं तु मया तस्य संयुगे खरघातिनः । प्राणैः प्रियतरा सीता हर्तव्या तव संनिधौ ॥ ६ ॥,avaśyaṃ tu mayā tasya saṃyuge kharaghātinaḥ | prāṇaiḥ priyatarā sītā hartavyā tava saṃnidhau || 6 ||
+38,7,एवं मे निश्चिता बुद्धिर्हृदि मारीच वर्तते । न व्यावर्तयितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥ ७ ॥,evaṃ me niścitā buddhirhṛdi mārīca vartate | na vyāvartayituṃ śakyā sendrairapi surāsuraiḥ || 7 ||
+38,8,दोषं गुणं वा संपृष्टस्त्वमेवं वक्तुमर्हसि । अपायं वाप्युपायं वा कार्यस्यास्य विनिश्चये ॥ ८ ॥,doṣaṃ guṇaṃ vā saṃpṛṣṭastvamevaṃ vaktumarhasi | apāyaṃ vāpyupāyaṃ vā kāryasyāsya viniścaye || 8 ||
+38,9,संपृष्टेन तु वक्तव्यं सचिवेन विपश्चिता । उद्यताञ्जलिना राज्ञो य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ ९ ॥,saṃpṛṣṭena tu vaktavyaṃ sacivena vipaścitā | udyatāñjalinā rājño ya icchedbhūtimātmanaḥ || 9 ||
+38,10,वाक्यमप्रतिकूलं तु मृदुपूर्वं शुभं हितम् । उपचारेण युक्तं च वक्तव्यो वसुधाधिपः ॥ १० ॥,vākyamapratikūlaṃ tu mṛdupūrvaṃ śubhaṃ hitam | upacāreṇa yuktaṃ ca vaktavyo vasudhādhipaḥ || 10 ||
+38,11,सावमर्दं तु यद्वाक्यं मारीच हितमुच्यते । नाभिनन्दति तद् राजा मानार्हो मानवर्जितम् ॥ ११ ॥,sāvamardaṃ tu yadvākyaṃ mārīca hitamucyate | nābhinandati tad rājā mānārho mānavarjitam || 11 ||
+38,12,पञ्चरूपाणि राजानो धारयन्त्यमितौजसः । अग्नेरिन्द्रस्य सोमस्य यमस्य वरुणस्य च । औष्ण्यं तथा विक्रमं च सौम्यं दण्डं प्रसन्नताम् ॥ १२ ॥,pañcarūpāṇi rājāno dhārayantyamitaujasaḥ | agnerindrasya somasya yamasya varuṇasya ca | auṣṇyaṃ tathā vikramaṃ ca saumyaṃ daṇḍaṃ prasannatām || 12 ||
+38,13,तस्मात् सर्वास्ववस्थासु मान्याः पूज्याश्च पार्थिवाः । त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं मोहमास्थितः ॥ १३ ॥,tasmāt sarvāsvavasthāsu mānyāḥ pūjyāśca pārthivāḥ | tvaṃ tu dharmamavijñāya kevalaṃ mohamāsthitaḥ || 13 ||
+38,14,अभ्यागतं मां दौरात्म्यात् परुषं वदसीदृशम् । गुणदोषौ न पृच्छामि क्षमं चात्मनि राक्षस । अस्मिंस्तु स भवान् कृत्ये साहाय्यं कर्तुमर्हति ॥ १४ ॥,abhyāgataṃ māṃ daurātmyāt paruṣaṃ vadasīdṛśam | guṇadoṣau na pṛcchāmi kṣamaṃ cātmani rākṣasa | asmiṃstu sa bhavān kṛtye sāhāyyaṃ kartumarhati || 14 ||
+38,15,सौवर्णस्त्वं मृगो भूत्वा चित्रो रजतबिन्दुभिः । प्रलोभयित्वा वैदेहीं यथेष्टं गन्तुमर्हसि ॥ १५ ॥,sauvarṇastvaṃ mṛgo bhūtvā citro rajatabindubhiḥ | pralobhayitvā vaidehīṃ yatheṣṭaṃ gantumarhasi || 15 ||
+38,16,त्वां तु मायामृगं दृष्ट्वा काञ्चनं जातविस्मया । आनयैनमिति क्षिप्रं रामं वक्ष्यति मैथिली ॥ १६ ॥,tvāṃ tu māyāmṛgaṃ dṛṣṭvā kāñcanaṃ jātavismayā | ānayainamiti kṣipraṃ rāmaṃ vakṣyati maithilī || 16 ||
+38,17,अपक्रान्ते च काकुत्स्थे लक्ष्मणे च यथासुखम् । आनयिष्यामि वैदेहीं सहस���राक्षः शचीमिव ॥ १७ ॥,apakrānte ca kākutsthe lakṣmaṇe ca yathāsukham | ānayiṣyāmi vaidehīṃ sahasrākṣaḥ śacīmiva || 17 ||
+38,18,एवं कृत्वा त्विदं कार्यं यथेष्टं गच्छ राक्षस । राज्यस्यार्धं प्रदास्यामि मारीच तव सुव्रत ॥ १८ ॥,evaṃ kṛtvā tvidaṃ kāryaṃ yatheṣṭaṃ gaccha rākṣasa | rājyasyārdhaṃ pradāsyāmi mārīca tava suvrata || 18 ||
+38,19,गच्छ सौम्य शिवं मार्गं कार्यस्यास्य विवृद्धये । प्राप्य सीतामयुद्धेन वञ्चयित्वा तु राघवम् । लङ्कां प्रति गमिष्यामि कृतकार्यः सह त्वया ॥ १९ ॥,gaccha saumya śivaṃ mārgaṃ kāryasyāsya vivṛddhaye | prāpya sītāmayuddhena vañcayitvā tu rāghavam | laṅkāṃ prati gamiṣyāmi kṛtakāryaḥ saha tvayā || 19 ||
+38,20,एतत् कार्यमवश्यं मे बलादपि करिष्यसि । राज्ञो हि प्रतिकूलस्थो न जातु सुखमेधते ॥ २० ॥,etat kāryamavaśyaṃ me balādapi kariṣyasi | rājño hi pratikūlastho na jātu sukhamedhate || 20 ||
+38,21,आसाद्य तं जीवितसंशयस्ते मृत्युर्ध्रुवो ह्यद्य मया विरुध्य । एतद् यथावत् परिगृह्य बुद्ध्या यदत्र पथ्यं कुरु तत्तथा त्वम् ॥ २१ ॥,āsādya taṃ jīvitasaṃśayaste mṛtyurdhruvo hyadya mayā virudhya | etad yathāvat parigṛhya buddhyā yadatra pathyaṃ kuru tattathā tvam || 21 ||
+39,1,आज्ञप्तो राजवद्वाक्यं प्रतिकूलं निशाचरः । अब्रवीत् परुषं वाक्यं मारीचो राक्षसाधिपम् ॥ १ ॥,ājñapto rājavadvākyaṃ pratikūlaṃ niśācaraḥ | abravīt paruṣaṃ vākyaṃ mārīco rākṣasādhipam || 1 ||
+39,2,केनायमुपदिष्टस्ते विनाशः पापकर्मणा । सपुत्रस्य सराष्ट्रस्य सामात्यस्य निशाचर ॥ २ ॥,kenāyamupadiṣṭaste vināśaḥ pāpakarmaṇā | saputrasya sarāṣṭrasya sāmātyasya niśācara || 2 ||
+39,3,कस्त्वया सुखिना राजन्नाभिनन्दति पापकृत् । केनेदमुपदिष्टं ते मृत्युद्वारमुपायतः ॥ ३ ॥,kastvayā sukhinā rājannābhinandati pāpakṛt | kenedamupadiṣṭaṃ te mṛtyudvāramupāyataḥ || 3 ||
+39,4,शत्रवस्तव सुव्यक्तं हीनवीर्या निशाचर । इच्छन्ति त्वां विनश्यन्तमुपरुद्धं बलीयसा ॥ ४ ॥,śatravastava suvyaktaṃ hīnavīryā niśācara | icchanti tvāṃ vinaśyantamuparuddhaṃ balīyasā || 4 ||
+39,5,केनेदमुपदिष्टं ते क्षुद्रेणाहितवादिना । यस्त्वामिच्छति नश्यन्तं स्वकृतेन निशाचर ॥ ५ ॥,kenedamupadiṣṭaṃ te kṣudreṇāhitavādinā | yastvāmicchati naśyantaṃ svakṛtena niśācara || 5 ||
+39,6,वध्याः खलु न हन्यन्ते सचिवास्तव रावण । ये त्वामुत्पथमारूढं न निगृह्णन्ति सर्वशः ॥ ६ ॥,vadhyāḥ khalu na hanyante sacivāstava rāvaṇa | ye tvāmutpathamārūḍhaṃ na nigṛhṇanti sarvaśaḥ || 6 ||
+39,7,अमात्यैः कामवृत्तो हि राजा कापथमाश्रितः । निग्राह्यः सर्वथा सद्भिर्न निग्राह्यो निगृह्यसे ॥ ७ ॥,amātyaiḥ kāmavṛtto hi rājā kāpathamāśritaḥ | nigrāhyaḥ sarvathā sadbhirna nigrāhyo nigṛhyase || 7 ||
+39,8,धर्ममर्थं च कामं च यशश्च जयतां वर । स्वामिप्रसादात् सचिवाः प्राप्नुवन्ति निशाचर ॥ ८ ॥,dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca yaśaśca jayatāṃ vara | svāmiprasādāt sacivāḥ prāpnuvanti niśācara || 8 ||
+39,9,विपर्यये तु तत् सर्वं व्यर्थं भवति रावण । व्यसनं स्वामिवैगुण्यात् प्राप्नुवन्तीतरे जनाः �� ९ ॥,viparyaye tu tat sarvaṃ vyarthaṃ bhavati rāvaṇa | vyasanaṃ svāmivaiguṇyāt prāpnuvantītare janāḥ || 9 ||
+39,10,राजमूलो हि धर्मश्च जयश्च जयतां वर । तस्मात् सर्वास्ववस्थासु रक्षितव्यो नराधिपः ॥ १० ॥,rājamūlo hi dharmaśca jayaśca jayatāṃ vara | tasmāt sarvāsvavasthāsu rakṣitavyo narādhipaḥ || 10 ||
+39,11,राज्यं पालयितुं शक्यं न तीक्ष्णेन निशाचर । न चापि प्रतिकूलेन नाविनीतेन राक्षस ॥ ११ ॥,rājyaṃ pālayituṃ śakyaṃ na tīkṣṇena niśācara | na cāpi pratikūlena nāvinītena rākṣasa || 11 ||
+39,12,ये तीक्ष्णमन्त्राः सचिवा भज्यन्ते सह तेन वै । विषमेषु रथाः शीघ्रं मन्दसारथयो यथा ॥ १२ ॥,ye tīkṣṇamantrāḥ sacivā bhajyante saha tena vai | viṣameṣu rathāḥ śīghraṃ mandasārathayo yathā || 12 ||
+39,13,बहवः साधवो लोके युक्तधर्ममनुष्ठिताः । परेषामपराधेन विनष्टाः सपरिच्छदाः ॥ १३ ॥,bahavaḥ sādhavo loke yuktadharmamanuṣṭhitāḥ | pareṣāmaparādhena vinaṣṭāḥ saparicchadāḥ || 13 ||
+39,14,स्वामिना प्रतिकूलेन प्रजास्तीक्ष्णेन रावण । रक्ष्यमाणा न वर्धन्ते मेषा गोमायुना यथा ॥ १४ ॥,svāminā pratikūlena prajāstīkṣṇena rāvaṇa | rakṣyamāṇā na vardhante meṣā gomāyunā yathā || 14 ||
+39,15,अवश्यं विनशिष्यन्ति सर्वे रावण राक्षसाः । येषां त्वं कर्कशो राजा दुर्बुद्धिरजितेन्द्रियः ॥ १५ ॥,avaśyaṃ vinaśiṣyanti sarve rāvaṇa rākṣasāḥ | yeṣāṃ tvaṃ karkaśo rājā durbuddhirajitendriyaḥ || 15 ||
+39,16,तदिदं काकतालीयं घोरमासादितं त्वया । अत्र किं शोभनं यत्त्वं ससैन्यो विनशिष्यसि ॥ १६ ॥,tadidaṃ kākatālīyaṃ ghoramāsāditaṃ tvayā | atra kiṃ śobhanaṃ yattvaṃ sasainyo vinaśiṣyasi || 16 ||
+39,17,मां निहत्य तु रामो ऽसौ नचिरात्त्वां वधिष्यति । अनेन कृतकृत्यो ऽस्मि म्रिये यदरिणा हतः ॥ १७ ॥,māṃ nihatya tu rāmo'sau nacirāttvāṃ vadhiṣyati | anena kṛtakṛtyo'smi mriye yadariṇā hataḥ || 17 ||
+39,18,दर्शनादेव रामस्य हतं मामुपधारय । आत्मानं च हतं विद्धि हृत्वा सीतां सबान्धवम् ॥ १८ ॥,darśanādeva rāmasya hataṃ māmupadhāraya | ātmānaṃ ca hataṃ viddhi hṛtvā sītāṃ sabāndhavam || 18 ||
+39,19,आनयिष्यसि चेत् सीतामाश्रमात् सहितो मया । नैव त्वमसि नैवाहं नैव लङ्का न राक्षसाः ॥ १९ ॥,ānayiṣyasi cet sītāmāśramāt sahito mayā | naiva tvamasi naivāhaṃ naiva laṅkā na rākṣasāḥ || 19 ||
+39,20,निवार्यमाणस्तु मया हितैषिणा न मृष्यसे वाक्यमिदं निशाचर । परेतकल्पा हि गतायुषो नरा हितं न गृह्णन्ति सुहृद्भिरीरितम् ॥ २० ॥,nivāryamāṇastu mayā hitaiṣiṇā na mṛṣyase vākyamidaṃ niśācara | paretakalpā hi gatāyuṣo narā hitaṃ na gṛhṇanti suhṛdbhirīritam || 20 ||
+40,1,एवमुक्त्वा तु परुषं मारीचो रावणं ततः । गच्छावेत्यब्रवीद्दीनो भयाद् रात्रिंचरप्रभोः ॥ १ ॥,evamuktvā tu paruṣaṃ mārīco rāvaṇaṃ tataḥ | gacchāvetyabravīddīno bhayād rātriṃcaraprabhoḥ || 1 ||
+40,2,दृष्टश्चाहं पुनस्तेन शरचापासिधारिणा । मद्वधोद्यतशस्त्रेण विनष्टं जीवितं च मे ॥ २ ॥,dṛṣṭaścāhaṃ punastena śaracāpāsidhāriṇā | madvadhodyataśastreṇa vinaṣṭaṃ jīvitaṃ ca me || 2 ||
+40,3,किं तु कर्तुं मया शक्यमेवं त्वयि दुरात्मनि । एष गच्छाम्यहं तात स्वस्ति ते ऽस्तु निशाचर ॥ ३ ॥,kiṃ tu kartuṃ mayā śakyamevaṃ tvayi durātmani | eṣa gacchāmyahaṃ tāta svasti te'stu niśācara || 3 ||
+40,4,प्रहृष्टस्त्वभवत्तेन वचनेन स राक्षसः । परिष्वज्य सुसंश्लिष्टमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४ ॥,prahṛṣṭastvabhavattena vacanena sa rākṣasaḥ | pariṣvajya susaṃśliṣṭamidaṃ vacanamabravīt || 4 ||
+40,5,एतच्छौण्डीर्ययुक्तं ते मच्छन्दादिव भाषितम् । इदानीमसि मारीचः पूर्वमन्यो निशाचरः ॥ ५ ॥,etacchauṇḍīryayuktaṃ te macchandādiva bhāṣitam | idānīmasi mārīcaḥ pūrvamanyo niśācaraḥ || 5 ||
+40,6,आरुह्यतामयं शीघ्रं खगो रत्नविभूषितः । मया सह रथो युक्तः पिशाचवदनैः खरैः ॥ ६ ॥,āruhyatāmayaṃ śīghraṃ khago ratnavibhūṣitaḥ | mayā saha ratho yuktaḥ piśācavadanaiḥ kharaiḥ || 6 ||
+40,7,ततो रावणमारीचौ विमानमिव तं रथम् । आरुह्य ययतुः शीघ्रं तस्मादाश्रममण्डलात् ॥ ७ ॥,tato rāvaṇamārīcau vimānamiva taṃ ratham | āruhya yayatuḥ śīghraṃ tasmādāśramamaṇḍalāt || 7 ||
+40,8,तथैव तत्र पश्यन्तौ पत्तनानि वनानि च । गिरींश्च सरितः सर्वा राष्ट्राणि नगराणि च ॥ ८ ॥,tathaiva tatra paśyantau pattanāni vanāni ca | girīṃśca saritaḥ sarvā rāṣṭrāṇi nagarāṇi ca || 8 ||
+40,9,समेत्य दण्डकारण्यं राघवस्याश्रमं ततः । ददर्श सहमरीचो रावणो राक्षसाधिपः ॥ ९ ॥,sametya daṇḍakāraṇyaṃ rāghavasyāśramaṃ tataḥ | dadarśa sahamarīco rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 9 ||
+40,10,अवतीर्य रथात्तस्मात्ततः काञ्चनभूषणात् । हस्ते गृहीत्वा मारीचं रावणो वाक्यमब्रवीत् ॥ १० ॥,avatīrya rathāttasmāttataḥ kāñcanabhūṣaṇāt | haste gṛhītvā mārīcaṃ rāvaṇo vākyamabravīt || 10 ||
+40,11,एतद् रामाश्रमपदं दृश्यते कदलीवृतम् । क्रियतां तत् सखे शीघ्रं यदर्थं वयमागताः ॥ ११ ॥,etad rāmāśramapadaṃ dṛśyate kadalīvṛtam | kriyatāṃ tat sakhe śīghraṃ yadarthaṃ vayamāgatāḥ || 11 ||
+40,12,स रावणवचः श्रुत्वा मारीचो राक्षसस्तदा । मृगो भूत्वाश्रमद्वारि रामस्य विचचार ह ॥ १२ ॥,sa rāvaṇavacaḥ śrutvā mārīco rākṣasastadā | mṛgo bhūtvāśramadvāri rāmasya vicacāra ha || 12 ||
+40,13,मणिप्रवरशृङ्गाग्रः सितासितमुखाकृतिः । रक्तपद्मोत्पलमुख इन्द्रनीलोत्पलश्रवाः ॥ १३ ॥,maṇipravaraśṛṅgāgraḥ sitāsitamukhākṛtiḥ | raktapadmotpalamukha indranīlotpalaśravāḥ || 13 ||
+40,14,किं चिदभ्युन्नत ग्रीव इन्द्रनीलनिभोदरः । मधूकनिभपार्श्वश्च कञ्जकिञ्जल्कसंनिभः ॥ १४ ॥,kiṃ cidabhyunnata grīva indranīlanibhodaraḥ | madhūkanibhapārśvaśca kañjakiñjalkasaṃnibhaḥ || 14 ||
+40,15,वैदूर्यसंकाशखुरस्तनुजङ्घः सुसंहतः । इन्द्रायुधसवर्णेन पुच्छेनोर्ध्वं विराजितः ॥ १५ ॥,vaidūryasaṃkāśakhurastanujaṅghaḥ susaṃhataḥ | indrāyudhasavarṇena pucchenordhvaṃ virājitaḥ || 15 ||
+40,16,मनोहरस्निग्धवर्णो रत्नैर्नानाविधैर्वृतः । क्षणेन राक्षसो जातो मृगः परमशोभनः ॥ १६ ॥,manoharasnigdhavarṇo ratnairnānāvidhairvṛtaḥ | kṣaṇena rākṣaso jāto mṛgaḥ paramaśobhanaḥ || 16 ||
+40,17,वनं प्रज्वलयन् रम्यं रामाश्रमपदं च तत् । मनोहरं दर्शनीयं रूपं कृत्वा स राक्षसः ॥ १७ ॥,vanaṃ prajvalayan ramyaṃ rāmāśramapadaṃ ca tat | manoharaṃ darśanīyaṃ rūpaṃ kṛtvā sa rākṣasaḥ || 17 ||
+40,18,प्रलोभनार्थं वैदेह्या नानाधातुविचित्रितम् । विचरन् गच्छते सम्यक् शाद्वलानि समन्ततः ॥ १८ ॥,pralobhanārthaṃ vaidehyā nānādhātuvicitritam | vicaran gacchate samyak śādvalāni samantataḥ || 18 ||
+40,19,रूप्यबिन्दुशतैश्चित्रो भूत्वा च प्रियदर्शनः । विटपीनां किसलयान्भङ्क्त्वादन् विचचार ह ॥ १९ ॥,rūpyabinduśataiścitro bhūtvā ca priyadarśanaḥ | viṭapīnāṃ kisalayānbhaṅktvādan vicacāra ha || 19 ||
+40,20,कदलीगृहकं गत्वा कर्णिकारानितस्ततः । समाश्रयन्मन्दगतिः सीतासंदर्शनं तदा ॥ २० ॥,kadalīgṛhakaṃ gatvā karṇikārānitastataḥ | samāśrayanmandagatiḥ sītāsaṃdarśanaṃ tadā || 20 ||
+40,21,राजीवचित्रपृष्ठः स विरराज महामृगः । रामाश्रमपदाभ्याशे विचचार यथासुखम् ॥ २१ ॥,rājīvacitrapṛṣṭhaḥ sa virarāja mahāmṛgaḥ | rāmāśramapadābhyāśe vicacāra yathāsukham || 21 ||
+40,22,पुनर्गत्वा निवृत्तश्च विचचार मृगोत्तमः । गत्वा मुहूर्तं त्वरया पुनः प्रतिनिवर्तते ॥ २२ ॥,punargatvā nivṛttaśca vicacāra mṛgottamaḥ | gatvā muhūrtaṃ tvarayā punaḥ pratinivartate || 22 ||
+40,23,विक्रीडंश्च पुनर्भूमौ पुनरेव निषीदति । आश्रमद्वारमागम्य मृगयूथानि गच्छति ॥ २३ ॥,vikrīḍaṃśca punarbhūmau punareva niṣīdati | āśramadvāramāgamya mṛgayūthāni gacchati || 23 ||
+40,24,मृगयूथैरनुगतः पुनरेव निवर्तते । सीतादर्शनमाकाङ्क्षन् राक्षसो मृगतां गतः ॥ २४ ॥,mṛgayūthairanugataḥ punareva nivartate | sītādarśanamākāṅkṣan rākṣaso mṛgatāṃ gataḥ || 24 ||
+40,25,परिभ्रमति चित्राणि मण्डलानि विनिष्पतन् । समुद्वीक्ष्य च सर्वे तं मृगा ये ऽन्ये वनेचराः ॥ २५ ॥,paribhramati citrāṇi maṇḍalāni viniṣpatan | samudvīkṣya ca sarve taṃ mṛgā ye'nye vanecarāḥ || 25 ||
+40,26,उपगम्य समाघ्राय विद्रवन्ति दिशो दश । राक्षसः सो ऽपि तान् वन्यान्मृगान्मृगवधे रतः ॥ २६ ॥,upagamya samāghrāya vidravanti diśo daśa | rākṣasaḥ so'pi tān vanyānmṛgānmṛgavadhe rataḥ || 26 ||
+40,27,प्रच्छादनार्थं भावस्य न भक्षयति संस्पृशन् । तस्मिन्नेव ततः काले वैदेही शुभलोचना ॥ २७ ॥,pracchādanārthaṃ bhāvasya na bhakṣayati saṃspṛśan | tasminneva tataḥ kāle vaidehī śubhalocanā || 27 ||
+40,28,कुसुमापचये व्यग्रा पादपानत्यवर्तत । कर्णिकारानशोकांश्च चूटांश्च मदिरेक्षणा ॥ २८ ॥,kusumāpacaye vyagrā pādapānatyavartata | karṇikārānaśokāṃśca cūṭāṃśca madirekṣaṇā || 28 ||
+40,29,कुसुमान्यपचिन्वन्ती चचार रुचिरानना । अनर्हारण्यवासस्य सा तं रत्नमयं मृगम् । मुक्तामणिविचित्राङ्गं ददर्श परमाङ्गना ॥ २९ ॥,kusumānyapacinvantī cacāra rucirānanā | anarhāraṇyavāsasya sā taṃ ratnamayaṃ mṛgam | muktāmaṇivicitrāṅgaṃ dadarśa paramāṅganā || 29 ||
+40,30,तं वै रुचिरदण्तौष्ठं रूप्यधातुतनूरुहम् । विस्मयोत्फुल्लनयना सस्नेहं समुदैक्षत ॥ ३० ॥,taṃ vai ruciradaṇtauṣṭhaṃ rūpyadhātutanūruham | vismayotphullanayanā sasnehaṃ samudaikṣata || 30 ||
+40,31,स च तां रामदयितां पश्यन्मायामयो मृगः । विचचार ततस्तत्र दीपयन्निव तद्वनम् ॥ ३१ ॥,sa ca tāṃ rāmadayitāṃ paśyanmāyāmayo mṛgaḥ | vicacāra tatastatra dīpayanniva tadvanam || 31 ||
+40,32,अदृष्टपूर्वं दृष्ट्वा तं नानारत्नमयं मृगम् । विस्मयं परमं सीता जगाम जनकात्मजा ॥ ३२ ॥,adṛṣṭapūrvaṃ dṛṣṭvā taṃ nānāratnamayaṃ mṛgam | vismayaṃ paramaṃ sītā jagāma janakātmajā || 32 ||
+41,1,सा तं संप्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमानि विचिन्वती । हेमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्यामुपशोभितम् ॥ १ ॥,sā taṃ saṃprekṣya suśroṇī kusumāni vicinvatī | hemarājatavarṇābhyāṃ pārśvābhyāmupaśobhitam || 1 ||
+41,2,प्रहृष्टा चानवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी । भर्तारमपि चाक्रन्दल् लक्ष्मणं चैव सायुधम् ॥ २ ॥,prahṛṣṭā cānavadyāṅgī mṛṣṭahāṭakavarṇinī | bhartāramapi cākrandal lakṣmaṇaṃ caiva sāyudham || 2 ||
+41,3,तयाहूतौ नरव्याघ्रौ वैदेह्या रामलक्ष्मणौ । वीक्षमाणौ तु तं देशं तदा ददृशतुर्मृगम् ॥ ३ ॥,tayāhūtau naravyāghrau vaidehyā rāmalakṣmaṇau | vīkṣamāṇau tu taṃ deśaṃ tadā dadṛśaturmṛgam || 3 ||
+41,4,शङ्कमानस्तु तं दृष्ट्वा लक्ष्मणो राममब्रवीत् । तमेवैनमहं मन्ये मारीचं राक्षसं मृगम् ॥ ४ ॥,śaṅkamānastu taṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇo rāmamabravīt | tamevainamahaṃ manye mārīcaṃ rākṣasaṃ mṛgam || 4 ||
+41,5,चरन्तो मृगयां हृष्टाः पापेनोपाधिना वने । अनेन निहता राम राजानः कामरूपिणा ॥ ५ ॥,caranto mṛgayāṃ hṛṣṭāḥ pāpenopādhinā vane | anena nihatā rāma rājānaḥ kāmarūpiṇā || 5 ||
+41,6,अस्य मायाविदो मायामृगरूपमिदं कृतम् । भानुमत्पुरुषव्याघ्र गन्धर्वपुरसंनिभम् ॥ ६ ॥,asya māyāvido māyāmṛgarūpamidaṃ kṛtam | bhānumatpuruṣavyāghra gandharvapurasaṃnibham || 6 ||
+41,7,मृगो ह्येवंविधो रत्नविचित्रो नास्ति राघव । जगत्यां जगतीनाथ मायैषा हि न संशयः ॥ ७ ॥,mṛgo hyevaṃvidho ratnavicitro nāsti rāghava | jagatyāṃ jagatīnātha māyaiṣā hi na saṃśayaḥ || 7 ||
+41,8,एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं प्रतिवार्य शुचिस्मिता । उवाच सीता संहृष्टा छद्मना हृतचेतना ॥ ८ ॥,evaṃ bruvāṇaṃ kākutsthaṃ prativārya śucismitā | uvāca sītā saṃhṛṣṭā chadmanā hṛtacetanā || 8 ||
+41,9,आर्यपुत्राभिरामो ऽसौ मृगो हरति मे मनः । आनयैनं महाबाहो क्रीडार्थं नो भविष्यति ॥ ९ ॥,āryaputrābhirāmo'sau mṛgo harati me manaḥ | ānayainaṃ mahābāho krīḍārthaṃ no bhaviṣyati || 9 ||
+41,10,इहाश्रमपदे ऽस्माकं बहवः पुण्यदर्शनाः । मृगाश्चरन्ति सहिताश्चमराः सृमरास्तथा ॥ १० ॥,ihāśramapade'smākaṃ bahavaḥ puṇyadarśanāḥ | mṛgāścaranti sahitāścamarāḥ sṛmarāstathā || 10 ||
+41,11,ऋक्षाः पृषतसंघाश्च वानराः किंनरास्तथा । विचरन्ति महाबाहो रूपश्रेष्ठा महाबलाः ॥ ११ ॥,ṛkṣāḥ pṛṣatasaṃghāśca vānarāḥ kiṃnarāstathā | vicaranti mahābāho rūpaśreṣṭhā mahābalāḥ || 11 ||
+41,12,न चास्य सदृशो राजन्दृष्टपूर्वो मृगः पुरा । तेजसा क्षमया दीप्त्या यथायं मृगसत्तमः ॥ १२ ॥,na cāsya sadṛśo rājandṛṣṭapūrvo mṛgaḥ purā | tejasā kṣamayā dīptyā yathāyaṃ mṛgasattamaḥ || 12 ||
+41,13,नानावर्णविचित्राङ्गो रत्नबिन्दुसमाचितः । द्योतयन् वनमव्यग्रं शोभते शशिसंनिभः ॥ १३ ॥,nānāvarṇavicitrāṅgo ratnabindusamācitaḥ | dyotayan vanamavyagraṃ śobhate śaśisaṃnibhaḥ || 13 ||
+41,14,अहो रूपमहो लक्ष्मीः स्वरसंपच्च शोभना । मृगो ऽद्भुतो विचित्रो ऽसौ हृदयं हरतीव मे ॥ १४ ॥,aho rūpamaho lakṣmīḥ svarasaṃpacca śobhanā | mṛgo'dbhuto vicitro'sau hṛdayaṃ haratīva me || 14 ||
+41,15,यदि ग्रहणमभ्येति जीवन्नेव मृगस्तव । आश्चर्यभूतं भवति विस्मयं जनयिष्यति ॥ १५ ॥,yadi grahaṇamabhyeti jīvanneva mṛgastava | āścaryabhūtaṃ bhavati vismayaṃ janayiṣyati || 15 ||
+41,16,समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च नः पुनः । अन्तःपुरविभूषार्थो मृग एष भविष्यति ॥ १६ ॥,samāptavanavāsānāṃ rājyasthānāṃ ca naḥ punaḥ | antaḥpuravibhūṣārtho mṛga eṣa bhaviṣyati || 16 ||
+41,17,भरतस्यार्यपुत्रस्य श्वश्रूणां मम च प्रभो । मृगरूपमिदं दिव्यं विस्मयं जनयिष्यति ॥ १७ ॥,bharatasyāryaputrasya śvaśrūṇāṃ mama ca prabho | mṛgarūpamidaṃ divyaṃ vismayaṃ janayiṣyati || 17 ||
+41,18,जीवन्न यदि ते ऽभ्येति ग्रहणं मृगसत्तमः । अजिनं नरशार्दूल रुचिरं मे भविष्यति ॥ १८ ॥,jīvanna yadi te'bhyeti grahaṇaṃ mṛgasattamaḥ | ajinaṃ naraśārdūla ruciraṃ me bhaviṣyati || 18 ||
+41,19,निहतस्यास्य सत्त्वस्य जाम्बूनदमयत्वचि । शष्पबृस्यां विनीतायामिच्छाम्यहमुपासितुम् ॥ १९ ॥,nihatasyāsya sattvasya jāmbūnadamayatvaci | śaṣpabṛsyāṃ vinītāyāmicchāmyahamupāsitum || 19 ||
+41,20,कामवृत्तमिदं रौद्रं स्त्रीणामसदृशं मतम् । वपुषा त्वस्य सत्त्वस्य विस्मयो जनितो मम ॥ २० ॥,kāmavṛttamidaṃ raudraṃ strīṇāmasadṛśaṃ matam | vapuṣā tvasya sattvasya vismayo janito mama || 20 ||
+41,21,तेन काञ्चनरोम्णा तु मणिप्रवरशृङ्गिणा । तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा । बभूव राघवस्यापि मनो विस्मयमागतम् ॥ २१ ॥,tena kāñcanaromṇā tu maṇipravaraśṛṅgiṇā | taruṇādityavarṇena nakṣatrapathavarcasā | babhūva rāghavasyāpi mano vismayamāgatam || 21 ||
+41,22,एवं सीतावचः श्रुत्वा दृष्ट्वा च मृगमद्भुतम् । उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः ॥ २२ ॥,evaṃ sītāvacaḥ śrutvā dṛṣṭvā ca mṛgamadbhutam | uvāca rāghavo hṛṣṭo bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ vacaḥ || 22 ||
+41,23,पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहां मृगगतामिमाम् । रूपश्रेष्ठतया ह्येष मृगो ऽद्य न भविष्यति ॥ २३ ॥,paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ spṛhāṃ mṛgagatāmimām | rūpaśreṣṭhatayā hyeṣa mṛgo'dya na bhaviṣyati || 23 ||
+41,24,न वने नन्दनोद्देशे न चैत्ररथसंश्रये । कुतः पृथिव्यां सौमित्रे यो ऽस्य कश्चित् समो मृगः ॥ २४ ॥,na vane nandanoddeśe na caitrarathasaṃśraye | kutaḥ pṛthivyāṃ saumitre yo'sya kaścit samo mṛgaḥ || 24 ||
+41,25,प्रतिलोमानुलोमाश्च रुचिरा रोमराजयः । शोभन्ते मृगमाश्रित्य चित्राः कनकबिन्दुभिः ॥ २५ ॥,pratilomānulomāśca rucirā romarājayaḥ | śobhante mṛgamāśritya citrāḥ kanakabindubhiḥ || 25 ||
+41,26,पश्यास्य जृम्भमाणस्य दीप्तामग्निशिखोपमाम् । जिह्वां मुखान्निःसरन्तीं मेघादिव शतह्रदाम् ॥ २६ ॥,paśyāsya jṛmbhamāṇasya dīptāmagniśikhopamām | jihvāṃ mukhānniḥsarantīṃ meghādiva śatahradām || 26 ||
+41,27,मसारगल्वर्कमुखः शङ्खमुक्तानिभोदरः । कस्य नामानिरूप्यो ऽसौ न मनो लोभयेन्मृगः ॥ २७ ॥,masāragalvarkamukhaḥ śaṅkhamuktānibhodaraḥ | kasya nāmānirūpyo'sau na mano lobhayenmṛgaḥ || 27 ||
+41,28,कस्य रूपमिदं दृष्ट्वा जाम्बूनदमयप्रभम् । नानारत्नमयं दिव्यं न मनो विस्मयं व्रजेत् ॥ २८ ॥,kasya rūpamidaṃ dṛṣṭvā jāmbūnadamayaprabham | nānāratnamayaṃ divyaṃ na mano vismayaṃ vrajet || 28 ||
+41,29,मांसहेतोरपि मृगान् विहारार्थं च धन्विनः । घ्नन्ति लक्ष्मण राजानो मृगयायां महावने ॥ २९ ॥,māṃsahetorapi mṛgān vihārārthaṃ ca dhanvinaḥ | ghnanti lakṣmaṇa rājāno mṛgayāyāṃ mahāvane || 29 ||
+41,30,धनानि व्यवसायेन विचीयन्ते महावने । धातवो विविधाश्चापि मणिरत्नसुवर्णिनः ॥ ३० ॥,dhanāni vyavasāyena vicīyante mahāvane | dhātavo vividhāścāpi maṇiratnasuvarṇinaḥ || 30 ||
+41,31,तत् सारमखिलं नॄणां धनं निचयवर्धनम् । मनसा चिन्तितं सर्वं यथा शुक्रस्य लक्ष्मण ॥ ३१ ॥,tat sāramakhilaṃ nṝṇāṃ dhanaṃ nicayavardhanam | manasā cintitaṃ sarvaṃ yathā śukrasya lakṣmaṇa || 31 ||
+41,32,अर्थी येनार्थकृत्येन संव्रजत्यविचारयन् । तमर्थमर्थशास्त्रज्ञः प्राहुरर्थ्याश्च लक्ष्मण ॥ ३२ ॥,arthī yenārthakṛtyena saṃvrajatyavicārayan | tamarthamarthaśāstrajñaḥ prāhurarthyāśca lakṣmaṇa || 32 ||
+41,33,एतस्य मृगरत्नस्य परार्ध्ये काञ्चनत्वचि । उपवेक्ष्यति वैदेही मया सह सुमध्यमा ॥ ३३ ॥,etasya mṛgaratnasya parārdhye kāñcanatvaci | upavekṣyati vaidehī mayā saha sumadhyamā || 33 ||
+41,34,न कादली न प्रियकी न प्रवेणी न चाविकी । भवेदेतस्य सदृशी स्पर्शनेनेति मे मतिः ॥ ३४ ॥,na kādalī na priyakī na praveṇī na cāvikī | bhavedetasya sadṛśī sparśaneneti me matiḥ || 34 ||
+41,35,एष चैव मृगः श्रीमान्यश्च दिव्यो नभश्चरः । उभावेतौ मृगौ दिव्यौ तारामृगमहीमृगौ ॥ ३५ ॥,eṣa caiva mṛgaḥ śrīmānyaśca divyo nabhaścaraḥ | ubhāvetau mṛgau divyau tārāmṛgamahīmṛgau || 35 ||
+41,36,यदि वायं तथा यन्मां भवेद्वदसि लक्ष्मण । मायैषा राक्षसस्येति कर्तव्यो ऽस्य वधो मया ॥ ३६ ॥,yadi vāyaṃ tathā yanmāṃ bhavedvadasi lakṣmaṇa | māyaiṣā rākṣasasyeti kartavyo'sya vadho mayā || 36 ||
+41,37,एतेन हि नृशंसेन मारीचेनाकृतात्मना । वने विचरता पूर्वं हिंसिता मुनिपुंगवाः ॥ ३७ ॥,etena hi nṛśaṃsena mārīcenākṛtātmanā | vane vicaratā pūrvaṃ hiṃsitā munipuṃgavāḥ || 37 ||
+41,38,उत्थाय बहवो येन मृगयायां जनाधिपाः । निहताः परमेष्वासास्तस्माद्वध्यस्त्वयं मृगः ॥ ३८ ॥,utthāya bahavo yena mṛgayāyāṃ janādhipāḥ | nihatāḥ parameṣvāsāstasmādvadhyastvayaṃ mṛgaḥ || 38 ||
+41,39,पुरस्तादिह वातापिः परिभूय तपस्विनः । उदरस्थो द्विजान् हन्ति स्वगर्भो ऽश्वतरीमिव ॥ ३९ ॥,purastādiha vātāpiḥ paribhūya tapasvinaḥ | udarastho dvijān hanti svagarbho'śvatarīmiva || 39 ||
+41,40,स कदा चिच्चिराल् लोके आससाद महामुनिम् । अगस्त्यं तेजसा युक्तं भक्ष्यस्तस्य बभूव ह ॥ ४० ॥,sa kadā ciccirāl loke āsasāda mahāmunim | agastyaṃ tejasā yuktaṃ bhakṣyastasya babhūva ha || 40 ||
+41,41,समुत्थाने च तद् रूपं कर्तुकामं समीक्ष्य तम् । उत्स्मयित्वा तु भगवान् वातापिमिदमब्रवीत् ॥ ४१ ॥,samutthāne ca tad rūpaṃ kartukāmaṃ samīkṣya tam | utsmayitvā tu bhagavān vātāpimidamabravīt || 41 ||
+41,42,त्वयाविगण्य वातापे परिभूताश्च तेजसा । जीवलोके द्विजश्रेष्ठास्तस्मादसि जरां गतः ॥ ४२ ॥,tvayāvigaṇya vātāpe paribhūtāśca tejasā | jīvaloke dvijaśreṣṭhāstasmādasi jarāṃ gataḥ || 42 ||
+41,43,एवं तन्न भवेद् रक्षो वातापिरिव लक्ष्मण । मद्विधं यो ऽतिमन्येत धर्मनित्यं जितेन्द्रियम् ॥ ४३ ॥,evaṃ tanna bhaved rakṣo vātāpiriva lakṣmaṇa | madvidhaṃ yo'timanyeta dharmanityaṃ jitendriyam || 43 ||
+41,44,भवेद्धतो ऽयं वातापिरगस्त्येनेव मा गतिः । इह त्वं भव संनद्धो यन्त्रितो रक्ष मैथिलीम् ॥ ४४ ॥,bhaveddhato'yaṃ vātāpiragastyeneva mā gatiḥ | iha tvaṃ bhava saṃnaddho yantrito rakṣa maithilīm || 44 ||
+41,45,अस्यामायत्तमस्माकं यत् कृत्यं रघुनन्दन । अहमेनं वधिष्यामि ग्रहीष्याम्यथ वा मृगम् ॥ ४५ ॥,asyāmāyattamasmākaṃ yat kṛtyaṃ raghunandana | ahamenaṃ vadhiṣyāmi grahīṣyāmyatha vā mṛgam || 45 ||
+41,46,यावद्गच्छामि सौमित्रे मृगमानयितुं द्रुतम् । पश्य लक्ष्मण वैदेहीं मृगत्वचि गतस्पृहाम् ॥ ४६ ॥,yāvadgacchāmi saumitre mṛgamānayituṃ drutam | paśya lakṣmaṇa vaidehīṃ mṛgatvaci gataspṛhām || 46 ||
+41,47,त्वचा प्रधानया ह्येष मृगो ऽद्य न भविष्यति । अप्रमत्तेन ते भाव्यमाश्रमस्थेन सीतया ॥ ४७ ॥,tvacā pradhānayā hyeṣa mṛgo'dya na bhaviṣyati | apramattena te bhāvyamāśramasthena sītayā || 47 ||
+41,48,यावत् पृषतमेकेन सायकेन निहन्म्यहम् । हत्वैतच्चर्म आदाय शीघ्रमेष्यामि लक्ष्मण ॥ ४८ ॥,yāvat pṛṣatamekena sāyakena nihanmyaham | hatvaitaccarma ādāya śīghrameṣyāmi lakṣmaṇa || 48 ||
+41,49,प्रदक्षिणेनातिबलेन पक्षिणा जटायुषा बुद्धिमता च लक्ष्मण । भवाप्रमत्तः प्रतिगृह्य मैथिलीं प्रतिक्षणं सर्वत एव शङ्कितः ॥ ४९ ॥,pradakṣiṇenātibalena pakṣiṇā jaṭāyuṣā buddhimatā ca lakṣmaṇa | bhavāpramattaḥ pratigṛhya maithilīṃ pratikṣaṇaṃ sarvata eva śaṅkitaḥ || 49 ||
+42,1,तथा तु तं समादिश्य भ्रातरं रघुनन्दनः । बबन्धासिं महातेजा जाम्बूनदमयत्सरुम् ॥ १ ॥,tathā tu taṃ samādiśya bhrātaraṃ raghunandanaḥ | babandhāsiṃ mahātejā jāmbūnadamayatsarum || 1 ||
+42,2,ततस्त्रिविणतं चापमादायात्मविभूषणम् । आबध्य च कलापौ द्वौ जगामोदग्रविक्रमः ॥ २ ॥,tatastriviṇataṃ cāpamādāyātmavibhūṣaṇam | ābadhya ca kalāpau dvau jagāmodagravikramaḥ || 2 ||
+42,3,तं वञ्चयानो राजेन्द्रमापतन्तं निरीक्ष्य वै । बभूवान्तर्हितस्त्रासात् पुनः संदर्शने ऽभवत् ॥ ३ ॥,taṃ vañcayāno rājendramāpatantaṃ nirīkṣya vai | babhūvāntarhitastrāsāt punaḥ saṃdarśane'bhavat || 3 ||
+42,4,बद्धासिर्धनुरादाय प्रदुद्राव यतो मृगः । तं स पश्यति रूपेण द्योतमानमिवाग्रतः ॥ ४ ॥,baddhāsirdhanurādāya pradudrāva yato mṛgaḥ | taṃ sa paśyati rūpeṇa dyotamānamivāgrataḥ || 4 ||
+42,5,अवेक्ष्यावेक्ष्य धावन्तं धनुष्पाणिर्महावने । अतिवृत्तमिषोः पाताल् लोभयानं कदा चन ॥ ५ ॥,avekṣyāvekṣya dhāvantaṃ dhanuṣpāṇirmahāvane | ativṛttamiṣoḥ pātāl lobhayānaṃ kadā cana || 5 ||
+42,6,शङ्कितं तु समुद्भ्रान्तमुत्पतन्तमिवाम्बरे । दश्यमानमदृश्यं च नवोद्देशेषु केषु चित् ॥ ६ ॥,śaṅkitaṃ tu samudbhrāntamutpatantamivāmbare | daśyamānamadṛśyaṃ ca navoddeśeṣu keṣu cit || 6 ||
+42,7,छिन्नाभ्रैरिव संवीतं शारदं चन्द्रमण्डलम् । मुहूर्तादेव ददृशे मुहुर्दूरात् प्रकाशते ॥ ७ ॥,chinnābhrairiva saṃvītaṃ śāradaṃ candramaṇḍalam | muhūrtādeva dadṛśe muhurdūrāt prakāśate || 7 ||
+42,8,दर्शनादर्शनेनैव सो ऽपाकर्षत राघवम् । आसीत् क्रुद्धस्तु काकुत्स्थो विवशस्तेन मोहितः ॥ ८ ॥,darśanādarśanenaiva so'pākarṣata rāghavam | āsīt kruddhastu kākutstho vivaśastena mohitaḥ || 8 ||
+42,9,अथावतस्थे सुश्रान्तश्छायामाश्रित्य शाद्वले । मृगैः परिवृतो वन्यैरदूरात् प्रत्यदृश्यत ॥ ९ ॥,athāvatasthe suśrāntaśchāyāmāśritya śādvale | mṛgaiḥ parivṛto vanyairadūrāt pratyadṛśyata || 9 ||
+42,10,दृष्ट्वा रामो महातेजास्तं हन्तुं कृतनिश्चयः । संधाय सुदृढे चापे विकृष्य बलवद्बली ॥ १० ॥,dṛṣṭvā rāmo mahātejāstaṃ hantuṃ kṛtaniścayaḥ | saṃdhāya sudṛḍhe cāpe vikṛṣya balavadbalī || 10 ||
+42,11,तमेव मृगमुद्दिश्य ज्वलन्तमिव पन्नगम् । मुमोच ज्वलितं दीप्तमस्त्रब्रह्मविनिर्मितम् ॥ ११ ॥,tameva mṛgamuddiśya jvalantamiva pannagam | mumoca jvalitaṃ dīptamastrabrahmavinirmitam || 11 ||
+42,12,स भृशं मृगरूपस्य विनिर्भिद्य शरोत्तमः । मारीचस्यैव हृदयं विभेदाशनिसंनिभः ॥ १२ ॥,sa bhṛśaṃ mṛgarūpasya vinirbhidya śarottamaḥ | mārīcasyaiva hṛdayaṃ vibhedāśanisaṃnibhaḥ || 12 ||
+42,13,तालमात्रमथोत्पत्य न्यपतत् स शरातुरः । व्यनदद्भैरवं नादं धरण्यामल्पजीवितः । म्रियमाणस्तु मारीचो जहौ तां कृत्रिमां तनुम् ॥ १३ ॥,tālamātramathotpatya nyapatat sa śarāturaḥ | vyanadadbhairavaṃ nādaṃ dharaṇyāmalpajīvitaḥ | mriyamāṇastu mārīco jahau tāṃ kṛtrimāṃ tanum || 13 ||
+42,14,संप्राप्तकालमाज्ञाय चकार च ततः स्वरम् । सदृशं राघवस्यैव हा सीते लक्ष्मणेति च ॥ १४ ॥,saṃprāptakālamājñāya cakāra ca tataḥ svaram | sadṛśaṃ rāghavasyaiva hā sīte lakṣmaṇeti ca || 14 ||
+42,15,तेन मर्मणि निर्विद्धः शरेणानुपमेन हि । मृगरूपं तु तत्त्यक्त्वा राक्षसं रूपमात्मनः । चक्रे स सुमहाकायो मारीचो जीवितं त्यजन् ॥ १५ ॥,tena marmaṇi nirviddhaḥ śareṇānupamena hi | mṛgarūpaṃ tu tattyaktvā rākṣasaṃ rūpamātmanaḥ | cakre sa sumahākāyo mārīco jīvitaṃ tyajan || 15 ||
+42,16,ततो विचित्रकेयूरः सर्वाभरणभूषितः । हेममाली महादंष्ट्रो राक्षसो ऽभूच्छराहतः ॥ १६ ॥,tato vicitrakeyūraḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ | hemamālī mahādaṃṣṭro rākṣaso'bhūccharāhataḥ || 16 ||
+42,17,तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ राक्षसं घोरदर्शनम् । जगाम मनसा सीतां लक्ष्मणस्य वचः स्मरन् ॥ १७ ॥,taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau rākṣasaṃ ghoradarśanam | jagāma manasā sītāṃ lakṣmaṇasya vacaḥ smaran || 17 ||
+42,18,हा सीते लक्ष्मणेत्येवमाक्रुश्य तु महास्वरम् । ममार राक्षसः सो ऽयं श्रुत्वा सीता कथं भवेत् ॥ १८ ॥,hā sīte lakṣmaṇetyevamākruśya tu mahāsvaram | mamāra rākṣasaḥ so'yaṃ śrutvā sītā kathaṃ bhavet || 18 ||
+42,19,लक्ष्मणश्च महाबाहुः कामवस्थां गमिष्यति । इति संचिन्त्य धर्मात्मा रामो हृष्टतनूरुहः ॥ १९ ॥,lakṣmaṇaśca mahābāhuḥ kāmavasthāṃ gamiṣyati | iti saṃcintya dharmātmā rāmo hṛṣṭatanūruhaḥ || 19 ||
+42,20,तत्र रामं भयं तीव्रमाविवेश विषादजम् । राक्षसं मृगरूपं तं हत्वा श्रुत्वा च तत् स्वरम् ॥ २० ॥,tatra rāmaṃ bhayaṃ tīvramāviveśa viṣādajam | rākṣasaṃ mṛgarūpaṃ taṃ hatvā śrutvā ca tat svaram || 20 ||
+42,21,निहत्य पृषतं चान्यं मांसमादाय राघवः । त्वरमाणो जनस्थानं ससाराभिमुखस्तदा ॥ २१ ॥,nihatya pṛṣataṃ cānyaṃ māṃsamādāya rāghavaḥ | tvaramāṇo janasthānaṃ sasārābhimukhastadā || 21 ||
+43,1,आर्तस्वरं तु तं भर्तुर्विज्ञाय सदृशं वने । उवाच लक्ष्मणं सीता गच्छ जानीहि राघवम् ॥ १ ॥,ārtasvaraṃ tu taṃ bharturvijñāya sadṛśaṃ vane | uvāca lakṣmaṇaṃ sītā gaccha jānīhi rāghavam || 1 ||
+43,2,न हि मे जीवितं स्थाने हृदयं वावतिष्ठते । क्रोशतः परमार्तस्य श्रुतः शब्दो मया भृशम् ॥ २ ॥,na hi me jīvitaṃ sthāne hṛdayaṃ vāvatiṣṭhate | krośataḥ paramārtasya śrutaḥ śabdo mayā bhṛśam || 2 ||
+43,3,आक्रन्दमानं तु वने भ्रातरं त्रातुमर्हसि । तं क्षिप्रमभिधाव त्वं भ्रातरं शरणैषिणम् ॥ ३ ॥,ākrandamānaṃ tu vane bhrātaraṃ trātumarhasi | taṃ kṣipramabhidhāva tvaṃ bhrātaraṃ śaraṇaiṣiṇam || 3 ||
+43,4,रक्षसां वशमापन्नं सिंहानामिव गोवृषम् । न जगाम तथोक्तस्तु भ्रातुराज्ञाय शासनम् ॥ ४ ॥,rakṣasāṃ vaśamāpannaṃ siṃhānāmiva govṛṣam | na jagāma tathoktastu bhrāturājñāya śāsanam || 4 ||
+43,5,तमुवाच ततस्तत्र कुपिता जनकात्मजा । सौमित्रे मित्ररूपेण भ्रातुस्त्वमसि शत्रुवत् ॥ ५ ॥,tamuvāca tatastatra kupitā janakātmajā | saumitre mitrarūpeṇa bhrātustvamasi śatruvat || 5 ||
+43,6,यस्त्वमस्यामवस्थायां भ्रातरं नाभिपद्यसे । इच्छसि त्वं विनश्यन्तं रामं लक्ष्मण मत्कृते ॥ ६ ॥,yastvamasyāmavasthāyāṃ bhrātaraṃ nābhipadyase | icchasi tvaṃ vinaśyantaṃ rāmaṃ lakṣmaṇa matkṛte || 6 ||
+43,7,व्यसनं ते प्रियं मन्ये स्नेहो भ्रातरि नास्ति ते । तेन तिष्ठसि विस्रब्धस्तमपश्यन्महाद्युतिम् ॥ ७ ॥,vyasanaṃ te priyaṃ manye sneho bhrātari nāsti te | tena tiṣṭhasi visrabdhastamapaśyanmahādyutim || 7 ||
+43,8,किं हि संशयमापन्ने तस्मिन्निह मया भवेत् । कर्तव्यमिह तिष्ठन्त्या यत् प्रधानस्त्वमागतः ॥ ८ ॥,kiṃ hi saṃśayamāpanne tasminniha mayā bhavet | kartavyamiha tiṣṭhantyā yat pradhānastvamāgataḥ || 8 ||
+43,9,इति ब्रुवाणं वैदेहीं बाष्पशोकपरिप्लुताम् । अब्रवील् लक्ष्मणस्त्रस्तां सीतां मृगवधूमिव ॥ ९ ॥,iti bruvāṇaṃ vaidehīṃ bāṣpaśokapariplutām | abravīl lakṣmaṇastrastāṃ sītāṃ mṛgavadhūmiva || 9 ||
+43,10,देवि देवमनुष्येषु गन्धर्वेषु पतत्रिषु । राक्षसेषु पिशाचेषु किंनरेषु मृगेषु च ॥ १० ॥,devi devamanuṣyeṣu gandharveṣu patatriṣu | rākṣaseṣu piśāceṣu kiṃnareṣu mṛgeṣu ca || 10 ||
+43,11,दानवेषु च घोरेषु न स विद्येत शोभने । यो रामं प्रतियुध्येत समरे वासवोपमम् ॥ ११ ॥,dānaveṣu ca ghoreṣu na sa vidyeta śobhane | yo rāmaṃ pratiyudhyeta samare vāsavopamam || 11 ||
+43,12,अवध्यः समरे रामो नैवं त्वं वक्तुमर्हसि । न त्वामस्मिन् वने हातुमुत्सहे राघवं विना ॥ १२ ॥,avadhyaḥ samare rāmo naivaṃ tvaṃ vaktumarhasi | na tvāmasmin vane hātumutsahe rāghavaṃ vinā || 12 ||
+43,13,अनिवार्यं बलं तस��य बलैर्बलवतामपि । त्रिभिर्लोकैः समुद्युक्तैः सेश्वरैः सामरैरपि ॥ १३ ॥,anivāryaṃ balaṃ tasya balairbalavatāmapi | tribhirlokaiḥ samudyuktaiḥ seśvaraiḥ sāmarairapi || 13 ||
+43,14,हृदयं निर्वृतं ते ऽस्तु संतापस्त्यज्यतामयम् । आगमिष्यति ते भर्ता शीघ्रं हत्वा मृगोत्तमम् ॥ १४ ॥,hṛdayaṃ nirvṛtaṃ te'stu saṃtāpastyajyatāmayam | āgamiṣyati te bhartā śīghraṃ hatvā mṛgottamam || 14 ||
+43,15,न स तस्य स्वरो व्यक्तं न कश्चिदपि दैवतः । गन्धर्वनगरप्रख्या माया सा तस्य रक्षसः ॥ १५ ॥,na sa tasya svaro vyaktaṃ na kaścidapi daivataḥ | gandharvanagaraprakhyā māyā sā tasya rakṣasaḥ || 15 ||
+43,16,न्यासभूतासि वैदेहि न्यस्ता मयि महात्मना । रामेण त्वं वरारोहे न त्वां त्यक्तुमिहोत्सहे ॥ १६ ॥,nyāsabhūtāsi vaidehi nyastā mayi mahātmanā | rāmeṇa tvaṃ varārohe na tvāṃ tyaktumihotsahe || 16 ||
+43,17,कृतवैराश्च कल्याणि वयमेतैर्निशाचरैः । खरस्य निधने देवि जनस्थानवधं प्रति ॥ १७ ॥,kṛtavairāśca kalyāṇi vayametairniśācaraiḥ | kharasya nidhane devi janasthānavadhaṃ prati || 17 ||
+43,18,राक्षसा विधिना वाचो विसृजन्ति महावने । हिंसाविहारा वैदेहि न चिन्तयितुमर्हसि ॥ १८ ॥,rākṣasā vidhinā vāco visṛjanti mahāvane | hiṃsāvihārā vaidehi na cintayitumarhasi || 18 ||
+43,19,लक्ष्मणेनैवमुक्ता तु क्रुद्धा संरक्तलोचना । अब्रवीत् परुषं वाक्यं लक्ष्मणं सत्यवादिनम् ॥ १९ ॥,lakṣmaṇenaivamuktā tu kruddhā saṃraktalocanā | abravīt paruṣaṃ vākyaṃ lakṣmaṇaṃ satyavādinam || 19 ||
+43,20,अनार्य करुणारम्भ नृशंस कुलपांसन । अहं तव प्रियं मन्ये तेनैतानि प्रभाषसे ॥ २० ॥,anārya karuṇārambha nṛśaṃsa kulapāṃsana | ahaṃ tava priyaṃ manye tenaitāni prabhāṣase || 20 ||
+43,21,नैतच्चित्रं सपत्नेषु पापं लक्ष्मण यद्भवेत् । त्वद्विधेषु नृशंसेषु नित्यं प्रच्छन्नचारिषु ॥ २१ ॥,naitaccitraṃ sapatneṣu pāpaṃ lakṣmaṇa yadbhavet | tvadvidheṣu nṛśaṃseṣu nityaṃ pracchannacāriṣu || 21 ||
+43,22,सुदुष्टस्त्वं वने राममेकमेको ऽनुगच्छसि । मम हेतोः प्रतिच्छन्नः प्रयुक्तो भरतेन वा ॥ २२ ॥,suduṣṭastvaṃ vane rāmamekameko'nugacchasi | mama hetoḥ praticchannaḥ prayukto bharatena vā || 22 ||
+43,23,कथमिन्दीवरश्यामं रामं पद्मनिभेक्षणम् । उपसंश्रित्य भर्तारं कामयेयं पृथग्जनम् ॥ २३ ॥,kathamindīvaraśyāmaṃ rāmaṃ padmanibhekṣaṇam | upasaṃśritya bhartāraṃ kāmayeyaṃ pṛthagjanam || 23 ||
+43,24,समक्षं तव सौमित्रे प्राणांस्त्यक्ष्ये न संशयः । रामं विना क्षणमपि न हि जीवामि भूतले ॥ २४ ॥,samakṣaṃ tava saumitre prāṇāṃstyakṣye na saṃśayaḥ | rāmaṃ vinā kṣaṇamapi na hi jīvāmi bhūtale || 24 ||
+43,25,इत्युक्तः परुषं वाक्यं सीतया सोमहर्षणम् । अब्रवील् लक्ष्मणः सीतां प्राञ्जलिर्विजितेन्द्रियः ॥ २५ ॥,ityuktaḥ paruṣaṃ vākyaṃ sītayā somaharṣaṇam | abravīl lakṣmaṇaḥ sītāṃ prāñjalirvijitendriyaḥ || 25 ||
+43,26,उत्तरं नोत्सहे वक्तुं दैवतं भवती मम । वाक्यमप्रतिरूपं तु न चित्रं स्त्रीषु मैथिलि ॥ २६ ॥,uttaraṃ notsahe vaktuṃ daivataṃ bhavatī mama | vākyamapratirūpaṃ tu na citraṃ strīṣu maithili || 26 ||
+43,27,स्वभावस्त���वेष नारीणामेषु लोकेषु दृश्यते । विमुक्तधर्माश्चपलास्तीक्ष्णा भेदकराः स्त्रियः ॥ २७ ॥,svabhāvastveṣa nārīṇāmeṣu lokeṣu dṛśyate | vimuktadharmāścapalāstīkṣṇā bhedakarāḥ striyaḥ || 27 ||
+43,28,उपशृण्वन्तु मे सर्वे साक्षिभूता वनेचराः । न्यायवादी यथा वाक्यमुक्तो ऽहं परुषं त्वया ॥ २८ ॥,upaśṛṇvantu me sarve sākṣibhūtā vanecarāḥ | nyāyavādī yathā vākyamukto'haṃ paruṣaṃ tvayā || 28 ||
+43,29,धिक् त्वामद्य प्रणश्य त्वं यन्मामेवं विशङ्कसे । स्त्रीत्वाद्दुष्टस्वभावेन गुरुवाक्ये व्यवस्थितम् ॥ २९ ॥,dhik tvāmadya praṇaśya tvaṃ yanmāmevaṃ viśaṅkase | strītvādduṣṭasvabhāvena guruvākye vyavasthitam || 29 ||
+43,30,गमिष्ये यत्र काकुत्स्थः स्वस्ति ते ऽस्तु वरानने । रक्षन्तु त्वां विशालाक्षि समग्रा वनदेवताः ॥ ३० ॥,gamiṣye yatra kākutsthaḥ svasti te'stu varānane | rakṣantu tvāṃ viśālākṣi samagrā vanadevatāḥ || 30 ||
+43,31,निमित्तानि हि घोराणि यानि प्रादुर्भवन्ति मे । अपि त्वां सह रामेण पश्येयं पुनरागतः ॥ ३१ ॥,nimittāni hi ghorāṇi yāni prādurbhavanti me | api tvāṃ saha rāmeṇa paśyeyaṃ punarāgataḥ || 31 ||
+43,32,लक्ष्मणेनैवमुक्ता तु रुदती जनकात्मजा । प्रत्युवाच ततो वाक्यं तीव्रं बाष्पपरिप्लुता ॥ ३२ ॥,lakṣmaṇenaivamuktā tu rudatī janakātmajā | pratyuvāca tato vākyaṃ tīvraṃ bāṣpapariplutā || 32 ||
+43,33,गोदावरीं प्रवेक्ष्यामि विना रामेण लक्ष्मण । आबन्धिष्ये ऽथ वा त्यक्ष्ये विषमे देहमात्मनः ॥ ३३ ॥,godāvarīṃ pravekṣyāmi vinā rāmeṇa lakṣmaṇa | ābandhiṣye'tha vā tyakṣye viṣame dehamātmanaḥ || 33 ||
+43,34,पिबामि वा विषं तीक्ष्णं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् । न त्वहं राघवादन्यं पदापि पुरुषं स्पृशे ॥ ३४ ॥,pibāmi vā viṣaṃ tīkṣṇaṃ pravekṣyāmi hutāśanam | na tvahaṃ rāghavādanyaṃ padāpi puruṣaṃ spṛśe || 34 ||
+43,35,इति लक्ष्मणमाक्रुश्य सीता दुःखसमन्विता । पाणिभ्यां रुदती दुःखादुदरं प्रजघान ह ॥ ३५ ॥,iti lakṣmaṇamākruśya sītā duḥkhasamanvitā | pāṇibhyāṃ rudatī duḥkhādudaraṃ prajaghāna ha || 35 ||
+43,36,तामार्तरूपां विमना रुदन्तीं सौमित्रिरालोक्य विशालनेत्राम् । आश्वासयामास न चैव भर्तुस्तं भ्रातरं किं चिदुवाच सीता ॥ ३६ ॥,tāmārtarūpāṃ vimanā rudantīṃ saumitrirālokya viśālanetrām | āśvāsayāmāsa na caiva bhartustaṃ bhrātaraṃ kiṃ ciduvāca sītā || 36 ||
+43,37,ततस्तु सीतामभिवाद्य लक्ष्मणः कृताञ्जलिः किं चिदभिप्रणम्य । अवेक्षमाणो बहुशश्च मैथिलीं जगाम रामस्य समीपमात्मवान् ॥ ३७ ॥,tatastu sītāmabhivādya lakṣmaṇaḥ kṛtāñjaliḥ kiṃ cidabhipraṇamya | avekṣamāṇo bahuśaśca maithilīṃ jagāma rāmasya samīpamātmavān || 37 ||
+44,1,तया परुषमुक्तस्तु कुपितो राघवानुजः । स विकाङ्क्षन्भृशं रामं प्रतस्थे नचिरादिव ॥ १ ॥,tayā paruṣamuktastu kupito rāghavānujaḥ | sa vikāṅkṣanbhṛśaṃ rāmaṃ pratasthe nacirādiva || 1 ||
+44,2,तदासाद्य दशग्रीवः क्षिप्रमन्तरमास्थितः । अभिचक्राम वैदेहीं परिव्राजकरूपधृक् ॥ २ ॥,tadāsādya daśagrīvaḥ kṣipramantaramāsthitaḥ | abhicakrāma vaidehīṃ parivrājakarūpadhṛk || 2 ||
+44,3,श्लक्ष्णकाषायसंवीतः शिखी छत्री उपानही । वामे चांसे ऽवसज्याथ शुभे यष्टिकमण्डलू । परिव्राजकरूपेण वैदेहीं समुपागमत् ॥ ३ ॥,ślakṣṇakāṣāyasaṃvītaḥ śikhī chatrī upānahī | vāme cāṃse'vasajyātha śubhe yaṣṭikamaṇḍalū | parivrājakarūpeṇa vaidehīṃ samupāgamat || 3 ||
+44,4,तामाससादातिबलो भ्रातृभ्यां रहितां वने । रहितां सूर्यचन्द्राभ्यां संध्यामिव महत्तमः ॥ ४ ॥,tāmāsasādātibalo bhrātṛbhyāṃ rahitāṃ vane | rahitāṃ sūryacandrābhyāṃ saṃdhyāmiva mahattamaḥ || 4 ||
+44,5,तामपश्यत्ततो बालां राजपुत्रीं यशस्विनीम् । रोहिणीं शशिना हीनां ग्रहवद्भृशदारुणः ॥ ५ ॥,tāmapaśyattato bālāṃ rājaputrīṃ yaśasvinīm | rohiṇīṃ śaśinā hīnāṃ grahavadbhṛśadāruṇaḥ || 5 ||
+44,6,तमुग्रं पापकर्माणं जनस्थानरुहा द्रुमाः । समीक्ष्य न प्रकम्पन्ते न प्रवाति च मारुतः ॥ ६ ॥,tamugraṃ pāpakarmāṇaṃ janasthānaruhā drumāḥ | samīkṣya na prakampante na pravāti ca mārutaḥ || 6 ||
+44,7,शीघ्रस्रोताश्च तं दृष्ट्वा वीक्षन्तं रक्तलोचनम् । स्तिमितं गन्तुमारेभे भयाद्गोदावरी नदी ॥ ७ ॥,śīghrasrotāśca taṃ dṛṣṭvā vīkṣantaṃ raktalocanam | stimitaṃ gantumārebhe bhayādgodāvarī nadī || 7 ||
+44,8,रामस्य त्वन्तरं प्रेप्सुर्दशग्रीवस्तदन्तरे । उपतस्थे च वैदेहीं भिक्षुरूपेण रावणः ॥ ८ ॥,rāmasya tvantaraṃ prepsurdaśagrīvastadantare | upatasthe ca vaidehīṃ bhikṣurūpeṇa rāvaṇaḥ || 8 ||
+44,9,अभव्यो भव्यरूपेण भर्तारमनुशोचतीम् । अभ्यवर्तत वैदेहीं चित्रामिव शनैश्चरः ॥ ९ ॥,abhavyo bhavyarūpeṇa bhartāramanuśocatīm | abhyavartata vaidehīṃ citrāmiva śanaiścaraḥ || 9 ||
+44,10,स पापो भव्यरूपेण तृणैः कूप इवावृतः । अतिष्ठत् प्रेक्ष्य वैदेहीं रामपत्नीं यशस्विनीम् ॥ १० ॥,sa pāpo bhavyarūpeṇa tṛṇaiḥ kūpa ivāvṛtaḥ | atiṣṭhat prekṣya vaidehīṃ rāmapatnīṃ yaśasvinīm || 10 ||
+44,11,शुभां रुचिरदन्तौष्ठीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । आसीनां पर्णशालायां बाष्पशोकाभिपीडिताम् ॥ ११ ॥,śubhāṃ ruciradantauṣṭhīṃ pūrṇacandranibhānanām | āsīnāṃ parṇaśālāyāṃ bāṣpaśokābhipīḍitām || 11 ||
+44,12,स तां पद्मपलाशाक्षीं पीतकौशेयवासिनीम् । अभ्यगच्छत वैदेहीं दुष्टचेता निशाचरः ॥ १२ ॥,sa tāṃ padmapalāśākṣīṃ pītakauśeyavāsinīm | abhyagacchata vaidehīṃ duṣṭacetā niśācaraḥ || 12 ||
+44,13,स मन्मथशराविष्टो ब्रह्मघोषमुदीरयन् । अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं रहिते राक्षसाधिपः ॥ १३ ॥,sa manmathaśarāviṣṭo brahmaghoṣamudīrayan | abravīt praśritaṃ vākyaṃ rahite rākṣasādhipaḥ || 13 ||
+44,14,तामुत्तमां त्रिलोकानां पद्महीनामिव श्रियम् । विभ्राजमानां वपुषा रावणः प्रशशंस ह ॥ १४ ॥,tāmuttamāṃ trilokānāṃ padmahīnāmiva śriyam | vibhrājamānāṃ vapuṣā rāvaṇaḥ praśaśaṃsa ha || 14 ||
+44,15,का त्वं काञ्चनवर्णाभे पीतकौशेयवासिनि । कमलानां शुभां मालां पद्मिनीव च बिभ्रती ॥ १५ ॥,kā tvaṃ kāñcanavarṇābhe pītakauśeyavāsini | kamalānāṃ śubhāṃ mālāṃ padminīva ca bibhratī || 15 ||
+44,16,ह्रीः श्रीः कीर्तिः शुभा लक्ष्मीरप्सरा वा शुभानने । भूतिर्वा त्वं वर���रोहे रतिर्वा स्वैरचारिणी ॥ १६ ॥,hrīḥ śrīḥ kīrtiḥ śubhā lakṣmīrapsarā vā śubhānane | bhūtirvā tvaṃ varārohe ratirvā svairacāriṇī || 16 ||
+44,17,समाः शिखरिणः स्निग्धाः पाण्डुरा दशनास्तव । विशाले विमले नेत्रे रक्तान्ते कृष्णतारके ॥ १७ ॥,samāḥ śikhariṇaḥ snigdhāḥ pāṇḍurā daśanāstava | viśāle vimale netre raktānte kṛṣṇatārake || 17 ||
+44,18,विशालं जघनं पीनमूरू करिकरोपमौ । एताव् उपचितौ वृत्तौ सहितौ संप्रगल्भितौ ॥ १८ ॥,viśālaṃ jaghanaṃ pīnamūrū karikaropamau | etāv upacitau vṛttau sahitau saṃpragalbhitau || 18 ||
+44,19,पीनोन्नतमुखौ कान्तौ स्निग्धतालफलोपमौ । मणिप्रवेकाभरणौ रुचिरौ ते पयोधरौ ॥ १९ ॥,pīnonnatamukhau kāntau snigdhatālaphalopamau | maṇipravekābharaṇau rucirau te payodharau || 19 ||
+44,20,चारुस्मिते चारुदति चारुनेत्रे विलासिनि । मनो हरसि मे रामे नदीकूलमिवाम्भसा ॥ २० ॥,cārusmite cārudati cārunetre vilāsini | mano harasi me rāme nadīkūlamivāmbhasā || 20 ||
+44,21,करान्तमितमध्यासि सुकेशी संहतस्तनी । नैव देवी न गन्धर्वी न यक्षी न च किंनरी ॥ २१ ॥,karāntamitamadhyāsi sukeśī saṃhatastanī | naiva devī na gandharvī na yakṣī na ca kiṃnarī || 21 ||
+44,22,नैवंरूपा मया नारी दृष्टपूर्वा महीतले । इह वासश्च कान्तारे चित्तमुन्माथयन्ति मे ॥ २२ ॥,naivaṃrūpā mayā nārī dṛṣṭapūrvā mahītale | iha vāsaśca kāntāre cittamunmāthayanti me || 22 ||
+44,23,सा प्रतिक्राम भद्रं ते न त्वं वस्तुमिहार्हसि । राक्षसानामयं वासो घोराणां कामरूपिणाम् ॥ २३ ॥,sā pratikrāma bhadraṃ te na tvaṃ vastumihārhasi | rākṣasānāmayaṃ vāso ghorāṇāṃ kāmarūpiṇām || 23 ||
+44,24,प्रासादाग्र्याणि रम्याणि नगरोपवनानि च । संपन्नानि सुगन्धीनि युक्तान्याचरितुं त्वया ॥ २४ ॥,prāsādāgryāṇi ramyāṇi nagaropavanāni ca | saṃpannāni sugandhīni yuktānyācarituṃ tvayā || 24 ||
+44,25,वरं माल्यं वरं पानं वरं वस्त्रं च शोभने । भर्तारं च वरं मन्ये त्वद्युक्तमसितेक्षणे ॥ २५ ॥,varaṃ mālyaṃ varaṃ pānaṃ varaṃ vastraṃ ca śobhane | bhartāraṃ ca varaṃ manye tvadyuktamasitekṣaṇe || 25 ||
+44,26,का त्वं भवसि रुद्राणां मरुतां वा शुचिस्मिते । वसूनां वा वरारोहे देवता प्रतिभासि मे ॥ २६ ॥,kā tvaṃ bhavasi rudrāṇāṃ marutāṃ vā śucismite | vasūnāṃ vā varārohe devatā pratibhāsi me || 26 ||
+44,27,नेह गच्छन्ती गन्धर्वा न देवा न च किंनराः । राक्षसानामयं वासः कथं नु त्वमिहागता ॥ २७ ॥,neha gacchantī gandharvā na devā na ca kiṃnarāḥ | rākṣasānāmayaṃ vāsaḥ kathaṃ nu tvamihāgatā || 27 ||
+44,28,इह शाखामृगाः सिंहा द्वीपिव्याघ्रमृगास्तथा । ऋक्षास्तरक्षवः कङ्काः कथं तेभ्यो न बिभ्यसे ॥ २८ ॥,iha śākhāmṛgāḥ siṃhā dvīpivyāghramṛgāstathā | ṛkṣāstarakṣavaḥ kaṅkāḥ kathaṃ tebhyo na bibhyase || 28 ||
+44,29,मदान्वितानां घोराणां कुञ्जराणां तरस्विनाम् । कथमेका महारण्ये न बिभेषि वनानने ॥ २९ ॥,madānvitānāṃ ghorāṇāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām | kathamekā mahāraṇye na bibheṣi vanānane || 29 ||
+44,30,कासि कस्य कुतश्च त्वं किंनिमित्तं च दण्डकान् । एका चरसि कल्याणि घोरान् राक्षससेवितान् ॥ ३० ॥,kāsi kasya kutaśca tvaṃ kiṃnimittaṃ ca daṇḍakān | ekā carasi kalyāṇi ghorān rākṣasasevitān || 30 ||
+44,31,इति प्रशस्ता वैदेही रावणेन दुरात्मना । द्विजातिवेषेण हि तं दृष्ट्वा रावणमागतम् । सर्वैरतिथिसत्कारैः पूजयामास मैथिली ॥ ३१ ॥,iti praśastā vaidehī rāvaṇena durātmanā | dvijātiveṣeṇa hi taṃ dṛṣṭvā rāvaṇamāgatam | sarvairatithisatkāraiḥ pūjayāmāsa maithilī || 31 ||
+44,32,उपानीयासनं पूर्वं पाद्येनाभिनिमन्त्र्य च । अब्रवीत् सिद्धमित्येव तदा तं सौम्यदर्शनम् ॥ ३२ ॥,upānīyāsanaṃ pūrvaṃ pādyenābhinimantrya ca | abravīt siddhamityeva tadā taṃ saumyadarśanam || 32 ||
+44,33,द्विजातिवेषेण समीक्ष्य मैथिली तमागतं पात्रकुसुम्भधारिणम् । अशक्यमुद्द्वेष्टुमुपायदर्शनान्न्यमन्त्रयद्ब्राह्मणवद् यथागतम् ॥ ३३ ॥,dvijātiveṣeṇa samīkṣya maithilī tamāgataṃ pātrakusumbhadhāriṇam | aśakyamuddveṣṭumupāyadarśanānnyamantrayadbrāhmaṇavad yathāgatam || 33 ||
+44,34,इयं बृसी ब्राह्मण काममास्यतामिदं च पाद्यं प्रतिगृह्यतामिति । इदं च सिद्धं वनजातमुत्तमं त्वदर्थमव्यग्रमिहोपभुज्यताम् ॥ ३४ ॥,iyaṃ bṛsī brāhmaṇa kāmamāsyatāmidaṃ ca pādyaṃ pratigṛhyatāmiti | idaṃ ca siddhaṃ vanajātamuttamaṃ tvadarthamavyagramihopabhujyatām || 34 ||
+44,35,निमन्त्र्यमाणः प्रतिपूर्णभाषिणीं नरेन्द्रपत्नीं प्रसमीक्ष्य मैथिलीम् । प्रहस्य तस्या हरणे धृतं मनः समर्पयामास वधाय रावणः ॥ ३५ ॥,nimantryamāṇaḥ pratipūrṇabhāṣiṇīṃ narendrapatnīṃ prasamīkṣya maithilīm | prahasya tasyā haraṇe dhṛtaṃ manaḥ samarpayāmāsa vadhāya rāvaṇaḥ || 35 ||
+44,36,ततः सुवेषं मृगया गतं पतिं प्रतीक्षमाणा सहलक्ष्मणं तदा । निरीक्षमाणा हरितं ददर्श तन्महद्वनं नैव तु रामलक्ष्मणौ ॥ ३६ ॥,tataḥ suveṣaṃ mṛgayā gataṃ patiṃ pratīkṣamāṇā sahalakṣmaṇaṃ tadā | nirīkṣamāṇā haritaṃ dadarśa tanmahadvanaṃ naiva tu rāmalakṣmaṇau || 36 ||
+45,1,रावणेन तु वैदेही तदा पृष्टा जिहीर्षुणा । परिव्राजकरूपेण शशंसात्मानमात्मना ॥ १ ॥,rāvaṇena tu vaidehī tadā pṛṣṭā jihīrṣuṇā | parivrājakarūpeṇa śaśaṃsātmānamātmanā || 1 ||
+45,2,ब्राह्मणश्चातिथिश्चैष अनुक्तो हि शपेत माम् । इति ध्यात्वा मुहूर्तं तु सीता वचनमब्रवीत् ॥ २ ॥,brāhmaṇaścātithiścaiṣa anukto hi śapeta mām | iti dhyātvā muhūrtaṃ tu sītā vacanamabravīt || 2 ||
+45,3,दुहिता जनकस्याहं मैथिलस्य महात्मनः । सीता नाम्नास्मि भद्रं ते रामभार्या द्विजोत्तम ॥ ३ ॥,duhitā janakasyāhaṃ maithilasya mahātmanaḥ | sītā nāmnāsmi bhadraṃ te rāmabhāryā dvijottama || 3 ||
+45,4,संवत्सरं चाध्युषिता राघवस्य निवेशने । भुञ्जाना मानुषान्भोगान् सर्वकामसमृद्धिनी ॥ ४ ॥,saṃvatsaraṃ cādhyuṣitā rāghavasya niveśane | bhuñjānā mānuṣānbhogān sarvakāmasamṛddhinī || 4 ||
+45,5,ततः संवत्सरादूर्ध्वं सममन्यत मे पतिम् । अभिषेचयितुं रामं समेतो राजमन्त्रिभिः ॥ ५ ॥,tataḥ saṃvatsarādūrdhvaṃ samamanyata me patim | abhiṣecayituṃ rāmaṃ sameto rājamantribhiḥ || 5 ||
+45,6,तस्मिन् संभ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने । कैकेयी नाम भर्तारं ममार्या याचते वरम् ॥ ६ ॥,tasmin saṃbhriyamāṇe tu rāghavasyābhiṣecane | kaikeyī nāma bhartāraṃ mamāryā yācate varam || 6 ||
+45,7,प्रतिगृह्य तु कैकेयी श्वशुरं सुकृतेन मे । मम प्रव्राजनं भर्तुर्भरतस्याभिषेचनम् । द्वावयाचत भर्तारं सत्यसंधं नृपोत्तमम् ॥ ७ ॥,pratigṛhya tu kaikeyī śvaśuraṃ sukṛtena me | mama pravrājanaṃ bharturbharatasyābhiṣecanam | dvāvayācata bhartāraṃ satyasaṃdhaṃ nṛpottamam || 7 ||
+45,8,नाद्य भोक्ष्ये न च स्वप्स्ये न पास्ये ऽहं कदा चन । एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते ॥ ८ ॥,nādya bhokṣye na ca svapsye na pāsye'haṃ kadā cana | eṣa me jīvitasyānto rāmo yadyabhiṣicyate || 8 ||
+45,9,इति ब्रुवाणां कैकेयीं श्वशुरो मे स मानदः । अयाचतार्थैरन्वर्थैर्न च याच्ञां चकार सा ॥ ९ ॥,iti bruvāṇāṃ kaikeyīṃ śvaśuro me sa mānadaḥ | ayācatārthairanvarthairna ca yācñāṃ cakāra sā || 9 ||
+45,10,मम भर्ता महातेजा वयसा पञ्चविंशकः । रामेति प्रथितो लोके गुणवान् सत्यवाक् शुचिः । विशालाक्षो महाबाहुः सर्वभूतहिते रतः ॥ १० ॥,mama bhartā mahātejā vayasā pañcaviṃśakaḥ | rāmeti prathito loke guṇavān satyavāk śuciḥ | viśālākṣo mahābāhuḥ sarvabhūtahite rataḥ || 10 ||
+45,11,अभिषेकाय तु पितुः समीपं राममागतम् । कैकेयी मम भर्तारमित्युवाच द्रुतं वचः ॥ ११ ॥,abhiṣekāya tu pituḥ samīpaṃ rāmamāgatam | kaikeyī mama bhartāramityuvāca drutaṃ vacaḥ || 11 ||
+45,12,तव पित्रा समाज्ञप्तं ममेदं शृणु राघव । भरताय प्रदातव्यमिदं राज्यमकण्टकम् ॥ १२ ॥,tava pitrā samājñaptaṃ mamedaṃ śṛṇu rāghava | bharatāya pradātavyamidaṃ rājyamakaṇṭakam || 12 ||
+45,13,त्वया तु खलु वस्तव्यं नव वर्षाणि पञ्च च । वने प्रव्रज काकुत्स्थ पितरं मोचयानृतात् ॥ १३ ॥,tvayā tu khalu vastavyaṃ nava varṣāṇi pañca ca | vane pravraja kākutstha pitaraṃ mocayānṛtāt || 13 ||
+45,14,तथेत्युवाच तां रामः कैकेयीमकुतोभयः । चकार तद्वचस्तस्या मम भर्ता दृढव्रतः ॥ १४ ॥,tathetyuvāca tāṃ rāmaḥ kaikeyīmakutobhayaḥ | cakāra tadvacastasyā mama bhartā dṛḍhavrataḥ || 14 ||
+45,15,दद्यान्न प्रतिगृह्णीयात् सत्यब्रूयान्न चानृतम् । एतद्ब्राह्मण रामस्य व्रतं ध्रुवमनुत्तमम् ॥ १५ ॥,dadyānna pratigṛhṇīyāt satyabrūyānna cānṛtam | etadbrāhmaṇa rāmasya vrataṃ dhruvamanuttamam || 15 ||
+45,16,तस्य भ्राता तु वैमात्रो लक्ष्मणो नाम वीर्यवान् । रामस्य पुरुषव्याघ्रः सहायः समरे ऽरिहा ॥ १६ ॥,tasya bhrātā tu vaimātro lakṣmaṇo nāma vīryavān | rāmasya puruṣavyāghraḥ sahāyaḥ samare'rihā || 16 ||
+45,17,स भ्राता लक्ष्मणो नाम धर्मचारी दृढव्रतः । अन्वगच्छद्धनुष्पाणिः प्रव्रजन्तं मया सह ॥ १७ ॥,sa bhrātā lakṣmaṇo nāma dharmacārī dṛḍhavrataḥ | anvagacchaddhanuṣpāṇiḥ pravrajantaṃ mayā saha || 17 ||
+45,18,ते वयं प्रच्युता राज्यात् कैलेय्यास्तु कृते त्रयः । विचराम द्विजश्रेष्ठ वनं गम्भीरमोजसा ॥ १८ ॥,te vayaṃ pracyutā rājyāt kaileyyāstu kṛte trayaḥ | vicarāma dvijaśreṣṭha vanaṃ gambhīramojasā || 18 ||
+45,19,समाश्वस मुहूर्तं तु शक्यं वस्तुमिह त्वया । आगमिष्यति मे भर्ता वन्यमादाय पुष्कलम् ॥ १९ ॥,samāśvasa muhūrtaṃ tu śakyaṃ vastumiha tvayā | āgamiṣyati me bhartā vanyamādāya puṣkalam || 19 ||
+45,20,स त्वं नाम च गोत्रं च कुलमाचक्ष्व तत्त्वतः । एकश्च दण्डकारण्ये किमर्थं चरसि द्विज ॥ २० ॥,sa tvaṃ nāma ca gotraṃ ca kulamācakṣva tattvataḥ | ekaśca daṇḍakāraṇye kimarthaṃ carasi dvija || 20 ||
+45,21,एवं ब्रुवत्यां सीतायां रामपत्न्यां महाबलः । प्रत्युवाचोत्तरं तीव्रं रावणो राक्षसाधिपः ॥ २१ ॥,evaṃ bruvatyāṃ sītāyāṃ rāmapatnyāṃ mahābalaḥ | pratyuvācottaraṃ tīvraṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 21 ||
+45,22,येन वित्रासिता लोकाः सदेवासुरपन्नगाः । अहं स रावणो नाम सीते रक्षोगणेश्वरः ॥ २२ ॥,yena vitrāsitā lokāḥ sadevāsurapannagāḥ | ahaṃ sa rāvaṇo nāma sīte rakṣogaṇeśvaraḥ || 22 ||
+45,23,त्वां तु काञ्चनवर्णाभां दृष्ट्वा कौशेयवासिनीम् । रतिं स्वकेषु दारेषु नाधिगच्छाम्यनिन्दिते ॥ २३ ॥,tvāṃ tu kāñcanavarṇābhāṃ dṛṣṭvā kauśeyavāsinīm | ratiṃ svakeṣu dāreṣu nādhigacchāmyanindite || 23 ||
+45,24,बह्वीनामुत्तमस्त्रीणामाहृतानामितस्ततः । सर्वासामेव भद्रं ते ममाग्रमहिषी भव ॥ २४ ॥,bahvīnāmuttamastrīṇāmāhṛtānāmitastataḥ | sarvāsāmeva bhadraṃ te mamāgramahiṣī bhava || 24 ||
+45,25,लङ्का नाम समुद्रस्य मध्ये मम महापुरी । सागरेण परिक्षिप्ता निविष्टा गिरिमूर्धनि ॥ २५ ॥,laṅkā nāma samudrasya madhye mama mahāpurī | sāgareṇa parikṣiptā niviṣṭā girimūrdhani || 25 ||
+45,26,तत्र सीते मया सार्धं वनेषु विचरिष्यसि । न चास्यारण्यवासस्य स्पृहयिष्यसि भामिनि ॥ २६ ॥,tatra sīte mayā sārdhaṃ vaneṣu vicariṣyasi | na cāsyāraṇyavāsasya spṛhayiṣyasi bhāmini || 26 ||
+45,27,पञ्चदास्यः सहस्राणि सर्वाभरणभूषिताः । सीते परिचरिष्यन्ति भार्या भवसि मे यदि ॥ २७ ॥,pañcadāsyaḥ sahasrāṇi sarvābharaṇabhūṣitāḥ | sīte paricariṣyanti bhāryā bhavasi me yadi || 27 ||
+45,28,रावणेनैवमुक्ता तु कुपिता जनकात्मजा । प्रत्युवाचानवद्याङ्गी तमनादृत्य राक्षसं ॥ २८ ॥,rāvaṇenaivamuktā tu kupitā janakātmajā | pratyuvācānavadyāṅgī tamanādṛtya rākṣasaṃ || 28 ||
+45,29,महागिरिमिवाकम्प्यं महेन्द्रसदृशं पतिम् । महोदधिमिवाक्षोभ्यमहं राममनुव्रता ॥ २९ ॥,mahāgirimivākampyaṃ mahendrasadṛśaṃ patim | mahodadhimivākṣobhyamahaṃ rāmamanuvratā || 29 ||
+45,30,महाबाहुं महोरस्कं सिंहविक्रान्तगामिनम् । नृसिंहं सिंहसंकाशमहं राममनुव्रता ॥ ३० ॥,mahābāhuṃ mahoraskaṃ siṃhavikrāntagāminam | nṛsiṃhaṃ siṃhasaṃkāśamahaṃ rāmamanuvratā || 30 ||
+45,31,पूर्णचन्द्राननं वीरं राजवत्सं जितेन्द्रियम् । पृथुकीर्तिं महाबाहुमहं राममनुव्रता ॥ ३१ ॥,pūrṇacandrānanaṃ vīraṃ rājavatsaṃ jitendriyam | pṛthukīrtiṃ mahābāhumahaṃ rāmamanuvratā || 31 ||
+45,32,त्वं पुनर्जम्बुकः सिंहीं मामिहेच्छसि दुर्लभाम् । नाहं शक्या त्वया स्प्रष्टुमादित्यस्य प्रभा यथा ॥ ३२ ॥,tvaṃ punarjambukaḥ siṃhīṃ māmihecchasi durlabhām | nāhaṃ śakyā tvayā spraṣṭumādityasya prabhā yathā || 32 ||
+45,33,पादपान् काञ्चनान्नूनं बहून्पश्यसि मन्दभाक् । राघवस्य प्रियां भार्यां यस्त्वमिच्छसि रावण ॥ ३३ ॥,pādapān kāñcanānnūnaṃ bahūnpaśyasi mandabhāk | rāghavasya priyāṃ bhāryāṃ yastvamicchasi rāvaṇa || 33 ||
+45,34,क्षुधितस्य च सिंहस्य मृगशत्रोस्तरस्विनः । आशीविषस्य वदनाद्दंष्ट्रामादातुमिच्छसि ॥ ३४ ॥,kṣudhitasya ca siṃhasya mṛgaśatrostarasvinaḥ | āśīviṣasya vadanāddaṃṣṭrāmādātumicchasi || 34 ||
+45,35,मन्दरं पर्वतश्रेष्ठं पाणिना हर्तुमिच्छसि । कालकूटं विषं पीत्वा स्वस्तिमान् गन्तुमिच्छसि ॥ ३५ ॥,mandaraṃ parvataśreṣṭhaṃ pāṇinā hartumicchasi | kālakūṭaṃ viṣaṃ pītvā svastimān gantumicchasi || 35 ||
+45,36,अक्षिसूच्या प्रमृजसि जिह्वया लेढि च क्षुरम् । राघवस्य प्रियां भार्यामधिगन्तुं त्वमिच्छसि ॥ ३६ ॥,akṣisūcyā pramṛjasi jihvayā leḍhi ca kṣuram | rāghavasya priyāṃ bhāryāmadhigantuṃ tvamicchasi || 36 ||
+45,37,अवसज्य शिलां कण्ठे समुद्रं तर्तुमिच्छसि । सूर्या चन्द्रमसौ चोभौ प्राणिभ्यां हर्तुमिच्छसि । यो रामस्य प्रियां भार्यां प्रधर्षयितुमिच्छसि ॥ ३७ ॥,avasajya śilāṃ kaṇṭhe samudraṃ tartumicchasi | sūryā candramasau cobhau prāṇibhyāṃ hartumicchasi | yo rāmasya priyāṃ bhāryāṃ pradharṣayitumicchasi || 37 ||
+45,38,अग्निं प्रज्वलितं दृष्ट्वा वस्त्रेणाहर्तुमिच्छसि । कल्याण वृत्तां रामस्य यो भार्यां हर्तुमिच्छसि ॥ ३८ ॥,agniṃ prajvalitaṃ dṛṣṭvā vastreṇāhartumicchasi | kalyāṇa vṛttāṃ rāmasya yo bhāryāṃ hartumicchasi || 38 ||
+45,39,अयोमुखानां शूलानामग्रे चरितुमिच्छसि । रामस्य सदृशीं भार्यां यो ऽधिगन्तुं त्वमिच्छसि ॥ ३९ ॥,ayomukhānāṃ śūlānāmagre caritumicchasi | rāmasya sadṛśīṃ bhāryāṃ yo'dhigantuṃ tvamicchasi || 39 ||
+45,40,यदन्तरं सिंहशृगालयोर्वने यदन्तरं स्यन्दनिकासमुद्रयोः । सुराग्र्यसौवीरकयोर्यदन्तरं तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च ॥ ४० ॥,yadantaraṃ siṃhaśṛgālayorvane yadantaraṃ syandanikāsamudrayoḥ | surāgryasauvīrakayoryadantaraṃ tadantaraṃ dāśarathestavaiva ca || 40 ||
+45,41,यदन्तरं काञ्चनसीसलोहयोर्यदन्तरं चन्दनवारिपङ्कयोः । यदन्तरं हस्तिबिडालयोर्वने तदन्तरं दशरथेस्तवैव च ॥ ४१ ॥,yadantaraṃ kāñcanasīsalohayoryadantaraṃ candanavāripaṅkayoḥ | yadantaraṃ hastibiḍālayorvane tadantaraṃ daśarathestavaiva ca || 41 ||
+45,42,यदन्तरं वायसवैनतेययोर्यदन्तरं मद्गुमयूरयोरपि । यदन्तरं सारसगृध्रयोर्वने तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च ॥ ४२ ॥,yadantaraṃ vāyasavainateyayoryadantaraṃ madgumayūrayorapi | yadantaraṃ sārasagṛdhrayorvane tadantaraṃ dāśarathestavaiva ca || 42 ||
+45,43,तस्मिन् सहस्राक्षसमप्रभावे रामे स्थिते कार्मुकबाणपाणौ । हृतापि ते ऽहं न जरां गमिष्ये वज्रं यथा मक्षिकयावगीर्णम् ॥ ४३ ॥,tasmin sahasrākṣasamaprabhāve rāme sthite kārmukabāṇapāṇau | hṛtāpi te'haṃ na jarāṃ gamiṣye vajraṃ yathā makṣikayāvagīrṇam || 43 ||
+45,44,इतीव तद्वाक्यमदुष्टभावा सुदृष्टमुक्त्वा रजनीचरं तम् । गात्रप्रकम्पाद्व्यथिता बभूव वातोद्धता सा कदलीव तन्वी ॥ ४४ ॥,itīva tadvākyamaduṣṭabhāvā sudṛṣṭamuktvā rajanīcaraṃ tam | gātraprakampādvyathitā babhūva vātoddhatā sā kadalīva tanvī || 44 ||
+45,45,तां वेपमानामुपलक्ष्य सीतां स रावणो मृत्युसमप्रभावः । कुलं बलं नाम च कर्म चात्मन��� समाचचक्षे भयकारणार्थम् ॥ ४५ ॥,tāṃ vepamānāmupalakṣya sītāṃ sa rāvaṇo mṛtyusamaprabhāvaḥ | kulaṃ balaṃ nāma ca karma cātmanaḥ samācacakṣe bhayakāraṇārtham || 45 ||
+46,1,एवं ब्रुवत्यां सीतायां संरब्धः परुषाक्षरम् । ललाटे भ्रुकुटीं कृत्वा रावणः प्रत्युवाच ह ॥ १ ॥,evaṃ bruvatyāṃ sītāyāṃ saṃrabdhaḥ paruṣākṣaram | lalāṭe bhrukuṭīṃ kṛtvā rāvaṇaḥ pratyuvāca ha || 1 ||
+46,2,भ्राता वैश्रवणस्याहं सापत्न्यो वरवर्णिनि । रावणो नाम भद्रं ते दशग्रीवः प्रतापवान् ॥ २ ॥,bhrātā vaiśravaṇasyāhaṃ sāpatnyo varavarṇini | rāvaṇo nāma bhadraṃ te daśagrīvaḥ pratāpavān || 2 ||
+46,3,यस्य देवाः सगन्धर्वाः पिशाचपतगोरगाः । विद्रवन्ति भयाद्भीता मृत्योरिव सदा प्रजाः ॥ ३ ॥,yasya devāḥ sagandharvāḥ piśācapatagoragāḥ | vidravanti bhayādbhītā mṛtyoriva sadā prajāḥ || 3 ||
+46,4,येन वैश्रवणो भ्राता वैमात्रः कारणान्तरे । द्वन्द्वमासादितः क्रोधाद् रणे विक्रम्य निर्जितः ॥ ४ ॥,yena vaiśravaṇo bhrātā vaimātraḥ kāraṇāntare | dvandvamāsāditaḥ krodhād raṇe vikramya nirjitaḥ || 4 ||
+46,5,मद्भयार्तः परित्यज्य स्वमधिष्ठानमृद्धिमत् । कैलासं पर्वतश्रेष्ठमध्यास्ते नरवाहनः ॥ ५ ॥,madbhayārtaḥ parityajya svamadhiṣṭhānamṛddhimat | kailāsaṃ parvataśreṣṭhamadhyāste naravāhanaḥ || 5 ||
+46,6,यस्य तत् पुष्पकं नाम विमानं कामगं शुभम् । वीर्यादावर्जितं भद्रे येन यामि विहायसं ॥ ६ ॥,yasya tat puṣpakaṃ nāma vimānaṃ kāmagaṃ śubham | vīryādāvarjitaṃ bhadre yena yāmi vihāyasaṃ || 6 ||
+46,7,मम संजातरोषस्य मुखं दृष्ट्वैव मैथिलि । विद्रवन्ति परित्रस्ताः सुराः शक्रपुरोगमाः ॥ ७ ॥,mama saṃjātaroṣasya mukhaṃ dṛṣṭvaiva maithili | vidravanti paritrastāḥ surāḥ śakrapurogamāḥ || 7 ||
+46,8,यत्र तिष्ठाम्यहं तत्र मारुतो वाति शङ्कितः । तीव्रांशुः शिशिरांशुश्च भयात् संपद्यते रविः ॥ ८ ॥,yatra tiṣṭhāmyahaṃ tatra māruto vāti śaṅkitaḥ | tīvrāṃśuḥ śiśirāṃśuśca bhayāt saṃpadyate raviḥ || 8 ||
+46,9,निष्कम्पपत्रास्तरवो नद्यश्च स्तिमितोदकाः । भवन्ति यत्र यत्राहं तिष्ठामि च चरामि च ॥ ९ ॥,niṣkampapatrāstaravo nadyaśca stimitodakāḥ | bhavanti yatra yatrāhaṃ tiṣṭhāmi ca carāmi ca || 9 ||
+46,10,मम पारे समुद्रस्य लङ्का नाम पुरी शुभा । संपूर्णा राक्षसैर्घोरैर्यथेन्द्रस्यामरावती ॥ १० ॥,mama pāre samudrasya laṅkā nāma purī śubhā | saṃpūrṇā rākṣasairghorairyathendrasyāmarāvatī || 10 ||
+46,11,प्राकारेण परिक्षिप्ता पाण्डुरेण विराजिता । हेमकक्ष्या पुरी रम्या वैदूर्यमय तोरणा ॥ ११ ॥,prākāreṇa parikṣiptā pāṇḍureṇa virājitā | hemakakṣyā purī ramyā vaidūryamaya toraṇā || 11 ||
+46,12,हस्त्यश्वरथसंभाधा तूर्यनादविनादिता । सर्वकामफलैर्वृक्षैः संकुलोद्यानशोभिता ॥ १२ ॥,hastyaśvarathasaṃbhādhā tūryanādavināditā | sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ saṃkulodyānaśobhitā || 12 ||
+46,13,तत्र त्वं वसती सीते राजपुत्रि मया सह । न स्रमिष्यसि नारीणां मानुषीणां मनस्विनि ॥ १३ ॥,tatra tvaṃ vasatī sīte rājaputri mayā saha | na sramiṣyasi nārīṇāṃ mānuṣīṇāṃ manasvini || 13 ||
+46,14,भुञ्जाना मानुषान्भोग��न्दिव्यांश्च वरवर्णिनि । न स्मरिष्यसि रामस्य मानुषस्य गतायुषः ॥ १४ ॥,bhuñjānā mānuṣānbhogāndivyāṃśca varavarṇini | na smariṣyasi rāmasya mānuṣasya gatāyuṣaḥ || 14 ||
+46,15,स्थापयित्वा प्रियं पुत्रं राज्ञा दशरथेन यः । मन्दवीर्यः सुतो ज्येष्ठस्ततः प्रस्थापितो वनम् ॥ १५ ॥,sthāpayitvā priyaṃ putraṃ rājñā daśarathena yaḥ | mandavīryaḥ suto jyeṣṭhastataḥ prasthāpito vanam || 15 ||
+46,16,तेन किं भ्रष्टराज्येन रामेण गतचेतसा । करिष्यसि विशालाक्षि तापसेन तपस्विना ॥ १६ ॥,tena kiṃ bhraṣṭarājyena rāmeṇa gatacetasā | kariṣyasi viśālākṣi tāpasena tapasvinā || 16 ||
+46,17,सर्वराक्षसभर्तारं कामात् स्वयमिहागतम् । न मन्मथशराविष्टं प्रत्याख्यातुं त्वमर्हसि ॥ १७ ॥,sarvarākṣasabhartāraṃ kāmāt svayamihāgatam | na manmathaśarāviṣṭaṃ pratyākhyātuṃ tvamarhasi || 17 ||
+46,18,प्रत्याख्याय हि मां भीरु परितापं गमिष्यसि । चरणेनाभिहत्येव पुरूरवसमुर्वशी ॥ १८ ॥,pratyākhyāya hi māṃ bhīru paritāpaṃ gamiṣyasi | caraṇenābhihatyeva purūravasamurvaśī || 18 ||
+46,19,एवमुक्ता तु वैदेही क्रुद्धा संरक्तलोचना । अब्रवीत् परुषं वाक्यं रहिते राक्षसाधिपम् ॥ १९ ॥,evamuktā tu vaidehī kruddhā saṃraktalocanā | abravīt paruṣaṃ vākyaṃ rahite rākṣasādhipam || 19 ||
+46,20,कथं वैश्रवणं देवं सर्वभूतनमस्कृतम् । भ्रातरं व्यपदिश्य त्वमशुभं कर्तुमिच्छसि ॥ २० ॥,kathaṃ vaiśravaṇaṃ devaṃ sarvabhūtanamaskṛtam | bhrātaraṃ vyapadiśya tvamaśubhaṃ kartumicchasi || 20 ||
+46,21,अवश्यं विनशिष्यन्ति सर्वे रावण राक्षसाः । येषां त्वं कर्कशो राजा दुर्बुद्धिरजितेन्द्रियः ॥ २१ ॥,avaśyaṃ vinaśiṣyanti sarve rāvaṇa rākṣasāḥ | yeṣāṃ tvaṃ karkaśo rājā durbuddhirajitendriyaḥ || 21 ||
+46,22,अपहृत्य शचीं भार्यां शक्यमिन्द्रस्य जीवितुम् । न तु रामस्य भार्यां मामपनीयास्ति जीवितम् ॥ २२ ॥,apahṛtya śacīṃ bhāryāṃ śakyamindrasya jīvitum | na tu rāmasya bhāryāṃ māmapanīyāsti jīvitam || 22 ||
+46,23,जीवेच्चिरं वज्रधरस्य हस्ताच्छचीं प्रधृष्याप्रतिरूपरूपाम् । न मादृशीं राक्षसधर्षयित्वा पीतामृतस्यापि तवास्ति मोक्षः ॥ २३ ॥,jīvecciraṃ vajradharasya hastācchacīṃ pradhṛṣyāpratirūparūpām | na mādṛśīṃ rākṣasadharṣayitvā pītāmṛtasyāpi tavāsti mokṣaḥ || 23 ||
+47,1,सीताया वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान् । हस्ते हस्तं समाहत्य चकार सुमहद्वपुः ॥ १ ॥,sītāyā vacanaṃ śrutvā daśagrīvaḥ pratāpavān | haste hastaṃ samāhatya cakāra sumahadvapuḥ || 1 ||
+47,2,स मैथिलीं पुनर्वाक्यं बभाषे च ततो भृशम् । नोन्मत्तया श्रुतौ मन्ये मम वीर्यपराक्रमौ ॥ २ ॥,sa maithilīṃ punarvākyaṃ babhāṣe ca tato bhṛśam | nonmattayā śrutau manye mama vīryaparākramau || 2 ||
+47,3,उद्वहेयं भुजाभ्यां तु मेदिनीमम्बरे स्थितः । आपिबेयं समुद्रं च मृत्युं हन्यां रणे स्थितः ॥ ३ ॥,udvaheyaṃ bhujābhyāṃ tu medinīmambare sthitaḥ | āpibeyaṃ samudraṃ ca mṛtyuṃ hanyāṃ raṇe sthitaḥ || 3 ||
+47,4,अर्कं रुन्ध्यां शरैस्तीक्ष्णैर्विभिन्द्यां हि महीतलम् । कामरूपिणमुन्मत्ते पश्य मां कामदं पतिम् ॥ ४ ॥,arkaṃ rundhyāṃ śaraistīkṣṇairvibhindyāṃ hi mahītalam | kāmarūpiṇamunmatte paśya māṃ kāmadaṃ patim || 4 ||
+47,5,एवमुक्तवतस्तस्य रावणस्य शिखिप्रभे । क्रुद्धस्य हरिपर्यन्ते रक्ते नेत्रे बभूवतुः ॥ ५ ॥,evamuktavatastasya rāvaṇasya śikhiprabhe | kruddhasya hariparyante rakte netre babhūvatuḥ || 5 ||
+47,6,सद्यः सौम्यं परित्यज्य भिक्षुरूपं स रावणः । स्वं रूपं कालरूपाभं भेजे वैश्रवणानुजः ॥ ६ ॥,sadyaḥ saumyaṃ parityajya bhikṣurūpaṃ sa rāvaṇaḥ | svaṃ rūpaṃ kālarūpābhaṃ bheje vaiśravaṇānujaḥ || 6 ||
+47,7,संरक्तनयनः श्रीमांस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः । दशास्यः कार्मुकी बाणी बभूव क्षणदाचरः ॥ ७ ॥,saṃraktanayanaḥ śrīmāṃstaptakāñcanakuṇḍalaḥ | daśāsyaḥ kārmukī bāṇī babhūva kṣaṇadācaraḥ || 7 ||
+47,8,स परिव्राजकच्छद्म महाकायो विहाय तत् । प्रतिपेदे स्वकं रूपं रावणो राक्षसाधिपः ॥ ८ ॥,sa parivrājakacchadma mahākāyo vihāya tat | pratipede svakaṃ rūpaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 8 ||
+47,9,संरक्तनयनः क्रोधाज्जीमूतनिचयप्रभः । रक्ताम्बरधरस्तस्थौ स्त्रीरत्नं प्रेक्ष्य मैथिलीम् ॥ ९ ॥,saṃraktanayanaḥ krodhājjīmūtanicayaprabhaḥ | raktāmbaradharastasthau strīratnaṃ prekṣya maithilīm || 9 ||
+47,10,स तामसितकेशान्तां भास्करस्य प्रभामिव । वसनाभरणोपेतां मैथिलीं रावणो ऽब्रवीत् ॥ १० ॥,sa tāmasitakeśāntāṃ bhāskarasya prabhāmiva | vasanābharaṇopetāṃ maithilīṃ rāvaṇo'bravīt || 10 ||
+47,11,त्रिषु लोकेषु विख्यातं यदि भर्तारमिच्छसि । मामाश्रय वरारोहे तवाहं सदृशः पतिः ॥ ११ ॥,triṣu lokeṣu vikhyātaṃ yadi bhartāramicchasi | māmāśraya varārohe tavāhaṃ sadṛśaḥ patiḥ || 11 ||
+47,12,मां भजस्व चिराय त्वमहं श्लाघ्यस्तव प्रियः । नैव चाहं क्व चिद्भद्रे करिष्ये तव विप्रियम् । त्यज्यतां मानुषो भावो मयि भावः प्रणीयताम् ॥ १२ ॥,māṃ bhajasva cirāya tvamahaṃ ślāghyastava priyaḥ | naiva cāhaṃ kva cidbhadre kariṣye tava vipriyam | tyajyatāṃ mānuṣo bhāvo mayi bhāvaḥ praṇīyatām || 12 ||
+47,13,राज्याच्च्युतमसिद्धार्थं रामं परिमितायुषम् । कैर्गुणैरनुरक्तासि मूढे पण्डितमानिनि ॥ १३ ॥,rājyāccyutamasiddhārthaṃ rāmaṃ parimitāyuṣam | kairguṇairanuraktāsi mūḍhe paṇḍitamānini || 13 ||
+47,14,यः स्त्रिया वचनाद् राज्यं विहाय ससुहृज्जनम् । अस्मिन् व्यालानुचरिते वने वसति दुर्मतिः ॥ १४ ॥,yaḥ striyā vacanād rājyaṃ vihāya sasuhṛjjanam | asmin vyālānucarite vane vasati durmatiḥ || 14 ||
+47,15,इत्युक्त्वा मैथिलीं वाक्यं प्रियार्हां प्रियवादिनीम् । जग्राह रावणः सीतां बुधः खे रोहिणीमिव ॥ १५ ॥,ityuktvā maithilīṃ vākyaṃ priyārhāṃ priyavādinīm | jagrāha rāvaṇaḥ sītāṃ budhaḥ khe rohiṇīmiva || 15 ||
+47,16,वामेन सीतां पद्माक्षीं मूर्धजेषु करेण सः । ऊर्वोस्तु दक्षिणेनैव परिजग्राह पाणिना ॥ १६ ॥,vāmena sītāṃ padmākṣīṃ mūrdhajeṣu kareṇa saḥ | ūrvostu dakṣiṇenaiva parijagrāha pāṇinā || 16 ||
+47,17,तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं तीक्ष्णदंष्ट्रं महाभुजम् । प्राद्रवन्मृत्युसंकाशं भयार्ता वनदेवताः ॥ १७ ॥,taṃ dṛṣṭvā giriśṛṅgābhaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ mahābhujam | prādravanmṛtyusaṃkāśaṃ bhayārtā vanadevatāḥ || 17 ||
+47,18,स च मायामयो दिव्यः खरयुक्तः खरस्वनः । प्रत्यदृश्यत हेमाङ्गो रावणस्य महारथः ॥ १८ ॥,sa ca māyāmayo divyaḥ kharayuktaḥ kharasvanaḥ | pratyadṛśyata hemāṅgo rāvaṇasya mahārathaḥ || 18 ||
+47,19,ततस्तां परुषैर्वाक्यैरभितर्ज्य महास्वनः । अङ्केनादाय वैदेहीं रथमारोपयत्तदा ॥ १९ ॥,tatastāṃ paruṣairvākyairabhitarjya mahāsvanaḥ | aṅkenādāya vaidehīṃ rathamāropayattadā || 19 ||
+47,20,सा गृहीतातिचुक्रोश रावणेन यशस्विनी । रामेति सीता दुःखार्ता रामं दूरगतं वने ॥ २० ॥,sā gṛhītāticukrośa rāvaṇena yaśasvinī | rāmeti sītā duḥkhārtā rāmaṃ dūragataṃ vane || 20 ||
+47,21,तामकामां स कामार्तः पन्नगेन्द्रवधूमिव । विवेष्टमानामादाय उत्पपाथाथ रावणः ॥ २१ ॥,tāmakāmāṃ sa kāmārtaḥ pannagendravadhūmiva | viveṣṭamānāmādāya utpapāthātha rāvaṇaḥ || 21 ||
+47,22,ततः सा राक्षसेन्द्रेण ह्रियमाणा विहायसा । भृशं चुक्रोश मत्तेव भ्रान्तचित्ता यथातुरा ॥ २२ ॥,tataḥ sā rākṣasendreṇa hriyamāṇā vihāyasā | bhṛśaṃ cukrośa matteva bhrāntacittā yathāturā || 22 ||
+47,23,हा लक्ष्मण महाबाहो गुरुचित्तप्रसादक । ह्रियमाणां न जानीषे रक्षसा कामरूपिणा ॥ २३ ॥,hā lakṣmaṇa mahābāho gurucittaprasādaka | hriyamāṇāṃ na jānīṣe rakṣasā kāmarūpiṇā || 23 ||
+47,24,जीवितं सुखमर्थांश्च धर्महेतोः परित्यजन् । ह्रियमाणामधर्मेण मां राघव न पश्यसि ॥ २४ ॥,jīvitaṃ sukhamarthāṃśca dharmahetoḥ parityajan | hriyamāṇāmadharmeṇa māṃ rāghava na paśyasi || 24 ||
+47,25,ननु नामाविनीतानां विनेतासि परंतप । कथमेवंविधं पापं न त्वं शाधि हि रावणम् ॥ २५ ॥,nanu nāmāvinītānāṃ vinetāsi paraṃtapa | kathamevaṃvidhaṃ pāpaṃ na tvaṃ śādhi hi rāvaṇam || 25 ||
+47,26,ननु सद्यो ऽविनीतस्य दृश्यते कर्मणः फलम् । कालो ऽप्यङ्गी भवत्यत्र सस्यानामिव पक्तये ॥ २६ ॥,nanu sadyo'vinītasya dṛśyate karmaṇaḥ phalam | kālo'pyaṅgī bhavatyatra sasyānāmiva paktaye || 26 ||
+47,27,स कर्म कृतवानेतत् कालोपहतचेतनः । जीवितान्तकरं घोरं रामाद्व्यसनमाप्नुहि ॥ २७ ॥,sa karma kṛtavānetat kālopahatacetanaḥ | jīvitāntakaraṃ ghoraṃ rāmādvyasanamāpnuhi || 27 ||
+47,28,हन्तेदानीं सकामा तु कैकेयी बान्धवैः सह । ह्रियेयं धर्मकामस्य धर्मपत्नी यशस्विनः ॥ २८ ॥,hantedānīṃ sakāmā tu kaikeyī bāndhavaiḥ saha | hriyeyaṃ dharmakāmasya dharmapatnī yaśasvinaḥ || 28 ||
+47,29,आमन्त्रये जनस्थानं कर्णिकारांश्च पुष्पितान् । क्षिप्रं रामाय शंसध्वं सीतां हरति रावणः ॥ २९ ॥,āmantraye janasthānaṃ karṇikārāṃśca puṣpitān | kṣipraṃ rāmāya śaṃsadhvaṃ sītāṃ harati rāvaṇaḥ || 29 ||
+47,30,माल्यवन्तं शिखरिणं वन्दे प्रस्रवणं गिरिम् । क्षिप्रं रामाय शंसध्वं सीतां हरति रावणः ॥ ३० ॥,mālyavantaṃ śikhariṇaṃ vande prasravaṇaṃ girim | kṣipraṃ rāmāya śaṃsadhvaṃ sītāṃ harati rāvaṇaḥ || 30 ||
+47,31,हंससारससंघुष्टां वन्दे गोदावरीं नदीम् । क्षिप्रं रामाय शंसध्वं सीतां हरति रावणः ॥ ३१ ॥,haṃsasārasasaṃghuṣṭāṃ vande godāvarīṃ nadīm | kṣipraṃ rāmāya śaṃsadhvaṃ sītāṃ harati rāvaṇaḥ || 31 ||
+47,32,दैवतानि च यान्त्यस्मिन् वने विविधपादपे । नमस्करोम्यहं तेभ्यो भर्तुः शंसत मां हृताम् ॥ ३२ ॥,daivatāni ca yāntyasmin vane vividhapādape | namaskaromyahaṃ tebhyo bhartuḥ śaṃsata māṃ hṛtām || 32 ||
+47,33,यानि कानि चिदप्यत्र सत्त्वानि निवसन्त्युत । सर्वाणि शरणं यामि मृगपक्षिगणानपि ॥ ३३ ॥,yāni kāni cidapyatra sattvāni nivasantyuta | sarvāṇi śaraṇaṃ yāmi mṛgapakṣigaṇānapi || 33 ||
+47,34,ह्रियमाणां प्रियां भर्तुः प्राणेभ्यो ऽपि गरीयसीम् । विवशापहृता सीता रावणेनेति शंसत ॥ ३४ ॥,hriyamāṇāṃ priyāṃ bhartuḥ prāṇebhyo'pi garīyasīm | vivaśāpahṛtā sītā rāvaṇeneti śaṃsata || 34 ||
+47,35,विदित्वा मां महाबाहुरमुत्रापि महाबलः । आनेष्यति पराक्रम्य वैवस्वतहृतामपि ॥ ३५ ॥,viditvā māṃ mahābāhuramutrāpi mahābalaḥ | āneṣyati parākramya vaivasvatahṛtāmapi || 35 ||
+47,36,रामाय तु यथातत्त्वं जटायो हरणं मम । लक्ष्मणाय च तत् सर्वमाख्यातव्यमशेषतः ॥ ३६ ॥,rāmāya tu yathātattvaṃ jaṭāyo haraṇaṃ mama | lakṣmaṇāya ca tat sarvamākhyātavyamaśeṣataḥ || 36 ||
+48,1,तं शब्दमवसुप्तस्य जटायुरथ शुश्रुवे । निरैक्षद् रावणं क्षिप्रं वैदेहीं च ददर्श सः ॥ १ ॥,taṃ śabdamavasuptasya jaṭāyuratha śuśruve | niraikṣad rāvaṇaṃ kṣipraṃ vaidehīṃ ca dadarśa saḥ || 1 ||
+48,2,ततः पर्वतकूटाभस्तीक्ष्णतुण्डः खगोत्तमः । वनस्पतिगतः श्रीमान् व्याजहार शुभां गिरम् ॥ २ ॥,tataḥ parvatakūṭābhastīkṣṇatuṇḍaḥ khagottamaḥ | vanaspatigataḥ śrīmān vyājahāra śubhāṃ giram || 2 ||
+48,3,दशग्रीवस्थितो धर्मे पुराणे सत्यसंश्रयः । जटायुर्नाम नाम्नाहं गृध्रराजो महाबलः ॥ ३ ॥,daśagrīvasthito dharme purāṇe satyasaṃśrayaḥ | jaṭāyurnāma nāmnāhaṃ gṛdhrarājo mahābalaḥ || 3 ||
+48,4,राजा सर्वस्य लोकस्य महेन्द्रवरुणोपमः । लोकानां च हिते युक्तो रामो दशरथात्मजः ॥ ४ ॥,rājā sarvasya lokasya mahendravaruṇopamaḥ | lokānāṃ ca hite yukto rāmo daśarathātmajaḥ || 4 ||
+48,5,तस्यैषा लोकनाथस्य धर्मपत्नी यशस्विनी । सीता नाम वरारोहा यां त्वं हर्तुमिहेच्छसि ॥ ५ ॥,tasyaiṣā lokanāthasya dharmapatnī yaśasvinī | sītā nāma varārohā yāṃ tvaṃ hartumihecchasi || 5 ||
+48,6,कथं राजा स्थितो धर्मे परदारान्परामृशेत् । रक्षणीया विशेषेण राजदारा महाबलः । निवर्तय मतिं नीचां परदाराभिमर्शनम् ॥ ६ ॥,kathaṃ rājā sthito dharme paradārānparāmṛśet | rakṣaṇīyā viśeṣeṇa rājadārā mahābalaḥ | nivartaya matiṃ nīcāṃ paradārābhimarśanam || 6 ||
+48,7,न तत् समाचरेद्धीरो यत् परो ऽस्य विगर्हयेत् । यथात्मनस्तथान्येषां दारा रक्ष्या विमर्शनात् ॥ ७ ॥,na tat samācareddhīro yat paro'sya vigarhayet | yathātmanastathānyeṣāṃ dārā rakṣyā vimarśanāt || 7 ||
+48,8,अर्थं वा यदि वा कामं शिष्टाः शास्त्रेष्वनागतम् । व्यवस्यन्त्यनु राजानं धर्मं पौरस्त्यनन्दन ॥ ८ ॥,arthaṃ vā yadi vā kāmaṃ śiṣṭāḥ śāstreṣvanāgatam | vyavasyantyanu rājānaṃ dharmaṃ paurastyanandana || 8 ||
+48,9,राजा धर्मश्च कामश्च द्रव्याणां चोत्तमो निधिः । धर्मः शुभं वा पापं वा राजमूलं प्रवर्तते ॥ ९ ॥,rājā dharmaśca kāmaśca dravyāṇāṃ cottamo nidhiḥ | dharmaḥ śubhaṃ vā pāpaṃ vā rājamūlaṃ pravartate || 9 ||
+48,10,पापस्वभावश्चपलः कथं त्वं रक्षसां वर । ऐश्वर्यमभिसंप्राप्तो विमानमिव दुष्कृती ॥ १० ॥,pāpasvabhāvaścapalaḥ kathaṃ tvaṃ rakṣasāṃ vara | aiśvaryamabhisaṃprāpto vimānamiva duṣkṛtī || 10 ||
+48,11,कामस्वभावो यो यस्य न स शक्यः प्रमार्जितुम् । न हि दुष्टात्मनामार्य मा वसत्यालये चिरम् ॥ ११ ॥,kāmasvabhāvo yo yasya na sa śakyaḥ pramārjitum | na hi duṣṭātmanāmārya mā vasatyālaye ciram || 11 ||
+48,12,विषये वा पुरे वा ते यदा रामो महाबलः । नापराध्यति धर्मात्मा कथं तस्यापराध्यसि ॥ १२ ॥,viṣaye vā pure vā te yadā rāmo mahābalaḥ | nāparādhyati dharmātmā kathaṃ tasyāparādhyasi || 12 ||
+48,13,यदि शूर्पणखाहेतोर्जनस्थानगतः खरः । अतिवृत्तो हतः पूर्वं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ १३ ॥,yadi śūrpaṇakhāhetorjanasthānagataḥ kharaḥ | ativṛtto hataḥ pūrvaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 13 ||
+48,14,अत्र ब्रूहि यथासत्यं को रामस्य व्यतिक्रमः । यस्य त्वं लोकनाथस्य हृत्वा भार्यां गमिष्यसि ॥ १४ ॥,atra brūhi yathāsatyaṃ ko rāmasya vyatikramaḥ | yasya tvaṃ lokanāthasya hṛtvā bhāryāṃ gamiṣyasi || 14 ||
+48,15,क्षिप्रं विसृज वैदेहीं मा त्वा घोरेण चक्षुषा । दहेद्दहन भूतेन वृत्रमिन्द्राशनिर्यथा ॥ १५ ॥,kṣipraṃ visṛja vaidehīṃ mā tvā ghoreṇa cakṣuṣā | daheddahana bhūtena vṛtramindrāśaniryathā || 15 ||
+48,16,सर्पमाशीविषं बद्ध्वा वस्त्रान्ते नावबुध्यसे । ग्रीवायां प्रतिमुक्तं च कालपाशं न पश्यसि ॥ १६ ॥,sarpamāśīviṣaṃ baddhvā vastrānte nāvabudhyase | grīvāyāṃ pratimuktaṃ ca kālapāśaṃ na paśyasi || 16 ||
+48,17,स भारः सौम्य भर्तव्यो यो नरं नावसादयेत् । तदन्नमुपभोक्तव्यं जीर्यते यदनामयम् ॥ १७ ॥,sa bhāraḥ saumya bhartavyo yo naraṃ nāvasādayet | tadannamupabhoktavyaṃ jīryate yadanāmayam || 17 ||
+48,18,यत् कृत्वा न भवेद्धर्मो न कीर्तिर्न यशो भुवि । शरीरस्य भवेत् खेदः कस्तत् कर्म समाचरेत् ॥ १८ ॥,yat kṛtvā na bhaveddharmo na kīrtirna yaśo bhuvi | śarīrasya bhavet khedaḥ kastat karma samācaret || 18 ||
+48,19,षष्टिवर्षसहस्राणि मम जातस्य रावण । पितृपैतामहं राज्यं यथावदनुतिष्ठतः ॥ १९ ॥,ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi mama jātasya rāvaṇa | pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ yathāvadanutiṣṭhataḥ || 19 ||
+48,20,वृद्धो ऽहं त्वं युवा धन्वी सरथः कवची शरी । तथाप्यादाय वैदेहीं कुशली न गमिष्यसि ॥ २० ॥,vṛddho'haṃ tvaṃ yuvā dhanvī sarathaḥ kavacī śarī | tathāpyādāya vaidehīṃ kuśalī na gamiṣyasi || 20 ||
+48,21,न शक्तस्त्वं बलाद्धर्तुं वैदेहीं मम पश्यतः । हेतुभिर्न्यायसंयुक्तैर्ध्रुवां वेदश्रुतीमिव ॥ २१ ॥,na śaktastvaṃ balāddhartuṃ vaidehīṃ mama paśyataḥ | hetubhirnyāyasaṃyuktairdhruvāṃ vedaśrutīmiva || 21 ||
+48,22,युध्यस्व यदि शूरो ऽसि मुहूर्तं तिष्ठ रावण । शयिष्यसे हतो भूमौ यथापूर्वं खरस्तथा ॥ २२ ॥,yudhyasva yadi śūro'si muhūrtaṃ tiṣṭha rāvaṇa | śayiṣyase hato bhūmau yathāpūrvaṃ kharastathā || 22 ||
+48,23,असकृत् संयुगे येन निहता दैत्यदानवाः । नचिराच्चीरवासास्त्वां रामो युधि वधिष्यति ॥ २३ ॥,asakṛt saṃyuge yena nihatā daityadānavāḥ | nacirāccīravāsāstvāṃ rāmo yudhi vadhiṣyati || 23 ||
+48,24,किं नु शक्यं मया कर्तुं गतौ दूरं नृपात्मजौ । क्षिप्रं त्वं नश्यसे नीच तयोर्भीतो न संशयः ॥ २४ ॥,kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ gatau dūraṃ nṛpātmajau | kṣipraṃ tvaṃ naśyase nīca tayorbhīto na saṃśayaḥ || 24 ||
+48,25,न हि मे जीवमानस्य नयिष्यसि शुभामिमाम् । सीतां कमलपत्राक्षीं रामस्य महषीं प्रियाम् ॥ २५ ॥,na hi me jīvamānasya nayiṣyasi śubhāmimām | sītāṃ kamalapatrākṣīṃ rāmasya mahaṣīṃ priyām || 25 ||
+48,26,अवश्यं तु मया कार्यं प्रियं तस्य महात्मनः । जीवितेनापि रामस्य तथा दशरथस्य च ॥ २६ ॥,avaśyaṃ tu mayā kāryaṃ priyaṃ tasya mahātmanaḥ | jīvitenāpi rāmasya tathā daśarathasya ca || 26 ||
+48,27,तिष्ठ तिष्ठ दशग्रीव मुहूर्तं पश्य रावण । युद्धातिथ्यं प्रदास्यामि यथाप्राणं निशाचर । वृन्तादिव फलं त्वां तु पातयेयं रथोत्तमात् ॥ २७ ॥,tiṣṭha tiṣṭha daśagrīva muhūrtaṃ paśya rāvaṇa | yuddhātithyaṃ pradāsyāmi yathāprāṇaṃ niśācara | vṛntādiva phalaṃ tvāṃ tu pātayeyaṃ rathottamāt || 27 ||
+49,1,इत्युक्तस्य यथान्यायं रावणस्य जटायुषा । क्रुद्धस्याग्निनिभाः सर्वा रेजुर्विंशतिदृष्टयः ॥ १ ॥,ityuktasya yathānyāyaṃ rāvaṇasya jaṭāyuṣā | kruddhasyāgninibhāḥ sarvā rejurviṃśatidṛṣṭayaḥ || 1 ||
+49,2,संरक्तनयनः कोपात्तप्तकाञ्चनकुण्डलः । राक्षसेन्द्रो ऽभिदुद्राव पतगेन्द्रममर्षणः ॥ २ ॥,saṃraktanayanaḥ kopāttaptakāñcanakuṇḍalaḥ | rākṣasendro'bhidudrāva patagendramamarṣaṇaḥ || 2 ||
+49,3,स संप्रहारस्तुमुलस्तयोस्तस्मिन्महावने । बभूव वातोद्धतयोर्मेघयोर्गगने यथा ॥ ३ ॥,sa saṃprahārastumulastayostasminmahāvane | babhūva vātoddhatayormeghayorgagane yathā || 3 ||
+49,4,तद्बभूवाद्भुतं युद्धं गृध्रराक्षसयोस्तदा । सपक्षयोर्माल्यवतोर्महापर्वतयोरिव ॥ ४ ॥,tadbabhūvādbhutaṃ yuddhaṃ gṛdhrarākṣasayostadā | sapakṣayormālyavatormahāparvatayoriva || 4 ||
+49,5,ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः । अभ्यवर्षन्महाघोरैर्गृध्रराजं महाबलः ॥ ५ ॥,tato nālīkanārācaistīkṣṇāgraiśca vikarṇibhiḥ | abhyavarṣanmahāghorairgṛdhrarājaṃ mahābalaḥ || 5 ||
+49,6,स तानि शरजालानि गृध्रः पत्ररथेश्वरः । जटायुः प्रतिजग्राह रावणास्त्राणि संयुगे ॥ ६ ॥,sa tāni śarajālāni gṛdhraḥ patraratheśvaraḥ | jaṭāyuḥ pratijagrāha rāvaṇāstrāṇi saṃyuge || 6 ||
+49,7,तस्य तीक्ष्णनखाभ्यां तु चरणाभ्यां महाबलः । चकार बहुधा गात्रे व्रणान्पतगसत्तमः ॥ ७ ॥,tasya tīkṣṇanakhābhyāṃ tu caraṇābhyāṃ mahābalaḥ | cakāra bahudhā gātre vraṇānpatagasattamaḥ || 7 ||
+49,8,अथ क्रोधाद्दशग्रीवो जग्राह दशमार्गणान् । मृत्युदण्डनिभान् घोराञ् शत्रुमर्दनकाङ्क्षया ॥ ८ ॥,atha krodhāddaśagrīvo jagrāha daśamārgaṇān | mṛtyudaṇḍanibhān ghorāñ śatrumardanakāṅkṣayā || 8 ||
+49,9,स तैर्बाणैर्महावीर्यः पूर्णमुक्तैरजिह्मगैः । बिभेद निशितैस्तीक्ष्णैर्गृध्रं घोरैः शिलीमुखैः ॥ ९ ॥,sa tairbāṇairmahāvīryaḥ pūrṇamuktairajihmagaiḥ | bibheda niśitaistīkṣṇairgṛdhraṃ ghoraiḥ śilīmukhaiḥ || 9 ||
+49,10,स राक्षसरथे पश्यञ्जानकीं बाष्��लोचनाम् । अचिन्तयित्वा बाणांस्तान् राक्षसं समभिद्रवत् ॥ १० ॥,sa rākṣasarathe paśyañjānakīṃ bāṣpalocanām | acintayitvā bāṇāṃstān rākṣasaṃ samabhidravat || 10 ||
+49,11,ततो ऽस्य सशरं चापं मुक्तामणिविभूषितम् । चरणाभ्यां महातेजा बभञ्ज पतगेश्वरः ॥ ११ ॥,tato'sya saśaraṃ cāpaṃ muktāmaṇivibhūṣitam | caraṇābhyāṃ mahātejā babhañja patageśvaraḥ || 11 ||
+49,12,तच्चाग्निसदृशं दीप्तं रावणस्य शरावरम् । पक्षाभ्यां च महातेजा व्यधुनोत् पतगेश्वरः ॥ १२ ॥,taccāgnisadṛśaṃ dīptaṃ rāvaṇasya śarāvaram | pakṣābhyāṃ ca mahātejā vyadhunot patageśvaraḥ || 12 ||
+49,13,काञ्चनोरश्छदान्दिव्यान्पिशाचवदनान् खरान् । तांश्चास्य जवसंपन्नाञ्जघान समरे बली ॥ १३ ॥,kāñcanoraśchadāndivyānpiśācavadanān kharān | tāṃścāsya javasaṃpannāñjaghāna samare balī || 13 ||
+49,14,वरं त्रिवेणुसंपन्नं कामगं पावकार्चिषम् । मणिहेमविचित्राङ्गं बभञ्ज च महारथम् । पूर्णचन्द्रप्रतीकाशं छत्रं च व्यजनैः सह ॥ १४ ॥,varaṃ triveṇusaṃpannaṃ kāmagaṃ pāvakārciṣam | maṇihemavicitrāṅgaṃ babhañja ca mahāratham | pūrṇacandrapratīkāśaṃ chatraṃ ca vyajanaiḥ saha || 14 ||
+49,15,स भग्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः । अङ्केनादाय वैदेहीं पपात भुवि रावणः ॥ १५ ॥,sa bhagnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ | aṅkenādāya vaidehīṃ papāta bhuvi rāvaṇaḥ || 15 ||
+49,16,दृष्ट्वा निपतितं भूमौ रावणं भग्नवाहनम् । साधु साध्विति भूतानि गृध्रराजमपूजयन् ॥ १६ ॥,dṛṣṭvā nipatitaṃ bhūmau rāvaṇaṃ bhagnavāhanam | sādhu sādhviti bhūtāni gṛdhrarājamapūjayan || 16 ||
+49,17,परिश्रान्तं तु तं दृष्ट्वा जरया पक्षियूथपम् । उत्पपात पुनर्हृष्टो मैथिलीं गृह्य रावणः ॥ १७ ॥,pariśrāntaṃ tu taṃ dṛṣṭvā jarayā pakṣiyūthapam | utpapāta punarhṛṣṭo maithilīṃ gṛhya rāvaṇaḥ || 17 ||
+49,18,तं प्रहृष्टं निधायाङ्के गच्छन्तं जनकात्मजाम् । गृध्रराजः समुत्पत्य जटायुरिदमब्रवीत् ॥ १८ ॥,taṃ prahṛṣṭaṃ nidhāyāṅke gacchantaṃ janakātmajām | gṛdhrarājaḥ samutpatya jaṭāyuridamabravīt || 18 ||
+49,19,वज्रसंस्पर्शबाणस्य भार्यां रामस्य रावण । अल्पबुद्धे हरस्येनां वधाय खलु रक्षसाम् ॥ १९ ॥,vajrasaṃsparśabāṇasya bhāryāṃ rāmasya rāvaṇa | alpabuddhe harasyenāṃ vadhāya khalu rakṣasām || 19 ||
+49,20,समित्रबन्धुः सामात्यः सबलः सपरिच्छदः । विषपानं पिबस्येतत् पिपासित इवोदकम् ॥ २० ॥,samitrabandhuḥ sāmātyaḥ sabalaḥ saparicchadaḥ | viṣapānaṃ pibasyetat pipāsita ivodakam || 20 ||
+49,21,अनुबन्धमजानन्तः कर्मणामविचक्षणाः । शीघ्रमेव विनश्यन्ति यथा त्वं विनशिष्यसि ॥ २१ ॥,anubandhamajānantaḥ karmaṇāmavicakṣaṇāḥ | śīghrameva vinaśyanti yathā tvaṃ vinaśiṣyasi || 21 ||
+49,22,बद्धस्त्वं कालपाशेन क्व गतस्तस्य मोक्ष्यसे । वधाय बडिशं गृह्य सामिषं जलजो यथा ॥ २२ ॥,baddhastvaṃ kālapāśena kva gatastasya mokṣyase | vadhāya baḍiśaṃ gṛhya sāmiṣaṃ jalajo yathā || 22 ||
+49,23,न हि जातु दुराधर्षौ काकुत्स्थौ तव रावण । धर्षणं चाश्रमस्यास्य क्षमिष्येते तु राघवौ ॥ २३ ॥,na hi jātu durādharṣau kākutsthau tava rāvaṇa | dharṣaṇaṃ cāśramasyāsya kṣamiṣyete tu rāghavau || 23 ||
+49,24,यथा त्वया कृतं कर्म भीरुणा लोकगर्हितम् । तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः ॥ २४ ॥,yathā tvayā kṛtaṃ karma bhīruṇā lokagarhitam | taskarācarito mārgo naiṣa vīraniṣevitaḥ || 24 ||
+49,25,युध्यस्व यदि शूरो ऽसि मुहूर्तं तिष्ठ रावण । शयिष्यसे हतो भूमौ यथा भ्राता खरस्तथा ॥ २५ ॥,yudhyasva yadi śūro'si muhūrtaṃ tiṣṭha rāvaṇa | śayiṣyase hato bhūmau yathā bhrātā kharastathā || 25 ||
+49,26,परेतकाले पुरुषो यत् कर्म प्रतिपद्यते । विनाशायात्मनो ऽधर्म्यं प्रतिपन्नो ऽसि कर्म तत् ॥ २६ ॥,paretakāle puruṣo yat karma pratipadyate | vināśāyātmano'dharmyaṃ pratipanno'si karma tat || 26 ||
+49,27,पापानुबन्धो वै यस्य कर्मणः को नु तत् पुमान् । कुर्वीत लोकाधिपतिः स्वयम्भूर्भगवानपि ॥ २७ ॥,pāpānubandho vai yasya karmaṇaḥ ko nu tat pumān | kurvīta lokādhipatiḥ svayambhūrbhagavānapi || 27 ||
+49,28,एवमुक्त्वा शुभं वाक्यं जटायुस्तस्य रक्षसः । निपपात भृशं पृष्ठे दशग्रीवस्य वीर्यवान् ॥ २८ ॥,evamuktvā śubhaṃ vākyaṃ jaṭāyustasya rakṣasaḥ | nipapāta bhṛśaṃ pṛṣṭhe daśagrīvasya vīryavān || 28 ||
+49,29,तं गृहीत्वा नखैस्तीक्ष्णैर्विरराद समन्ततः । अधिरूढो गजारोहि यथा स्याद्दुष्टवारणम् ॥ २९ ॥,taṃ gṛhītvā nakhaistīkṣṇairvirarāda samantataḥ | adhirūḍho gajārohi yathā syādduṣṭavāraṇam || 29 ||
+49,30,विरराद नखैरस्य तुण्डं पृष्ठे समर्पयन् । केशांश्चोत्पाटयामास नखपक्षमुखायुधः ॥ ३० ॥,virarāda nakhairasya tuṇḍaṃ pṛṣṭhe samarpayan | keśāṃścotpāṭayāmāsa nakhapakṣamukhāyudhaḥ || 30 ||
+49,31,स तथा गृध्रराजेन क्लिश्यमानो मुहुर्मुहुः । अमर्षस्फुरितौष्ठः सन्प्राकम्पत स राक्षसः ॥ ३१ ॥,sa tathā gṛdhrarājena kliśyamāno muhurmuhuḥ | amarṣasphuritauṣṭhaḥ sanprākampata sa rākṣasaḥ || 31 ||
+49,32,संपरिष्वज्य वैदेहीं वामेनाङ्केन रावणः । तलेनाभिजघानार्तो जटायुं क्रोधमूर्छितः ॥ ३२ ॥,saṃpariṣvajya vaidehīṃ vāmenāṅkena rāvaṇaḥ | talenābhijaghānārto jaṭāyuṃ krodhamūrchitaḥ || 32 ||
+49,33,जटायुस्तमतिक्रम्य तुण्डेनास्य खराधिपः । वामबाहून्दश तदा व्यपाहरदरिंदमः ॥ ३३ ॥,jaṭāyustamatikramya tuṇḍenāsya kharādhipaḥ | vāmabāhūndaśa tadā vyapāharadariṃdamaḥ || 33 ||
+49,34,ततः क्रुद्धो दशक्रीवः सीतामुत्सृज्य वीर्यवान् । मुष्टिभ्यां चरणाभ्यां च गृध्रराजमपोथयत् ॥ ३४ ॥,tataḥ kruddho daśakrīvaḥ sītāmutsṛjya vīryavān | muṣṭibhyāṃ caraṇābhyāṃ ca gṛdhrarājamapothayat || 34 ||
+49,35,ततो मुहूर्तं संग्रामो बभूवातुलवीर्ययोः । राक्षसानां च मुख्यस्य पक्षिणां प्रवरस्य च ॥ ३५ ॥,tato muhūrtaṃ saṃgrāmo babhūvātulavīryayoḥ | rākṣasānāṃ ca mukhyasya pakṣiṇāṃ pravarasya ca || 35 ||
+49,36,तस्य व्यायच्छमानस्य रामस्यार्थे ऽथ रावणः । पक्षौ पादौ च पार्श्वौ च खड्गमुद्धृत्य सो ऽच्छिनत् ॥ ३६ ॥,tasya vyāyacchamānasya rāmasyārthe'tha rāvaṇaḥ | pakṣau pādau ca pārśvau ca khaḍgamuddhṛtya so'cchinat || 36 ||
+49,37,स छिन्नपक्षः सहसा रक्षसा रौद्रकर्मणा । निपपात हतो गृध्रो धरण्यामल्पजीवितः ॥ ३७ ॥,sa chinnapakṣaḥ sahasā rakṣasā raudrakarmaṇā | nipapāta hato gṛdhro dharaṇyāmalpajīvitaḥ || 37 ||
+49,38,तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम् । अभ्यधावत वैदेही स्वबन्धुमिव दुःखिता ॥ ३८ ॥,taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau kṣatajārdraṃ jaṭāyuṣam | abhyadhāvata vaidehī svabandhumiva duḥkhitā || 38 ||
+49,39,तं नीलजीमूतनिकाशकल्पं सुपाण्डुरोरस्कमुदारवीर्यम् । ददर्श लङ्काधिपतिः पृथिव्यां जटायुषं शान्तमिवाग्निदावम् ॥ ३९ ॥,taṃ nīlajīmūtanikāśakalpaṃ supāṇḍuroraskamudāravīryam | dadarśa laṅkādhipatiḥ pṛthivyāṃ jaṭāyuṣaṃ śāntamivāgnidāvam || 39 ||
+49,40,ततस्तु तं पत्ररथं महीतले निपातितं रावणवेगमर्दितम् । पुनः परिष्वज्य शशिप्रभानना रुरोद सीता जनकात्मजा तदा ॥ ४० ॥,tatastu taṃ patrarathaṃ mahītale nipātitaṃ rāvaṇavegamarditam | punaḥ pariṣvajya śaśiprabhānanā ruroda sītā janakātmajā tadā || 40 ||
+50,1,तमल्पजीवितं भूमौ स्फुरन्तं राक्षसाधिपः । ददर्श गृध्रं पतितं समीपे राघवाश्रमात् ॥ १ ॥,tamalpajīvitaṃ bhūmau sphurantaṃ rākṣasādhipaḥ | dadarśa gṛdhraṃ patitaṃ samīpe rāghavāśramāt || 1 ||
+50,2,सा तु ताराधिपमुखी रावणेन समीक्ष्य तम् । गृध्रराजं विनिहतं विललाप सुदुःखिता ॥ २ ॥,sā tu tārādhipamukhī rāvaṇena samīkṣya tam | gṛdhrarājaṃ vinihataṃ vilalāpa suduḥkhitā || 2 ||
+50,3,निमित्तं लक्षणज्ञानं शकुनिस्वरदर्शनम् । अवश्यं सुखदुःखेषु नराणां प्रतिदृश्यते ॥ ३ ॥,nimittaṃ lakṣaṇajñānaṃ śakunisvaradarśanam | avaśyaṃ sukhaduḥkheṣu narāṇāṃ pratidṛśyate || 3 ||
+50,4,न नूनं राम जानासि महद्व्यसनमात्मजः । धावन्ति नूनं काकुत्स्थ मदर्थं मृगपक्षिणः ॥ ४ ॥,na nūnaṃ rāma jānāsi mahadvyasanamātmajaḥ | dhāvanti nūnaṃ kākutstha madarthaṃ mṛgapakṣiṇaḥ || 4 ||
+50,5,त्राहि मामद्य काकुत्स्थ लक्ष्मणेति वराङ्गना । सुसंत्रस्ता समाक्रन्दच्छृण्वतां तु यथान्तिके ॥ ५ ॥,trāhi māmadya kākutstha lakṣmaṇeti varāṅganā | susaṃtrastā samākrandacchṛṇvatāṃ tu yathāntike || 5 ||
+50,6,तां क्लिष्टमाल्याभरणां विलपन्तीमनाथवत् । अभ्यधावत वैदेहीं रावणो राक्षसाधिपः ॥ ६ ॥,tāṃ kliṣṭamālyābharaṇāṃ vilapantīmanāthavat | abhyadhāvata vaidehīṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 6 ||
+50,7,तां लतामिव वेष्टन्तीमालिङ्गन्तीं महाद्रुमान् । मुञ्च मुञ्चेति बहुशः प्रवदन् राक्षसाधिपः ॥ ७ ॥,tāṃ latāmiva veṣṭantīmāliṅgantīṃ mahādrumān | muñca muñceti bahuśaḥ pravadan rākṣasādhipaḥ || 7 ||
+50,8,क्रोशन्तीं राम रामेति रामेण रहितां वने । जीवितान्ताय केशेषु जग्राहान्तकसंनिभः ॥ ८ ॥,krośantīṃ rāma rāmeti rāmeṇa rahitāṃ vane | jīvitāntāya keśeṣu jagrāhāntakasaṃnibhaḥ || 8 ||
+50,9,प्रधर्षितायां वैदेह्यां बभूव सचराचरम् । जगत् सर्वममर्यादं तमसान्धेन संवृतम् ॥ ९ ॥,pradharṣitāyāṃ vaidehyāṃ babhūva sacarācaram | jagat sarvamamaryādaṃ tamasāndhena saṃvṛtam || 9 ||
+50,10,दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां दीनां दिव्येन चक्षुषा । कृतं कार्यमिति श्रीमान् व्याजहार पितामहः ॥ १० ॥,dṛṣṭvā sītāṃ parāmṛṣṭāṃ dīnāṃ divyena cakṣuṣā | kṛtaṃ kāryamiti śrīmān vyājahāra pitāmahaḥ || 10 ||
+50,11,प्रहृष्टा व���यथिताश्चासन् सर्वे ते परमर्षयः । दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां दण्डकारण्यवासिनः ॥ ११ ॥,prahṛṣṭā vyathitāścāsan sarve te paramarṣayaḥ | dṛṣṭvā sītāṃ parāmṛṣṭāṃ daṇḍakāraṇyavāsinaḥ || 11 ||
+50,12,स तु तां राम रामेति रुदन्तीं लक्ष्मणेति च । जगामाकाशमादाय रावणो राक्षसाधिपः ॥ १२ ॥,sa tu tāṃ rāma rāmeti rudantīṃ lakṣmaṇeti ca | jagāmākāśamādāya rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 12 ||
+50,13,तप्ताभरणसर्वाङ्गी पीतकौशेयवासनी । रराज राजपुत्री तु विद्युत् सौदामनी यथा ॥ १३ ॥,taptābharaṇasarvāṅgī pītakauśeyavāsanī | rarāja rājaputrī tu vidyut saudāmanī yathā || 13 ||
+50,14,उद्धूतेन च वस्त्रेण तस्याः पीतेन रावणः । अधिकं परिबभ्राज गिरिर्दीप इवाग्निना ॥ १४ ॥,uddhūtena ca vastreṇa tasyāḥ pītena rāvaṇaḥ | adhikaṃ paribabhrāja girirdīpa ivāgninā || 14 ||
+50,15,तस्याः परमकल्याण्यास्ताम्राणि सुरभीणि च । पद्मपत्राणि वैदेह्या अभ्यकीर्यन्त रावणम् ॥ १५ ॥,tasyāḥ paramakalyāṇyāstāmrāṇi surabhīṇi ca | padmapatrāṇi vaidehyā abhyakīryanta rāvaṇam || 15 ||
+50,16,तस्याः कौशेयमुद्धूतमाकाशे कनकप्रभम् । बभौ चादित्यरागेण ताम्रमभ्रमिवातपे ॥ १६ ॥,tasyāḥ kauśeyamuddhūtamākāśe kanakaprabham | babhau cādityarāgeṇa tāmramabhramivātape || 16 ||
+50,17,तस्यास्तद्विमलं वक्त्रमाकाशे रावणाङ्कगम् । न रराज विना रामं विनालमिव पङ्कजम् ॥ १७ ॥,tasyāstadvimalaṃ vaktramākāśe rāvaṇāṅkagam | na rarāja vinā rāmaṃ vinālamiva paṅkajam || 17 ||
+50,18,बभूव जलदं नीलं भित्त्वा चन्द्र इवोदितः । सुललाटं सुकेशान्तं पद्मगर्भाभमव्रणम् । शुक्लैः सुविमलैर्दन्तैः प्रभावद्भिरलंकृतम् ॥ १८ ॥,babhūva jaladaṃ nīlaṃ bhittvā candra ivoditaḥ | sulalāṭaṃ sukeśāntaṃ padmagarbhābhamavraṇam | śuklaiḥ suvimalairdantaiḥ prabhāvadbhiralaṃkṛtam || 18 ||
+50,19,रुदितं व्यपमृष्टास्त्रं चन्द्रवत् प्रियदर्शनम् । सुनासं चारुताम्रौष्ठमाकाषे हाटकप्रभम् ॥ १९ ॥,ruditaṃ vyapamṛṣṭāstraṃ candravat priyadarśanam | sunāsaṃ cārutāmrauṣṭhamākāṣe hāṭakaprabham || 19 ||
+50,20,राक्षसेन्द्रसमाधूतं तस्यास्तद्वचनं शुभम् । शुशुभे न विना रामं दिवा चन्द्र इवोदितः ॥ २० ॥,rākṣasendrasamādhūtaṃ tasyāstadvacanaṃ śubham | śuśubhe na vinā rāmaṃ divā candra ivoditaḥ || 20 ||
+50,21,सा हेमवर्णा नीलाङ्गं मैथिली राक्षसाधिपम् । शुशुभे काञ्चनी काञ्ची नीलं मणिमिवाश्रिता ॥ २१ ॥,sā hemavarṇā nīlāṅgaṃ maithilī rākṣasādhipam | śuśubhe kāñcanī kāñcī nīlaṃ maṇimivāśritā || 21 ||
+50,22,सा पद्मगौरी हेमाभा रावणं जनकात्मजा । विद्युद्घनमिवाविश्य शुशुभे तप्तभूषणा ॥ २२ ॥,sā padmagaurī hemābhā rāvaṇaṃ janakātmajā | vidyudghanamivāviśya śuśubhe taptabhūṣaṇā || 22 ||
+50,23,तस्या भूषणघोषेण वैदेह्या राक्षसाधिपः । बभूव विमलो नीलः सघोष इव तोयदः ॥ २३ ॥,tasyā bhūṣaṇaghoṣeṇa vaidehyā rākṣasādhipaḥ | babhūva vimalo nīlaḥ saghoṣa iva toyadaḥ || 23 ||
+50,24,उत्तमाङ्गच्युता तस्याः पुष्पवृष्टिः समन्ततः । सीताया ह्रियमाणायाः पपात धरणीतले ॥ २४ ॥,uttamāṅgacyutā tasyāḥ puṣpavṛṣṭiḥ samantataḥ | sītāyā hriyamāṇāyāḥ papāta dharaṇītale || 24 ||
+50,25,सा तु रावणवेगेन पुष्पवृष्टिः समन्ततः । समाधूता दशग्रीवं पुनरेवाभ्यवर्तत ॥ २५ ॥,sā tu rāvaṇavegena puṣpavṛṣṭiḥ samantataḥ | samādhūtā daśagrīvaṃ punarevābhyavartata || 25 ||
+50,26,अभ्यवर्तत पुष्पाणां धारा वैश्रवणानुजम् । नक्षत्रमालाविमला मेरुं नगमिवोत्तमम् ॥ २६ ॥,abhyavartata puṣpāṇāṃ dhārā vaiśravaṇānujam | nakṣatramālāvimalā meruṃ nagamivottamam || 26 ||
+50,27,चरणान्नूपुरं भ्रष्टं वैदेह्या रत्नभूषितम् । विद्युन्मण्डलसंकाशं पपात मधुरस्वनम् ॥ २७ ॥,caraṇānnūpuraṃ bhraṣṭaṃ vaidehyā ratnabhūṣitam | vidyunmaṇḍalasaṃkāśaṃ papāta madhurasvanam || 27 ||
+50,28,तरुप्रवालरक्ता सा नीलाङ्गं राक्षसेश्वरम् । प्राशोभयत वैदेही गजं कष्येव काञ्चनी ॥ २८ ॥,tarupravālaraktā sā nīlāṅgaṃ rākṣaseśvaram | prāśobhayata vaidehī gajaṃ kaṣyeva kāñcanī || 28 ||
+50,29,तां महोल्कामिवाकाशे दीप्यमानां स्वतेजसा । जहाराकाशमाविश्य सीतां वैश्रवणानुजः ॥ २९ ॥,tāṃ maholkāmivākāśe dīpyamānāṃ svatejasā | jahārākāśamāviśya sītāṃ vaiśravaṇānujaḥ || 29 ||
+50,30,तस्यास्तान्यग्निवर्णानि भूषणानि महीतले । सघोषाण्यवकीर्यन्त क्षीणास्तारा इवाम्बरात् ॥ ३० ॥,tasyāstānyagnivarṇāni bhūṣaṇāni mahītale | saghoṣāṇyavakīryanta kṣīṇāstārā ivāmbarāt || 30 ||
+50,31,तस्याः स्तनान्तराद्भ्रष्टो हारस्ताराधिपद्युतिः । वैदेह्या निपतन्भाति गङ्गेव गगनाच्च्युता ॥ ३१ ॥,tasyāḥ stanāntarādbhraṣṭo hārastārādhipadyutiḥ | vaidehyā nipatanbhāti gaṅgeva gaganāccyutā || 31 ||
+50,32,उत्पात वाताभिहता नानाद्विज गणायुताः । मा भैरिति विधूताग्रा व्याजह्रुरिव पादपाः ॥ ३२ ॥,utpāta vātābhihatā nānādvija gaṇāyutāḥ | mā bhairiti vidhūtāgrā vyājahruriva pādapāḥ || 32 ||
+50,33,नलिन्यो ध्वस्तकमलास्त्रस्तमीनजले चराः । सखीमिव गतोत्साहां शोचन्तीव स्म मैथिलीम् ॥ ३३ ॥,nalinyo dhvastakamalāstrastamīnajale carāḥ | sakhīmiva gatotsāhāṃ śocantīva sma maithilīm || 33 ||
+50,34,समन्तादभिसंपत्य सिंहव्याघ्रमृगद्विजाः । अन्वधावंस्तदा रोषात् सीताच्छायानुगामिनः ॥ ३४ ॥,samantādabhisaṃpatya siṃhavyāghramṛgadvijāḥ | anvadhāvaṃstadā roṣāt sītācchāyānugāminaḥ || 34 ||
+50,35,जलप्रपातास्रमुखाः शृङ्गैरुच्छ्रितबाहवः । सीतायां ह्रियमाणायां विक्रोशन्तीव पर्वताः ॥ ३५ ॥,jalaprapātāsramukhāḥ śṛṅgairucchritabāhavaḥ | sītāyāṃ hriyamāṇāyāṃ vikrośantīva parvatāḥ || 35 ||
+50,36,ह्रियमाणां तु वैदेहीं दृष्ट्वा दीनो दिवाकरः । प्रविध्वस्तप्रभः श्रीमानासीत् पाण्डुरमण्डलः ॥ ३६ ॥,hriyamāṇāṃ tu vaidehīṃ dṛṣṭvā dīno divākaraḥ | pravidhvastaprabhaḥ śrīmānāsīt pāṇḍuramaṇḍalaḥ || 36 ||
+50,37,नास्ति धर्मः कुतः सत्यं नार्जवं नानृशंसता । यत्र रामस्य वैदेहीं भार्यां हरति रावणः ॥ ३७ ॥,nāsti dharmaḥ kutaḥ satyaṃ nārjavaṃ nānṛśaṃsatā | yatra rāmasya vaidehīṃ bhāryāṃ harati rāvaṇaḥ || 37 ||
+50,38,इति सर्वाणि भूतानि गणशः पर्यदेवयन् । वित्रस्तका दीनमुखा रुरुदुर्मृगपोतकाः ॥ ३८ ॥,iti sarvāṇi bhūtāni gaṇaśaḥ paryadevayan | vitrastakā dīnamukhā rurudurmṛgapotakāḥ || 38 ||
+50,39,उद्वीक्ष्योद्वीक्ष्य नयनैरास्रपाताविलेक्षणाः । सुप्रवेपितगात्राश्च बभूवुर्वनदेवताः ॥ ३९ ॥,udvīkṣyodvīkṣya nayanairāsrapātāvilekṣaṇāḥ | supravepitagātrāśca babhūvurvanadevatāḥ || 39 ||
+50,40,विक्रोशन्तीं दृढं सीतां दृष्ट्वा दुःखं तथा गताम् । तां तु लक्ष्मण रामेति क्रोशन्तीं मधुरस्वराम् ॥ ४० ॥,vikrośantīṃ dṛḍhaṃ sītāṃ dṛṣṭvā duḥkhaṃ tathā gatām | tāṃ tu lakṣmaṇa rāmeti krośantīṃ madhurasvarām || 40 ||
+50,41,अवेक्षमाणां बहुषो वैदेहीं धरणीतलम् । स तामाकुलकेशान्तां विप्रमृष्टविशेषकाम् । जहारात्मविनाशाय दशग्रीवो मनस्विनाम् ॥ ४१ ॥,avekṣamāṇāṃ bahuṣo vaidehīṃ dharaṇītalam | sa tāmākulakeśāntāṃ vipramṛṣṭaviśeṣakām | jahārātmavināśāya daśagrīvo manasvinām || 41 ||
+50,42,ततस्तु सा चारुदती शुचिस्मिता विनाकृता बन्धुजनेन मैथिली । अपश्यती राघवलक्ष्मणाव् उभौ विवर्णवक्त्रा भयभारपीडिता ॥ ४२ ॥,tatastu sā cārudatī śucismitā vinākṛtā bandhujanena maithilī | apaśyatī rāghavalakṣmaṇāv ubhau vivarṇavaktrā bhayabhārapīḍitā || 42 ||
+51,1,खमुत्पतन्तं तं दृष्ट्वा मैथिली जनकात्मजा । दुःखिता परमोद्विग्ना भये महति वर्तिनी ॥ १ ॥,khamutpatantaṃ taṃ dṛṣṭvā maithilī janakātmajā | duḥkhitā paramodvignā bhaye mahati vartinī || 1 ||
+51,2,रोषरोदनताम्राक्षी भीमाक्षं राक्षसाधिपम् । रुदती करुणं सीता ह्रियमाणेदमब्रवीत् ॥ २ ॥,roṣarodanatāmrākṣī bhīmākṣaṃ rākṣasādhipam | rudatī karuṇaṃ sītā hriyamāṇedamabravīt || 2 ||
+51,3,न व्यपत्रपसे नीच कर्मणानेन रावण । ज्ञात्वा विरहितां यो मां चोरयित्वा पलायसे ॥ ३ ॥,na vyapatrapase nīca karmaṇānena rāvaṇa | jñātvā virahitāṃ yo māṃ corayitvā palāyase || 3 ||
+51,4,त्वयैव नूनं दुष्टात्मन्भीरुणा हर्तुमिच्छता । ममापवाहितो भर्ता मृगरूपेण मायया । यो हि मामुद्यतस्त्रातुं सो ऽप्ययं विनिपातितः ॥ ४ ॥,tvayaiva nūnaṃ duṣṭātmanbhīruṇā hartumicchatā | mamāpavāhito bhartā mṛgarūpeṇa māyayā | yo hi māmudyatastrātuṃ so'pyayaṃ vinipātitaḥ || 4 ||
+51,5,परमं खलु ते वीर्यं दृश्यते राक्षसाधम । विश्राव्य नामधेयं हि युद्धे नास्ति जिता त्वया ॥ ५ ॥,paramaṃ khalu te vīryaṃ dṛśyate rākṣasādhama | viśrāvya nāmadheyaṃ hi yuddhe nāsti jitā tvayā || 5 ||
+51,6,ईदृशं गर्हितं कर्म कथं कृत्वा न लज्जसे । स्त्रियाश्च हरणं नीच रहिते च परस्य च ॥ ६ ॥,īdṛśaṃ garhitaṃ karma kathaṃ kṛtvā na lajjase | striyāśca haraṇaṃ nīca rahite ca parasya ca || 6 ||
+51,7,कथयिष्यन्ति लोकेषु पुरुषाः कर्म कुत्सितम् । सुनृशंसमधर्मिष्ठं तव शौण्डीर्यमानिनः ॥ ७ ॥,kathayiṣyanti lokeṣu puruṣāḥ karma kutsitam | sunṛśaṃsamadharmiṣṭhaṃ tava śauṇḍīryamāninaḥ || 7 ||
+51,8,धिक् ते शौर्यं च सत्त्वं च यत्त्वया कथितं तदा । कुलाक्रोशकरं लोके धिक् ते चारित्रमीदृशम् ॥ ८ ॥,dhik te śauryaṃ ca sattvaṃ ca yattvayā kathitaṃ tadā | kulākrośakaraṃ loke dhik te cāritramīdṛśam || 8 ||
+51,9,किं शक्यं कर्तुमेवं हि यज्जवेनैव धावसि । मुहूर्तम���ि तिष्ठस्व न जीवन्प्रतियास्यसि ॥ ९ ॥,kiṃ śakyaṃ kartumevaṃ hi yajjavenaiva dhāvasi | muhūrtamapi tiṣṭhasva na jīvanpratiyāsyasi || 9 ||
+51,10,न हि चक्षुःपथं प्राप्य तयोः पार्थिवपुत्रयोः । ससैन्यो ऽपि समर्तःस्त्वं मुहूर्तमपि जीवितुम् ॥ १० ॥,na hi cakṣuḥpathaṃ prāpya tayoḥ pārthivaputrayoḥ | sasainyo'pi samartaḥstvaṃ muhūrtamapi jīvitum || 10 ||
+51,11,न त्वं तयोः शरस्पर्शं सोढुं शक्तः कथं चन । वने प्रज्वलितस्येव स्पर्शमग्नेर्विहंगमः ॥ ११ ॥,na tvaṃ tayoḥ śarasparśaṃ soḍhuṃ śaktaḥ kathaṃ cana | vane prajvalitasyeva sparśamagnervihaṃgamaḥ || 11 ||
+51,12,साधु कृत्वात्मनः पथ्यं साधु मां मुञ्च रावण । मत्प्रधर्षणरुष्टो हि भ्रात्रा सह पतिर्मम । विधास्यति विनाशाय त्वं मां यदि न मुञ्चसि ॥ १२ ॥,sādhu kṛtvātmanaḥ pathyaṃ sādhu māṃ muñca rāvaṇa | matpradharṣaṇaruṣṭo hi bhrātrā saha patirmama | vidhāsyati vināśāya tvaṃ māṃ yadi na muñcasi || 12 ||
+51,13,येन त्वं व्यवसायेन बलान्मां हर्तुमिच्छसि । व्यवसायः स ते नीच भविष्यति निरर्थकः ॥ १३ ॥,yena tvaṃ vyavasāyena balānmāṃ hartumicchasi | vyavasāyaḥ sa te nīca bhaviṣyati nirarthakaḥ || 13 ||
+51,14,न ह्यहं तमपश्यन्ती भर्तारं विबुधोपमम् । उत्सहे शत्रुवशगा प्राणान्धारयितुं चिरम् ॥ १४ ॥,na hyahaṃ tamapaśyantī bhartāraṃ vibudhopamam | utsahe śatruvaśagā prāṇāndhārayituṃ ciram || 14 ||
+51,15,न नूनं चात्मनः श्रेयः पथ्यं वा समवेक्षसे । मृत्युकाले यथा मर्त्यो विपरीतानि सेवते ॥ १५ ॥,na nūnaṃ cātmanaḥ śreyaḥ pathyaṃ vā samavekṣase | mṛtyukāle yathā martyo viparītāni sevate || 15 ||
+51,16,मुमूर्षूणां हि सर्वेषां यत् पथ्यं तन्न रोचते । पश्यामीव हि कण्ठे त्वां कालपाशावपाशितम् ॥ १६ ॥,mumūrṣūṇāṃ hi sarveṣāṃ yat pathyaṃ tanna rocate | paśyāmīva hi kaṇṭhe tvāṃ kālapāśāvapāśitam || 16 ||
+51,17,यथा चास्मिन्भयस्थाने न बिभेषे दशानन । व्यक्तं हिरण्मयान् हि त्वं संपश्यसि महीरुहान् ॥ १७ ॥,yathā cāsminbhayasthāne na bibheṣe daśānana | vyaktaṃ hiraṇmayān hi tvaṃ saṃpaśyasi mahīruhān || 17 ||
+51,18,नदीं वैरतणीं घोरां रुधिरौघनिवाहिनीम् । खड्गपत्रवनं चैव भीमं पश्यसि रावण ॥ १८ ॥,nadīṃ vairataṇīṃ ghorāṃ rudhiraughanivāhinīm | khaḍgapatravanaṃ caiva bhīmaṃ paśyasi rāvaṇa || 18 ||
+51,19,तप्तकाञ्चनपुष्पां च वैदूर्यप्रवरच्छदाम् । द्रक्ष्यसे शाल्मलीं तीक्ष्णामायसैः कण्टकैश्चिताम् ॥ १९ ॥,taptakāñcanapuṣpāṃ ca vaidūryapravaracchadām | drakṣyase śālmalīṃ tīkṣṇāmāyasaiḥ kaṇṭakaiścitām || 19 ||
+51,20,न हि त्वमीदृशं कृत्वा तस्यालीकं महात्मनः । धारितुं शक्ष्यसि चिरं विषं पीत्वेव निर्घृणः ॥ २० ॥,na hi tvamīdṛśaṃ kṛtvā tasyālīkaṃ mahātmanaḥ | dhārituṃ śakṣyasi ciraṃ viṣaṃ pītveva nirghṛṇaḥ || 20 ||
+51,21,बद्धस्त्वं कालपाशेन दुर्निवारेण रावण । क्व गतो लप्स्यसे शर्म भर्तुर्मम महात्मनः ॥ २१ ॥,baddhastvaṃ kālapāśena durnivāreṇa rāvaṇa | kva gato lapsyase śarma bharturmama mahātmanaḥ || 21 ||
+51,22,निमेषान्तरमात्रेण विना भ्रातरमाहवे । राक्षसा निहता येन सहस्राणि चतुर्दश ॥ २२ ॥,nimeṣāntaramātreṇa vinā bhrātaramāhave | rākṣasā nihatā yena sahasrāṇi caturdaśa || 22 ||
+51,23,स कथं राघवो वीरः सर्वास्त्रकुशलो बली । न त्वां हन्याच्छरैस्तीक्ष्णैरिष्टभार्यापहारिणम् ॥ २३ ॥,sa kathaṃ rāghavo vīraḥ sarvāstrakuśalo balī | na tvāṃ hanyāccharaistīkṣṇairiṣṭabhāryāpahāriṇam || 23 ||
+51,24,एतच्चान्यच्च परुषं वैदेही रावणाङ्कगा । भयशोकसमाविष्टा करुणं विललाप ह ॥ २४ ॥,etaccānyacca paruṣaṃ vaidehī rāvaṇāṅkagā | bhayaśokasamāviṣṭā karuṇaṃ vilalāpa ha || 24 ||
+51,25,तथा भृशार्तां बहु चैव भाषिणीं विललाप पूर्वं करुणं च भामिनीम् । जहार पापस्तरुणीं विवेष्टतीं नृपात्मजामागतगात्रवेपथुम् ॥ २५ ॥,tathā bhṛśārtāṃ bahu caiva bhāṣiṇīṃ vilalāpa pūrvaṃ karuṇaṃ ca bhāminīm | jahāra pāpastaruṇīṃ viveṣṭatīṃ nṛpātmajāmāgatagātravepathum || 25 ||
+52,1,ह्रियमाणा तु वैदेही कं चिन्नाथमपश्यती । ददर्श गिरिशृङ्गस्थान्पञ्चवानरपुंगवान् ॥ १ ॥,hriyamāṇā tu vaidehī kaṃ cinnāthamapaśyatī | dadarśa giriśṛṅgasthānpañcavānarapuṃgavān || 1 ||
+52,2,तेषां मध्ये विशालाक्षी कौशेयं कनकप्रभम् । उत्तरीयं वरारोहा शुभान्याभरणानि च । मुमोच यदि रामाय शंसेयुरिति मैथिली ॥ २ ॥,teṣāṃ madhye viśālākṣī kauśeyaṃ kanakaprabham | uttarīyaṃ varārohā śubhānyābharaṇāni ca | mumoca yadi rāmāya śaṃseyuriti maithilī || 2 ||
+52,3,वस्त्रमुत्सृज्य तन्मध्ये विनिक्षिप्तं सभूषणम् । संभ्रमात्तु दशग्रीवस्तत् कर्म न च बुद्धिवान् ॥ ३ ॥,vastramutsṛjya tanmadhye vinikṣiptaṃ sabhūṣaṇam | saṃbhramāttu daśagrīvastat karma na ca buddhivān || 3 ||
+52,4,पिङ्गाक्षास्तां विशालाक्षीं नेत्रैरनिमिषैरिव । विक्रोशन्तीं तदा सीतां ददृशुर्वानरर्षभाः ॥ ४ ॥,piṅgākṣāstāṃ viśālākṣīṃ netrairanimiṣairiva | vikrośantīṃ tadā sītāṃ dadṛśurvānararṣabhāḥ || 4 ||
+52,5,स च पम्पामतिक्रम्य लङ्कामभिमुखः पुरीम् । जगाम रुदतीं गृह्य मैथिलीं राक्षसेश्वरः ॥ ५ ॥,sa ca pampāmatikramya laṅkāmabhimukhaḥ purīm | jagāma rudatīṃ gṛhya maithilīṃ rākṣaseśvaraḥ || 5 ||
+52,6,तां जहार सुसंहृष्टो रावणो मृत्युमात्मनः । उत्सङ्गेनैव भुजगीं तीक्ष्णदंष्ट्रां महाविषाम् ॥ ६ ॥,tāṃ jahāra susaṃhṛṣṭo rāvaṇo mṛtyumātmanaḥ | utsaṅgenaiva bhujagīṃ tīkṣṇadaṃṣṭrāṃ mahāviṣām || 6 ||
+52,7,वनानि सरितः शैलान् सरांसि च विहायसा । स क्षिप्रं समतीयाय शरश्चापादिव च्युतः ॥ ७ ॥,vanāni saritaḥ śailān sarāṃsi ca vihāyasā | sa kṣipraṃ samatīyāya śaraścāpādiva cyutaḥ || 7 ||
+52,8,तिमिनक्रनिकेतं तु वरुणालयमक्षयम् । सरितां शरणं गत्वा समतीयाय सागरम् ॥ ८ ॥,timinakraniketaṃ tu varuṇālayamakṣayam | saritāṃ śaraṇaṃ gatvā samatīyāya sāgaram || 8 ||
+52,9,संभ्रमात् परिवृत्तोर्मी रुद्धमीनमहोरगः । वैदेह्यां ह्रियमाणायां बभूव वरुणालयः ॥ ९ ॥,saṃbhramāt parivṛttormī ruddhamīnamahoragaḥ | vaidehyāṃ hriyamāṇāyāṃ babhūva varuṇālayaḥ || 9 ||
+52,10,अन्तरिक्षगता वाचः ससृजुश्चारणास्तदा । एतदन्तो दशग्रीव इति सिद्धास्तदाब्रुवन् ॥ १० ॥,antarikṣagatā vācaḥ sasṛjuścāraṇāstadā | etadanto daśagrīva iti siddhāstad��bruvan || 10 ||
+52,11,स तु सीतां विवेष्टन्तीमङ्केनादाय रावणः । प्रविवेश पुरीं लङ्कां रूपिणीं मृत्युमात्मनः ॥ ११ ॥,sa tu sītāṃ viveṣṭantīmaṅkenādāya rāvaṇaḥ | praviveśa purīṃ laṅkāṃ rūpiṇīṃ mṛtyumātmanaḥ || 11 ||
+52,12,सो ऽभिगम्य पुरीं लङ्कां सुविभक्तमहापथाम् । संरूढकक्ष्या बहुलं स्वमन्तःपुरमाविशत् ॥ १२ ॥,so'bhigamya purīṃ laṅkāṃ suvibhaktamahāpathām | saṃrūḍhakakṣyā bahulaṃ svamantaḥpuramāviśat || 12 ||
+52,13,तत्र तामसितापाङ्गीं शोकमोहपरायणाम् । निदधे रावणः सीतां मयो मायामिवासुरीम् ॥ १३ ॥,tatra tāmasitāpāṅgīṃ śokamohaparāyaṇām | nidadhe rāvaṇaḥ sītāṃ mayo māyāmivāsurīm || 13 ||
+52,14,अब्रवीच्च दशग्रीवः पिशाचीर्घोरदर्शनाः । यथा नैनां पुमान् स्त्री वा सीतां पश्यत्यसंमतः ॥ १४ ॥,abravīcca daśagrīvaḥ piśācīrghoradarśanāḥ | yathā naināṃ pumān strī vā sītāṃ paśyatyasaṃmataḥ || 14 ||
+52,15,मुक्तामणिसुवर्णानि वस्त्राण्याभरणानि च । यद् यदिच्छेत्तदेवास्या देयं मच्छन्दतो यथा ॥ १५ ॥,muktāmaṇisuvarṇāni vastrāṇyābharaṇāni ca | yad yadicchettadevāsyā deyaṃ macchandato yathā || 15 ||
+52,16,या च वक्ष्यति वैदेहीं वचनं किं चिदप्रियम् । अज्ञानाद् यदि वा ज्ञानान्न तस्या जीवितं प्रियम् ॥ १६ ॥,yā ca vakṣyati vaidehīṃ vacanaṃ kiṃ cidapriyam | ajñānād yadi vā jñānānna tasyā jīvitaṃ priyam || 16 ||
+52,17,तथोक्त्वा राक्षसीस्तास्तु राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् । निष्क्रम्यान्तःपुरात्तस्मात् किं कृत्यमिति चिन्तयन् । ददर्शाष्टौ महावीर्यान् राक्षसान्पिशिताशनान् ॥ १७ ॥,tathoktvā rākṣasīstāstu rākṣasendraḥ pratāpavān | niṣkramyāntaḥpurāttasmāt kiṃ kṛtyamiti cintayan | dadarśāṣṭau mahāvīryān rākṣasānpiśitāśanān || 17 ||
+52,18,स तान्दृष्ट्वा महावीर्यो वरदानेन मोहितः । उवाचैतानिदं वाक्यं प्रशस्य बलवीर्यतः ॥ १८ ॥,sa tāndṛṣṭvā mahāvīryo varadānena mohitaḥ | uvācaitānidaṃ vākyaṃ praśasya balavīryataḥ || 18 ||
+52,19,नानाप्रहरणाः क्षिप्रमितो गच्छत सत्वराः । जनस्थानं हतस्थानं भूतपूर्वं खरालयम् ॥ १९ ॥,nānāpraharaṇāḥ kṣipramito gacchata satvarāḥ | janasthānaṃ hatasthānaṃ bhūtapūrvaṃ kharālayam || 19 ||
+52,20,तत्रोष्यतां जनस्थाने शून्ये निहतराक्षसे । पौरुषं बलमाश्रित्य त्रासमुत्सृज्य दूरतः ॥ २० ॥,tatroṣyatāṃ janasthāne śūnye nihatarākṣase | pauruṣaṃ balamāśritya trāsamutsṛjya dūrataḥ || 20 ||
+52,21,बलं हि सुमहद् यन्मे जनस्थाने निवेशितम् । सदूषणखरं युद्धे हतं तद् रामसायकैः ॥ २१ ॥,balaṃ hi sumahad yanme janasthāne niveśitam | sadūṣaṇakharaṃ yuddhe hataṃ tad rāmasāyakaiḥ || 21 ||
+52,22,ततः क्रोधो ममापूर्वो धैर्यस्योपरि वर्धते । वैरं च सुमहज्जातं रामं प्रति सुदारुणम् ॥ २२ ॥,tataḥ krodho mamāpūrvo dhairyasyopari vardhate | vairaṃ ca sumahajjātaṃ rāmaṃ prati sudāruṇam || 22 ||
+52,23,निर्यातयितुमिच्छामि तच्च वैरमहं रिपोः । न हि लप्स्याम्यहं निद्रामहत्वा संयुगे रिपुम् ॥ २३ ॥,niryātayitumicchāmi tacca vairamahaṃ ripoḥ | na hi lapsyāmyahaṃ nidrāmahatvā saṃyuge ripum || 23 ||
+52,24,तं त्विदानीमहं हत्वा खरदूषणघातिनम् । रामं शर्मोपलप्स्यामि धनं लब्ध्वेव निर्धनः ॥ २४ ॥,taṃ tvidānīmahaṃ hatvā kharadūṣaṇaghātinam | rāmaṃ śarmopalapsyāmi dhanaṃ labdhveva nirdhanaḥ || 24 ||
+52,25,जनस्थाने वसद्भिस्तु भवद्भी राममाश्रिता । प्रवृत्तिरुपनेतव्या किं करोतीति तत्त्वतः ॥ २५ ॥,janasthāne vasadbhistu bhavadbhī rāmamāśritā | pravṛttirupanetavyā kiṃ karotīti tattvataḥ || 25 ||
+52,26,अप्रमादाच्च गन्तव्यं सर्वैरेव निशाचरैः । कर्तव्यश्च सदा यत्नो राघवस्य वधं प्रति ॥ २६ ॥,apramādācca gantavyaṃ sarvaireva niśācaraiḥ | kartavyaśca sadā yatno rāghavasya vadhaṃ prati || 26 ||
+52,27,युष्माकं हि बलज्ञो ऽहं बहुशो रणमूर्धनि । अतश्चास्मिञ्जनस्थाने मया यूयं नियोजिताः ॥ २७ ॥,yuṣmākaṃ hi balajño'haṃ bahuśo raṇamūrdhani | ataścāsmiñjanasthāne mayā yūyaṃ niyojitāḥ || 27 ||
+52,28,ततः प्रियं वाक्यमुपेत्य राक्षसा महार्थमष्टावभिवाद्य रावणम् । विहाय लङ्कां सहिताः प्रतस्थिरे यतो जनस्थानमलक्ष्यदर्शनाः ॥ २८ ॥,tataḥ priyaṃ vākyamupetya rākṣasā mahārthamaṣṭāvabhivādya rāvaṇam | vihāya laṅkāṃ sahitāḥ pratasthire yato janasthānamalakṣyadarśanāḥ || 28 ||
+52,29,ततस्तु सीतामुपलभ्य रावणः सुसंप्रहृष्टः परिगृह्य मैथिलीम् । प्रसज्य रामेण च वैरमुत्तमं बभूव मोहान्मुदितः स राक्षसः ॥ २९ ॥,tatastu sītāmupalabhya rāvaṇaḥ susaṃprahṛṣṭaḥ parigṛhya maithilīm | prasajya rāmeṇa ca vairamuttamaṃ babhūva mohānmuditaḥ sa rākṣasaḥ || 29 ||
+53,1,संदिश्य राक्षसान् घोरान् रावणो ऽष्टौ महाबलान् । आत्मानं बुद्धिवैक्लव्यात् कृतकृत्यममन्यत ॥ १ ॥,saṃdiśya rākṣasān ghorān rāvaṇo'ṣṭau mahābalān | ātmānaṃ buddhivaiklavyāt kṛtakṛtyamamanyata || 1 ||
+53,2,स चिन्तयानो वैदेहीं कामबाणसमर्पितः । प्रविवेश गृहं रम्यं सीतां द्रष्टुमभित्वरन् ॥ २ ॥,sa cintayāno vaidehīṃ kāmabāṇasamarpitaḥ | praviveśa gṛhaṃ ramyaṃ sītāṃ draṣṭumabhitvaran || 2 ||
+53,3,स प्रविश्य तु तद्वेश्म रावणो राक्षसाधिपः । अपश्यद् राक्षसीमध्ये सीतां शोकपरायणम् ॥ ३ ॥,sa praviśya tu tadveśma rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | apaśyad rākṣasīmadhye sītāṃ śokaparāyaṇam || 3 ||
+53,4,अश्रुपूर्णमुखीं दीनां शोकभारावपीडिताम् । वायुवेगैरिवाक्रान्तां मज्जन्तीं नावमर्णवे ॥ ४ ॥,aśrupūrṇamukhīṃ dīnāṃ śokabhārāvapīḍitām | vāyuvegairivākrāntāṃ majjantīṃ nāvamarṇave || 4 ||
+53,5,मृगयूथपरिभ्रष्टां मृगीं श्वभिरिवावृताम् । अधोमुखमुखीं दीनामभ्येत्य च निशाचरः ॥ ५ ॥,mṛgayūthaparibhraṣṭāṃ mṛgīṃ śvabhirivāvṛtām | adhomukhamukhīṃ dīnāmabhyetya ca niśācaraḥ || 5 ||
+53,6,तां तु शोकवशां दीनामवशां राक्षसाधिपः । स बलाद्दर्शयामास गृहं देवगृहोपमम् ॥ ६ ॥,tāṃ tu śokavaśāṃ dīnāmavaśāṃ rākṣasādhipaḥ | sa balāddarśayāmāsa gṛhaṃ devagṛhopamam || 6 ||
+53,7,हर्म्यप्रासादसंबधं स्त्रीसहस्रनिषेवितम् । नानापक्षिगणैर्जुष्टं नानारत्नसमन्वितम् ॥ ७ ॥,harmyaprāsādasaṃbadhaṃ strīsahasraniṣevitam | nānāpakṣigaṇairjuṣṭaṃ nānāratnasamanvitam || 7 ||
+53,8,काञ्चनैस्तापनीयैश्च स्फाटिकै र���जतैस्तथा । वज्रवैदूर्यचित्रैश्च स्तम्भैर्दृष्टिमनोहरैः ॥ ८ ॥,kāñcanaistāpanīyaiśca sphāṭikai rājataistathā | vajravaidūryacitraiśca stambhairdṛṣṭimanoharaiḥ || 8 ||
+53,9,दिव्यदुन्दुभिनिर्ह्रादं तप्तकाञ्चनतोरणम् । सोपानं काञ्चनं चित्रमारुरोह तया सह ॥ ९ ॥,divyadundubhinirhrādaṃ taptakāñcanatoraṇam | sopānaṃ kāñcanaṃ citramāruroha tayā saha || 9 ||
+53,10,दान्तका राजताश्चैव गवाक्षाः प्रियदर्शनाः । हेमजालावृताश्चासंस्तत्र प्रासादपङ्क्तयः ॥ १० ॥,dāntakā rājatāścaiva gavākṣāḥ priyadarśanāḥ | hemajālāvṛtāścāsaṃstatra prāsādapaṅktayaḥ || 10 ||
+53,11,सुधामणिविचित्राणि भूमिभागानि सर्वशः । दशग्रीवः स्वभवने प्रादर्शयत मैथिलीम् ॥ ११ ॥,sudhāmaṇivicitrāṇi bhūmibhāgāni sarvaśaḥ | daśagrīvaḥ svabhavane prādarśayata maithilīm || 11 ||
+53,12,दीर्घिकाः पुष्करिण्यश्च नानापुष्पसमावृताः । रावणो दर्शयामास सीतां शोकपरायणाम् ॥ १२ ॥,dīrghikāḥ puṣkariṇyaśca nānāpuṣpasamāvṛtāḥ | rāvaṇo darśayāmāsa sītāṃ śokaparāyaṇām || 12 ||
+53,13,दर्शयित्वा तु वैदेहीं कृत्स्नं तद्भवनोत्तमम् । उवाच वाक्यं पापात्मा रावणो जनकात्मजाम् ॥ १३ ॥,darśayitvā tu vaidehīṃ kṛtsnaṃ tadbhavanottamam | uvāca vākyaṃ pāpātmā rāvaṇo janakātmajām || 13 ||
+53,14,दशराक्षसकोट्यश्च द्वाविंशतिरथापराः । वर्जयित्वा जरा वृद्धान्बालांश्च रजनीचरान् ॥ १४ ॥,daśarākṣasakoṭyaśca dvāviṃśatirathāparāḥ | varjayitvā jarā vṛddhānbālāṃśca rajanīcarān || 14 ||
+53,15,तेषां प्रभुरहं सीते सर्वेषां भीमकर्मणाम् । सहस्रमेकमेकस्य मम कार्यपुरःसरम् ॥ १५ ॥,teṣāṃ prabhurahaṃ sīte sarveṣāṃ bhīmakarmaṇām | sahasramekamekasya mama kāryapuraḥsaram || 15 ||
+53,16,यदिदं राज्यतन्त्रं मे त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । जीवितं च विशालाक्षि त्वं मे प्राणैर्गरीयसी ॥ १६ ॥,yadidaṃ rājyatantraṃ me tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam | jīvitaṃ ca viśālākṣi tvaṃ me prāṇairgarīyasī || 16 ||
+53,17,बहूनां स्त्रीसहस्राणां मम यो ऽसौ परिग्रहः । तासां त्वमीश्वरी सीते मम भार्या भव प्रिये ॥ १७ ॥,bahūnāṃ strīsahasrāṇāṃ mama yo'sau parigrahaḥ | tāsāṃ tvamīśvarī sīte mama bhāryā bhava priye || 17 ||
+53,18,साधु किं ते ऽन्यया बुद्ध्या रोचयस्व वचो मम । भजस्व माभितप्तस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ १८ ॥,sādhu kiṃ te'nyayā buddhyā rocayasva vaco mama | bhajasva mābhitaptasya prasādaṃ kartumarhasi || 18 ||
+53,19,परिक्षिप्ता समुद्रेण लङ्केयं शतयोजना । नेयं धर्षयितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥ १९ ॥,parikṣiptā samudreṇa laṅkeyaṃ śatayojanā | neyaṃ dharṣayituṃ śakyā sendrairapi surāsuraiḥ || 19 ||
+53,20,न देवेषु न यक्षेषु न गन्धर्वेषु नर्षिषु । अहं पश्यामि लोकेषु यो मे वीर्यसमो भवेत् ॥ २० ॥,na deveṣu na yakṣeṣu na gandharveṣu narṣiṣu | ahaṃ paśyāmi lokeṣu yo me vīryasamo bhavet || 20 ||
+53,21,राज्यभ्रष्टेन दीनेन तापसेन गतायुषा । किं करिष्यसि रामेण मानुषेणाल्पतेजसा ॥ २१ ॥,rājyabhraṣṭena dīnena tāpasena gatāyuṣā | kiṃ kariṣyasi rāmeṇa mānuṣeṇālpatejasā || 21 ||
+53,22,भजस्व सीते मामेव भर्ताहं सदृशस्तव । यौवनं ह्यध्रुवं भीरु रमस्वेह मया सह ॥ २२ ॥,bhajasva sīte māmeva bhartāhaṃ sadṛśastava | yauvanaṃ hyadhruvaṃ bhīru ramasveha mayā saha || 22 ||
+53,23,दर्शने मा कृथा बुद्धिं राघवस्य वरानने । कास्य शक्तिरिहागन्तुमपि सीते मनोरथैः ॥ २३ ॥,darśane mā kṛthā buddhiṃ rāghavasya varānane | kāsya śaktirihāgantumapi sīte manorathaiḥ || 23 ||
+53,24,न शक्यो वायुराकाशे पाशैर्बद्धं महाजवः । दीप्यमानस्य वाप्यग्नेर्ग्रहीतुं विमलां शिखाम् ॥ २४ ॥,na śakyo vāyurākāśe pāśairbaddhaṃ mahājavaḥ | dīpyamānasya vāpyagnergrahītuṃ vimalāṃ śikhām || 24 ||
+53,25,त्रयाणामपि लोकानां न तं पश्यामि शोभने । विक्रमेण नयेद् यस्त्वां मद्बाहुपरिपालिताम् ॥ २५ ॥,trayāṇāmapi lokānāṃ na taṃ paśyāmi śobhane | vikrameṇa nayed yastvāṃ madbāhuparipālitām || 25 ||
+53,26,लङ्कायां सुमहद् राज्यमिदं त्वमनुपालय । अभिषेकोदकक्लिन्ना तुष्टा च रमयस्व माम् ॥ २६ ॥,laṅkāyāṃ sumahad rājyamidaṃ tvamanupālaya | abhiṣekodakaklinnā tuṣṭā ca ramayasva mām || 26 ||
+53,27,दुष्कृतं यत् पुरा कर्म वनवासेन तद्गतम् । यश्च ते सुकृतो धर्मस्तस्येह फलमाप्नुहि ॥ २७ ॥,duṣkṛtaṃ yat purā karma vanavāsena tadgatam | yaśca te sukṛto dharmastasyeha phalamāpnuhi || 27 ||
+53,28,इह सर्वाणि माल्यानि दिव्यगन्धानि मैथिलि । भूषणानि च मुख्यानि तानि सेव मया सह ॥ २८ ॥,iha sarvāṇi mālyāni divyagandhāni maithili | bhūṣaṇāni ca mukhyāni tāni seva mayā saha || 28 ||
+53,29,पुष्पकं नाम सुश्रोणि भ्रातुर्वैश्रवणस्य मे । विमानं रमणीयं च तद्विमानं मनोजवम् ॥ २९ ॥,puṣpakaṃ nāma suśroṇi bhrāturvaiśravaṇasya me | vimānaṃ ramaṇīyaṃ ca tadvimānaṃ manojavam || 29 ||
+53,30,तत्र सीते मया सार्धं विहरस्व यथासुखम् । वदनं पद्मसंकाशं विमलं चारुदर्शनम् ॥ ३० ॥,tatra sīte mayā sārdhaṃ viharasva yathāsukham | vadanaṃ padmasaṃkāśaṃ vimalaṃ cārudarśanam || 30 ||
+53,31,शोकार्तं तु वरारोहे न भ्राजति वरानने । अलं व्रीडेन वैदेहि धर्मलोप कृतेन ते ॥ ३१ ॥,śokārtaṃ tu varārohe na bhrājati varānane | alaṃ vrīḍena vaidehi dharmalopa kṛtena te || 31 ||
+53,32,आर्षो ऽयं दैवनिष्यन्दो यस्त्वामभिगमिष्यति । एतौ पादौ मया स्निग्धौ शिरोभिः परिपीडितौ ॥ ३२ ॥,ārṣo'yaṃ daivaniṣyando yastvāmabhigamiṣyati | etau pādau mayā snigdhau śirobhiḥ paripīḍitau || 32 ||
+53,33,प्रसादं कुरु मे क्षिप्रं वश्यो दासो ऽहमस्मि ते । नेमाः शून्या मया वाचः शुष्यमाणेन भाषिताः ॥ ३३ ॥,prasādaṃ kuru me kṣipraṃ vaśyo dāso'hamasmi te | nemāḥ śūnyā mayā vācaḥ śuṣyamāṇena bhāṣitāḥ || 33 ||
+53,34,न चापि रावणः कां चिन्मूर्ध्ना स्त्रीं प्रणमेत ह । एवमुक्त्वा दशग्रीवो मैथिलीं जनकात्मजाम् ॥ ३४ ॥,na cāpi rāvaṇaḥ kāṃ cinmūrdhnā strīṃ praṇameta ha | evamuktvā daśagrīvo maithilīṃ janakātmajām || 34 ||
+53,35,कृतान्तवशमापन्नो ममेयमिति मन्यते ॥ ३५ ॥,kṛtāntavaśamāpanno mameyamiti manyate || 35 ||
+54,1,सा तथोक्ता तु वैदेही निर्भया शोककर्षिता । तृणमन्तरतः कृत्वा रावणं प्रत्यभाषत ॥ १ ॥,sā tathoktā tu vaidehī nirbhayā śokakarṣitā | tṛṇamantarataḥ kṛtvā rāvaṇaṃ pratyabhāṣata || 1 ||
+54,2,रा���ा दशरथो नाम धर्मसेतुरिवाचलः । सत्यसन्धः परिज्ञातो यस्य पुत्रः स राघवः ॥ २ ॥,rājā daśaratho nāma dharmaseturivācalaḥ | satyasandhaḥ parijñāto yasya putraḥ sa rāghavaḥ || 2 ||
+54,3,रामो नाम स धर्मात्मा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । दीर्घबाहुर्विशालाक्षो दैवतं स पतिर्मम ॥ ३ ॥,rāmo nāma sa dharmātmā triṣu lokeṣu viśrutaḥ | dīrghabāhurviśālākṣo daivataṃ sa patirmama || 3 ||
+54,4,इक्ष्वाकूणां कुले जातः सिंहस्कन्धो महाद्युतिः । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा यस्ते प्राणां हरिष्यति ॥ ४ ॥,ikṣvākūṇāṃ kule jātaḥ siṃhaskandho mahādyutiḥ | lakṣmaṇena saha bhrātrā yaste prāṇāṃ hariṣyati || 4 ||
+54,5,प्रत्यक्षं यद्यहं तस्य त्वया स्यां धर्षिता बलात् । शयिता त्वं हतः संख्ये जनस्थाने यथा खरः ॥ ५ ॥,pratyakṣaṃ yadyahaṃ tasya tvayā syāṃ dharṣitā balāt | śayitā tvaṃ hataḥ saṃkhye janasthāne yathā kharaḥ || 5 ||
+54,6,य एते राक्षसाः प्रोक्ता घोररूपा महाबलाः । राघवे निर्विषाः सर्वे सुपर्णे पन्नगा यथा ॥ ६ ॥,ya ete rākṣasāḥ proktā ghorarūpā mahābalāḥ | rāghave nirviṣāḥ sarve suparṇe pannagā yathā || 6 ||
+54,7,तस्य ज्याविप्रमुक्तास्ते शराः काञ्चनभूषणाः । शरीरं विधमिष्यन्ति गङ्गाकूलमिवोर्मयः ॥ ७ ॥,tasya jyāvipramuktāste śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ | śarīraṃ vidhamiṣyanti gaṅgākūlamivormayaḥ || 7 ||
+54,8,असुरैर्वा सुरैर्वा त्वं यद्यवधो ऽसि रावण । उत्पाद्य सुमहद्वैरं जीवंस्तस्य न मोक्ष्यसे ॥ ८ ॥,asurairvā surairvā tvaṃ yadyavadho'si rāvaṇa | utpādya sumahadvairaṃ jīvaṃstasya na mokṣyase || 8 ||
+54,9,स ते जीवितशेषस्य राघवो ऽन्तकरो बली । पशोर्यूपगतस्येव जीवितं तव दुर्लभम् ॥ ९ ॥,sa te jīvitaśeṣasya rāghavo'ntakaro balī | paśoryūpagatasyeva jīvitaṃ tava durlabham || 9 ||
+54,10,यदि पश्येत् स रामस्त्वां रोषदीप्तेन चक्षुषा । रक्षस्त्वमद्य निर्दग्धो गच्छेः सद्यः पराभवम् ॥ १० ॥,yadi paśyet sa rāmastvāṃ roṣadīptena cakṣuṣā | rakṣastvamadya nirdagdho gaccheḥ sadyaḥ parābhavam || 10 ||
+54,11,यश्चन्द्रं नभसो भूमौ पातयेन्नाशयेत वा । सागरं शोषयेद्वापि स सीतां मोचयेदिह ॥ ११ ॥,yaścandraṃ nabhaso bhūmau pātayennāśayeta vā | sāgaraṃ śoṣayedvāpi sa sītāṃ mocayediha || 11 ||
+54,12,गतायुस्त्वं गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः । लङ्का वैधव्यसंयुक्ता त्वत्कृतेन भविष्यति ॥ १२ ॥,gatāyustvaṃ gataśrīko gatasattvo gatendriyaḥ | laṅkā vaidhavyasaṃyuktā tvatkṛtena bhaviṣyati || 12 ||
+54,13,न ते पापमिदं कर्म सुखोदर्कं भविष्यति । याहं नीता विना भावं पतिपार्श्वात्त्वया वनात् ॥ १३ ॥,na te pāpamidaṃ karma sukhodarkaṃ bhaviṣyati | yāhaṃ nītā vinā bhāvaṃ patipārśvāttvayā vanāt || 13 ||
+54,14,स हि दैवतसंयुक्तो मम भर्ता महाद्युतिः । निर्भयो वीर्यमाश्रित्य शून्ये वसति दण्डके ॥ १४ ॥,sa hi daivatasaṃyukto mama bhartā mahādyutiḥ | nirbhayo vīryamāśritya śūnye vasati daṇḍake || 14 ||
+54,15,स ते दर्पं बलं वीर्यमुत्सेकं च तथाविधम् । अपनेष्यति गात्रेभ्यः शरवर्षेण संयुगे ॥ १५ ॥,sa te darpaṃ balaṃ vīryamutsekaṃ ca tathāvidham | apaneṣyati gātrebhyaḥ śaravarṣeṇa saṃyuge || 15 ||
+54,16,यदा विनाशो भूतानां दृश्यते कालचोदितः । तदा कार्ये प्रमाद्यन्ति नराः कालवशं गताः ॥ १६ ॥,yadā vināśo bhūtānāṃ dṛśyate kālacoditaḥ | tadā kārye pramādyanti narāḥ kālavaśaṃ gatāḥ || 16 ||
+54,17,मां प्रधृष्य स ते कालः प्राप्तो ऽयं रक्षसाधम । आत्मनो राक्षसानां च वधायान्तःपुरस्य च ॥ १७ ॥,māṃ pradhṛṣya sa te kālaḥ prāpto'yaṃ rakṣasādhama | ātmano rākṣasānāṃ ca vadhāyāntaḥpurasya ca || 17 ||
+54,18,न शक्या यज्ञमध्यस्था वेदिः स्रुग्भाण्ड मण्डिता । द्विजातिमन्त्रसंपूता चण्डालेनावमर्दितुम् ॥ १८ ॥,na śakyā yajñamadhyasthā vediḥ srugbhāṇḍa maṇḍitā | dvijātimantrasaṃpūtā caṇḍālenāvamarditum || 18 ||
+54,19,इदं शरीरं निःसंज्ञं बन्ध वा घातयस्व वा । नेदं शरीरं रक्ष्यं मे जीवितं वापि राक्षस । न हि शक्ष्याम्युपक्रोशं पृथिव्यां दातुमात्मनः ॥ १९ ॥,idaṃ śarīraṃ niḥsaṃjñaṃ bandha vā ghātayasva vā | nedaṃ śarīraṃ rakṣyaṃ me jīvitaṃ vāpi rākṣasa | na hi śakṣyāmyupakrośaṃ pṛthivyāṃ dātumātmanaḥ || 19 ||
+54,20,एवमुक्त्वा तु वैदेही क्रोद्धात् सुपरुषं वचः । रावणं मैथिली तत्र पुनर्नोवाच किं चन ॥ २० ॥,evamuktvā tu vaidehī kroddhāt suparuṣaṃ vacaḥ | rāvaṇaṃ maithilī tatra punarnovāca kiṃ cana || 20 ||
+54,21,सीताया वचनं श्रुत्वा परुषं रोमहर्षणम् । प्रत्युवाच ततः सीतां भयसंदर्शनं वचः ॥ २१ ॥,sītāyā vacanaṃ śrutvā paruṣaṃ romaharṣaṇam | pratyuvāca tataḥ sītāṃ bhayasaṃdarśanaṃ vacaḥ || 21 ||
+54,22,शृणु मैथिलि मद्वाक्यं मासान्द्वादश भामिनि । कालेनानेन नाभ्येषि यदि मां चारुहासिनि । ततस्त्वां प्रातराशार्थं सूदाश्छेत्स्यन्ति लेशशः ॥ २२ ॥,śṛṇu maithili madvākyaṃ māsāndvādaśa bhāmini | kālenānena nābhyeṣi yadi māṃ cāruhāsini | tatastvāṃ prātarāśārthaṃ sūdāśchetsyanti leśaśaḥ || 22 ||
+54,23,इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणः शत्रुरावणः । राक्षसीश्च ततः क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत् ॥ २३ ॥,ityuktvā paruṣaṃ vākyaṃ rāvaṇaḥ śatrurāvaṇaḥ | rākṣasīśca tataḥ kruddha idaṃ vacanamabravīt || 23 ||
+54,24,शीघ्रमेवं हि राक्षस्यो विकृता घोरदर्शनाः । दर्पमस्या विनेष्यन्तु मांसशोणितभोजनाः ॥ २४ ॥,śīghramevaṃ hi rākṣasyo vikṛtā ghoradarśanāḥ | darpamasyā vineṣyantu māṃsaśoṇitabhojanāḥ || 24 ||
+54,25,वचनादेव तास्तस्य विकृता घोरदर्शनाः । कृतप्राञ्जलयो भूत्वा मैथिलीं पर्यवारयन् ॥ २५ ॥,vacanādeva tāstasya vikṛtā ghoradarśanāḥ | kṛtaprāñjalayo bhūtvā maithilīṃ paryavārayan || 25 ||
+54,26,स ताः प्रोवाच राजा तु रावणो घोरदर्शनः । प्रचाल्य चरणोत्कर्षैर्दारयन्निव मेदिनीम् ॥ २६ ॥,sa tāḥ provāca rājā tu rāvaṇo ghoradarśanaḥ | pracālya caraṇotkarṣairdārayanniva medinīm || 26 ||
+54,27,अशोकवनिकामध्ये मैथिली नीयतामिति । तत्रेयं रक्ष्यतां गूढमुष्माभिः परिवारिता ॥ २७ ॥,aśokavanikāmadhye maithilī nīyatāmiti | tatreyaṃ rakṣyatāṃ gūḍhamuṣmābhiḥ parivāritā || 27 ||
+54,28,तत्रैनां तर्जनैर्घोरैः पुनः सान्त्वैश्च मैथिलीम् । आनयध्वं वशं सर्वा वन्यां गजवधूमिव ॥ २८ ॥,tatraināṃ tarjanairghoraiḥ punaḥ sāntvaiśca maithilīm | ānayadhvaṃ vaśaṃ sarvā vanyāṃ gajavadhūmiva || 28 ||
+54,29,इति प्रतिसमादिष्टा राक्षस्यो रावणेन ताः । अशोकवनिकां जग्मुर्मैथिलीं परिगृह्य ताम् ॥ २९ ॥,iti pratisamādiṣṭā rākṣasyo rāvaṇena tāḥ | aśokavanikāṃ jagmurmaithilīṃ parigṛhya tām || 29 ||
+54,30,सर्वकामफलैर्वृक्षैर्नानापुष्पफलैर्वृताम् । सर्वकालमदैश्चापि द्विजैः समुपसेविताम् ॥ ३० ॥,sarvakāmaphalairvṛkṣairnānāpuṣpaphalairvṛtām | sarvakālamadaiścāpi dvijaiḥ samupasevitām || 30 ||
+54,31,सा तु शोकपरीताङ्गी मैथिली जनकात्मजा । राक्षसी वशमापन्ना व्याघ्रीणां हरिणी यथा ॥ ३१ ॥,sā tu śokaparītāṅgī maithilī janakātmajā | rākṣasī vaśamāpannā vyāghrīṇāṃ hariṇī yathā || 31 ||
+54,32,न विन्दते तत्र तु शर्म मैथिली विरूपनेत्राभिरतीव तर्जिता । पतिं स्मरन्ती दयितं च देवरं विचेतनाभूद्भयशोकपीडिता ॥ ३२ ॥,na vindate tatra tu śarma maithilī virūpanetrābhiratīva tarjitā | patiṃ smarantī dayitaṃ ca devaraṃ vicetanābhūdbhayaśokapīḍitā || 32 ||
+55,1,राक्षसं मृगरूपेण चरन्तं कामरूपिणम् । निहत्य रामो मारीचं तूर्णं पथि न्यवर्तत ॥ १ ॥,rākṣasaṃ mṛgarūpeṇa carantaṃ kāmarūpiṇam | nihatya rāmo mārīcaṃ tūrṇaṃ pathi nyavartata || 1 ||
+55,2,तस्य संत्वरमाणस्य द्रष्टुकामस्य मैथिलीम् । क्रूरस्वरो ऽथ गोमायुर्विननादास्य पृष्ठतः ॥ २ ॥,tasya saṃtvaramāṇasya draṣṭukāmasya maithilīm | krūrasvaro'tha gomāyurvinanādāsya pṛṣṭhataḥ || 2 ||
+55,3,स तस्य स्वरमाज्ञाय दारुणं रोमहर्षणम् । चिन्तयामास गोमायोः स्वरेण परिशङ्कितः ॥ ३ ॥,sa tasya svaramājñāya dāruṇaṃ romaharṣaṇam | cintayāmāsa gomāyoḥ svareṇa pariśaṅkitaḥ || 3 ||
+55,4,अशुभं बत मन्ये ऽहं गोमायुर्वाश्यते यथा । स्वस्ति स्यादपि वैदेह्या राक्षसैर्भक्षणं विना ॥ ४ ॥,aśubhaṃ bata manye'haṃ gomāyurvāśyate yathā | svasti syādapi vaidehyā rākṣasairbhakṣaṇaṃ vinā || 4 ||
+55,5,मारीचेन तु विज्ञाय स्वरमालक्ष्य मामकम् । विक्रुष्टं मृगरूपेण लक्ष्मणः शृणुयाद् यदि ॥ ५ ॥,mārīcena tu vijñāya svaramālakṣya māmakam | vikruṣṭaṃ mṛgarūpeṇa lakṣmaṇaḥ śṛṇuyād yadi || 5 ||
+55,6,स सौमित्रिः स्वरं श्रुत्वा तां च हित्वाथ मैथिलीम् । तयैव प्रहितः क्षिप्रं मत्सकाशमिहैष्यति ॥ ६ ॥,sa saumitriḥ svaraṃ śrutvā tāṃ ca hitvātha maithilīm | tayaiva prahitaḥ kṣipraṃ matsakāśamihaiṣyati || 6 ||
+55,7,राक्षसैः सहितैर्नूनं सीताया ईप्सितो वधः । काञ्चनश्च मृगो भूत्वा व्यपनीयाश्रमात्तु माम् ॥ ७ ॥,rākṣasaiḥ sahitairnūnaṃ sītāyā īpsito vadhaḥ | kāñcanaśca mṛgo bhūtvā vyapanīyāśramāttu mām || 7 ||
+55,8,दूरं नीत्वा तु मारीचो राक्षसो ऽभूच्छराहतः । हा लक्ष्मण हतो ऽस्मीति यद्वाक्यं व्यजहार ह ॥ ८ ॥,dūraṃ nītvā tu mārīco rākṣaso'bhūccharāhataḥ | hā lakṣmaṇa hato'smīti yadvākyaṃ vyajahāra ha || 8 ||
+55,9,अपि स्वस्ति भवेद्द्वाभ्यां रहिताभ्यां मया वने । जनस्थाननिमित्तं हि कृतवैरो ऽस्मि राक्षसैः । निमित्तानि च घोराणि दृश्यन्ते ऽद्य बहूनि च ॥ ९ ॥,api svasti bhaveddvābhyāṃ rahitābhyāṃ mayā vane | janasthānanimittaṃ hi kṛtavairo'smi rākṣasaiḥ | nimittāni ca ghorāṇi dṛśyante'dya bahūni ca || 9 ||
+55,10,इत्येवं चिन्तयन् रामः श्रुत्वा गोमायुनिःस्वनम् । आत्मनश्चापनयनं मृगरूपेण रक्षसा । आजगाम जनस्थानं राघवः परिशङ्कितः ॥ १० ॥,ityevaṃ cintayan rāmaḥ śrutvā gomāyuniḥsvanam | ātmanaścāpanayanaṃ mṛgarūpeṇa rakṣasā | ājagāma janasthānaṃ rāghavaḥ pariśaṅkitaḥ || 10 ||
+55,11,तं दीनमानसं दीनमासेदुर्मृगपक्षिणः । सव्यं कृत्वा महात्मानं घोरांश्च ससृजुः स्वरान् ॥ ११ ॥,taṃ dīnamānasaṃ dīnamāsedurmṛgapakṣiṇaḥ | savyaṃ kṛtvā mahātmānaṃ ghorāṃśca sasṛjuḥ svarān || 11 ||
+55,12,तानि दृष्ट्वा निमित्तानि महाघोराणि राघवः । ततो लक्षणमायान्तं ददर्श विगतप्रभम् ॥ १२ ॥,tāni dṛṣṭvā nimittāni mahāghorāṇi rāghavaḥ | tato lakṣaṇamāyāntaṃ dadarśa vigataprabham || 12 ||
+55,13,ततो ऽविदूरे रामेण समीयाय स लक्ष्मणः । विषण्णः स विषण्णेन दुःखितो दुःखभागिना ॥ १३ ॥,tato'vidūre rāmeṇa samīyāya sa lakṣmaṇaḥ | viṣaṇṇaḥ sa viṣaṇṇena duḥkhito duḥkhabhāginā || 13 ||
+55,14,संजगर्हे ऽथ तं भ्राता जेष्ठो लक्ष्मणमागतम् । विहाय सीतां विजने वने राक्षससेविते ॥ १४ ॥,saṃjagarhe'tha taṃ bhrātā jeṣṭho lakṣmaṇamāgatam | vihāya sītāṃ vijane vane rākṣasasevite || 14 ||
+55,15,गृहीत्वा च करं सव्यं लक्ष्मणं रघुनन्दनः । उवाच मधुरोदर्कमिदं परुषमार्तवत् ॥ १५ ॥,gṛhītvā ca karaṃ savyaṃ lakṣmaṇaṃ raghunandanaḥ | uvāca madhurodarkamidaṃ paruṣamārtavat || 15 ||
+55,16,अहो लक्ष्मण गर्ह्यं ते कृतं यत्त्वं विहाय ताम् । सीतामिहागतः सौम्य कच्चित् स्वस्ति भवेदिति ॥ १६ ॥,aho lakṣmaṇa garhyaṃ te kṛtaṃ yattvaṃ vihāya tām | sītāmihāgataḥ saumya kaccit svasti bhavediti || 16 ||
+55,17,न मे ऽस्ति संशयो वीर सर्वथा जनकात्मजा । विनष्टा भक्षिता वाप राक्षसैर्वनचारिभिः ॥ १७ ॥,na me'sti saṃśayo vīra sarvathā janakātmajā | vinaṣṭā bhakṣitā vāpa rākṣasairvanacāribhiḥ || 17 ||
+55,18,अशुभान्येव भूयिष्ठं यथा प्रादुर्भवन्ति मे । अपि लक्ष्मण सीतायाः सामग्र्यं प्राप्नुयावहे ॥ १८ ॥,aśubhānyeva bhūyiṣṭhaṃ yathā prādurbhavanti me | api lakṣmaṇa sītāyāḥ sāmagryaṃ prāpnuyāvahe || 18 ||
+55,19,इदं हि रक्षोमृगसंनिकाशं प्रलोभ्य मां दूरमनुप्रयातम् । हतं कथं चिन्महता श्रमेण स राक्षसो ऽभून्म्रियमाण एव ॥ १९ ॥,idaṃ hi rakṣomṛgasaṃnikāśaṃ pralobhya māṃ dūramanuprayātam | hataṃ kathaṃ cinmahatā śrameṇa sa rākṣaso'bhūnmriyamāṇa eva || 19 ||
+55,20,मनश्च मे दीनमिहाप्रहृष्टं चक्षुश्च सव्यं कुरुते विकारम् । असंशयं लक्ष्मण नास्ति सीता हृता मृता वा पथि वर्तते वा ॥ २० ॥,manaśca me dīnamihāprahṛṣṭaṃ cakṣuśca savyaṃ kurute vikāram | asaṃśayaṃ lakṣmaṇa nāsti sītā hṛtā mṛtā vā pathi vartate vā || 20 ||
+56,1,स दृष्ट्वा लक्ष्मणं दीनं शून्ये दशरथात्मजः । पर्यपृच्छत धर्मात्मा वैदेहीमागतं विना ॥ १ ॥,sa dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ dīnaṃ śūnye daśarathātmajaḥ | paryapṛcchata dharmātmā vaidehīmāgataṃ vinā || 1 ||
+56,2,प्रस्थितं दण्डकारण्यं या मामनुजगाम ह । क्व सा लक्ष्मण वैदेही यां हित्वा त्वमिहागतः ��� २ ॥,prasthitaṃ daṇḍakāraṇyaṃ yā māmanujagāma ha | kva sā lakṣmaṇa vaidehī yāṃ hitvā tvamihāgataḥ || 2 ||
+56,3,राज्यभ्रष्टस्य दीनस्य दण्डकान्परिधावतः । क्व सा दुःखसहाया मे वैदेही तनुमध्यमा ॥ ३ ॥,rājyabhraṣṭasya dīnasya daṇḍakānparidhāvataḥ | kva sā duḥkhasahāyā me vaidehī tanumadhyamā || 3 ||
+56,4,यां विना नोत्सहे वीर मुहूर्तमपि जीवितुम् । क्व सा प्राणसहाया मे सीता सुरसुतोपमा ॥ ४ ॥,yāṃ vinā notsahe vīra muhūrtamapi jīvitum | kva sā prāṇasahāyā me sītā surasutopamā || 4 ||
+56,5,पतित्वममराणां वा पृथिव्याश्चापि लक्ष्मण । विना तां तपनीयाभां नेच्छेयं जनकात्मजाम् ॥ ५ ॥,patitvamamarāṇāṃ vā pṛthivyāścāpi lakṣmaṇa | vinā tāṃ tapanīyābhāṃ neccheyaṃ janakātmajām || 5 ||
+56,6,कच्चिज्जीवति वैदेही प्राणैः प्रियतरा मम । कच्चित् प्रव्राजनं सौम्य न मे मिथ्या भविष्यति ॥ ६ ॥,kaccijjīvati vaidehī prāṇaiḥ priyatarā mama | kaccit pravrājanaṃ saumya na me mithyā bhaviṣyati || 6 ||
+56,7,सीतानिमित्तं सौमित्रे मृते मयि गते त्वयि । कच्चित् सकामा सुखिता कैकेयी सा भविष्यति ॥ ७ ॥,sītānimittaṃ saumitre mṛte mayi gate tvayi | kaccit sakāmā sukhitā kaikeyī sā bhaviṣyati || 7 ||
+56,8,सपुत्रराज्यां सिद्धार्थां मृतपुत्रा तपस्विनी । उपस्थास्यति कौसल्या कच्चिन् सौम्य न कैकयीम् ॥ ८ ॥,saputrarājyāṃ siddhārthāṃ mṛtaputrā tapasvinī | upasthāsyati kausalyā kaccin saumya na kaikayīm || 8 ||
+56,9,यदि जीवति वैदेही गमिष्याम्याश्रमं पुनः । सुवृत्ता यदि वृत्ता सा प्राणांस्त्यक्ष्यामि लक्ष्मण ॥ ९ ॥,yadi jīvati vaidehī gamiṣyāmyāśramaṃ punaḥ | suvṛttā yadi vṛttā sā prāṇāṃstyakṣyāmi lakṣmaṇa || 9 ||
+56,10,यदि मामाश्रमगतं वैदेही नाभिभाषते । पुनः प्रहसिता सीता विनशिष्यामि लक्ष्मण ॥ १० ॥,yadi māmāśramagataṃ vaidehī nābhibhāṣate | punaḥ prahasitā sītā vinaśiṣyāmi lakṣmaṇa || 10 ||
+56,11,ब्रूहि लक्ष्मण वैदेही यदि जीवति वा न वा । त्वयि प्रमत्ते रक्षोभिर्भक्षिता वा तपस्विनी ॥ ११ ॥,brūhi lakṣmaṇa vaidehī yadi jīvati vā na vā | tvayi pramatte rakṣobhirbhakṣitā vā tapasvinī || 11 ||
+56,12,सुकुमारी च बाला च नित्यं चादुःखदर्शिनी । मद्वियोगेन वैदेही व्यक्तं शोचति दुर्मनाः ॥ १२ ॥,sukumārī ca bālā ca nityaṃ cāduḥkhadarśinī | madviyogena vaidehī vyaktaṃ śocati durmanāḥ || 12 ||
+56,13,सर्वथा रक्षसा तेन जिह्मेन सुदुरात्मना । वदता लक्ष्मणेत्युच्चैस्तवापि जनितं भयम् ॥ १३ ॥,sarvathā rakṣasā tena jihmena sudurātmanā | vadatā lakṣmaṇetyuccaistavāpi janitaṃ bhayam || 13 ||
+56,14,श्रुतश्च शङ्के वैदेह्या स स्वरः सदृशो मम । त्रस्तया प्रेषितस्त्वं च द्रष्टुं मां शीघ्रमागतः ॥ १४ ॥,śrutaśca śaṅke vaidehyā sa svaraḥ sadṛśo mama | trastayā preṣitastvaṃ ca draṣṭuṃ māṃ śīghramāgataḥ || 14 ||
+56,15,सर्वथा तु कृतं कष्टं सीतामुत्सृजता वने । प्रतिकर्तुं नृशंसानां रक्षसां दत्तमन्तरम् ॥ १५ ॥,sarvathā tu kṛtaṃ kaṣṭaṃ sītāmutsṛjatā vane | pratikartuṃ nṛśaṃsānāṃ rakṣasāṃ dattamantaram || 15 ||
+56,16,दुःखिताः खरघातेन राक्षसाः पिशिताशनाः । तैः सीता निहता घोरैर्���विष्यति न संशयः ॥ १६ ॥,duḥkhitāḥ kharaghātena rākṣasāḥ piśitāśanāḥ | taiḥ sītā nihatā ghorairbhaviṣyati na saṃśayaḥ || 16 ||
+56,17,अहो ऽस्मि व्यसने मग्नः सर्वथा रिपुनाशन । किं त्विदानीं करिष्यामि शङ्के प्राप्तव्यमीदृशम् ॥ १७ ॥,aho'smi vyasane magnaḥ sarvathā ripunāśana | kiṃ tvidānīṃ kariṣyāmi śaṅke prāptavyamīdṛśam || 17 ||
+56,18,इति सीतां वरारोहां चिन्तयन्नेव राघवः । आजगाम जनस्थानं त्वरया सहलक्ष्मणः ॥ १८ ॥,iti sītāṃ varārohāṃ cintayanneva rāghavaḥ | ājagāma janasthānaṃ tvarayā sahalakṣmaṇaḥ || 18 ||
+56,19,विगर्हमाणो ऽनुजमार्तरूपं क्षुधा श्रमाच्चैव पिपासया च । विनिःश्वसञ् शुष्कमुखो विषण्णः प्रतिश्रयं प्राप्य समीक्ष्य शून्यम् ॥ १९ ॥,vigarhamāṇo'nujamārtarūpaṃ kṣudhā śramāccaiva pipāsayā ca | viniḥśvasañ śuṣkamukho viṣaṇṇaḥ pratiśrayaṃ prāpya samīkṣya śūnyam || 19 ||
+56,20,स्वमाश्रमं संप्रविगाह्य वीरो विहारदेशाननुसृत्य कांश्चित् । एतत्तदित्येव निवासभूमौ प्रहृष्टरोमा व्यथितो बभूव ॥ २० ॥,svamāśramaṃ saṃpravigāhya vīro vihāradeśānanusṛtya kāṃścit | etattadityeva nivāsabhūmau prahṛṣṭaromā vyathito babhūva || 20 ||
+57,1,अथाश्रमादुपावृत्तमन्तरा रघुनन्दनः । परिपप्रच्छ सौमित्रिं रामो दुःखार्दितः पुनः ॥ १ ॥,athāśramādupāvṛttamantarā raghunandanaḥ | paripapraccha saumitriṃ rāmo duḥkhārditaḥ punaḥ || 1 ||
+57,2,तमुवाच किमर्थं त्वमागतो ऽपास्य मैथिलीम् । यदा सा तव विश्वासाद्वने विहरिता मया ॥ २ ॥,tamuvāca kimarthaṃ tvamāgato'pāsya maithilīm | yadā sā tava viśvāsādvane viharitā mayā || 2 ||
+57,3,दृष्ट्वैवाभ्यागतं त्वां मे मैथिलीं त्यज्य लक्ष्मण । शङ्कमानं महत् पापं यत् सत्यं व्यथितं मनः ॥ ३ ॥,dṛṣṭvaivābhyāgataṃ tvāṃ me maithilīṃ tyajya lakṣmaṇa | śaṅkamānaṃ mahat pāpaṃ yat satyaṃ vyathitaṃ manaḥ || 3 ||
+57,4,स्फुरते नयनं सव्यं बाहुश्च हृदयं च मे । दृष्ट्वा लक्ष्मण दूरे त्वां सीताविरहितं पथि ॥ ४ ॥,sphurate nayanaṃ savyaṃ bāhuśca hṛdayaṃ ca me | dṛṣṭvā lakṣmaṇa dūre tvāṃ sītāvirahitaṃ pathi || 4 ||
+57,5,एवमुक्तस्तु सौमित्रिर्लक्ष्मणः शुभलक्षणः । भूयो दुःखसमाविष्टो दुःखितं राममब्रवीत् ॥ ५ ॥,evamuktastu saumitrirlakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ | bhūyo duḥkhasamāviṣṭo duḥkhitaṃ rāmamabravīt || 5 ||
+57,6,न स्वयं कामकारेण तां त्यक्त्वाहमिहागतः । प्रचोदितस्तयैवोग्रैस्त्वत्सकाशमिहागतः ॥ ६ ॥,na svayaṃ kāmakāreṇa tāṃ tyaktvāhamihāgataḥ | pracoditastayaivograistvatsakāśamihāgataḥ || 6 ||
+57,7,आर्येणेव परिक्रुष्टं हा सीते लक्ष्मणेति च । परित्राहीति यद्वाक्यं मैथिल्यास्तच्छ्रुतिं गतम् ॥ ७ ॥,āryeṇeva parikruṣṭaṃ hā sīte lakṣmaṇeti ca | paritrāhīti yadvākyaṃ maithilyāstacchrutiṃ gatam || 7 ||
+57,8,सा तमार्तस्वरं श्रुत्वा तव स्नेहेन मैथिली । गच्छ गच्छेति मामाह रुदन्ती भयविह्वला ॥ ८ ॥,sā tamārtasvaraṃ śrutvā tava snehena maithilī | gaccha gaccheti māmāha rudantī bhayavihvalā || 8 ||
+57,9,प्रचोद्यमानेन मया गच्छेति बहुशस्तया । प्रत्युक्ता मैथिली वाक्यमिदं त्वत्प्रत्ययान्वितम् ॥ ९ ॥,pracodyamānena mayā gaccheti bahuśastayā | pratyuktā maithilī vākyamidaṃ tvatpratyayānvitam || 9 ||
+57,10,न तत् पश्याम्यहं रक्षो यदस्य भयमावहेत् । निर्वृता भव नास्त्येतत् केनाप्येवमुदाहृतम् ॥ १० ॥,na tat paśyāmyahaṃ rakṣo yadasya bhayamāvahet | nirvṛtā bhava nāstyetat kenāpyevamudāhṛtam || 10 ||
+57,11,विगर्हितं च नीचं च कथमार्यो ऽभिधास्यति । त्राहीति वचनं सीते यस्त्रायेत्त्रिदशानपि ॥ ११ ॥,vigarhitaṃ ca nīcaṃ ca kathamāryo'bhidhāsyati | trāhīti vacanaṃ sīte yastrāyettridaśānapi || 11 ||
+57,12,किंनिमित्तं तु केनापि भ्रातुरालम्ब्य मे स्वरम् । विस्वरं व्याहृतं वाक्यं लक्ष्मण त्राहि मामिति । न भवत्या व्यथा कार्या कुनारीजनसेविता ॥ १२ ॥,kiṃnimittaṃ tu kenāpi bhrāturālambya me svaram | visvaraṃ vyāhṛtaṃ vākyaṃ lakṣmaṇa trāhi māmiti | na bhavatyā vyathā kāryā kunārījanasevitā || 12 ||
+57,13,अलं वैक्लव्यमालम्ब्य स्वस्था भव निरुत्सुका । न चास्ति त्रिषु लोकेषु पुमान्यो राघवं रणे । जातो वा जायमानो वा संयुगे यः पराजयेत् ॥ १३ ॥,alaṃ vaiklavyamālambya svasthā bhava nirutsukā | na cāsti triṣu lokeṣu pumānyo rāghavaṃ raṇe | jāto vā jāyamāno vā saṃyuge yaḥ parājayet || 13 ||
+57,14,एवमुक्ता तु वैदेही परिमोहितचेतना । उवाचाश्रूणि मुञ्चन्ती दारुणं मामिदं वचः ॥ १४ ॥,evamuktā tu vaidehī parimohitacetanā | uvācāśrūṇi muñcantī dāruṇaṃ māmidaṃ vacaḥ || 14 ||
+57,15,भावो मयि तवात्यर्थं पाप एव निवेशितः । विनष्टे भ्रातरि प्राप्ते न च त्वं मामवाप्स्यसि ॥ १५ ॥,bhāvo mayi tavātyarthaṃ pāpa eva niveśitaḥ | vinaṣṭe bhrātari prāpte na ca tvaṃ māmavāpsyasi || 15 ||
+57,16,संकेताद्भरतेन त्वं रामं समनुगच्छसि । क्रोशन्तं हि यथात्यर्थं नैनमभ्यवपद्यसे ॥ १६ ॥,saṃketādbharatena tvaṃ rāmaṃ samanugacchasi | krośantaṃ hi yathātyarthaṃ nainamabhyavapadyase || 16 ||
+57,17,रिपुः प्रच्छन्नचारी त्वं मदर्थमनुगच्छसि । राघवस्यान्तरप्रेप्सुस्तथैनं नाभिपद्यसे ॥ १७ ॥,ripuḥ pracchannacārī tvaṃ madarthamanugacchasi | rāghavasyāntaraprepsustathainaṃ nābhipadyase || 17 ||
+57,18,एवमुक्तो हि वैदेह्या संरब्धो रक्तलोचनः । क्रोधात् प्रस्फुरमाणौष्ठ आश्रमादभिनिर्गतः ॥ १८ ॥,evamukto hi vaidehyā saṃrabdho raktalocanaḥ | krodhāt prasphuramāṇauṣṭha āśramādabhinirgataḥ || 18 ||
+57,19,एवं ब्रुवाणं सौमित्रिं रामः संतापमोहितः । अब्रवीद्दुष्कृतं सौम्य तां विना यत्त्वमागतः ॥ १९ ॥,evaṃ bruvāṇaṃ saumitriṃ rāmaḥ saṃtāpamohitaḥ | abravīdduṣkṛtaṃ saumya tāṃ vinā yattvamāgataḥ || 19 ||
+57,20,जानन्नपि समर्थं मां रक्षसां विनिवारणे । अनेन क्रोधवाक्येन मैथिल्या निःसृतो भवान् ॥ २० ॥,jānannapi samarthaṃ māṃ rakṣasāṃ vinivāraṇe | anena krodhavākyena maithilyā niḥsṛto bhavān || 20 ||
+57,21,न हि ते परितुष्यामि त्यक्त्वा यद् यासि मैथिलीम् । क्रुद्धायाः परुषं श्रुत्वा स्त्रिया यत्त्वमिहागतः ॥ २१ ॥,na hi te parituṣyāmi tyaktvā yad yāsi maithilīm | kruddhāyāḥ paruṣaṃ śrutvā striyā yattvamihāgataḥ || 21 ||
+57,22,सर्वथा त्वपनीतं ते सीतया यत् प्रचोदितः । क्रोधस्य वशमागम्�� नाकरोः शासनं मम ॥ २२ ॥,sarvathā tvapanītaṃ te sītayā yat pracoditaḥ | krodhasya vaśamāgamya nākaroḥ śāsanaṃ mama || 22 ||
+57,23,असौ हि राक्षसः शेते शरेणाभिहतो मया । मृगरूपेण येनाहमाश्रमादपवादितः ॥ २३ ॥,asau hi rākṣasaḥ śete śareṇābhihato mayā | mṛgarūpeṇa yenāhamāśramādapavāditaḥ || 23 ||
+57,24,विकृष्य चापं परिधाय सायकं सलील बाणेन च ताडितो मया । मार्गीं तनुं त्यज्य च विक्लवस्वरो बभूव केयूरधरः स राक्षसः ॥ २४ ॥,vikṛṣya cāpaṃ paridhāya sāyakaṃ salīla bāṇena ca tāḍito mayā | mārgīṃ tanuṃ tyajya ca viklavasvaro babhūva keyūradharaḥ sa rākṣasaḥ || 24 ||
+57,25,शराहतेनैव तदार्तया गिरा स्वरं ममालम्ब्य सुदूरसंश्रवम् । उदाहृतं तद्वचनं सुदारुणं त्वमागतो येन विहाय मैथिलीम् ॥ २५ ॥,śarāhatenaiva tadārtayā girā svaraṃ mamālambya sudūrasaṃśravam | udāhṛtaṃ tadvacanaṃ sudāruṇaṃ tvamāgato yena vihāya maithilīm || 25 ||
+58,1,भृशमाव्रजमानस्य तस्याधोवामलोचनम् । प्रास्फुरच्चास्खलद् रामो वेपथुश्चास्य जायते ॥ १ ॥,bhṛśamāvrajamānasya tasyādhovāmalocanam | prāsphuraccāskhalad rāmo vepathuścāsya jāyate || 1 ||
+58,2,उपालक्ष्य निमित्तानि सो ऽशुभानि मुहुर्मुहुः । अपि क्षेमं तु सीताया इति वै व्याजहार ह ॥ २ ॥,upālakṣya nimittāni so'śubhāni muhurmuhuḥ | api kṣemaṃ tu sītāyā iti vai vyājahāra ha || 2 ||
+58,3,त्वरमाणो जगामाथ सीतादर्शनलालसः । शून्यमावसथं दृष्ट्वा बभूवोद्विग्नमानसः ॥ ३ ॥,tvaramāṇo jagāmātha sītādarśanalālasaḥ | śūnyamāvasathaṃ dṛṣṭvā babhūvodvignamānasaḥ || 3 ||
+58,4,उद्भ्रमन्निव वेगेन विक्षिपन् रघुनन्दनः । तत्र तत्रोटजस्थानमभिवीक्ष्य समन्ततः ॥ ४ ॥,udbhramanniva vegena vikṣipan raghunandanaḥ | tatra tatroṭajasthānamabhivīkṣya samantataḥ || 4 ||
+58,5,ददर्श पर्णशालां च रहितां सीतया तदा । श्रिया विरहितां ध्वस्तां हेमन्ते पद्मिनीमिव ॥ ५ ॥,dadarśa parṇaśālāṃ ca rahitāṃ sītayā tadā | śriyā virahitāṃ dhvastāṃ hemante padminīmiva || 5 ||
+58,6,रुदन्तमिव वृक्षैश्च म्लानपुष्पमृगद्विजम् । श्रिया विहीनं विध्वस्तं संत्यक्तवनदैवतम् ॥ ६ ॥,rudantamiva vṛkṣaiśca mlānapuṣpamṛgadvijam | śriyā vihīnaṃ vidhvastaṃ saṃtyaktavanadaivatam || 6 ||
+58,7,विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविद्धबृसीकटम् । दृष्ट्वा शून्योटजस्थानं विललाप पुनः पुनः ॥ ७ ॥,viprakīrṇājinakuśaṃ vipraviddhabṛsīkaṭam | dṛṣṭvā śūnyoṭajasthānaṃ vilalāpa punaḥ punaḥ || 7 ||
+58,8,हृता मृता वा नष्टा वा भक्षिता वा भविष्यति । निलीनाप्यथ वा भीरुरथ वा वनमाश्रिता ॥ ८ ॥,hṛtā mṛtā vā naṣṭā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati | nilīnāpyatha vā bhīruratha vā vanamāśritā || 8 ||
+58,9,गता विचेतुं पुष्पाणि फलान्यपि च वा पुनः । अथ वा पद्मिनीं याता जलार्थं वा नदीं गता ॥ ९ ॥,gatā vicetuṃ puṣpāṇi phalānyapi ca vā punaḥ | atha vā padminīṃ yātā jalārthaṃ vā nadīṃ gatā || 9 ||
+58,10,यत्नान्मृगयमाणस्तु नाससाद वने प्रियाम् । शोकरक्तेक्षणः शोकादुन्मत्त इव लक्ष्यते ॥ १० ॥,yatnānmṛgayamāṇastu nāsasāda vane priyām | śokaraktekṣaṇaḥ śokādunmatta iva lakṣyate || 10 ||
+58,11,वृक्षाद्वृक्षं प्रधावन् स ग��रींश्चापि नदीन्नदीम् । बभूव विलपन् रामः शोकपङ्कार्णवप्लुतः ॥ ११ ॥,vṛkṣādvṛkṣaṃ pradhāvan sa girīṃścāpi nadīnnadīm | babhūva vilapan rāmaḥ śokapaṅkārṇavaplutaḥ || 11 ||
+58,12,अस्ति कच्चित्त्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया प्रिया । कदम्ब यदि जानीषे शंस सीतां शुभाननाम् ॥ १२ ॥,asti kaccittvayā dṛṣṭā sā kadambapriyā priyā | kadamba yadi jānīṣe śaṃsa sītāṃ śubhānanām || 12 ||
+58,13,स्निग्धपल्लवसंकाशां पीतकौशेयवासिनीम् । शंसस्व यदि वा दृष्टा बिल्व बिल्वोपमस्तनी ॥ १३ ॥,snigdhapallavasaṃkāśāṃ pītakauśeyavāsinīm | śaṃsasva yadi vā dṛṣṭā bilva bilvopamastanī || 13 ||
+58,14,अथ वार्जुन शंस त्वं प्रियां तामर्जुनप्रियाम् । जनकस्य सुता भीरुर्यदि जीवति वा न वा ॥ १४ ॥,atha vārjuna śaṃsa tvaṃ priyāṃ tāmarjunapriyām | janakasya sutā bhīruryadi jīvati vā na vā || 14 ||
+58,15,ककुभः ककुभोरुं तां व्यक्तं जानाति मैथिलीम् । लतापल्लवपुष्पाढ्यो भाति ह्येष वनस्पतिः ॥ १५ ॥,kakubhaḥ kakubhoruṃ tāṃ vyaktaṃ jānāti maithilīm | latāpallavapuṣpāḍhyo bhāti hyeṣa vanaspatiḥ || 15 ||
+58,16,भ्रमरैरुपगीतश्च यथा द्रुमवरो ह्ययम् । एष व्यक्तं विजानाति तिलकस्तिलकप्रियाम् ॥ १६ ॥,bhramarairupagītaśca yathā drumavaro hyayam | eṣa vyaktaṃ vijānāti tilakastilakapriyām || 16 ||
+58,17,अशोकशोकापनुद शोकोपहतचेतसं । त्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियासंदर्शनेन माम् ॥ १७ ॥,aśokaśokāpanuda śokopahatacetasaṃ | tvannāmānaṃ kuru kṣipraṃ priyāsaṃdarśanena mām || 17 ||
+58,18,यदि ताल त्वया दृष्टा पक्वतालफलस्तनी । कथयस्व वरारोहां कारुष्यं यदि ते मयि ॥ १८ ॥,yadi tāla tvayā dṛṣṭā pakvatālaphalastanī | kathayasva varārohāṃ kāruṣyaṃ yadi te mayi || 18 ||
+58,19,यदि दृष्टा त्वया सीता जम्बुजाम्बूनदप्रभा । प्रियां यदि विजानीषे निःशङ्कं कथयस्व मे ॥ १९ ॥,yadi dṛṣṭā tvayā sītā jambujāmbūnadaprabhā | priyāṃ yadi vijānīṣe niḥśaṅkaṃ kathayasva me || 19 ||
+58,20,अथ वा मृगशावाक्षीं मृग जानासि मैथिलीम् । मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिः सहिता भवेत् ॥ २० ॥,atha vā mṛgaśāvākṣīṃ mṛga jānāsi maithilīm | mṛgaviprekṣaṇī kāntā mṛgībhiḥ sahitā bhavet || 20 ||
+58,21,गज सा गजनासोरुर्यदि दृष्टा त्वया भवेत् । तां मन्ये विदितां तुभ्यमाख्याहि वरवारण ॥ २१ ॥,gaja sā gajanāsoruryadi dṛṣṭā tvayā bhavet | tāṃ manye viditāṃ tubhyamākhyāhi varavāraṇa || 21 ||
+58,22,शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चन्द्रनिभानना । मैथिली मम विस्रब्धः कथयस्व न ते भयम् ॥ २२ ॥,śārdūla yadi sā dṛṣṭā priyā candranibhānanā | maithilī mama visrabdhaḥ kathayasva na te bhayam || 22 ||
+58,23,किं धावसि प्रिये नूनं दृष्टासि कमलेक्षणे । वृक्षेणाच्छाद्य चात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे ॥ २३ ॥,kiṃ dhāvasi priye nūnaṃ dṛṣṭāsi kamalekṣaṇe | vṛkṣeṇācchādya cātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase || 23 ||
+58,24,तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न ते ऽस्ति करुणा मयि । नात्यर्थं हास्यशीलासि किमर्थं मामुपेक्षसे ॥ २४ ॥,tiṣṭha tiṣṭha varārohe na te'sti karuṇā mayi | nātyarthaṃ hāsyaśīlāsi kimarthaṃ māmupekṣase || 24 ||
+58,25,पीतकौशेयकेनासि सूचिता वरवर्णिनि । धावन्त्यपि मया दृष्टा तिष्ठ यद्यस्ति सौहृदम् ॥ २५ ॥,pītakauśeyakenāsi sūcitā varavarṇini | dhāvantyapi mayā dṛṣṭā tiṣṭha yadyasti sauhṛdam || 25 ||
+58,26,नैव सा नूनमथ वा हिंसिता चारुहासिनी । कृच्छ्रं प्राप्तं हि मां नूनं यथोपेक्षितुमर्हति ॥ २६ ॥,naiva sā nūnamatha vā hiṃsitā cāruhāsinī | kṛcchraṃ prāptaṃ hi māṃ nūnaṃ yathopekṣitumarhati || 26 ||
+58,27,व्यक्तं सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशिताशनैः । विभज्याङ्गानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया ॥ २७ ॥,vyaktaṃ sā bhakṣitā bālā rākṣasaiḥ piśitāśanaiḥ | vibhajyāṅgāni sarvāṇi mayā virahitā priyā || 27 ||
+58,28,नूनं तच्छुभदन्तौष्ठं मुखं निष्प्रभतां गतम् । सा हि चम्पकवर्णाभा ग्रीवा ग्रैवेय शोभिता ॥ २८ ॥,nūnaṃ tacchubhadantauṣṭhaṃ mukhaṃ niṣprabhatāṃ gatam | sā hi campakavarṇābhā grīvā graiveya śobhitā || 28 ||
+58,29,कोमला विलपन्त्यास्तु कान्ताया भक्षिता शुभा । नूनं विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लवकोमलौ ॥ २९ ॥,komalā vilapantyāstu kāntāyā bhakṣitā śubhā | nūnaṃ vikṣipyamāṇau tau bāhū pallavakomalau || 29 ||
+58,30,भक्षितौ वेपमानाग्रौ सहस्ताभरणाङ्गदौ । मया विरहिता बाला रक्षसां भक्षणाय वै ॥ ३० ॥,bhakṣitau vepamānāgrau sahastābharaṇāṅgadau | mayā virahitā bālā rakṣasāṃ bhakṣaṇāya vai || 30 ||
+58,31,सार्थेनेव परित्यक्ता भक्षिता बहुबान्धवा । हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसि त्वं प्रियां क्व चित् ॥ ३१ ॥,sārtheneva parityaktā bhakṣitā bahubāndhavā | hā lakṣmaṇa mahābāho paśyasi tvaṃ priyāṃ kva cit || 31 ||
+58,32,हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीतेति पुनः पुनः । इत्येवं विलपन् रामः परिधावन् वनाद्वनम् ॥ ३२ ॥,hā priye kva gatā bhadre hā sīteti punaḥ punaḥ | ityevaṃ vilapan rāmaḥ paridhāvan vanādvanam || 32 ||
+58,33,क्व चिदुद्भ्रमते वेगात् क्व चिद्विभ्रमते बलात् । क्व चिन्मत्त इवाभाति कान्तान् वेषणतत्परः ॥ ३३ ॥,kva cidudbhramate vegāt kva cidvibhramate balāt | kva cinmatta ivābhāti kāntān veṣaṇatatparaḥ || 33 ||
+58,34,स वनानि नदीः शैलान् गिरिप्रस्रवणानि च । काननानि च वेगेन भ्रमत्यपरिसंस्थितः ॥ ३४ ॥,sa vanāni nadīḥ śailān giriprasravaṇāni ca | kānanāni ca vegena bhramatyaparisaṃsthitaḥ || 34 ||
+58,35,तथा स गत्वा विपुलं महद्वनं परीत्य सर्वं त्वथ मैथिलीं प्रति । अनिष्ठिताशः स चकार मार्गणे पुनः प्रियायाः परमं परिश्रमम् ॥ ३५ ॥,tathā sa gatvā vipulaṃ mahadvanaṃ parītya sarvaṃ tvatha maithilīṃ prati | aniṣṭhitāśaḥ sa cakāra mārgaṇe punaḥ priyāyāḥ paramaṃ pariśramam || 35 ||
+59,1,दृष्टाश्रमपदं शून्यं रामो दशरथात्मजः । रहितां पर्णशालां च विध्वस्तान्यासनानि च ॥ १ ॥,dṛṣṭāśramapadaṃ śūnyaṃ rāmo daśarathātmajaḥ | rahitāṃ parṇaśālāṃ ca vidhvastānyāsanāni ca || 1 ||
+59,2,अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीं संनिरीक्ष्य च सर्वशः । उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ ॥ २ ॥,adṛṣṭvā tatra vaidehīṃ saṃnirīkṣya ca sarvaśaḥ | uvāca rāmaḥ prākruśya pragṛhya rucirau bhujau || 2 ||
+59,3,क्व नु लक्ष्मण वैदेही कं वा देशमितो गता । केनाहृता वा सौमित्रे भक्���िता केन वा प्रिया ॥ ३ ॥,kva nu lakṣmaṇa vaidehī kaṃ vā deśamito gatā | kenāhṛtā vā saumitre bhakṣitā kena vā priyā || 3 ||
+59,4,वृष्केणावार्य यदि मां सीते हसितुमिच्छसि । अलं ते हसितेनाद्य मां भजस्व सुदुःखितम् ॥ ४ ॥,vṛṣkeṇāvārya yadi māṃ sīte hasitumicchasi | alaṃ te hasitenādya māṃ bhajasva suduḥkhitam || 4 ||
+59,5,यैः सह क्रीडसे सीते विश्वस्तैर्मृगपोतकैः । एते हीनास्त्वया सौम्ये ध्यायन्त्यस्राविलेक्षणाः ॥ ५ ॥,yaiḥ saha krīḍase sīte viśvastairmṛgapotakaiḥ | ete hīnāstvayā saumye dhyāyantyasrāvilekṣaṇāḥ || 5 ||
+59,6,मृतं शोकेन महता सीताहरणजेन माम् । परलोके महाराजो नूनं द्रक्ष्यति मे पिता ॥ ६ ॥,mṛtaṃ śokena mahatā sītāharaṇajena mām | paraloke mahārājo nūnaṃ drakṣyati me pitā || 6 ||
+59,7,कथं प्रतिज्ञां संश्रुत्य मया त्वमभियोजितः । अपूरयित्वा तं कालं मत्सकाशमिहागतः ॥ ७ ॥,kathaṃ pratijñāṃ saṃśrutya mayā tvamabhiyojitaḥ | apūrayitvā taṃ kālaṃ matsakāśamihāgataḥ || 7 ||
+59,8,कामवृत्तमनार्यं मां मृषावादिनमेव च । धिक् त्वामिति परे लोके व्यक्तं वक्ष्यति मे पिता ॥ ८ ॥,kāmavṛttamanāryaṃ māṃ mṛṣāvādinameva ca | dhik tvāmiti pare loke vyaktaṃ vakṣyati me pitā || 8 ||
+59,9,विवशं शोकसंतप्तं दीनं भग्नमनोरथम् । मामिहोत्सृज्य करुणं कीर्तिर्नरमिवानृजुम् ॥ ९ ॥,vivaśaṃ śokasaṃtaptaṃ dīnaṃ bhagnamanoratham | māmihotsṛjya karuṇaṃ kīrtirnaramivānṛjum || 9 ||
+59,10,क्व गच्छसि वरारोहे मामुत्सृज्य सुमध्यमे । त्वया विरहितश्चाहं मोक्ष्ये जीवितमात्मनः ॥ १० ॥,kva gacchasi varārohe māmutsṛjya sumadhyame | tvayā virahitaścāhaṃ mokṣye jīvitamātmanaḥ || 10 ||
+59,11,इतीव विलपन् रामः सीतादर्शनलालसः । न ददर्श सुदुःखार्तो राघवो जनकात्मजाम् ॥ ११ ॥,itīva vilapan rāmaḥ sītādarśanalālasaḥ | na dadarśa suduḥkhārto rāghavo janakātmajām || 11 ||
+59,12,अनासादयमानं तं सीतां दशरथात्मजम् । पङ्कमासाद्य विपुलं सीदन्तमिव कुञ्जरम् । लक्ष्मणो राममत्यर्थमुवाच हितकाम्यया ॥ १२ ॥,anāsādayamānaṃ taṃ sītāṃ daśarathātmajam | paṅkamāsādya vipulaṃ sīdantamiva kuñjaram | lakṣmaṇo rāmamatyarthamuvāca hitakāmyayā || 12 ||
+59,13,मा विषादं महाबाहो कुरु यत्नं मया सह । इदं च हि वनं शूर बहुकन्दरशोभितम् ॥ १३ ॥,mā viṣādaṃ mahābāho kuru yatnaṃ mayā saha | idaṃ ca hi vanaṃ śūra bahukandaraśobhitam || 13 ||
+59,14,प्रियकाननसंचारा वनोन्मत्ता च मैथिली । सा वनं वा प्रविष्टा स्यान्नलिनीं वा सुपुष्पिताम् ॥ १४ ॥,priyakānanasaṃcārā vanonmattā ca maithilī | sā vanaṃ vā praviṣṭā syānnalinīṃ vā supuṣpitām || 14 ||
+59,15,सरितं वापि संप्राप्ता मीनवञ्जुरसेविताम् । वित्रासयितुकामा वा लीना स्यात् कानने क्व चित् । जिज्ञासमाना वैदेही त्वां मां च पुरुषर्षभ ॥ १५ ॥,saritaṃ vāpi saṃprāptā mīnavañjurasevitām | vitrāsayitukāmā vā līnā syāt kānane kva cit | jijñāsamānā vaidehī tvāṃ māṃ ca puruṣarṣabha || 15 ||
+59,16,तस्या ह्यन्वेषणे श्रीमन् क्षिप्रमेव यतावहे । वनं सर्वं विचिनुवो यत्र सा जनकात्मजा । मन्यसे यदि काकुत्स्थ मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ १६ ॥,tasyā hyanveṣaṇe śrīman kṣiprameva yatāvahe | vanaṃ sarvaṃ vicinuvo yatra sā janakātmajā | manyase yadi kākutstha mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ || 16 ||
+59,17,एवमुक्तस्तु सौहार्दाल् लक्ष्मणेन समाहितः । सह सौमित्रिणा रामो विचेतुमुपचक्रमे । तौ वनानि गिरींश्चैव सरितश्च सरांसि च ॥ १७ ॥,evamuktastu sauhārdāl lakṣmaṇena samāhitaḥ | saha saumitriṇā rāmo vicetumupacakrame | tau vanāni girīṃścaiva saritaśca sarāṃsi ca || 17 ||
+59,18,निखिलेन विचिन्वन्तौ सीतां दशरथात्मजौ । तस्य शैलस्य सानूनि गुहाश्च शिखराणि च ॥ १८ ॥,nikhilena vicinvantau sītāṃ daśarathātmajau | tasya śailasya sānūni guhāśca śikharāṇi ca || 18 ||
+59,19,निखिलेन विचिन्वन्तौ नैव तामभिजग्मतुः । विचित्य सर्वतः शैलं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ १९ ॥,nikhilena vicinvantau naiva tāmabhijagmatuḥ | vicitya sarvataḥ śailaṃ rāmo lakṣmaṇamabravīt || 19 ||
+59,20,नेह पश्यामि सौमित्रे वैदेहीं पर्वते शुभे । ततो दुःखाभिसंतप्तो लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ॥ २० ॥,neha paśyāmi saumitre vaidehīṃ parvate śubhe | tato duḥkhābhisaṃtapto lakṣmaṇo vākyamabravīt || 20 ||
+59,21,विचरन्दण्डकारण्यं भ्रातरं दीप्ततेजसं । प्राप्स्यसि त्वं महाप्राज्ञ मैथिलीं जनकात्मजाम् ॥ २१ ॥,vicarandaṇḍakāraṇyaṃ bhrātaraṃ dīptatejasaṃ | prāpsyasi tvaṃ mahāprājña maithilīṃ janakātmajām || 21 ||
+59,22,यथा विष्णुर्महाबाहुर्बलिं बद्ध्वा महीमिमाम् । एवमुक्तस्तु वीरेण लक्ष्मणेन स राघवः ॥ २२ ॥,yathā viṣṇurmahābāhurbaliṃ baddhvā mahīmimām | evamuktastu vīreṇa lakṣmaṇena sa rāghavaḥ || 22 ||
+59,23,उवाच दीनया वाचा दुःखाभिहतचेतनः । वनं सर्वं सुविचितं पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः ॥ २३ ॥,uvāca dīnayā vācā duḥkhābhihatacetanaḥ | vanaṃ sarvaṃ suvicitaṃ padminyaḥ phullapaṅkajāḥ || 23 ||
+59,24,गिरिश्चायं महाप्राज्ञ बहुकन्दरनिर्झरः । न हि पश्यामि वैदेहीं प्राणेभ्यो ऽपि गरीयसीम् ॥ २४ ॥,giriścāyaṃ mahāprājña bahukandaranirjharaḥ | na hi paśyāmi vaidehīṃ prāṇebhyo'pi garīyasīm || 24 ||
+59,25,एवं स विलपन् रामः सीताहरणकर्शितः । दीनः शोकसमाविष्टो मुहूर्तं विह्वलो ऽभवत् ॥ २५ ॥,evaṃ sa vilapan rāmaḥ sītāharaṇakarśitaḥ | dīnaḥ śokasamāviṣṭo muhūrtaṃ vihvalo'bhavat || 25 ||
+59,26,स विह्वलितसर्वाङ्गो गतबुद्धिर्विचेतनः । विषसादातुरो दीनो निःश्वस्याशीतमायतम् ॥ २६ ॥,sa vihvalitasarvāṅgo gatabuddhirvicetanaḥ | viṣasādāturo dīno niḥśvasyāśītamāyatam || 26 ||
+59,27,बहुशः स तु निःश्वस्य रामो राजीवलोचनः । हा प्रियेति विचुक्रोश बहुशो बाष्पगद्गदः ॥ २७ ॥,bahuśaḥ sa tu niḥśvasya rāmo rājīvalocanaḥ | hā priyeti vicukrośa bahuśo bāṣpagadgadaḥ || 27 ||
+59,28,तं सान्त्वयामास ततो लक्ष्मणः प्रियबान्धवः । बहुप्रकारं धर्मज्ञः प्रश्रितः प्रश्रिताञ्जलिः ॥ २८ ॥,taṃ sāntvayāmāsa tato lakṣmaṇaḥ priyabāndhavaḥ | bahuprakāraṃ dharmajñaḥ praśritaḥ praśritāñjaliḥ || 28 ||
+59,29,अनादृत्य तु तद्वाक्यं लक्ष्मणौष्ठपुटच्युतम् । अपश्यंस्तां प्रियां सीतां प्राक्रोशत् स पुनः पुनः ॥ २९ ॥,anādṛtya tu tadvākyaṃ lakṣmaṇauṣṭhapuṭacyutam | apaśyaṃstāṃ priyāṃ sītāṃ prākrośat sa punaḥ punaḥ || 29 ||
+60,1,स दीनो दीनया वाचा लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् । शीघ्रं लक्ष्मण जानीहि गत्वा गोदावरीं नदीम् । अपि गोदावरीं सीता पद्मान्यानयितुं गता ॥ १ ॥,sa dīno dīnayā vācā lakṣmaṇaṃ vākyamabravīt | śīghraṃ lakṣmaṇa jānīhi gatvā godāvarīṃ nadīm | api godāvarīṃ sītā padmānyānayituṃ gatā || 1 ||
+60,2,एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः पुनरेव हि । नदीं गोदावरीं रम्यां जगाम लघुविक्रमः ॥ २ ॥,evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ punareva hi | nadīṃ godāvarīṃ ramyāṃ jagāma laghuvikramaḥ || 2 ||
+60,3,तां लक्ष्मणस्तीर्थवतीं विचित्वा राममब्रवीत् । नैनां पश्यामि तीर्थेषु क्रोशतो न शृणोति मे ॥ ३ ॥,tāṃ lakṣmaṇastīrthavatīṃ vicitvā rāmamabravīt | naināṃ paśyāmi tīrtheṣu krośato na śṛṇoti me || 3 ||
+60,4,कं नु सा देशमापन्ना वैदेही क्लेशनाशिनी । न हि तं वेद्मि वै राम यत्र सा तनुमध्यमा ॥ ४ ॥,kaṃ nu sā deśamāpannā vaidehī kleśanāśinī | na hi taṃ vedmi vai rāma yatra sā tanumadhyamā || 4 ||
+60,5,लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दीनः संताप मोहितः । रामः समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम् ॥ ५ ॥,lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā dīnaḥ saṃtāpa mohitaḥ | rāmaḥ samabhicakrāma svayaṃ godāvarīṃ nadīm || 5 ||
+60,6,स तामुपस्थितो रामः क्व सीतेत्येवमब्रवीत् ॥ ६ ॥,sa tāmupasthito rāmaḥ kva sītetyevamabravīt || 6 ||
+60,7,भूतानि राक्षसेन्द्रेण वधार्हेण हृतामपि । न तां शशंसू रामाय तथा गोदावरी नदी ॥ ७ ॥,bhūtāni rākṣasendreṇa vadhārheṇa hṛtāmapi | na tāṃ śaśaṃsū rāmāya tathā godāvarī nadī || 7 ||
+60,8,ततः प्रचोदिता भूतैः शंसास्मै तां प्रियामिति । न च साभ्यवदत् सीतां पृष्टा रामेण शोचिता ॥ ८ ॥,tataḥ pracoditā bhūtaiḥ śaṃsāsmai tāṃ priyāmiti | na ca sābhyavadat sītāṃ pṛṣṭā rāmeṇa śocitā || 8 ||
+60,9,रावणस्य च तद् रूपं कर्माणि च दुरात्मनः । ध्यात्वा भयात्तु वैदेहीं सा नदी न शशंस ताम् ॥ ९ ॥,rāvaṇasya ca tad rūpaṃ karmāṇi ca durātmanaḥ | dhyātvā bhayāttu vaidehīṃ sā nadī na śaśaṃsa tām || 9 ||
+60,10,निराशस्तु तया नद्या सीताया दर्शने कृतः । उवाच रामः सौमित्रिं सीतादर्शनकर्शितः ॥ १० ॥,nirāśastu tayā nadyā sītāyā darśane kṛtaḥ | uvāca rāmaḥ saumitriṃ sītādarśanakarśitaḥ || 10 ||
+60,11,किं नु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकं वचः । मातरं चैव वैदेह्या विना तामहमप्रियम् ॥ ११ ॥,kiṃ nu lakṣmaṇa vakṣyāmi sametya janakaṃ vacaḥ | mātaraṃ caiva vaidehyā vinā tāmahamapriyam || 11 ||
+60,12,या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जीवतः । सर्वं व्यपनयच्छोकं वैदेही क्व नु सा गता ॥ १२ ॥,yā me rājyavihīnasya vane vanyena jīvataḥ | sarvaṃ vyapanayacchokaṃ vaidehī kva nu sā gatā || 12 ||
+60,13,ज्ञातिपक्षविहीनस्य राजपुत्रीमपश्यतः । मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः ॥ १३ ॥,jñātipakṣavihīnasya rājaputrīmapaśyataḥ | manye dīrghā bhaviṣyanti rātrayo mama jāgrataḥ || 13 ||
+60,14,गोदावरीं जनस्थानमिमं प्रस्रवणं गिरिम् । सर्वाण्यनुचरिष्यामि यदि सीता हि दृश्यते ॥ १४ ॥,godāvarīṃ janasthānamimaṃ prasravaṇaṃ girim | sarvāṇyanucariṣyāmi yadi sītā hi dṛśyate || 14 ||
+60,15,एवं संभाषमा���ौ तावन्योन्यं भ्रातराव् उभौ । वसुंधरायां पतितं पुष्पमार्गमपश्यताम् ॥ १५ ॥,evaṃ saṃbhāṣamāṇau tāvanyonyaṃ bhrātarāv ubhau | vasuṃdharāyāṃ patitaṃ puṣpamārgamapaśyatām || 15 ||
+60,16,तां पुष्पवृष्टिं पतितां दृष्ट्वा रामो महीतले । उवाच लक्ष्मणं वीरो दुःखितो दुःखितं वचः ॥ १६ ॥,tāṃ puṣpavṛṣṭiṃ patitāṃ dṛṣṭvā rāmo mahītale | uvāca lakṣmaṇaṃ vīro duḥkhito duḥkhitaṃ vacaḥ || 16 ||
+60,17,अभिजानामि पुष्पाणि तानीमामीह लक्ष्मण । अपिनद्धानि वैदेह्या मया दत्तानि कानने ॥ १७ ॥,abhijānāmi puṣpāṇi tānīmāmīha lakṣmaṇa | apinaddhāni vaidehyā mayā dattāni kānane || 17 ||
+60,18,एवमुक्त्वा महाबाहुर्लक्ष्मणं पुरुषर्षभम् । क्रुद्धो ऽब्रवीद्गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ १८ ॥,evamuktvā mahābāhurlakṣmaṇaṃ puruṣarṣabham | kruddho'bravīdgiriṃ tatra siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā || 18 ||
+60,19,तां हेमवर्णां हेमाभां सीतां दर्शय पर्वत । यावत् सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्यहम् ॥ १९ ॥,tāṃ hemavarṇāṃ hemābhāṃ sītāṃ darśaya parvata | yāvat sānūni sarvāṇi na te vidhvaṃsayāmyaham || 19 ||
+60,20,मम बाणाग्निनिर्दग्धो भस्मीभूतो भविष्यसि । असेव्यः सततं चैव निस्तृणद्रुमपल्लवः ॥ २० ॥,mama bāṇāgninirdagdho bhasmībhūto bhaviṣyasi | asevyaḥ satataṃ caiva nistṛṇadrumapallavaḥ || 20 ||
+60,21,इमां वा सरितं चाद्य शोषयिष्यामि लक्ष्मण । यदि नाख्याति मे सीतामद्य चन्द्रनिभाननाम् ॥ २१ ॥,imāṃ vā saritaṃ cādya śoṣayiṣyāmi lakṣmaṇa | yadi nākhyāti me sītāmadya candranibhānanām || 21 ||
+60,22,एवं स रुषितो रामो दिधक्षन्निव चक्षुषा । ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत् ॥ २२ ॥,evaṃ sa ruṣito rāmo didhakṣanniva cakṣuṣā | dadarśa bhūmau niṣkrāntaṃ rākṣasasya padaṃ mahat || 22 ||
+60,23,स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च । संभ्रान्तहृदयो रामः शशंस भ्रातरं प्रियम् ॥ २३ ॥,sa samīkṣya parikrāntaṃ sītāyā rākṣasasya ca | saṃbhrāntahṛdayo rāmaḥ śaśaṃsa bhrātaraṃ priyam || 23 ||
+60,24,पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः शीर्णाः कनकबिन्दवः । भूषणानां हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च ॥ २४ ॥,paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ śīrṇāḥ kanakabindavaḥ | bhūṣaṇānāṃ hi saumitre mālyāni vividhāni ca || 24 ||
+60,25,तप्तबिन्दुनिकाशैश्च चित्रैः क्षतजबिन्दुभिः । आवृतं पश्य सौमित्रे सर्वतो धरणीतलम् ॥ २५ ॥,taptabindunikāśaiśca citraiḥ kṣatajabindubhiḥ | āvṛtaṃ paśya saumitre sarvato dharaṇītalam || 25 ||
+60,26,मन्ये लक्ष्मण वैदेही राक्षसैः कामरूपिभिः । भित्त्वा भित्त्वा विभक्ता वा भक्षिता वा भविष्यति ॥ २६ ॥,manye lakṣmaṇa vaidehī rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ | bhittvā bhittvā vibhaktā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati || 26 ||
+60,27,तस्य निमित्तं वैदेह्या द्वयोर्विवदमानयोः । बभूव युद्धं सौमित्रे घोरं राक्षसयोरिह ॥ २७ ॥,tasya nimittaṃ vaidehyā dvayorvivadamānayoḥ | babhūva yuddhaṃ saumitre ghoraṃ rākṣasayoriha || 27 ||
+60,28,मुक्तामणिचितं चेदं तपनीयविभूषितम् । धरण्यां पतितं सौम्य कस्य भग्नं महद्धनुः ॥ २८ ॥,muktāmaṇicitaṃ ceda��� tapanīyavibhūṣitam | dharaṇyāṃ patitaṃ saumya kasya bhagnaṃ mahaddhanuḥ || 28 ||
+60,29,तरुणादित्यसंकाशं वैदूर्यगुलिकाचितम् । विशीर्णं पतितं भूमौ कवचं कस्य काञ्चनम् ॥ २९ ॥,taruṇādityasaṃkāśaṃ vaidūryagulikācitam | viśīrṇaṃ patitaṃ bhūmau kavacaṃ kasya kāñcanam || 29 ||
+60,30,छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम् । भग्नदण्डमिदं कस्य भूमौ सौम्य निपातितम् ॥ ३० ॥,chatraṃ śataśalākaṃ ca divyamālyopaśobhitam | bhagnadaṇḍamidaṃ kasya bhūmau saumya nipātitam || 30 ||
+60,31,काञ्चनोरश्छदाश्चेमे पिशाचवदनाः खराः । भीमरूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे ॥ ३१ ॥,kāñcanoraśchadāśceme piśācavadanāḥ kharāḥ | bhīmarūpā mahākāyāḥ kasya vā nihatā raṇe || 31 ||
+60,32,दीप्तपावकसंकाशो द्युतिमान् समरध्वजः । अपविद्धश्च भग्नश्च कस्य सांग्रामिको रथः ॥ ३२ ॥,dīptapāvakasaṃkāśo dyutimān samaradhvajaḥ | apaviddhaśca bhagnaśca kasya sāṃgrāmiko rathaḥ || 32 ||
+60,33,रथाक्षमात्रा विशिखास्तपनीयविभूषणाः । कस्येमे ऽभिहता बाणाः प्रकीर्णा घोरकर्मणः ॥ ३३ ॥,rathākṣamātrā viśikhāstapanīyavibhūṣaṇāḥ | kasyeme'bhihatā bāṇāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ || 33 ||
+60,34,वैरं शतगुणं पश्य ममेदं जीवितान्तकम् । सुघोरहृदयैः सौम्य राक्षसैः कामरूपिभिः ॥ ३४ ॥,vairaṃ śataguṇaṃ paśya mamedaṃ jīvitāntakam | sughorahṛdayaiḥ saumya rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ || 34 ||
+60,35,हृता मृता वा सीता हि भक्षिता वा तपस्विनी । न धर्मस्त्रायते सीतां ह्रियमाणां महावने ॥ ३५ ॥,hṛtā mṛtā vā sītā hi bhakṣitā vā tapasvinī | na dharmastrāyate sītāṃ hriyamāṇāṃ mahāvane || 35 ||
+60,36,भक्षितायां हि वैदेह्यां हृतायामपि लक्ष्मण । के हि लोके प्रियं कर्तुं शक्ताः सौम्य ममेश्वराः ॥ ३६ ॥,bhakṣitāyāṃ hi vaidehyāṃ hṛtāyāmapi lakṣmaṇa | ke hi loke priyaṃ kartuṃ śaktāḥ saumya mameśvarāḥ || 36 ||
+60,37,कर्तारमपि लोकानां शूरं करुणवेदिनम् । अज्ञानादवमन्येरन् सर्वभूतानि लक्ष्मण ॥ ३७ ॥,kartāramapi lokānāṃ śūraṃ karuṇavedinam | ajñānādavamanyeran sarvabhūtāni lakṣmaṇa || 37 ||
+60,38,मृदुं लोकहिते युक्तं दान्तं करुणवेदिनम् । निर्वीर्य इति मन्यन्ते नूनं मां त्रिदशेश्वराः ॥ ३८ ॥,mṛduṃ lokahite yuktaṃ dāntaṃ karuṇavedinam | nirvīrya iti manyante nūnaṃ māṃ tridaśeśvarāḥ || 38 ||
+60,39,मां प्राप्य हि गुणो दोषः संवृत्तः पश्य लक्ष्मण । अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसामभवाय च । संहृत्यैव शशिज्योत्स्नां महान् सूर्य इवोदितः ॥ ३९ ॥,māṃ prāpya hi guṇo doṣaḥ saṃvṛttaḥ paśya lakṣmaṇa | adyaiva sarvabhūtānāṃ rakṣasāmabhavāya ca | saṃhṛtyaiva śaśijyotsnāṃ mahān sūrya ivoditaḥ || 39 ||
+60,40,नैव यक्षा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः । किंनरा वा मनुष्या वा सुखं प्राप्स्यन्ति लक्ष्मण ॥ ४० ॥,naiva yakṣā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ | kiṃnarā vā manuṣyā vā sukhaṃ prāpsyanti lakṣmaṇa || 40 ||
+60,41,ममास्त्रबाणसंपूर्णमाकाशं पश्य लक्ष्मण । निःसंपातं करिष्यामि ह्यद्य त्रैलोक्यचारिणाम् ॥ ४१ ॥,mamāstrabāṇasaṃpūrṇamākāśaṃ paśya lakṣmaṇa | niḥsaṃpātaṃ kariṣyāmi hyadya trailokyacāriṇām || 41 ||
+60,42,संनिरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम् । विप्रनष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम् ॥ ४२ ॥,saṃniruddhagrahagaṇamāvāritaniśākaram | vipranaṣṭānalamarudbhāskaradyutisaṃvṛtam || 42 ||
+60,43,विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम् । ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम् ॥ ४३ ॥,vinirmathitaśailāgraṃ śuṣyamāṇajalāśayam | dhvastadrumalatāgulmaṃ vipraṇāśitasāgaram || 43 ||
+60,44,न तां कुशलिनीं सीतां प्रदास्यन्ति ममेश्वराः । अस्मिन्मुहूर्ते सौमित्रे मम द्रक्ष्यन्ति विक्रमम् ॥ ४४ ॥,na tāṃ kuśalinīṃ sītāṃ pradāsyanti mameśvarāḥ | asminmuhūrte saumitre mama drakṣyanti vikramam || 44 ||
+60,45,नाकाशमुत्पतिष्यन्ति सर्वभूतानि लक्ष्मण । मम चापगुणान्मुक्तैर्बाणजालैर्निरन्तरम् ॥ ४५ ॥,nākāśamutpatiṣyanti sarvabhūtāni lakṣmaṇa | mama cāpaguṇānmuktairbāṇajālairnirantaram || 45 ||
+60,46,अर्दितं मम नाराचैर्ध्वस्तभ्रान्तमृगद्विजम् । समाकुलममर्यादं जगत् पश्याद्य लक्ष्मण ॥ ४६ ॥,arditaṃ mama nārācairdhvastabhrāntamṛgadvijam | samākulamamaryādaṃ jagat paśyādya lakṣmaṇa || 46 ||
+60,47,आकर्णपूर्णैरिषुभिर्जीवलोकं दुरावरैः । करिष्ये मैथिलीहेतोरपिशाचमराक्षसं ॥ ४७ ॥,ākarṇapūrṇairiṣubhirjīvalokaṃ durāvaraiḥ | kariṣye maithilīhetorapiśācamarākṣasaṃ || 47 ||
+60,48,मम रोषप्रयुक्तानां सायकानां बलं सुराः । द्रक्ष्यन्त्यद्य विमुक्तानाममर्षाद्दूरगामिनाम् ॥ ४८ ॥,mama roṣaprayuktānāṃ sāyakānāṃ balaṃ surāḥ | drakṣyantyadya vimuktānāmamarṣāddūragāminām || 48 ||
+60,49,नैव देवा न दैतेया न पिशाचा न राक्षसाः । भविष्यन्ति मम क्रोधात्त्रैलोक्ये विप्रणाशिते ॥ ४९ ॥,naiva devā na daiteyā na piśācā na rākṣasāḥ | bhaviṣyanti mama krodhāttrailokye vipraṇāśite || 49 ||
+60,50,देवदानवयक्षाणां लोका ये रक्षसामपि । बहुधा निपतिष्यन्ति बाणौघैः शकुलीकृताः । निर्मर्यादानिमांल् लोकान् करिष्याम्यद्य सायकैः ॥ ५० ॥,devadānavayakṣāṇāṃ lokā ye rakṣasāmapi | bahudhā nipatiṣyanti bāṇaughaiḥ śakulīkṛtāḥ | nirmaryādānimāṃl lokān kariṣyāmyadya sāyakaiḥ || 50 ||
+60,51,यथा जरा यथा मृत्युर्यथाकालो यथाविधिः । नित्यं न प्रतिहन्यन्ते सर्वभूतेषु लक्ष्मण । तथाहं क्रोधसंयुक्तो न निवार्यो ऽस्म्यसंशयम् ॥ ५१ ॥,yathā jarā yathā mṛtyuryathākālo yathāvidhiḥ | nityaṃ na pratihanyante sarvabhūteṣu lakṣmaṇa | tathāhaṃ krodhasaṃyukto na nivāryo'smyasaṃśayam || 51 ||
+60,52,पुरेव मे चारुदतीमनिन्दितां दिशन्ति सीतां यदि नाद्य मैथिलीम् । सदेवगन्धर्वमनुष्य पन्नगं जगत् सशैलं परिवर्तयाम्यहम् ॥ ५२ ॥,pureva me cārudatīmaninditāṃ diśanti sītāṃ yadi nādya maithilīm | sadevagandharvamanuṣya pannagaṃ jagat saśailaṃ parivartayāmyaham || 52 ||
+61,1,तप्यमानं तथा रामं सीताहरणकर्शितम् । लोकानामभवे युक्तं साम्वर्तकमिवानलम् ॥ १ ॥,tapyamānaṃ tathā rāmaṃ sītāharaṇakarśitam | lokānāmabhave yuktaṃ sāmvartakamivānalam || 1 ||
+61,2,वीक्षमाणं धनुः सज्यं निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः । हन्तुकामं पशुं रुद्रं क्रुद्धं दक्षक्रतौ यथा ॥ २ ॥,vīkṣamāṇa��� dhanuḥ sajyaṃ niḥśvasantaṃ muhurmuhuḥ | hantukāmaṃ paśuṃ rudraṃ kruddhaṃ dakṣakratau yathā || 2 ||
+61,3,अदृष्टपूर्वं संक्रुद्धं दृष्ट्वा रामं स लक्ष्मणः । अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं मुखेन परिशुष्यता ॥ ३ ॥,adṛṣṭapūrvaṃ saṃkruddhaṃ dṛṣṭvā rāmaṃ sa lakṣmaṇaḥ | abravīt prāñjalirvākyaṃ mukhena pariśuṣyatā || 3 ||
+61,4,पुरा भूत्वा मृदुर्दान्तः सर्वभूतहिते रतः । न क्रोधवशमापन्नः प्रकृतिं हातुमर्हसि ॥ ४ ॥,purā bhūtvā mṛdurdāntaḥ sarvabhūtahite rataḥ | na krodhavaśamāpannaḥ prakṛtiṃ hātumarhasi || 4 ||
+61,5,चन्द्रे लक्ष्णीः प्रभा सूर्ये गतिर्वायौ भुवि क्षमा । एतच्च नियतं सर्वं त्वयि चानुत्तमं यशः ॥ ५ ॥,candre lakṣṇīḥ prabhā sūrye gatirvāyau bhuvi kṣamā | etacca niyataṃ sarvaṃ tvayi cānuttamaṃ yaśaḥ || 5 ||
+61,6,न तु जानामि कस्यायं भग्नः सांग्रामिको रथः । केन वा कस्य वा हेतोः सायुधः सपरिच्छदः ॥ ६ ॥,na tu jānāmi kasyāyaṃ bhagnaḥ sāṃgrāmiko rathaḥ | kena vā kasya vā hetoḥ sāyudhaḥ saparicchadaḥ || 6 ||
+61,7,खुरनेमिक्षतश्चायं सिक्तो रुधिरबिन्दुभिः । देशो निवृत्तसंग्रामः सुघोरः पार्थिवात्मज ॥ ७ ॥,khuranemikṣataścāyaṃ sikto rudhirabindubhiḥ | deśo nivṛttasaṃgrāmaḥ sughoraḥ pārthivātmaja || 7 ||
+61,8,एकस्य तु विमर्दो ऽयं न द्वयोर्वदतां वर । न हि वृत्तं हि पश्यामि बलस्य महतः पदम् ॥ ८ ॥,ekasya tu vimardo'yaṃ na dvayorvadatāṃ vara | na hi vṛttaṃ hi paśyāmi balasya mahataḥ padam || 8 ||
+61,9,नैकस्य तु कृते लोकान् विनाशयितुमर्हसि । युक्तदण्डा हि मृदवः प्रशान्ता वसुधाधिपाः ॥ ९ ॥,naikasya tu kṛte lokān vināśayitumarhasi | yuktadaṇḍā hi mṛdavaḥ praśāntā vasudhādhipāḥ || 9 ||
+61,10,सदा त्वं सर्वभूतानां शरण्यः परमा गतिः । को नु दारप्रणाशं ते साधु मन्येत राघव ॥ १० ॥,sadā tvaṃ sarvabhūtānāṃ śaraṇyaḥ paramā gatiḥ | ko nu dārapraṇāśaṃ te sādhu manyeta rāghava || 10 ||
+61,11,सरितः सागराः शैला देवगन्धर्वदानवाः । नालं ते विप्रियं कर्तुं दीक्षितस्येव साधवः ॥ ११ ॥,saritaḥ sāgarāḥ śailā devagandharvadānavāḥ | nālaṃ te vipriyaṃ kartuṃ dīkṣitasyeva sādhavaḥ || 11 ||
+61,12,येन राजन् हृता सीता तमन्वेषितुमर्हसि । मद्द्वितीयो धनुष्पाणिः सहायैः परमर्षिभिः ॥ १२ ॥,yena rājan hṛtā sītā tamanveṣitumarhasi | maddvitīyo dhanuṣpāṇiḥ sahāyaiḥ paramarṣibhiḥ || 12 ||
+61,13,समुद्रं च विचेष्यामः पर्वतांश्च वनानि च । गुहाश्च विविधा घोरा नलिनीः पार्वतीश्च ह ॥ १३ ॥,samudraṃ ca viceṣyāmaḥ parvatāṃśca vanāni ca | guhāśca vividhā ghorā nalinīḥ pārvatīśca ha || 13 ||
+61,14,देवगन्धर्वलोकांश्च विचेष्यामः समाहिताः । यावन्नाधिगमिष्यामस्तव भार्यापहारिणम् ॥ १४ ॥,devagandharvalokāṃśca viceṣyāmaḥ samāhitāḥ | yāvannādhigamiṣyāmastava bhāryāpahāriṇam || 14 ||
+61,15,न चेत् साम्ना प्रदास्यन्ति पत्नीं ते त्रिदशेश्वराः । कोसलेन्द्र ततः पश्चात् प्राप्तकालं करिष्यसि ॥ १५ ॥,na cet sāmnā pradāsyanti patnīṃ te tridaśeśvarāḥ | kosalendra tataḥ paścāt prāptakālaṃ kariṣyasi || 15 ||
+61,16,शीलेन साम्ना विनयेन सीतां नयेन न प्राप्स्यसि चेन्नरेन्द्�� । ततः समुत्सादय हेमपुङ्खैर्महेन्द्रवज्रप्रतिमैः शरौघैः ॥ १६ ॥,śīlena sāmnā vinayena sītāṃ nayena na prāpsyasi cennarendra | tataḥ samutsādaya hemapuṅkhairmahendravajrapratimaiḥ śaraughaiḥ || 16 ||
+62,1,तं तथा शोकसंतप्तं विलपन्तमनाथवत् । मोहेन महताविष्टं परिद्यूनमचेतनम् ॥ १ ॥,taṃ tathā śokasaṃtaptaṃ vilapantamanāthavat | mohena mahatāviṣṭaṃ paridyūnamacetanam || 1 ||
+62,2,ततः सौमित्रिराश्वास्य मुहूर्तादिव लक्ष्मणः । रामं संबोधयामास चरणौ चाभिपीडयन् ॥ २ ॥,tataḥ saumitrirāśvāsya muhūrtādiva lakṣmaṇaḥ | rāmaṃ saṃbodhayāmāsa caraṇau cābhipīḍayan || 2 ||
+62,3,महता तपसा राम महता चापि कर्मणा । राज्ञा दशरथेनासील् लब्धो ऽमृतमिवामरैः ॥ ३ ॥,mahatā tapasā rāma mahatā cāpi karmaṇā | rājñā daśarathenāsīl labdho'mṛtamivāmaraiḥ || 3 ||
+62,4,तव चैव गुणैर्बद्धस्त्वद्वियोगान्महीपतिः । राजा देवत्वमापन्नो भरतस्य यथा श्रुतम् ॥ ४ ॥,tava caiva guṇairbaddhastvadviyogānmahīpatiḥ | rājā devatvamāpanno bharatasya yathā śrutam || 4 ||
+62,5,यदि दुःखमिदं प्राप्तं काकुत्स्थ न सहिष्यसे । प्राकृतश्चाल्पसत्त्वश्च इतरः कः सहिष्यति ॥ ५ ॥,yadi duḥkhamidaṃ prāptaṃ kākutstha na sahiṣyase | prākṛtaścālpasattvaśca itaraḥ kaḥ sahiṣyati || 5 ||
+62,6,दुःखितो हि भवांल् लोकांस्तेजसा यदि धक्ष्यते । आर्ताः प्रजा नरव्याघ्र क्व नु यास्यन्ति निर्वृतिम् ॥ ६ ॥,duḥkhito hi bhavāṃl lokāṃstejasā yadi dhakṣyate | ārtāḥ prajā naravyāghra kva nu yāsyanti nirvṛtim || 6 ||
+62,7,लोकस्वभाव एवैष ययातिर्नहुषात्मजः । गतः शक्रेण सालोक्यमनयस्तं समस्पृशत् ॥ ७ ॥,lokasvabhāva evaiṣa yayātirnahuṣātmajaḥ | gataḥ śakreṇa sālokyamanayastaṃ samaspṛśat || 7 ||
+62,8,महर्षयो वसिष्ठस्तु यः पितुर्नः पुरोहितः । अह्ना पुत्रशतं जज्ञे तथैवास्य पुनर्हतम् ॥ ८ ॥,maharṣayo vasiṣṭhastu yaḥ piturnaḥ purohitaḥ | ahnā putraśataṃ jajñe tathaivāsya punarhatam || 8 ||
+62,9,या चेयं जगतो माता देवी लोकनमस्कृता । अस्याश्च चलनं भूमेर्दृश्यते सत्यसंश्रव ॥ ९ ॥,yā ceyaṃ jagato mātā devī lokanamaskṛtā | asyāśca calanaṃ bhūmerdṛśyate satyasaṃśrava || 9 ||
+62,10,यौ चेमौ जगतां नेत्रे यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् । आदित्यचन्द्रौ ग्रहणमभ्युपेतौ महाबलौ ॥ १० ॥,yau cemau jagatāṃ netre yatra sarvaṃ pratiṣṭhitam | ādityacandrau grahaṇamabhyupetau mahābalau || 10 ||
+62,11,सुमहान्त्यपि भूतानि देवाश्च पुरुषर्षभ । न दैवस्य प्रमुञ्चन्ति सर्वभूतानि देहिनः ॥ ११ ॥,sumahāntyapi bhūtāni devāśca puruṣarṣabha | na daivasya pramuñcanti sarvabhūtāni dehinaḥ || 11 ||
+62,12,शक्रादिष्वपि देवेषु वर्तमानौ नयानयौ । श्रूयेते नरशार्दूल न त्वं व्यथितुमर्हसि ॥ १२ ॥,śakrādiṣvapi deveṣu vartamānau nayānayau | śrūyete naraśārdūla na tvaṃ vyathitumarhasi || 12 ||
+62,13,नष्टायामपि वैदेह्यां हृतायामपि चानघ । शोचितुं नार्हसे वीर यथान्यः प्राकृतस्तथा ॥ १३ ॥,naṣṭāyāmapi vaidehyāṃ hṛtāyāmapi cānagha | śocituṃ nārhase vīra yathānyaḥ prākṛtastathā || 13 ||
+62,14,त्वद्विधा हि न शोचन्ति सततं सत्यदर्शिनः । सुमहत्स्वपि कृच्छ्रेषु रामानिर्विण्णदर्शणाः ॥ १४ ॥,tvadvidhā hi na śocanti satataṃ satyadarśinaḥ | sumahatsvapi kṛcchreṣu rāmānirviṇṇadarśaṇāḥ || 14 ||
+62,15,तत्त्वतो हि नरश्रेष्ठ बुद्ध्या समनुचिन्तय । बुद्ध्या युक्ता महाप्राज्ञा विजानन्ति शुभाशुभे ॥ १५ ॥,tattvato hi naraśreṣṭha buddhyā samanucintaya | buddhyā yuktā mahāprājñā vijānanti śubhāśubhe || 15 ||
+62,16,अदृष्टगुणदोषाणामधृतानां च कर्मणाम् । नान्तरेण क्रियां तेषां फलमिष्टं प्रवर्तते ॥ १६ ॥,adṛṣṭaguṇadoṣāṇāmadhṛtānāṃ ca karmaṇām | nāntareṇa kriyāṃ teṣāṃ phalamiṣṭaṃ pravartate || 16 ||
+62,17,मामेव हि पुरा वीर त्वमेव बहुषो ऽन्वशाः । अनुशिष्याद्धि को नु त्वामपि साक्षाद्बृहस्पतिः ॥ १७ ॥,māmeva hi purā vīra tvameva bahuṣo'nvaśāḥ | anuśiṣyāddhi ko nu tvāmapi sākṣādbṛhaspatiḥ || 17 ||
+62,18,बुद्धिश्च ते महाप्राज्ञ देवैरपि दुरन्वया । शोकेनाभिप्रसुप्तं ते ज्ञानं संबोधयाम्यहम् ॥ १८ ॥,buddhiśca te mahāprājña devairapi duranvayā | śokenābhiprasuptaṃ te jñānaṃ saṃbodhayāmyaham || 18 ||
+62,19,दिव्यं च मानुषं चैवमात्मनश्च पराक्रमम् । इक्ष्वाकुवृषभावेक्ष्य यतस्व द्विषतां बधे ॥ १९ ॥,divyaṃ ca mānuṣaṃ caivamātmanaśca parākramam | ikṣvākuvṛṣabhāvekṣya yatasva dviṣatāṃ badhe || 19 ||
+62,20,किं ते सर्वविनाशेन कृतेन पुरुषर्षभ । तमेव तु रिपुं पापं विज्ञायोद्धर्तुमर्हसि ॥ २० ॥,kiṃ te sarvavināśena kṛtena puruṣarṣabha | tameva tu ripuṃ pāpaṃ vijñāyoddhartumarhasi || 20 ||
+63,1,पूर्वजो ऽप्युक्तमात्रस्तु लक्ष्मणेन सुभाषितम् । सारग्राही महासारं प्रतिजग्राह राघवः ॥ १ ॥,pūrvajo'pyuktamātrastu lakṣmaṇena subhāṣitam | sāragrāhī mahāsāraṃ pratijagrāha rāghavaḥ || 1 ||
+63,2,संनिगृह्य महाबाहुः प्रवृद्धं कोपमात्मनः । अवष्टभ्य धनुश्चित्रं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ २ ॥,saṃnigṛhya mahābāhuḥ pravṛddhaṃ kopamātmanaḥ | avaṣṭabhya dhanuścitraṃ rāmo lakṣmaṇamabravīt || 2 ||
+63,3,किं करिष्यावहे वत्स क्व वा गच्छाव लक्ष्मण । केनोपायेन पश्येयं सीतामिति विचिन्तय ॥ ३ ॥,kiṃ kariṣyāvahe vatsa kva vā gacchāva lakṣmaṇa | kenopāyena paśyeyaṃ sītāmiti vicintaya || 3 ||
+63,4,तं तथा परितापार्तं लक्ष्मणो राममब्रवीत् । इदमेव जनस्थानं त्वमन्वेषितुमर्हसि ॥ ४ ॥,taṃ tathā paritāpārtaṃ lakṣmaṇo rāmamabravīt | idameva janasthānaṃ tvamanveṣitumarhasi || 4 ||
+63,5,राक्षसैर्बहुभिः कीर्णं नानाद्रुमलतायुतम् । सन्तीह गिरिदुर्गाणि निर्दराः कन्दराणि च ॥ ५ ॥,rākṣasairbahubhiḥ kīrṇaṃ nānādrumalatāyutam | santīha giridurgāṇi nirdarāḥ kandarāṇi ca || 5 ||
+63,6,गुहाश्च विविधा घोरा नानामृगगणाकुलाः । आवासाः किंनराणां च गन्धर्वभवनानि च ॥ ६ ॥,guhāśca vividhā ghorā nānāmṛgagaṇākulāḥ | āvāsāḥ kiṃnarāṇāṃ ca gandharvabhavanāni ca || 6 ||
+63,7,तानि युक्तो मया सार्धं त्वमन्वेषितुमर्हसि । त्वद्विधो बुद्धिसंपन्ना माहात्मानो नरर्षभ ॥ ७ ॥,tāni yukto mayā sārdhaṃ tvamanveṣitumarhasi | tvadvidho buddhisaṃpannā māhātmāno nararṣabha || 7 ||
+63,8,आपत्सु न प्रकम्पन्ते वायुवेगैरिवाचलाः । इत्युक्तस्तद्वनं ��र्वं विचचार सलक्ष्मणः ॥ ८ ॥,āpatsu na prakampante vāyuvegairivācalāḥ | ityuktastadvanaṃ sarvaṃ vicacāra salakṣmaṇaḥ || 8 ||
+63,9,क्रुद्धो रामः शरं घोरं संधाय धनुषि क्षुरम् । ततः पर्वतकूटाभं महाभागं द्विजोत्तमम् ॥ ९ ॥,kruddho rāmaḥ śaraṃ ghoraṃ saṃdhāya dhanuṣi kṣuram | tataḥ parvatakūṭābhaṃ mahābhāgaṃ dvijottamam || 9 ||
+63,10,ददर्श पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम् । तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् । अनेन सीता वैदेही भक्षिता नात्र संशयः ॥ १० ॥,dadarśa patitaṃ bhūmau kṣatajārdraṃ jaṭāyuṣam | taṃ dṛṣṭvā giriśṛṅgābhaṃ rāmo lakṣmaṇamabravīt | anena sītā vaidehī bhakṣitā nātra saṃśayaḥ || 10 ||
+63,11,गृध्ररूपमिदं व्यक्तं रक्षो भ्रमति काननम् । भक्षयित्वा विशालाक्षीमास्ते सीतां यथासुखम् । एनं वधिष्ये दीप्ताग्रैर्घोरैर्बाणैरजिह्मगैः ॥ ११ ॥,gṛdhrarūpamidaṃ vyaktaṃ rakṣo bhramati kānanam | bhakṣayitvā viśālākṣīmāste sītāṃ yathāsukham | enaṃ vadhiṣye dīptāgrairghorairbāṇairajihmagaiḥ || 11 ||
+63,12,इत्युक्त्वाभ्यपतद्गृध्रं संधाय धनुषि क्षुरम् । क्रुद्धो रामः समुद्रान्तां चालयन्निव मेदिनीम् ॥ १२ ॥,ityuktvābhyapatadgṛdhraṃ saṃdhāya dhanuṣi kṣuram | kruddho rāmaḥ samudrāntāṃ cālayanniva medinīm || 12 ||
+63,13,तं दीनदीनया वाचा सफेनं रुधिरं वमन् । अभ्यभाषत पक्षी तु रामं दशरथात्मजम् ॥ १३ ॥,taṃ dīnadīnayā vācā saphenaṃ rudhiraṃ vaman | abhyabhāṣata pakṣī tu rāmaṃ daśarathātmajam || 13 ||
+63,14,यामोषधिमिवायुष्मन्नन्वेषसि महावने । सा देवी मम च प्राणा रावणेनोभयं हृतम् ॥ १४ ॥,yāmoṣadhimivāyuṣmannanveṣasi mahāvane | sā devī mama ca prāṇā rāvaṇenobhayaṃ hṛtam || 14 ||
+63,15,त्वया विरहिता देवी लक्ष्मणेन च राघव । ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन बलीयसा ॥ १५ ॥,tvayā virahitā devī lakṣmaṇena ca rāghava | hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rāvaṇena balīyasā || 15 ||
+63,16,सीतामभ्यवपन्नो ऽहं रावणश्च रणे मया । विध्वंसितरथच्छत्रः पातितो धरणीतले ॥ १६ ॥,sītāmabhyavapanno'haṃ rāvaṇaśca raṇe mayā | vidhvaṃsitarathacchatraḥ pātito dharaṇītale || 16 ||
+63,17,एतदस्य धनुर्भग्नमेतदस्य शरावरम् । अयमस्य रणे राम भग्नः सांग्रामिको रथः ॥ १७ ॥,etadasya dhanurbhagnametadasya śarāvaram | ayamasya raṇe rāma bhagnaḥ sāṃgrāmiko rathaḥ || 17 ||
+63,18,परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा खड्गेन रावणः । सीतामादाय वैदेहीमुत्पपात विहायसं । रक्षसा निहतं पूर्व्म न मां हन्तुं त्वमर्हसि ॥ १८ ॥,pariśrāntasya me pakṣau chittvā khaḍgena rāvaṇaḥ | sītāmādāya vaidehīmutpapāta vihāyasaṃ | rakṣasā nihataṃ pūrvma na māṃ hantuṃ tvamarhasi || 18 ||
+63,19,रामस्तस्य तु विज्ञाय सीतासक्तां प्रियां कथाम् । गृध्रराजं परिष्वज्य रुरोद सहलक्ष्मणः ॥ १९ ॥,rāmastasya tu vijñāya sītāsaktāṃ priyāṃ kathām | gṛdhrarājaṃ pariṣvajya ruroda sahalakṣmaṇaḥ || 19 ||
+63,20,एकमेकायने दुर्गे निःश्वसन्तं कथं चन । समीक्ष्य दुःखितो रामः सौमित्रिमिदमब्रवीत् ॥ २० ॥,ekamekāyane durge niḥśvasantaṃ kathaṃ cana | samīkṣya duḥkhito rāmaḥ saumitrimidamabravīt || 20 ||
+63,21,राज्याद्भ्रंशो वने वासः सीता नष्टा हतो द्विजः । ईदृशीयं ममालक्ष्मीर्निर्दहेदपि पावकम् ॥ २१ ॥,rājyādbhraṃśo vane vāsaḥ sītā naṣṭā hato dvijaḥ | īdṛśīyaṃ mamālakṣmīrnirdahedapi pāvakam || 21 ||
+63,22,संपूर्णमपि चेदद्य प्रतरेयं महोदधिम् । सो ऽपि नूनं ममालक्ष्म्या विशुष्येत् सरितां पतिः ॥ २२ ॥,saṃpūrṇamapi cedadya pratareyaṃ mahodadhim | so'pi nūnaṃ mamālakṣmyā viśuṣyet saritāṃ patiḥ || 22 ||
+63,23,नास्त्यभाग्यतरो लोके मत्तो ऽस्मिन् सचराचरे । येनेयं महती प्राप्ता मया व्यसनवागुरा ॥ २३ ॥,nāstyabhāgyataro loke matto'smin sacarācare | yeneyaṃ mahatī prāptā mayā vyasanavāgurā || 23 ||
+63,24,अयं पितृवयस्यो मे गृध्रराजो जरान्वितः । शेते विनिहतो भूमौ मम भाग्यविपर्ययात् ॥ २४ ॥,ayaṃ pitṛvayasyo me gṛdhrarājo jarānvitaḥ | śete vinihato bhūmau mama bhāgyaviparyayāt || 24 ||
+63,25,इत्येवमुक्त्वा बहुशो राघवः सहलक्ष्मणः । जटायुषं च पस्पर्श पितृस्नेहं निदर्शयन् ॥ २५ ॥,ityevamuktvā bahuśo rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ | jaṭāyuṣaṃ ca pasparśa pitṛsnehaṃ nidarśayan || 25 ||
+63,26,निकृत्तपक्षं रुधिरावसिक्तं तं गृध्रराजं परिरभ्य रामः । क्व मैथिलि प्राणसमा ममेति विमुच्य वाचं निपपात भूमौ ॥ २६ ॥,nikṛttapakṣaṃ rudhirāvasiktaṃ taṃ gṛdhrarājaṃ parirabhya rāmaḥ | kva maithili prāṇasamā mameti vimucya vācaṃ nipapāta bhūmau || 26 ||
+64,1,रामः प्रेक्ष्य तु तं गृध्रं भुवि रौद्रेण पातितम् । सौमित्रिं मित्रसंपन्नमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥,rāmaḥ prekṣya tu taṃ gṛdhraṃ bhuvi raudreṇa pātitam | saumitriṃ mitrasaṃpannamidaṃ vacanamabravīt || 1 ||
+64,2,ममायं नूनमर्थेषु यतमानो विहंगमः । राक्षसेन हतः संख्ये प्राणांस्त्यजति दुस्त्यजान् ॥ २ ॥,mamāyaṃ nūnamartheṣu yatamāno vihaṃgamaḥ | rākṣasena hataḥ saṃkhye prāṇāṃstyajati dustyajān || 2 ||
+64,3,अयमस्य शरीरे ऽस्मिन्प्राणो लक्ष्मण विद्यते । तथा स्वरविहीनो ऽयं विक्लवं समुदीक्षते ॥ ३ ॥,ayamasya śarīre'sminprāṇo lakṣmaṇa vidyate | tathā svaravihīno'yaṃ viklavaṃ samudīkṣate || 3 ||
+64,4,जटायो यदि शक्नोषि वाक्यं व्याहरितुं पुनः । सीतामाख्याहि भद्रं ते वधमाख्याहि चात्मनः ॥ ४ ॥,jaṭāyo yadi śaknoṣi vākyaṃ vyāharituṃ punaḥ | sītāmākhyāhi bhadraṃ te vadhamākhyāhi cātmanaḥ || 4 ||
+64,5,किंनिमित्तो ऽहरत् सीतां रावणस्तस्य किं मया । अपराद्धं तु यं दृष्ट्वा रावणेन हृता प्रिया ॥ ५ ॥,kiṃnimitto'harat sītāṃ rāvaṇastasya kiṃ mayā | aparāddhaṃ tu yaṃ dṛṣṭvā rāvaṇena hṛtā priyā || 5 ||
+64,6,कथं तच्चन्द्रसंकाशं मुखमासीन्मनोहरम् । सीतया कानि चोक्तानि तस्मिन् काले द्विजोत्तम ॥ ६ ॥,kathaṃ taccandrasaṃkāśaṃ mukhamāsīnmanoharam | sītayā kāni coktāni tasmin kāle dvijottama || 6 ||
+64,7,कथंवीर्यः कथंरूपः किंकर्मा स च राक्षसः । क्व चास्य भवनं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः ॥ ७ ॥,kathaṃvīryaḥ kathaṃrūpaḥ kiṃkarmā sa ca rākṣasaḥ | kva cāsya bhavanaṃ tāta brūhi me paripṛcchataḥ || 7 ||
+64,8,तमुद्वीक्ष्याथ दीनात्मा विलपन्तमनन्तरम् । वाचातिसन्नया रामं जटायुरिदमब्रवीत् ॥ ८ ॥,tamudvīkṣyātha dīnātmā vilapantamanantaram | vācātisannayā rāmaṃ jaṭāyuridamabravīt || 8 ||
+64,9,सा हृता राक्षसेन्द्रेण रावणेन विहायसा । मायामास्थाय विपुलां वातदुर्दिनसंकुलाम् ॥ ९ ॥,sā hṛtā rākṣasendreṇa rāvaṇena vihāyasā | māyāmāsthāya vipulāṃ vātadurdinasaṃkulām || 9 ||
+64,10,परिश्रान्तस्य मे तात पक्षौ छित्त्वा निशाचरः । सीतामादाय वैदेहीं प्रयातो दक्षिणा मुखः ॥ १० ॥,pariśrāntasya me tāta pakṣau chittvā niśācaraḥ | sītāmādāya vaidehīṃ prayāto dakṣiṇā mukhaḥ || 10 ||
+64,11,उपरुध्यन्ति मे प्राणा दृष्टिर्भ्रमति राघव । पश्यामि वृक्षान् सौवर्णानुशीरकृतमूर्धजान् ॥ ११ ॥,uparudhyanti me prāṇā dṛṣṭirbhramati rāghava | paśyāmi vṛkṣān sauvarṇānuśīrakṛtamūrdhajān || 11 ||
+64,12,येन याति मुहूर्तेन सीतामादाय रावणः । विप्रनष्टं धनं क्षिप्रं तत् स्वामिप्रतिपद्यते ॥ १२ ॥,yena yāti muhūrtena sītāmādāya rāvaṇaḥ | vipranaṣṭaṃ dhanaṃ kṣipraṃ tat svāmipratipadyate || 12 ||
+64,13,विन्दो नाम मुहूर्तो ऽसौ स च काकुत्स्थ नाबुधत् । झषवद्बडिशं गृह्य क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १३ ॥,vindo nāma muhūrto'sau sa ca kākutstha nābudhat | jhaṣavadbaḍiśaṃ gṛhya kṣiprameva vinaśyati || 13 ||
+64,14,न च त्वया व्यथा कार्या जनकस्य सुतां प्रति । वैदेह्या रंस्यसे क्षिप्रं हत्वा तं राक्षसं रणे ॥ १४ ॥,na ca tvayā vyathā kāryā janakasya sutāṃ prati | vaidehyā raṃsyase kṣipraṃ hatvā taṃ rākṣasaṃ raṇe || 14 ||
+64,15,असंमूढस्य गृध्रस्य रामं प्रत्यनुभाषतः । आस्यात् सुस्राव रुधिरं म्रियमाणस्य सामिषम् ॥ १५ ॥,asaṃmūḍhasya gṛdhrasya rāmaṃ pratyanubhāṣataḥ | āsyāt susrāva rudhiraṃ mriyamāṇasya sāmiṣam || 15 ||
+64,16,पुत्रो विश्रवसः साक्षाद्भ्राता वैश्रवणस्य च । इत्युक्त्वा दुर्लभान्प्राणान्मुमोच पतगेश्वरः ॥ १६ ॥,putro viśravasaḥ sākṣādbhrātā vaiśravaṇasya ca | ityuktvā durlabhānprāṇānmumoca patageśvaraḥ || 16 ||
+64,17,ब्रूहि ब्रूहीति रामस्य ब्रुवाणस्य कृताञ्जलेः । त्यक्त्वा शरीरं गृध्रस्य जग्मुः प्राणा विहायसं ॥ १७ ॥,brūhi brūhīti rāmasya bruvāṇasya kṛtāñjaleḥ | tyaktvā śarīraṃ gṛdhrasya jagmuḥ prāṇā vihāyasaṃ || 17 ||
+64,18,स निक्षिप्य शिरो भूमौ प्रसार्य चरणौ तदा । विक्षिप्य च शरीरं स्वं पपात धरणीतले ॥ १८ ॥,sa nikṣipya śiro bhūmau prasārya caraṇau tadā | vikṣipya ca śarīraṃ svaṃ papāta dharaṇītale || 18 ||
+64,19,तं गृध्रं प्रेक्ष्य ताम्राक्षं गतासुमचलोपमम् । रामः सुबहुभिर्दुःखैर्दीनः सौमित्रिमब्रवीत् ॥ १९ ॥,taṃ gṛdhraṃ prekṣya tāmrākṣaṃ gatāsumacalopamam | rāmaḥ subahubhirduḥkhairdīnaḥ saumitrimabravīt || 19 ||
+64,20,बहूनि रक्षसां वासे वर्षाणि वसता सुखम् । अनेन दण्डकारण्ये विचीर्णमिह पक्षिणा ॥ २० ॥,bahūni rakṣasāṃ vāse varṣāṇi vasatā sukham | anena daṇḍakāraṇye vicīrṇamiha pakṣiṇā || 20 ||
+64,21,अनेकवार्षिको यस्तु चिरकालं समुत्थितः । सो ऽयमद्य हतः शेते कालो हि दुरतिक्रमः ॥ २१ ॥,anekavārṣiko yastu cirakālaṃ samutthitaḥ | so'yamadya hataḥ śete kālo hi duratikramaḥ || 21 ||
+64,22,पश्य लक्ष्मण गृध्रो ऽयमुपकारी हतश्च मे । सीतामभ्यव���न्नो वै रावणेन बलीयसा ॥ २२ ॥,paśya lakṣmaṇa gṛdhro'yamupakārī hataśca me | sītāmabhyavapanno vai rāvaṇena balīyasā || 22 ||
+64,23,गृध्रराज्यं परित्यज्य पितृपैतामहं महत् । मम हेतोरयं प्राणान्मुमोच पतगेश्वरः ॥ २३ ॥,gṛdhrarājyaṃ parityajya pitṛpaitāmahaṃ mahat | mama hetorayaṃ prāṇānmumoca patageśvaraḥ || 23 ||
+64,24,सर्वत्र खलु दृश्यन्ते साधवो धर्मचारिणः । शूराः शरण्याः सौमित्रे तिर्यग्योनिगतेष्वपि ॥ २४ ॥,sarvatra khalu dṛśyante sādhavo dharmacāriṇaḥ | śūrāḥ śaraṇyāḥ saumitre tiryagyonigateṣvapi || 24 ||
+64,25,सीताहरणजं दुःखं न मे सौम्य तथागतम् । यथा विनाशो गृध्रस्य मत्कृते च परंतप ॥ २५ ॥,sītāharaṇajaṃ duḥkhaṃ na me saumya tathāgatam | yathā vināśo gṛdhrasya matkṛte ca paraṃtapa || 25 ||
+64,26,राजा दशरथः श्रीमान्यथा मम मया यशाः । पूजनीयश्च मान्यश्च तथायं पतगेश्वरः ॥ २६ ॥,rājā daśarathaḥ śrīmānyathā mama mayā yaśāḥ | pūjanīyaśca mānyaśca tathāyaṃ patageśvaraḥ || 26 ||
+64,27,सौमित्रे हर काष्ठानि निर्मथिष्यामि पावकम् । गृध्रराजं दिधक्षामि मत्कृते निधनं गतम् ॥ २७ ॥,saumitre hara kāṣṭhāni nirmathiṣyāmi pāvakam | gṛdhrarājaṃ didhakṣāmi matkṛte nidhanaṃ gatam || 27 ||
+64,28,नाथं पतगलोकस्य चितामारोपयाम्यहम् । इमं धक्ष्यामि सौमित्रे हतं रौद्रेण रक्षसा ॥ २८ ॥,nāthaṃ patagalokasya citāmāropayāmyaham | imaṃ dhakṣyāmi saumitre hataṃ raudreṇa rakṣasā || 28 ||
+64,29,या गतिर्यज्ञशीलानामाहिताग्नेश्च या गतिः । अपरावर्तिनां या च या च भूमिप्रदायिनाम् ॥ २९ ॥,yā gatiryajñaśīlānāmāhitāgneśca yā gatiḥ | aparāvartināṃ yā ca yā ca bhūmipradāyinām || 29 ||
+64,30,मया त्वं समनुज्ञातो गच्छ लोकाननुत्तमान् । गृध्रराज महासत्त्व संस्कृतश्च मया व्रज ॥ ३० ॥,mayā tvaṃ samanujñāto gaccha lokānanuttamān | gṛdhrarāja mahāsattva saṃskṛtaśca mayā vraja || 30 ||
+64,31,एवमुक्त्वा चितां दीप्तामारोप्य पतगेश्वरम् । ददाह रामो धर्मात्मा स्वबन्धुमिव दुःखितः ॥ ३१ ॥,evamuktvā citāṃ dīptāmāropya patageśvaram | dadāha rāmo dharmātmā svabandhumiva duḥkhitaḥ || 31 ||
+64,32,रामो ऽथ सहसौमित्रिर्वनं यात्वा स वीर्यवान् । स्थूलान् हत्वा महारोहीननु तस्तार तं द्विजम् ॥ ३२ ॥,rāmo'tha sahasaumitrirvanaṃ yātvā sa vīryavān | sthūlān hatvā mahārohīnanu tastāra taṃ dvijam || 32 ||
+64,33,रोहिमांसानि चोद्धृत्य पेशीकृत्वा महायशाः । शकुनाय ददौ रामो रम्ये हरितशाद्वले ॥ ३३ ॥,rohimāṃsāni coddhṛtya peśīkṛtvā mahāyaśāḥ | śakunāya dadau rāmo ramye haritaśādvale || 33 ||
+64,34,यत्तत् प्रेतस्य मर्त्यस्य कथयन्ति द्विजातयः । तत् स्वर्गगमनं तस्य क्षिप्रं रामो जजाप ह ॥ ३४ ॥,yattat pretasya martyasya kathayanti dvijātayaḥ | tat svargagamanaṃ tasya kṣipraṃ rāmo jajāpa ha || 34 ||
+64,35,ततो गोदावरीं गत्वा नदीं नरवरात्मजौ । उदकं चक्रतुस्तस्मै गृध्रराजाय ताव् उभौ ॥ ३५ ॥,tato godāvarīṃ gatvā nadīṃ naravarātmajau | udakaṃ cakratustasmai gṛdhrarājāya tāv ubhau || 35 ||
+64,36,स गृध्रराजः कृतवान्यशस्करं सुदुष्करं कर्म रणे निपातितः । महर्षिकल्पेन च संस्कृतस्तदा जगाम पुण्���ां गतिमात्मनः शुभाम् ॥ ३६ ॥,sa gṛdhrarājaḥ kṛtavānyaśaskaraṃ suduṣkaraṃ karma raṇe nipātitaḥ | maharṣikalpena ca saṃskṛtastadā jagāma puṇyāṃ gatimātmanaḥ śubhām || 36 ||
+65,1,कृत्वैवमुदकं तस्मै प्रस्थितौ राघवौ तदा । अवेक्षन्तौ वने सीतां पश्चिमां जग्मतुर्दिशम् ॥ १ ॥,kṛtvaivamudakaṃ tasmai prasthitau rāghavau tadā | avekṣantau vane sītāṃ paścimāṃ jagmaturdiśam || 1 ||
+65,2,तां दिशं दक्षिणां गत्वा शरचापासिधारिणौ । अविप्रहतमैक्ष्वाकौ पन्थानं प्रतिपेदतुः ॥ २ ॥,tāṃ diśaṃ dakṣiṇāṃ gatvā śaracāpāsidhāriṇau | aviprahatamaikṣvākau panthānaṃ pratipedatuḥ || 2 ||
+65,3,गुल्मैर्वृक्षैश्च बहुभिर्लताभिश्च प्रवेष्टितम् । आवृतं सर्वतो दुर्गं गहनं घोरदर्शनम् ॥ ३ ॥,gulmairvṛkṣaiśca bahubhirlatābhiśca praveṣṭitam | āvṛtaṃ sarvato durgaṃ gahanaṃ ghoradarśanam || 3 ||
+65,4,व्यतिक्रम्य तु वेगेन गृहीत्वा दक्षिणां दिशम् । सुभीमं तन्महारण्यं व्यतियातौ महाबलौ ॥ ४ ॥,vyatikramya tu vegena gṛhītvā dakṣiṇāṃ diśam | subhīmaṃ tanmahāraṇyaṃ vyatiyātau mahābalau || 4 ||
+65,5,ततः परं जनस्थानात्त्रिक्रोशं गम्य राघवौ । क्रौञ्चारण्यं विविशतुर्गहनं तौ महौजसौ ॥ ५ ॥,tataḥ paraṃ janasthānāttrikrośaṃ gamya rāghavau | krauñcāraṇyaṃ viviśaturgahanaṃ tau mahaujasau || 5 ||
+65,6,नानामेघघनप्रख्यं प्रहृष्टमिव सर्वतः । नानावर्णैः शुभैः पुष्पैर्मृगपक्षिगणैर्युतम् ॥ ६ ॥,nānāmeghaghanaprakhyaṃ prahṛṣṭamiva sarvataḥ | nānāvarṇaiḥ śubhaiḥ puṣpairmṛgapakṣigaṇairyutam || 6 ||
+65,7,दिदृक्षमाणौ वैदेहीं तद्वनं तौ विचिक्यतुः । तत्र तत्रावतिष्ठन्तौ सीताहरणकर्शितौ ॥ ७ ॥,didṛkṣamāṇau vaidehīṃ tadvanaṃ tau vicikyatuḥ | tatra tatrāvatiṣṭhantau sītāharaṇakarśitau || 7 ||
+65,8,लक्ष्मणस्तु महातेजाः सत्त्ववाञ् शीलवाञ् शुचिः । अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं भ्रातरं दीप्ततेजसं ॥ ८ ॥,lakṣmaṇastu mahātejāḥ sattvavāñ śīlavāñ śuciḥ | abravīt prāñjalirvākyaṃ bhrātaraṃ dīptatejasaṃ || 8 ||
+65,9,स्पन्दते मे दृढं बाहुरुद्विग्नमिव मे मनः । प्रायशश्चाप्यनिष्टानि निमित्तान्युपलक्षये ॥ ९ ॥,spandate me dṛḍhaṃ bāhurudvignamiva me manaḥ | prāyaśaścāpyaniṣṭāni nimittānyupalakṣaye || 9 ||
+65,10,तस्मात् सज्जीभवार्य त्वं कुरुष्व वचनं हितम् । ममैव हि निमित्तानि सद्यः शंसन्ति संभ्रमम् ॥ १० ॥,tasmāt sajjībhavārya tvaṃ kuruṣva vacanaṃ hitam | mamaiva hi nimittāni sadyaḥ śaṃsanti saṃbhramam || 10 ||
+65,11,एष वञ्चुलको नाम पक्षी परमदारुणः । आवयोर्विजयं युद्धे शंसन्निव विनर्दति ॥ ११ ॥,eṣa vañculako nāma pakṣī paramadāruṇaḥ | āvayorvijayaṃ yuddhe śaṃsanniva vinardati || 11 ||
+65,12,तयोरन्वेषतोरेवं सर्वं तद्वनमोजसा । संजज्ञे विपुलः शब्दः प्रभञ्जन्निव तद्वनम् ॥ १२ ॥,tayoranveṣatorevaṃ sarvaṃ tadvanamojasā | saṃjajñe vipulaḥ śabdaḥ prabhañjanniva tadvanam || 12 ||
+65,13,संवेष्टितमिवात्यर्थं गहनं मातरिश्वना । वनस्य तस्य शब्दो ऽभूद्दिवमापूरयन्निव ॥ १३ ॥,saṃveṣṭitamivātyarthaṃ gahanaṃ mātariśvanā | vanasya tasya śabdo'bhūddivamāpūrayanniva || 13 ||
+65,14,तं शब्दं काङ्क्षमाणस्तु र���मः कक्षे सहानुजः । ददर्श सुमहाकायं राक्षसं विपुलोरसं ॥ १४ ॥,taṃ śabdaṃ kāṅkṣamāṇastu rāmaḥ kakṣe sahānujaḥ | dadarśa sumahākāyaṃ rākṣasaṃ vipulorasaṃ || 14 ||
+65,15,आसेदतुस्ततस्तत्र ताव् उभौ प्रमुखे स्थितम् । विवृद्धमशिरोग्रीवं कबन्धमुदरे मुखम् ॥ १५ ॥,āsedatustatastatra tāv ubhau pramukhe sthitam | vivṛddhamaśirogrīvaṃ kabandhamudare mukham || 15 ||
+65,16,रोमभिर्निचितैस्तीक्ष्णैर्महागिरिमिवोच्छ्रितम् । नीलमेघनिभं रौद्रं मेघस्तनितनिःस्वनम् ॥ १६ ॥,romabhirnicitaistīkṣṇairmahāgirimivocchritam | nīlameghanibhaṃ raudraṃ meghastanitaniḥsvanam || 16 ||
+65,17,महापक्ष्मेण पिङ्गेन विपुलेनायतेन च । एकेनोरसि घोरेण नयनेनाशुदर्शिना ॥ १७ ॥,mahāpakṣmeṇa piṅgena vipulenāyatena ca | ekenorasi ghoreṇa nayanenāśudarśinā || 17 ||
+65,18,महादंष्ट्रोपपन्नं तं लेलिहानं महामुखम् । भक्षयन्तं महाघोरानृक्षसिंहमृगद्विपान् ॥ १८ ॥,mahādaṃṣṭropapannaṃ taṃ lelihānaṃ mahāmukham | bhakṣayantaṃ mahāghorānṛkṣasiṃhamṛgadvipān || 18 ||
+65,19,घोरौ भुजौ विकुर्वाणमुभौ योजनमायतौ । कराभ्यां विविधान् गृह्य ऋष्कान्पक्षिगणान्मृगान् ॥ १९ ॥,ghorau bhujau vikurvāṇamubhau yojanamāyatau | karābhyāṃ vividhān gṛhya ṛṣkānpakṣigaṇānmṛgān || 19 ||
+65,20,आकर्षन्तं विकर्षन्तमनेकान्मृगयूथपान् । स्थितमावृत्य पन्थानं तयोर्भ्रात्रोः प्रपन्नयोः ॥ २० ॥,ākarṣantaṃ vikarṣantamanekānmṛgayūthapān | sthitamāvṛtya panthānaṃ tayorbhrātroḥ prapannayoḥ || 20 ||
+65,21,अथ तौ समतिक्रम्य क्रोशमात्रे ददर्शतुः । महान्तं दारुणं भीमं कबन्धं भुजसंवृतम् ॥ २१ ॥,atha tau samatikramya krośamātre dadarśatuḥ | mahāntaṃ dāruṇaṃ bhīmaṃ kabandhaṃ bhujasaṃvṛtam || 21 ||
+65,22,स महाबाहुरत्यर्थं प्रसार्य विपुलौ भुजौ । जग्राह सहितावेव राघवौ पीडयन्बलात् ॥ २२ ॥,sa mahābāhuratyarthaṃ prasārya vipulau bhujau | jagrāha sahitāveva rāghavau pīḍayanbalāt || 22 ||
+65,23,खड्गिनौ दृढधन्वानौ तिग्मतेजौ महाभुजौ । भ्रातरौ विवशं प्राप्तौ कृष्यमाणौ महाबलौ ॥ २३ ॥,khaḍginau dṛḍhadhanvānau tigmatejau mahābhujau | bhrātarau vivaśaṃ prāptau kṛṣyamāṇau mahābalau || 23 ||
+65,24,ताव् उवाच महाबाहुः कबन्धो दानवोत्तमः । कौ युवां वृषभस्कन्धौ महाखड्गधनुर्धरौ ॥ २४ ॥,tāv uvāca mahābāhuḥ kabandho dānavottamaḥ | kau yuvāṃ vṛṣabhaskandhau mahākhaḍgadhanurdharau || 24 ||
+65,25,घोरं देशमिमं प्राप्तौ मम भक्षाव् उपस्थितौ । वदतं कार्यमिह वां किमर्थं चागतौ युवाम् ॥ २५ ॥,ghoraṃ deśamimaṃ prāptau mama bhakṣāv upasthitau | vadataṃ kāryamiha vāṃ kimarthaṃ cāgatau yuvām || 25 ||
+65,26,इमं देशमनुप्राप्तौ क्षुधार्तस्येह तिष्ठतः । सबाणचापखड्गौ च तीक्ष्णशृङ्गाविवर्षभौ । ममास्यमनुसंप्राप्तौ दुर्लभं जीवितं पुनः ॥ २६ ॥,imaṃ deśamanuprāptau kṣudhārtasyeha tiṣṭhataḥ | sabāṇacāpakhaḍgau ca tīkṣṇaśṛṅgāvivarṣabhau | mamāsyamanusaṃprāptau durlabhaṃ jīvitaṃ punaḥ || 26 ||
+65,27,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कबन्धस्य दुरात्मनः । उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ॥ २७ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā kabandhasya durātmanaḥ | uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā || 27 ||
+65,28,कृच्छ्रात् कृच्छ्रतरं प्राप्य दारुणं सत्यविक्रम । व्यसनं जीवितान्ताय प्राप्तमप्राप्य तां प्रियाम् ॥ २८ ॥,kṛcchrāt kṛcchrataraṃ prāpya dāruṇaṃ satyavikrama | vyasanaṃ jīvitāntāya prāptamaprāpya tāṃ priyām || 28 ||
+65,29,कालस्य सुमहद्वीर्यं सर्वभूतेषु लक्ष्मण । त्वां च मां च नरव्याघ्र व्यसनैः पश्य मोहितौ । नातिभारो ऽस्ति दैवस्य सर्वभुतेषु लक्ष्मण ॥ २९ ॥,kālasya sumahadvīryaṃ sarvabhūteṣu lakṣmaṇa | tvāṃ ca māṃ ca naravyāghra vyasanaiḥ paśya mohitau | nātibhāro'sti daivasya sarvabhuteṣu lakṣmaṇa || 29 ||
+65,30,शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च रणाजिरे । कालाभिपन्नाः सीदन्ति यथा वालुकसेतवः ॥ ३० ॥,śūrāśca balavantaśca kṛtāstrāśca raṇājire | kālābhipannāḥ sīdanti yathā vālukasetavaḥ || 30 ||
+65,31,इति ब्रुवाणो दृढसत्यविक्रमो महायशा दाशरथिः प्रतापवान् । अवेक्ष्य सौमित्रिमुदग्रविक्रमं स्थिरां तदा स्वां मतिमात्मनाकरोत् ॥ ३१ ॥,iti bruvāṇo dṛḍhasatyavikramo mahāyaśā dāśarathiḥ pratāpavān | avekṣya saumitrimudagravikramaṃ sthirāṃ tadā svāṃ matimātmanākarot || 31 ||
+66,1,तौ तु तत्र स्थितौ दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । बाहुपाशपरिक्षिप्तौ कबन्धो वाक्यमब्रवीत् ॥ १ ॥,tau tu tatra sthitau dṛṣṭvā bhrātarau rāmalakṣmaṇau | bāhupāśaparikṣiptau kabandho vākyamabravīt || 1 ||
+66,2,तिष्ठतः किं नु मां दृष्ट्वा क्षुधार्तं क्षत्रियर्षभौ । आहारार्थं तु संदिष्टौ दैवेन गतचेतसौ ॥ २ ॥,tiṣṭhataḥ kiṃ nu māṃ dṛṣṭvā kṣudhārtaṃ kṣatriyarṣabhau | āhārārthaṃ tu saṃdiṣṭau daivena gatacetasau || 2 ||
+66,3,तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणो वाक्यं प्राप्तकालं हितं तदा । उवाचार्तिसमापन्नो विक्रमे कृतनिश्चयः ॥ ३ ॥,tacchrutvā lakṣmaṇo vākyaṃ prāptakālaṃ hitaṃ tadā | uvācārtisamāpanno vikrame kṛtaniścayaḥ || 3 ||
+66,4,त्वां च मां च पुरा तूर्णमादत्ते राक्षसाधमः । तस्मादसिभ्यामस्याशु बाहू छिन्दावहे गुरू ॥ ४ ॥,tvāṃ ca māṃ ca purā tūrṇamādatte rākṣasādhamaḥ | tasmādasibhyāmasyāśu bāhū chindāvahe gurū || 4 ||
+66,5,ततस्तौ देशकालज्ञौ खड्गाभ्यामेव राघवौ । अच्छिन्दतां सुसंहृष्टौ बाहू तस्यांसदेशयोः ॥ ५ ॥,tatastau deśakālajñau khaḍgābhyāmeva rāghavau | acchindatāṃ susaṃhṛṣṭau bāhū tasyāṃsadeśayoḥ || 5 ||
+66,6,दक्षिणो दक्षिणं बाहुमसक्तमसिना ततः । चिच्छेद रामो वेगेन सव्यं वीरस्तु लक्ष्मणः ॥ ६ ॥,dakṣiṇo dakṣiṇaṃ bāhumasaktamasinā tataḥ | ciccheda rāmo vegena savyaṃ vīrastu lakṣmaṇaḥ || 6 ||
+66,7,स पपात महाबाहुश्छिन्नबाहुर्महास्वनः । खं च गां च दिशश्चैव नादयञ्जलदो यथा ॥ ७ ॥,sa papāta mahābāhuśchinnabāhurmahāsvanaḥ | khaṃ ca gāṃ ca diśaścaiva nādayañjalado yathā || 7 ||
+66,8,स निकृत्तौ भुजौ दृष्ट्वा शोणितौघपरिप्लुतः । दीनः पप्रच्छ तौ वीरौ कौ युवामिति दानवः ॥ ८ ॥,sa nikṛttau bhujau dṛṣṭvā śoṇitaughapariplutaḥ | dīnaḥ papraccha tau vīrau kau yuvāmiti dānavaḥ || 8 ||
+66,9,इति तस्य ब्रुवाणस्य लक्ष्मणः शुभलक्षणः । शशंस तस्य काकुत्स्थं कबन्धस्य ���हाबलः ॥ ९ ॥,iti tasya bruvāṇasya lakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ | śaśaṃsa tasya kākutsthaṃ kabandhasya mahābalaḥ || 9 ||
+66,10,अयमिक्ष्वाकुदायादो रामो नाम जनैः श्रुतः । अस्यैवावरजं विद्धि भ्रातरं मां च लक्ष्मणम् ॥ १० ॥,ayamikṣvākudāyādo rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ | asyaivāvarajaṃ viddhi bhrātaraṃ māṃ ca lakṣmaṇam || 10 ||
+66,11,अस्य देवप्रभावस्य वसतो विजने वने । रक्षसापहृता भार्या यामिच्छन्ताविहागतौ ॥ ११ ॥,asya devaprabhāvasya vasato vijane vane | rakṣasāpahṛtā bhāryā yāmicchantāvihāgatau || 11 ||
+66,12,त्वं तु को वा किमर्थं वा कबन्ध सदृशो वने । आस्येनोरसि दीप्तेन भग्नजङ्घो विचेष्टसे ॥ १२ ॥,tvaṃ tu ko vā kimarthaṃ vā kabandha sadṛśo vane | āsyenorasi dīptena bhagnajaṅgho viceṣṭase || 12 ||
+66,13,एवमुक्तः कबन्धस्तु लक्ष्मणेनोत्तरं वचः । उवाच परमप्रीतस्तदिन्द्रवचनं स्मरन् ॥ १३ ॥,evamuktaḥ kabandhastu lakṣmaṇenottaraṃ vacaḥ | uvāca paramaprītastadindravacanaṃ smaran || 13 ||
+66,14,स्वागतं वां नरव्याघ्रौ दिष्ट्या पश्यामि चाप्यहम् । दिष्ट्या चेमौ निकृत्तौ मे युवाभ्यां बाहुबन्धनौ ॥ १४ ॥,svāgataṃ vāṃ naravyāghrau diṣṭyā paśyāmi cāpyaham | diṣṭyā cemau nikṛttau me yuvābhyāṃ bāhubandhanau || 14 ||
+66,15,विरूपं यच्च मे रूपं प्राप्तं ह्यविनयाद् यथा । तन्मे शृणु नरव्याघ्र तत्त्वतः शंसतस्तव ॥ १५ ॥,virūpaṃ yacca me rūpaṃ prāptaṃ hyavinayād yathā | tanme śṛṇu naravyāghra tattvataḥ śaṃsatastava || 15 ||
+67,1,पुरा राम महाबाहो महाबलपराक्रम । रूपमासीन्ममाचिन्त्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । यथा सोमस्य शक्रस्य सूर्यस्य च यथा वपुः ॥ १ ॥,purā rāma mahābāho mahābalaparākrama | rūpamāsīnmamācintyaṃ triṣu lokeṣu viśrutam | yathā somasya śakrasya sūryasya ca yathā vapuḥ || 1 ||
+67,2,सो ऽहं रूपमिदं कृत्वा लोकवित्रासनं महत् । ऋषीन् वनगतान् राम त्रासयामि ततस्ततः ॥ २ ॥,so'haṃ rūpamidaṃ kṛtvā lokavitrāsanaṃ mahat | ṛṣīn vanagatān rāma trāsayāmi tatastataḥ || 2 ||
+67,3,ततः स्थूलशिरा नाम महर्षिः कोपितो मया । संचिन्वन् विविधं वन्यं रूपेणानेन धर्षितः ॥ ३ ॥,tataḥ sthūlaśirā nāma maharṣiḥ kopito mayā | saṃcinvan vividhaṃ vanyaṃ rūpeṇānena dharṣitaḥ || 3 ||
+67,4,तेनाहमुक्तः प्रेक्ष्यैवं घोरशापाभिधायिना । एतदेव नृशंसं ते रूपमस्तु विगर्हितम् ॥ ४ ॥,tenāhamuktaḥ prekṣyaivaṃ ghoraśāpābhidhāyinā | etadeva nṛśaṃsaṃ te rūpamastu vigarhitam || 4 ||
+67,5,स मया याचितः क्रुद्धः शापस्यान्तो भवेदिति । अभिशापकृतस्येति तेनेदं भाषितं वचः ॥ ५ ॥,sa mayā yācitaḥ kruddhaḥ śāpasyānto bhavediti | abhiśāpakṛtasyeti tenedaṃ bhāṣitaṃ vacaḥ || 5 ||
+67,6,यदा छित्त्वा भुजौ रामस्त्वां दहेद्विजने वने । तदा त्वं प्राप्स्यसे रूपं स्वमेव विपुलं शुभम् ॥ ६ ॥,yadā chittvā bhujau rāmastvāṃ dahedvijane vane | tadā tvaṃ prāpsyase rūpaṃ svameva vipulaṃ śubham || 6 ||
+67,7,श्रिया विराजितं पुत्रं दनोस्त्वं विद्धि लक्ष्मण । इन्द्रकोपादिदं रूपं प्राप्तमेवं रणाजिरे ॥ ७ ॥,śriyā virājitaṃ putraṃ danostvaṃ viddhi lakṣmaṇa | indrakopādidaṃ rūpaṃ prāptamevaṃ raṇājire || 7 ||
+67,8,अहं हि तपसोग्र��ण पितामहमतोषयम् । दीर्घमायुः स मे प्रादात्ततो मां विभ्रमो ऽस्पृशत् ॥ ८ ॥,ahaṃ hi tapasogreṇa pitāmahamatoṣayam | dīrghamāyuḥ sa me prādāttato māṃ vibhramo'spṛśat || 8 ||
+67,9,दीर्घमायुर्मया प्राप्तं किं मे शक्रः करिष्यति । इत्येवं बुद्धिमास्थाय रणे शक्रमधर्षयम् ॥ ९ ॥,dīrghamāyurmayā prāptaṃ kiṃ me śakraḥ kariṣyati | ityevaṃ buddhimāsthāya raṇe śakramadharṣayam || 9 ||
+67,10,तस्य बाहुप्रमुक्तेन वज्रेण शतपर्वणा । सक्थिनी च शिरश्चैव शरीरे संप्रवेशितम् ॥ १० ॥,tasya bāhupramuktena vajreṇa śataparvaṇā | sakthinī ca śiraścaiva śarīre saṃpraveśitam || 10 ||
+67,11,स मया याच्यमानः सन्नानयद् यमसादनम् । पितामहवचः सत्यं तदस्त्विति ममाब्रवीत् ॥ ११ ॥,sa mayā yācyamānaḥ sannānayad yamasādanam | pitāmahavacaḥ satyaṃ tadastviti mamābravīt || 11 ||
+67,12,अनाहारः कथं शक्तो भग्नसक्थिशिरोमुखः । वज्रेणाभिहतः कालं सुदीर्घमपि जीवितुम् ॥ १२ ॥,anāhāraḥ kathaṃ śakto bhagnasakthiśiromukhaḥ | vajreṇābhihataḥ kālaṃ sudīrghamapi jīvitum || 12 ||
+67,13,एवमुक्तस्तु मे शक्रो बाहू योजनमायतौ । प्रादादास्यं च मे कुक्षौ तीक्ष्णदंष्ट्रमकल्पयत् ॥ १३ ॥,evamuktastu me śakro bāhū yojanamāyatau | prādādāsyaṃ ca me kukṣau tīkṣṇadaṃṣṭramakalpayat || 13 ||
+67,14,सो ऽहं भुजाभ्यां दीर्घाभ्यां समाकृष्य वनेचरान् । सिंहद्विपमृगव्याघ्रान्भक्षयामि समन्ततः ॥ १४ ॥,so'haṃ bhujābhyāṃ dīrghābhyāṃ samākṛṣya vanecarān | siṃhadvipamṛgavyāghrānbhakṣayāmi samantataḥ || 14 ||
+67,15,स तु मामब्रवीदिन्द्रो यदा रामः सलक्ष्मणः । छेत्स्यते समरे बाहू तदा स्वर्गं गमिष्यसि ॥ १५ ॥,sa tu māmabravīdindro yadā rāmaḥ salakṣmaṇaḥ | chetsyate samare bāhū tadā svargaṃ gamiṣyasi || 15 ||
+67,16,स त्वं रामो ऽसि भद्रं ते नाहमन्येन राघव । शक्यो हन्तुं यथातत्त्वमेवमुक्तं महर्षिणा ॥ १६ ॥,sa tvaṃ rāmo'si bhadraṃ te nāhamanyena rāghava | śakyo hantuṃ yathātattvamevamuktaṃ maharṣiṇā || 16 ||
+67,17,अहं हि मतिसाचिव्यं करिष्यामि नरर्षभ । मित्रं चैवोपदेक्ष्यामि युवाभ्यां संस्कृतो ऽग्निना ॥ १७ ॥,ahaṃ hi matisācivyaṃ kariṣyāmi nararṣabha | mitraṃ caivopadekṣyāmi yuvābhyāṃ saṃskṛto'gninā || 17 ||
+67,18,एवमुक्तस्तु धर्मात्मा दनुना तेन राघवः । इदं जगाद वचनं लक्ष्मणस्योपशृण्वतः ॥ १८ ॥,evamuktastu dharmātmā danunā tena rāghavaḥ | idaṃ jagāda vacanaṃ lakṣmaṇasyopaśṛṇvataḥ || 18 ||
+67,19,रावणेन हृता सीता मम भार्या यशस्विनी । निष्क्रान्तस्य जनस्थानात् सह भ्रात्रा यथासुखम् ॥ १९ ॥,rāvaṇena hṛtā sītā mama bhāryā yaśasvinī | niṣkrāntasya janasthānāt saha bhrātrā yathāsukham || 19 ||
+67,20,नाममात्रं तु जानामि न रूपं तस्य रक्षसः । निवासं वा प्रभावं वा वयं तस्य न विद्महे ॥ २० ॥,nāmamātraṃ tu jānāmi na rūpaṃ tasya rakṣasaḥ | nivāsaṃ vā prabhāvaṃ vā vayaṃ tasya na vidmahe || 20 ||
+67,21,शोकार्तानामनाथानामेवं विपरिधावताम् । कारुण्यं सदृशं कर्तुमुपकारे च वर्तताम् ॥ २१ ॥,śokārtānāmanāthānāmevaṃ viparidhāvatām | kāruṇyaṃ sadṛśaṃ kartumupakāre ca vartatām || 21 ||
+67,22,काष्ठान्यानीय शु��्काणि काले भग्नानि कुञ्जरैः । भक्ष्यामस्त्वां वयं वीर श्वभ्रे महति कल्पिते ॥ २२ ॥,kāṣṭhānyānīya śuṣkāṇi kāle bhagnāni kuñjaraiḥ | bhakṣyāmastvāṃ vayaṃ vīra śvabhre mahati kalpite || 22 ||
+67,23,स त्वं सीतां समाचक्ष्व येन वा यत्र वा हृता । कुरु कल्याणमत्यर्थं यदि जानासि तत्त्वतः ॥ २३ ॥,sa tvaṃ sītāṃ samācakṣva yena vā yatra vā hṛtā | kuru kalyāṇamatyarthaṃ yadi jānāsi tattvataḥ || 23 ||
+67,24,एवमुक्तस्तु रामेण वाक्यं दनुरनुत्तमम् । प्रोवाच कुशलो वक्तुं वक्तारमपि राघवम् ॥ २४ ॥,evamuktastu rāmeṇa vākyaṃ danuranuttamam | provāca kuśalo vaktuṃ vaktāramapi rāghavam || 24 ||
+67,25,दिव्यमस्ति न मे ज्ञानं नाभिजानामि मैथिलीम् । यस्तां ज्ञास्यति तं वक्ष्ये दग्धः स्वं रूपमास्थितः ॥ २५ ॥,divyamasti na me jñānaṃ nābhijānāmi maithilīm | yastāṃ jñāsyati taṃ vakṣye dagdhaḥ svaṃ rūpamāsthitaḥ || 25 ||
+67,26,अदग्धस्य हि विज्ञातुं शक्तिरस्ति न मे प्रभो । राक्षसं तं महावीर्यं सीता येन हृता तव ॥ २६ ॥,adagdhasya hi vijñātuṃ śaktirasti na me prabho | rākṣasaṃ taṃ mahāvīryaṃ sītā yena hṛtā tava || 26 ||
+67,27,विज्ञानं हि महद्भ्रष्टं शापदोषेण राघव । स्वकृतेन मया प्राप्तं रूपं लोकविगर्हितम् ॥ २७ ॥,vijñānaṃ hi mahadbhraṣṭaṃ śāpadoṣeṇa rāghava | svakṛtena mayā prāptaṃ rūpaṃ lokavigarhitam || 27 ||
+67,28,किं तु यावन्न यात्यस्तं सविता श्रान्तवाहनः । तावन्मामवटे क्षिप्त्वा दह राम यथाविधि ॥ २८ ॥,kiṃ tu yāvanna yātyastaṃ savitā śrāntavāhanaḥ | tāvanmāmavaṭe kṣiptvā daha rāma yathāvidhi || 28 ||
+67,29,दग्धस्त्वयाहमवटे न्यायेन रघुनन्दन । वक्ष्यामि तमहं वीर यस्तं ज्ञास्यति राक्षसं ॥ २९ ॥,dagdhastvayāhamavaṭe nyāyena raghunandana | vakṣyāmi tamahaṃ vīra yastaṃ jñāsyati rākṣasaṃ || 29 ||
+67,30,तेन सख्यं च कर्तव्यं न्याय्यवृत्तेन राघव । कल्पयिष्यति ते प्रीतः साहाय्यं लघुविक्रमः ॥ ३० ॥,tena sakhyaṃ ca kartavyaṃ nyāyyavṛttena rāghava | kalpayiṣyati te prītaḥ sāhāyyaṃ laghuvikramaḥ || 30 ||
+67,31,न हि तस्यास्त्यविज्ञातं त्रिषु लोकेषु राघव । सर्वान्परिसृतो लोकान्पुरा वै कारणान्तरे ॥ ३१ ॥,na hi tasyāstyavijñātaṃ triṣu lokeṣu rāghava | sarvānparisṛto lokānpurā vai kāraṇāntare || 31 ||
+68,1,एवमुक्तौ तु तौ वीरौ कबन्धेन नरेश्वरौ । गिरिप्रदरमासाद्य पावकं विससर्जतुः ॥ १ ॥,evamuktau tu tau vīrau kabandhena nareśvarau | giripradaramāsādya pāvakaṃ visasarjatuḥ || 1 ||
+68,2,लक्ष्मणस्तु महोल्काभिर्ज्वलिताभिः समन्ततः । चितामादीपयामास सा प्रजज्वाल सर्वतः ॥ २ ॥,lakṣmaṇastu maholkābhirjvalitābhiḥ samantataḥ | citāmādīpayāmāsa sā prajajvāla sarvataḥ || 2 ||
+68,3,तच्छरीरं कबन्धस्य घृतपिण्डोपमं महत् । मेदसा पच्यमानस्य मन्दं दहति पावक ॥ ३ ॥,taccharīraṃ kabandhasya ghṛtapiṇḍopamaṃ mahat | medasā pacyamānasya mandaṃ dahati pāvaka || 3 ||
+68,4,स विधूय चितामाशु विधूमो ऽग्निरिवोत्थितः । अरजे वाससी विभ्रन्मालां दिव्यां महाबलः ॥ ४ ॥,sa vidhūya citāmāśu vidhūmo'gnirivotthitaḥ | araje vāsasī vibhranmālāṃ divyāṃ mahābalaḥ || 4 ||
+68,5,ततश्चिताया वेगेन ��ास्वरो विरजाम्बरः । उत्पपाताशु संहृष्टः सर्वप्रत्यङ्गभूषणः ॥ ५ ॥,tataścitāyā vegena bhāsvaro virajāmbaraḥ | utpapātāśu saṃhṛṣṭaḥ sarvapratyaṅgabhūṣaṇaḥ || 5 ||
+68,6,विमाने भास्वरे तिष्ठन् हंसयुक्ते यशस्करे । प्रभया च महातेजा दिशो दश विराजयन् ॥ ६ ॥,vimāne bhāsvare tiṣṭhan haṃsayukte yaśaskare | prabhayā ca mahātejā diśo daśa virājayan || 6 ||
+68,7,सो ऽन्तरिक्षगतो रामं कबन्धो वाक्यमब्रवीत् । शृणु राघव तत्त्वेन यथा सीमामवाप्स्यसि ॥ ७ ॥,so'ntarikṣagato rāmaṃ kabandho vākyamabravīt | śṛṇu rāghava tattvena yathā sīmāmavāpsyasi || 7 ||
+68,8,राम षड् युक्तयो लोके याभिः सर्वं विमृश्यते । परिमृष्टो दशान्तेन दशाभागेन सेव्यते ॥ ८ ॥,rāma ṣaḍ yuktayo loke yābhiḥ sarvaṃ vimṛśyate | parimṛṣṭo daśāntena daśābhāgena sevyate || 8 ||
+68,9,दशाभागगतो हीनस्त्वं राम सहलक्ष्मणः । यत् कृते व्यसनं प्राप्तं त्वया दारप्रधर्षणम् ॥ ९ ॥,daśābhāgagato hīnastvaṃ rāma sahalakṣmaṇaḥ | yat kṛte vyasanaṃ prāptaṃ tvayā dārapradharṣaṇam || 9 ||
+68,10,तदवश्यं त्वया कार्यः स सुहृत् सुहृदां वर । अकृत्वा न हि ते सिद्धिमहं पश्यामि चिन्तयन् ॥ १० ॥,tadavaśyaṃ tvayā kāryaḥ sa suhṛt suhṛdāṃ vara | akṛtvā na hi te siddhimahaṃ paśyāmi cintayan || 10 ||
+68,11,श्रूयतां राम वक्ष्यामि सुग्रीवो नाम वानरः । भ्रात्रा निरस्तः क्रुद्धेन वालिना शक्रसूनुना ॥ ११ ॥,śrūyatāṃ rāma vakṣyāmi sugrīvo nāma vānaraḥ | bhrātrā nirastaḥ kruddhena vālinā śakrasūnunā || 11 ||
+68,12,ऋष्यमूके गिरिवरे पम्पापर्यन्तशोभिते । निवसत्यात्मवान् वीरश्चतुर्भिः सह वानरैः ॥ १२ ॥,ṛṣyamūke girivare pampāparyantaśobhite | nivasatyātmavān vīraścaturbhiḥ saha vānaraiḥ || 12 ||
+68,13,वयस्यं तं कुरु क्षिप्रमितो गत्वाद्य राघव । अद्रोहाय समागम्य दीप्यमाने विभावसौ ॥ १३ ॥,vayasyaṃ taṃ kuru kṣipramito gatvādya rāghava | adrohāya samāgamya dīpyamāne vibhāvasau || 13 ||
+68,14,न च ते सो ऽवमन्तव्यः सुग्रीवो वानराधिपः । कृतज्ञः कामरूपी च सहायार्थी च वीर्यवान् ॥ १४ ॥,na ca te so'vamantavyaḥ sugrīvo vānarādhipaḥ | kṛtajñaḥ kāmarūpī ca sahāyārthī ca vīryavān || 14 ||
+68,15,शक्तौ ह्यद्य युवां कर्तुं कार्यं तस्य चिकीर्षितम् । कृतार्थो वाकृतार्थो वा कृत्यं तव करिष्यति ॥ १५ ॥,śaktau hyadya yuvāṃ kartuṃ kāryaṃ tasya cikīrṣitam | kṛtārtho vākṛtārtho vā kṛtyaṃ tava kariṣyati || 15 ||
+68,16,स ऋक्षरजसः पुत्रः पम्पामटति शङ्कितः । भास्करस्यौरसः पुत्रो वालिना कृतकिल्बिषः ॥ १६ ॥,sa ṛkṣarajasaḥ putraḥ pampāmaṭati śaṅkitaḥ | bhāskarasyaurasaḥ putro vālinā kṛtakilbiṣaḥ || 16 ||
+68,17,संनिधायायुधं क्षिप्रमृष्यमूकालयं कपिम् । कुरु राघव सत्येन वयस्यं वनचारिणम् ॥ १७ ॥,saṃnidhāyāyudhaṃ kṣipramṛṣyamūkālayaṃ kapim | kuru rāghava satyena vayasyaṃ vanacāriṇam || 17 ||
+68,18,स हि स्थानानि सर्वाणि कार्त्स्न्येन कपिकुञ्जरः । नरमांसाशिनां लोके नैपुण्यादधिगच्छति ॥ १८ ॥,sa hi sthānāni sarvāṇi kārtsnyena kapikuñjaraḥ | naramāṃsāśināṃ loke naipuṇyādadhigacchati || 18 ||
+68,19,न तस्याविदितं लोके किं च���दस्ति हि राघव । यावत् सूर्यः प्रतपति सहस्रांशुररिंदम ॥ १९ ॥,na tasyāviditaṃ loke kiṃ cidasti hi rāghava | yāvat sūryaḥ pratapati sahasrāṃśurariṃdama || 19 ||
+68,20,स नदीर्विपुलाञ् शैलान् गिरिदुर्गाणि कन्दरान् । अन्विष्य वानरैः सार्धं पत्नीं ते ऽधिगमिष्यति ॥ २० ॥,sa nadīrvipulāñ śailān giridurgāṇi kandarān | anviṣya vānaraiḥ sārdhaṃ patnīṃ te'dhigamiṣyati || 20 ||
+68,21,वानरांश्च महाकायान्प्रेषयिष्यति राघव । दिशो विचेतुं तां सीतां त्वद्वियोगेन शोचतीम् ॥ २१ ॥,vānarāṃśca mahākāyānpreṣayiṣyati rāghava | diśo vicetuṃ tāṃ sītāṃ tvadviyogena śocatīm || 21 ||
+68,22,स मेरुशृङ्गाग्रगतामनिन्दितां प्रविश्य पातालतले ऽपि वाश्रिताम् । प्लवंगमानां प्रवरस्तव प्रियां निहत्य रक्षांसि पुनः प्रदास्यति ॥ २२ ॥,sa meruśṛṅgāgragatāmaninditāṃ praviśya pātālatale'pi vāśritām | plavaṃgamānāṃ pravarastava priyāṃ nihatya rakṣāṃsi punaḥ pradāsyati || 22 ||
+69,1,निदर्शयित्वा रामाय सीतायाः प्रतिपादने । वाक्यमन्वर्थमर्थज्ञः कबन्धः पुनरब्रवीत् ॥ १ ॥,nidarśayitvā rāmāya sītāyāḥ pratipādane | vākyamanvarthamarthajñaḥ kabandhaḥ punarabravīt || 1 ||
+69,2,एष राम शिवः पन्था यत्रैते पुष्पिता द्रुमाः । प्रतीचीं दिशमाश्रित्य प्रकाशन्ते मनोरमाः ॥ २ ॥,eṣa rāma śivaḥ panthā yatraite puṣpitā drumāḥ | pratīcīṃ diśamāśritya prakāśante manoramāḥ || 2 ||
+69,3,जम्बूप्रियालपनसाः प्लक्षन्यग्रोधतिन्दुकाः । अश्वत्थाः कर्णिकाराश्च चूताश्चान्ये च पादपाः ॥ ३ ॥,jambūpriyālapanasāḥ plakṣanyagrodhatindukāḥ | aśvatthāḥ karṇikārāśca cūtāścānye ca pādapāḥ || 3 ||
+69,4,तानारुह्याथ वा भूमौ पातयित्वा च तान्बलात् । फलान्यमृतकल्पानि भक्षयन्तौ गमिष्यथः ॥ ४ ॥,tānāruhyātha vā bhūmau pātayitvā ca tānbalāt | phalānyamṛtakalpāni bhakṣayantau gamiṣyathaḥ || 4 ||
+69,5,चङ्क्रमन्तौ वरान्देशाञ् शैलाच्छैलं वनाद्वनम् । ततः पुष्करिणीं वीरौ पम्पां नाम गमिष्यथः ॥ ५ ॥,caṅkramantau varāndeśāñ śailācchailaṃ vanādvanam | tataḥ puṣkariṇīṃ vīrau pampāṃ nāma gamiṣyathaḥ || 5 ||
+69,6,अशर्करामविभ्रंशां समतीर्थमशैवलाम् । राम संजातवालूकां कमलोत्पलशोभिताम् ॥ ६ ॥,aśarkarāmavibhraṃśāṃ samatīrthamaśaivalām | rāma saṃjātavālūkāṃ kamalotpalaśobhitām || 6 ||
+69,7,तत्र हंसाः प्लवाः क्रौञ्चाः कुरराश्चैव राघव । वल्गुस्वरा निकूजन्ति पम्पासलिलगोचराः ॥ ७ ॥,tatra haṃsāḥ plavāḥ krauñcāḥ kurarāścaiva rāghava | valgusvarā nikūjanti pampāsalilagocarāḥ || 7 ||
+69,8,नोद्विजन्ते नरान्दृष्ट्वा वधस्याकोविदाः शुभाः । घृतपिण्डोपमान् स्थूलांस्तान्द्विजान्भक्षयिष्यथः ॥ ८ ॥,nodvijante narāndṛṣṭvā vadhasyākovidāḥ śubhāḥ | ghṛtapiṇḍopamān sthūlāṃstāndvijānbhakṣayiṣyathaḥ || 8 ||
+69,9,रोहितान् वक्रतुण्डांश्च नलमीनांश्च राघव । पम्पायामिषुभिर्मत्स्यांस्तत्र राम वरान् हतान् ॥ ९ ॥,rohitān vakratuṇḍāṃśca nalamīnāṃśca rāghava | pampāyāmiṣubhirmatsyāṃstatra rāma varān hatān || 9 ||
+69,10,निस्त्वक्पक्षानयस्तप्तानकृशानेककण्टका��् । तव भक्त्या समायुक्तो लक्ष्मणः संप्रदास्यति ॥ १० ॥,nistvakpakṣānayastaptānakṛśānekakaṇṭakān | tava bhaktyā samāyukto lakṣmaṇaḥ saṃpradāsyati || 10 ||
+69,11,भृशं ते खादतो मत्स्यान्पम्पायाः पुष्पसंचये । पद्मगन्धि शिवं वारि सुखशीतमनामयम् ॥ ११ ॥,bhṛśaṃ te khādato matsyānpampāyāḥ puṣpasaṃcaye | padmagandhi śivaṃ vāri sukhaśītamanāmayam || 11 ||
+69,12,उद्धृत्य स तदाक्लिष्टं रूप्यस्फटिकसंनिभम् । अथ पुष्करपर्णेन लक्ष्मणः पाययिष्यति ॥ १२ ॥,uddhṛtya sa tadākliṣṭaṃ rūpyasphaṭikasaṃnibham | atha puṣkaraparṇena lakṣmaṇaḥ pāyayiṣyati || 12 ||
+69,13,स्थूलान् गिरिगुहाशय्यान् वराहान् वनचारिणः । अपां लोभादुपावृत्तान् वृषभानिव नर्दतः । रूपान्वितांश्च पम्पायां द्रक्ष्यसि त्वं नरोत्तम ॥ १३ ॥,sthūlān giriguhāśayyān varāhān vanacāriṇaḥ | apāṃ lobhādupāvṛttān vṛṣabhāniva nardataḥ | rūpānvitāṃśca pampāyāṃ drakṣyasi tvaṃ narottama || 13 ||
+69,14,सायाह्ने विचरन् राम विटपी माल्यधारिणः । शीतोदकं च पम्पायां दृष्ट्वा शोकं विहास्यसि ॥ १४ ॥,sāyāhne vicaran rāma viṭapī mālyadhāriṇaḥ | śītodakaṃ ca pampāyāṃ dṛṣṭvā śokaṃ vihāsyasi || 14 ||
+69,15,सुमनोभिश्चितांस्तत्र तिलकान्नक्तमालकान् । उत्पलानि च फुल्लानि पङ्कजानि च राघव ॥ १५ ॥,sumanobhiścitāṃstatra tilakānnaktamālakān | utpalāni ca phullāni paṅkajāni ca rāghava || 15 ||
+69,16,न तानि कश्चिन्माल्यानि तत्रारोपयिता नरः । मतङ्गशिष्यास्तत्रासन्नृषयः सुसमाहितः ॥ १६ ॥,na tāni kaścinmālyāni tatrāropayitā naraḥ | mataṅgaśiṣyāstatrāsannṛṣayaḥ susamāhitaḥ || 16 ||
+69,17,तेषां भाराभितप्तानां वन्यमाहरतां गुरोः । ये प्रपेतुर्महीं तूर्णं शरीरात् स्वेदबिन्दवः ॥ १७ ॥,teṣāṃ bhārābhitaptānāṃ vanyamāharatāṃ guroḥ | ye prapeturmahīṃ tūrṇaṃ śarīrāt svedabindavaḥ || 17 ||
+69,18,तानि माल्यानि जातानि मुनीनां तपसा तदा । स्वेदबिन्दुसमुत्थानि न विनश्यन्ति राघव ॥ १८ ॥,tāni mālyāni jātāni munīnāṃ tapasā tadā | svedabindusamutthāni na vinaśyanti rāghava || 18 ||
+69,19,तेषामद्यापि तत्रैव दृश्यते परिचारिणी । श्रमणी शबरी नाम काकुत्स्थ चिरजीविनी ॥ १९ ॥,teṣāmadyāpi tatraiva dṛśyate paricāriṇī | śramaṇī śabarī nāma kākutstha cirajīvinī || 19 ||
+69,20,त्वां तु धर्मे स्थिता नित्यं सर्वभूतनमस्कृतम् । दृष्ट्वा देवोपमं राम स्वर्गलोकं गमिष्यति ॥ २० ॥,tvāṃ tu dharme sthitā nityaṃ sarvabhūtanamaskṛtam | dṛṣṭvā devopamaṃ rāma svargalokaṃ gamiṣyati || 20 ||
+69,21,ततस्तद् राम पम्पायास्तीरमाश्रित्य पश्चिमम् । आश्रमस्थानमतुलं गुह्यं काकुत्स्थ पश्यसि ॥ २१ ॥,tatastad rāma pampāyāstīramāśritya paścimam | āśramasthānamatulaṃ guhyaṃ kākutstha paśyasi || 21 ||
+69,22,न तत्राक्रमितुं नागाः शक्नुवन्ति तमाश्रमम् । ऋषेस्तस्य मतङ्गस्य विधानात्तच्च काननम् ॥ २२ ॥,na tatrākramituṃ nāgāḥ śaknuvanti tamāśramam | ṛṣestasya mataṅgasya vidhānāttacca kānanam || 22 ||
+69,23,तस्मिन्नन्दनसंकाशे देवारण्योपमे वने । नानाविहगसंकीर्णे रंस्यसे राम निर्वृतः ॥ २३ ॥,tasminnandanasaṃkāśe devāraṇyopame vane | nānāvihagasaṃkīrṇe raṃsyase rāma nirvṛtaḥ || 23 ||
+69,24,ऋष्यमूकस्तु पम्पायाः पुरस्तात् पुष्पितद्रुमः । सुदुःखारोहणो नाम शिशुनागाभिरक्षितः । उदारो ब्रह्मणा चैव पूर्वकाले विनिर्मितः ॥ २४ ॥,ṛṣyamūkastu pampāyāḥ purastāt puṣpitadrumaḥ | suduḥkhārohaṇo nāma śiśunāgābhirakṣitaḥ | udāro brahmaṇā caiva pūrvakāle vinirmitaḥ || 24 ||
+69,25,शयानः पुरुषो राम तस्य शैलस्य मूर्धनि । यत् स्वप्ने लभते वित्तं तत् प्रबुद्धो ऽधिगच्छति ॥ २५ ॥,śayānaḥ puruṣo rāma tasya śailasya mūrdhani | yat svapne labhate vittaṃ tat prabuddho'dhigacchati || 25 ||
+69,26,न त्वेनं विषमाचारः पापकर्माधिरोहति । तत्रैव प्रहरन्त्येनं सुप्तमादाय राक्षसाः ॥ २६ ॥,na tvenaṃ viṣamācāraḥ pāpakarmādhirohati | tatraiva praharantyenaṃ suptamādāya rākṣasāḥ || 26 ||
+69,27,ततो ऽपि शिशुनागानामाक्रन्दः श्रूयते महान् । क्रीडतां राम पम्पायां मतङ्गारण्यवासिनाम् ॥ २७ ॥,tato'pi śiśunāgānāmākrandaḥ śrūyate mahān | krīḍatāṃ rāma pampāyāṃ mataṅgāraṇyavāsinām || 27 ||
+69,28,सिक्ता रुधिरधाराभिः संहत्य परमद्विपाः । प्रचरन्ति पृथक्कीर्णा मेघवर्णास्तरस्विनः ॥ २८ ॥,siktā rudhiradhārābhiḥ saṃhatya paramadvipāḥ | pracaranti pṛthakkīrṇā meghavarṇāstarasvinaḥ || 28 ||
+69,29,ते तत्र पीत्वा पानीयं विमलं शीतमव्ययम् । निवृत्ताः संविगाहन्ते वनानि वनगोचराः ॥ २९ ॥,te tatra pītvā pānīyaṃ vimalaṃ śītamavyayam | nivṛttāḥ saṃvigāhante vanāni vanagocarāḥ || 29 ||
+69,30,राम तस्य तु शैलस्य महती शोभते गुहा । शिलापिधाना काकुत्स्थ दुःखं चास्याः प्रवेशनम् ॥ ३० ॥,rāma tasya tu śailasya mahatī śobhate guhā | śilāpidhānā kākutstha duḥkhaṃ cāsyāḥ praveśanam || 30 ||
+69,31,तस्या गुहायाः प्राग्द्वारे महाञ् शीतोदको ह्रदः । बहुमूलफलो रम्यो नानानगसमावृतः ॥ ३१ ॥,tasyā guhāyāḥ prāgdvāre mahāñ śītodako hradaḥ | bahumūlaphalo ramyo nānānagasamāvṛtaḥ || 31 ||
+69,32,तस्यां वसति सुग्रीवश्चतुर्भिः सह वानरैः । कदा चिच्छिखरे तस्य पर्वतस्यावतिष्ठते ॥ ३२ ॥,tasyāṃ vasati sugrīvaścaturbhiḥ saha vānaraiḥ | kadā cicchikhare tasya parvatasyāvatiṣṭhate || 32 ||
+69,33,कबन्धस्त्वनुशास्यैवं ताव् उभौ रामलक्ष्मणौ । स्रग्वी भास्करवर्णाभः खे व्यरोचत वीर्यवान् ॥ ३३ ॥,kabandhastvanuśāsyaivaṃ tāv ubhau rāmalakṣmaṇau | sragvī bhāskaravarṇābhaḥ khe vyarocata vīryavān || 33 ||
+69,34,तं तु खस्थं महाभागं कबन्धं रामलक्ष्मणौ । प्रस्थितौ त्वं व्रजस्वेति वाक्यमूचतुरन्तिकात् ॥ ३४ ॥,taṃ tu khasthaṃ mahābhāgaṃ kabandhaṃ rāmalakṣmaṇau | prasthitau tvaṃ vrajasveti vākyamūcaturantikāt || 34 ||
+69,35,गम्यतां कार्यसिद्ध्यर्थमिति तावब्रवीच्च सः । सुप्रीतौ तावनुज्ञाप्य कबन्धः प्रस्थितस्तदा ॥ ३५ ॥,gamyatāṃ kāryasiddhyarthamiti tāvabravīcca saḥ | suprītau tāvanujñāpya kabandhaḥ prasthitastadā || 35 ||
+69,36,स तत् कबन्धः प्रतिपद्य रूपं वृतः श्रिया भास्करतुल्यदेहः । निदर्शयन् राममवेक्ष्य खस्थः सख्यं कुरुष्वेति तदाभ्युवाच ॥ ३६ ॥,sa tat kabandhaḥ pratipadya rūpaṃ vṛtaḥ śriyā bhāskaratulyadehaḥ | nidarśayan rāmamavekṣya khasthaḥ sakhyaṃ kuruṣveti tadābhyuvāca || 36 ||
+70,1,तौ कबन्धेन तं मार्गं पम्पाया दर्शितं वने । आतस्थतुर्दिशं गृह्य प्रतीचीं नृवरात्मजौ ॥ १ ॥,tau kabandhena taṃ mārgaṃ pampāyā darśitaṃ vane | ātasthaturdiśaṃ gṛhya pratīcīṃ nṛvarātmajau || 1 ||
+70,2,तौ शैलेष्वाचितानेकान् क्षौद्रकल्पफलद्रुमान् । वीक्षन्तौ जग्मतुर्द्रष्टुं सुग्रीवं रामलक्ष्मणौ ॥ २ ॥,tau śaileṣvācitānekān kṣaudrakalpaphaladrumān | vīkṣantau jagmaturdraṣṭuṃ sugrīvaṃ rāmalakṣmaṇau || 2 ||
+70,3,कृत्वा च शैलपृष्ठे तु तौ वासं रघुनन्दनौ । पम्पायाः पश्चिमं तीरं राघवाव् उपतस्थतुः ॥ ३ ॥,kṛtvā ca śailapṛṣṭhe tu tau vāsaṃ raghunandanau | pampāyāḥ paścimaṃ tīraṃ rāghavāv upatasthatuḥ || 3 ||
+70,4,तौ पुष्करिण्याः पम्पायास्तीरमासाद्य पश्चिमम् । अपश्यतां ततस्तत्र शबर्या रम्यमाश्रमम् ॥ ४ ॥,tau puṣkariṇyāḥ pampāyāstīramāsādya paścimam | apaśyatāṃ tatastatra śabaryā ramyamāśramam || 4 ||
+70,5,तौ तमाश्रममासाद्य द्रुमैर्बहुभिरावृतम् । सुरम्यमभिवीक्षन्तौ शबरीमभ्युपेयतुः ॥ ५ ॥,tau tamāśramamāsādya drumairbahubhirāvṛtam | suramyamabhivīkṣantau śabarīmabhyupeyatuḥ || 5 ||
+70,6,तौ तु दृष्ट्वा तदा सिद्धा समुत्थाय कृताञ्जलिः । पादौ जग्राह रामस्य लक्ष्मणस्य च धीमतः ॥ ६ ॥,tau tu dṛṣṭvā tadā siddhā samutthāya kṛtāñjaliḥ | pādau jagrāha rāmasya lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ || 6 ||
+70,7,तामुवाच ततो रामः श्रमणीं संशितव्रताम् । कच्चित्ते निर्जिता विघ्नाः कच्चित्ते वर्धते तपः ॥ ७ ॥,tāmuvāca tato rāmaḥ śramaṇīṃ saṃśitavratām | kaccitte nirjitā vighnāḥ kaccitte vardhate tapaḥ || 7 ||
+70,8,कच्चित्ते नियतः कोप आहारश्च तपोधने । कच्चित्ते नियमाः प्राप्ताः कच्चित्ते मनसः सुखम् । कच्चित्ते गुरुशुश्रूषा सफला चारुभाषिणि ॥ ८ ॥,kaccitte niyataḥ kopa āhāraśca tapodhane | kaccitte niyamāḥ prāptāḥ kaccitte manasaḥ sukham | kaccitte guruśuśrūṣā saphalā cārubhāṣiṇi || 8 ||
+70,9,रामेण तापसी पृष्ठा सा सिद्धा सिद्धसंमता । शशंस शबरी वृद्धा रामाय प्रत्युपस्थिता ॥ ९ ॥,rāmeṇa tāpasī pṛṣṭhā sā siddhā siddhasaṃmatā | śaśaṃsa śabarī vṛddhā rāmāya pratyupasthitā || 9 ||
+70,10,चित्रकूटं त्वयि प्राप्ते विमानैरतुलप्रभैः । इतस्ते दिवमारूढा यानहं पर्यचारिषम् ॥ १० ॥,citrakūṭaṃ tvayi prāpte vimānairatulaprabhaiḥ | itaste divamārūḍhā yānahaṃ paryacāriṣam || 10 ||
+70,11,तैश्चाहमुक्ता धर्मज्ञैर्महाभागैर्महर्षिभिः । आगमिष्यति ते रामः सुपुण्यमिममाश्रमम् ॥ ११ ॥,taiścāhamuktā dharmajñairmahābhāgairmaharṣibhiḥ | āgamiṣyati te rāmaḥ supuṇyamimamāśramam || 11 ||
+70,12,स ते प्रतिग्रहीतव्यः सौमित्रिसहितो ऽतिथिः । तं च दृष्ट्वा वरांल् लोकानक्षयांस्त्वं गमिष्यसि ॥ १२ ॥,sa te pratigrahītavyaḥ saumitrisahito'tithiḥ | taṃ ca dṛṣṭvā varāṃl lokānakṣayāṃstvaṃ gamiṣyasi || 12 ||
+70,13,मया तु विविधं वन्यं संचितं पुरुषर्षभ । तवार्थे पुरुषव्याघ्र पम्पायास्तीरसंभवम् ॥ १३ ॥,mayā tu vividhaṃ vanyaṃ saṃcitaṃ puruṣarṣabha | tavārthe puruṣavyāghra pampāyāstīrasaṃbhavam || 13 ||
+70,14,एवमुक्तः स धर्मात्मा शबर्या शबरीमिदम् । राघवः प्राह विज्ञाने तां नित्यमबहिष्कृताम् ॥ १४ ॥,evamuktaḥ sa dharmātmā śabaryā śabarīmidam | rāghavaḥ prāha vijñāne tāṃ nityamabahiṣkṛtām || 14 ||
+70,15,दनोः सकाशात्तत्त्वेन प्रभावं ते महात्मनः । श्रुतं प्रत्यक्षमिच्छामि संद्रष्टुं यदि मन्यसे ॥ १५ ॥,danoḥ sakāśāttattvena prabhāvaṃ te mahātmanaḥ | śrutaṃ pratyakṣamicchāmi saṃdraṣṭuṃ yadi manyase || 15 ||
+70,16,एतत्तु वचनं श्रुत्वा रामवक्त्राद्विनिःसृतम् । शबरी दर्शयामास ताव् उभौ तद्वनं महत् ॥ १६ ॥,etattu vacanaṃ śrutvā rāmavaktrādviniḥsṛtam | śabarī darśayāmāsa tāv ubhau tadvanaṃ mahat || 16 ||
+70,17,पश्य मेघघनप्रख्यं मृगपक्षिसमाकुलम् । मतङ्गवनमित्येव विश्रुतं रघुनन्दन ॥ १७ ॥,paśya meghaghanaprakhyaṃ mṛgapakṣisamākulam | mataṅgavanamityeva viśrutaṃ raghunandana || 17 ||
+70,18,इह ते भावितात्मानो गुरवो मे महाद्युते । जुहवांश्चक्रिरे तीर्थं मन्त्रवन्मन्त्रपूजितम् ॥ १८ ॥,iha te bhāvitātmāno guravo me mahādyute | juhavāṃścakrire tīrthaṃ mantravanmantrapūjitam || 18 ||
+70,19,इयं प्रत्यक् स्थली वेदी यत्र ते मे सुसत्कृताः । पुष्पोपहारं कुर्वन्ति श्रमादुद्वेपिभिः करैः ॥ १९ ॥,iyaṃ pratyak sthalī vedī yatra te me susatkṛtāḥ | puṣpopahāraṃ kurvanti śramādudvepibhiḥ karaiḥ || 19 ||
+70,20,तेषां तपः प्रभावेन पश्याद्यापि रघूत्तम । द्योतयन्ति दिशः सर्वाः श्रिया वेद्यो ऽतुलप्रभाः ॥ २० ॥,teṣāṃ tapaḥ prabhāvena paśyādyāpi raghūttama | dyotayanti diśaḥ sarvāḥ śriyā vedyo'tulaprabhāḥ || 20 ||
+70,21,अशक्नुवद्भिस्तैर्गन्तुमुपवासश्रमालसैः । चिन्तिते ऽभ्यागतान्पश्य समेतान् सप्त सागरान् ॥ २१ ॥,aśaknuvadbhistairgantumupavāsaśramālasaiḥ | cintite'bhyāgatānpaśya sametān sapta sāgarān || 21 ||
+70,22,कृताभिषेकैस्तैर्न्यस्ता वल्कलाः पादपेष्विह । अद्यापि न विशुष्यन्ति प्रदेशे रघुनन्दन ॥ २२ ॥,kṛtābhiṣekaistairnyastā valkalāḥ pādapeṣviha | adyāpi na viśuṣyanti pradeśe raghunandana || 22 ||
+70,23,कृत्स्नं वनमिदं दृष्टं श्रोतव्यं च श्रुतं त्वया । तदिच्छाम्यभ्यनुज्ञाता त्यक्तुमेतत् कलेवरम् ॥ २३ ॥,kṛtsnaṃ vanamidaṃ dṛṣṭaṃ śrotavyaṃ ca śrutaṃ tvayā | tadicchāmyabhyanujñātā tyaktumetat kalevaram || 23 ||
+70,24,तेषामिच्छाम्यहं गन्तुं समीपं भावितात्मनाम् । मुनीनामाश्रंमो येषामहं च परिचारिणी ॥ २४ ॥,teṣāmicchāmyahaṃ gantuṃ samīpaṃ bhāvitātmanām | munīnāmāśraṃmo yeṣāmahaṃ ca paricāriṇī || 24 ||
+70,25,धर्मिष्ठं तु वचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः । अनुजानामि गच्छेति प्रहृष्टवदनो ऽब्रवीत् ॥ २५ ॥,dharmiṣṭhaṃ tu vacaḥ śrutvā rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ | anujānāmi gaccheti prahṛṣṭavadano'bravīt || 25 ||
+70,26,अनुज्ञाता तु रामेण हुत्वात्मानं हुताशने । ज्वलत्पावकसंकाशा स्वर्गमेव जगाम सा ॥ २६ ॥,anujñātā tu rāmeṇa hutvātmānaṃ hutāśane | jvalatpāvakasaṃkāśā svargameva jagāma sā || 26 ||
+70,27,यत्र ते सुकृतात्मानो विहरन्ति महर्षयः । तत् पुण्यं शबरीस्थानं जगामात��मसमाधिना ॥ २७ ॥,yatra te sukṛtātmāno viharanti maharṣayaḥ | tat puṇyaṃ śabarīsthānaṃ jagāmātmasamādhinā || 27 ||
+71,1,दिवं तु तस्यां यातायां शबर्यां स्वेन कर्मणा । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा चिन्तयामास राघवः ॥ १ ॥,divaṃ tu tasyāṃ yātāyāṃ śabaryāṃ svena karmaṇā | lakṣmaṇena saha bhrātrā cintayāmāsa rāghavaḥ || 1 ||
+71,2,चिन्तयित्वा तु धर्मात्मा प्रभावं तं महात्मनाम् । हितकारिणमेकाग्रं लक्ष्मणं राघवो ऽब्रवीत् ॥ २ ॥,cintayitvā tu dharmātmā prabhāvaṃ taṃ mahātmanām | hitakāriṇamekāgraṃ lakṣmaṇaṃ rāghavo'bravīt || 2 ||
+71,3,दृष्टो ऽयमाश्रमः सौम्य बह्वाश्चर्यः कृतात्मनाम् । विश्वस्तमृगशार्दूलो नानाविहगसेवितः ॥ ३ ॥,dṛṣṭo'yamāśramaḥ saumya bahvāścaryaḥ kṛtātmanām | viśvastamṛgaśārdūlo nānāvihagasevitaḥ || 3 ||
+71,4,सप्तानां च समुद्राणामेषु तीर्थेषु लक्ष्मण । उपस्पृष्टं च विधिवत् पितरश्चापि तर्पिताः ॥ ४ ॥,saptānāṃ ca samudrāṇāmeṣu tīrtheṣu lakṣmaṇa | upaspṛṣṭaṃ ca vidhivat pitaraścāpi tarpitāḥ || 4 ||
+71,5,प्रनष्टमशुभं यत्तत् कल्याणं समुपस्थितम् । तेन त्वेतत् प्रहृष्टं मे मनो लक्ष्मण संप्रति ॥ ५ ॥,pranaṣṭamaśubhaṃ yattat kalyāṇaṃ samupasthitam | tena tvetat prahṛṣṭaṃ me mano lakṣmaṇa saṃprati || 5 ||
+71,6,हृदये हि नरव्याघ्र शुभमाविर्भविष्यति । तदागच्छ गमिष्यावः पम्पां तां प्रियदर्शनाम् ॥ ६ ॥,hṛdaye hi naravyāghra śubhamāvirbhaviṣyati | tadāgaccha gamiṣyāvaḥ pampāṃ tāṃ priyadarśanām || 6 ||
+71,7,ऋश्यमूको गिरिर्यत्र नातिदूरे प्रकाशते । यस्मिन् वसति धर्मात्मा सुग्रीवो ऽंशुमतः सुतः । नित्यं वालिभयात्त्रस्तश्चतुर्भिः सह वानरैः ॥ ७ ॥,ṛśyamūko giriryatra nātidūre prakāśate | yasmin vasati dharmātmā sugrīvo'ṃśumataḥ sutaḥ | nityaṃ vālibhayāttrastaścaturbhiḥ saha vānaraiḥ || 7 ||
+71,8,अभित्वरे च तं द्रष्टुं सुग्रीवं वानरर्षभम् । तदधीनं हि मे सौम्य सीतायाः परिमार्गणम् ॥ ८ ॥,abhitvare ca taṃ draṣṭuṃ sugrīvaṃ vānararṣabham | tadadhīnaṃ hi me saumya sītāyāḥ parimārgaṇam || 8 ||
+71,9,इति ब्रुवाणं तं रामं सौमित्रिरिदमब्रवीत् । गच्छावस्त्वरितं तत्र ममापि त्वरते मनः ॥ ९ ॥,iti bruvāṇaṃ taṃ rāmaṃ saumitriridamabravīt | gacchāvastvaritaṃ tatra mamāpi tvarate manaḥ || 9 ||
+71,10,आश्रमात्तु ततस्तस्मान्निष्क्रम्य स विशां पतिः । आजगाम ततः पम्पां लक्ष्मणेन सहाभिभूः ॥ १० ॥,āśramāttu tatastasmānniṣkramya sa viśāṃ patiḥ | ājagāma tataḥ pampāṃ lakṣmaṇena sahābhibhūḥ || 10 ||
+71,11,समीक्षमाणः पुष्पाढ्यं सर्वतो विपुलद्रुमम् । कोयष्टिभिश्चार्जुनकैः शतपत्रैश्च कीचकैः । एतैश्चान्यैश्च विविधैर्नादितं तद्वनं महत् ॥ ११ ॥,samīkṣamāṇaḥ puṣpāḍhyaṃ sarvato vipuladrumam | koyaṣṭibhiścārjunakaiḥ śatapatraiśca kīcakaiḥ | etaiścānyaiśca vividhairnāditaṃ tadvanaṃ mahat || 11 ||
+71,12,स रामो विधिवान् वृक्षान् सरांसि विविधानि च । पश्यन् कामाभिसंतप्तो जगाम परमं ह्रदम् ॥ १२ ॥,sa rāmo vidhivān vṛkṣān sarāṃsi vividhāni ca | paśyan kāmābhisaṃtapto jagāma paramaṃ hradam || 12 ||
+71,13,स तामासाद्य वै रामो दूरादु���कवाहिनीम् । मतङ्गसरसं नाम ह्रदं समवगाहत ॥ १३ ॥,sa tāmāsādya vai rāmo dūrādudakavāhinīm | mataṅgasarasaṃ nāma hradaṃ samavagāhata || 13 ||
+71,14,स तु शोकसमाविष्टो रामो दशरथात्मजः । विवेश नलिनीं पम्पां पङ्कजैश्च समावृताम् ॥ १४ ॥,sa tu śokasamāviṣṭo rāmo daśarathātmajaḥ | viveśa nalinīṃ pampāṃ paṅkajaiśca samāvṛtām || 14 ||
+71,15,तिलकाशोकपुंनागबकुलोद्दाल काशिनीम् । रम्योपवनसंबाधां पद्मसंपीडितोदकाम् ॥ १५ ॥,tilakāśokapuṃnāgabakuloddāla kāśinīm | ramyopavanasaṃbādhāṃ padmasaṃpīḍitodakām || 15 ||
+71,16,स्फटिकोपमतोयाढ्यां श्लक्ष्णवालुकसंतताम् । मत्स्यकच्छपसंबाधां तीरस्थद्रुमशोभिताम् ॥ १६ ॥,sphaṭikopamatoyāḍhyāṃ ślakṣṇavālukasaṃtatām | matsyakacchapasaṃbādhāṃ tīrasthadrumaśobhitām || 16 ||
+71,17,सखीभिरिव युक्ताभिर्लताभिरनुवेष्टिताम् । किंनरोरगगन्धर्वयक्षराक्षससेविताम् । नानाद्रुमलताकीर्णां शीतवारिनिधिं शुभाम् ॥ १७ ॥,sakhībhiriva yuktābhirlatābhiranuveṣṭitām | kiṃnaroragagandharvayakṣarākṣasasevitām | nānādrumalatākīrṇāṃ śītavārinidhiṃ śubhām || 17 ||
+71,18,पद्मैः सौगन्धिकैस्ताम्रां शुक्लां कुमुदमण्डलैः । नीलां कुवलयोद्धातैर्बहुवर्णां कुथामिव ॥ १८ ॥,padmaiḥ saugandhikaistāmrāṃ śuklāṃ kumudamaṇḍalaiḥ | nīlāṃ kuvalayoddhātairbahuvarṇāṃ kuthāmiva || 18 ||
+71,19,अरविन्दोत्पलवतीं पद्मसौगन्धिकायुताम् । पुष्पिताम्रवणोपेतां बर्हिणोद्घुष्टनादिताम् ॥ १९ ॥,aravindotpalavatīṃ padmasaugandhikāyutām | puṣpitāmravaṇopetāṃ barhiṇodghuṣṭanāditām || 19 ||
+71,20,स तां दृष्ट्वा ततः पम्पां रामः सौमित्रिणा सह । विललाप च तेजस्वी कामाद्दशरथात्मजः ॥ २० ॥,sa tāṃ dṛṣṭvā tataḥ pampāṃ rāmaḥ saumitriṇā saha | vilalāpa ca tejasvī kāmāddaśarathātmajaḥ || 20 ||
+71,21,तिलकैर्बीजपूरैश्च वटैः शुक्लद्रुमैस्तथा । पुष्पितैः करवीरैश्च पुंनागैश्च सुपुष्पितैः ॥ २१ ॥,tilakairbījapūraiśca vaṭaiḥ śukladrumaistathā | puṣpitaiḥ karavīraiśca puṃnāgaiśca supuṣpitaiḥ || 21 ||
+71,22,मालतीकुन्दगुल्मैश्च भण्डीरैर्निचुलैस्तथा । अशोकैः सप्तपर्णैश्च केतकैरतिमुक्तकैः । अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः प्रमदेवोपशोभिताम् ॥ २२ ॥,mālatīkundagulmaiśca bhaṇḍīrairniculaistathā | aśokaiḥ saptaparṇaiśca ketakairatimuktakaiḥ | anyaiśca vividhairvṛkṣaiḥ pramadevopaśobhitām || 22 ||
+71,23,अस्यास्तीरे तु पूर्वोक्तः पर्वतो धातुमण्डितः । ऋश्यमूक इति ख्यातश्चित्रपुष्पितकाननः ॥ २३ ॥,asyāstīre tu pūrvoktaḥ parvato dhātumaṇḍitaḥ | ṛśyamūka iti khyātaścitrapuṣpitakānanaḥ || 23 ||
+71,24,हरिरृक्षरजो नाम्नः पुत्रस्तस्य महात्मनः । अध्यास्ते तं महावीर्यः सुग्रीव इति विश्रुतः ॥ २४ ॥,harirṛkṣarajo nāmnaḥ putrastasya mahātmanaḥ | adhyāste taṃ mahāvīryaḥ sugrīva iti viśrutaḥ || 24 ||
+71,25,सुग्रीवमभिगच्छ त्वं वानरेन्द्रं नरर्षभ । इत्युवाच पुनर्वाक्यं लक्ष्मणं सत्यविक्रमम् ॥ २५ ॥,sugrīvamabhigaccha tvaṃ vānarendraṃ nararṣabha | ityuvāca punarvākyaṃ lakṣmaṇaṃ satyavikramam || 25 ||
+71,26,ततो महद्वर्त्म च दूरसंक्र��ं क्रमेण गत्वा प्रविलोकयन् वनम् । ददर्श पम्पां शुभदर्श काननामनेकनानाविधपक्षिसंकुलाम् ॥ २६ ॥,tato mahadvartma ca dūrasaṃkramaṃ krameṇa gatvā pravilokayan vanam | dadarśa pampāṃ śubhadarśa kānanāmanekanānāvidhapakṣisaṃkulām || 26 ||
+1,1,स तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पलझषाकुलाम् । रामः सौमित्रिसहितो विललापाकुलेन्द्रियः ॥ १ ॥,sa tāṃ puṣkariṇīṃ gatvā padmotpalajhaṣākulām | rāmaḥ saumitrisahito vilalāpākulendriyaḥ || 1 ||
+1,2,तस्य दृष्ट्वैव तां हर्षादिन्द्रियाणि चकम्पिरे । स कामवशमापन्नः सौमित्रिमिदमब्रवीत् ॥ २ ॥,tasya dṛṣṭvaiva tāṃ harṣādindriyāṇi cakampire | sa kāmavaśamāpannaḥ saumitrimidamabravīt || 2 ||
+1,3,सौमित्रे पश्य पम्पायाः काननं शुभदर्शनम् । यत्र राजन्ति शैलाभा द्रुमाः सशिखरा इव ॥ ३ ॥,saumitre paśya pampāyāḥ kānanaṃ śubhadarśanam | yatra rājanti śailābhā drumāḥ saśikharā iva || 3 ||
+1,4,मां तु शोकाभिसंतप्तमाधयः पीडयन्ति वै । भरतस्य च दुःखेन वैदेह्या हरणेन च ॥ ४ ॥,māṃ tu śokābhisaṃtaptamādhayaḥ pīḍayanti vai | bharatasya ca duḥkhena vaidehyā haraṇena ca || 4 ||
+1,5,अधिकं प्रविभात्येतन्नीलपीतं तु शाद्वलम् । द्रुमाणां विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैरिवार्पितम् ॥ ५ ॥,adhikaṃ pravibhātyetannīlapītaṃ tu śādvalam | drumāṇāṃ vividhaiḥ puṣpaiḥ paristomairivārpitam || 5 ||
+1,6,सुखानिलो ऽयं सौमित्रे कालः प्रचुरमन्मथः । गन्धवान् सुरभिर्मासो जातपुष्पफलद्रुमः ॥ ६ ॥,sukhānilo'yaṃ saumitre kālaḥ pracuramanmathaḥ | gandhavān surabhirmāso jātapuṣpaphaladrumaḥ || 6 ||
+1,7,पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानां पुष्पशालिनाम् । सृजतां पुष्पवर्षाणि वर्षं तोयमुचामिव ॥ ७ ॥,paśya rūpāṇi saumitre vanānāṃ puṣpaśālinām | sṛjatāṃ puṣpavarṣāṇi varṣaṃ toyamucāmiva || 7 ||
+1,8,प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः । वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति गाम् ॥ ८ ॥,prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ | vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti gām || 8 ||
+1,9,मारुतः सुखं संस्पर्शे वाति चन्दनशीतलः । षट्पदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु ॥ ९ ॥,mārutaḥ sukhaṃ saṃsparśe vāti candanaśītalaḥ | ṣaṭpadairanukūjadbhirvaneṣu madhugandhiṣu || 9 ||
+1,10,गिरिप्रस्थेषु रम्येषु पुष्पवद्भिर्मनोरमैः । संसक्तशिखरा शैला विराजन्ति महाद्रुमैः ॥ १० ॥,giriprastheṣu ramyeṣu puṣpavadbhirmanoramaiḥ | saṃsaktaśikharā śailā virājanti mahādrumaiḥ || 10 ||
+1,11,पुष्पिताग्रांश्च पश्येमान् कर्णिकारान् समन्ततः । हाटकप्रतिसंछन्नान्नरान्पीताम्बरानिव ॥ ११ ॥,puṣpitāgrāṃśca paśyemān karṇikārān samantataḥ | hāṭakapratisaṃchannānnarānpītāmbarāniva || 11 ||
+1,12,अयं वसन्तः सौमित्रे नानाविहगनादितः । सीतया विप्रहीणस्य शोकसंदीपनो मम ॥ १२ ॥,ayaṃ vasantaḥ saumitre nānāvihaganāditaḥ | sītayā viprahīṇasya śokasaṃdīpano mama || 12 ||
+1,13,मां हि शोकसमाक्रान्तं संतापयति मन्मथः । हृष्टः प्रवदमानश्च समाह्वयति कोकिलः ॥ १३ ॥,māṃ hi śokasamākrāntaṃ saṃtāpayati manmathaḥ | hṛṣṭaḥ pravadamānaśca samāhvayati kokilaḥ || 13 ||
+1,14,एष दात्यूहको हृष्टो रम्ये मां वननिर्झरे । प्रणदन्मन्मथाविष्टं शोचयिष्यति लक्ष्मण ॥ १४ ॥,eṣa dātyūhako hṛṣṭo ramye māṃ vananirjhare | praṇadanmanmathāviṣṭaṃ śocayiṣyati lakṣmaṇa || 14 ||
+1,15,विमिश्रा विहगाः पुम्भिरात्मव्यूहाभिनन्दिताः । भृङ्गराजप्रमुदिताः सौमित्रे मधुरस्वराः ॥ १५ ॥,vimiśrā vihagāḥ pumbhirātmavyūhābhinanditāḥ | bhṛṅgarājapramuditāḥ saumitre madhurasvarāḥ || 15 ||
+1,16,मां हि सा मृगशावाक्षी चिन्ताशोकबलात्कृतम् । संतापयति सौमित्रे क्रूरश्चैत्रवनानिलः ॥ १६ ॥,māṃ hi sā mṛgaśāvākṣī cintāśokabalātkṛtam | saṃtāpayati saumitre krūraścaitravanānilaḥ || 16 ||
+1,17,शिखिनीभिः परिवृता मयूरा गिरिसानुषु । मन्मथाभिपरीतस्य मम मन्मथवर्धनाः ॥ १७ ॥,śikhinībhiḥ parivṛtā mayūrā girisānuṣu | manmathābhiparītasya mama manmathavardhanāḥ || 17 ||
+1,18,पश्य लक्ष्णम नृत्यन्तं मयूरमुपनृत्यति । शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं गिरिसानुषु ॥ १८ ॥,paśya lakṣṇama nṛtyantaṃ mayūramupanṛtyati | śikhinī manmathārtaiṣā bhartāraṃ girisānuṣu || 18 ||
+1,19,मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया । मम त्वयं विना वासः पुष्पमासे सुदुःसहः ॥ १९ ॥,mayūrasya vane nūnaṃ rakṣasā na hṛtā priyā | mama tvayaṃ vinā vāsaḥ puṣpamāse suduḥsahaḥ || 19 ||
+1,20,पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति मे । पुष्पभारसमृद्धानां वनानां शिशिरात्यये ॥ २० ॥,paśya lakṣmaṇa puṣpāṇi niṣphalāni bhavanti me | puṣpabhārasamṛddhānāṃ vanānāṃ śiśirātyaye || 20 ||
+1,21,वदन्ति रावं मुदिताः शकुनाः संघशः कलम् । आह्वयन्त इवान्योन्यं कामोन्मादकरा मम ॥ २१ ॥,vadanti rāvaṃ muditāḥ śakunāḥ saṃghaśaḥ kalam | āhvayanta ivānyonyaṃ kāmonmādakarā mama || 21 ||
+1,22,नूनं परवशा सीता सापि शोचत्यहं यथा । श्यामा पद्मपलाशाक्षी मृदुभाषा च मे प्रिया ॥ २२ ॥,nūnaṃ paravaśā sītā sāpi śocatyahaṃ yathā | śyāmā padmapalāśākṣī mṛdubhāṣā ca me priyā || 22 ||
+1,23,एष पुष्पवहो वायुः सुखस्पर्शो हिमावहः । तां विचिन्तयतः कान्तां पावकप्रतिमो मम ॥ २३ ॥,eṣa puṣpavaho vāyuḥ sukhasparśo himāvahaḥ | tāṃ vicintayataḥ kāntāṃ pāvakapratimo mama || 23 ||
+1,24,तां विनाथ विहंगो ऽसौ पक्षी प्रणदितस्तदा । वायसः पादपगतः प्रहृष्टमभिनर्दति ॥ २४ ॥,tāṃ vinātha vihaṃgo'sau pakṣī praṇaditastadā | vāyasaḥ pādapagataḥ prahṛṣṭamabhinardati || 24 ||
+1,25,एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः । पक्षी मां तु विशालाक्ष्याः समीपमुपनेष्यति ॥ २५ ॥,eṣa vai tatra vaidehyā vihagaḥ pratihārakaḥ | pakṣī māṃ tu viśālākṣyāḥ samīpamupaneṣyati || 25 ||
+1,26,पश्य लक्ष्मण संनादं वने मदविवर्धनम् । पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु द्विजानामुपकूजताम् ॥ २६ ॥,paśya lakṣmaṇa saṃnādaṃ vane madavivardhanam | puṣpitāgreṣu vṛkṣeṣu dvijānāmupakūjatām || 26 ||
+1,27,सौमित्रे पश्य पम्पायाश्चित्रासु वनराजिषु । नलिनानि प्रकाशन्ते जले तरुणसूर्यवत् ॥ २७ ॥,saumitre paśya pampāyāścitrāsu vanarājiṣu | nalināni prakāśante jale taruṇasūryavat || 27 ||
+1,28,एषा प्रसन्नसलिला पद्मनीलोत्पलायता । हंसकारण्डवाकीर��णा पम्पा सौगन्धिकायुता ॥ २८ ॥,eṣā prasannasalilā padmanīlotpalāyatā | haṃsakāraṇḍavākīrṇā pampā saugandhikāyutā || 28 ||
+1,29,चक्रवाकयुता नित्यं चित्रप्रस्थवनान्तरा । मातङ्गमृगयूथैश्च शोभते सलिलार्थिभिः ॥ २९ ॥,cakravākayutā nityaṃ citraprasthavanāntarā | mātaṅgamṛgayūthaiśca śobhate salilārthibhiḥ || 29 ||
+1,30,पद्मकोशपलाशानि द्रष्टुं दृष्टिर्हि मन्यते । सीताया नेत्रकोशाभ्यां सदृशानीति लक्ष्मण ॥ ३० ॥,padmakośapalāśāni draṣṭuṃ dṛṣṭirhi manyate | sītāyā netrakośābhyāṃ sadṛśānīti lakṣmaṇa || 30 ||
+1,31,पद्मकेसरसंसृष्टो वृक्षान्तरविनिःसृतः । निःश्वास इव सीताया वाति वायुर्मनोहरः ॥ ३१ ॥,padmakesarasaṃsṛṣṭo vṛkṣāntaraviniḥsṛtaḥ | niḥśvāsa iva sītāyā vāti vāyurmanoharaḥ || 31 ||
+1,32,सौमित्रे पश्य पम्पाया दक्षिणे गिरिसानुनि । पुष्पितां कर्णिकारस्य यष्टिं परमशोभनाम् ॥ ३२ ॥,saumitre paśya pampāyā dakṣiṇe girisānuni | puṣpitāṃ karṇikārasya yaṣṭiṃ paramaśobhanām || 32 ||
+1,33,अधिकं शैलराजो ऽयं धातुभिस्तु विभूषितः । विचित्रं सृजते रेणुं वायुवेगविघट्टितम् ॥ ३३ ॥,adhikaṃ śailarājo'yaṃ dhātubhistu vibhūṣitaḥ | vicitraṃ sṛjate reṇuṃ vāyuvegavighaṭṭitam || 33 ||
+1,34,गिरिप्रस्थास्तु सौमित्रे सर्वतः संप्रपुष्पितैः । निष्पत्रैः सर्वतो रम्यैः प्रदीपा इव कुंशुकैः ॥ ३४ ॥,giriprasthāstu saumitre sarvataḥ saṃprapuṣpitaiḥ | niṣpatraiḥ sarvato ramyaiḥ pradīpā iva kuṃśukaiḥ || 34 ||
+1,35,पम्पातीररुहाश्चेमे संसक्ता मधुगन्धिनः । मालतीमल्लिकाषण्डाः करवीराश्च पुष्पिताः ॥ ३५ ॥,pampātīraruhāśceme saṃsaktā madhugandhinaḥ | mālatīmallikāṣaṇḍāḥ karavīrāśca puṣpitāḥ || 35 ||
+1,36,केतक्यः सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च सुपुष्पिताः । माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च सर्वशः ॥ ३६ ॥,ketakyaḥ sinduvārāśca vāsantyaśca supuṣpitāḥ | mādhavyo gandhapūrṇāśca kundagulmāśca sarvaśaḥ || 36 ||
+1,37,चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला बकुलास्तथा । चम्पकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ॥ ३७ ॥,ciribilvā madhūkāśca vañjulā bakulāstathā | campakāstilakāścaiva nāgavṛkṣāśca puṣpitāḥ || 37 ||
+1,38,नीपाश्च वरणाश्चैव खर्जूराश्च सुपुष्पिताः । अङ्कोलाश्च कुरण्टाश्च चूर्णकाः पारिभद्रकाः ॥ ३८ ॥,nīpāśca varaṇāścaiva kharjūrāśca supuṣpitāḥ | aṅkolāśca kuraṇṭāśca cūrṇakāḥ pāribhadrakāḥ || 38 ||
+1,39,चूताः पाटलयश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः । मुचुकुन्दार्जुनाश्चैव दृश्यन्ते गिरिसानुषु ॥ ३९ ॥,cūtāḥ pāṭalayaścaiva kovidārāśca puṣpitāḥ | mucukundārjunāścaiva dṛśyante girisānuṣu || 39 ||
+1,40,केतकोद्दालकाश्चैव शिरीषाः शिंशपा धवाः । शाल्मल्यः किंशुकाश्चैव रक्ताः कुरबकास्तथा । तिनिशा नक्त मालाश्च चन्दनाः स्यन्दनास्तथा ॥ ४० ॥,ketakoddālakāścaiva śirīṣāḥ śiṃśapā dhavāḥ | śālmalyaḥ kiṃśukāścaiva raktāḥ kurabakāstathā | tiniśā nakta mālāśca candanāḥ syandanāstathā || 40 ||
+1,41,विविधा विविधैः पुष्पैस्तैरेव नगसानुषु । विकीर्णैः पीतरक्ताभाः सौमित्रे ���्रस्तराः कृताः ॥ ४१ ॥,vividhā vividhaiḥ puṣpaistaireva nagasānuṣu | vikīrṇaiḥ pītaraktābhāḥ saumitre prastarāḥ kṛtāḥ || 41 ||
+1,42,हिमान्ते पश्य सौमित्रे वृक्षाणां पुष्पसंभवम् । पुष्पमासे हि तरवः संघर्षादिव पुष्पिताः ॥ ४२ ॥,himānte paśya saumitre vṛkṣāṇāṃ puṣpasaṃbhavam | puṣpamāse hi taravaḥ saṃgharṣādiva puṣpitāḥ || 42 ||
+1,43,पश्य शीतजलां चेमां सौमित्रे पुष्करायुताम् । चक्रवाकानुचरितां कारण्डवनिषेविताम् । प्लवैः क्रौञ्चैश्च संपूर्णां वराहमृगसेविताम् ॥ ४३ ॥,paśya śītajalāṃ cemāṃ saumitre puṣkarāyutām | cakravākānucaritāṃ kāraṇḍavaniṣevitām | plavaiḥ krauñcaiśca saṃpūrṇāṃ varāhamṛgasevitām || 43 ||
+1,44,अधिकं शोभते पम्पाविकूजद्भिर्विहंगमैः ॥ ४४ ॥,adhikaṃ śobhate pampāvikūjadbhirvihaṃgamaiḥ || 44 ||
+1,45,दीपयन्तीव मे कामं विविधा मुदिता द्विजाः । श्यामां चन्द्रमुखीं स्मृत्वा प्रियां पद्मनिभेक्षणाम् ॥ ४५ ॥,dīpayantīva me kāmaṃ vividhā muditā dvijāḥ | śyāmāṃ candramukhīṃ smṛtvā priyāṃ padmanibhekṣaṇām || 45 ||
+1,46,पय सानुषु चित्रेषु मृगीभिः सहितान्मृगान् । मां पुनर्मृगशावाक्ष्या वैदेह्या विरहीकृतम् ॥ ४६ ॥,paya sānuṣu citreṣu mṛgībhiḥ sahitānmṛgān | māṃ punarmṛgaśāvākṣyā vaidehyā virahīkṛtam || 46 ||
+1,47,एवं स विलपंस्तत्र शोकोपहतचेतनः । अवेक्षत शिवां पम्पां रम्यवारिवहां शुभाम् ॥ ४७ ॥,evaṃ sa vilapaṃstatra śokopahatacetanaḥ | avekṣata śivāṃ pampāṃ ramyavārivahāṃ śubhām || 47 ||
+1,48,निरीक्षमाणः सहसा महात्मा सर्वं वनं निर्झरकन्दरं च । उद्विग्नचेताः सह लक्ष्मणेन विचार्य दुःखोपहतः प्रतस्थे ॥ ४८ ॥,nirīkṣamāṇaḥ sahasā mahātmā sarvaṃ vanaṃ nirjharakandaraṃ ca | udvignacetāḥ saha lakṣmaṇena vicārya duḥkhopahataḥ pratasthe || 48 ||
+1,49,ताव् ऋष्यमूकं सहितौ प्रयातौ सुग्रीवशाखामृगसेवितं तम् । त्रस्तास्तु दृष्ट्वा हरयो बभूवुर्महौजसौ राघवलक्ष्मणौ तौ ॥ ४९ ॥,tāv ṛṣyamūkaṃ sahitau prayātau sugrīvaśākhāmṛgasevitaṃ tam | trastāstu dṛṣṭvā harayo babhūvurmahaujasau rāghavalakṣmaṇau tau || 49 ||
+2,1,तौ तु दृष्ट्वा महात्मानौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । वरायुधधरौ वीरौ सुग्रीवः शङ्कितो ऽभवत् ॥ १ ॥,tau tu dṛṣṭvā mahātmānau bhrātarau rāmalakṣmaṇau | varāyudhadharau vīrau sugrīvaḥ śaṅkito'bhavat || 1 ||
+2,2,उद्विग्नहृदयः सर्वा दिशः समवलोकयन् । न व्यतिष्ठत कस्मिंश्चिद्देशे वानरपुंगवः ॥ २ ॥,udvignahṛdayaḥ sarvā diśaḥ samavalokayan | na vyatiṣṭhata kasmiṃściddeśe vānarapuṃgavaḥ || 2 ||
+2,3,नैव चक्रे मनः स्थाने वीक्षमाणो महाबलौ । कपेः परमभीतस्य चित्तं व्यवससाद ह ॥ ३ ॥,naiva cakre manaḥ sthāne vīkṣamāṇo mahābalau | kapeḥ paramabhītasya cittaṃ vyavasasāda ha || 3 ||
+2,4,चिन्तयित्वा स धर्मात्मा विमृश्य गुरुलाघवम् । सुग्रीवः परमोद्विग्नः सर्वैरनुचरैः सह ॥ ४ ॥,cintayitvā sa dharmātmā vimṛśya gurulāghavam | sugrīvaḥ paramodvignaḥ sarvairanucaraiḥ saha || 4 ||
+2,5,ततः स सचिवेभ्यस्तु सुग्रीवः प्लवगाधिपः । शशंस परमोद्विग्नः पश्यंस्तौ रामलक्ष्मणौ ॥ ५ ॥,tataḥ sa sacivebhyastu sugrīvaḥ plavagādhipaḥ | śaśaṃsa paramodvignaḥ paśyaṃstau rāmalakṣmaṇau || 5 ||
+2,6,एतौ वनमिदं दुर्गं वालिप्रणिहितौ ध्रुवम् । छद्मना चीरवसनौ प्रचरन्ताविहागतौ ॥ ६ ॥,etau vanamidaṃ durgaṃ vālipraṇihitau dhruvam | chadmanā cīravasanau pracarantāvihāgatau || 6 ||
+2,7,ततः सुग्रीवसचिवा दृष्ट्वा परमधन्विनौ । जग्मुर्गिरितटात्तस्मादन्यच्छिखरमुत्तमम् ॥ ७ ॥,tataḥ sugrīvasacivā dṛṣṭvā paramadhanvinau | jagmurgiritaṭāttasmādanyacchikharamuttamam || 7 ||
+2,8,ते क्षिप्रमभिगम्याथ यूथपा यूथपर्षभम् । हरयो वानरश्रेष्ठं परिवार्योपतस्थिरे ॥ ८ ॥,te kṣipramabhigamyātha yūthapā yūthaparṣabham | harayo vānaraśreṣṭhaṃ parivāryopatasthire || 8 ||
+2,9,एकमेकायनगताः प्लवमाना गिरेर्गिरिम् । प्रकम्पयन्तो वेगेन गिरीणां शिखराणि च ॥ ९ ॥,ekamekāyanagatāḥ plavamānā girergirim | prakampayanto vegena girīṇāṃ śikharāṇi ca || 9 ||
+2,10,ततः शाखामृगाः सर्वे प्लवमाना महाबलाः । बभञ्जुश्च नगांस्तत्र पुष्पितान्दुर्गसंश्रितान् ॥ १० ॥,tataḥ śākhāmṛgāḥ sarve plavamānā mahābalāḥ | babhañjuśca nagāṃstatra puṣpitāndurgasaṃśritān || 10 ||
+2,11,आप्लवन्तो हरिवराः सर्वतस्तं महागिरिम् । मृगमार्जारशार्दूलांस्त्रासयन्तो ययुस्तदा ॥ ११ ॥,āplavanto harivarāḥ sarvatastaṃ mahāgirim | mṛgamārjāraśārdūlāṃstrāsayanto yayustadā || 11 ||
+2,12,ततः सुग्रीवसचिवाः पर्वतेन्द्रं समाश्रिताः । संगम्य कपिमुख्येन सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः ॥ १२ ॥,tataḥ sugrīvasacivāḥ parvatendraṃ samāśritāḥ | saṃgamya kapimukhyena sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ || 12 ||
+2,13,ततस्तं भयसंत्रस्तं वालिकिल्बिषशङ्कितम् । उवाच हनुमान् वाक्यं सुग्रीवं वाक्यकोविदः ॥ १३ ॥,tatastaṃ bhayasaṃtrastaṃ vālikilbiṣaśaṅkitam | uvāca hanumān vākyaṃ sugrīvaṃ vākyakovidaḥ || 13 ||
+2,14,यस्मादुद्विग्नचेतास्त्वं प्रद्रुतो हरिपुंगव । तं क्रूरदर्शनं क्रूरं नेह पश्यामि वालिनम् ॥ १४ ॥,yasmādudvignacetāstvaṃ pradruto haripuṃgava | taṃ krūradarśanaṃ krūraṃ neha paśyāmi vālinam || 14 ||
+2,15,यस्मात्तव भयं सौम्य पूर्वजात् पापकर्मणः । स नेह वाली दुष्टात्मा न ते पश्याम्यहं भयम् ॥ १५ ॥,yasmāttava bhayaṃ saumya pūrvajāt pāpakarmaṇaḥ | sa neha vālī duṣṭātmā na te paśyāmyahaṃ bhayam || 15 ||
+2,16,अहो शाखामृगत्वं ते व्यक्तमेव प्लवंगम । लघुचित्ततयात्मानं न स्थापयसि यो मतौ ॥ १६ ॥,aho śākhāmṛgatvaṃ te vyaktameva plavaṃgama | laghucittatayātmānaṃ na sthāpayasi yo matau || 16 ||
+2,17,बुद्धिविज्ञानसंपन्न इङ्गितैः सर्वमाचर । न ह्यबुद्धिं गतो राजा सर्वभूतानि शास्ति हि ॥ १७ ॥,buddhivijñānasaṃpanna iṅgitaiḥ sarvamācara | na hyabuddhiṃ gato rājā sarvabhūtāni śāsti hi || 17 ||
+2,18,सुग्रीवस्तु शुभं वाक्यं श्रुत्वा सर्वं हनूमतः । ततः शुभतरं वाक्यं हनूमन्तमुवाच ह ॥ १८ ॥,sugrīvastu śubhaṃ vākyaṃ śrutvā sarvaṃ hanūmataḥ | tataḥ śubhataraṃ vākyaṃ hanūmantamuvāca ha || 18 ||
+2,19,दीर्घबाहू विशालाक्षौ शरचापासिधारिणौ । कस्य न स्याद्भयं दृष्ट्वा एतौ सुरसुतोपमौ ॥ १९ ॥,dīrghabāhū viśālākṣau śaracāpāsidhāriṇau | kasya na syādbhayaṃ d��ṣṭvā etau surasutopamau || 19 ||
+2,20,वालिप्रणिहितावेतौ शङ्के ऽहं पुरुषोत्तमौ । राजानो बहुमित्राश्च विश्वासो नात्र हि क्षमः ॥ २० ॥,vālipraṇihitāvetau śaṅke'haṃ puruṣottamau | rājāno bahumitrāśca viśvāso nātra hi kṣamaḥ || 20 ||
+2,21,अरयश्च मनुष्येण विज्ञेयाश्छन्नचारिणः । विश्वस्तानामविश्वस्ताश्छिद्रेषु प्रहरन्ति हि ॥ २१ ॥,arayaśca manuṣyeṇa vijñeyāśchannacāriṇaḥ | viśvastānāmaviśvastāśchidreṣu praharanti hi || 21 ||
+2,22,कृत्येषु वाली मेधावी राजानो बहुदर्शनाः । भवन्ति परहन्तारस्ते ज्ञेयाः प्राकृतैर्नरैः ॥ २२ ॥,kṛtyeṣu vālī medhāvī rājāno bahudarśanāḥ | bhavanti parahantāraste jñeyāḥ prākṛtairnaraiḥ || 22 ||
+2,23,तौ त्वया प्राकृतेनैव गत्वा ज्ञेयौ प्लवंगम । शङ्कितानां प्रकारैश्च रूपव्याभाषणेन च ॥ २३ ॥,tau tvayā prākṛtenaiva gatvā jñeyau plavaṃgama | śaṅkitānāṃ prakāraiśca rūpavyābhāṣaṇena ca || 23 ||
+2,24,लक्षयस्व तयोर्भावं प्रहृष्टमनसौ यदि । विश्वासयन्प्रशंसाभिरिङ्गितैश्च पुनः पुनः ॥ २४ ॥,lakṣayasva tayorbhāvaṃ prahṛṣṭamanasau yadi | viśvāsayanpraśaṃsābhiriṅgitaiśca punaḥ punaḥ || 24 ||
+2,25,ममैवाभिमुखं स्थित्वा पृच्छ त्वं हरिपुंगव । प्रयोजनं प्रवेशस्य वनस्यास्य धनुर्धरौ ॥ २५ ॥,mamaivābhimukhaṃ sthitvā pṛccha tvaṃ haripuṃgava | prayojanaṃ praveśasya vanasyāsya dhanurdharau || 25 ||
+2,26,शुद्धात्मानौ यदि त्वेतौ जानीहि त्वं प्लवंगम । व्याभाषितैर्वा रूपैर्वा विज्ञेया दुष्टतानयोः ॥ २६ ॥,śuddhātmānau yadi tvetau jānīhi tvaṃ plavaṃgama | vyābhāṣitairvā rūpairvā vijñeyā duṣṭatānayoḥ || 26 ||
+2,27,इत्येवं कपिराजेन संदिष्टो मारुतात्मजः । चकार गमने बुद्धिं यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥ २७ ॥,ityevaṃ kapirājena saṃdiṣṭo mārutātmajaḥ | cakāra gamane buddhiṃ yatra tau rāmalakṣmaṇau || 27 ||
+2,28,तथेति संपूज्य वचस्तु तस्य कपेः सुभीतस्य दुरासदस्य । महानुभावो हनुमान्ययौ तदा स यत्र रामो ऽतिबलश्च लक्ष्मणः ॥ २८ ॥,tatheti saṃpūjya vacastu tasya kapeḥ subhītasya durāsadasya | mahānubhāvo hanumānyayau tadā sa yatra rāmo'tibalaśca lakṣmaṇaḥ || 28 ||
+3,1,वचो विज्ञाय हनुमान् सुग्रीवस्य महात्मनः । पर्वतादृश्यमूकात्तु पुप्लुवे यत्र राघवौ ॥ १ ॥,vaco vijñāya hanumān sugrīvasya mahātmanaḥ | parvatādṛśyamūkāttu pupluve yatra rāghavau || 1 ||
+3,2,स तत्र गत्वा हनुमान्बलवान् वानरोत्तमः । उपचक्राम तौ वाग्भिर्मृद्वीभिः सत्यविक्रमः ॥ २ ॥,sa tatra gatvā hanumānbalavān vānarottamaḥ | upacakrāma tau vāgbhirmṛdvībhiḥ satyavikramaḥ || 2 ||
+3,3,स्वकं रूपं परित्यज्य भिक्षुरूपेण वानरः । आबभाषे च तौ वीरौ यथावत् प्रशशंस च ॥ ३ ॥,svakaṃ rūpaṃ parityajya bhikṣurūpeṇa vānaraḥ | ābabhāṣe ca tau vīrau yathāvat praśaśaṃsa ca || 3 ||
+3,4,राजर्षिदेवप्रतिमौ तापसौ संशितव्रतौ । देशं कथमिमं प्राप्तौ भवन्तौ वरवर्णिनौ ॥ ४ ॥,rājarṣidevapratimau tāpasau saṃśitavratau | deśaṃ kathamimaṃ prāptau bhavantau varavarṇinau || 4 ||
+3,5,त्रासयन्तौ मृगगणानन्यांश्च वनचारिणः । पम्पातीररुहान् वृक्षान् वीक्षमाणौ समन्ततः ॥ ��� ॥,trāsayantau mṛgagaṇānanyāṃśca vanacāriṇaḥ | pampātīraruhān vṛkṣān vīkṣamāṇau samantataḥ || 5 ||
+3,6,इमां नदीं शुभजलां शोभयन्तौ तरस्विनौ । धैर्यवन्तौ सुवर्णाभौ कौ युवां चीरवाससौ ॥ ६ ॥,imāṃ nadīṃ śubhajalāṃ śobhayantau tarasvinau | dhairyavantau suvarṇābhau kau yuvāṃ cīravāsasau || 6 ||
+3,7,सिंहविप्रेक्षितौ वीरौ सिंहातिबलविक्रमौ । शक्रचापनिभे चापे प्रगृह्य विपुलैर्भुजैः ॥ ७ ॥,siṃhaviprekṣitau vīrau siṃhātibalavikramau | śakracāpanibhe cāpe pragṛhya vipulairbhujaiḥ || 7 ||
+3,8,श्रीमन्तौ रूपसंपन्नौ वृषभश्रेष्ठविक्रमौ । हस्तिहस्तोपमभुजौ द्युतिमन्तौ नरर्षभौ ॥ ८ ॥,śrīmantau rūpasaṃpannau vṛṣabhaśreṣṭhavikramau | hastihastopamabhujau dyutimantau nararṣabhau || 8 ||
+3,9,प्रभया पर्वतेन्द्रो ऽयं युवयोरवभासितः । राज्यार्हावमरप्रख्यौ कथं देशमिहागतौ ॥ ९ ॥,prabhayā parvatendro'yaṃ yuvayoravabhāsitaḥ | rājyārhāvamaraprakhyau kathaṃ deśamihāgatau || 9 ||
+3,10,पद्मपत्रेक्षणौ वीरौ जटामण्डलधारिणौ । अन्योन्यसदृशौ वीरौ देवलोकादिवागतौ ॥ १० ॥,padmapatrekṣaṇau vīrau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau | anyonyasadṛśau vīrau devalokādivāgatau || 10 ||
+3,11,यदृच्छयेव संप्राप्तौ चन्द्रसूर्यौ वसुंधराम् । विशालवक्षसौ वीरौ मानुषौ देवरूपिणौ ॥ ११ ॥,yadṛcchayeva saṃprāptau candrasūryau vasuṃdharām | viśālavakṣasau vīrau mānuṣau devarūpiṇau || 11 ||
+3,12,सिंहस्कन्धौ महासत्त्वौ समदाविव गोवृषौ । आयताश्च सुवृत्ताश्च बाहवः परिघोत्तमाः । सर्वभूषणभूषार्हाः किमर्थं न विभूषितः ॥ १२ ॥,siṃhaskandhau mahāsattvau samadāviva govṛṣau | āyatāśca suvṛttāśca bāhavaḥ parighottamāḥ | sarvabhūṣaṇabhūṣārhāḥ kimarthaṃ na vibhūṣitaḥ || 12 ||
+3,13,उभौ योग्यावहं मन्ये रक्षितुं पृथिवीमिमाम् । ससागरवनां कृत्स्नां विन्ध्यमेरुविभूषिताम् ॥ १३ ॥,ubhau yogyāvahaṃ manye rakṣituṃ pṛthivīmimām | sasāgaravanāṃ kṛtsnāṃ vindhyameruvibhūṣitām || 13 ||
+3,14,इमे च धनुषी चित्रे श्लक्ष्णे चित्रानुलेपने । प्रकाशेते यथेन्द्रस्य वज्रे हेमविभूषिते ॥ १४ ॥,ime ca dhanuṣī citre ślakṣṇe citrānulepane | prakāśete yathendrasya vajre hemavibhūṣite || 14 ||
+3,15,संपूर्णा निशितैर्बाणैर् तूणाश्च शुभदर्शनाः । जीवितान्तकरैर्घोरैर्ज्वलद्भिरिव पन्नगैः ॥ १५ ॥,saṃpūrṇā niśitairbāṇair tūṇāśca śubhadarśanāḥ | jīvitāntakarairghorairjvaladbhiriva pannagaiḥ || 15 ||
+3,16,महाप्रमाणौ विपुलौ तप्तहाटकभूषितौ । खड्गावेतौ विराजेते निर्मुक्तभुजगाविव ॥ १६ ॥,mahāpramāṇau vipulau taptahāṭakabhūṣitau | khaḍgāvetau virājete nirmuktabhujagāviva || 16 ||
+3,17,एवं मां परिभाषन्तं कस्माद्वै नाभिभाषथः ॥ १७ ॥,evaṃ māṃ paribhāṣantaṃ kasmādvai nābhibhāṣathaḥ || 17 ||
+3,18,सुग्रीवो नाम धर्मात्मा कश्चिद्वानरयूथपः । वीरो विनिकृतो भ्रात्रा जगद्भ्रमति दुःखितः ॥ १८ ॥,sugrīvo nāma dharmātmā kaścidvānarayūthapaḥ | vīro vinikṛto bhrātrā jagadbhramati duḥkhitaḥ || 18 ||
+3,19,प्राप्तो ऽहं प्रेषितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना । राज्ञा वानरमुख्यानां हनुमान्नाम वानरः ॥ १९ ॥,prāpto'haṃ preṣitastena sugrīveṇa mahātmanā | rājñā vānaramukhyānāṃ hanumānnāma vānaraḥ || 19 ||
+3,20,युवाभ्यां सह धर्मात्मा सुग्रीवः सख्यमिच्छति । तस्य मां सचिवं वित्तं वानरं पवनात्मजम् ॥ २० ॥,yuvābhyāṃ saha dharmātmā sugrīvaḥ sakhyamicchati | tasya māṃ sacivaṃ vittaṃ vānaraṃ pavanātmajam || 20 ||
+3,21,भिक्षुरूपप्रतिच्छन्नं सुग्रीवप्रियकाम्यया । ऋश्यमूकादिह प्राप्तं कामगं कामरूपिणम् ॥ २१ ॥,bhikṣurūpapraticchannaṃ sugrīvapriyakāmyayā | ṛśyamūkādiha prāptaṃ kāmagaṃ kāmarūpiṇam || 21 ||
+3,22,एवमुक्त्वा तु हनुमांस्तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ । वाक्यज्ञौ वाक्यकुशलः पुनर्नोवाच किं चन ॥ २२ ॥,evamuktvā tu hanumāṃstau vīrau rāmalakṣmaṇau | vākyajñau vākyakuśalaḥ punarnovāca kiṃ cana || 22 ||
+3,23,एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रामो लक्ष्मणमब्रवीत् । प्रहृष्टवदनः श्रीमान्भ्रातरं पार्श्वतः स्थितम् ॥ २३ ॥,etacchrutvā vacastasya rāmo lakṣmaṇamabravīt | prahṛṣṭavadanaḥ śrīmānbhrātaraṃ pārśvataḥ sthitam || 23 ||
+3,24,सचिवो ऽयं कपीन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः । तमेव काङ्क्षमाणस्य ममान्तिकमुपागतः ॥ २४ ॥,sacivo'yaṃ kapīndrasya sugrīvasya mahātmanaḥ | tameva kāṅkṣamāṇasya mamāntikamupāgataḥ || 24 ||
+3,25,तमभ्यभाष सौमित्रे सुग्रीवसचिवं कपिम् । वाक्यज्ञं मधुरैर्वाक्यैः स्नेहयुक्तमरिंदमम् ॥ २५ ॥,tamabhyabhāṣa saumitre sugrīvasacivaṃ kapim | vākyajñaṃ madhurairvākyaiḥ snehayuktamariṃdamam || 25 ||
+4,1,ततः प्रहृष्टो हनुमान् कृत्यवानिति तद्वचः । श्रुत्वा मधुरसंभाषं सुग्रीवं मनसा गतः ॥ १ ॥,tataḥ prahṛṣṭo hanumān kṛtyavāniti tadvacaḥ | śrutvā madhurasaṃbhāṣaṃ sugrīvaṃ manasā gataḥ || 1 ||
+4,2,भव्यो राज्यागमस्तस्य सुग्रीवस्य महात्मनः । यदयं कृत्यवान्प्राप्तः कृत्यं चैतदुपागतम् ॥ २ ॥,bhavyo rājyāgamastasya sugrīvasya mahātmanaḥ | yadayaṃ kṛtyavānprāptaḥ kṛtyaṃ caitadupāgatam || 2 ||
+4,3,ततः परमसंहृष्टो हनूमान्प्लवगर्षभः । प्रत्युवाच ततो वाक्यं रामं वाक्यविशारदः ॥ ३ ॥,tataḥ paramasaṃhṛṣṭo hanūmānplavagarṣabhaḥ | pratyuvāca tato vākyaṃ rāmaṃ vākyaviśāradaḥ || 3 ||
+4,4,किमर्थं त्वं वनं घोरं पम्पाकाननमण्डितम् । आगतः सानुजो दुर्गं नानाव्यालमृगायुतम् ॥ ४ ॥,kimarthaṃ tvaṃ vanaṃ ghoraṃ pampākānanamaṇḍitam | āgataḥ sānujo durgaṃ nānāvyālamṛgāyutam || 4 ||
+4,5,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणो रामचोदितः । आचचक्षे महात्मानं रामं दशरथात्मजम् ॥ ५ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā lakṣmaṇo rāmacoditaḥ | ācacakṣe mahātmānaṃ rāmaṃ daśarathātmajam || 5 ||
+4,6,राजा दशरथो नाम द्युतिमान्धर्मवत्सलः । तस्यायं पूर्वजः पुत्रो रामो नाम जनैः श्रुतः ॥ ६ ॥,rājā daśaratho nāma dyutimāndharmavatsalaḥ | tasyāyaṃ pūrvajaḥ putro rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ || 6 ||
+4,7,शरण्यः सर्वभूतानां पितुर्निर्देशपारगः । वीरो दशरथस्यायं पुत्राणां गुणवत्तरः ॥ ७ ॥,śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ piturnirdeśapāragaḥ | vīro daśarathasyāyaṃ putrāṇāṃ guṇavattaraḥ || 7 ||
+4,8,राज्याद्भ्रष्टो वने वस्तुं मया सार्धमिहागतः । भार्यया च महातेजाः सीतयानुगतो वशी । दिनक्षये ��हातेजाः प्रभयेव दिवाकरः ॥ ८ ॥,rājyādbhraṣṭo vane vastuṃ mayā sārdhamihāgataḥ | bhāryayā ca mahātejāḥ sītayānugato vaśī | dinakṣaye mahātejāḥ prabhayeva divākaraḥ || 8 ||
+4,9,अहमस्यावरो भ्राता गुणैर्दास्यमुपागतः । कृतज्ञस्य बहुज्ञस्य लक्ष्मणो नाम नामतः ॥ ९ ॥,ahamasyāvaro bhrātā guṇairdāsyamupāgataḥ | kṛtajñasya bahujñasya lakṣmaṇo nāma nāmataḥ || 9 ||
+4,10,सुखार्हस्य महार्हस्य सर्वभूतहितात्मनः । ऐश्वर्येण विहीनस्य वनवासाश्रितस्य च ॥ १० ॥,sukhārhasya mahārhasya sarvabhūtahitātmanaḥ | aiśvaryeṇa vihīnasya vanavāsāśritasya ca || 10 ||
+4,11,रक्षसापहृता भार्या रहिते कामरूपिणा । तच्च न ज्ञायते रक्षः पत्नी येनास्य सा हृता ॥ ११ ॥,rakṣasāpahṛtā bhāryā rahite kāmarūpiṇā | tacca na jñāyate rakṣaḥ patnī yenāsya sā hṛtā || 11 ||
+4,12,दनुर्नाम श्रियः पुत्रः शापाद् राक्षसतां गतः । आख्यातस्तेन सुग्रीवः समर्थो वानराधिपः ॥ १२ ॥,danurnāma śriyaḥ putraḥ śāpād rākṣasatāṃ gataḥ | ākhyātastena sugrīvaḥ samartho vānarādhipaḥ || 12 ||
+4,13,स ज्ञास्यति महावीर्यस्तव भार्यापहारिणम् । एवमुक्त्वा दनुः स्वर्गं भ्राजमानो गतः सुखम् ॥ १३ ॥,sa jñāsyati mahāvīryastava bhāryāpahāriṇam | evamuktvā danuḥ svargaṃ bhrājamāno gataḥ sukham || 13 ||
+4,14,एतत्ते सर्वमाख्यातं याथातथ्येन पृच्छतः । अहं चैव हि रामश्च सुग्रीवं शरणं गतौ ॥ १४ ॥,etatte sarvamākhyātaṃ yāthātathyena pṛcchataḥ | ahaṃ caiva hi rāmaśca sugrīvaṃ śaraṇaṃ gatau || 14 ||
+4,15,एष दत्त्वा च वित्तानि प्राप्य चानुत्तमं यशः । लोकनाथः पुरा भूत्वा सुग्रीवं नाथमिच्छति ॥ १५ ॥,eṣa dattvā ca vittāni prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ | lokanāthaḥ purā bhūtvā sugrīvaṃ nāthamicchati || 15 ||
+4,16,शोकाभिभूते रामे तु शोकार्ते शरणं गते । कर्तुमर्हति सुग्रीवः प्रसादं सह यूथपैः ॥ १६ ॥,śokābhibhūte rāme tu śokārte śaraṇaṃ gate | kartumarhati sugrīvaḥ prasādaṃ saha yūthapaiḥ || 16 ||
+4,17,एवं ब्रुवाणं सौमित्रिं करुणं साश्रुपातनम् । हनूमान्प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ १७ ॥,evaṃ bruvāṇaṃ saumitriṃ karuṇaṃ sāśrupātanam | hanūmānpratyuvācedaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 17 ||
+4,18,ईदृशा बुद्धिसंपन्ना जितक्रोधा जितेन्द्रियाः । द्रष्टव्या वानरेन्द्रेण दिष्ट्या दर्शनमागताः ॥ १८ ॥,īdṛśā buddhisaṃpannā jitakrodhā jitendriyāḥ | draṣṭavyā vānarendreṇa diṣṭyā darśanamāgatāḥ || 18 ||
+4,19,स हि राज्याच्च विभ्रष्टः कृतवैरश्च वालिना । हृतदारो वने त्रस्तो भ्रात्रा विनिकृतो भृशम् ॥ १९ ॥,sa hi rājyācca vibhraṣṭaḥ kṛtavairaśca vālinā | hṛtadāro vane trasto bhrātrā vinikṛto bhṛśam || 19 ||
+4,20,करिष्यति स साहाय्यं युवयोर्भास्करात्मजः । सुग्रीवः सह चास्माभिः सीतायाः परिमार्गणे ॥ २० ॥,kariṣyati sa sāhāyyaṃ yuvayorbhāskarātmajaḥ | sugrīvaḥ saha cāsmābhiḥ sītāyāḥ parimārgaṇe || 20 ||
+4,21,इत्येवमुक्त्वा हनुमाञ् श्लक्ष्णं मधुरया गिरा । बभाषे सो ऽभिगच्छामः सुग्रीवमिति राघवम् ॥ २१ ॥,ityevamuktvā hanumāñ ślakṣṇaṃ madhurayā girā | babhāṣe so'bhigacchāmaḥ sugrīvamiti rāghavam || 21 ||
+4,22,एवं ब्रुवाणं ध���्मात्मा हनूमन्तं स लक्ष्मणः । प्रतिपूज्य यथान्यायमिदं प्रोवाच राघवम् ॥ २२ ॥,evaṃ bruvāṇaṃ dharmātmā hanūmantaṃ sa lakṣmaṇaḥ | pratipūjya yathānyāyamidaṃ provāca rāghavam || 22 ||
+4,23,कपिः कथयते हृष्टो यथायं मारुतात्मजः । कृत्यवान् सो ऽपि संप्राप्तः कृतकृत्यो ऽसि राघव ॥ २३ ॥,kapiḥ kathayate hṛṣṭo yathāyaṃ mārutātmajaḥ | kṛtyavān so'pi saṃprāptaḥ kṛtakṛtyo'si rāghava || 23 ||
+4,24,प्रसन्नमुखवर्णश्च व्यक्तं हृष्टश्च भाषते । नानृतं वक्ष्यते वीरो हनूमान्मारुतात्मजः ॥ २४ ॥,prasannamukhavarṇaśca vyaktaṃ hṛṣṭaśca bhāṣate | nānṛtaṃ vakṣyate vīro hanūmānmārutātmajaḥ || 24 ||
+4,25,ततः स तु महाप्राज्ञो हनूमान्मारुतात्मजः । जगामादाय तौ वीरौ हरिराजाय राघवौ ॥ २५ ॥,tataḥ sa tu mahāprājño hanūmānmārutātmajaḥ | jagāmādāya tau vīrau harirājāya rāghavau || 25 ||
+4,26,स तु विपुल यशाः कपिप्रवीरः पवनसुतः कृतकृत्यवत् प्रहृष्टः । गिरिवरमुरुविक्रमः प्रयातः स शुभमतिः सह रामलक्ष्मणाभ्याम् ॥ २६ ॥,sa tu vipula yaśāḥ kapipravīraḥ pavanasutaḥ kṛtakṛtyavat prahṛṣṭaḥ | girivaramuruvikramaḥ prayātaḥ sa śubhamatiḥ saha rāmalakṣmaṇābhyām || 26 ||
+5,1,ऋश्यमूकात्तु हनुमान् गत्वा तं मलयं गिरम् । आचचक्षे तदा वीरौ कपिराजाय राघवौ ॥ १ ॥,ṛśyamūkāttu hanumān gatvā taṃ malayaṃ giram | ācacakṣe tadā vīrau kapirājāya rāghavau || 1 ||
+5,2,अयं रामो महाप्राज्ञः संप्राप्तो दृढविक्रमः । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामो ऽयं सत्यविक्रमः ॥ २ ॥,ayaṃ rāmo mahāprājñaḥ saṃprāpto dṛḍhavikramaḥ | lakṣmaṇena saha bhrātrā rāmo'yaṃ satyavikramaḥ || 2 ||
+5,3,इक्ष्वाकूणां कुले जातो रामो दशरथात्मजः । धर्मे निगदितश्चैव पितुर्निर्देशपालकः ॥ ३ ॥,ikṣvākūṇāṃ kule jāto rāmo daśarathātmajaḥ | dharme nigaditaścaiva piturnirdeśapālakaḥ || 3 ||
+5,4,तस्यास्य वसतो ऽरण्ये नियतस्य महात्मनः । रक्षसापहृता भार्या स त्वां शरणमागतः ॥ ४ ॥,tasyāsya vasato'raṇye niyatasya mahātmanaḥ | rakṣasāpahṛtā bhāryā sa tvāṃ śaraṇamāgataḥ || 4 ||
+5,5,राजसूयाश्वमेधैश्च वह्निर्येनाभितर्पितः । दक्षिणाश्च तथोत्सृष्टा गावः शतसहस्रशः ॥ ५ ॥,rājasūyāśvamedhaiśca vahniryenābhitarpitaḥ | dakṣiṇāśca tathotsṛṣṭā gāvaḥ śatasahasraśaḥ || 5 ||
+5,6,तपसा सत्यवाक्येन वसुधा येन पालिता । स्त्रीहेतोस्तस्य पुत्रो ऽयं रामस्त्वां शरणं गतः ॥ ६ ॥,tapasā satyavākyena vasudhā yena pālitā | strīhetostasya putro'yaṃ rāmastvāṃ śaraṇaṃ gataḥ || 6 ||
+5,7,भवता सख्यकामौ तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । प्रतिगृह्यार्चयस्वेमौ पूजनीयतमाव् उभौ ॥ ७ ॥,bhavatā sakhyakāmau tau bhrātarau rāmalakṣmaṇau | pratigṛhyārcayasvemau pūjanīyatamāv ubhau || 7 ||
+5,8,श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं सुग्रीवो हृष्टमानसः । भयं स राघवाद्घोरं प्रजहौ विगतज्वरः ॥ ८ ॥,śrutvā hanumato vākyaṃ sugrīvo hṛṣṭamānasaḥ | bhayaṃ sa rāghavādghoraṃ prajahau vigatajvaraḥ || 8 ||
+5,9,स कृत्वा मानुषं रूपं सुग्रीवः प्लवगाधिपः । दर्शनीयतमो भूत्वा प्रीत्या प्रोवाच राघवम् ॥ ९ ॥,sa kṛtvā mānuṣaṃ rūpaṃ sugrīvaḥ plavagādhipaḥ | darśanīyatamo bhūtvā prītyā provāca rāghavam || 9 ||
+5,10,भवान्धर्मविनीतश्च विक्रान्तः सर्ववत्सलः । आख्याता वायुपुत्रेण तत्त्वतो मे भवद्गुणाः ॥ १० ॥,bhavāndharmavinītaśca vikrāntaḥ sarvavatsalaḥ | ākhyātā vāyuputreṇa tattvato me bhavadguṇāḥ || 10 ||
+5,11,तन्ममैवैष सत्कारो लाभश्चैवोत्तमः प्रभो । यत्त्वमिच्छसि सौहार्दं वानरेण मया सह ॥ ११ ॥,tanmamaivaiṣa satkāro lābhaścaivottamaḥ prabho | yattvamicchasi sauhārdaṃ vānareṇa mayā saha || 11 ||
+5,12,रोचते यदि वा सख्यं बाहुरेष प्रसारितः । गृह्यतां पाणिना पाणिर्मर्यादा वध्यतां ध्रुवा ॥ १२ ॥,rocate yadi vā sakhyaṃ bāhureṣa prasāritaḥ | gṛhyatāṃ pāṇinā pāṇirmaryādā vadhyatāṃ dhruvā || 12 ||
+5,13,एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य सुभाषितम् । संप्रहृष्टमना हस्तं पीडयामास पाणिना । हृद्यं सौहृदमालम्ब्य पर्यष्वजत पीडितम् ॥ १३ ॥,etattu vacanaṃ śrutvā sugrīvasya subhāṣitam | saṃprahṛṣṭamanā hastaṃ pīḍayāmāsa pāṇinā | hṛdyaṃ sauhṛdamālambya paryaṣvajata pīḍitam || 13 ||
+5,14,ततो हनूमान् संत्यज्य भिक्षुरूपमरिंदमः । काष्ठयोः स्वेन रूपेण जनयामास पावकम् ॥ १४ ॥,tato hanūmān saṃtyajya bhikṣurūpamariṃdamaḥ | kāṣṭhayoḥ svena rūpeṇa janayāmāsa pāvakam || 14 ||
+5,15,दीप्यमानं ततो वह्निं पुष्पैरभ्यर्च्य सत्कृतम् । तयोर्मध्ये तु सुप्रीतो निदधे सुसमाहितः ॥ १५ ॥,dīpyamānaṃ tato vahniṃ puṣpairabhyarcya satkṛtam | tayormadhye tu suprīto nidadhe susamāhitaḥ || 15 ||
+5,16,ततो ऽग्निं दीप्यमानं तौ चक्रतुश्च प्रदक्षिणम् । सुग्रीवो राघवश्चैव वयस्यत्वमुपागतौ ॥ १६ ॥,tato'gniṃ dīpyamānaṃ tau cakratuśca pradakṣiṇam | sugrīvo rāghavaścaiva vayasyatvamupāgatau || 16 ||
+5,17,ततः सुप्रीत मनसौ ताव् उभौ हरिराघवौ । अन्योन्यमभिवीक्षन्तौ न तृप्तिमुपजग्मतुः ॥ १७ ॥,tataḥ suprīta manasau tāv ubhau harirāghavau | anyonyamabhivīkṣantau na tṛptimupajagmatuḥ || 17 ||
+5,18,ततः सर्वार्थविद्वांसं रामं दशरथात्मजम् । सुग्रीवः प्राह तेजस्वी वाक्यमेकमनास्तदा ॥ १८ ॥,tataḥ sarvārthavidvāṃsaṃ rāmaṃ daśarathātmajam | sugrīvaḥ prāha tejasvī vākyamekamanāstadā || 18 ||
+6,1,अयमाख्याति मे राम सचिवो मन्त्रिसत्तमः । हनुमान्यन्निमित्तं त्वं निर्जनं वनमागतः ॥ १ ॥,ayamākhyāti me rāma sacivo mantrisattamaḥ | hanumānyannimittaṃ tvaṃ nirjanaṃ vanamāgataḥ || 1 ||
+6,2,लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वसतश्च वने तव । रक्षसापहृता भार्या मैथिली जनकात्मजा ॥ २ ॥,lakṣmaṇena saha bhrātrā vasataśca vane tava | rakṣasāpahṛtā bhāryā maithilī janakātmajā || 2 ||
+6,3,त्वया वियुक्ता रुदती लक्ष्मणेन च धीमता । अन्तरं प्रेप्सुना तेन हत्वा गृध्रं जटायुषम् ॥ ३ ॥,tvayā viyuktā rudatī lakṣmaṇena ca dhīmatā | antaraṃ prepsunā tena hatvā gṛdhraṃ jaṭāyuṣam || 3 ||
+6,4,भार्यावियोगजं दुःखं नचिरात्त्वं विमोक्ष्यसे । अहं तामानयिष्यामि नष्टां वेदश्रुतिं यथा ॥ ४ ॥,bhāryāviyogajaṃ duḥkhaṃ nacirāttvaṃ vimokṣyase | ahaṃ tāmānayiṣyāmi naṣṭāṃ vedaśrutiṃ yathā || 4 ||
+6,5,रसातले वा वर्तन्तीं वर्तन्तीं वा नभस्तले । अहमानीय दास्यामि तव भार्यामरिंदम ॥ ५ ॥,rasātale vā vartantīṃ vartantīṃ vā nabhastale | ahamānīya dāsyāmi tava bhāryāmariṃdama || 5 ||
+6,6,इदं तथ्यं मम वचस्त्वमवेहि च राघव । त्यज शोकं महाबाहो तां कान्तामानयामि ते ॥ ६ ॥,idaṃ tathyaṃ mama vacastvamavehi ca rāghava | tyaja śokaṃ mahābāho tāṃ kāntāmānayāmi te || 6 ||
+6,7,अनुमानात्तु जानामि मैथिली सा न संशयः । ह्रियमाणा मया दृष्टा रक्षसा क्रूरकर्मणा ॥ ७ ॥,anumānāttu jānāmi maithilī sā na saṃśayaḥ | hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rakṣasā krūrakarmaṇā || 7 ||
+6,8,क्रोशन्ती राम रामेति लक्ष्मणेति च विस्वरम् । स्फुरन्ती रावणस्याङ्के पन्नगेन्द्रवधूर्यथा ॥ ८ ॥,krośantī rāma rāmeti lakṣmaṇeti ca visvaram | sphurantī rāvaṇasyāṅke pannagendravadhūryathā || 8 ||
+6,9,आत्मना पञ्चमं मां हि दृष्ट्वा शैलतटे स्थितम् । उत्तरीयं तया त्यक्तं शुभान्याभरणानि च ॥ ९ ॥,ātmanā pañcamaṃ māṃ hi dṛṣṭvā śailataṭe sthitam | uttarīyaṃ tayā tyaktaṃ śubhānyābharaṇāni ca || 9 ||
+6,10,तान्यस्माभिर्गृहीतानि निहितानि च राघव । आनयिष्याम्यहं तानि प्रत्यभिज्ञातुमर्हसि ॥ १० ॥,tānyasmābhirgṛhītāni nihitāni ca rāghava | ānayiṣyāmyahaṃ tāni pratyabhijñātumarhasi || 10 ||
+6,11,तमब्रवीत्ततो रामः सुग्रीवं प्रियवादिनम् । आनयस्व सखे शीघ्रं किमर्थं प्रविलम्बसे ॥ ११ ॥,tamabravīttato rāmaḥ sugrīvaṃ priyavādinam | ānayasva sakhe śīghraṃ kimarthaṃ pravilambase || 11 ||
+6,12,एवमुक्तस्तु सुग्रीवः शैलस्य गहनां गुहाम् । प्रविवेश ततः शीघ्रं राघवप्रियकाम्यया ॥ १२ ॥,evamuktastu sugrīvaḥ śailasya gahanāṃ guhām | praviveśa tataḥ śīghraṃ rāghavapriyakāmyayā || 12 ||
+6,13,उत्तरीयं गृहीत्वा तु शुभान्याभरणानि च । इदं पश्येति रामाय दर्शयामास वानरः ॥ १३ ॥,uttarīyaṃ gṛhītvā tu śubhānyābharaṇāni ca | idaṃ paśyeti rāmāya darśayāmāsa vānaraḥ || 13 ||
+6,14,ततो गृहीत्वा तद्वासः शुभान्याभरणानि च । अभवद्बाष्पसंरुद्धो नीहारेणेव चन्द्रमाः ॥ १४ ॥,tato gṛhītvā tadvāsaḥ śubhānyābharaṇāni ca | abhavadbāṣpasaṃruddho nīhāreṇeva candramāḥ || 14 ||
+6,15,सीतास्नेहप्रवृत्तेन स तु बाष्पेण दूषितः । हा प्रियेति रुदन्धैर्यमुत्सृज्य न्यपतत् क्षितौ ॥ १५ ॥,sītāsnehapravṛttena sa tu bāṣpeṇa dūṣitaḥ | hā priyeti rudandhairyamutsṛjya nyapatat kṣitau || 15 ||
+6,16,हृदि कृत्वा स बहुशस्तमलंकारमुत्तमम् । निशश्वास भृशं सर्पो बिलस्थ इव रोषितः ॥ १६ ॥,hṛdi kṛtvā sa bahuśastamalaṃkāramuttamam | niśaśvāsa bhṛśaṃ sarpo bilastha iva roṣitaḥ || 16 ||
+6,17,अविच्छिन्नाश्रुवेगस्तु सौमित्रिं वीक्ष्य पार्श्वतः । परिदेवयितुं दीनं रामः समुपचक्रमे ॥ १७ ॥,avicchinnāśruvegastu saumitriṃ vīkṣya pārśvataḥ | paridevayituṃ dīnaṃ rāmaḥ samupacakrame || 17 ||
+6,18,पश्य लक्ष्मण वैदेह्या संत्यक्तं ह्रियमाणया । उत्तरीयमिदं भूमौ शरीराद्भूषणानि च ॥ १८ ॥,paśya lakṣmaṇa vaidehyā saṃtyaktaṃ hriyamāṇayā | uttarīyamidaṃ bhūmau śarīrādbhūṣaṇāni ca || 18 ||
+6,19,शाद्वलिन्यां ध्रुवं भूम्यां सीतया ह्रियमाणया । उत्सृष्टं भूषणमिदं तथारूपं हि दृश्यते ॥ १९ ॥,śādvalinyāṃ dhruvaṃ bhūmyāṃ sītayā hriyamāṇayā | utsṛṣṭaṃ bhūṣaṇamidaṃ tathārūpaṃ hi dṛśyate || 19 ||
+6,20,ब्रूहि सुग्रीव कं देशं ह्रियन्ती लक्षिता त्वया । रक्षसा रौद्ररूपेण मम प्राणसमा प्रिया ॥ २० ॥,brūhi sugrīva kaṃ deśaṃ hriyantī lakṣitā tvayā | rakṣasā raudrarūpeṇa mama prāṇasamā priyā || 20 ||
+6,21,क्व वा वसति तद् रक्षो महद्व्यसनदं मम । यन्निमित्तमहं सर्वान्नाशयिष्यामि राक्षसान् ॥ २१ ॥,kva vā vasati tad rakṣo mahadvyasanadaṃ mama | yannimittamahaṃ sarvānnāśayiṣyāmi rākṣasān || 21 ||
+6,22,हरता मैथिलीं येन मां च रोषयता भृशम् । आत्मनो जीवितान्ताय मृत्युद्वारमपावृतम् ॥ २२ ॥,haratā maithilīṃ yena māṃ ca roṣayatā bhṛśam | ātmano jīvitāntāya mṛtyudvāramapāvṛtam || 22 ||
+6,23,मम दयिततमा हृता वनाद् रजनिचरेण विमथ्य येन सा । कथय मम रिपुं तमद्य वै प्रवगपते यमसंनिधिं नयामि ॥ २३ ॥,mama dayitatamā hṛtā vanād rajanicareṇa vimathya yena sā | kathaya mama ripuṃ tamadya vai pravagapate yamasaṃnidhiṃ nayāmi || 23 ||
+7,1,एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामेणार्तेन वानरः । अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं सबाष्पं बाष्पगद्गदः ॥ १ ॥,evamuktastu sugrīvo rāmeṇārtena vānaraḥ | abravīt prāñjalirvākyaṃ sabāṣpaṃ bāṣpagadgadaḥ || 1 ||
+7,2,न जाने निलयं तस्य सर्वथा पापरक्षसः । सामर्थ्यं विक्रमं वापि दौष्कुलेयस्य वा कुलम् ॥ २ ॥,na jāne nilayaṃ tasya sarvathā pāparakṣasaḥ | sāmarthyaṃ vikramaṃ vāpi dauṣkuleyasya vā kulam || 2 ||
+7,3,सत्यं तु प्रतिजानामि त्यज शोकमरिंदम । करिष्यामि तथा यत्नं यथा प्राप्स्यसि मैथिलीम् ॥ ३ ॥,satyaṃ tu pratijānāmi tyaja śokamariṃdama | kariṣyāmi tathā yatnaṃ yathā prāpsyasi maithilīm || 3 ||
+7,4,रावणं सगणं हत्वा परितोष्यात्मपौरुषम् । तथास्मि कर्ता नचिराद् यथा प्रीतो भविष्यसि ॥ ४ ॥,rāvaṇaṃ sagaṇaṃ hatvā paritoṣyātmapauruṣam | tathāsmi kartā nacirād yathā prīto bhaviṣyasi || 4 ||
+7,5,अलं वैक्लव्यमालम्ब्य धैर्यमात्मगतं स्मर । त्वद्विधानां न सदृशमीदृशं बुद्धिलाघवम् ॥ ५ ॥,alaṃ vaiklavyamālambya dhairyamātmagataṃ smara | tvadvidhānāṃ na sadṛśamīdṛśaṃ buddhilāghavam || 5 ||
+7,6,मयापि व्यसनं प्राप्तं भार्या हरणजं महत् । न चाहमेवं शोचामि न च धैर्यं परित्यजे ॥ ६ ॥,mayāpi vyasanaṃ prāptaṃ bhāryā haraṇajaṃ mahat | na cāhamevaṃ śocāmi na ca dhairyaṃ parityaje || 6 ||
+7,7,नाहं तामनुशोचामि प्राकृतो वानरो ऽपि सन् । महात्मा च विनीतश्चा किं पुनर्धृतिमान्भवान् ॥ ७ ॥,nāhaṃ tāmanuśocāmi prākṛto vānaro'pi san | mahātmā ca vinītaścā kiṃ punardhṛtimānbhavān || 7 ||
+7,8,बाष्पमापतितं धैर्यान्निग्रहीतुं त्वमर्हसि । मर्यादां सत्त्वयुक्तानां धृतिं नोत्स्रष्टुमर्हसि ॥ ८ ॥,bāṣpamāpatitaṃ dhairyānnigrahītuṃ tvamarhasi | maryādāṃ sattvayuktānāṃ dhṛtiṃ notsraṣṭumarhasi || 8 ||
+7,9,व्यसने वार्थ कृच्छ्रे वा भये वा जीवितान्तगे । विमृशन् वै स्वया बुद्ध्या धृतिमान्नावसीदति ॥ ९ ॥,vyasane vārtha kṛcchre vā bhaye vā jīvitāntage | vimṛśan vai svayā buddhyā dhṛtimānnāvasīdati || 9 ||
+7,10,बालिशस्तु नरो नित्यं वैक्लव्यं यो ऽनुवर्तते । स मज्जत्यवशः शोके भाराक्रान्तेव नौर्जले ॥ १० ॥,bāliśastu naro nityaṃ vaiklavyaṃ yo'nuvartate | sa majjatyavaśaḥ śoke bhārākrānteva naurjale || 10 ||
+7,11,एषो ऽञ्जलिर्मया बद्धः प्रणयात्त्वां प्रसादये । पौरुषं श्रय शोकस्य नान्तरं दातुमर्हसि ॥ ११ ॥,eṣo'ñjalirmayā baddhaḥ praṇayāttvāṃ prasādaye | pauruṣaṃ śraya śokasya nāntaraṃ dātumarhasi || 11 ||
+7,12,ये शोकमनुवर्तन्ते न तेषां विद्यते सुखम् । तेजश्च क्षीयते तेषां न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ १२ ॥,ye śokamanuvartante na teṣāṃ vidyate sukham | tejaśca kṣīyate teṣāṃ na tvaṃ śocitumarhasi || 12 ||
+7,13,हितं वयस्य भावेन ब्रूहि नोपदिशामि ते । वयस्यतां पूजयन्मे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ १३ ॥,hitaṃ vayasya bhāvena brūhi nopadiśāmi te | vayasyatāṃ pūjayanme na tvaṃ śocitumarhasi || 13 ||
+7,14,मधुरं सान्त्वितस्तेन सुग्रीवेण स राघवः । मुखमश्रुपरिक्लिन्नं वस्त्रान्तेन प्रमार्जयत् ॥ १४ ॥,madhuraṃ sāntvitastena sugrīveṇa sa rāghavaḥ | mukhamaśrupariklinnaṃ vastrāntena pramārjayat || 14 ||
+7,15,प्रकृतिष्ठस्तु काकुत्स्थः सुग्रीववचनात् प्रभुः । संपरिष्वज्य सुग्रीवमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १५ ॥,prakṛtiṣṭhastu kākutsthaḥ sugrīvavacanāt prabhuḥ | saṃpariṣvajya sugrīvamidaṃ vacanamabravīt || 15 ||
+7,16,कर्तव्यं यद्वयस्येन स्निग्धेन च हितेन च । अनुरूपं च युक्तं च कृतं सुग्रीव तत्त्वया ॥ १६ ॥,kartavyaṃ yadvayasyena snigdhena ca hitena ca | anurūpaṃ ca yuktaṃ ca kṛtaṃ sugrīva tattvayā || 16 ||
+7,17,एष च प्रकृतिष्ठो ऽहमनुनीतस्त्वया सखे । दुर्लभो हीदृशो बन्धुरस्मिन् काले विशेषतः ॥ १७ ॥,eṣa ca prakṛtiṣṭho'hamanunītastvayā sakhe | durlabho hīdṛśo bandhurasmin kāle viśeṣataḥ || 17 ||
+7,18,किं तु यत्नस्त्वया कार्यो मैथिल्याः परिमार्गणे । राक्षसस्य च रौद्रस्य रावणस्य दुरात्मनः ॥ १८ ॥,kiṃ tu yatnastvayā kāryo maithilyāḥ parimārgaṇe | rākṣasasya ca raudrasya rāvaṇasya durātmanaḥ || 18 ||
+7,19,मया च यदनुष्ठेयं विस्रब्धेन तदुच्यताम् । वर्षास्विव च सुक्षेत्रे सर्वं संपद्यते तव ॥ १९ ॥,mayā ca yadanuṣṭheyaṃ visrabdhena taducyatām | varṣāsviva ca sukṣetre sarvaṃ saṃpadyate tava || 19 ||
+7,20,मया च यदिदं वाक्यमभिमानात् समीरितम् । तत्त्वया हरिशार्दूल तत्त्वमित्युपधार्यताम् ॥ २० ॥,mayā ca yadidaṃ vākyamabhimānāt samīritam | tattvayā hariśārdūla tattvamityupadhāryatām || 20 ||
+7,21,अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदा चन । एतत्ते प्रतिजानामि सत्येनैव शपामि ते ॥ २१ ॥,anṛtaṃ noktapūrvaṃ me na ca vakṣye kadā cana | etatte pratijānāmi satyenaiva śapāmi te || 21 ||
+7,22,ततः प्रहृष्टः सुग्रीवो वानरैः सचिवैः सह । राघवस्य वचः श्रुत्वा प्रतिज्ञातं विशेषतः ॥ २२ ॥,tataḥ prahṛṣṭaḥ sugrīvo vānaraiḥ sacivaiḥ saha | rāghavasya vacaḥ śrutvā pratijñātaṃ viśeṣataḥ || 22 ||
+7,23,महानुभावस्य वचो निशम्य हरिर्नराणामृषभस्य तस्य । कृतं स मेने हरिवीर मुख्यस्तदा स्वकार्यं हृदयेन विद्वान् ॥ २३ ॥,mahānubhāvasya vaco niśamya harirnarāṇāmṛṣabhasya tasya | kṛtaṃ sa mene harivīra mukhyastadā svakāryaṃ hṛdayena vidvān || 23 ||
+8,1,परितुष्टस्तु सुग्रीवस���तेन वाक्येन वानरः । लक्ष्मणस्याग्रजं राममिदं वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥,parituṣṭastu sugrīvastena vākyena vānaraḥ | lakṣmaṇasyāgrajaṃ rāmamidaṃ vacanamabravīt || 1 ||
+8,2,सर्वथाहमनुग्राह्यो देवतानामसंशयः । उपपन्नगुणोपेतः सखा यस्य भवान्मम ॥ २ ॥,sarvathāhamanugrāhyo devatānāmasaṃśayaḥ | upapannaguṇopetaḥ sakhā yasya bhavānmama || 2 ||
+8,3,शक्यं खलु भवेद् राम सहायेन त्वयानघ । सुरराज्यमपि प्राप्तुं स्वराज्यं किं पुनः प्रभो ॥ ३ ॥,śakyaṃ khalu bhaved rāma sahāyena tvayānagha | surarājyamapi prāptuṃ svarājyaṃ kiṃ punaḥ prabho || 3 ||
+8,4,सो ऽहं सभाज्यो बन्धूनां सुहृदां चैव राघव । यस्याग्निसाक्षिकं मित्रं लब्धं राघववंशजम् ॥ ४ ॥,so'haṃ sabhājyo bandhūnāṃ suhṛdāṃ caiva rāghava | yasyāgnisākṣikaṃ mitraṃ labdhaṃ rāghavavaṃśajam || 4 ||
+8,5,अहमप्यनुरूपस्ते वयस्यो ज्ञास्यसे शनैः । न तु वक्तुं समर्थो ऽहं स्वयमात्मगतान् गुणान् ॥ ५ ॥,ahamapyanurūpaste vayasyo jñāsyase śanaiḥ | na tu vaktuṃ samartho'haṃ svayamātmagatān guṇān || 5 ||
+8,6,महात्मनां तु भूयिष्ठं त्वद्विधानां कृतात्मनाम् । निश्चला भवति प्रीतिर्धैर्यमात्मवतामिव ॥ ६ ॥,mahātmanāṃ tu bhūyiṣṭhaṃ tvadvidhānāṃ kṛtātmanām | niścalā bhavati prītirdhairyamātmavatāmiva || 6 ||
+8,7,रजतं वा सुवर्णं वा वस्त्राण्याभरणानि वा । अविभक्तानि साधूनामवगच्छन्ति साधवः ॥ ७ ॥,rajataṃ vā suvarṇaṃ vā vastrāṇyābharaṇāni vā | avibhaktāni sādhūnāmavagacchanti sādhavaḥ || 7 ||
+8,8,आढ्यो वापि दरिद्रो वा दुःखितः सुखितो ऽपि वा । निर्दोषो वा सदोषो वा वयस्यः परमा गतिः ॥ ८ ॥,āḍhyo vāpi daridro vā duḥkhitaḥ sukhito'pi vā | nirdoṣo vā sadoṣo vā vayasyaḥ paramā gatiḥ || 8 ||
+8,9,धनत्यागः सुखत्यागो देहत्यागो ऽपि वा पुनः । वयस्यार्थे प्रवर्तन्ते स्नेहं दृष्ट्वा तथाविधम् ॥ ९ ॥,dhanatyāgaḥ sukhatyāgo dehatyāgo'pi vā punaḥ | vayasyārthe pravartante snehaṃ dṛṣṭvā tathāvidham || 9 ||
+8,10,तत्तथेत्यब्रवीद् रामः सुग्रीवं प्रियवादिनम् । लक्ष्मणस्याग्रतो लक्ष्म्या वासवस्येव धीमतः ॥ १० ॥,tattathetyabravīd rāmaḥ sugrīvaṃ priyavādinam | lakṣmaṇasyāgrato lakṣmyā vāsavasyeva dhīmataḥ || 10 ||
+8,11,ततो रामं स्थितं दृष्ट्वा लक्ष्मणं च महाबलम् । सुग्रीवः सर्वतश्चक्षुर्वने लोलमपातयत् ॥ ११ ॥,tato rāmaṃ sthitaṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ ca mahābalam | sugrīvaḥ sarvataścakṣurvane lolamapātayat || 11 ||
+8,12,स ददर्श ततः सालमविदूरे हरीश्वरः । सुपुष्पमीषत्पत्राढ्यं भ्रमरैरुपशोभितम् ॥ १२ ॥,sa dadarśa tataḥ sālamavidūre harīśvaraḥ | supuṣpamīṣatpatrāḍhyaṃ bhramarairupaśobhitam || 12 ||
+8,13,तस्यैकां पर्णबहुलां भङ्क्त्वा शाखां सुपुष्पिताम् । सालस्यास्तीर्य सुग्रीवो निषसाद सराघवः ॥ १३ ॥,tasyaikāṃ parṇabahulāṃ bhaṅktvā śākhāṃ supuṣpitām | sālasyāstīrya sugrīvo niṣasāda sarāghavaḥ || 13 ||
+8,14,तावासीनौ ततो दृष्ट्वा हनूमानपि लक्ष्मणम् । सालशाखां समुत्पाट्य विनीतमुपवेशयत् ॥ १४ ॥,tāvāsīnau tato dṛṣṭvā hanūmānapi lakṣmaṇam | sālaśākhāṃ samutpāṭya vinītamupaveśayat || 14 ||
+8,15,ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णं मधुरया गिरा । उवाच प्रणयाद् रामं हर्षव्याकुलिताक्षरम् ॥ १५ ॥,tataḥ prahṛṣṭaḥ sugrīvaḥ ślakṣṇaṃ madhurayā girā | uvāca praṇayād rāmaṃ harṣavyākulitākṣaram || 15 ||
+8,16,अहं विनिकृतो भ्रात्रा चराम्येष भयार्दितः । ऋश्यमूकं गिरिवरं हृतभार्यः सुदुःखितः ॥ १६ ॥,ahaṃ vinikṛto bhrātrā carāmyeṣa bhayārditaḥ | ṛśyamūkaṃ girivaraṃ hṛtabhāryaḥ suduḥkhitaḥ || 16 ||
+8,17,सो ऽहं त्रस्तो भये मग्नो वसाम्युद्भ्रान्तचेतनः । वालिना निकृतो भ्रात्रा कृतवैरश्च राघव ॥ १७ ॥,so'haṃ trasto bhaye magno vasāmyudbhrāntacetanaḥ | vālinā nikṛto bhrātrā kṛtavairaśca rāghava || 17 ||
+8,18,वालिनो मे भयार्तस्य सर्वलोकाभयंकर । ममापि त्वमनाथस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ १८ ॥,vālino me bhayārtasya sarvalokābhayaṃkara | mamāpi tvamanāthasya prasādaṃ kartumarhasi || 18 ||
+8,19,एवमुक्तस्तु तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मवत्सलः । प्रत्युवाच स काकुत्स्थः सुग्रीवं प्रहसन्निव ॥ १९ ॥,evamuktastu tejasvī dharmajño dharmavatsalaḥ | pratyuvāca sa kākutsthaḥ sugrīvaṃ prahasanniva || 19 ||
+8,20,उपकारफलं मित्रमपकारो ऽरिलक्षणम् । अद्यैव तं हनिष्यामि तव भार्यापहारिणम् ॥ २० ॥,upakāraphalaṃ mitramapakāro'rilakṣaṇam | adyaiva taṃ haniṣyāmi tava bhāryāpahāriṇam || 20 ||
+8,21,इमे हि मे महावेगाः पत्रिणस्तिग्मतेजसः । कार्तिकेयवनोद्भूताः शरा हेमविभूषिताः ॥ २१ ॥,ime hi me mahāvegāḥ patriṇastigmatejasaḥ | kārtikeyavanodbhūtāḥ śarā hemavibhūṣitāḥ || 21 ||
+8,22,कङ्कपत्रप्रतिच्छन्ना महेन्द्राशनिसंनिभाः । सुपर्वाणः सुतीक्ष्णाग्रा सरोषा भुजगा इव ॥ २२ ॥,kaṅkapatrapraticchannā mahendrāśanisaṃnibhāḥ | suparvāṇaḥ sutīkṣṇāgrā saroṣā bhujagā iva || 22 ||
+8,23,भ्रातृसंज्ञममित्रं ते वालिनं कृतकिल्बिषम् । शरैर्विनिहतं पश्य विकीर्णमिव पर्वतम् ॥ २३ ॥,bhrātṛsaṃjñamamitraṃ te vālinaṃ kṛtakilbiṣam | śarairvinihataṃ paśya vikīrṇamiva parvatam || 23 ||
+8,24,राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः । प्रहर्षमतुलं लेभे साधु साध्विति चाब्रवीत् ॥ २४ ॥,rāghavasya vacaḥ śrutvā sugrīvo vāhinīpatiḥ | praharṣamatulaṃ lebhe sādhu sādhviti cābravīt || 24 ||
+8,25,रामशोकाभिभूतो ऽहं शोकार्तानां भवान् गतिः । वयस्य इति कृत्वा हि त्वय्यहं परिदेवये ॥ २५ ॥,rāmaśokābhibhūto'haṃ śokārtānāṃ bhavān gatiḥ | vayasya iti kṛtvā hi tvayyahaṃ paridevaye || 25 ||
+8,26,त्वं हि पाणिप्रदानेन वयस्यो सो ऽग्निसाक्षिकः । कृतः प्राणैर्बहुमतः सत्येनापि शपाम्यहम् ॥ २६ ॥,tvaṃ hi pāṇipradānena vayasyo so'gnisākṣikaḥ | kṛtaḥ prāṇairbahumataḥ satyenāpi śapāmyaham || 26 ||
+8,27,वयस्य इति कृत्वा च विस्रब्धं प्रवदाम्यहम् । दुःखमन्तर्गतं यन्मे मनो दहति नित्यशः ॥ २७ ॥,vayasya iti kṛtvā ca visrabdhaṃ pravadāmyaham | duḥkhamantargataṃ yanme mano dahati nityaśaḥ || 27 ||
+8,28,एतावदुक्त्वा वचनं बाष्पदूषितलोचनः । बाष्पोपहतया वाचा नोच्चैः शक्नोति भाषितुम् ॥ २८ ॥,etāvaduktvā vacanaṃ bāṣpadūṣitalocanaḥ | bāṣpopahatayā vācā noccaiḥ śaknoti bhāṣitum || 28 ||
+8,29,बाष्पवेगं तु सहसा नदीव��गमिवागतम् । धारयामास धैर्येण सुग्रीवो रामसंनिधौ ॥ २९ ॥,bāṣpavegaṃ tu sahasā nadīvegamivāgatam | dhārayāmāsa dhairyeṇa sugrīvo rāmasaṃnidhau || 29 ||
+8,30,संनिगृह्य तु तं बाष्पं प्रमृज्य नयने शुभे । विनिःश्वस्य च तेजस्वी राघवं पुनरब्रवीत् ॥ ३० ॥,saṃnigṛhya tu taṃ bāṣpaṃ pramṛjya nayane śubhe | viniḥśvasya ca tejasvī rāghavaṃ punarabravīt || 30 ||
+8,31,पुराहं वलिना राम राज्यात् स्वादवरोपितः । परुषाणि च संश्राव्य निर्धूतो ऽस्मि बलीयसा ॥ ३१ ॥,purāhaṃ valinā rāma rājyāt svādavaropitaḥ | paruṣāṇi ca saṃśrāvya nirdhūto'smi balīyasā || 31 ||
+8,32,हृता भार्या च मे तेन प्राणेभ्यो ऽपि गरीयसी । सुहृदश्च मदीया ये संयता बन्धनेषु ते ॥ ३२ ॥,hṛtā bhāryā ca me tena prāṇebhyo'pi garīyasī | suhṛdaśca madīyā ye saṃyatā bandhaneṣu te || 32 ||
+8,33,यत्नवांश्च सुदुष्टात्मा मद्विनाशाय राघव । बहुशस्तत् प्रयुक्ताश्च वानरा निहता मया ॥ ३३ ॥,yatnavāṃśca suduṣṭātmā madvināśāya rāghava | bahuśastat prayuktāśca vānarā nihatā mayā || 33 ||
+8,34,शङ्कया त्वेतया चाहं दृष्ट्वा त्वामपि राघव । नोपसर्पाम्यहं भीतो भये सर्वे हि बिभ्यति ॥ ३४ ॥,śaṅkayā tvetayā cāhaṃ dṛṣṭvā tvāmapi rāghava | nopasarpāmyahaṃ bhīto bhaye sarve hi bibhyati || 34 ||
+8,35,केवलं हि सहाया मे हनुमत् प्रमुखास्त्विमे । अतो ऽहं धारयाम्यद्य प्राणान् कृच्छ्र गतो ऽपि सन् ॥ ३५ ॥,kevalaṃ hi sahāyā me hanumat pramukhāstvime | ato'haṃ dhārayāmyadya prāṇān kṛcchra gato'pi san || 35 ||
+8,36,एते हि कपयः स्निग्धा मां रक्षन्ति समन्ततः । सह गच्छन्ति गन्तव्ये नित्यं तिष्ठन्ति च स्थिते ॥ ३६ ॥,ete hi kapayaḥ snigdhā māṃ rakṣanti samantataḥ | saha gacchanti gantavye nityaṃ tiṣṭhanti ca sthite || 36 ||
+8,37,संक्षेपस्त्वेष मे राम किमुक्त्वा विस्तरं हि ते । स मे ज्येष्ठो रिपुर्भ्राता वाली विश्रुतपौरुषः ॥ ३७ ॥,saṃkṣepastveṣa me rāma kimuktvā vistaraṃ hi te | sa me jyeṣṭho ripurbhrātā vālī viśrutapauruṣaḥ || 37 ||
+8,38,तद्विनाशाद्धि मे दुःखं प्रनष्टं स्यादनन्तरम् । सुखं मे जीवितं चैव तद्विनाशनिबन्धनम् ॥ ३८ ॥,tadvināśāddhi me duḥkhaṃ pranaṣṭaṃ syādanantaram | sukhaṃ me jīvitaṃ caiva tadvināśanibandhanam || 38 ||
+8,39,एष मे राम शोकान्तः शोकार्तेन निवेदितः । दुःखितो ऽदुःखितो वापि सख्युर्नित्यं सखा गतिः ॥ ३९ ॥,eṣa me rāma śokāntaḥ śokārtena niveditaḥ | duḥkhito'duḥkhito vāpi sakhyurnityaṃ sakhā gatiḥ || 39 ||
+8,40,श्रुत्वैतच्च वचो रामः सुग्रीवमिदमब्रवीत् । किंनिमित्तमभूद्वैरं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ४० ॥,śrutvaitacca vaco rāmaḥ sugrīvamidamabravīt | kiṃnimittamabhūdvairaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ || 40 ||
+8,41,सुखं हि कारणं श्रुत्वा वैरस्य तव वानर । आनन्तर्यं विधास्यामि संप्रधार्य बलाबलम् ॥ ४१ ॥,sukhaṃ hi kāraṇaṃ śrutvā vairasya tava vānara | ānantaryaṃ vidhāsyāmi saṃpradhārya balābalam || 41 ||
+8,42,बलवान् हि ममामर्षः श्रुत्वा त्वामवमानितम् । वर्धते हृदयोत्कम्पी प्रावृड्वेग इवाम्भसः ॥ ४२ ॥,balavān hi mamāmarṣaḥ śrutvā tvāmavamānitam | vardhate hṛdayotkampī prāvṛḍvega ivāmbhasaḥ || 42 ||
+8,43,हृष्टः कथय विस्रब्धो यावदारोप्यते धनुः । सृष्टश्च हि मया बाणो निरस्तश्च रिपुस्तव ॥ ४३ ॥,hṛṣṭaḥ kathaya visrabdho yāvadāropyate dhanuḥ | sṛṣṭaśca hi mayā bāṇo nirastaśca ripustava || 43 ||
+8,44,एवमुक्तस्तु सुग्रीवः काकुत्स्थेन महात्मना । प्रहर्षमतुलं लेभे चतुर्भिः सह वानरैः ॥ ४४ ॥,evamuktastu sugrīvaḥ kākutsthena mahātmanā | praharṣamatulaṃ lebhe caturbhiḥ saha vānaraiḥ || 44 ||
+8,45,ततः प्रहृष्टवदनः सुग्रीवो लक्ष्मणाग्रजे । वैरस्य कारणं तत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ४५ ॥,tataḥ prahṛṣṭavadanaḥ sugrīvo lakṣmaṇāgraje | vairasya kāraṇaṃ tattvamākhyātumupacakrame || 45 ||
+9,1,वाली नाम मम भ्राता ज्येष्ठः शत्रुनिषूदनः । पितुर्बहुमतो नित्यं मम चापि तथा पुरा ॥ १ ॥,vālī nāma mama bhrātā jyeṣṭhaḥ śatruniṣūdanaḥ | piturbahumato nityaṃ mama cāpi tathā purā || 1 ||
+9,2,पितर्युपरते ऽस्माकं ज्येष्ठो ऽयमिति मन्त्रिभिः । कपीनामीश्वरो राज्ये कृतः परमसंमतः ॥ २ ॥,pitaryuparate'smākaṃ jyeṣṭho'yamiti mantribhiḥ | kapīnāmīśvaro rājye kṛtaḥ paramasaṃmataḥ || 2 ||
+9,3,राज्यं प्रशासतस्तस्य पितृपैतामहं महत् । अहं सर्वेषु कालेषु प्रणतः प्रेष्यवत् स्थितः ॥ ३ ॥,rājyaṃ praśāsatastasya pitṛpaitāmahaṃ mahat | ahaṃ sarveṣu kāleṣu praṇataḥ preṣyavat sthitaḥ || 3 ||
+9,4,मायावी नाम तेजस्वी पूर्वजो दुन्दुभेः सुतः । तेन तस्य महद्वैरं स्त्रीकृतं विश्रुतं पुरा ॥ ४ ॥,māyāvī nāma tejasvī pūrvajo dundubheḥ sutaḥ | tena tasya mahadvairaṃ strīkṛtaṃ viśrutaṃ purā || 4 ||
+9,5,स तु सुप्ते जने रात्रौ किष्किन्धाद्वारमागतः । नर्दति स्म सुसंरब्धो वालिनं चाह्वयद् रणे ॥ ५ ॥,sa tu supte jane rātrau kiṣkindhādvāramāgataḥ | nardati sma susaṃrabdho vālinaṃ cāhvayad raṇe || 5 ||
+9,6,प्रसुप्तस्तु मम भ्राता नर्दितं भैरवस्वनम् । श्रुत्वा न ममृषे वाली निष्पपात जवात्तदा ॥ ६ ॥,prasuptastu mama bhrātā narditaṃ bhairavasvanam | śrutvā na mamṛṣe vālī niṣpapāta javāttadā || 6 ||
+9,7,स तु वै निःसृतः क्रोधात्तं हन्तुमसुरोत्तमम् । वार्यमाणस्ततः स्त्रीभिर्मया च प्रणतात्मना ॥ ७ ॥,sa tu vai niḥsṛtaḥ krodhāttaṃ hantumasurottamam | vāryamāṇastataḥ strībhirmayā ca praṇatātmanā || 7 ||
+9,8,स तु निर्धूय सर्वान्नो निर्जगाम महाबलः । ततो ऽहमपि सौहार्दान्निःसृतो वालिना सह ॥ ८ ॥,sa tu nirdhūya sarvānno nirjagāma mahābalaḥ | tato'hamapi sauhārdānniḥsṛto vālinā saha || 8 ||
+9,9,स तु मे भ्रातरं दृष्ट्वा मां च दूरादवस्थितम् । असुरो जातसंत्रासः प्रदुद्राव तदा भृशम् ॥ ९ ॥,sa tu me bhrātaraṃ dṛṣṭvā māṃ ca dūrādavasthitam | asuro jātasaṃtrāsaḥ pradudrāva tadā bhṛśam || 9 ||
+9,10,तस्मिन्द्रवति संत्रस्ते ह्यावां द्रुततरं गतौ । प्रकाशो ऽपि कृतो मार्गश्चन्द्रेणोद्गच्छता तदा ॥ १० ॥,tasmindravati saṃtraste hyāvāṃ drutataraṃ gatau | prakāśo'pi kṛto mārgaścandreṇodgacchatā tadā || 10 ||
+9,11,स तृणैरावृतं दुर्गं धरण्या विवरं महत् । प्रविवेशासुरो वेगादावामासाद्य विष्ठितौ ॥ ११ ॥,sa tṛṇairāvṛtaṃ durgaṃ dharaṇyā vivaraṃ mahat | praviveśāsuro vegādāvāmāsādya viṣṭhitau || 11 ||
+9,12,तं प्रविष्टं रिपुं दृष्ट्वा बिलं रोषवशं गतः । मामुवाच तदा वाली वचनं क्षुभितेन्द्रियः ॥ १२ ॥,taṃ praviṣṭaṃ ripuṃ dṛṣṭvā bilaṃ roṣavaśaṃ gataḥ | māmuvāca tadā vālī vacanaṃ kṣubhitendriyaḥ || 12 ||
+9,13,इह त्वं तिष्ठ सुग्रीव बिलद्वारि समाहितः । यावदत्र प्रविश्याहं निहन्मि समरे रिपुम् ॥ १३ ॥,iha tvaṃ tiṣṭha sugrīva biladvāri samāhitaḥ | yāvadatra praviśyāhaṃ nihanmi samare ripum || 13 ||
+9,14,मया त्वेतद्वचः श्रुत्वा याचितः स परंतप । शापयित्वा च मां पद्भ्यां प्रविवेश बिलं तदा ॥ १४ ॥,mayā tvetadvacaḥ śrutvā yācitaḥ sa paraṃtapa | śāpayitvā ca māṃ padbhyāṃ praviveśa bilaṃ tadā || 14 ||
+9,15,तस्य प्रविष्टस्य बिलं साग्रः संवत्सरो गतः । स्थितस्य च मम द्वारि स कालो व्यत्यवर्तत ॥ १५ ॥,tasya praviṣṭasya bilaṃ sāgraḥ saṃvatsaro gataḥ | sthitasya ca mama dvāri sa kālo vyatyavartata || 15 ||
+9,16,अहं तु नष्टं तं ज्ञात्वा स्नेहादागतसंभ्रमः । भ्रातरं न हि पश्यामि पापशङ्कि च मे मनः ॥ १६ ॥,ahaṃ tu naṣṭaṃ taṃ jñātvā snehādāgatasaṃbhramaḥ | bhrātaraṃ na hi paśyāmi pāpaśaṅki ca me manaḥ || 16 ||
+9,17,अथ दीर्घस्य कालस्य बिलात्तस्माद्विनिःसृतम् । सफेनं रुधिरं रक्तमहं दृष्ट्वा सुदुःखितः ॥ १७ ॥,atha dīrghasya kālasya bilāttasmādviniḥsṛtam | saphenaṃ rudhiraṃ raktamahaṃ dṛṣṭvā suduḥkhitaḥ || 17 ||
+9,18,नर्दतामसुराणां च ध्वनिर्मे श्रोत्रमागतः । निरस्तस्य च संग्रामे क्रोशतो निःस्वनो गुरोः ॥ १८ ॥,nardatāmasurāṇāṃ ca dhvanirme śrotramāgataḥ | nirastasya ca saṃgrāme krośato niḥsvano guroḥ || 18 ||
+9,19,अहं त्ववगतो बुद्ध्या चिह्नैस्तैर्भ्रातरं हतम् । पिधाय च बिलद्वारं शिलया गिरिमात्रया । शोकार्तश्चोदकं कृत्वा किष्किन्धामागतः सखे ॥ १९ ॥,ahaṃ tvavagato buddhyā cihnaistairbhrātaraṃ hatam | pidhāya ca biladvāraṃ śilayā girimātrayā | śokārtaścodakaṃ kṛtvā kiṣkindhāmāgataḥ sakhe || 19 ||
+9,20,गूहमानस्य मे तत्त्वं यत्नतो मन्त्रिभिः श्रुतम् । ततो ऽहं तैः समागम्य समेतैरभिषेचितः ॥ २० ॥,gūhamānasya me tattvaṃ yatnato mantribhiḥ śrutam | tato'haṃ taiḥ samāgamya sametairabhiṣecitaḥ || 20 ||
+9,21,राज्यं प्रशासतस्तस्य न्यायतो मम राघव । आजगाम रिपुं हत्वा वाली तमसुरोत्तमम् ॥ २१ ॥,rājyaṃ praśāsatastasya nyāyato mama rāghava | ājagāma ripuṃ hatvā vālī tamasurottamam || 21 ||
+9,22,अभिषिक्तं तु मां दृष्ट्वा क्रोधात् संरक्तलोचनः । मदीयान्मन्त्रिणो बद्ध्वा परुषं वाक्यमब्रवीत् ॥ २२ ॥,abhiṣiktaṃ tu māṃ dṛṣṭvā krodhāt saṃraktalocanaḥ | madīyānmantriṇo baddhvā paruṣaṃ vākyamabravīt || 22 ||
+9,23,निग्रहे ऽपि समर्थस्य तं पापं प्रति राघव । न प्रावर्तत मे बुद्धिर्भ्रातृगौरवयन्त्रिता ॥ २३ ॥,nigrahe'pi samarthasya taṃ pāpaṃ prati rāghava | na prāvartata me buddhirbhrātṛgauravayantritā || 23 ||
+9,24,मानयंस्तं महात्मानं यथावच्चाभ्यवादयम् । उक्ताश्च नाशिषस्तेन संतुष्टेनान्तरात्मना ॥ २४ ॥,mānayaṃstaṃ mahātmānaṃ yathāvaccābhyavādayam | uktāśca nāśiṣastena saṃtuṣṭenāntarātmanā || 24 ||
+10,1,ततः क्रोधसमाविष्टं संरब्धं तमुपागतम् । अहं प्रसादयां चक्रे भ्रातरं प्रियकाम्यया ॥ १ ॥,tataḥ krodhasamāviṣṭaṃ saṃrabdhaṃ tamupāgatam | ahaṃ prasādayāṃ cakre bhrātaraṃ priyakāmyayā || 1 ||
+10,2,दिष्ट्यासि कुशली प्राप्तो निहतश्च त्वया रिपुः । अनाथस्य हि मे नाथस्त्वमेको ऽनाथनन्दनः ॥ २ ॥,diṣṭyāsi kuśalī prāpto nihataśca tvayā ripuḥ | anāthasya hi me nāthastvameko'nāthanandanaḥ || 2 ||
+10,3,इदं बहुशलाकं ते पूर्णचन्द्रमिवोदितम् । छत्रं सवालव्यजनं प्रतीच्छस्व मयोद्यतम् ॥ ३ ॥,idaṃ bahuśalākaṃ te pūrṇacandramivoditam | chatraṃ savālavyajanaṃ pratīcchasva mayodyatam || 3 ||
+10,4,त्वमेव राजा मानार्हः सदा चाहं यथापुरा । न्यासभूतमिदं राज्यं तव निर्यातयाम्यहम् ॥ ४ ॥,tvameva rājā mānārhaḥ sadā cāhaṃ yathāpurā | nyāsabhūtamidaṃ rājyaṃ tava niryātayāmyaham || 4 ||
+10,5,मा च रोषं कृथाः सौम्य मयि शत्रुनिबर्हण । याचे त्वां शिरसा राजन्मया बद्धो ऽयमञ्जलिः ॥ ५ ॥,mā ca roṣaṃ kṛthāḥ saumya mayi śatrunibarhaṇa | yāce tvāṃ śirasā rājanmayā baddho'yamañjaliḥ || 5 ||
+10,6,बलादस्मि समागम्य मन्त्रिभिः पुरवासिभिः । राजभावे नियुक्तो ऽहं शून्यदेशजिगीषया ॥ ६ ॥,balādasmi samāgamya mantribhiḥ puravāsibhiḥ | rājabhāve niyukto'haṃ śūnyadeśajigīṣayā || 6 ||
+10,7,स्निग्धमेवं ब्रुवाणं मां स तु निर्भर्त्स्य वानरः । धिक् त्वामिति च मामुक्त्वा बहु तत्तदुवाच ह ॥ ७ ॥,snigdhamevaṃ bruvāṇaṃ māṃ sa tu nirbhartsya vānaraḥ | dhik tvāmiti ca māmuktvā bahu tattaduvāca ha || 7 ||
+10,8,प्रकृतीश्च समानीय मन्त्रिणश्चैव संमतान् । मामाह सुहृदां मध्ये वाक्यं परमगर्हितम् ॥ ८ ॥,prakṛtīśca samānīya mantriṇaścaiva saṃmatān | māmāha suhṛdāṃ madhye vākyaṃ paramagarhitam || 8 ||
+10,9,विदितं वो यथा रात्रौ मायावी स महासुरः । मां समाह्वयत क्रूरो युद्धाकाङ्क्षी सुदुर्मतिः ॥ ९ ॥,viditaṃ vo yathā rātrau māyāvī sa mahāsuraḥ | māṃ samāhvayata krūro yuddhākāṅkṣī sudurmatiḥ || 9 ||
+10,10,तस्य तद्गर्जितं श्रुत्वा निःसृतो ऽहं नृपालयात् । अनुयातश्च मां तूर्णमयं भ्राता सुदारुणः ॥ १० ॥,tasya tadgarjitaṃ śrutvā niḥsṛto'haṃ nṛpālayāt | anuyātaśca māṃ tūrṇamayaṃ bhrātā sudāruṇaḥ || 10 ||
+10,11,स तु दृष्ट्वैव मां रात्रौ सद्वितीयं महाबलः । प्राद्रवद्भयसंत्रस्तो वीक्ष्यावां तमनुद्रुतौ । अनुद्रुतस्तु वेगेन प्रविवेश महाबिलम् ॥ ११ ॥,sa tu dṛṣṭvaiva māṃ rātrau sadvitīyaṃ mahābalaḥ | prādravadbhayasaṃtrasto vīkṣyāvāṃ tamanudrutau | anudrutastu vegena praviveśa mahābilam || 11 ||
+10,12,तं प्रविष्टं विदित्वा तु सुघोरं सुमहद्बिलम् । अयमुक्तो ऽथ मे भ्राता मया तु क्रूरदर्शनः ॥ १२ ॥,taṃ praviṣṭaṃ viditvā tu sughoraṃ sumahadbilam | ayamukto'tha me bhrātā mayā tu krūradarśanaḥ || 12 ||
+10,13,अहत्वा नास्ति मे शक्तिः प्रतिगन्तुमितः पुरीम् । बिलद्वारि प्रतीक्ष त्वं यावदेनं निहन्म्यहम् ॥ १३ ॥,ahatvā nāsti me śaktiḥ pratigantumitaḥ purīm | biladvāri pratīkṣa tvaṃ yāvadenaṃ nihanmyaham || 13 ||
+10,14,स्थितो ऽयमिति मत्वा तु प्रविष्टो ऽहं दुरासदम् । तं च मे मार्गमाणस्य गतः संवत्सरस्तदा ॥ १४ ॥,sthito'yamiti matvā tu praviṣṭo'haṃ durāsadam | taṃ ca me mārgamāṇasya gataḥ saṃvatsarastadā || 14 ||
+10,15,स तु दृष्टो मया शत्रुरनिर्वेदाद्भयावहः । निहतश्च मया तत्र सो ऽसुरो बन्धुभिः सह ॥ १५ ॥,sa tu dṛṣṭo mayā śatruranirvedādbhayāvahaḥ | nihataśca mayā tatra so'suro bandhubhiḥ saha || 15 ||
+10,16,तस्यास्यात्तु प्रवृत्तेन रुधिरौघेण तद्बिलम् । पूर्णमासीद्दुराक्रामं स्तनतस्तस्य भूतले ॥ १६ ॥,tasyāsyāttu pravṛttena rudhiraugheṇa tadbilam | pūrṇamāsīddurākrāmaṃ stanatastasya bhūtale || 16 ||
+10,17,सूदयित्वा तु तं शत्रुं विक्रान्तं दुन्दुभेः सुतम् । निष्क्रामन्नेव पश्यामि बिलस्य पिहितं मुखम् ॥ १७ ॥,sūdayitvā tu taṃ śatruṃ vikrāntaṃ dundubheḥ sutam | niṣkrāmanneva paśyāmi bilasya pihitaṃ mukham || 17 ||
+10,18,विक्रोशमानस्य तु मे सुग्रीवेति पुनः पुनः । यदा प्रतिवचो नास्ति ततो ऽहं भृशदुःखितः ॥ १८ ॥,vikrośamānasya tu me sugrīveti punaḥ punaḥ | yadā prativaco nāsti tato'haṃ bhṛśaduḥkhitaḥ || 18 ||
+10,19,पादप्रहारैस्तु मया बहुशस्तद्विदारितम् । ततो ऽहं तेन निष्क्रम्य यथा पुनरुपागतः ॥ १९ ॥,pādaprahāraistu mayā bahuśastadvidāritam | tato'haṃ tena niṣkramya yathā punarupāgataḥ || 19 ||
+10,20,तत्रानेनास्मि संरुद्धो राज्यं मार्गयतात्मनः । सुग्रीवेण नृशंसेन विस्मृत्य भ्रातृसौहृदम् ॥ २० ॥,tatrānenāsmi saṃruddho rājyaṃ mārgayatātmanaḥ | sugrīveṇa nṛśaṃsena vismṛtya bhrātṛsauhṛdam || 20 ||
+10,21,एवमुक्त्वा तु मां तत्र वस्त्रेणैकेन वानरः । तदा निर्वासयामास वाली विगतसाध्वसः ॥ २१ ॥,evamuktvā tu māṃ tatra vastreṇaikena vānaraḥ | tadā nirvāsayāmāsa vālī vigatasādhvasaḥ || 21 ||
+10,22,तेनाहमपविद्धश्च हृतदारश्च राघव । तद्भयाच्च महीकृत्स्ना क्रान्तेयं सवनार्णवा ॥ २२ ॥,tenāhamapaviddhaśca hṛtadāraśca rāghava | tadbhayācca mahīkṛtsnā krānteyaṃ savanārṇavā || 22 ||
+10,23,ऋश्यमूकं गिरिवरं भार्याहरणदुःखितः । प्रविष्टो ऽस्मि दुराधर्षं वालिनः कारणान्तरे ॥ २३ ॥,ṛśyamūkaṃ girivaraṃ bhāryāharaṇaduḥkhitaḥ | praviṣṭo'smi durādharṣaṃ vālinaḥ kāraṇāntare || 23 ||
+10,24,एतत्ते सर्वमाख्यातं वैरानुकथनं महत् । अनागसा मया प्राप्तं व्यसनं पश्य राघव ॥ २४ ॥,etatte sarvamākhyātaṃ vairānukathanaṃ mahat | anāgasā mayā prāptaṃ vyasanaṃ paśya rāghava || 24 ||
+10,25,वालिनस्तु भयार्तस्य सर्वलोकाभयंकर । कर्तुमर्हसि मे वीर प्रसादं तस्य निग्रहात् ॥ २५ ॥,vālinastu bhayārtasya sarvalokābhayaṃkara | kartumarhasi me vīra prasādaṃ tasya nigrahāt || 25 ||
+10,26,एवमुक्तः स तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मसंहितम् । वचनं वक्तुमारेभे सुग्रीवं प्रहसन्निव ॥ २६ ॥,evamuktaḥ sa tejasvī dharmajño dharmasaṃhitam | vacanaṃ vaktumārebhe sugrīvaṃ prahasanniva || 26 ||
+10,27,अमोघाः सूर्यसंकाशा ममेमे निशिताः शराः । तस्मिन् वालिनि दुर्वृत्ते पतिष्यन्ति रुषान्विताः ॥ २७ ॥,amoghāḥ sūryasaṃkāśā mameme niśitāḥ śarāḥ | tasmin vālini durvṛtte patiṣyanti ruṣānvitāḥ || 27 ||
+10,28,यावत्तं न हि पश्येयं तव भार्यापहारिणम् । तावत् स जीवेत् पापात्मा वाली चारित्रदूषकः ॥ २८ ॥,yāvattaṃ na hi paśyeyaṃ tava bhāryāpahāriṇam | tāvat sa jīvet pāpātmā vālī cāritradūṣakaḥ || 28 ||
+10,29,आत्मानुमानात् पश्यामि मग्नं त्वां शोकसागरे । त्वामहं तारयिष्यामि कामं प्राप्स्यसि पुष्कलम् ॥ २९ ॥,ātmānumānāt paśyāmi magnaṃ tvāṃ śokasāgare | tvāmahaṃ tārayiṣyāmi kāmaṃ prāpsyasi puṣkalam || 29 ||
+11,1,रामस्य वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम् । सुग्रीवः पूजयां चक्रे राघवं प्रशशंस च ॥ १ ॥,rāmasya vacanaṃ śrutvā harṣapauruṣavardhanam | sugrīvaḥ pūjayāṃ cakre rāghavaṃ praśaśaṃsa ca || 1 ||
+11,2,असंशयं प्रज्वलितैस्तीक्ष्णैर्मर्मातिगैः शरैः । त्वं दहेः कुपितो लोकान्युगान्त इव भास्करः ॥ २ ॥,asaṃśayaṃ prajvalitaistīkṣṇairmarmātigaiḥ śaraiḥ | tvaṃ daheḥ kupito lokānyugānta iva bhāskaraḥ || 2 ||
+11,3,वालिनः पौरुषं यत्तद् यच्च वीर्यं धृतिश्च या । तन्ममैकमनाः श्रुत्वा विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ ३ ॥,vālinaḥ pauruṣaṃ yattad yacca vīryaṃ dhṛtiśca yā | tanmamaikamanāḥ śrutvā vidhatsva yadanantaram || 3 ||
+11,4,समुद्रात् पश्चिमात् पूर्वं दक्षिणादपि चोत्तरम् । क्रामत्यनुदिते सूर्ये वाली व्यपगतक्लमः ॥ ४ ॥,samudrāt paścimāt pūrvaṃ dakṣiṇādapi cottaram | krāmatyanudite sūrye vālī vyapagataklamaḥ || 4 ||
+11,5,अग्राण्यारुह्य शैलानां शिखराणि महान्त्यपि । ऊर्ध्वमुत्क्षिप्य तरसा प्रतिगृह्णाति वीर्यवान् ॥ ५ ॥,agrāṇyāruhya śailānāṃ śikharāṇi mahāntyapi | ūrdhvamutkṣipya tarasā pratigṛhṇāti vīryavān || 5 ||
+11,6,बहवः सारवन्तश्च वनेषु विविधा द्रुमाः । वालिना तरसा भग्ना बलं प्रथयतात्मनः ॥ ६ ॥,bahavaḥ sāravantaśca vaneṣu vividhā drumāḥ | vālinā tarasā bhagnā balaṃ prathayatātmanaḥ || 6 ||
+11,7,महिषो दुन्दुभिर्नाम कैलासशिखरप्रभः । बलं नागसहस्रस्य धारयामास वीर्यवान् ॥ ७ ॥,mahiṣo dundubhirnāma kailāsaśikharaprabhaḥ | balaṃ nāgasahasrasya dhārayāmāsa vīryavān || 7 ||
+11,8,वीर्योत्सेकेन दुष्टात्मा वरदानाच्च मोहितः । जगाम स महाकायः समुद्रं सरितां पतिम् ॥ ८ ॥,vīryotsekena duṣṭātmā varadānācca mohitaḥ | jagāma sa mahākāyaḥ samudraṃ saritāṃ patim || 8 ||
+11,9,ऊर्मिमन्तमतिक्रम्य सागरं रत्नसंचयम् । मम युद्धं प्रयच्छेति तमुवाच महार्णवम् ॥ ९ ॥,ūrmimantamatikramya sāgaraṃ ratnasaṃcayam | mama yuddhaṃ prayaccheti tamuvāca mahārṇavam || 9 ||
+11,10,ततः समुद्रो धर्मात्मा समुत्थाय महाबलः । अब्रवीद्वचनं राजन्नसुरं कालचोदितम् ॥ १० ॥,tataḥ samudro dharmātmā samutthāya mahābalaḥ | abravīdvacanaṃ rājannasuraṃ kālacoditam || 10 ||
+11,11,समर्थो नास्मि ते दातुं युद्धं युद्धविशारद । श्रूयतामभिधास्यामि यस्ते युद्धं प्रदास्यति ॥ ११ ॥,samartho nāsmi te dātuṃ yuddhaṃ yuddhaviśārada | śrūyatāmabhidhāsyāmi yaste yuddhaṃ pradāsyati || 11 ||
+11,12,शैलराजो महारण्ये तपस्विशरणं परम् । शंकरश्वशुरो नाम्ना हिमवानिति विश्रुतः ॥ १२ ॥,śailarājo mahāraṇye tapasviśaraṇaṃ param | śaṃkaraśvaśuro nāmnā himavāniti viśrutaḥ || 12 ||
+11,13,गुहा प्रस्रवणोपेतो बहुकन्दरनिर्झरः । स समर्थस्तव प्रीतिमतुलां कर्तुमाहवे ॥ १३ ॥,guhā prasravaṇopeto bahukandaranirjharaḥ | sa samarthastava prītimatulāṃ kartumāhave || 13 ||
+11,14,तं भीतमिति विज्ञाय समुद्रमसुरोत्तमः । हिमवद्वनमागच्छच्छरश्चापादिव च्युतः ॥ १४ ॥,taṃ bhītamiti vijñāya samudramasurottamaḥ | himavadvanamāgacchaccharaścāpādiva cyutaḥ || 14 ||
+11,15,ततस्तस्य गिरेः श्वेता गजेन्द्रविपुलाः शिलाः । चिक्षेप बहुधा भूमौ दुन्दुभिर्विननाद च ॥ १५ ॥,tatastasya gireḥ śvetā gajendravipulāḥ śilāḥ | cikṣepa bahudhā bhūmau dundubhirvinanāda ca || 15 ||
+11,16,ततः श्वेताम्बुदाकारः सौम्यः प्रीतिकराकृतिः । हिमवानब्रवीद्वाक्यं स्व एव शिखरे स्थितः ॥ १६ ॥,tataḥ śvetāmbudākāraḥ saumyaḥ prītikarākṛtiḥ | himavānabravīdvākyaṃ sva eva śikhare sthitaḥ || 16 ||
+11,17,क्लेष्टुमर्हसि मां न त्वं दुन्दुभे धर्मवत्सल । रणकर्मस्वकुशलस्तपस्विशरणं ह्यहम् ॥ १७ ॥,kleṣṭumarhasi māṃ na tvaṃ dundubhe dharmavatsala | raṇakarmasvakuśalastapasviśaraṇaṃ hyaham || 17 ||
+11,18,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा गिरिराजस्य धीमतः । उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात् संरक्तलोचनः ॥ १८ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā girirājasya dhīmataḥ | uvāca dundubhirvākyaṃ krodhāt saṃraktalocanaḥ || 18 ||
+11,19,यदि युद्धे ऽसमर्थस्त्वं मद्भयाद्वा निरुद्यमः । तमाचक्ष्व प्रदद्यान्मे यो ऽद्य युद्धं युयुत्सतः ॥ १९ ॥,yadi yuddhe'samarthastvaṃ madbhayādvā nirudyamaḥ | tamācakṣva pradadyānme yo'dya yuddhaṃ yuyutsataḥ || 19 ||
+11,20,हिमवानब्रवीद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः । अनुक्तपूर्वं धर्मात्मा क्रोधात्तमसुरोत्तमम् ॥ २० ॥,himavānabravīdvākyaṃ śrutvā vākyaviśāradaḥ | anuktapūrvaṃ dharmātmā krodhāttamasurottamam || 20 ||
+11,21,वाली नाम महाप्राज्ञः शक्रतुल्यपराक्रमः । अध्यास्ते वानरः श्रीमान् किष्किन्धामतुलप्रभाम् ॥ २१ ॥,vālī nāma mahāprājñaḥ śakratulyaparākramaḥ | adhyāste vānaraḥ śrīmān kiṣkindhāmatulaprabhām || 21 ||
+11,22,स समर्थो महाप्राज्ञस्तव युद्धविशारदः । द्वन्द्वयुद्धं महद्दातुं नमुचेरिव वासवः ॥ २२ ॥,sa samartho mahāprājñastava yuddhaviśāradaḥ | dvandvayuddhaṃ mahaddātuṃ namuceriva vāsavaḥ || 22 ||
+11,23,तं शीघ्रमभिगच्छ त्वं यदि युद्धमिहेच्छसि । स हि दुर्धर्षणो नित्यं शूरः समरकर्मणि ॥ २३ ॥,taṃ śīghramabhigaccha tvaṃ yadi yuddhamihecchasi | sa hi durdharṣaṇo nityaṃ śūraḥ samarakarmaṇi || 23 ||
+11,24,श्रुत्वा हिमवतो वाक्यं क्रोधाविष्टः स दुन्दुभिः । जगाम तां पुरीं तस्य किष्किन्धां वालिनस्तदा ॥ २४ ॥,śrutvā himavato vākyaṃ krodhāviṣṭaḥ sa dundubhiḥ | jagāma tāṃ purīṃ tasya kiṣkindhāṃ vālinastadā || 24 ||
+11,25,धारयन्माहिषं रूपं तीक्ष्णशृङ्गो भयावहः । प्रावृषीव महामेघस्तोयपूर्णो नभस्तले ॥ २५ ॥,dhārayanmāhiṣaṃ rūpaṃ tīkṣṇaśṛṅgo bhayāvahaḥ | prāvṛṣīva mahāmeghastoyapūrṇo nabhastale || 25 ||
+11,26,ततस्तु द्वारमागम्य किष्किन्धाया महाबलः । ननर्द कम्पयन्भूमिं दुन्दुभिर्दुन्दुभिर्यथा ॥ २६ ॥,tatastu dvāramāgamya kiṣkindhāyā mahābalaḥ | nanarda kampayanbhūmiṃ dundubhirdundubhiryathā || 26 ||
+11,27,समीपजान्द्रुमान्भञ्जन् वसु���ां दारयन् खुरैः । विषाणेनोल्लेखन्दर्पात्तद्द्वारं द्विरदो यथा ॥ २७ ॥,samīpajāndrumānbhañjan vasudhāṃ dārayan khuraiḥ | viṣāṇenollekhandarpāttaddvāraṃ dvirado yathā || 27 ||
+11,28,अन्तःपुरगतो वाली श्रुत्वा शब्दममर्षणः । निष्पपात सह स्त्रीभिस्ताराभिरिव चन्द्रमाः ॥ २८ ॥,antaḥpuragato vālī śrutvā śabdamamarṣaṇaḥ | niṣpapāta saha strībhistārābhiriva candramāḥ || 28 ||
+11,29,मितं व्यक्ताक्षरपदं तमुवाच स दुन्दुभिम् । हरीणामीश्वरो वाली सर्वेषां वनचारिणाम् ॥ २९ ॥,mitaṃ vyaktākṣarapadaṃ tamuvāca sa dundubhim | harīṇāmīśvaro vālī sarveṣāṃ vanacāriṇām || 29 ||
+11,30,किमर्थं नगरद्वारमिदं रुद्ध्वा विनर्दसि । दुन्दुभे विदितो मे ऽसि रक्ष प्राणान्महाबल ॥ ३० ॥,kimarthaṃ nagaradvāramidaṃ ruddhvā vinardasi | dundubhe vidito me'si rakṣa prāṇānmahābala || 30 ||
+11,31,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वानरेन्द्रस्य धीमतः । उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात् संरक्तलोचनः ॥ ३१ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā vānarendrasya dhīmataḥ | uvāca dundubhirvākyaṃ krodhāt saṃraktalocanaḥ || 31 ||
+11,32,न त्वं स्त्रीसंनिधौ वीर वचनं वक्तुमर्हसि । मम युद्धं प्रयच्छ त्वं ततो ज्ञास्यामि ते बलम् ॥ ३२ ॥,na tvaṃ strīsaṃnidhau vīra vacanaṃ vaktumarhasi | mama yuddhaṃ prayaccha tvaṃ tato jñāsyāmi te balam || 32 ||
+11,33,अथ वा धारयिष्यामि क्रोधमद्य निशामिमाम् । गृह्यतामुदयः स्वैरं कामभोगेषु वानर ॥ ३३ ॥,atha vā dhārayiṣyāmi krodhamadya niśāmimām | gṛhyatāmudayaḥ svairaṃ kāmabhogeṣu vānara || 33 ||
+11,34,यो हि मत्तं प्रमत्तं वा सुप्तं वा रहितं भृशम् । हन्यात् स भ्रूणहा लोके त्वद्विधं मदमोहितम् ॥ ३४ ॥,yo hi mattaṃ pramattaṃ vā suptaṃ vā rahitaṃ bhṛśam | hanyāt sa bhrūṇahā loke tvadvidhaṃ madamohitam || 34 ||
+11,35,स प्रहस्याब्रवीन्मन्दं क्रोधात्तमसुरोत्तमम् । विसृज्य ताः स्त्रियः सर्वास्ताराप्रभृतिकास्तदा ॥ ३५ ॥,sa prahasyābravīnmandaṃ krodhāttamasurottamam | visṛjya tāḥ striyaḥ sarvāstārāprabhṛtikāstadā || 35 ||
+11,36,मत्तो ऽयमिति मा मंस्था यद्यभीतो ऽसि संयुगे । मदो ऽयं संप्रहारे ऽस्मिन् वीरपानं समर्थ्यताम् ॥ ३६ ॥,matto'yamiti mā maṃsthā yadyabhīto'si saṃyuge | mado'yaṃ saṃprahāre'smin vīrapānaṃ samarthyatām || 36 ||
+11,37,तमेवमुक्त्वा संक्रुद्धो मालामुत्क्षिप्य काञ्चनीम् । पित्रा दत्तां महेन्द्रेण युद्धाय व्यवतिष्ठत ॥ ३७ ॥,tamevamuktvā saṃkruddho mālāmutkṣipya kāñcanīm | pitrā dattāṃ mahendreṇa yuddhāya vyavatiṣṭhata || 37 ||
+11,38,विषाणयोर्गृहीत्वा तं दुन्दुभिं गिरिसंनिभम् । वाली व्यापातयां चक्रे ननर्द च महास्वनम् ॥ ३८ ॥,viṣāṇayorgṛhītvā taṃ dundubhiṃ girisaṃnibham | vālī vyāpātayāṃ cakre nanarda ca mahāsvanam || 38 ||
+11,39,युद्धे प्राणहरे तस्मिन्निष्पिष्टो दुन्दुभिस्तदा । श्रोत्राभ्यामथ रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः । पपात च महाकायः क्षितौ पञ्चत्वमागतः ॥ ३९ ॥,yuddhe prāṇahare tasminniṣpiṣṭo dundubhistadā | śrotrābhyāmatha raktaṃ tu tasya susrāva pātyataḥ | papāta ca mahākāyaḥ kṣitau pañcatvamāgataḥ || 39 ||
+11,40,तं तोलयित्व�� बाहुभ्यां गतसत्त्वमचेतनम् । चिक्षेप वेगवान् वाली वेगेनैकेन योजनम् ॥ ४० ॥,taṃ tolayitvā bāhubhyāṃ gatasattvamacetanam | cikṣepa vegavān vālī vegenaikena yojanam || 40 ||
+11,41,तस्य वेगप्रविद्धस्य वक्त्रात् क्षतजबिन्दवः । प्रपेतुर्मारुतोत्क्षिप्ता मतङ्गस्याश्रमं प्रति ॥ ४१ ॥,tasya vegapraviddhasya vaktrāt kṣatajabindavaḥ | prapeturmārutotkṣiptā mataṅgasyāśramaṃ prati || 41 ||
+11,42,तान्दृष्ट्वा पतितांस्तत्र मुनिः शोणितविप्रुषः । उत्ससर्ज महाशापं क्षेप्तारं वालिनं प्रति । इह तेनाप्रवेष्टव्यं प्रविष्टस्य बधो भवेत् ॥ ४२ ॥,tāndṛṣṭvā patitāṃstatra muniḥ śoṇitavipruṣaḥ | utsasarja mahāśāpaṃ kṣeptāraṃ vālinaṃ prati | iha tenāpraveṣṭavyaṃ praviṣṭasya badho bhavet || 42 ||
+11,43,स महर्षिं समासाद्य याचते स्म कृताञ्जलिः ॥ ४३ ॥,sa maharṣiṃ samāsādya yācate sma kṛtāñjaliḥ || 43 ||
+11,44,ततः शापभयाद्भीत ऋश्यमूकं महागिरिम् । प्रवेष्टुं नेच्छति हरिर्द्रष्टुं वापि नरेश्वर ॥ ४४ ॥,tataḥ śāpabhayādbhīta ṛśyamūkaṃ mahāgirim | praveṣṭuṃ necchati harirdraṣṭuṃ vāpi nareśvara || 44 ||
+11,45,तस्याप्रवेशं ज्ञात्वाहमिदं राम महावनम् । विचरामि सहामात्यो विषादेन विवर्जितः ॥ ४५ ॥,tasyāpraveśaṃ jñātvāhamidaṃ rāma mahāvanam | vicarāmi sahāmātyo viṣādena vivarjitaḥ || 45 ||
+11,46,एषो ऽस्थिनिचयस्तस्य दुन्दुभेः संप्रकाशते । वीर्योत्सेकान्निरस्तस्य गिरिकूटनिभो महान् ॥ ४६ ॥,eṣo'sthinicayastasya dundubheḥ saṃprakāśate | vīryotsekānnirastasya girikūṭanibho mahān || 46 ||
+11,47,इमे च विपुलाः सालाः सप्त शाखावलम्बिनः । यत्रैकं घटते वाली निष्पत्रयितुमोजसा ॥ ४७ ॥,ime ca vipulāḥ sālāḥ sapta śākhāvalambinaḥ | yatraikaṃ ghaṭate vālī niṣpatrayitumojasā || 47 ||
+11,48,एतदस्यासमं वीर्यं मया राम प्रकाशितम् । कथं तं वालिनं हन्तुं समरे शक्ष्यसे नृप ॥ ४८ ॥,etadasyāsamaṃ vīryaṃ mayā rāma prakāśitam | kathaṃ taṃ vālinaṃ hantuṃ samare śakṣyase nṛpa || 48 ||
+11,49,यदि भिन्द्याद्भवान् सालानिमांस्त्वेकेषुणा ततः । जानीयां त्वां महाबाहो समर्थं वालिनो वधे ॥ ४९ ॥,yadi bhindyādbhavān sālānimāṃstvekeṣuṇā tataḥ | jānīyāṃ tvāṃ mahābāho samarthaṃ vālino vadhe || 49 ||
+11,50,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य महात्मनः । राघवो दुन्दुभेः कायं पादाङ्गुष्ठेन लीलया । तोलयित्वा महाबाहुश्चिक्षेप दशयोजनम् ॥ ५० ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā sugrīvasya mahātmanaḥ | rāghavo dundubheḥ kāyaṃ pādāṅguṣṭhena līlayā | tolayitvā mahābāhuścikṣepa daśayojanam || 50 ||
+11,51,क्षिप्तं दृष्ट्वा ततः कायं सुग्रीवः पुनरब्रवीत् । लक्ष्मणस्याग्रतो राममिदं वचनमर्थवत् ॥ ५१ ॥,kṣiptaṃ dṛṣṭvā tataḥ kāyaṃ sugrīvaḥ punarabravīt | lakṣmaṇasyāgrato rāmamidaṃ vacanamarthavat || 51 ||
+11,52,आर्द्रः समांसप्रत्यग्रः क्षिप्तः कायः पुरा सखे । लघुः संप्रति निर्मांसस्तृणभूतश्च राघव । नात्र शक्यं बलं ज्ञातुं तव वा तस्य वाधिकम् ॥ ५२ ॥,ārdraḥ samāṃsapratyagraḥ kṣiptaḥ kāyaḥ purā sakhe | laghuḥ saṃprati nirmāṃsastṛṇabhūtaśca rāghava | nātra śakyaṃ balaṃ jñātuṃ tava vā tasya vādhikam || 52 ||
+12,1,एतच्च वचनं श्रुत्वा सुग्रीवेण सुभाषितम् । प्रत्ययार्थं महातेजा रामो जग्राह कार्मुकम् ॥ १ ॥,etacca vacanaṃ śrutvā sugrīveṇa subhāṣitam | pratyayārthaṃ mahātejā rāmo jagrāha kārmukam || 1 ||
+12,2,स गृहीत्वा धनुर्घोरं शरमेकं च मानदः । सालानुद्दिश्य चिक्षेप ज्यास्वनैः पूरयन्दिशः ॥ २ ॥,sa gṛhītvā dhanurghoraṃ śaramekaṃ ca mānadaḥ | sālānuddiśya cikṣepa jyāsvanaiḥ pūrayandiśaḥ || 2 ||
+12,3,स विसृष्टो बलवता बाणः स्वर्णपरिष्कृतः । भित्त्वा सालान् गिरिप्रस्थे सप्त भूमिं विवेश ह ॥ ३ ॥,sa visṛṣṭo balavatā bāṇaḥ svarṇapariṣkṛtaḥ | bhittvā sālān giriprasthe sapta bhūmiṃ viveśa ha || 3 ||
+12,4,प्रविष्टस्तु मुहूर्तेन रसां भित्त्वा महाजवः । निष्पत्य च पुनस्तूर्णं स्वतूणीं प्रविवेश ह ॥ ४ ॥,praviṣṭastu muhūrtena rasāṃ bhittvā mahājavaḥ | niṣpatya ca punastūrṇaṃ svatūṇīṃ praviveśa ha || 4 ||
+12,5,तान्दृष्ट्वा सप्त निर्भिन्नान् सालान् वानरपुंगवः । रामस्य शरवेगेन विस्मयं परमं गतः ॥ ५ ॥,tāndṛṣṭvā sapta nirbhinnān sālān vānarapuṃgavaḥ | rāmasya śaravegena vismayaṃ paramaṃ gataḥ || 5 ||
+12,6,स मूर्ध्ना न्यपतद्भूमौ प्रलम्बीकृतभूषणः । सुग्रीवः परमप्रीतो राघवाय कृताञ्जलिः ॥ ६ ॥,sa mūrdhnā nyapatadbhūmau pralambīkṛtabhūṣaṇaḥ | sugrīvaḥ paramaprīto rāghavāya kṛtāñjaliḥ || 6 ||
+12,7,इदं चोवाच धर्मज्ञं कर्मणा तेन हर्षितः । रामं सर्वास्त्रविदुषां श्रेष्ठं शूरमवस्थितम् ॥ ७ ॥,idaṃ covāca dharmajñaṃ karmaṇā tena harṣitaḥ | rāmaṃ sarvāstraviduṣāṃ śreṣṭhaṃ śūramavasthitam || 7 ||
+12,8,सेन्द्रानपि सुरान् सर्वांस्त्वं बाणैः पुरुषर्षभ । समर्थः समरे हन्तुं किं पुनर्वालिनं प्रभो ॥ ८ ॥,sendrānapi surān sarvāṃstvaṃ bāṇaiḥ puruṣarṣabha | samarthaḥ samare hantuṃ kiṃ punarvālinaṃ prabho || 8 ||
+12,9,येन सप्त महासाला गिरिर्भूमिश्च दारिताः । बाणेनैकेन काकुत्स्थ स्थाता ते को रणाग्रतः ॥ ९ ॥,yena sapta mahāsālā girirbhūmiśca dāritāḥ | bāṇenaikena kākutstha sthātā te ko raṇāgrataḥ || 9 ||
+12,10,अद्य मे विगतः शोकः प्रीतिरद्य परा मम । सुहृदं त्वां समासाद्य महेन्द्रवरुणोपमम् ॥ १० ॥,adya me vigataḥ śokaḥ prītiradya parā mama | suhṛdaṃ tvāṃ samāsādya mahendravaruṇopamam || 10 ||
+12,11,तमद्यैव प्रियार्थं मे वैरिणं भ्रातृरूपिणम् । वालिनं जहि काकुत्स्थ मया बद्धो ऽयमञ्जलिः ॥ ११ ॥,tamadyaiva priyārthaṃ me vairiṇaṃ bhrātṛrūpiṇam | vālinaṃ jahi kākutstha mayā baddho'yamañjaliḥ || 11 ||
+12,12,ततो रामः परिष्वज्य सुग्रीवं प्रियदर्शनम् । प्रत्युवाच महाप्राज्ञो लक्ष्मणानुमतं वचः ॥ १२ ॥,tato rāmaḥ pariṣvajya sugrīvaṃ priyadarśanam | pratyuvāca mahāprājño lakṣmaṇānumataṃ vacaḥ || 12 ||
+12,13,अस्माद्गच्छाम किष्किन्धां क्षिप्रं गच्छ त्वमग्रतः । गत्वा चाह्वय सुग्रीव वालिनं भ्रातृगन्धिनम् ॥ १३ ॥,asmādgacchāma kiṣkindhāṃ kṣipraṃ gaccha tvamagrataḥ | gatvā cāhvaya sugrīva vālinaṃ bhrātṛgandhinam || 13 ||
+12,14,सर्वे ते त्वरितं गत्वा किष्किन्धां वालिनः पुरी���् । वृक्षैरात्मानमावृत्य व्यतिष्ठन् गहने वने ॥ १४ ॥,sarve te tvaritaṃ gatvā kiṣkindhāṃ vālinaḥ purīm | vṛkṣairātmānamāvṛtya vyatiṣṭhan gahane vane || 14 ||
+12,15,सुग्रीवो व्यनदद्घोरं वालिनो ह्वानकारणात् । गाढं परिहितो वेगान्नादैर्भिन्दन्निवाम्बरम् ॥ १५ ॥,sugrīvo vyanadadghoraṃ vālino hvānakāraṇāt | gāḍhaṃ parihito vegānnādairbhindannivāmbaram || 15 ||
+12,16,तं श्रुत्वा निनदं भ्रातुः क्रुद्धो वाली महाबलः । निष्पपात सुसंरब्धो भास्करो ऽस्ततटादिव ॥ १६ ॥,taṃ śrutvā ninadaṃ bhrātuḥ kruddho vālī mahābalaḥ | niṣpapāta susaṃrabdho bhāskaro'stataṭādiva || 16 ||
+12,17,ततः सुतुमुलं युद्धं वालिसुग्रीवयोरभूत् । गगने ग्रहयोर्घोरं बुधाङ्गारकयोरिव ॥ १७ ॥,tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ vālisugrīvayorabhūt | gagane grahayorghoraṃ budhāṅgārakayoriva || 17 ||
+12,18,तलैरशनिकल्पैश्च वज्रकल्पैश्च मुष्टिभिः । जघ्नतुः समरे ऽन्योन्यं भ्रातरौ क्रोधमूर्छितौ ॥ १८ ॥,talairaśanikalpaiśca vajrakalpaiśca muṣṭibhiḥ | jaghnatuḥ samare'nyonyaṃ bhrātarau krodhamūrchitau || 18 ||
+12,19,ततो रामो धनुष्पाणिस्ताव् उभौ समुदीक्ष्य तु । अन्योन्यसदृशौ वीराव् उभौ देवाविवाश्विनौ ॥ १९ ॥,tato rāmo dhanuṣpāṇistāv ubhau samudīkṣya tu | anyonyasadṛśau vīrāv ubhau devāvivāśvinau || 19 ||
+12,20,यन्नावगच्छत् सुग्रीवं वालिनं वापि राघवः । ततो न कृतवान्बुद्धिं मोक्तुमन्तकरं शरम् ॥ २० ॥,yannāvagacchat sugrīvaṃ vālinaṃ vāpi rāghavaḥ | tato na kṛtavānbuddhiṃ moktumantakaraṃ śaram || 20 ||
+12,21,एतस्मिन्नन्तरे भग्नः सुग्रीवस्तेन वालिना । अपश्यन् राघवं नाथमृश्यमूकं प्रदुद्रुवे ॥ २१ ॥,etasminnantare bhagnaḥ sugrīvastena vālinā | apaśyan rāghavaṃ nāthamṛśyamūkaṃ pradudruve || 21 ||
+12,22,क्लान्तो रुधिरसिक्ताङ्गः प्रहारैर्जर्जरीकृतः । वालिनाभिद्रुतः क्रोधात् प्रविवेश महावनम् ॥ २२ ॥,klānto rudhirasiktāṅgaḥ prahārairjarjarīkṛtaḥ | vālinābhidrutaḥ krodhāt praviveśa mahāvanam || 22 ||
+12,23,तं प्रविष्टं वनं दृष्ट्वा वाली शापभयात्ततः । मुक्तो ह्यसि त्वमित्युक्त्वा स निवृत्तो महाबलः ॥ २३ ॥,taṃ praviṣṭaṃ vanaṃ dṛṣṭvā vālī śāpabhayāttataḥ | mukto hyasi tvamityuktvā sa nivṛtto mahābalaḥ || 23 ||
+12,24,राघवो ऽपि सह भ्रात्रा सह चैव हनूमता । तदेव वनमागच्छत् सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ २४ ॥,rāghavo'pi saha bhrātrā saha caiva hanūmatā | tadeva vanamāgacchat sugrīvo yatra vānaraḥ || 24 ||
+12,25,तं समीक्ष्यागतं रामं सुग्रीवः सहलक्ष्मणम् । ह्रीमान्दीनमुवाचेदं वसुधामवलोकयन् ॥ २५ ॥,taṃ samīkṣyāgataṃ rāmaṃ sugrīvaḥ sahalakṣmaṇam | hrīmāndīnamuvācedaṃ vasudhāmavalokayan || 25 ||
+12,26,आह्वयस्वेति मामुक्त्वा दर्शयित्वा च विक्रमम् । वैरिणा घातयित्वा च किमिदानीं त्वया कृतम् ॥ २६ ॥,āhvayasveti māmuktvā darśayitvā ca vikramam | vairiṇā ghātayitvā ca kimidānīṃ tvayā kṛtam || 26 ||
+12,27,तामेव वेलां वक्तव्यं त्वया राघव तत्त्वतः । वालिनं न निहन्मीति ततो नाहमितो व्रजे ॥ २७ ॥,tāmeva velāṃ vaktavyaṃ tvayā rāghava tattvataḥ | vālinaṃ na nihanmīti tato nāhamito vraje || 27 ||
+12,28,तस्य चैवं ब्रुवाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः । करुणं दीनया वाचा राघवः पुनरब्रवीत् ॥ २८ ॥,tasya caivaṃ bruvāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ | karuṇaṃ dīnayā vācā rāghavaḥ punarabravīt || 28 ||
+12,29,सुग्रीव श्रूयतां तातः क्रोधश्च व्यपनीयताम् । कारणं येन बाणो ऽयं न मया स विसर्जितः ॥ २९ ॥,sugrīva śrūyatāṃ tātaḥ krodhaśca vyapanīyatām | kāraṇaṃ yena bāṇo'yaṃ na mayā sa visarjitaḥ || 29 ||
+12,30,अलंकारेण वेषेण प्रमाणेन गतेन च । त्वं च सुग्रीव वाली च सदृशौ स्थः परस्परम् ॥ ३० ॥,alaṃkāreṇa veṣeṇa pramāṇena gatena ca | tvaṃ ca sugrīva vālī ca sadṛśau sthaḥ parasparam || 30 ||
+12,31,स्वरेण वर्चसा चैव प्रेक्षितेन च वानर । विक्रमेण च वाक्यैश्च व्यक्तिं वां नोपलक्षये ॥ ३१ ॥,svareṇa varcasā caiva prekṣitena ca vānara | vikrameṇa ca vākyaiśca vyaktiṃ vāṃ nopalakṣaye || 31 ||
+12,32,ततो ऽहं रूपसादृश्यान्मोहितो वानरोत्तम । नोत्सृजामि महावेगं शरं शत्रुनिबर्हणम् ॥ ३२ ॥,tato'haṃ rūpasādṛśyānmohito vānarottama | notsṛjāmi mahāvegaṃ śaraṃ śatrunibarhaṇam || 32 ||
+12,33,एतन्मुहूर्ते तु मया पश्य वालिनमाहवे । निरस्तमिषुणैकेन वेष्टमानं महीतले ॥ ३३ ॥,etanmuhūrte tu mayā paśya vālinamāhave | nirastamiṣuṇaikena veṣṭamānaṃ mahītale || 33 ||
+12,34,अभिज्ञानं कुरुष्व त्वमात्मनो वानरेश्वर । येन त्वामभिजानीयां द्वन्द्वयुद्धमुपागतम् ॥ ३४ ॥,abhijñānaṃ kuruṣva tvamātmano vānareśvara | yena tvāmabhijānīyāṃ dvandvayuddhamupāgatam || 34 ||
+12,35,गजपुष्पीमिमां फुल्लामुत्पाट्य शुभलक्षणाम् । कुरु लक्ष्मण कण्ठे ऽस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥ ३५ ॥,gajapuṣpīmimāṃ phullāmutpāṭya śubhalakṣaṇām | kuru lakṣmaṇa kaṇṭhe'sya sugrīvasya mahātmanaḥ || 35 ||
+12,36,ततो गिरितटे जातामुत्पाट्य कुसुमायुताम् । लक्ष्मणो गजपुष्पीं तां तस्य कण्ठे व्यसर्जयत् ॥ ३६ ॥,tato giritaṭe jātāmutpāṭya kusumāyutām | lakṣmaṇo gajapuṣpīṃ tāṃ tasya kaṇṭhe vyasarjayat || 36 ||
+12,37,स तथा शुशुभे श्रीमांल् लतया कण्ठसक्तया । मालयेव बलाकानां ससंध्य इव तोयदः ॥ ३७ ॥,sa tathā śuśubhe śrīmāṃl latayā kaṇṭhasaktayā | mālayeva balākānāṃ sasaṃdhya iva toyadaḥ || 37 ||
+12,38,विभ्राजमानो वपुषा रामवाक्यसमाहितः । जगाम सह रामेण किष्किन्धां वालिपालिताम् ॥ ३८ ॥,vibhrājamāno vapuṣā rāmavākyasamāhitaḥ | jagāma saha rāmeṇa kiṣkindhāṃ vālipālitām || 38 ||
+13,1,ऋश्यमूकात् स धर्मात्मा किष्किन्धां लक्ष्मणाग्रजः । जगाम सहसुग्रीवो वालिविक्रमपालिताम् ॥ १ ॥,ṛśyamūkāt sa dharmātmā kiṣkindhāṃ lakṣmaṇāgrajaḥ | jagāma sahasugrīvo vālivikramapālitām || 1 ||
+13,2,समुद्यम्य महच्चापं रामः काञ्चनभूषितम् । शरांश्चादित्य संकाशान् गृहीत्वा रणसाधकान् ॥ २ ॥,samudyamya mahaccāpaṃ rāmaḥ kāñcanabhūṣitam | śarāṃścāditya saṃkāśān gṛhītvā raṇasādhakān || 2 ||
+13,3,अग्रतस्तु ययौ तस्य राघवस्य महात्मनः । सुग्रीवः संहतग्रीवो लक्ष्मणश्च महाबलः ॥ ३ ॥,agratastu yayau tasya rāghavasya mahātmanaḥ | sugrīvaḥ saṃhatagrīvo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ || 3 ||
+13,4,पृष्ठतो हनुमान् वीरो नलो नीलश्च वानरः । तारश्चैव महातेजा हरियूथप यूथपाः ॥ ४ ॥,pṛṣṭhato hanumān vīro nalo nīlaśca vānaraḥ | tāraścaiva mahātejā hariyūthapa yūthapāḥ || 4 ||
+13,5,ते वीक्षमाणा वृक्षांश्च पुष्पभारावलम्बिनः । प्रसन्नाम्बुवहाश्चैव सरितः सागरं गमाः ॥ ५ ॥,te vīkṣamāṇā vṛkṣāṃśca puṣpabhārāvalambinaḥ | prasannāmbuvahāścaiva saritaḥ sāgaraṃ gamāḥ || 5 ||
+13,6,कन्दराणि च शैलांश्च निर्झराणि गुहास्तथा । शिखराणि च मुख्यानि दरीश्च प्रियदर्शनाः ॥ ६ ॥,kandarāṇi ca śailāṃśca nirjharāṇi guhāstathā | śikharāṇi ca mukhyāni darīśca priyadarśanāḥ || 6 ||
+13,7,वैदूर्यविमलैः पर्णैः पद्मैश्चाकाशकुड्मलैः । शोभितान् सजलान्मार्गे तटाकांश्च व्यलोकयन् ॥ ७ ॥,vaidūryavimalaiḥ parṇaiḥ padmaiścākāśakuḍmalaiḥ | śobhitān sajalānmārge taṭākāṃśca vyalokayan || 7 ||
+13,8,कारण्डैः सारसैर्हंसैर्वञ्जूलैर्जलकुक्कुटैः । चक्रवाकैस्तथा चान्यैः शकुनैः प्रतिनादितान् ॥ ८ ॥,kāraṇḍaiḥ sārasairhaṃsairvañjūlairjalakukkuṭaiḥ | cakravākaistathā cānyaiḥ śakunaiḥ pratināditān || 8 ||
+13,9,मृदुशष्पाङ्कुराहारान्निर्भयान् वनगोचरान् । चरतः सर्वतो ऽपश्यन् स्थलीषु हरिणान् स्थितान् ॥ ९ ॥,mṛduśaṣpāṅkurāhārānnirbhayān vanagocarān | carataḥ sarvato'paśyan sthalīṣu hariṇān sthitān || 9 ||
+13,10,तटाकवैरिणश्चापि शुक्लदन्तविभूषितान् । घोरानेकचरान् वन्यान्द्विरदान् कूलघातिनः ॥ १० ॥,taṭākavairiṇaścāpi śukladantavibhūṣitān | ghorānekacarān vanyāndviradān kūlaghātinaḥ || 10 ||
+13,11,वने वनचरांश्चान्यान् खेचरांश्च विहंगमान् । पश्यन्तस्त्वरिता जग्मुः सुग्रीववशवर्तिनः ॥ ११ ॥,vane vanacarāṃścānyān khecarāṃśca vihaṃgamān | paśyantastvaritā jagmuḥ sugrīvavaśavartinaḥ || 11 ||
+13,12,तेषां तु गच्छतां तत्र त्वरितं रघुनन्दनः । द्रुमषण्डं वनं दृष्ट्वा रामः सुग्रीवमब्रवीत् ॥ १२ ॥,teṣāṃ tu gacchatāṃ tatra tvaritaṃ raghunandanaḥ | drumaṣaṇḍaṃ vanaṃ dṛṣṭvā rāmaḥ sugrīvamabravīt || 12 ||
+13,13,एष मेघ इवाकाशे वृक्षषण्डः प्रकाशते । मेघसंघातविपुलः पर्यन्तकदलीवृतः ॥ १३ ॥,eṣa megha ivākāśe vṛkṣaṣaṇḍaḥ prakāśate | meghasaṃghātavipulaḥ paryantakadalīvṛtaḥ || 13 ||
+13,14,किमेतज्ज्ञातुमिच्छामि सखे कौतूहलं मम । कौतूहलापनयनं कर्तुमिच्छाम्यहं त्वया ॥ १४ ॥,kimetajjñātumicchāmi sakhe kautūhalaṃ mama | kautūhalāpanayanaṃ kartumicchāmyahaṃ tvayā || 14 ||
+13,15,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः । गच्छन्नेवाचचक्षे ऽथ सुग्रीवस्तन्महद्वनम् ॥ १५ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavasya mahātmanaḥ | gacchannevācacakṣe'tha sugrīvastanmahadvanam || 15 ||
+13,16,एतद् राघव विस्तीर्णमाश्रमं श्रमनाशनम् । उद्यानवनसंपन्नं स्वादुमूलफलोदकम् ॥ १६ ॥,etad rāghava vistīrṇamāśramaṃ śramanāśanam | udyānavanasaṃpannaṃ svādumūlaphalodakam || 16 ||
+13,17,अत्र सप्तजना नाम मुनयः संशितव्रताः । सप्तैवासन्नधःशीर्षा नियतं जलशायिनः ॥ १७ ॥,atra saptajanā nāma munayaḥ saṃśitavratāḥ | saptaivāsannadhaḥśīrṣā niyataṃ jalaśāyinaḥ || 17 ||
+13,18,सप्तरात्रकृताहारा वायुना वनवासिनः । दिवं वर्ष���तैर्याताः सप्तभिः सकलेवराः ॥ १८ ॥,saptarātrakṛtāhārā vāyunā vanavāsinaḥ | divaṃ varṣaśatairyātāḥ saptabhiḥ sakalevarāḥ || 18 ||
+13,19,तेषामेवं प्रभावेन द्रुमप्राकारसंवृतम् । आश्रमं सुदुराधर्षमपि सेन्द्रैः सुरासुरैः ॥ १९ ॥,teṣāmevaṃ prabhāvena drumaprākārasaṃvṛtam | āśramaṃ sudurādharṣamapi sendraiḥ surāsuraiḥ || 19 ||
+13,20,पक्षिणो वर्जयन्त्येतत्तथान्ये वनचारिणः । विशन्ति मोहाद् ये ऽप्यत्र निवर्तन्ते न ते पुनः ॥ २० ॥,pakṣiṇo varjayantyetattathānye vanacāriṇaḥ | viśanti mohād ye'pyatra nivartante na te punaḥ || 20 ||
+13,21,विभूषणरवाश्चात्र श्रूयन्ते सकलाक्षराः । तूर्यगीतस्वनाश्चापि गन्धो दिव्यश्च राघव ॥ २१ ॥,vibhūṣaṇaravāścātra śrūyante sakalākṣarāḥ | tūryagītasvanāścāpi gandho divyaśca rāghava || 21 ||
+13,22,त्रेताग्नयो ऽपि दीप्यन्ते धूमो ह्येष प्रदृश्यते । वेष्टयन्निव वृक्षाग्रान् कपोताङ्गारुणो घनः ॥ २२ ॥,tretāgnayo'pi dīpyante dhūmo hyeṣa pradṛśyate | veṣṭayanniva vṛkṣāgrān kapotāṅgāruṇo ghanaḥ || 22 ||
+13,23,कुरु प्रणामं धर्मात्मंस्तान् समुद्दिश्य राघवः । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रयतः संयताञ्जलिः ॥ २३ ॥,kuru praṇāmaṃ dharmātmaṃstān samuddiśya rāghavaḥ | lakṣmaṇena saha bhrātrā prayataḥ saṃyatāñjaliḥ || 23 ||
+13,24,प्रणमन्ति हि ये तेषामृषीणां भावितात्मनाम् । न तेषामशुभं किं चिच्छरीरे राम दृश्यते ॥ २४ ॥,praṇamanti hi ye teṣāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām | na teṣāmaśubhaṃ kiṃ ciccharīre rāma dṛśyate || 24 ||
+13,25,ततो रामः सह भ्रात्रा लक्ष्मणेन कृताञ्जलिः । समुद्दिश्य महात्मानस्तानृषीनभ्यवादयत् ॥ २५ ॥,tato rāmaḥ saha bhrātrā lakṣmaṇena kṛtāñjaliḥ | samuddiśya mahātmānastānṛṣīnabhyavādayat || 25 ||
+13,26,अभिवाद्य च धर्मात्मा रामो भ्राता च लक्ष्मणः । सुग्रीवो वानराश्चैव जग्मुः संहृष्टमानसाः ॥ २६ ॥,abhivādya ca dharmātmā rāmo bhrātā ca lakṣmaṇaḥ | sugrīvo vānarāścaiva jagmuḥ saṃhṛṣṭamānasāḥ || 26 ||
+13,27,ते गत्वा दूरमध्वानं तस्मात् सप्तजनाश्रमात् । ददृशुस्तां दुराधर्षां किष्किन्धां वालिपालिताम् ॥ २७ ॥,te gatvā dūramadhvānaṃ tasmāt saptajanāśramāt | dadṛśustāṃ durādharṣāṃ kiṣkindhāṃ vālipālitām || 27 ||
+14,1,सर्वे ते त्वरितं गत्वा किष्किन्धां वालिपालिताम् । वृक्षैरात्मानमावृत्य व्यतिष्ठन् गहने वने ॥ १ ॥,sarve te tvaritaṃ gatvā kiṣkindhāṃ vālipālitām | vṛkṣairātmānamāvṛtya vyatiṣṭhan gahane vane || 1 ||
+14,2,विचार्य सर्वतो दृष्टिं कानने काननप्रियः । सुग्रीवो विपुलग्रीवः क्रोधमाहारयद्भृशम् ॥ २ ॥,vicārya sarvato dṛṣṭiṃ kānane kānanapriyaḥ | sugrīvo vipulagrīvaḥ krodhamāhārayadbhṛśam || 2 ||
+14,3,ततः स निनदं घोरं कृत्वा युद्धाय चाह्वयत् । परिवारैः परिवृतो नादैर्भिन्दन्निवाम्बरम् ॥ ३ ॥,tataḥ sa ninadaṃ ghoraṃ kṛtvā yuddhāya cāhvayat | parivāraiḥ parivṛto nādairbhindannivāmbaram || 3 ||
+14,4,अथ बालार्कसदृशो दृप्तसिंहगतिस्तदा । दृष्ट्वा रामं क्रियादक्षं सुग्रीवो वाक्यमब्रवीत् ॥ ४ ॥,atha bālārkasadṛśo dṛptasiṃhagatistadā | dṛṣṭvā rāmaṃ kriyādakṣaṃ sugrīvo vākyamabravīt || 4 ||
+14,5,हरिवागुरया व्याप्तं तप्तकाञ्चनतोरणाम् । प्राप्ताः स्म ध्वजयन्त्राढ्यां किष्किन्धां वालिनः पुरीम् ॥ ५ ॥,harivāgurayā vyāptaṃ taptakāñcanatoraṇām | prāptāḥ sma dhvajayantrāḍhyāṃ kiṣkindhāṃ vālinaḥ purīm || 5 ||
+14,6,प्रतिज्ञा या त्वया वीर कृता वालिवधे पुरा । सफलां तां कुरु क्षिप्रं लतां काल इवागतः ॥ ६ ॥,pratijñā yā tvayā vīra kṛtā vālivadhe purā | saphalāṃ tāṃ kuru kṣipraṃ latāṃ kāla ivāgataḥ || 6 ||
+14,7,एवमुक्तस्तु धर्मात्मा सुग्रीवेण स राघवः । तमथोवाच सुग्रीवं वचनं शत्रुसूदनः ॥ ७ ॥,evamuktastu dharmātmā sugrīveṇa sa rāghavaḥ | tamathovāca sugrīvaṃ vacanaṃ śatrusūdanaḥ || 7 ||
+14,8,कृताभिज्ञान चिह्नस्त्वमनया गजसाह्वया । विपरीत इवाकाशे सूर्यो नक्षत्र मालया ॥ ८ ॥,kṛtābhijñāna cihnastvamanayā gajasāhvayā | viparīta ivākāśe sūryo nakṣatra mālayā || 8 ||
+14,9,अद्य वालिसमुत्थं ते भयं वैरं च वानर । एकेनाहं प्रमोक्ष्यामि बाणमोक्षेण संयुगे ॥ ९ ॥,adya vālisamutthaṃ te bhayaṃ vairaṃ ca vānara | ekenāhaṃ pramokṣyāmi bāṇamokṣeṇa saṃyuge || 9 ||
+14,10,मम दर्शय सुग्रीववैरिणं भ्रातृरूपिणम् । वाली विनिहतो यावद्वने पांसुषु वेष्टते ॥ १० ॥,mama darśaya sugrīvavairiṇaṃ bhrātṛrūpiṇam | vālī vinihato yāvadvane pāṃsuṣu veṣṭate || 10 ||
+14,11,यदि दृष्टिपथं प्राप्तो जीवन् स विनिवर्तते । ततो दोषेण मा गच्छेत् सद्यो गर्हेच्च मा भवान् ॥ ११ ॥,yadi dṛṣṭipathaṃ prāpto jīvan sa vinivartate | tato doṣeṇa mā gacchet sadyo garhecca mā bhavān || 11 ||
+14,12,प्रत्यक्षं सप्त ते साला मया बाणेन दारिताः । ततो वेत्सि बलेनाद्य बालिनं निहतं मया ॥ १२ ॥,pratyakṣaṃ sapta te sālā mayā bāṇena dāritāḥ | tato vetsi balenādya bālinaṃ nihataṃ mayā || 12 ||
+14,13,अनृतं नोक्तपूर्वं मे वीर कृच्छ्रे ऽपि तिष्ठता । धर्मलोभपरीतेन न च वक्ष्ये कथं चन ॥ १३ ॥,anṛtaṃ noktapūrvaṃ me vīra kṛcchre'pi tiṣṭhatā | dharmalobhaparītena na ca vakṣye kathaṃ cana || 13 ||
+14,14,सफलां च करिष्यामि प्रतिज्ञां जहि संभ्रमम् । प्रसूतं कलमं क्षेत्रे वर्षेणेव शतक्रतुः ॥ १४ ॥,saphalāṃ ca kariṣyāmi pratijñāṃ jahi saṃbhramam | prasūtaṃ kalamaṃ kṣetre varṣeṇeva śatakratuḥ || 14 ||
+14,15,तदाह्वाननिमित्तं त्वं वालिनो हेममालिनः । सुग्रीव कुरु तं शब्दं निष्पतेद् येन वानरः ॥ १५ ॥,tadāhvānanimittaṃ tvaṃ vālino hemamālinaḥ | sugrīva kuru taṃ śabdaṃ niṣpated yena vānaraḥ || 15 ||
+14,16,जितकाशी जयश्लाघी त्वया चाधर्षितः पुरात् । निष्पतिष्यत्यसंगेन वाली स प्रियसंयुगः ॥ १६ ॥,jitakāśī jayaślāghī tvayā cādharṣitaḥ purāt | niṣpatiṣyatyasaṃgena vālī sa priyasaṃyugaḥ || 16 ||
+14,17,रिपूणां धर्षणं शूरा मर्षयन्ति न संयुगे । जानन्तस्तु स्वकं वीर्यं स्त्रीसमक्षं विशेषतः ॥ १७ ॥,ripūṇāṃ dharṣaṇaṃ śūrā marṣayanti na saṃyuge | jānantastu svakaṃ vīryaṃ strīsamakṣaṃ viśeṣataḥ || 17 ||
+14,18,स तु रामवचः श्रुत्वा सुग्रीवो हेमपिङ्गलः । ननर्द क्रूरनादेन विनिर्भिन्दन्निवाम्बरम् ॥ १८ ॥,sa tu rāmavaca��� śrutvā sugrīvo hemapiṅgalaḥ | nanarda krūranādena vinirbhindannivāmbaram || 18 ||
+14,19,तस्य शब्देन वित्रस्ता गावो यान्ति हतप्रभाः । राजदोषपरामृष्टाः कुलस्त्रिय इवाकुलाः ॥ १९ ॥,tasya śabdena vitrastā gāvo yānti hataprabhāḥ | rājadoṣaparāmṛṣṭāḥ kulastriya ivākulāḥ || 19 ||
+14,20,द्रवन्ति च मृगाः शीघ्रं भग्ना इव रणे हयाः । पतन्ति च खगा भूमौ क्षीणपुण्या इव ग्रहाः ॥ २० ॥,dravanti ca mṛgāḥ śīghraṃ bhagnā iva raṇe hayāḥ | patanti ca khagā bhūmau kṣīṇapuṇyā iva grahāḥ || 20 ||
+14,21,ततः स जीमूतगणप्रणादो नादं व्यमुञ्चत्त्वरया प्रतीतः । सूर्यात्मजः शौर्यविवृद्धतेजाः सरित्पतिर्वानिलचञ्चलोर्मिः ॥ २१ ॥,tataḥ sa jīmūtagaṇapraṇādo nādaṃ vyamuñcattvarayā pratītaḥ | sūryātmajaḥ śauryavivṛddhatejāḥ saritpatirvānilacañcalormiḥ || 21 ||
+15,1,अथ तस्य निनादं तं सुग्रीवस्य महात्मनः । शुश्रावान्तःपुरगतो वाली भ्रातुरमर्षणः ॥ १ ॥,atha tasya ninādaṃ taṃ sugrīvasya mahātmanaḥ | śuśrāvāntaḥpuragato vālī bhrāturamarṣaṇaḥ || 1 ||
+15,2,श्रुत्वा तु तस्य निनदं सर्वभूतप्रकम्पनम् । मदश्चैकपदे नष्टः क्रोधश्चापतितो महान् ॥ २ ॥,śrutvā tu tasya ninadaṃ sarvabhūtaprakampanam | madaścaikapade naṣṭaḥ krodhaścāpatito mahān || 2 ||
+15,3,स तु रोषपरीताङ्गो वाली संध्यातपप्रभः । उपरक्त इवादित्यः सद्यो निष्प्रभतां गतः ॥ ३ ॥,sa tu roṣaparītāṅgo vālī saṃdhyātapaprabhaḥ | uparakta ivādityaḥ sadyo niṣprabhatāṃ gataḥ || 3 ||
+15,4,वाली दंष्ट्रा करालस्तु क्रोधाद्दीप्ताग्निसंनिभः । भात्युत्पतितपद्माभः समृणाल इव ह्रदः ॥ ४ ॥,vālī daṃṣṭrā karālastu krodhāddīptāgnisaṃnibhaḥ | bhātyutpatitapadmābhaḥ samṛṇāla iva hradaḥ || 4 ||
+15,5,शब्दं दुर्मर्षणं श्रुत्वा निष्पपात ततो हरिः । वेगेन चरणन्यासैर्दारयन्निव मेदिनीम् ॥ ५ ॥,śabdaṃ durmarṣaṇaṃ śrutvā niṣpapāta tato hariḥ | vegena caraṇanyāsairdārayanniva medinīm || 5 ||
+15,6,तं तु तारा परिष्वज्य स्नेहाद्दर्शितसौहृदा । उवाच त्रस्तसंभ्रान्ता हितोदर्कमिदं वचः ॥ ६ ॥,taṃ tu tārā pariṣvajya snehāddarśitasauhṛdā | uvāca trastasaṃbhrāntā hitodarkamidaṃ vacaḥ || 6 ||
+15,7,साधु क्रोधमिमं वीर नदी वेगमिवागतम् । शयनादुत्थितः काल्यं त्यज भुक्तामिव स्रजम् ॥ ७ ॥,sādhu krodhamimaṃ vīra nadī vegamivāgatam | śayanādutthitaḥ kālyaṃ tyaja bhuktāmiva srajam || 7 ||
+15,8,सहसा तव निष्क्रामो मम तावन्न रोचते । श्रूयतामभिधास्यामि यन्निमित्तं निवार्यसे ॥ ८ ॥,sahasā tava niṣkrāmo mama tāvanna rocate | śrūyatāmabhidhāsyāmi yannimittaṃ nivāryase || 8 ||
+15,9,पूर्वमापतितः क्रोधात् स त्वामाह्वयते युधि । निष्पत्य च निरस्तस्ते हन्यमानो दिशो गतः ॥ ९ ॥,pūrvamāpatitaḥ krodhāt sa tvāmāhvayate yudhi | niṣpatya ca nirastaste hanyamāno diśo gataḥ || 9 ||
+15,10,त्वया तस्य निरस्तस्य पीडितस्य विशेषतः । इहैत्य पुनराह्वानं शङ्कां जनयतीव मे ॥ १० ॥,tvayā tasya nirastasya pīḍitasya viśeṣataḥ | ihaitya punarāhvānaṃ śaṅkāṃ janayatīva me || 10 ||
+15,11,दर्पश्च व्यवसायश्च यादृशस्तस्य नर्दतः । निनादस्य च संरम्भो नैतदल्पं हि कारण��् ॥ ११ ॥,darpaśca vyavasāyaśca yādṛśastasya nardataḥ | ninādasya ca saṃrambho naitadalpaṃ hi kāraṇam || 11 ||
+15,12,नासहायमहं मन्ये सुग्रीवं तमिहागतम् । अवष्टब्धसहायश्च यमाश्रित्यैष गर्जति ॥ १२ ॥,nāsahāyamahaṃ manye sugrīvaṃ tamihāgatam | avaṣṭabdhasahāyaśca yamāśrityaiṣa garjati || 12 ||
+15,13,प्रकृत्या निपुणश्चैव बुद्धिमांश्चैव वानरः । अपरीक्षितवीर्येण सुग्रीवः सह नैष्यति ॥ १३ ॥,prakṛtyā nipuṇaścaiva buddhimāṃścaiva vānaraḥ | aparīkṣitavīryeṇa sugrīvaḥ saha naiṣyati || 13 ||
+15,14,पूर्वमेव मया वीर श्रुतं कथयतो वचः । अङ्गदस्य कुमारस्य वक्ष्यामि त्वा हितं वचः ॥ १४ ॥,pūrvameva mayā vīra śrutaṃ kathayato vacaḥ | aṅgadasya kumārasya vakṣyāmi tvā hitaṃ vacaḥ || 14 ||
+15,15,तव भ्रातुर्हि विख्यातः सहायो रणकर्कशः । रामः परबलामर्दी युगान्ताग्निरिवोत्थितः ॥ १५ ॥,tava bhrāturhi vikhyātaḥ sahāyo raṇakarkaśaḥ | rāmaḥ parabalāmardī yugāntāgnirivotthitaḥ || 15 ||
+15,16,निवासवृक्षः साधूनामापन्नानां परा गतिः । आर्तानां संश्रयश्चैव यशसश्चैकभाजनम् ॥ १६ ॥,nivāsavṛkṣaḥ sādhūnāmāpannānāṃ parā gatiḥ | ārtānāṃ saṃśrayaścaiva yaśasaścaikabhājanam || 16 ||
+15,17,ज्ञानविज्ञानसंपन्नो निदेशो निरतः पितुः । धातूनामिव शैलेन्द्रो गुणानामाकरो महान् ॥ १७ ॥,jñānavijñānasaṃpanno nideśo nirataḥ pituḥ | dhātūnāmiva śailendro guṇānāmākaro mahān || 17 ||
+15,18,तत्क्षमं न विरोधस्ते सह तेन महात्मना । दुर्जयेनाप्रमेयेन रामेण रणकर्मसु ॥ १८ ॥,tatkṣamaṃ na virodhaste saha tena mahātmanā | durjayenāprameyena rāmeṇa raṇakarmasu || 18 ||
+15,19,शूर वक्ष्यामि ते किं चिन्न चेच्छाम्यभ्यसूयितुम् । श्रूयतां क्रियतां चैव तव वक्ष्यामि यद्धितम् ॥ १९ ॥,śūra vakṣyāmi te kiṃ cinna cecchāmyabhyasūyitum | śrūyatāṃ kriyatāṃ caiva tava vakṣyāmi yaddhitam || 19 ||
+15,20,यौवराज्येन सुग्रीवं तूर्णं साध्वभिषेचय । विग्रहं मा कृथा वीर भ्रात्रा राजन्बलीयसा ॥ २० ॥,yauvarājyena sugrīvaṃ tūrṇaṃ sādhvabhiṣecaya | vigrahaṃ mā kṛthā vīra bhrātrā rājanbalīyasā || 20 ||
+15,21,अहं हि ते क्षमं मन्ये तव रामेण सौहृदम् । सुग्रीवेण च संप्रीतिं वैरमुत्सृज्य दूरतः ॥ २१ ॥,ahaṃ hi te kṣamaṃ manye tava rāmeṇa sauhṛdam | sugrīveṇa ca saṃprītiṃ vairamutsṛjya dūrataḥ || 21 ||
+15,22,लालनीयो हि ते भ्राता यवीयानेष वानरः । तत्र वा सन्निहस्थो वा सर्वथा बन्धुरेव ते ॥ २२ ॥,lālanīyo hi te bhrātā yavīyāneṣa vānaraḥ | tatra vā sannihastho vā sarvathā bandhureva te || 22 ||
+15,23,यदि ते मत्प्रियं कार्यं यदि चावैषि मां हिताम् । याच्यमानः प्रयत्नेन साधु वाक्यं कुरुष्व मे ॥ २३ ॥,yadi te matpriyaṃ kāryaṃ yadi cāvaiṣi māṃ hitām | yācyamānaḥ prayatnena sādhu vākyaṃ kuruṣva me || 23 ||
+16,1,तामेवं ब्रुवतीं तारां ताराधिपनिभाननाम् । वाली निर्भर्त्सयामास वचनं चेदमब्रवीत् ॥ १ ॥,tāmevaṃ bruvatīṃ tārāṃ tārādhipanibhānanām | vālī nirbhartsayāmāsa vacanaṃ cedamabravīt || 1 ||
+16,2,गर्जतो ऽस्य च संरम्भं भ्रातुः शत्रोर्विशेषतः । मर्षयिष्याम्यहं केन कारणेन वरानने ॥ २ ॥,garjato'sya ca saṃrambhaṃ bhrātuḥ śatrorviśeṣataḥ | marṣayiṣyāmyahaṃ kena kāraṇena varānane || 2 ||
+16,3,अधर्षितानां शूराणां समरेष्वनिवर्तिनाम् । धर्षणामर्षणं भीरु मरणादतिरिच्यते ॥ ३ ॥,adharṣitānāṃ śūrāṇāṃ samareṣvanivartinām | dharṣaṇāmarṣaṇaṃ bhīru maraṇādatiricyate || 3 ||
+16,4,सोढुं न च समर्थो ऽहं युद्धकामस्य संयुगे । सुग्रीवस्य च संरम्भं हीनग्रीवस्य गर्जतः ॥ ४ ॥,soḍhuṃ na ca samartho'haṃ yuddhakāmasya saṃyuge | sugrīvasya ca saṃrambhaṃ hīnagrīvasya garjataḥ || 4 ||
+16,5,न च कार्यो विषादस्ते राघवं प्रति मत्कृते । धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च कथं पापं करिष्यति ॥ ५ ॥,na ca kāryo viṣādaste rāghavaṃ prati matkṛte | dharmajñaśca kṛtajñaśca kathaṃ pāpaṃ kariṣyati || 5 ||
+16,6,निवर्तस्व सह स्त्रीभिः कथं भूयो ऽनुगच्छसि । सौहृदं दर्शितं तारे मयि भक्तिः कृता त्वया ॥ ६ ॥,nivartasva saha strībhiḥ kathaṃ bhūyo'nugacchasi | sauhṛdaṃ darśitaṃ tāre mayi bhaktiḥ kṛtā tvayā || 6 ||
+16,7,प्रतियोत्स्याम्यहं गत्वा सुग्रीवं जहि संभ्रमम् । दर्पं चास्य विनेष्यामि न च प्राणैर्विमोक्ष्यते ॥ ७ ॥,pratiyotsyāmyahaṃ gatvā sugrīvaṃ jahi saṃbhramam | darpaṃ cāsya vineṣyāmi na ca prāṇairvimokṣyate || 7 ||
+16,8,शापितासि मम प्राणैर्निवर्तस्व जयेन च । अहं जित्वा निवर्तिष्ये तमलं भ्रातरं रणे ॥ ८ ॥,śāpitāsi mama prāṇairnivartasva jayena ca | ahaṃ jitvā nivartiṣye tamalaṃ bhrātaraṃ raṇe || 8 ||
+16,9,तं तु तारा परिष्वज्य वालिनं प्रियवादिनी । चकार रुदती मन्दं दक्षिणा सा प्रदक्षिणम् ॥ ९ ॥,taṃ tu tārā pariṣvajya vālinaṃ priyavādinī | cakāra rudatī mandaṃ dakṣiṇā sā pradakṣiṇam || 9 ||
+16,10,ततः स्वस्त्ययनं कृत्वा मन्त्रवद्विजयैषिणी । अन्तःपुरं सह स्त्रीभिः प्रविष्टा शोकमोहिता ॥ १० ॥,tataḥ svastyayanaṃ kṛtvā mantravadvijayaiṣiṇī | antaḥpuraṃ saha strībhiḥ praviṣṭā śokamohitā || 10 ||
+16,11,प्रविष्टायां तु तारायां सह स्त्रीभिः स्वमालयम् । नगरान्निर्ययौ क्रुद्धो महासर्प इव श्वसन् ॥ ११ ॥,praviṣṭāyāṃ tu tārāyāṃ saha strībhiḥ svamālayam | nagarānniryayau kruddho mahāsarpa iva śvasan || 11 ||
+16,12,स निःश्वस्य महावेगो वाली परमरोषणः । सर्वतश्चारयन्दृष्टिं शत्रुदर्शनकाङ्क्षया ॥ १२ ॥,sa niḥśvasya mahāvego vālī paramaroṣaṇaḥ | sarvataścārayandṛṣṭiṃ śatrudarśanakāṅkṣayā || 12 ||
+16,13,स ददर्श ततः श्रीमान् सुग्रीवं हेमपिङ्गलम् । सुसंवीतमवष्टब्धं दीप्यमानमिवानलम् ॥ १३ ॥,sa dadarśa tataḥ śrīmān sugrīvaṃ hemapiṅgalam | susaṃvītamavaṣṭabdhaṃ dīpyamānamivānalam || 13 ||
+16,14,स तं दृष्ट्वा महावीर्यं सुग्रीवं पर्यवस्थितम् । गाढं परिदधे वासो वाली परमरोषणः ॥ १४ ॥,sa taṃ dṛṣṭvā mahāvīryaṃ sugrīvaṃ paryavasthitam | gāḍhaṃ paridadhe vāso vālī paramaroṣaṇaḥ || 14 ||
+16,15,स वाली गाढसंवीतो मुष्टिमुद्यम्य वीर्यवान् । सुग्रीवमेवाभिमुखो ययौ योद्धुं कृतक्षणः ॥ १५ ॥,sa vālī gāḍhasaṃvīto muṣṭimudyamya vīryavān | sugrīvamevābhimukho yayau yoddhuṃ kṛtakṣaṇaḥ || 15 ||
+16,16,श्लिष्टमुष्टिं समुद्यम्य संरब्धतरमागतः । सुग्रीवो ऽपि समुद्दिश्य वालिनं हेम���ालिनम् ॥ १६ ॥,śliṣṭamuṣṭiṃ samudyamya saṃrabdhataramāgataḥ | sugrīvo'pi samuddiśya vālinaṃ hemamālinam || 16 ||
+16,17,तं वाली क्रोधताम्राक्षः सुग्रीवं रणपण्डितम् । आपतन्तं महावेगमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १७ ॥,taṃ vālī krodhatāmrākṣaḥ sugrīvaṃ raṇapaṇḍitam | āpatantaṃ mahāvegamidaṃ vacanamabravīt || 17 ||
+16,18,एष मुष्टिर्मया बद्धो गाढः सुनिहिताङ्गुलिः । मया वेगविमुक्तस्ते प्राणानादाय यास्यति ॥ १८ ॥,eṣa muṣṭirmayā baddho gāḍhaḥ sunihitāṅguliḥ | mayā vegavimuktaste prāṇānādāya yāsyati || 18 ||
+16,19,एवमुक्तस्तु सुग्रीवः क्रुद्धो वालिनमब्रवीत् । तवैव च हरन्प्राणान्मुष्टिः पततु मूर्धनि ॥ १९ ॥,evamuktastu sugrīvaḥ kruddho vālinamabravīt | tavaiva ca haranprāṇānmuṣṭiḥ patatu mūrdhani || 19 ||
+16,20,ताडितस्तेन संक्रुद्धः समभिक्रम्य वेगतः । अभवच्छोणितोद्गारी सोत्पीड इव पर्वतः ॥ २० ॥,tāḍitastena saṃkruddhaḥ samabhikramya vegataḥ | abhavacchoṇitodgārī sotpīḍa iva parvataḥ || 20 ||
+16,21,सुग्रीवेण तु निःसंगं सालमुत्पाट्य तेजसा । गात्रेष्वभिहतो वाली वज्रेणेव महागिरिः ॥ २१ ॥,sugrīveṇa tu niḥsaṃgaṃ sālamutpāṭya tejasā | gātreṣvabhihato vālī vajreṇeva mahāgiriḥ || 21 ||
+16,22,स तु वाली प्रचरितः सालताडनविह्वलः । गुरुभारसमाक्रान्ता सागरे नौरिवाभवत् ॥ २२ ॥,sa tu vālī pracaritaḥ sālatāḍanavihvalaḥ | gurubhārasamākrāntā sāgare naurivābhavat || 22 ||
+16,23,तौ भीमबलविक्रान्तौ सुपर्णसमवेगिनौ । प्रवृद्धौ घोरवपुषौ चन्द्रसूर्याविवाम्बरे ॥ २३ ॥,tau bhīmabalavikrāntau suparṇasamaveginau | pravṛddhau ghoravapuṣau candrasūryāvivāmbare || 23 ||
+16,24,वालिना भग्नदर्पस्तु सुग्रीवो मन्दविक्रमः । वालिनं प्रति सामर्षो दर्शयामास लाघवम् ॥ २४ ॥,vālinā bhagnadarpastu sugrīvo mandavikramaḥ | vālinaṃ prati sāmarṣo darśayāmāsa lāghavam || 24 ||
+16,25,ततो धनुषि संधाय शरमाशीविषोपमम् । राघवेण महाबाणो वालिवक्षसि पातितः ॥ २५ ॥,tato dhanuṣi saṃdhāya śaramāśīviṣopamam | rāghaveṇa mahābāṇo vālivakṣasi pātitaḥ || 25 ||
+16,26,वेगेनाभिहतो वाली निपपात महीतले ॥ २६ ॥,vegenābhihato vālī nipapāta mahītale || 26 ||
+16,27,अथोक्षितः शोणिततोयविस्रवैः सुपुष्पिताशोक इवानिलोद्धतः । विचेतनो वासवसूनुराहवे प्रभ्रंशितेन्द्रध्वजवत् क्षितिं गतः ॥ २७ ॥,athokṣitaḥ śoṇitatoyavisravaiḥ supuṣpitāśoka ivāniloddhataḥ | vicetano vāsavasūnurāhave prabhraṃśitendradhvajavat kṣitiṃ gataḥ || 27 ||
+17,1,ततः शरेणाभिहतो रामेण रणकर्कशः । पपात सहसा वाली निकृत्त इव पादपः ॥ १ ॥,tataḥ śareṇābhihato rāmeṇa raṇakarkaśaḥ | papāta sahasā vālī nikṛtta iva pādapaḥ || 1 ||
+17,2,स भूमौ न्यस्तसर्वाङ्गस्तप्तकाञ्चनभूषणः । अपतद्देवराजस्य मुक्तरश्मिरिव ध्वजः ॥ २ ॥,sa bhūmau nyastasarvāṅgastaptakāñcanabhūṣaṇaḥ | apataddevarājasya muktaraśmiriva dhvajaḥ || 2 ||
+17,3,तस्मिन्निपतिते भूमौ हर्यृषाणां गणेश्वरे । नष्टचन्द्रमिव व्योम न व्यराजत भूतलम् ॥ ३ ॥,tasminnipatite bhūmau haryṛṣāṇāṃ gaṇeśvare | naṣṭacandramiva vyoma na vyarājata bhūtalam || 3 ||
+17,4,भूमौ निपतितस्यापि तस्य देहं महात्मनः । न ��्रीर्जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः ॥ ४ ॥,bhūmau nipatitasyāpi tasya dehaṃ mahātmanaḥ | na śrīrjahāti na prāṇā na tejo na parākramaḥ || 4 ||
+17,5,शक्रदत्ता वरा माला काञ्चनी रत्नभूषिता । दधार हरिमुख्यस्य प्राणांस्तेजः श्रियं च सा ॥ ५ ॥,śakradattā varā mālā kāñcanī ratnabhūṣitā | dadhāra harimukhyasya prāṇāṃstejaḥ śriyaṃ ca sā || 5 ||
+17,6,स तया मालया वीरो हैमया हरियूथपः । संध्यानुगतपर्यन्तः पयोधर इवाभवत् ॥ ६ ॥,sa tayā mālayā vīro haimayā hariyūthapaḥ | saṃdhyānugataparyantaḥ payodhara ivābhavat || 6 ||
+17,7,तस्य माला च देहश्च मर्मघाती च यः शरः । त्रिधेव रचिता लक्ष्मीः पतितस्यापि शोभते ॥ ७ ॥,tasya mālā ca dehaśca marmaghātī ca yaḥ śaraḥ | tridheva racitā lakṣmīḥ patitasyāpi śobhate || 7 ||
+17,8,तदस्त्रं तस्य वीरस्य स्वर्गमार्गप्रभावनम् । रामबाणासनक्षिप्तमावहत् परमां गतिम् ॥ ८ ॥,tadastraṃ tasya vīrasya svargamārgaprabhāvanam | rāmabāṇāsanakṣiptamāvahat paramāṃ gatim || 8 ||
+17,9,तं तथा पतितं संख्ये गतार्चिषमिवानलम् । ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात् परिच्युतम् ॥ ९ ॥,taṃ tathā patitaṃ saṃkhye gatārciṣamivānalam | yayātimiva puṇyānte devalokāt paricyutam || 9 ||
+17,10,आदित्यमिव कालेन युगान्ते भुवि पातितम् । महेन्द्रमिव दुर्धर्षं महेन्द्रमिव दुःसहम् ॥ १० ॥,ādityamiva kālena yugānte bhuvi pātitam | mahendramiva durdharṣaṃ mahendramiva duḥsaham || 10 ||
+17,11,महेन्द्रपुत्रं पतितं वालिनं हेममालिनम् । सिंहोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनम् । लक्ष्मणानुगतो रामो ददर्शोपससर्प च ॥ ११ ॥,mahendraputraṃ patitaṃ vālinaṃ hemamālinam | siṃhoraskaṃ mahābāhuṃ dīptāsyaṃ harilocanam | lakṣmaṇānugato rāmo dadarśopasasarpa ca || 11 ||
+17,12,स दृष्ट्वा राघवं वाली लक्ष्मणं च महाबलम् । अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं परुषं धर्मसंहितम् ॥ १२ ॥,sa dṛṣṭvā rāghavaṃ vālī lakṣmaṇaṃ ca mahābalam | abravīt praśritaṃ vākyaṃ paruṣaṃ dharmasaṃhitam || 12 ||
+17,13,पराङ्मुखवधं कृत्वा को नु प्राप्तस्त्वया गुणः । यदहं युद्धसंरब्धस्त्वत्कृते निधनं गतः ॥ १३ ॥,parāṅmukhavadhaṃ kṛtvā ko nu prāptastvayā guṇaḥ | yadahaṃ yuddhasaṃrabdhastvatkṛte nidhanaṃ gataḥ || 13 ||
+17,14,कुलीनः सत्त्वसंपन्नस्तेजस्वी चरितव्रतः । रामः करुणवेदी च प्रजानां च हिते रतः ॥ १४ ॥,kulīnaḥ sattvasaṃpannastejasvī caritavrataḥ | rāmaḥ karuṇavedī ca prajānāṃ ca hite rataḥ || 14 ||
+17,15,सानुक्रोशो महोत्साहः समयज्ञो दृढव्रतः । इति ते सर्वभूतानि कथयन्ति यशो भुवि ॥ १५ ॥,sānukrośo mahotsāhaḥ samayajño dṛḍhavrataḥ | iti te sarvabhūtāni kathayanti yaśo bhuvi || 15 ||
+17,16,तान् गुणान् संप्रधार्याहमग्र्यं चाभिजनं तव । तारया प्रतिषिद्धः सन् सुग्रीवेण समागतः ॥ १६ ॥,tān guṇān saṃpradhāryāhamagryaṃ cābhijanaṃ tava | tārayā pratiṣiddhaḥ san sugrīveṇa samāgataḥ || 16 ||
+17,17,न मामन्येन संरब्धं प्रमत्तं वेद्धुमर्हसि । इति मे बुद्धिरुत्पन्ना बभूवादर्शने तव ॥ १७ ॥,na māmanyena saṃrabdhaṃ pramattaṃ veddhumarhasi | iti me buddhirutpannā babhūvādarśane tava || 17 ||
+17,18,न त्वां विनिहतात्मानं धर्मध��वजमधार्मिकम् । जाने पापसमाचारं तृणैः कूपमिवावृतम् ॥ १८ ॥,na tvāṃ vinihatātmānaṃ dharmadhvajamadhārmikam | jāne pāpasamācāraṃ tṛṇaiḥ kūpamivāvṛtam || 18 ||
+17,19,सतां वेषधरं पापं प्रच्छन्नमिव पावकम् । नाहं त्वामभिजानानि धर्मच्छद्माभिसंवृतम् ॥ १९ ॥,satāṃ veṣadharaṃ pāpaṃ pracchannamiva pāvakam | nāhaṃ tvāmabhijānāni dharmacchadmābhisaṃvṛtam || 19 ||
+17,20,विषये वा पुरे वा ते यदा नापकरोम्यहम् । न च त्वां प्रतिजाने ऽहं कस्मात्त्वं हंस्यकिल्बिषम् ॥ २० ॥,viṣaye vā pure vā te yadā nāpakaromyaham | na ca tvāṃ pratijāne'haṃ kasmāttvaṃ haṃsyakilbiṣam || 20 ||
+17,21,फलमूलाशनं नित्यं वानरं वनगोचरम् । मामिहाप्रतियुध्यन्तमन्येन च समागतम् ॥ २१ ॥,phalamūlāśanaṃ nityaṃ vānaraṃ vanagocaram | māmihāpratiyudhyantamanyena ca samāgatam || 21 ||
+17,22,त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रतीतः प्रियदर्शनः । लिङ्गमप्यस्ति ते राजन्दृश्यते धर्मसंहितम् ॥ २२ ॥,tvaṃ narādhipateḥ putraḥ pratītaḥ priyadarśanaḥ | liṅgamapyasti te rājandṛśyate dharmasaṃhitam || 22 ||
+17,23,कः क्षत्रियकुले जातः श्रुतवान्नष्टसंशयः । धर्मलिङ्ग प्रतिच्छन्नः क्रूरं कर्म समाचरेत् ॥ २३ ॥,kaḥ kṣatriyakule jātaḥ śrutavānnaṣṭasaṃśayaḥ | dharmaliṅga praticchannaḥ krūraṃ karma samācaret || 23 ||
+17,24,राम राजकुले जातो धर्मवानिति विश्रुतः । अभव्यो भव्यरूपेण किमर्थं परिधावसि ॥ २४ ॥,rāma rājakule jāto dharmavāniti viśrutaḥ | abhavyo bhavyarūpeṇa kimarthaṃ paridhāvasi || 24 ||
+17,25,साम दानं क्षमा धर्मः सत्यं धृतिपराक्रमौ । पार्थिवानां गुणा राजन्दण्डश्चाप्यपकारिषु ॥ २५ ॥,sāma dānaṃ kṣamā dharmaḥ satyaṃ dhṛtiparākramau | pārthivānāṃ guṇā rājandaṇḍaścāpyapakāriṣu || 25 ||
+17,26,वयं वनचरा राम मृगा मूलफलाशनाः । एषा प्रकृतिरस्माकं पुरुषस्त्वं नरेश्वरः ॥ २६ ॥,vayaṃ vanacarā rāma mṛgā mūlaphalāśanāḥ | eṣā prakṛtirasmākaṃ puruṣastvaṃ nareśvaraḥ || 26 ||
+17,27,भूमिर्हिरण्यं रूप्यं च निग्रहे कारणानि च । तत्र कस्ते वने लोभो मदीयेषु फलेषु वा ॥ २७ ॥,bhūmirhiraṇyaṃ rūpyaṃ ca nigrahe kāraṇāni ca | tatra kaste vane lobho madīyeṣu phaleṣu vā || 27 ||
+17,28,नयश्च विनयश्चोभौ निग्रहानुग्रहावपि । राजवृत्तिरसंकीर्णा न नृपाः कामवृत्तयः ॥ २८ ॥,nayaśca vinayaścobhau nigrahānugrahāvapi | rājavṛttirasaṃkīrṇā na nṛpāḥ kāmavṛttayaḥ || 28 ||
+17,29,त्वं तु कामप्रधानश्च कोपनश्चानवस्थितः । राजवृत्तैश्च संकीर्णः शरासनपरायणः ॥ २९ ॥,tvaṃ tu kāmapradhānaśca kopanaścānavasthitaḥ | rājavṛttaiśca saṃkīrṇaḥ śarāsanaparāyaṇaḥ || 29 ||
+17,30,न ते ऽस्त्यपचितिर्धर्मे नार्थे बुद्धिरवस्थिता । इन्द्रियैः कामवृत्तः सन् कृष्यसे मनुजेश्वर ॥ ३० ॥,na te'styapacitirdharme nārthe buddhiravasthitā | indriyaiḥ kāmavṛttaḥ san kṛṣyase manujeśvara || 30 ||
+17,31,हत्वा बाणेन काकुत्स्थ मामिहानपराधिनम् । किं वक्ष्यसि सतां मध्ये कर्म कृत्वा जुगुप्सितम् ॥ ३१ ॥,hatvā bāṇena kākutstha māmihānaparādhinam | kiṃ vakṣyasi satāṃ madhye karma kṛtvā jugupsitam || 31 ||
+17,32,राजहा ब्रह्महा गोघ्नश्चोरः प्राणिवधे रतः । नास्तिकः परिवेत्ता च सर्वे निरयगामिनः ॥ ३२ ॥,rājahā brahmahā goghnaścoraḥ prāṇivadhe rataḥ | nāstikaḥ parivettā ca sarve nirayagāminaḥ || 32 ||
+17,33,अधार्यं चर्म मे सद्भी रोमाण्यस्थि च वर्जितम् । अभक्ष्याणि च मांसानि त्वद्विधैर्धर्मचारिभिः ॥ ३३ ॥,adhāryaṃ carma me sadbhī romāṇyasthi ca varjitam | abhakṣyāṇi ca māṃsāni tvadvidhairdharmacāribhiḥ || 33 ||
+17,34,पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रेण राघव । शल्यकः श्वाविधो गोधा शशः कूर्मश्च पञ्चमः ॥ ३४ ॥,pañca pañcanakhā bhakṣyā brahmakṣatreṇa rāghava | śalyakaḥ śvāvidho godhā śaśaḥ kūrmaśca pañcamaḥ || 34 ||
+17,35,चर्म चास्थि च मे राजन्न स्पृशन्ति मनीषिणः । अभक्ष्याणि च मांसानि सो ऽहं पञ्चनखो हतः ॥ ३५ ॥,carma cāsthi ca me rājanna spṛśanti manīṣiṇaḥ | abhakṣyāṇi ca māṃsāni so'haṃ pañcanakho hataḥ || 35 ||
+17,36,त्वया नाथेन काकुत्स्थ न सनाथा वसुंधरा । प्रमदा शीलसंपन्ना धूर्तेन पतिता यथा ॥ ३६ ॥,tvayā nāthena kākutstha na sanāthā vasuṃdharā | pramadā śīlasaṃpannā dhūrtena patitā yathā || 36 ||
+17,37,शठो नैकृतिकः क्षुद्रो मिथ्या प्रश्रितमानसः । कथं दशरथेन त्वं जातः पापो महात्मना ॥ ३७ ॥,śaṭho naikṛtikaḥ kṣudro mithyā praśritamānasaḥ | kathaṃ daśarathena tvaṃ jātaḥ pāpo mahātmanā || 37 ||
+17,38,छिन्नचारित्र्यकक्ष्येण सतां धर्मातिवर्तिना । त्यक्तधर्माङ्कुशेनाहं निहतो रामहस्तिना ॥ ३८ ॥,chinnacāritryakakṣyeṇa satāṃ dharmātivartinā | tyaktadharmāṅkuśenāhaṃ nihato rāmahastinā || 38 ||
+17,39,दृश्यमानस्तु युध्येथा मया युधि नृपात्मज । अद्य वैवस्वतं देवं पश्येस्त्वं निहतो मया ॥ ३९ ॥,dṛśyamānastu yudhyethā mayā yudhi nṛpātmaja | adya vaivasvataṃ devaṃ paśyestvaṃ nihato mayā || 39 ||
+17,40,त्वयादृश्येन तु रणे निहतो ऽहं दुरासदः । प्रसुप्तः पन्नगेनेव नरः पानवशं गतः ॥ ४० ॥,tvayādṛśyena tu raṇe nihato'haṃ durāsadaḥ | prasuptaḥ pannageneva naraḥ pānavaśaṃ gataḥ || 40 ||
+17,41,सुग्रीवप्रियकामेन यदहं निहतस्त्वया । कण्ठे बद्ध्वा प्रदद्यां ते ऽनिहतं रावणं रणे ॥ ४१ ॥,sugrīvapriyakāmena yadahaṃ nihatastvayā | kaṇṭhe baddhvā pradadyāṃ te'nihataṃ rāvaṇaṃ raṇe || 41 ||
+17,42,न्यस्तां सागरतोये वा पाताले वापि मैथिलीम् । जानयेयं तवादेशाच्छ्वेतामश्वतरीमिव ॥ ४२ ॥,nyastāṃ sāgaratoye vā pātāle vāpi maithilīm | jānayeyaṃ tavādeśācchvetāmaśvatarīmiva || 42 ||
+17,43,युक्तं यत् प्रप्नुयाद् राज्यं सुग्रीवः स्वर्गते मयि । अयुक्तं यदधर्मेण त्वयाहं निहतो रणे ॥ ४३ ॥,yuktaṃ yat prapnuyād rājyaṃ sugrīvaḥ svargate mayi | ayuktaṃ yadadharmeṇa tvayāhaṃ nihato raṇe || 43 ||
+17,44,काममेवंविधं लोकः कालेन विनियुज्यते । क्षमं चेद्भवता प्राप्तमुत्तरं साधु चिन्त्यताम् ॥ ४४ ॥,kāmamevaṃvidhaṃ lokaḥ kālena viniyujyate | kṣamaṃ cedbhavatā prāptamuttaraṃ sādhu cintyatām || 44 ||
+17,45,इत्येवमुक्त्वा परिशुष्कवक्त्रः शराभिघाताद्व्यथितो महात्मा । समीक्ष्य रामं रविसंनिकाशं तूष्णीं बभूवामरराजसूनुः ॥ ४५ ॥,ityevamuktvā pariśuṣkavaktraḥ śarābhighātādvyathito mahātmā | samīkṣya rāmaṃ ravisaṃnikāśaṃ tūṣṇīṃ babhūvāmararājasūnuḥ || 45 ||
+18,1,इत्युक्तः प्रश्रितं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् । परुषं वालिना रामो निहतेन विचेतसा ॥ १ ॥,ityuktaḥ praśritaṃ vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam | paruṣaṃ vālinā rāmo nihatena vicetasā || 1 ||
+18,2,तं निष्प्रभमिवादित्यं मुक्ततोयमिवाम्बुदम् । उक्तवाक्यं हरिश्रेष्ठमुपशान्तमिवानलम् ॥ २ ॥,taṃ niṣprabhamivādityaṃ muktatoyamivāmbudam | uktavākyaṃ hariśreṣṭhamupaśāntamivānalam || 2 ||
+18,3,धर्मार्थगुणसंपन्नं हरीश्वरमनुत्तमम् । अधिक्षिप्तस्तदा रामः पश्चाद्वालिनमब्रवीत् ॥ ३ ॥,dharmārthaguṇasaṃpannaṃ harīśvaramanuttamam | adhikṣiptastadā rāmaḥ paścādvālinamabravīt || 3 ||
+18,4,धर्ममर्थं च कामं च समयं चापि लौकिकम् । अविज्ञाय कथं बाल्यान्मामिहाद्य विगर्हसे ॥ ४ ॥,dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca samayaṃ cāpi laukikam | avijñāya kathaṃ bālyānmāmihādya vigarhase || 4 ||
+18,5,अपृष्ट्वा बुद्धिसंपन्नान् वृद्धानाचार्यसंमतान् । सौम्य वानरचापल्यात्त्वं मां वक्तुमिहेच्छसि ॥ ५ ॥,apṛṣṭvā buddhisaṃpannān vṛddhānācāryasaṃmatān | saumya vānaracāpalyāttvaṃ māṃ vaktumihecchasi || 5 ||
+18,6,इक्ष्वाकूणामियं भूमिः सशैलवनकानना । मृगपक्षिमनुष्याणां निग्रहानुग्रहावपि ॥ ६ ॥,ikṣvākūṇāmiyaṃ bhūmiḥ saśailavanakānanā | mṛgapakṣimanuṣyāṇāṃ nigrahānugrahāvapi || 6 ||
+18,7,तां पालयति धर्मात्मा भरतः सत्यवागृजुः । धर्मकामार्थतत्त्वज्ञो निग्रहानुग्रहे रतः ॥ ७ ॥,tāṃ pālayati dharmātmā bharataḥ satyavāgṛjuḥ | dharmakāmārthatattvajño nigrahānugrahe rataḥ || 7 ||
+18,8,नयश्च विनयश्चोभौ यस्मिन् सत्यं च सुस्थितम् । विक्रमश्च यथा दृष्टः स राजा देशकालवित् ॥ ८ ॥,nayaśca vinayaścobhau yasmin satyaṃ ca susthitam | vikramaśca yathā dṛṣṭaḥ sa rājā deśakālavit || 8 ||
+18,9,तस्य धर्मकृतादेशा वयमन्ये च पार्थिवः । चरामो वसुधां कृत्स्नां धर्मसंतानमिच्छवः ॥ ९ ॥,tasya dharmakṛtādeśā vayamanye ca pārthivaḥ | carāmo vasudhāṃ kṛtsnāṃ dharmasaṃtānamicchavaḥ || 9 ||
+18,10,तस्मिन्नृपतिशार्दूल भरते धर्मवत्सले । पालयत्यखिलां भूमिं कश्चरेद्धर्मनिग्रहम् ॥ १० ॥,tasminnṛpatiśārdūla bharate dharmavatsale | pālayatyakhilāṃ bhūmiṃ kaścareddharmanigraham || 10 ||
+18,11,ते वयं मार्गविभ्रष्टं स्वधर्मे परमे स्थिताः । भरताज्ञां पुरस्कृत्य निगृह्णीमो यथाविधि ॥ ११ ॥,te vayaṃ mārgavibhraṣṭaṃ svadharme parame sthitāḥ | bharatājñāṃ puraskṛtya nigṛhṇīmo yathāvidhi || 11 ||
+18,12,त्वं तु संक्लिष्टधर्मा च कर्मणा च विगर्हितः । कामतन्त्रप्रधानश्च न स्थितो राजवर्त्मनि ॥ १२ ॥,tvaṃ tu saṃkliṣṭadharmā ca karmaṇā ca vigarhitaḥ | kāmatantrapradhānaśca na sthito rājavartmani || 12 ||
+18,13,ज्येष्ठो भ्राता पिता चैव यश्च विद्यां प्रयच्छति । त्रयस्ते पितरो ज्ञेया धर्मे च पथि वर्तिनः ॥ १३ ॥,jyeṣṭho bhrātā pitā caiva yaśca vidyāṃ prayacchati | trayaste pitaro jñeyā dharme ca pathi vartinaḥ || 13 ||
+18,14,यवीयानात्मनः पुत्रः शिष्यश्चापि गुणोदितः । पुत्रवत्ते त्रयश्चिन्त्या धर्मश्चेदत्र कारणम् ��� १४ ॥,yavīyānātmanaḥ putraḥ śiṣyaścāpi guṇoditaḥ | putravatte trayaścintyā dharmaścedatra kāraṇam || 14 ||
+18,15,सूक्ष्मः परमदुर्ज्ञेयः सतां धर्मः प्लवंगम । हृदिस्थः सर्वभूतानामात्मा वेद शुभाशुभम् ॥ १५ ॥,sūkṣmaḥ paramadurjñeyaḥ satāṃ dharmaḥ plavaṃgama | hṛdisthaḥ sarvabhūtānāmātmā veda śubhāśubham || 15 ||
+18,16,चपलश्चपलैः सार्धं वानरैरकृतात्मभिः । जात्यन्ध इव जात्यन्धैर्मन्त्रयन्द्रक्ष्यसे नु किम् ॥ १६ ॥,capalaścapalaiḥ sārdhaṃ vānarairakṛtātmabhiḥ | jātyandha iva jātyandhairmantrayandrakṣyase nu kim || 16 ||
+18,17,अहं तु व्यक्ततामस्य वचनस्य ब्रवीमि ते । न हि मां केवलं रोषात्त्वं विगर्हितुमर्हसि ॥ १७ ॥,ahaṃ tu vyaktatāmasya vacanasya bravīmi te | na hi māṃ kevalaṃ roṣāttvaṃ vigarhitumarhasi || 17 ||
+18,18,तदेतत् कारणं पश्य यदर्थं त्वं मया हतः । भ्रातुर्वर्तसि भार्यायां त्यक्त्वा धर्मं सनातनम् ॥ १८ ॥,tadetat kāraṇaṃ paśya yadarthaṃ tvaṃ mayā hataḥ | bhrāturvartasi bhāryāyāṃ tyaktvā dharmaṃ sanātanam || 18 ||
+18,19,अस्य त्वं धरमाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः । रुमायां वर्तसे कामात् स्नुषायां पापकर्मकृत् ॥ १९ ॥,asya tvaṃ dharamāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ | rumāyāṃ vartase kāmāt snuṣāyāṃ pāpakarmakṛt || 19 ||
+18,20,तद्व्यतीतस्य ते धर्मात् कामवृत्तस्य वानर । भ्रातृभार्याभिमर्शे ऽस्मिन्दण्डो ऽयं प्रतिपादितः ॥ २० ॥,tadvyatītasya te dharmāt kāmavṛttasya vānara | bhrātṛbhāryābhimarśe'smindaṇḍo'yaṃ pratipāditaḥ || 20 ||
+18,21,न हि धर्मविरुद्धस्य लोकवृत्तादपेयुषः । दण्डादन्यत्र पश्यामि निग्रहं हरियूथप ॥ २१ ॥,na hi dharmaviruddhasya lokavṛttādapeyuṣaḥ | daṇḍādanyatra paśyāmi nigrahaṃ hariyūthapa || 21 ||
+18,22,औरसीं भगिनीं वापि भार्यां वाप्यनुजस्य यः । प्रचरेत नरः कामात्तस्य दण्डो वधः स्मृतः ॥ २२ ॥,aurasīṃ bhaginīṃ vāpi bhāryāṃ vāpyanujasya yaḥ | pracareta naraḥ kāmāttasya daṇḍo vadhaḥ smṛtaḥ || 22 ||
+18,23,भरतस्तु महीपालो वयं त्वादेशवर्तिनः । त्वं च धर्मादतिक्रान्तः कथं शक्यमुपेक्षितुम् ॥ २३ ॥,bharatastu mahīpālo vayaṃ tvādeśavartinaḥ | tvaṃ ca dharmādatikrāntaḥ kathaṃ śakyamupekṣitum || 23 ||
+18,24,गुरुधर्मव्यतिक्रान्तं प्राज्ञो धर्मेण पालयन् । भरतः कामवृत्तानां निग्रहे पर्यवस्थितः ॥ २४ ॥,gurudharmavyatikrāntaṃ prājño dharmeṇa pālayan | bharataḥ kāmavṛttānāṃ nigrahe paryavasthitaḥ || 24 ||
+18,25,वयं तु भरतादेशं विधिं कृत्वा हरीश्वर । त्वद्विधान्भिन्नमर्यादान्नियन्तुं पर्यवस्थिताः ॥ २५ ॥,vayaṃ tu bharatādeśaṃ vidhiṃ kṛtvā harīśvara | tvadvidhānbhinnamaryādānniyantuṃ paryavasthitāḥ || 25 ||
+18,26,सुग्रीवेण च मे सख्यं लक्ष्मणेन यथा तथा । दारराज्यनिमित्तं च निःश्रेयसि रतः स मे ॥ २६ ॥,sugrīveṇa ca me sakhyaṃ lakṣmaṇena yathā tathā | dārarājyanimittaṃ ca niḥśreyasi rataḥ sa me || 26 ||
+18,27,प्रतिज्ञा च मया दत्ता तदा वानरसंनिधौ । प्रतिज्ञा च कथं शक्या मद्विधेनानवेक्षितुम् ॥ २७ ॥,pratijñā ca mayā dattā tadā vānarasaṃnidhau | pratijñā ca kathaṃ śakyā madvidhenānavekṣitum || 27 ||
+18,28,तदेभिः कारणैः सर्वैर्महद्��िर्धर्मसंहितैः । शासनं तव यद् युक्तं तद्भवाननुमन्यताम् ॥ २८ ॥,tadebhiḥ kāraṇaiḥ sarvairmahadbhirdharmasaṃhitaiḥ | śāsanaṃ tava yad yuktaṃ tadbhavānanumanyatām || 28 ||
+18,29,सर्वथा धर्म इत्येव द्रष्टव्यस्तव निग्रहः । वयस्यस्योपकर्तव्यं धर्ममेवानुपश्यता ॥ २९ ॥,sarvathā dharma ityeva draṣṭavyastava nigrahaḥ | vayasyasyopakartavyaṃ dharmamevānupaśyatā || 29 ||
+18,30,राजभिर्धृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः । निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥ ३० ॥,rājabhirdhṛtadaṇḍāstu kṛtvā pāpāni mānavāḥ | nirmalāḥ svargamāyānti santaḥ sukṛtino yathā || 30 ||
+18,31,आर्येण मम मान्धात्रा व्यसनं घोरमीप्सितम् । श्रमणेन कृते पापे यथा पापं कृतं त्वया ॥ ३१ ॥,āryeṇa mama māndhātrā vyasanaṃ ghoramīpsitam | śramaṇena kṛte pāpe yathā pāpaṃ kṛtaṃ tvayā || 31 ||
+18,32,अन्यैरपि कृतं पापं प्रमत्तैर्वसुधाधिपैः । प्रायश्चित्तं च कुर्वन्ति तेन तच्छाम्यते रजः ॥ ३२ ॥,anyairapi kṛtaṃ pāpaṃ pramattairvasudhādhipaiḥ | prāyaścittaṃ ca kurvanti tena tacchāmyate rajaḥ || 32 ||
+18,33,तदलं परितापेन धर्मतः परिकल्पितः । वधो वानरशार्दूल न वयं स्ववशे स्थिताः ॥ ३३ ॥,tadalaṃ paritāpena dharmataḥ parikalpitaḥ | vadho vānaraśārdūla na vayaṃ svavaśe sthitāḥ || 33 ||
+18,34,वागुराभिश्च पाशैश्च कूटैश्च विविधैर्नराः । प्रतिच्छन्नाश्च दृश्याश्च गृह्णन्ति सुबहून्मृगान् । प्रधावितान् वा वित्रस्तान् विस्रब्धानतिविष्ठितान् ॥ ३४ ॥,vāgurābhiśca pāśaiśca kūṭaiśca vividhairnarāḥ | praticchannāśca dṛśyāśca gṛhṇanti subahūnmṛgān | pradhāvitān vā vitrastān visrabdhānativiṣṭhitān || 34 ||
+18,35,प्रमत्तानप्रमत्तान् वा नरा मांसार्थिनो भृशम् । विध्यन्ति विमुखांश्चापि न च दोषो ऽत्र विद्यते ॥ ३५ ॥,pramattānapramattān vā narā māṃsārthino bhṛśam | vidhyanti vimukhāṃścāpi na ca doṣo'tra vidyate || 35 ||
+18,36,यान्ति राजर्षयश्चात्र मृगयां धर्मकोविदाः । तस्मात्त्वं निहतो युद्धे मया बाणेन वानर । अयुध्यन्प्रतियुध्यन् वा यस्माच्छाखामृगो ह्यसि ॥ ३६ ॥,yānti rājarṣayaścātra mṛgayāṃ dharmakovidāḥ | tasmāttvaṃ nihato yuddhe mayā bāṇena vānara | ayudhyanpratiyudhyan vā yasmācchākhāmṛgo hyasi || 36 ||
+18,37,दुर्लभस्य च धर्मस्य जीवितस्य शुभस्य च । राजानो वानरश्रेष्ठ प्रदातारो न संशयः ॥ ३७ ॥,durlabhasya ca dharmasya jīvitasya śubhasya ca | rājāno vānaraśreṣṭha pradātāro na saṃśayaḥ || 37 ||
+18,38,तान्न हिंस्यान्न चाक्रोशेन्नाक्षिपेन्नाप्रियं वदेत् । देवा मानुषरूपेण चरन्त्येते महीतले ॥ ३८ ॥,tānna hiṃsyānna cākrośennākṣipennāpriyaṃ vadet | devā mānuṣarūpeṇa carantyete mahītale || 38 ||
+18,39,त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं रोषमास्थितः । प्रदूषयसि मां धर्मे पितृपैतामहे स्थितम् ॥ ३९ ॥,tvaṃ tu dharmamavijñāya kevalaṃ roṣamāsthitaḥ | pradūṣayasi māṃ dharme pitṛpaitāmahe sthitam || 39 ||
+18,40,एवमुक्तस्तु रामेण वाली प्रव्यथितो भृशम् । प्रत्युवाच ततो रामं प्राञ्जलिर्वानरेश्वरः ॥ ४० ॥,evamuktastu rāmeṇa vālī pravyathito bhṛśam | pratyuvāca tato r��maṃ prāñjalirvānareśvaraḥ || 40 ||
+18,41,यत्त्वमात्थ नरश्रेष्ठ तदेवं नात्र संशयः । प्रतिवक्तुं प्रकृष्टे हि नापकृष्टस्तु शक्नुयात् ॥ ४१ ॥,yattvamāttha naraśreṣṭha tadevaṃ nātra saṃśayaḥ | prativaktuṃ prakṛṣṭe hi nāpakṛṣṭastu śaknuyāt || 41 ||
+18,42,यदयुक्तं मया पूर्वं प्रमादाद्वाक्यमप्रियम् । तत्रापि खलु मे दोषं कर्तुं नार्हसि राघव ॥ ४२ ॥,yadayuktaṃ mayā pūrvaṃ pramādādvākyamapriyam | tatrāpi khalu me doṣaṃ kartuṃ nārhasi rāghava || 42 ||
+18,43,त्वं हि दृष्टार्थतत्त्वज्ञः प्रजानां च हिते रतः । कार्यकारणसिद्धौ ते प्रसन्ना बुद्धिरव्यया ॥ ४३ ॥,tvaṃ hi dṛṣṭārthatattvajñaḥ prajānāṃ ca hite rataḥ | kāryakāraṇasiddhau te prasannā buddhiravyayā || 43 ||
+18,44,मामप्यवगतं धर्माद्व्यतिक्रान्तपुरस्कृतम् । धर्मसंहितया वाचा धर्मज्ञ परिपालय ॥ ४४ ॥,māmapyavagataṃ dharmādvyatikrāntapuraskṛtam | dharmasaṃhitayā vācā dharmajña paripālaya || 44 ||
+18,45,बाष्पसंरुद्धकण्ठस्तु वाली सार्तरवः शनैः । उवाच रामं संप्रेक्ष्य पङ्कलग्न इव द्विपः ॥ ४५ ॥,bāṣpasaṃruddhakaṇṭhastu vālī sārtaravaḥ śanaiḥ | uvāca rāmaṃ saṃprekṣya paṅkalagna iva dvipaḥ || 45 ||
+18,46,न त्वात्मानमहं शोचे न तारां नापि बान्धवान् । यथा पुत्रं गुणश्रेष्ठमङ्गदं कनकाङ्गदम् ॥ ४६ ॥,na tvātmānamahaṃ śoce na tārāṃ nāpi bāndhavān | yathā putraṃ guṇaśreṣṭhamaṅgadaṃ kanakāṅgadam || 46 ||
+18,47,स ममादर्शनाद्दीनो बाल्यात् प्रभृति लालितः । तटाक इव पीताम्बुरुपशोषं गमिष्यति ॥ ४७ ॥,sa mamādarśanāddīno bālyāt prabhṛti lālitaḥ | taṭāka iva pītāmburupaśoṣaṃ gamiṣyati || 47 ||
+18,48,सुग्रीवे चाङ्गदे चैव विधत्स्व मतिमुत्तमाम् । त्वं हि शास्ता च गोप्ता च कार्याकार्यविधौ स्थितः ॥ ४८ ॥,sugrīve cāṅgade caiva vidhatsva matimuttamām | tvaṃ hi śāstā ca goptā ca kāryākāryavidhau sthitaḥ || 48 ||
+18,49,या ते नरपते वृत्तिर्भरते लक्ष्मणे च या । सुग्रीवे चाङ्गदे राजंस्तां चिन्तयितुमर्हसि ॥ ४९ ॥,yā te narapate vṛttirbharate lakṣmaṇe ca yā | sugrīve cāṅgade rājaṃstāṃ cintayitumarhasi || 49 ||
+18,50,मद्दोषकृतदोषां तां यथा तारां तपस्विनीम् । सुग्रीवो नावमन्येत तथावस्थातुमर्हसि ॥ ५० ॥,maddoṣakṛtadoṣāṃ tāṃ yathā tārāṃ tapasvinīm | sugrīvo nāvamanyeta tathāvasthātumarhasi || 50 ||
+18,51,त्वया ह्यनुगृहीतेन शक्यं राज्यमुपासितुम् । त्वद्वशे वर्तमानेन तव चित्तानुवर्तिना ॥ ५१ ॥,tvayā hyanugṛhītena śakyaṃ rājyamupāsitum | tvadvaśe vartamānena tava cittānuvartinā || 51 ||
+18,52,स तमाश्वासयद् रामो वालिनं व्यक्तदर्शनम् ॥ ५२ ॥,sa tamāśvāsayad rāmo vālinaṃ vyaktadarśanam || 52 ||
+18,53,न वयं भवता चिन्त्या नाप्यात्मा हरिसत्तम । वयं भवद्विशेषेण धर्मतः कृतनिश्चयाः ॥ ५३ ॥,na vayaṃ bhavatā cintyā nāpyātmā harisattama | vayaṃ bhavadviśeṣeṇa dharmataḥ kṛtaniścayāḥ || 53 ||
+18,54,दण्ड्ये यः पातयेद्दण्डं दण्ड्यो यश्चापि दण्ड्यते । कार्यकारणसिद्धार्थाव् उभौ तौ नावसीदतः ॥ ५४ ॥,daṇḍye yaḥ pātayeddaṇḍaṃ daṇḍyo yaścāpi daṇḍyate | kāryakāraṇasiddhārthāv ubhau tau nāvasīdataḥ || 54 ||
+18,55,तद्भवान्दण्डसंयोगादस्माद्विगतकल्मषः । गतः स्वां प्रकृतिं धर्म्यां धर्मदृष्ट्तेन वर्त्मना ॥ ५५ ॥,tadbhavāndaṇḍasaṃyogādasmādvigatakalmaṣaḥ | gataḥ svāṃ prakṛtiṃ dharmyāṃ dharmadṛṣṭtena vartmanā || 55 ||
+18,56,स तस्य वाक्यं मधुरं महात्मनः समाहितं धर्मपथानुवर्तिनः । निशम्य रामस्य रणावमर्दिनो वचः सुयुक्तं निजगाद वानरः ॥ ५६ ॥,sa tasya vākyaṃ madhuraṃ mahātmanaḥ samāhitaṃ dharmapathānuvartinaḥ | niśamya rāmasya raṇāvamardino vacaḥ suyuktaṃ nijagāda vānaraḥ || 56 ||
+18,57,शराभितप्तेन विचेतसा मया प्रदूषितस्त्वं यदजानता प्रभो । इदं महेन्द्रोपमभीमविक्रम प्रसादितस्त्वं क्षम मे महीश्वर ॥ ५७ ॥,śarābhitaptena vicetasā mayā pradūṣitastvaṃ yadajānatā prabho | idaṃ mahendropamabhīmavikrama prasāditastvaṃ kṣama me mahīśvara || 57 ||
+19,1,स वानरमहाराजः शयानः शरविक्षतः । प्रत्युक्तो हेतुमद्वाक्यैर्नोत्तरं प्रत्यपद्यत ॥ १ ॥,sa vānaramahārājaḥ śayānaḥ śaravikṣataḥ | pratyukto hetumadvākyairnottaraṃ pratyapadyata || 1 ||
+19,2,अश्मभिः परिभिन्नाङ्गः पादपैराहतो भृशम् । रामबाणेन चाक्रान्तो जीवितान्ते मुमोह सः ॥ २ ॥,aśmabhiḥ paribhinnāṅgaḥ pādapairāhato bhṛśam | rāmabāṇena cākrānto jīvitānte mumoha saḥ || 2 ||
+19,3,तं भार्याबाणमोक्षेण रामदत्तेन संयुगे । हतं प्लवगशार्दूलं तारा शुश्राव वालिनम् ॥ ३ ॥,taṃ bhāryābāṇamokṣeṇa rāmadattena saṃyuge | hataṃ plavagaśārdūlaṃ tārā śuśrāva vālinam || 3 ||
+19,4,सा सपुत्राप्रियं श्रुत्वा वधं भर्तुः सुदारुणम् । निष्पपात भृशं त्रस्ता विविधाद्गिरिगह्वरात् ॥ ४ ॥,sā saputrāpriyaṃ śrutvā vadhaṃ bhartuḥ sudāruṇam | niṣpapāta bhṛśaṃ trastā vividhādgirigahvarāt || 4 ||
+19,5,ये त्वङ्गदपरीवारा वानरा हि महाबलाः । ते सकार्मुकमालोक्य रामं त्रस्ताः प्रदुद्रुवुः ॥ ५ ॥,ye tvaṅgadaparīvārā vānarā hi mahābalāḥ | te sakārmukamālokya rāmaṃ trastāḥ pradudruvuḥ || 5 ||
+19,6,सा ददर्श ततस्त्रस्तान् हरीनापततो द्रुतम् । यूथादिव परिभ्रष्टान्मृगान्निहतयूथपान् ॥ ६ ॥,sā dadarśa tatastrastān harīnāpatato drutam | yūthādiva paribhraṣṭānmṛgānnihatayūthapān || 6 ||
+19,7,तानुवाच समासाद्य दुःखितान्दुःखिता सती । राम वित्रासितान् सर्वाननुबद्धानिवेषुभिः ॥ ७ ॥,tānuvāca samāsādya duḥkhitānduḥkhitā satī | rāma vitrāsitān sarvānanubaddhāniveṣubhiḥ || 7 ||
+19,8,वानरा राजसिंहस्य यस्य यूयं पुरःसराः । तं विहाय सुवित्रस्ताः कस्माद्द्रवत दुर्गताः ॥ ८ ॥,vānarā rājasiṃhasya yasya yūyaṃ puraḥsarāḥ | taṃ vihāya suvitrastāḥ kasmāddravata durgatāḥ || 8 ||
+19,9,राज्यहेतोः स चेद्भ्राता भ्राता रौद्रेण पातितः । रामेण प्रसृतैर्दूरान्मार्गणैर्दूर पातिभिः ॥ ९ ॥,rājyahetoḥ sa cedbhrātā bhrātā raudreṇa pātitaḥ | rāmeṇa prasṛtairdūrānmārgaṇairdūra pātibhiḥ || 9 ||
+19,10,कपिपत्न्या वचः श्रुत्वा कपयः कामरूपिणः । प्राप्तकालमविश्लिष्टमूचुर्वचनमङ्गनाम् ॥ १० ॥,kapipatnyā vacaḥ śrutvā kapayaḥ kāmarūpiṇaḥ | prāptakālamaviśliṣṭamūcurvacanamaṅganām || 10 ||
+19,11,जीव पुत्रे निवर्��स्य पुत्रं रक्षस्व चान्दगम् । अन्तको राम रूपेण हत्वा नयति वालिनम् ॥ ११ ॥,jīva putre nivartasya putraṃ rakṣasva cāndagam | antako rāma rūpeṇa hatvā nayati vālinam || 11 ||
+19,12,क्षिप्तान् वृक्षान् समाविध्य विपुलाश्च शिलास्तथा । वाली वज्रसमैर्बाणैर्वज्रेणेव निपातितः ॥ १२ ॥,kṣiptān vṛkṣān samāvidhya vipulāśca śilāstathā | vālī vajrasamairbāṇairvajreṇeva nipātitaḥ || 12 ||
+19,13,अभिद्रुतमिदं सर्वं विद्रुतं प्रसृतं बलम् । अस्मिन्प्लवगशार्दूले हते शक्रसमप्रभे ॥ १३ ॥,abhidrutamidaṃ sarvaṃ vidrutaṃ prasṛtaṃ balam | asminplavagaśārdūle hate śakrasamaprabhe || 13 ||
+19,14,रक्ष्यतां नगरं शूरैरङ्गदश्चाभिषिच्यताम् । पदस्थं वालिनः पुत्रं भजिष्यन्ति प्लवंगमाः ॥ १४ ॥,rakṣyatāṃ nagaraṃ śūrairaṅgadaścābhiṣicyatām | padasthaṃ vālinaḥ putraṃ bhajiṣyanti plavaṃgamāḥ || 14 ||
+19,15,अथ वा रुचिरं स्थानमिह ते रुचिरानने । आविशन्ति हि दुर्गाणि क्षिप्रमद्यैव वानराः ॥ १५ ॥,atha vā ruciraṃ sthānamiha te rucirānane | āviśanti hi durgāṇi kṣipramadyaiva vānarāḥ || 15 ||
+19,16,अभार्याः सह भार्याश्च सन्त्यत्र वनचारिणः । लुब्धेभ्यो विप्रयुक्तेभ्यः स्वेभ्यो नस्तुमुलं भयम् ॥ १६ ॥,abhāryāḥ saha bhāryāśca santyatra vanacāriṇaḥ | lubdhebhyo viprayuktebhyaḥ svebhyo nastumulaṃ bhayam || 16 ||
+19,17,अल्पान्तरगतानां तु श्रुत्वा वचनमङ्गना । आत्मनः प्रतिरूपं सा बभाषे चारुहासिनी ॥ १७ ॥,alpāntaragatānāṃ tu śrutvā vacanamaṅganā | ātmanaḥ pratirūpaṃ sā babhāṣe cāruhāsinī || 17 ||
+19,18,पुत्रेण मम किं कार्यं किं राज्येन किमात्मना । कपिसिंहे महाभागे तस्मिन्भर्तरि नश्यति ॥ १८ ॥,putreṇa mama kiṃ kāryaṃ kiṃ rājyena kimātmanā | kapisiṃhe mahābhāge tasminbhartari naśyati || 18 ||
+19,19,पादमूलं गमिष्यामि तस्यैवाहं महात्मनः । यो ऽसौ रामप्रयुक्तेन शरेण विनिपातितः ॥ १९ ॥,pādamūlaṃ gamiṣyāmi tasyaivāhaṃ mahātmanaḥ | yo'sau rāmaprayuktena śareṇa vinipātitaḥ || 19 ||
+19,20,एवमुक्त्वा प्रदुद्राव रुदती शोककर्शिता । शिरश्चोरश्च बाहुभ्यां दुःखेन समभिघ्नती ॥ २० ॥,evamuktvā pradudrāva rudatī śokakarśitā | śiraścoraśca bāhubhyāṃ duḥkhena samabhighnatī || 20 ||
+19,21,आव्रजन्ती ददर्शाथ पतिं निपतितं भुवि । हन्तारं दानवेन्द्राणां समरेष्वनिवर्तिनाम् ॥ २१ ॥,āvrajantī dadarśātha patiṃ nipatitaṃ bhuvi | hantāraṃ dānavendrāṇāṃ samareṣvanivartinām || 21 ||
+19,22,क्षेप्तारं पर्वतेन्द्राणां वज्राणामिव वासवम् । महावातसमाविष्टं महामेघौघनिःस्वनम् ॥ २२ ॥,kṣeptāraṃ parvatendrāṇāṃ vajrāṇāmiva vāsavam | mahāvātasamāviṣṭaṃ mahāmeghaughaniḥsvanam || 22 ||
+19,23,शक्रतुल्यपराक्रान्तं वृष्ट्वेवोपरतं घनम् । नर्दन्तं नर्दतां भीमं शूरं शूरेण पातितम् ॥ २३ ॥,śakratulyaparākrāntaṃ vṛṣṭvevoparataṃ ghanam | nardantaṃ nardatāṃ bhīmaṃ śūraṃ śūreṇa pātitam || 23 ||
+19,24,शार्दूलेनामिषस्यार्थे मृगराजं यथा हतम् । अर्चितं सर्वलोकस्य सपताकं सवेदिकम् ॥ २४ ॥,śārdūlenāmiṣasyārthe mṛgarājaṃ yathā hatam | arcitaṃ sarvalokasya sapatākaṃ savedikam || 24 ||
+19,25,नागहेतोः सुपर्णेन चैत्यमुन्मथितं यथा । अवष्टभ्यावतिष्ठन्तं ददर्श धनुरूर्जितम् ॥ २५ ॥,nāgahetoḥ suparṇena caityamunmathitaṃ yathā | avaṣṭabhyāvatiṣṭhantaṃ dadarśa dhanurūrjitam || 25 ||
+19,26,रामं रामानुजं चैव भर्तुश्चैवानुजं शुभा । तानतीत्य समासाद्य भर्तारं निहतं रणे ॥ २६ ॥,rāmaṃ rāmānujaṃ caiva bhartuścaivānujaṃ śubhā | tānatītya samāsādya bhartāraṃ nihataṃ raṇe || 26 ||
+19,27,समीक्ष्य व्यथिता भूमौ संभ्रान्ता निपपात ह । सुप्तेव पुनरुत्थाय आर्यपुत्रेति क्रोशती ॥ २७ ॥,samīkṣya vyathitā bhūmau saṃbhrāntā nipapāta ha | supteva punarutthāya āryaputreti krośatī || 27 ||
+19,28,रुरोद सा पतिं दृष्ट्वा संदितं मृत्युदामभिः । तामवेक्ष्य तु सुग्रीवः क्रोशन्तीं कुररीमिव ॥ २८ ॥,ruroda sā patiṃ dṛṣṭvā saṃditaṃ mṛtyudāmabhiḥ | tāmavekṣya tu sugrīvaḥ krośantīṃ kurarīmiva || 28 ||
+19,29,विषादमगमत् कष्टं दृष्ट्वा चाङ्गदमागतम् ॥ २९ ॥,viṣādamagamat kaṣṭaṃ dṛṣṭvā cāṅgadamāgatam || 29 ||
+20,1,रामचापविसृष्टेन शरेणान्तकरेण तम् । दृष्ट्वा विनिहतं भूमौ तारा ताराधिपानना ॥ १ ॥,rāmacāpavisṛṣṭena śareṇāntakareṇa tam | dṛṣṭvā vinihataṃ bhūmau tārā tārādhipānanā || 1 ||
+20,2,सा समासाद्य भर्तारं पर्यष्वजत भामिनी । इषुणाभिहतं दृष्ट्वा वालिनं कुञ्जरोपमम् ॥ २ ॥,sā samāsādya bhartāraṃ paryaṣvajata bhāminī | iṣuṇābhihataṃ dṛṣṭvā vālinaṃ kuñjaropamam || 2 ||
+20,3,वानरेन्द्रं महेन्द्राभं शोकसंतप्तमानसा । तारा तरुमिवोन्मूलं पर्यदेवयदातुरा ॥ ३ ॥,vānarendraṃ mahendrābhaṃ śokasaṃtaptamānasā | tārā tarumivonmūlaṃ paryadevayadāturā || 3 ||
+20,4,रणे दारुणविक्रान्त प्रवीर प्लवतां वर । किं दीनामपुरोभागामद्य त्वं नाभिभाषसे ॥ ४ ॥,raṇe dāruṇavikrānta pravīra plavatāṃ vara | kiṃ dīnāmapurobhāgāmadya tvaṃ nābhibhāṣase || 4 ||
+20,5,उत्तिष्ठ हरिशार्दूल भजस्व शयनोत्तमम् । नैवंविधाः शेरते हि भूमौ नृपतिसत्तमाः ॥ ५ ॥,uttiṣṭha hariśārdūla bhajasva śayanottamam | naivaṃvidhāḥ śerate hi bhūmau nṛpatisattamāḥ || 5 ||
+20,6,अतीव खलु ते कान्ता वसुधा वसुधाधिप । गतासुरपि यां गात्रैर्मां विहाय निषेवसे ॥ ६ ॥,atīva khalu te kāntā vasudhā vasudhādhipa | gatāsurapi yāṃ gātrairmāṃ vihāya niṣevase || 6 ||
+20,7,व्यक्तमन्या त्वया वीर धर्मतः संप्रवर्तता । किष्किन्धेव पुरी रम्या स्वर्गमार्गे विनिर्मिता ॥ ७ ॥,vyaktamanyā tvayā vīra dharmataḥ saṃpravartatā | kiṣkindheva purī ramyā svargamārge vinirmitā || 7 ||
+20,8,यान्यस्माभिस्त्वया सार्धं वनेषु मधुगन्धिषु । विहृतानि त्वया काले तेषामुपरमः कृतः ॥ ८ ॥,yānyasmābhistvayā sārdhaṃ vaneṣu madhugandhiṣu | vihṛtāni tvayā kāle teṣāmuparamaḥ kṛtaḥ || 8 ||
+20,9,निरानन्दा निराशाहं निमग्ना शोकसागरे । त्वयि पञ्चत्वमापन्ने महायूथपयूथपे ॥ ९ ॥,nirānandā nirāśāhaṃ nimagnā śokasāgare | tvayi pañcatvamāpanne mahāyūthapayūthape || 9 ||
+20,10,हृदयं सुस्थिरं मह्यं दृष्ट्वा विनिहतं भुवि । यन्न शोकाभिसंतप्तं स्फुटते ऽद्य सहस्रधा ॥ १० ॥,hṛdayaṃ susthiraṃ mahyaṃ dṛṣṭvā vinihataṃ bhuvi | yanna śokābhisaṃtaptaṃ sphuṭate'dya sahasradhā || 10 ||
+20,11,सुग्रीवस्य त्वया भार्या हृता स च विवासितः । यत्तत्तस्य त्वया व्युष्टिः प्राप्तेयं प्लवगाधिप ॥ ११ ॥,sugrīvasya tvayā bhāryā hṛtā sa ca vivāsitaḥ | yattattasya tvayā vyuṣṭiḥ prāpteyaṃ plavagādhipa || 11 ||
+20,12,निःश्रेयसपरा मोहात्त्वया चाहं विगर्हिता । यैषाब्रुवं हितं वाक्यं वानरेन्द्रहितैषिणी ॥ १२ ॥,niḥśreyasaparā mohāttvayā cāhaṃ vigarhitā | yaiṣābruvaṃ hitaṃ vākyaṃ vānarendrahitaiṣiṇī || 12 ||
+20,13,कालो निःसंशयो नूनं जीवितान्तकरस्तव । बलाद् येनावपन्नो ऽसि सुग्रीवस्यावशो वशम् ॥ १३ ॥,kālo niḥsaṃśayo nūnaṃ jīvitāntakarastava | balād yenāvapanno'si sugrīvasyāvaśo vaśam || 13 ||
+20,14,वैधव्यं शोकसंतापं कृपणं कृपणा सती । अदुःखोपचिता पूर्वं वर्तयिष्याम्यनाथवत् ॥ १४ ॥,vaidhavyaṃ śokasaṃtāpaṃ kṛpaṇaṃ kṛpaṇā satī | aduḥkhopacitā pūrvaṃ vartayiṣyāmyanāthavat || 14 ||
+20,15,लालितश्चाङ्गदो वीरः सुकुमारः सुखोचितः । वत्स्यते कामवस्थां मे पितृव्ये क्रोधमूर्छिते ॥ १५ ॥,lālitaścāṅgado vīraḥ sukumāraḥ sukhocitaḥ | vatsyate kāmavasthāṃ me pitṛvye krodhamūrchite || 15 ||
+20,16,कुरुष्व पितरं पुत्र सुदृष्टं धर्मवत्सलम् । दुर्लभं दर्शनं त्वस्य तव वत्स भविष्यति ॥ १६ ॥,kuruṣva pitaraṃ putra sudṛṣṭaṃ dharmavatsalam | durlabhaṃ darśanaṃ tvasya tava vatsa bhaviṣyati || 16 ||
+20,17,समाश्वासय पुत्रं त्वं संदेशं संदिशस्व च । मूर्ध्नि चैनं समाघ्राय प्रवासं प्रस्थितो ह्यसि ॥ १७ ॥,samāśvāsaya putraṃ tvaṃ saṃdeśaṃ saṃdiśasva ca | mūrdhni cainaṃ samāghrāya pravāsaṃ prasthito hyasi || 17 ||
+20,18,रामेण हि महत् कर्म कृतं त्वामभिनिघ्नता । आनृण्यं तु गतं तस्य सुग्रीवस्य प्रतिश्रवे ॥ १८ ॥,rāmeṇa hi mahat karma kṛtaṃ tvāmabhinighnatā | ānṛṇyaṃ tu gataṃ tasya sugrīvasya pratiśrave || 18 ||
+20,19,सकामो भव सुग्रीव रुमां त्वं प्रतिपत्स्यसे । भुङ्क्ष्व राज्यमनुद्विग्नः शस्तो भ्राता रिपुस्तव ॥ १९ ॥,sakāmo bhava sugrīva rumāṃ tvaṃ pratipatsyase | bhuṅkṣva rājyamanudvignaḥ śasto bhrātā ripustava || 19 ||
+20,20,किं मामेवं विलपतीं प्रेंणा त्वं नाभिभाषसे । इमाः पश्य वरा बह्वीर्भार्यास्ते वानरेश्वर ॥ २० ॥,kiṃ māmevaṃ vilapatīṃ preṃṇā tvaṃ nābhibhāṣase | imāḥ paśya varā bahvīrbhāryāste vānareśvara || 20 ||
+20,21,तस्या विलपितं श्रुत्वा वानर्यः सर्वतश्च ताः । परिगृह्याङ्गदं दीनं दुःखार्ताः परिचुक्रुशुः ॥ २१ ॥,tasyā vilapitaṃ śrutvā vānaryaḥ sarvataśca tāḥ | parigṛhyāṅgadaṃ dīnaṃ duḥkhārtāḥ paricukruśuḥ || 21 ||
+20,22,किमङ्गदं साङ्गद वीर बाहो विहाय यास्यद्य चिरप्रवासं । न युक्तमेवं गुणसंनिकृष्टं विहाय पुत्रं प्रियपुत्र गन्तुम् ॥ २२ ॥,kimaṅgadaṃ sāṅgada vīra bāho vihāya yāsyadya cirapravāsaṃ | na yuktamevaṃ guṇasaṃnikṛṣṭaṃ vihāya putraṃ priyaputra gantum || 22 ||
+20,23,किमप्रियं ते प्रियचारुवेष कृतं मया नाथ सुतेन वा ते । सहायिनीमद्य विहाय वीर यमक्षयं गच्छसि दुर्विनीतम् ॥ २३ ॥,kimapriyaṃ te priyacāruveṣa kṛtaṃ mayā nātha sutena vā te | sahāyinīmadya vihāya vīra yamakṣayaṃ gacchasi durvinītam || 23 ||
+20,24,यद्यप्रियं किं चिदसंप्रधार्य कृतं मया स्यात्तव दीर्घबाहो । क्षमस्व मे तद्धरिवंश नाथ व्रजामि मूर्ध्ना तव वीर पादौ ॥ २४ ॥,yadyapriyaṃ kiṃ cidasaṃpradhārya kṛtaṃ mayā syāttava dīrghabāho | kṣamasva me taddharivaṃśa nātha vrajāmi mūrdhnā tava vīra pādau || 24 ||
+20,25,तथा तु तारा करुणं रुदन्ती भर्तुः समीपे सह वानरीभिः । व्यवस्यत प्रायमनिन्द्यवर्णा उपोपवेष्टुं भुवि यत्र वाली ॥ २५ ॥,tathā tu tārā karuṇaṃ rudantī bhartuḥ samīpe saha vānarībhiḥ | vyavasyata prāyamanindyavarṇā upopaveṣṭuṃ bhuvi yatra vālī || 25 ||
+21,1,ततो निपतितां तारां च्युतां तारामिवाम्बरात् । शनैराश्वासयामास हनूमान् हरियूथपः ॥ १ ॥,tato nipatitāṃ tārāṃ cyutāṃ tārāmivāmbarāt | śanairāśvāsayāmāsa hanūmān hariyūthapaḥ || 1 ||
+21,2,गुणदोषकृतं जन्तुः स्वकर्मफलहेतुकम् । अव्यग्रस्तदवाप्नोति सर्वं प्रेत्य शुभाशुभम् ॥ २ ॥,guṇadoṣakṛtaṃ jantuḥ svakarmaphalahetukam | avyagrastadavāpnoti sarvaṃ pretya śubhāśubham || 2 ||
+21,3,शोच्या शोचसि कं शोच्यं दीनं दीनानुकम्पसे । कश्च कस्यानुशोच्यो ऽस्ति देहे ऽस्मिन्बुद्बुदोपमे ॥ ३ ॥,śocyā śocasi kaṃ śocyaṃ dīnaṃ dīnānukampase | kaśca kasyānuśocyo'sti dehe'sminbudbudopame || 3 ||
+21,4,अङ्गदस्तु कुमारो ऽयं द्रष्टव्यो जीवपुत्रया । आयत्या च विधेयानि समर्थान्यस्य चिन्तय ॥ ४ ॥,aṅgadastu kumāro'yaṃ draṣṭavyo jīvaputrayā | āyatyā ca vidheyāni samarthānyasya cintaya || 4 ||
+21,5,जानास्यनियतामेवं भूतानामागतिं गतिम् । तस्माच्छुभं हि कर्तव्यं पण्डिते नैहलौकिकम् ॥ ५ ॥,jānāsyaniyatāmevaṃ bhūtānāmāgatiṃ gatim | tasmācchubhaṃ hi kartavyaṃ paṇḍite naihalaukikam || 5 ||
+21,6,यस्मिन् हरिसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । वर्तयन्ति कृतांशानि सो ऽयं दिष्टान्तमागतः ॥ ६ ॥,yasmin harisahasrāṇi prayutānyarbudāni ca | vartayanti kṛtāṃśāni so'yaṃ diṣṭāntamāgataḥ || 6 ||
+21,7,यदयं न्यायदृष्टार्थः सामदानक्षमापरः । गतो धर्मजितां भूमिं नैनं शोचितुमर्हसि ॥ ७ ॥,yadayaṃ nyāyadṛṣṭārthaḥ sāmadānakṣamāparaḥ | gato dharmajitāṃ bhūmiṃ nainaṃ śocitumarhasi || 7 ||
+21,8,सर्वे च हरिशार्दूल पुत्रश्चायं तवाङ्गदः । हर्यृष्कपतिराज्यं च त्वत्सनाथमनिन्दिते ॥ ८ ॥,sarve ca hariśārdūla putraścāyaṃ tavāṅgadaḥ | haryṛṣkapatirājyaṃ ca tvatsanāthamanindite || 8 ||
+21,9,ताविमौ शोकसंतप्तौ शनैः प्रेरय भामिनि । त्वया परिगृहीतो ऽयमङ्गदः शास्तु मेदिनीम् ॥ ९ ॥,tāvimau śokasaṃtaptau śanaiḥ preraya bhāmini | tvayā parigṛhīto'yamaṅgadaḥ śāstu medinīm || 9 ||
+21,10,संततिश्च यथादृष्टा कृत्यं यच्चापि साम्प्रतम् । राज्ञस्तत् क्रियतां सर्वमेष कालस्य निश्चयः ॥ १० ॥,saṃtatiśca yathādṛṣṭā kṛtyaṃ yaccāpi sāmpratam | rājñastat kriyatāṃ sarvameṣa kālasya niścayaḥ || 10 ||
+21,11,संस्कार्यो हरिराजस्तु अङ्गदश्चाभिषिच्यताम् । सिंहासनगतं पुत्रं पश्यन्ती शान्तिमेष्यसि ॥ ११ ॥,saṃskāryo harirājastu aṅgadaścābhiṣicyatām | siṃhāsanagataṃ putraṃ paśyantī śāntimeṣyasi || 11 ||
+21,12,सा तस्य वचनं ��्रुत्वा भर्तृव्यसनपीडिता । अब्रवीदुत्तरं तारा हनूमन्तमवस्थितम् ॥ १२ ॥,sā tasya vacanaṃ śrutvā bhartṛvyasanapīḍitā | abravīduttaraṃ tārā hanūmantamavasthitam || 12 ||
+21,13,अङ्गद प्रतिरूपाणां पुत्राणामेकतः शतम् । हतस्याप्यस्य वीरस्य गात्रसंश्लेषणं वरम् ॥ १३ ॥,aṅgada pratirūpāṇāṃ putrāṇāmekataḥ śatam | hatasyāpyasya vīrasya gātrasaṃśleṣaṇaṃ varam || 13 ||
+21,14,न चाहं हरिराजस्य प्रभवाम्यङ्गदस्य वा । पितृव्यस्तस्य सुग्रीवः सर्वकार्येष्वनन्तरः ॥ १४ ॥,na cāhaṃ harirājasya prabhavāmyaṅgadasya vā | pitṛvyastasya sugrīvaḥ sarvakāryeṣvanantaraḥ || 14 ||
+21,15,न ह्येषा बुद्धिरास्थेया हनूमन्नङ्गदं प्रति । पिता हि बन्धुः पुत्रस्य न माता हरिसत्तम ॥ १५ ॥,na hyeṣā buddhirāstheyā hanūmannaṅgadaṃ prati | pitā hi bandhuḥ putrasya na mātā harisattama || 15 ||
+21,16,न हि मम हरिराजसंश्रयात् क्षमतरमस्ति परत्र चेह वा । अभिमुखहतवीरसेवितं शयनमिदं मम सेवितुं क्षमम् ॥ १६ ॥,na hi mama harirājasaṃśrayāt kṣamataramasti paratra ceha vā | abhimukhahatavīrasevitaṃ śayanamidaṃ mama sevituṃ kṣamam || 16 ||
+22,1,वीक्षमाणस्तु मन्दासुः सर्वतो मन्दमुच्छ्वसन् । आदावेव तु सुग्रीवं ददर्श त्वात्मजाग्रतः ॥ १ ॥,vīkṣamāṇastu mandāsuḥ sarvato mandamucchvasan | ādāveva tu sugrīvaṃ dadarśa tvātmajāgrataḥ || 1 ||
+22,2,तं प्राप्तविजयं वाली सुग्रीवं प्लवगेश्वरम् । आभाष्य व्यक्तया वाचा सस्नेहमिदमब्रवीत् ॥ २ ॥,taṃ prāptavijayaṃ vālī sugrīvaṃ plavageśvaram | ābhāṣya vyaktayā vācā sasnehamidamabravīt || 2 ||
+22,3,सुग्रीवदोषेण न मां गन्तुमर्हसि किल्बिषात् । कृष्यमाणं भविष्येण बुद्धिमोहेन मां बलात् ॥ ३ ॥,sugrīvadoṣeṇa na māṃ gantumarhasi kilbiṣāt | kṛṣyamāṇaṃ bhaviṣyeṇa buddhimohena māṃ balāt || 3 ||
+22,4,युगपद्विहितं तात न मन्ये सुखमावयोः । सौहार्दं भ्रातृयुक्तं हि तदिदं जातमन्यथा ॥ ४ ॥,yugapadvihitaṃ tāta na manye sukhamāvayoḥ | sauhārdaṃ bhrātṛyuktaṃ hi tadidaṃ jātamanyathā || 4 ||
+22,5,प्रतिपद्य त्वमद्यैव राज्यमेषां वनौकसाम् । मामप्यद्यैव गच्छन्तं विद्धि वैवस्वतक्षयम् ॥ ५ ॥,pratipadya tvamadyaiva rājyameṣāṃ vanaukasām | māmapyadyaiva gacchantaṃ viddhi vaivasvatakṣayam || 5 ||
+22,6,जीवितं च हि राज्यं च श्रियं च विपुलामिमाम् । प्रजहाम्येष वै तूर्णं महच्चागर्हितं यशः ॥ ६ ॥,jīvitaṃ ca hi rājyaṃ ca śriyaṃ ca vipulāmimām | prajahāmyeṣa vai tūrṇaṃ mahaccāgarhitaṃ yaśaḥ || 6 ||
+22,7,अस्यां त्वहमवस्थायां वीर वक्ष्यामि यद्वचः । यद्यप्यसुकरं राजन् कर्तुमेव तदर्हसि ॥ ७ ॥,asyāṃ tvahamavasthāyāṃ vīra vakṣyāmi yadvacaḥ | yadyapyasukaraṃ rājan kartumeva tadarhasi || 7 ||
+22,8,सुखार्हं सुखसंवृद्धं बालमेनमबालिशम् । बाष्पपूर्णमुखं पश्य भूमौ पतितमङ्गदम् ॥ ८ ॥,sukhārhaṃ sukhasaṃvṛddhaṃ bālamenamabāliśam | bāṣpapūrṇamukhaṃ paśya bhūmau patitamaṅgadam || 8 ||
+22,9,मम प्राणैः प्रियतरं पुत्रं पुत्रमिवौरसं । मया हीनमहीनार्थं सर्वतः परिपालय ॥ ९ ॥,mama prāṇaiḥ priyataraṃ putraṃ putramivaurasaṃ | mayā hīnamahīnārthaṃ sarvataḥ paripālaya || 9 ||
+22,10,त्वमप्यस्य हि दाता च परित्राता च सर्वतः । भयेष्वभयदश्चैव यथाहं प्लवगेश्वर ॥ १० ॥,tvamapyasya hi dātā ca paritrātā ca sarvataḥ | bhayeṣvabhayadaścaiva yathāhaṃ plavageśvara || 10 ||
+22,11,एष तारात्मजः श्रीमांस्त्वया तुल्यपराक्रमः । रक्षसां तु वधे तेषामग्रतस्ते भविष्यति ॥ ११ ॥,eṣa tārātmajaḥ śrīmāṃstvayā tulyaparākramaḥ | rakṣasāṃ tu vadhe teṣāmagrataste bhaviṣyati || 11 ||
+22,12,अनुरूपाणि कर्माणि विक्रम्य बलवान् रणे । करिष्यत्येष तारेयस्तरस्वी तरुणो ऽङ्गदः ॥ १२ ॥,anurūpāṇi karmāṇi vikramya balavān raṇe | kariṣyatyeṣa tāreyastarasvī taruṇo'ṅgadaḥ || 12 ||
+22,13,सुषेणदुहिता चेयमर्थसूक्ष्मविनिश्चये । औत्पातिके च विविधे सर्वतः परिनिष्ठिता ॥ १३ ॥,suṣeṇaduhitā ceyamarthasūkṣmaviniścaye | autpātike ca vividhe sarvataḥ pariniṣṭhitā || 13 ||
+22,14,यदेषा साध्विति ब्रूयात् कार्यं तन्मुक्तसंशयम् । न हि तारामतं किं चिदन्यथा परिवर्तते ॥ १४ ॥,yadeṣā sādhviti brūyāt kāryaṃ tanmuktasaṃśayam | na hi tārāmataṃ kiṃ cidanyathā parivartate || 14 ||
+22,15,राघवस्य च ते कार्यं कर्तव्यमविशङ्कया । स्यादधर्मो ह्यकरणे त्वां च हिंस्याद्विमानितः ॥ १५ ॥,rāghavasya ca te kāryaṃ kartavyamaviśaṅkayā | syādadharmo hyakaraṇe tvāṃ ca hiṃsyādvimānitaḥ || 15 ||
+22,16,इमां च मालामाधत्स्व दिव्यां सुग्रीवकाञ्चनीम् । उदारा श्रीः स्थिता ह्यस्यां संप्रजह्यान्मृते मयि ॥ १६ ॥,imāṃ ca mālāmādhatsva divyāṃ sugrīvakāñcanīm | udārā śrīḥ sthitā hyasyāṃ saṃprajahyānmṛte mayi || 16 ||
+22,17,इत्येवमुक्तः सुग्रीवो वालिना भ्रातृसौहृदात् । हर्षं त्यक्त्वा पुनर्दीनो ग्रहग्रस्त इवोडुराट् ॥ १७ ॥,ityevamuktaḥ sugrīvo vālinā bhrātṛsauhṛdāt | harṣaṃ tyaktvā punardīno grahagrasta ivoḍurāṭ || 17 ||
+22,18,तद्वालिवचनाच्छान्तः कुर्वन्युक्तमतन्द्रितः । जग्राह सो ऽभ्यनुज्ञातो मालां तां चैव काञ्चनीम् ॥ १८ ॥,tadvālivacanācchāntaḥ kurvanyuktamatandritaḥ | jagrāha so'bhyanujñāto mālāṃ tāṃ caiva kāñcanīm || 18 ||
+22,19,तां मालां काञ्चनीं दत्त्वा वाली दृष्ट्वात्मजं स्थितम् । संसिद्धः प्रेत्य भावाय स्नेहादङ्गदमब्रवीत् ॥ १९ ॥,tāṃ mālāṃ kāñcanīṃ dattvā vālī dṛṣṭvātmajaṃ sthitam | saṃsiddhaḥ pretya bhāvāya snehādaṅgadamabravīt || 19 ||
+22,20,देशकालौ भजस्वाद्य क्षममाणः प्रियाप्रिये । सुखदुःखसहः काले सुग्रीववशगो भव ॥ २० ॥,deśakālau bhajasvādya kṣamamāṇaḥ priyāpriye | sukhaduḥkhasahaḥ kāle sugrīvavaśago bhava || 20 ||
+22,21,यथा हि त्वं महाबाहो लालितः सततं मया । न तथा वर्तमानं त्वां सुग्रीवो बहु मंस्यते ॥ २१ ॥,yathā hi tvaṃ mahābāho lālitaḥ satataṃ mayā | na tathā vartamānaṃ tvāṃ sugrīvo bahu maṃsyate || 21 ||
+22,22,मास्यामित्रैर्गतं गच्छेर्मा शत्रुभिररिंदम । भर्तुरर्थपरो दान्तः सुग्रीववशगो भव ॥ २२ ॥,māsyāmitrairgataṃ gacchermā śatrubhirariṃdama | bharturarthaparo dāntaḥ sugrīvavaśago bhava || 22 ||
+22,23,न चातिप्रणयः कार्यः कर्तव्यो ऽप्रणयश्च ते । उभयं हि महादोषं तस्मादन्तरदृग्भव ॥ २३ ॥,na cātipraṇayaḥ kāryaḥ kartavyo'praṇayaśca te | ubhayaṃ hi mahādoṣaṃ tasmādantaradṛgbhava || 23 ||
+22,24,इत्युक्त्वाथ विवृत्ताक्षः शरसंपीडितो भृशम् । विवृतैर्दशनैर्भीमैर्बभूवोत्क्रान्तजीवितः ॥ २४ ॥,ityuktvātha vivṛttākṣaḥ śarasaṃpīḍito bhṛśam | vivṛtairdaśanairbhīmairbabhūvotkrāntajīvitaḥ || 24 ||
+22,25,हते तु वीरे प्लवगाधिपे तदा प्लवंगमास्तत्र न शर्म लेभिरे । वनेचराः सिंहयुते महावने यथा हि गावो निहते गवां पतौ ॥ २५ ॥,hate tu vīre plavagādhipe tadā plavaṃgamāstatra na śarma lebhire | vanecarāḥ siṃhayute mahāvane yathā hi gāvo nihate gavāṃ patau || 25 ||
+22,26,ततस्तु तारा व्यसनार्णव प्लुता मृतस्या भर्तुर्वदनं समीक्ष्य सा । जगाम भूमिं परिरभ्य वालिनं महाद्रुमं छिन्नमिवाश्रिता लता ॥ २६ ॥,tatastu tārā vyasanārṇava plutā mṛtasyā bharturvadanaṃ samīkṣya sā | jagāma bhūmiṃ parirabhya vālinaṃ mahādrumaṃ chinnamivāśritā latā || 26 ||
+23,1,ततः समुपजिघ्रन्ती कपिराजस्य तन्मुखम् । पतिं लोकाच्च्युतं तारा मृतं वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥,tataḥ samupajighrantī kapirājasya tanmukham | patiṃ lokāccyutaṃ tārā mṛtaṃ vacanamabravīt || 1 ||
+23,2,शेषे त्वं विषमे दुःखमकृत्वा वचनं मम । उपलोपचिते वीर सुदुःखे वसुधातले ॥ २ ॥,śeṣe tvaṃ viṣame duḥkhamakṛtvā vacanaṃ mama | upalopacite vīra suduḥkhe vasudhātale || 2 ||
+23,3,मत्तः प्रियतरा नूनं वानरेन्द्र मही तव । शेषे हि तां परिष्वज्य मां च न प्रतिभाषसे ॥ ३ ॥,mattaḥ priyatarā nūnaṃ vānarendra mahī tava | śeṣe hi tāṃ pariṣvajya māṃ ca na pratibhāṣase || 3 ||
+23,4,सुग्रीव एव विक्रान्तो वीर साहसिक प्रिय । ऋक्षवानरमुख्यास्त्वां बलिनं पर्युपासते ॥ ४ ॥,sugrīva eva vikrānto vīra sāhasika priya | ṛkṣavānaramukhyāstvāṃ balinaṃ paryupāsate || 4 ||
+23,5,एषां विलपितं कृच्छ्रमङ्गदस्य च शोचतः । मम चेमां गिरं श्रुत्वा किं त्वं न प्रतिबुध्यसे ॥ ५ ॥,eṣāṃ vilapitaṃ kṛcchramaṅgadasya ca śocataḥ | mama cemāṃ giraṃ śrutvā kiṃ tvaṃ na pratibudhyase || 5 ||
+23,6,इदं तच्छूरशयनं यत्र शेषे हतो युधि । शायिता निहता यत्र त्वयैव रिपवः पुरा ॥ ६ ॥,idaṃ tacchūraśayanaṃ yatra śeṣe hato yudhi | śāyitā nihatā yatra tvayaiva ripavaḥ purā || 6 ||
+23,7,विशुद्धसत्त्वाभिजन प्रिययुद्ध मम प्रिय । मामनाथां विहायैकां गतस्त्वमसि मानद ॥ ७ ॥,viśuddhasattvābhijana priyayuddha mama priya | māmanāthāṃ vihāyaikāṃ gatastvamasi mānada || 7 ||
+23,8,शूराय न प्रदातव्या कन्या खलु विपश्चिता । शूरभार्यां हतां पश्य सद्यो मां विधवां कृताम् ॥ ८ ॥,śūrāya na pradātavyā kanyā khalu vipaścitā | śūrabhāryāṃ hatāṃ paśya sadyo māṃ vidhavāṃ kṛtām || 8 ||
+23,9,अवभग्नश्च मे मानो भग्ना मे शाश्वती गतिः । अगाधे च निमग्नास्मि विपुले शोकसागरे ॥ ९ ॥,avabhagnaśca me māno bhagnā me śāśvatī gatiḥ | agādhe ca nimagnāsmi vipule śokasāgare || 9 ||
+23,10,अश्मसारमयं नूनमिदं मे हृदयं दृढम् । भर्तारं निहतं दृष्ट्वा यन्नाद्य शतधा गतम् ॥ १० ॥,aśmasāramayaṃ nūnamidaṃ me hṛdayaṃ dṛḍham | bhartāraṃ nihataṃ dṛṣṭvā yannādya śatadhā gatam || 10 ||
+23,11,सुहृच्चैव हि भर्ता च प्रकृत्या च मम प्रियः । आहवे च पराक्रान्तः शूरः पञ्चत्वमागतः ॥ ११ ॥,suhṛccaiva hi bhartā ca prakṛtyā ca mama priyaḥ | āhave ca parākrāntaḥ śūraḥ pañcatvamāgataḥ || 11 ||
+23,12,पतिहीना तु या नारी कामं भवतु पुत्रिणी । धनधान्यैः सुपूर्णापि विधवेत्युच्यते बुधैः ॥ १२ ॥,patihīnā tu yā nārī kāmaṃ bhavatu putriṇī | dhanadhānyaiḥ supūrṇāpi vidhavetyucyate budhaiḥ || 12 ||
+23,13,स्वगात्रप्रभवे वीर शेषे रुधिरमण्डले । कृमिरागपरिस्तोमे त्वमेवं शयने यथा ॥ १३ ॥,svagātraprabhave vīra śeṣe rudhiramaṇḍale | kṛmirāgaparistome tvamevaṃ śayane yathā || 13 ||
+23,14,रेणुशोणितसंवीतं गात्रं तव समन्ततः । परिरब्धुं न शक्नोमि भुजाभ्यां प्लवगर्षभ ॥ १४ ॥,reṇuśoṇitasaṃvītaṃ gātraṃ tava samantataḥ | parirabdhuṃ na śaknomi bhujābhyāṃ plavagarṣabha || 14 ||
+23,15,कृतकृत्यो ऽद्य सुग्रीवो वैरे ऽस्मिन्नतिदारुणे । यस्य रामविमुक्तेन हृतमेकेषुणा भयम् ॥ १५ ॥,kṛtakṛtyo'dya sugrīvo vaire'sminnatidāruṇe | yasya rāmavimuktena hṛtamekeṣuṇā bhayam || 15 ||
+23,16,शरेण हृदि लग्नेन गात्रसंस्पर्शने तव । वार्यामि त्वां निरीक्षन्ती त्वयि पञ्चत्वमागते ॥ १६ ॥,śareṇa hṛdi lagnena gātrasaṃsparśane tava | vāryāmi tvāṃ nirīkṣantī tvayi pañcatvamāgate || 16 ||
+23,17,उद्बबर्ह शरं नीलस्तस्य गात्रगतं तदा । गिरिगह्वरसंलीनं दीप्तमाशीविषं यथा ॥ १७ ॥,udbabarha śaraṃ nīlastasya gātragataṃ tadā | girigahvarasaṃlīnaṃ dīptamāśīviṣaṃ yathā || 17 ||
+23,18,तस्य निष्कृष्यमाणस्य बाणस्य च बभौ द्युतिः । अस्तमस्तकसंरुद्धो रश्मिर्दिनकरादिव ॥ १८ ॥,tasya niṣkṛṣyamāṇasya bāṇasya ca babhau dyutiḥ | astamastakasaṃruddho raśmirdinakarādiva || 18 ||
+23,19,पेतुः क्षतजधारास्तु व्रणेभ्यस्तस्य सर्वशः । ताम्रगैरिकसंपृक्ता धारा इव धराधरात् ॥ १९ ॥,petuḥ kṣatajadhārāstu vraṇebhyastasya sarvaśaḥ | tāmragairikasaṃpṛktā dhārā iva dharādharāt || 19 ||
+23,20,अवकीर्णं विमार्जन्ती भर्तारं रणरेणुना । अस्रैर्नयनजैः शूरं सिषेचास्त्रसमाहतम् ॥ २० ॥,avakīrṇaṃ vimārjantī bhartāraṃ raṇareṇunā | asrairnayanajaiḥ śūraṃ siṣecāstrasamāhatam || 20 ||
+23,21,रुधिरोक्षितसर्वाङ्गं दृष्ट्वा विनिहतं पतिम् । उवाच तारा पिङ्गाक्षं पुत्रमङ्गदमङ्गना ॥ २१ ॥,rudhirokṣitasarvāṅgaṃ dṛṣṭvā vinihataṃ patim | uvāca tārā piṅgākṣaṃ putramaṅgadamaṅganā || 21 ||
+23,22,अवस्थां पश्चिमां पश्य पितुः पुत्र सुदारुणाम् । संप्रसक्तस्य वैरस्य गतो ऽन्तः पापकर्मणा ॥ २२ ॥,avasthāṃ paścimāṃ paśya pituḥ putra sudāruṇām | saṃprasaktasya vairasya gato'ntaḥ pāpakarmaṇā || 22 ||
+23,23,बालसूर्योदयतनुं प्रयान्तं यमसादनम् । अभिवादय राजानं पितरं पुत्र मानदम् ॥ २३ ॥,bālasūryodayatanuṃ prayāntaṃ yamasādanam | abhivādaya rājānaṃ pitaraṃ putra mānadam || 23 ||
+23,24,एवमुक्तः समुत्थाय जग्राह चरणौ पितुः । भुजाभ्यां पीनवृताभ्यामङ्गदो ऽहमिति ब्रुवन् ॥ २४ ॥,evamuktaḥ samutthāya jagrāha caraṇau pituḥ | bhujābhyāṃ pīnavṛtābhyāmaṅgado'hamiti bruvan || 24 ||
+23,25,अभिवादयमानं त्वामङ्गदं त्वं यथापुरा । दीर्घायुर्भव पुत्रेति किमर्थं नाभिभाषसे ॥ २५ ॥,abhivādayamānaṃ tvāmaṅgadaṃ tvaṃ yathāpurā | dīrghāyurbhava putreti kimarthaṃ nābhibhāṣase || 25 ||
+23,26,अहं पुत्रसहाया त्वामुपासे गतचेतनम् । सिंहेन निहतं सद्यो गौः सवत्सेव गोवृषम् ॥ २६ ॥,ahaṃ putrasahāyā tvāmupāse gatacetanam | siṃhena nihataṃ sadyo gauḥ savatseva govṛṣam || 26 ||
+23,27,इष्ट्वा संग्रामयज्ञेन नानाप्रहरणाम्भसा । अस्मिन्नवभृथे स्नातः कथं पत्न्या मया विना ॥ २७ ॥,iṣṭvā saṃgrāmayajñena nānāpraharaṇāmbhasā | asminnavabhṛthe snātaḥ kathaṃ patnyā mayā vinā || 27 ||
+23,28,या दत्ता देवराजेन तव तुष्टेन संयुगे । शातकुम्भमयीं मालां तां ते पश्यामि नेह किम् ॥ २८ ॥,yā dattā devarājena tava tuṣṭena saṃyuge | śātakumbhamayīṃ mālāṃ tāṃ te paśyāmi neha kim || 28 ||
+23,29,राजश्रीर्न जहाति त्वां गतासुमपि मानद । सूर्यस्यावर्तमानस्य शैलराजमिव प्रभा ॥ २९ ॥,rājaśrīrna jahāti tvāṃ gatāsumapi mānada | sūryasyāvartamānasya śailarājamiva prabhā || 29 ||
+23,30,न मे वचः पथ्यमिदं त्वया कृतं न चास्मि शक्ता हि निवारणे तव । हता सपुत्रास्मि हतेन संयुगे सह त्वया श्रीर्विजहाति मामिह ॥ ३० ॥,na me vacaḥ pathyamidaṃ tvayā kṛtaṃ na cāsmi śaktā hi nivāraṇe tava | hatā saputrāsmi hatena saṃyuge saha tvayā śrīrvijahāti māmiha || 30 ||
+24,1,गतासुं वालिनं दृष्ट्वा राघवस्तदनन्तरम् । अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं शत्रुतापनः ॥ १ ॥,gatāsuṃ vālinaṃ dṛṣṭvā rāghavastadanantaram | abravīt praśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ śatrutāpanaḥ || 1 ||
+24,2,न शोकपरितापेन श्रेयसा युज्यते मृतः । यदत्रानन्तरं कार्यं तत् समाधातुमर्हथ ॥ २ ॥,na śokaparitāpena śreyasā yujyate mṛtaḥ | yadatrānantaraṃ kāryaṃ tat samādhātumarhatha || 2 ||
+24,3,लोकवृत्तमनुष्ठेयं कृतं वो बाष्पमोक्षणम् । न कालादुत्तरं किं चित् कर्म शक्यमुपासितुम् ॥ ३ ॥,lokavṛttamanuṣṭheyaṃ kṛtaṃ vo bāṣpamokṣaṇam | na kālāduttaraṃ kiṃ cit karma śakyamupāsitum || 3 ||
+24,4,नियतः कारणं लोके नियतिः कर्मसाधनम् । नियतिः सर्वभूतानां नियोगेष्विह कारणम् ॥ ४ ॥,niyataḥ kāraṇaṃ loke niyatiḥ karmasādhanam | niyatiḥ sarvabhūtānāṃ niyogeṣviha kāraṇam || 4 ||
+24,5,न कर्ता कस्य चित् कश्चिन्नियोगे चापि नेश्वरः । स्वभावे वर्तते लोकस्तस्य कालः परायणम् ॥ ५ ॥,na kartā kasya cit kaścinniyoge cāpi neśvaraḥ | svabhāve vartate lokastasya kālaḥ parāyaṇam || 5 ||
+24,6,न कालः कालमत्येति न कालः परिहीयते । स्वभावं वा समासाद्य न कश्चिदतिवर्तते ॥ ६ ॥,na kālaḥ kālamatyeti na kālaḥ parihīyate | svabhāvaṃ vā samāsādya na kaścidativartate || 6 ||
+24,7,न कालस्यास्ति बन्धुत्वं न हेतुर्न पराक्रमः । न मित्रज्ञातिसंबन्धः कारणं नात्मनो वशः ॥ ७ ॥,na kālasyāsti bandhutvaṃ na heturna parākramaḥ | na mitrajñātisaṃbandhaḥ kāraṇaṃ nātmano vaśaḥ || 7 ||
+24,8,किं तु काल परीणामो द्रष्टव्यः साधु पश्यता । धर्मश्चार्थश्च कामश्च कालक्रमसमाहिताः ॥ ८ ॥,kiṃ tu kāla parīṇāmo draṣṭavyaḥ sādhu paśyatā | dharmaścārthaśca kāmaśca kālakramasamāhitāḥ || 8 ||
+24,9,इतः स्वां प्रकृतिं वाली गतः प्राप्तः क्रियाफलम् । धर्मार्थकामसंयोगैः पवित्रं प्लवगेश्���र ॥ ९ ॥,itaḥ svāṃ prakṛtiṃ vālī gataḥ prāptaḥ kriyāphalam | dharmārthakāmasaṃyogaiḥ pavitraṃ plavageśvara || 9 ||
+24,10,स्वधर्मस्य च संयोगाज्जितस्तेन महात्मना । स्वर्गः परिगृहीतश्च प्राणानपरिरक्षता ॥ १० ॥,svadharmasya ca saṃyogājjitastena mahātmanā | svargaḥ parigṛhītaśca prāṇānaparirakṣatā || 10 ||
+24,11,एषा वै नियतिः श्रेष्ठा यां गतो हरियूथपः । तदलं परितापेन प्राप्तकालमुपास्यताम् ॥ ११ ॥,eṣā vai niyatiḥ śreṣṭhā yāṃ gato hariyūthapaḥ | tadalaṃ paritāpena prāptakālamupāsyatām || 11 ||
+24,12,वचनान्ते तु रामस्य लक्ष्मणः परवीरहा । अवदत् प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं गतचेतसं ॥ १२ ॥,vacanānte tu rāmasya lakṣmaṇaḥ paravīrahā | avadat praśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ gatacetasaṃ || 12 ||
+24,13,कुरु त्वमस्य सुग्रीव प्रेतकार्यमनन्तरम् । ताराङ्गदाभ्यां सहितो वालिनो दहनं प्रति ॥ १३ ॥,kuru tvamasya sugrīva pretakāryamanantaram | tārāṅgadābhyāṃ sahito vālino dahanaṃ prati || 13 ||
+24,14,समाज्ञापय काष्ठानि शुष्काणि च बहूनि च । चन्दनानि च दिव्यानि वालिसंस्कारकारणात् ॥ १४ ॥,samājñāpaya kāṣṭhāni śuṣkāṇi ca bahūni ca | candanāni ca divyāni vālisaṃskārakāraṇāt || 14 ||
+24,15,समाश्वासय चैनं त्वमङ्गदं दीनचेतसं । मा भूर्बालिशबुद्धिस्त्वं त्वदधीनमिदं पुरम् ॥ १५ ॥,samāśvāsaya cainaṃ tvamaṅgadaṃ dīnacetasaṃ | mā bhūrbāliśabuddhistvaṃ tvadadhīnamidaṃ puram || 15 ||
+24,16,अङ्गदस्त्वानयेन्माल्यं वस्त्राणि विविधानि च । घृतं तैलमथो गन्धान्यच्चात्र समनन्तरम् ॥ १६ ॥,aṅgadastvānayenmālyaṃ vastrāṇi vividhāni ca | ghṛtaṃ tailamatho gandhānyaccātra samanantaram || 16 ||
+24,17,त्वं तार शिबिकां शीघ्रमादायागच्छ संभ्रमात् । त्वरा गुणवती युक्ता ह्यस्मिन् काले विशेषतः ॥ १७ ॥,tvaṃ tāra śibikāṃ śīghramādāyāgaccha saṃbhramāt | tvarā guṇavatī yuktā hyasmin kāle viśeṣataḥ || 17 ||
+24,18,सज्जीभवन्तु प्लवगाः शिबिकावाहनोचिताः । समर्था बलिनश्चैव निर्हरिष्यन्ति वालिनम् ॥ १८ ॥,sajjībhavantu plavagāḥ śibikāvāhanocitāḥ | samarthā balinaścaiva nirhariṣyanti vālinam || 18 ||
+24,19,एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सुमित्रानन्दवर्धनः । तस्थौ भ्रातृसमीपस्थो लक्ष्मणः परवीरहा ॥ १९ ॥,evamuktvā tu sugrīvaṃ sumitrānandavardhanaḥ | tasthau bhrātṛsamīpastho lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 19 ||
+24,20,लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा तारः संभ्रान्तमानसः । प्रविवेश गुहां शीघ्रं शिबिकासक्तमानसः ॥ २० ॥,lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā tāraḥ saṃbhrāntamānasaḥ | praviveśa guhāṃ śīghraṃ śibikāsaktamānasaḥ || 20 ||
+24,21,आदाय शिबिकां तारः स तु पर्यापयत् पुनः । वानरैरुह्यमानां तां शूरैरुद्वहनोचितैः ॥ २१ ॥,ādāya śibikāṃ tāraḥ sa tu paryāpayat punaḥ | vānarairuhyamānāṃ tāṃ śūrairudvahanocitaiḥ || 21 ||
+24,22,ततो वालिनमुद्यम्य सुग्रीवः शिबिकां तदा । आरोपयत विक्रोशन्नङ्गदेन सहैव तु ॥ २२ ॥,tato vālinamudyamya sugrīvaḥ śibikāṃ tadā | āropayata vikrośannaṅgadena sahaiva tu || 22 ||
+24,23,आरोप्य शिबिकां चैव वालिनं गतजीवितम् । अलंकारैश्च विविधैर्माल्यैर्वस्त्रैश्च भूषितम् ॥ २३ ॥,āropya śibikāṃ caiva vālinaṃ gatajīvitam | alaṃkāraiśca vividhairmālyairvastraiśca bhūṣitam || 23 ||
+24,24,आज्ञापयत्तदा राजा सुग्रीवः प्लवगेश्वरः । और्ध्वदेहिकमार्यस्य क्रियतामनुरूपतः ॥ २४ ॥,ājñāpayattadā rājā sugrīvaḥ plavageśvaraḥ | aurdhvadehikamāryasya kriyatāmanurūpataḥ || 24 ||
+24,25,विश्राणयन्तो रत्नानि विविधानि बहूनि च । अग्रतः प्लवगा यान्तु शिबिका तदनन्तरम् ॥ २५ ॥,viśrāṇayanto ratnāni vividhāni bahūni ca | agrataḥ plavagā yāntu śibikā tadanantaram || 25 ||
+24,26,राज्ञामृद्धिविशेषा हि दृश्यन्ते भुवि यादृशाः । तादृशं वालिनः क्षिप्रं प्राकुर्वन्नौर्ध्वदेहिकम् ॥ २६ ॥,rājñāmṛddhiviśeṣā hi dṛśyante bhuvi yādṛśāḥ | tādṛśaṃ vālinaḥ kṣipraṃ prākurvannaurdhvadehikam || 26 ||
+24,27,अङ्गदमप्रिगृह्याशु तारप्रभृतयस्तथा । क्रोशन्तः प्रययुः सर्वे वानरा हतबान्धवाः ॥ २७ ॥,aṅgadamaprigṛhyāśu tāraprabhṛtayastathā | krośantaḥ prayayuḥ sarve vānarā hatabāndhavāḥ || 27 ||
+24,28,ताराप्रभृतयः सर्वा वानर्यो हतयूथपाः । अनुजग्मुर्हि भर्तारं क्रोशन्त्यः करुणस्वनाः ॥ २८ ॥,tārāprabhṛtayaḥ sarvā vānaryo hatayūthapāḥ | anujagmurhi bhartāraṃ krośantyaḥ karuṇasvanāḥ || 28 ||
+24,29,तासां रुदितशब्देन वानरीणां वनान्तरे । वनानि गिरयः सर्वे विक्रोशन्तीव सर्वतः ॥ २९ ॥,tāsāṃ ruditaśabdena vānarīṇāṃ vanāntare | vanāni girayaḥ sarve vikrośantīva sarvataḥ || 29 ||
+24,30,पुलिने गिरिनद्यास्तु विविक्ते जलसंवृते । चितां चक्रुः सुबहवो वानरा वनचारिणः ॥ ३० ॥,puline girinadyāstu vivikte jalasaṃvṛte | citāṃ cakruḥ subahavo vānarā vanacāriṇaḥ || 30 ||
+24,31,अवरोप्य ततः स्कन्धाच्छिबिकां वहनोचिताः । तस्थुरेकान्तमाश्रित्य सर्वे शोकसमन्विताः ॥ ३१ ॥,avaropya tataḥ skandhācchibikāṃ vahanocitāḥ | tasthurekāntamāśritya sarve śokasamanvitāḥ || 31 ||
+24,32,ततस्तारा पतिं दृष्ट्वा शिबिकातलशायिनम् । आरोप्याङ्के शिरस्तस्य विललाप सुदुःखिता ॥ ३२ ॥,tatastārā patiṃ dṛṣṭvā śibikātalaśāyinam | āropyāṅke śirastasya vilalāpa suduḥkhitā || 32 ||
+24,33,जनं च पश्यसीमं त्वं कस्माच्छोकाभिपीडितम् । प्रहृष्टमिव ते वक्त्रं गतासोरपि मानद । अस्तार्कसमवर्णं च लक्ष्यते जीवतो यथा ॥ ३३ ॥,janaṃ ca paśyasīmaṃ tvaṃ kasmācchokābhipīḍitam | prahṛṣṭamiva te vaktraṃ gatāsorapi mānada | astārkasamavarṇaṃ ca lakṣyate jīvato yathā || 33 ||
+24,34,एष त्वां रामरूपेण कालः कर्षति वानर । येन स्म विधवाः सर्वाः कृता एकेषुणा रणे ॥ ३४ ॥,eṣa tvāṃ rāmarūpeṇa kālaḥ karṣati vānara | yena sma vidhavāḥ sarvāḥ kṛtā ekeṣuṇā raṇe || 34 ||
+24,35,इमास्तास्तव राजेन्द्रवानर्यो वल्लभाः सदा । पादैर्विकृष्टमध्वानमागताः किं न बुध्यसे ॥ ३५ ॥,imāstāstava rājendravānaryo vallabhāḥ sadā | pādairvikṛṣṭamadhvānamāgatāḥ kiṃ na budhyase || 35 ||
+24,36,तवेष्टा ननु नामैता भार्याश्चन्द्रनिभाननाः । इदानीं नेक्षसे कस्मात् सुग्रीवं प्लवगेश्वरम् ॥ ३६ ॥,taveṣṭā nanu nāmaitā bhāryāścandranibhānanāḥ | idānīṃ nekṣase kasmāt sugrīvaṃ plavageśvaram || 36 ||
+24,37,एते हि सचिवा राजंस्तारप्रभृतयस्���व । पुरवासिजनश्चायं परिवार्यासते ऽनघ ॥ ३७ ॥,ete hi sacivā rājaṃstāraprabhṛtayastava | puravāsijanaścāyaṃ parivāryāsate'nagha || 37 ||
+24,38,विसर्जयैनान्प्रवलान्यथोचितमरिंदम । ततः क्रीडामहे सर्वा वनेषु मदिरोत्कटाः ॥ ३८ ॥,visarjayainānpravalānyathocitamariṃdama | tataḥ krīḍāmahe sarvā vaneṣu madirotkaṭāḥ || 38 ||
+24,39,एवं विलपतीं तारां पतिशोकपरिप्लुताम् । उत्थापयन्ति स्म तदा वानर्यः शोककर्शिताः ॥ ३९ ॥,evaṃ vilapatīṃ tārāṃ patiśokapariplutām | utthāpayanti sma tadā vānaryaḥ śokakarśitāḥ || 39 ||
+24,40,सुग्रीवेण ततः सार्धमङ्गदः पितरं रुदन् । चितामारोपयामास शोकेनाभिहतेन्द्रियः ॥ ४० ॥,sugrīveṇa tataḥ sārdhamaṅgadaḥ pitaraṃ rudan | citāmāropayāmāsa śokenābhihatendriyaḥ || 40 ||
+24,41,ततो ऽग्निं विधिवद्दत्त्वा सो ऽपसव्यं चकार ह । पितरं दीर्घमध्वानं प्रस्थितं व्याकुलेन्द्रियः ॥ ४१ ॥,tato'gniṃ vidhivaddattvā so'pasavyaṃ cakāra ha | pitaraṃ dīrghamadhvānaṃ prasthitaṃ vyākulendriyaḥ || 41 ||
+24,42,संस्कृत्य वालिनं ते तु विधिपूर्वं प्लवंगमाः । आजग्मुरुदकं कर्तुं नदीं शीतजलां शुभाम् ॥ ४२ ॥,saṃskṛtya vālinaṃ te tu vidhipūrvaṃ plavaṃgamāḥ | ājagmurudakaṃ kartuṃ nadīṃ śītajalāṃ śubhām || 42 ||
+24,43,ततस्ते सहितास्तत्र अङ्गदं स्थाप्य चाग्रतः । सुग्रीवतारासहिताः सिषिचुर्वालिने जलम् ॥ ४३ ॥,tataste sahitāstatra aṅgadaṃ sthāpya cāgrataḥ | sugrīvatārāsahitāḥ siṣicurvāline jalam || 43 ||
+24,44,सुग्रीवेणैव दीनेन दीनो भूत्वा महाबलः । समानशोकः काकुत्स्थः प्रेतकार्याण्यकारयत् ॥ ४४ ॥,sugrīveṇaiva dīnena dīno bhūtvā mahābalaḥ | samānaśokaḥ kākutsthaḥ pretakāryāṇyakārayat || 44 ||
+25,1,ततः शोकाभिसंतप्तं सुग्रीवं क्लिन्नवासनम् । शाखामृगमहामात्राः परिवार्योपतस्थिरे ॥ १ ॥,tataḥ śokābhisaṃtaptaṃ sugrīvaṃ klinnavāsanam | śākhāmṛgamahāmātrāḥ parivāryopatasthire || 1 ||
+25,2,अभिगम्य महाबाहुं राममक्लिष्टकारिणम् । स्थिताः प्राञ्जलयः सर्वे पितामहमिवर्षयः ॥ २ ॥,abhigamya mahābāhuṃ rāmamakliṣṭakāriṇam | sthitāḥ prāñjalayaḥ sarve pitāmahamivarṣayaḥ || 2 ||
+25,3,ततः काञ्चनशैलाभस्तरुणार्कनिभाननः । अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं हनुमान्मारुतात्मजः ॥ ३ ॥,tataḥ kāñcanaśailābhastaruṇārkanibhānanaḥ | abravīt prāñjalirvākyaṃ hanumānmārutātmajaḥ || 3 ||
+25,4,भवत्प्रसादात् सुग्रीवः पितृपैतामहं महत् । वानराणां सुदुष्प्रापं प्राप्तो राज्यमिदं प्रभो ॥ ४ ॥,bhavatprasādāt sugrīvaḥ pitṛpaitāmahaṃ mahat | vānarāṇāṃ suduṣprāpaṃ prāpto rājyamidaṃ prabho || 4 ||
+25,5,भवता समनुज्ञातः प्रविश्य नगरं शुभम् । संविधास्यति कार्याणि सर्वाणि ससुहृज्जनः ॥ ५ ॥,bhavatā samanujñātaḥ praviśya nagaraṃ śubham | saṃvidhāsyati kāryāṇi sarvāṇi sasuhṛjjanaḥ || 5 ||
+25,6,स्नातो ऽयं विविधैर्गन्धैरौषधैश्च यथाविधि । अर्चयिष्यति रत्नैश्च माल्यैश्च त्वां विशेषतः ॥ ६ ॥,snāto'yaṃ vividhairgandhairauṣadhaiśca yathāvidhi | arcayiṣyati ratnaiśca mālyaiśca tvāṃ viśeṣataḥ || 6 ||
+25,7,इमां गिरिगुहां रम्यामभिगन्तुमितो ऽर्हसि ��� कुरुष्व स्वामि संबन्धं वानरान् संप्रहर्षयन् ॥ ७ ॥,imāṃ giriguhāṃ ramyāmabhigantumito'rhasi | kuruṣva svāmi saṃbandhaṃ vānarān saṃpraharṣayan || 7 ||
+25,8,एवमुक्तो हनुमता राघवः परवीरहा । प्रत्युवाच हनूमन्तं बुद्धिमान् वाक्यकोविदः ॥ ८ ॥,evamukto hanumatā rāghavaḥ paravīrahā | pratyuvāca hanūmantaṃ buddhimān vākyakovidaḥ || 8 ||
+25,9,चतुर्दशसमाः सौम्य ग्रामं वा यदि वा पुरम् । न प्रवेक्ष्यामि हनुमन्पितुर्निर्देशपालकः ॥ ९ ॥,caturdaśasamāḥ saumya grāmaṃ vā yadi vā puram | na pravekṣyāmi hanumanpiturnirdeśapālakaḥ || 9 ||
+25,10,सुसमृद्धां गुहां दिव्यां सुग्रीवो वानरर्षभः । प्रविष्टो विधिवद्वीरः क्षिप्रं राज्ये ऽभिषिच्यताम् ॥ १० ॥,susamṛddhāṃ guhāṃ divyāṃ sugrīvo vānararṣabhaḥ | praviṣṭo vidhivadvīraḥ kṣipraṃ rājye'bhiṣicyatām || 10 ||
+25,11,एवमुक्त्वा हनूमन्तं रामः सुग्रीवमब्रवीत् । इममप्यङ्गदं वीर यौवराज्ये ऽभिषेचय ॥ ११ ॥,evamuktvā hanūmantaṃ rāmaḥ sugrīvamabravīt | imamapyaṅgadaṃ vīra yauvarājye'bhiṣecaya || 11 ||
+25,12,पूर्वो ऽयं वार्षिको मासः श्रावणः सलिलागमः । प्रवृत्ताः सौम्य चत्वारो मासा वार्षिकसंज्ञिताः ॥ १२ ॥,pūrvo'yaṃ vārṣiko māsaḥ śrāvaṇaḥ salilāgamaḥ | pravṛttāḥ saumya catvāro māsā vārṣikasaṃjñitāḥ || 12 ||
+25,13,नायमुद्योगसमयः प्रविश त्वं पुरीं शुभाम् । अस्मिन् वत्स्याम्यहं सौम्य पर्वते सहलक्ष्मणः ॥ १३ ॥,nāyamudyogasamayaḥ praviśa tvaṃ purīṃ śubhām | asmin vatsyāmyahaṃ saumya parvate sahalakṣmaṇaḥ || 13 ||
+25,14,इयं गिरिगुहा रम्या विशाला युक्तमारुता । प्रभूतसलिला सौम्य प्रभूतकमलोत्पला ॥ १४ ॥,iyaṃ giriguhā ramyā viśālā yuktamārutā | prabhūtasalilā saumya prabhūtakamalotpalā || 14 ||
+25,15,कार्तिके समनुप्राप्ते त्वं रावणवधे यत । एष नः समयः सौम्य प्रविश त्वं स्वमालयम् । अभिषिञ्चस्व राज्ये च सुहृदः संप्रहर्षय ॥ १५ ॥,kārtike samanuprāpte tvaṃ rāvaṇavadhe yata | eṣa naḥ samayaḥ saumya praviśa tvaṃ svamālayam | abhiṣiñcasva rājye ca suhṛdaḥ saṃpraharṣaya || 15 ||
+25,16,इति रामाभ्यनुज्ञातः सुग्रीवो वानरर्षभः । प्रविवेश पुरीं रम्यां किष्किन्धां वालिपालिताम् ॥ १६ ॥,iti rāmābhyanujñātaḥ sugrīvo vānararṣabhaḥ | praviveśa purīṃ ramyāṃ kiṣkindhāṃ vālipālitām || 16 ||
+25,17,तं वानरसहस्राणि प्रविष्टं वानरेश्वरम् । अभिवाद्य प्रहृष्टानि सर्वतः पर्यवारयन् ॥ १७ ॥,taṃ vānarasahasrāṇi praviṣṭaṃ vānareśvaram | abhivādya prahṛṣṭāni sarvataḥ paryavārayan || 17 ||
+25,18,ततः प्रकृतयः सर्वा दृष्ट्वा हरिगणेश्वरम् । प्रणम्य मूर्ध्ना पतिता वसुधायां समाहिताः ॥ १८ ॥,tataḥ prakṛtayaḥ sarvā dṛṣṭvā harigaṇeśvaram | praṇamya mūrdhnā patitā vasudhāyāṃ samāhitāḥ || 18 ||
+25,19,सुग्रीवः प्रकृतीः सर्वाः संभाष्योत्थाप्य वीर्यवान् । भ्रातुरन्तःपुरं सौम्यं प्रविवेश महाबलः ॥ १९ ॥,sugrīvaḥ prakṛtīḥ sarvāḥ saṃbhāṣyotthāpya vīryavān | bhrāturantaḥpuraṃ saumyaṃ praviveśa mahābalaḥ || 19 ||
+25,20,प्रविश्य त्वभिनिष्क्रान्तं सुग्रीवं वानरर्षभम् । अभ्यषिञ्चन्त सुहृदः सहस्राक्षमिवामराः ॥ २० ॥,praviśya tvabhiniṣkrāntaṃ sugrīvaṃ vānararṣabham | abhyaṣiñcanta suhṛdaḥ sahasrākṣamivāmarāḥ || 20 ||
+25,21,तस्य पाण्डुरमाजह्रुश्छत्रं हेमपरिष्कृतम् । शुक्ले च बालव्यजने हेमदण्डे यशस्करे ॥ २१ ॥,tasya pāṇḍuramājahruśchatraṃ hemapariṣkṛtam | śukle ca bālavyajane hemadaṇḍe yaśaskare || 21 ||
+25,22,तथा सर्वाणि रत्नानि सर्वबीजौषधानि च । सक्षीराणां च वृक्षाणां प्ररोहान् कुसुमानि च ॥ २२ ॥,tathā sarvāṇi ratnāni sarvabījauṣadhāni ca | sakṣīrāṇāṃ ca vṛkṣāṇāṃ prarohān kusumāni ca || 22 ||
+25,23,शुक्लानि चैव वस्त्राणि श्वेतं चैवानुलेपनम् । सुगन्धीनि च माल्यानि स्थलजान्यम्बुजानि च ॥ २३ ॥,śuklāni caiva vastrāṇi śvetaṃ caivānulepanam | sugandhīni ca mālyāni sthalajānyambujāni ca || 23 ||
+25,24,चन्दनानि च दिव्यानि गन्धांश्च विविधान्बहून् । अक्षतं जातरूपं च प्रियङ्गुमधुसर्पिषी ॥ २४ ॥,candanāni ca divyāni gandhāṃśca vividhānbahūn | akṣataṃ jātarūpaṃ ca priyaṅgumadhusarpiṣī || 24 ||
+25,25,दधिचर्म च वैयाघ्रं वाराही चाप्युपानहौ । समालम्भनमादाय रोचनां समनःशिलाम् । आजग्मुस्तत्र मुदिता वराः कन्यास्तु षोडश ॥ २५ ॥,dadhicarma ca vaiyāghraṃ vārāhī cāpyupānahau | samālambhanamādāya rocanāṃ samanaḥśilām | ājagmustatra muditā varāḥ kanyāstu ṣoḍaśa || 25 ||
+25,26,ततस्ते वानरश्रेष्ठं यथाकालं यथाविधि । रत्नैर्वस्त्रैश्च भक्ष्यैश्च तोषयित्वा द्विजर्षभान् ॥ २६ ॥,tataste vānaraśreṣṭhaṃ yathākālaṃ yathāvidhi | ratnairvastraiśca bhakṣyaiśca toṣayitvā dvijarṣabhān || 26 ||
+25,27,ततः कुशपरिस्तीर्णं समिद्धं जातवेदसं । मन्त्रपूतेन हविषा हुत्वा मन्त्रविदो जनाः ॥ २७ ॥,tataḥ kuśaparistīrṇaṃ samiddhaṃ jātavedasaṃ | mantrapūtena haviṣā hutvā mantravido janāḥ || 27 ||
+25,28,ततो हेमप्रतिष्ठाने वरास्तरणसंवृते । प्रासादशिखरे रम्ये चित्रमाल्योपशोभिते ॥ २८ ॥,tato hemapratiṣṭhāne varāstaraṇasaṃvṛte | prāsādaśikhare ramye citramālyopaśobhite || 28 ||
+25,29,प्राङ्मुखं विविधैर्मन्त्रैः स्थापयित्वा वरासने । नदीनदेभ्यः संहृत्य तीर्थेभ्यश्च समन्ततः ॥ २९ ॥,prāṅmukhaṃ vividhairmantraiḥ sthāpayitvā varāsane | nadīnadebhyaḥ saṃhṛtya tīrthebhyaśca samantataḥ || 29 ||
+25,30,आहृत्य च समुद्रेभ्यः सर्वेभ्यो वानरर्षभाः । अपः कनककुम्भेषु निधाय विमलाः शुभाः ॥ ३० ॥,āhṛtya ca samudrebhyaḥ sarvebhyo vānararṣabhāḥ | apaḥ kanakakumbheṣu nidhāya vimalāḥ śubhāḥ || 30 ||
+25,31,शुभैर्वृषभशृङ्गैश्च कलशैश्चापि काञ्चनैः । शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च ॥ ३१ ॥,śubhairvṛṣabhaśṛṅgaiśca kalaśaiścāpi kāñcanaiḥ | śāstradṛṣṭena vidhinā maharṣivihitena ca || 31 ||
+25,32,गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः । मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनूमाञ्जाम्बवान्नलः ॥ ३२ ॥,gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ | maindaśca dvividaścaiva hanūmāñjāmbavānnalaḥ || 32 ||
+25,33,अभ्यषिञ्चन्त सुग्रीवं प्रसन्नेन सुगन्धिना । सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा ॥ ३३ ॥,abhyaṣiñcanta sugrīvaṃ prasannena sugandhinā | salilena sahasrākṣaṃ vasavo vāsava�� yathā || 33 ||
+25,34,अभिषिक्ते तु सुग्रीवे सर्वे वानरपुंगवाः । प्रचुक्रुशुर्महात्मानो हृष्टास्तत्र सहस्रशः ॥ ३४ ॥,abhiṣikte tu sugrīve sarve vānarapuṃgavāḥ | pracukruśurmahātmāno hṛṣṭāstatra sahasraśaḥ || 34 ||
+25,35,रामस्य तु वचः कुर्वन् सुग्रीवो हरिपुंगवः । अङ्गदं संपरिष्वज्य यौवराज्ये ऽभिषेचयत् ॥ ३५ ॥,rāmasya tu vacaḥ kurvan sugrīvo haripuṃgavaḥ | aṅgadaṃ saṃpariṣvajya yauvarājye'bhiṣecayat || 35 ||
+25,36,अङ्गदे चाभिषिक्ते तु सानुक्रोशाः प्लवंगमाः । साधु साध्विति सुग्रीवं महात्मानो ऽभ्यपूजयन् ॥ ३६ ॥,aṅgade cābhiṣikte tu sānukrośāḥ plavaṃgamāḥ | sādhu sādhviti sugrīvaṃ mahātmāno'bhyapūjayan || 36 ||
+25,37,हृष्टपुष्टजनाकीर्णा पताकाध्वजशोभिता । बभूव नगरी रम्या क्षिकिन्धा गिरिगह्वरे ॥ ३७ ॥,hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇā patākādhvajaśobhitā | babhūva nagarī ramyā kṣikindhā girigahvare || 37 ||
+25,38,निवेद्य रामाय तदा महात्मने महाभिषेकं कपिवाहिनीपतिः । रुमां च भार्यां प्रतिलभ्य वीर्यवानवाप राज्यं त्रिदशाधिपो यथा ॥ ३८ ॥,nivedya rāmāya tadā mahātmane mahābhiṣekaṃ kapivāhinīpatiḥ | rumāṃ ca bhāryāṃ pratilabhya vīryavānavāpa rājyaṃ tridaśādhipo yathā || 38 ||
+26,1,अभिषिक्ते तु सुग्रीवे प्रविष्टे वानरे गुहाम् । आजगाम सह भ्रात्रा रामः प्रस्रवणं गिरिम् ॥ १ ॥,abhiṣikte tu sugrīve praviṣṭe vānare guhām | ājagāma saha bhrātrā rāmaḥ prasravaṇaṃ girim || 1 ||
+26,2,शार्दूलमृगसंघुष्टं सिंहैर्भीमरवैर्वृतम् । नानागुल्मलतागूढं बहुपादपसंकुलम् ॥ २ ॥,śārdūlamṛgasaṃghuṣṭaṃ siṃhairbhīmaravairvṛtam | nānāgulmalatāgūḍhaṃ bahupādapasaṃkulam || 2 ||
+26,3,ऋक्षवानरगोपुच्छैर्मार्जारैश्च निषेवितम् । मेघराशिनिभं शैलं नित्यं शुचिजलाश्रयम् ॥ ३ ॥,ṛkṣavānaragopucchairmārjāraiśca niṣevitam | megharāśinibhaṃ śailaṃ nityaṃ śucijalāśrayam || 3 ||
+26,4,तस्य शैलस्य शिखरे महतीमायतां गुहाम् । प्रत्यगृह्णत वासार्थं रामः सौमित्रिणा सह ॥ ४ ॥,tasya śailasya śikhare mahatīmāyatāṃ guhām | pratyagṛhṇata vāsārthaṃ rāmaḥ saumitriṇā saha || 4 ||
+26,5,अवसत्तत्र धर्मात्मा राघवः सहलक्ष्मणः । बहुदृश्यदरीकुञ्जे तस्मिन्प्रस्रवणे गिरौ ॥ ५ ॥,avasattatra dharmātmā rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ | bahudṛśyadarīkuñje tasminprasravaṇe girau || 5 ||
+26,6,सुसुखे ऽपि बहुद्रव्ये तस्मिन् हि धरणीधरे । वसतस्तस्य रामस्य रतिरल्पापि नाभवत् । हृतां हि भार्यां स्मरतः प्राणेभ्यो ऽपि गरीयसीम् ॥ ६ ॥,susukhe'pi bahudravye tasmin hi dharaṇīdhare | vasatastasya rāmasya ratiralpāpi nābhavat | hṛtāṃ hi bhāryāṃ smarataḥ prāṇebhyo'pi garīyasīm || 6 ||
+26,7,उदयाभ्युदितं दृष्ट्वा शशाङ्कं च विशेषतः । आविवेश न तं निद्रा निशासु शयनं गतम् ॥ ७ ॥,udayābhyuditaṃ dṛṣṭvā śaśāṅkaṃ ca viśeṣataḥ | āviveśa na taṃ nidrā niśāsu śayanaṃ gatam || 7 ||
+26,8,तत् समुत्थेन शोकेन बाष्पोपहतचेतसं । तं शोचमानं काकुत्स्थं नित्यं शोकपरायणम् । तुल्यदुःखो ऽब्रवीद्भ्राता लक्ष्मणो ऽनुनयन् वचः ॥ ८ ॥,tat samutthena śokena bāṣpopahatacetasaṃ | ta��� śocamānaṃ kākutsthaṃ nityaṃ śokaparāyaṇam | tulyaduḥkho'bravīdbhrātā lakṣmaṇo'nunayan vacaḥ || 8 ||
+26,9,अलं वीर व्यथां गत्वा न त्वं शोचितुमर्हसि । शोचतो ह्यवसीदन्ति सर्वार्था विदितं हि ते ॥ ९ ॥,alaṃ vīra vyathāṃ gatvā na tvaṃ śocitumarhasi | śocato hyavasīdanti sarvārthā viditaṃ hi te || 9 ||
+26,10,भवान् क्रियापरो लोके भवान्देवपरायणः । आस्तिको धर्मशीलश्च व्यवसायी च राघव ॥ १० ॥,bhavān kriyāparo loke bhavāndevaparāyaṇaḥ | āstiko dharmaśīlaśca vyavasāyī ca rāghava || 10 ||
+26,11,न ह्यव्यवसितः शत्रुं राक्षसं तं विशेषतः । समर्थस्त्वं रणे हन्तुं विक्रमैर्जिह्मकारिणम् ॥ ११ ॥,na hyavyavasitaḥ śatruṃ rākṣasaṃ taṃ viśeṣataḥ | samarthastvaṃ raṇe hantuṃ vikramairjihmakāriṇam || 11 ||
+26,12,समुन्मूलय शोकं त्वं व्यवसायं स्थिरं कुरु । ततः सपरिवारं तं निर्मूलं कुरु राक्षसं ॥ १२ ॥,samunmūlaya śokaṃ tvaṃ vyavasāyaṃ sthiraṃ kuru | tataḥ saparivāraṃ taṃ nirmūlaṃ kuru rākṣasaṃ || 12 ||
+26,13,पृथिवीमपि काकुत्स्थ ससागरवनाचलाम् । परिवर्तयितुं शक्तः किमङ्ग पुन रावणम् ॥ १३ ॥,pṛthivīmapi kākutstha sasāgaravanācalām | parivartayituṃ śaktaḥ kimaṅga puna rāvaṇam || 13 ||
+26,14,अहं तु खलु ते वीर्यं प्रसुप्तं प्रतिबोधये । दीप्तैराहुतिभिः काले भस्मच्छन्नमिवानलम् ॥ १४ ॥,ahaṃ tu khalu te vīryaṃ prasuptaṃ pratibodhaye | dīptairāhutibhiḥ kāle bhasmacchannamivānalam || 14 ||
+26,15,लक्ष्मणस्य तु तद्वाक्यं प्रतिपूज्य हितं शुभम् । राघवः सुहृदं स्निग्धमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १५ ॥,lakṣmaṇasya tu tadvākyaṃ pratipūjya hitaṃ śubham | rāghavaḥ suhṛdaṃ snigdhamidaṃ vacanamabravīt || 15 ||
+26,16,वाच्यं यदनुरक्तेन स्निग्धेन च हितेन च । सत्यविक्रम युक्तेन तदुक्तं लक्ष्मण त्वया ॥ १६ ॥,vācyaṃ yadanuraktena snigdhena ca hitena ca | satyavikrama yuktena taduktaṃ lakṣmaṇa tvayā || 16 ||
+26,17,एष शोकः परित्यक्तः सर्वकार्यावसादकः । विक्रमेष्वप्रतिहतं तेजः प्रोत्साहयाम्यहम् ॥ १७ ॥,eṣa śokaḥ parityaktaḥ sarvakāryāvasādakaḥ | vikrameṣvapratihataṃ tejaḥ protsāhayāmyaham || 17 ||
+26,18,शरत्कालं प्रतीक्षे ऽहमियं प्रावृडुपस्थिता । ततः सराष्ट्रं सगणं राक्षसं तं निहन्म्यहम् ॥ १८ ॥,śaratkālaṃ pratīkṣe'hamiyaṃ prāvṛḍupasthitā | tataḥ sarāṣṭraṃ sagaṇaṃ rākṣasaṃ taṃ nihanmyaham || 18 ||
+26,19,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हृष्टो रामस्य लक्ष्मणः । पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ॥ १९ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā hṛṣṭo rāmasya lakṣmaṇaḥ | punarevābravīdvākyaṃ saumitrirmitranandanaḥ || 19 ||
+26,20,एतत्ते सदृशं वाक्यमुक्तं शत्रुनिबर्हण । इदानीमसि काकुत्स्थ प्रकृतिं स्वामुपागतः ॥ २० ॥,etatte sadṛśaṃ vākyamuktaṃ śatrunibarhaṇa | idānīmasi kākutstha prakṛtiṃ svāmupāgataḥ || 20 ||
+26,21,विज्ञाय ह्यात्मनो वीर्यं तथ्यं भवितुमर्हसि । एतत् सदृशमुक्तं ते श्रुतस्याभिजनस्य च ॥ २१ ॥,vijñāya hyātmano vīryaṃ tathyaṃ bhavitumarhasi | etat sadṛśamuktaṃ te śrutasyābhijanasya ca || 21 ||
+26,22,तस्मात् पुरुषशार्दूल चिन्तयञ् शत्रुनिग्रहम् । वर्षारात्रमनुप्राप्तमतिक���रामय राघव ॥ २२ ॥,tasmāt puruṣaśārdūla cintayañ śatrunigraham | varṣārātramanuprāptamatikrāmaya rāghava || 22 ||
+26,23,नियम्य कोपं प्रतिपाल्यतां शरत् क्षमस्व मासांश्चतुरो मया सह । वसाचले ऽस्मिन्मृगराजसेविते संवर्धयञ् शत्रुवधे समुद्यतः ॥ २३ ॥,niyamya kopaṃ pratipālyatāṃ śarat kṣamasva māsāṃścaturo mayā saha | vasācale'sminmṛgarājasevite saṃvardhayañ śatruvadhe samudyataḥ || 23 ||
+27,1,स तदा वालिनं हत्वा सुग्रीवमभिषिच्य च । वसन्माल्यवतः पृष्टे रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ १ ॥,sa tadā vālinaṃ hatvā sugrīvamabhiṣicya ca | vasanmālyavataḥ pṛṣṭe rāmo lakṣmaṇamabravīt || 1 ||
+27,2,अयं स कालः संप्राप्तः समयो ऽद्य जलागमः । संपश्य त्वं नभो मेघैः संवृतं गिरिसंनिभैः ॥ २ ॥,ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ samayo'dya jalāgamaḥ | saṃpaśya tvaṃ nabho meghaiḥ saṃvṛtaṃ girisaṃnibhaiḥ || 2 ||
+27,3,नव मास धृतं गर्भं भास्कारस्य गभस्तिभिः । पीत्वा रसं समुद्राणां द्यौः प्रसूते रसायनम् ॥ ३ ॥,nava māsa dhṛtaṃ garbhaṃ bhāskārasya gabhastibhiḥ | pītvā rasaṃ samudrāṇāṃ dyauḥ prasūte rasāyanam || 3 ||
+27,4,शक्यमम्बरमारुह्य मेघसोपानपङ्क्तिभिः । कुटजार्जुनमालाभिरलंकर्तुं दिवाकरम् ॥ ४ ॥,śakyamambaramāruhya meghasopānapaṅktibhiḥ | kuṭajārjunamālābhiralaṃkartuṃ divākaram || 4 ||
+27,5,संध्यारागोत्थितैस्ताम्रैरन्तेष्वधिकपाण्डुरैः । स्निग्धैरभ्रपटच्छदैर्बद्धव्रणमिवाम्बरम् ॥ ५ ॥,saṃdhyārāgotthitaistāmrairanteṣvadhikapāṇḍuraiḥ | snigdhairabhrapaṭacchadairbaddhavraṇamivāmbaram || 5 ||
+27,6,मन्दमारुतनिःश्वासं संध्याचन्दनरञ्जितम् । आपाण्डुजलदं भाति कामातुरमिवाम्बरम् ॥ ६ ॥,mandamārutaniḥśvāsaṃ saṃdhyācandanarañjitam | āpāṇḍujaladaṃ bhāti kāmāturamivāmbaram || 6 ||
+27,7,एषा धर्मपरिक्लिष्टा नववारिपरिप्लुता । सीतेव शोकसंतप्ता मही बाष्पं विमुञ्चति ॥ ७ ॥,eṣā dharmaparikliṣṭā navavāripariplutā | sīteva śokasaṃtaptā mahī bāṣpaṃ vimuñcati || 7 ||
+27,8,मेघोदरविनिर्मुक्ताः कह्लारसुखशीतलाः । शक्यमञ्जलिभिः पातुं वाताः केतकिगन्धिनः ॥ ८ ॥,meghodaravinirmuktāḥ kahlārasukhaśītalāḥ | śakyamañjalibhiḥ pātuṃ vātāḥ ketakigandhinaḥ || 8 ||
+27,9,एष फुल्लार्जुनः शैलः केतकैरधिवासितः । सुग्रीव इव शान्तारिर्धाराभिरभिषिच्यते ॥ ९ ॥,eṣa phullārjunaḥ śailaḥ ketakairadhivāsitaḥ | sugrīva iva śāntārirdhārābhirabhiṣicyate || 9 ||
+27,10,मेघकृष्णाजिनधरा धारायज्ञोपवीतिनः । मारुतापूरितगुहाः प्राधीता इव पर्वताः ॥ १० ॥,meghakṛṣṇājinadharā dhārāyajñopavītinaḥ | mārutāpūritaguhāḥ prādhītā iva parvatāḥ || 10 ||
+27,11,कशाभिरिव हैमीभिर्विद्युद्भिरिव ताडितम् । अन्तःस्तनितनिर्घोषं सवेदनमिवाम्बरम् ॥ ११ ॥,kaśābhiriva haimībhirvidyudbhiriva tāḍitam | antaḥstanitanirghoṣaṃ savedanamivāmbaram || 11 ||
+27,12,नीलमेघाश्रिता विद्युत् स्फुरन्ती प्रतिभाति मे । स्फुरन्ती रावणस्याङ्के वैदेहीव तपस्विनी ॥ १२ ॥,nīlameghāśritā vidyut sphurantī pratibhāti me | sphurantī rāvaṇasyāṅke vaidehīva tapasvinī || 12 ||
+27,13,इमास्ता मन्मथवतां हिताः प्रतिहता दिशः । अनुलिप्ता ���व घनैर्नष्टग्रहनिशाकराः ॥ १३ ॥,imāstā manmathavatāṃ hitāḥ pratihatā diśaḥ | anuliptā iva ghanairnaṣṭagrahaniśākarāḥ || 13 ||
+27,14,क्व चिद्बाष्पाभिसंरुद्धान् वर्षागमसमुत्सुकान् । कुटजान्पश्य सौमित्रे पुष्टितान् गिरिसानुषु । मम शोकाभिभूतस्य कामसंदीपनान् स्थितान् ॥ १४ ॥,kva cidbāṣpābhisaṃruddhān varṣāgamasamutsukān | kuṭajānpaśya saumitre puṣṭitān girisānuṣu | mama śokābhibhūtasya kāmasaṃdīpanān sthitān || 14 ||
+27,15,रजः प्रशान्तं सहिमो ऽद्य वायुर्निदाघदोषप्रसराः प्रशान्ताः । स्थिता हि यात्रा वसुधाधिपानां प्रवासिनो यान्ति नराः स्वदेशान् ॥ १५ ॥,rajaḥ praśāntaṃ sahimo'dya vāyurnidāghadoṣaprasarāḥ praśāntāḥ | sthitā hi yātrā vasudhādhipānāṃ pravāsino yānti narāḥ svadeśān || 15 ||
+27,16,संप्रस्थिता मानसवासलुब्धाः प्रियान्विताः संप्रति चक्रवाकः । अभीक्ष्णवर्षोदकविक्षतेषु यानानि मार्गेषु न संपतन्ति ॥ १६ ॥,saṃprasthitā mānasavāsalubdhāḥ priyānvitāḥ saṃprati cakravākaḥ | abhīkṣṇavarṣodakavikṣateṣu yānāni mārgeṣu na saṃpatanti || 16 ||
+27,17,क्व चित् प्रकाशं क्व चिदप्रकाशं नभः प्रकीर्णाम्बुधरं विभाति । क्व चित् क्व चित् पर्वतसंनिरुद्धं रूपं यथा शान्तमहार्णवस्य ॥ १७ ॥,kva cit prakāśaṃ kva cidaprakāśaṃ nabhaḥ prakīrṇāmbudharaṃ vibhāti | kva cit kva cit parvatasaṃniruddhaṃ rūpaṃ yathā śāntamahārṇavasya || 17 ||
+27,18,व्यामिश्रितं सर्जकदम्बपुष्पैर्नवं जलं पर्वतधातुताम्रम् । मयूरकेकाभिरनुप्रयातं शैलापगाः शीघ्रतरं वहन्ति ॥ १८ ॥,vyāmiśritaṃ sarjakadambapuṣpairnavaṃ jalaṃ parvatadhātutāmram | mayūrakekābhiranuprayātaṃ śailāpagāḥ śīghrataraṃ vahanti || 18 ||
+27,19,रसाकुलं षट्पदसंनिकाशं प्रभुज्यते जम्बुफलं प्रकामम् । अनेकवर्णं पवनावधूतं भूमौ पतत्याम्रफलं विपक्वम् ॥ १९ ॥,rasākulaṃ ṣaṭpadasaṃnikāśaṃ prabhujyate jambuphalaṃ prakāmam | anekavarṇaṃ pavanāvadhūtaṃ bhūmau patatyāmraphalaṃ vipakvam || 19 ||
+27,20,विद्युत्पताकाः सबलाक मालाः शैलेन्द्रकूटाकृतिसंनिकाशाः । गर्जन्ति मेघाः समुदीर्णनादा मत्तगजेन्द्रा इव संयुगस्थः ॥ २० ॥,vidyutpatākāḥ sabalāka mālāḥ śailendrakūṭākṛtisaṃnikāśāḥ | garjanti meghāḥ samudīrṇanādā mattagajendrā iva saṃyugasthaḥ || 20 ||
+27,21,मेघाभिकामी परिसंपतन्ती संमोदिता भाति बलाकपङ्क्तिः । वातावधूता वरपौण्डरीकी लम्बेव माला रचिताम्बरस्य ॥ २१ ॥,meghābhikāmī parisaṃpatantī saṃmoditā bhāti balākapaṅktiḥ | vātāvadhūtā varapauṇḍarīkī lambeva mālā racitāmbarasya || 21 ||
+27,22,निद्रा शनैः केशवमभ्युपैति द्रुतं नदी सागरमभ्युपैति । हृष्टा बलाका घनमभ्युपैति कान्ता सकामा प्रियमभ्युपैति ॥ २२ ॥,nidrā śanaiḥ keśavamabhyupaiti drutaṃ nadī sāgaramabhyupaiti | hṛṣṭā balākā ghanamabhyupaiti kāntā sakāmā priyamabhyupaiti || 22 ||
+27,23,जाता वनान्ताः शिखिसुप्रनृत्ता जाताः कदम्बाः सकदम्बशाखाः । जाता वृषा गोषु समानकामा जाता मही सस्यवनाभिरामा ॥ २३ ॥,jātā vanāntāḥ śikhisupranṛttā jātāḥ kadambāḥ sakadambaśākhāḥ | jātā vṛṣā goṣu samānakāmā jātā mahī sasyavanābhirāmā || 23 ||
+27,24,वहन्ति वर्षन्ति नदन्ति भान्ति ध्यायन्ति नृत्यन्ति समाश्वसन्ति । नद्यो घना मत्तगजा वनान्ताः प्रियाविनीहाः शिखिनः प्लवंगाः ॥ २४ ॥,vahanti varṣanti nadanti bhānti dhyāyanti nṛtyanti samāśvasanti | nadyo ghanā mattagajā vanāntāḥ priyāvinīhāḥ śikhinaḥ plavaṃgāḥ || 24 ||
+27,25,प्रहर्षिताः केतकपुष्पगन्धमाघ्राय हृष्टा वननिर्झरेषु । प्रपात शब्दाकुलिता गजेन्द्राः सार्धं मयूरैः समदा नदन्ति ॥ २५ ॥,praharṣitāḥ ketakapuṣpagandhamāghrāya hṛṣṭā vananirjhareṣu | prapāta śabdākulitā gajendrāḥ sārdhaṃ mayūraiḥ samadā nadanti || 25 ||
+27,26,धारानिपातैरभिहन्यमानाः कदम्बशाखासु विलम्बमानाः । क्षणार्जितं पुष्परसावगाढं शनैर्मदं षट्चरणास्त्यजन्ति ॥ २६ ॥,dhārānipātairabhihanyamānāḥ kadambaśākhāsu vilambamānāḥ | kṣaṇārjitaṃ puṣparasāvagāḍhaṃ śanairmadaṃ ṣaṭcaraṇāstyajanti || 26 ||
+27,27,अङ्गारचूर्णोत्करसंनिकाशैः फलैः सुपर्याप्त रसैः समृद्धैः । जम्बूद्रुमाणां प्रविभान्ति शाखा निलीयमाना इव षट्पदौघैः ॥ २७ ॥,aṅgāracūrṇotkarasaṃnikāśaiḥ phalaiḥ suparyāpta rasaiḥ samṛddhaiḥ | jambūdrumāṇāṃ pravibhānti śākhā nilīyamānā iva ṣaṭpadaughaiḥ || 27 ||
+27,28,तडित्पताकाभिरलंकृतानामुदीर्णगम्भीरमहारवाणाम् । विभान्ति रूपाणि बलाहकानां रणोद्यतानामिव वारणानाम् ॥ २८ ॥,taḍitpatākābhiralaṃkṛtānāmudīrṇagambhīramahāravāṇām | vibhānti rūpāṇi balāhakānāṃ raṇodyatānāmiva vāraṇānām || 28 ||
+27,29,मार्गानुगः शैलवनानुसारी संप्रस्थितो मेघरवं निशम्य । युद्धाभिकामः प्रतिनागशङ्की मत्तो गजेन्द्रः प्रतिसंनिवृत्तः ॥ २९ ॥,mārgānugaḥ śailavanānusārī saṃprasthito megharavaṃ niśamya | yuddhābhikāmaḥ pratināgaśaṅkī matto gajendraḥ pratisaṃnivṛttaḥ || 29 ||
+27,30,मुक्तासकाशं सलिलं पतद्वै सुनिर्मलं पत्रपुटेषु लग्नम् । हृष्टा विवर्णच्छदना विहंगाः सुरेन्द्रदत्तं तृषिताः पिबन्ति ॥ ३० ॥,muktāsakāśaṃ salilaṃ patadvai sunirmalaṃ patrapuṭeṣu lagnam | hṛṣṭā vivarṇacchadanā vihaṃgāḥ surendradattaṃ tṛṣitāḥ pibanti || 30 ||
+27,31,नीलेषु नीला नववारिपूर्णा मेघेषु मेघाः प्रविभान्ति सक्ताः । दवाग्निदग्धेषु दवाग्निदग्धाः शैलेषु शैला इव बद्धमूलाः ॥ ३१ ॥,nīleṣu nīlā navavāripūrṇā megheṣu meghāḥ pravibhānti saktāḥ | davāgnidagdheṣu davāgnidagdhāḥ śaileṣu śailā iva baddhamūlāḥ || 31 ||
+27,32,मत्ता गजेन्द्रा मुदिता गवेन्द्रा वनेषु विश्रान्ततरा मृगेन्द्राः । रम्या नगेन्द्रा निभृता नगेन्द्राः प्रक्रीडितो वारिधरैः सुरेन्द्रः ॥ ३२ ॥,mattā gajendrā muditā gavendrā vaneṣu viśrāntatarā mṛgendrāḥ | ramyā nagendrā nibhṛtā nagendrāḥ prakrīḍito vāridharaiḥ surendraḥ || 32 ||
+27,33,वृत्ता यात्रा नरेन्द्राणां सेना प्रतिनिवर्तते । वैराणि चैव मार्गाश्च सलिलेन समीकृताः ॥ ३३ ॥,vṛttā yātrā narendrāṇāṃ senā pratinivartate | vairāṇi caiva mārgāśca salilena samīkṛtāḥ || 33 ||
+27,34,मासि प्रौष्ठपदे ब्रह्म ब्राह्मणानां विवक्षताम् । अयमध्यायसमयः सामगानामुपस्थितः ॥ ३४ ॥,māsi prauṣṭhapade brahma brāhmaṇānāṃ vivakṣatām | ayamadhyāyasamayaḥ sāmagānāmupasthitaḥ || 34 ||
+27,35,निवृत्तकर्मायतनो नूनं संचितसंचयः । आषाढीमभ्युपगतो भरतः कोषकाधिपः ॥ ३५ ॥,nivṛttakarmāyatano nūnaṃ saṃcitasaṃcayaḥ | āṣāḍhīmabhyupagato bharataḥ koṣakādhipaḥ || 35 ||
+27,36,नूनमापूर्यमाणायाः सरय्वा वधते रयः । मां समीक्ष्य समायान्तमयोध्याया इव स्वनः ॥ ३६ ॥,nūnamāpūryamāṇāyāḥ sarayvā vadhate rayaḥ | māṃ samīkṣya samāyāntamayodhyāyā iva svanaḥ || 36 ||
+27,37,इमाः स्फीतगुणा वर्षाः सुग्रीवः सुखमश्नुते । विजितारिः सदारश्च राज्ये महति च स्थितः ॥ ३७ ॥,imāḥ sphītaguṇā varṣāḥ sugrīvaḥ sukhamaśnute | vijitāriḥ sadāraśca rājye mahati ca sthitaḥ || 37 ||
+27,38,अहं तु हृतदारश्च राज्याच्च महतश्च्युतः । नदीकूलमिव क्लिन्नमवसीदामि लक्ष्मण ॥ ३८ ॥,ahaṃ tu hṛtadāraśca rājyācca mahataścyutaḥ | nadīkūlamiva klinnamavasīdāmi lakṣmaṇa || 38 ||
+27,39,शोकश्च मम विस्तीर्णो वर्षाश्च भृशदुर्गमाः । रावणश्च महाञ् शत्रुरपारं प्रतिभाति मे ॥ ३९ ॥,śokaśca mama vistīrṇo varṣāśca bhṛśadurgamāḥ | rāvaṇaśca mahāñ śatrurapāraṃ pratibhāti me || 39 ||
+27,40,अयात्रां चैव दृष्ट्वेमां मार्गांश्च भृशदुर्गमान् । प्रणते चैव सुग्रीवे न मया किं चिदीरितम् ॥ ४० ॥,ayātrāṃ caiva dṛṣṭvemāṃ mārgāṃśca bhṛśadurgamān | praṇate caiva sugrīve na mayā kiṃ cidīritam || 40 ||
+27,41,अपि चातिपरिक्लिष्टं चिराद्दारैः समागतम् । आत्मकार्यगरीयस्त्वाद्वक्तुं नेच्छामि वानरम् ॥ ४१ ॥,api cātiparikliṣṭaṃ cirāddāraiḥ samāgatam | ātmakāryagarīyastvādvaktuṃ necchāmi vānaram || 41 ||
+27,42,स्वयमेव हि विश्रम्य ज्ञात्वा कालमुपागतम् । उपकारं च सुग्रीवो वेत्स्यते नात्र संशयः ॥ ४२ ॥,svayameva hi viśramya jñātvā kālamupāgatam | upakāraṃ ca sugrīvo vetsyate nātra saṃśayaḥ || 42 ||
+27,43,तस्मात् कालप्रतीक्षो ऽहं स्थितो ऽस्मि शुभलक्षण । सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादमनुपालयन् ॥ ४३ ॥,tasmāt kālapratīkṣo'haṃ sthito'smi śubhalakṣaṇa | sugrīvasya nadīnāṃ ca prasādamanupālayan || 43 ||
+27,44,उपकारेण वीरो हि प्रतिकारेण युज्यते । अकृतज्ञो ऽप्रतिकृतो हन्ति सत्त्ववतां मनः ॥ ४४ ॥,upakāreṇa vīro hi pratikāreṇa yujyate | akṛtajño'pratikṛto hanti sattvavatāṃ manaḥ || 44 ||
+27,45,अथैवमुक्तः प्रणिधाय लक्ष्मणः कृताञ्जलिस्तत् प्रतिपूज्य भाषितम् । उवाच रामं स्वभिराम दर्शनं प्रदर्शयन्दर्शनमात्मनः शुभम् ॥ ४५ ॥,athaivamuktaḥ praṇidhāya lakṣmaṇaḥ kṛtāñjalistat pratipūjya bhāṣitam | uvāca rāmaṃ svabhirāma darśanaṃ pradarśayandarśanamātmanaḥ śubham || 45 ||
+27,46,यथोक्तमेतत्तव सर्वमीप्सितं नरेन्द्र कर्ता नचिराद्धरीश्वरः । शरत्प्रतीक्षः क्षमतामिमं भवाञ्जलप्रपातं रिपुनिग्रहे धृतः ॥ ४६ ॥,yathoktametattava sarvamīpsitaṃ narendra kartā nacirāddharīśvaraḥ | śaratpratīkṣaḥ kṣamatāmimaṃ bhavāñjalaprapātaṃ ripunigrahe dhṛtaḥ || 46 ||
+28,1,समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्युद्बलाहकम् । सारसारवसंघुष्टं रम्यज्योत्स्नानुलेपनम् ॥ १ ॥,samīkṣya vimalaṃ vyoma gatavidyudbalāhakam | sārasāravasaṃghuṣṭaṃ ramyajyotsnānulepanam || 1 ||
+28,2,समृद्धार्थं च सुग्रीवं मन्दधर्मार्थसंग्रहम् । अत्यर्थमसतां मार्गमेकान्तगतमानसं ॥ २ ॥,samṛddhārthaṃ ca sugrīvaṃ mandadharmārthasaṃgraham | atyarthamasatāṃ mārgamekāntagatamānasaṃ || 2 ||
+28,3,निवृत्तकार्यं सिद्धार्थं प्रमदाभिरतं सदा । प्राप्तवन्तमभिप्रेतान् सर्वानेव मनोरथान् ॥ ३ ॥,nivṛttakāryaṃ siddhārthaṃ pramadābhirataṃ sadā | prāptavantamabhipretān sarvāneva manorathān || 3 ||
+28,4,स्वां च पात्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम् । विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थं विगतज्वलम् ॥ ४ ॥,svāṃ ca pātnīmabhipretāṃ tārāṃ cāpi samīpsitām | viharantamahorātraṃ kṛtārthaṃ vigatajvalam || 4 ||
+28,5,क्रीडन्तमिव देवेशं नन्दने ऽप्सरसां गणैः । मन्त्रिषु न्यस्तकार्यं च मन्त्रिणामनवेक्षकम् ॥ ५ ॥,krīḍantamiva deveśaṃ nandane'psarasāṃ gaṇaiḥ | mantriṣu nyastakāryaṃ ca mantriṇāmanavekṣakam || 5 ||
+28,6,उत्सन्नराज्यसंदेशं कामवृत्तमवस्थितम् । निश्चितार्थो ऽर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित् ॥ ६ ॥,utsannarājyasaṃdeśaṃ kāmavṛttamavasthitam | niścitārtho'rthatattvajñaḥ kāladharmaviśeṣavit || 6 ||
+28,7,प्रसाद्य वाक्यैर्मधुरैर्हेतुमद्भिर्मनोरमैः । वाक्यविद्वाक्यतत्त्वज्ञं हरीशं मारुतात्मजः ॥ ७ ॥,prasādya vākyairmadhurairhetumadbhirmanoramaiḥ | vākyavidvākyatattvajñaṃ harīśaṃ mārutātmajaḥ || 7 ||
+28,8,हितं तथ्यं च पथ्यं च सामधर्मार्थनीतिमत् । प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयम् । हरीश्वरमुपागम्य हनुमान् वाक्यमब्रवीत् ॥ ८ ॥,hitaṃ tathyaṃ ca pathyaṃ ca sāmadharmārthanītimat | praṇayaprītisaṃyuktaṃ viśvāsakṛtaniścayam | harīśvaramupāgamya hanumān vākyamabravīt || 8 ||
+28,9,राज्यं प्राप्तं यशश्चैव कौली श्रीरभिवर्थिता । मित्राणां संग्रहः शेषस्तद्भवान् कर्तुमर्हति ॥ ९ ॥,rājyaṃ prāptaṃ yaśaścaiva kaulī śrīrabhivarthitā | mitrāṇāṃ saṃgrahaḥ śeṣastadbhavān kartumarhati || 9 ||
+28,10,यो हि मित्रेषु कालज्ञः सततं साधु वर्तते । तस्य राज्यं च कीर्तिश्च प्रतापश्चाभिवर्धते ॥ १० ॥,yo hi mitreṣu kālajñaḥ satataṃ sādhu vartate | tasya rājyaṃ ca kīrtiśca pratāpaścābhivardhate || 10 ||
+28,11,यस्य कोशश्च दण्डश्च मित्राण्यात्मा च भूमिप । समवेतानि सर्वाणि स राज्यं महदश्नुते ॥ ११ ॥,yasya kośaśca daṇḍaśca mitrāṇyātmā ca bhūmipa | samavetāni sarvāṇi sa rājyaṃ mahadaśnute || 11 ||
+28,12,तद्भवान् वृत्तसंपन्नः स्थितः पथि निरत्यये । मित्रार्थमभिनीतार्थं यथावत् कर्तुमर्हति ॥ १२ ॥,tadbhavān vṛttasaṃpannaḥ sthitaḥ pathi niratyaye | mitrārthamabhinītārthaṃ yathāvat kartumarhati || 12 ||
+28,13,यस्तु कालव्यतीतेषु मित्रकार्येषु वर्तते । स कृत्वा महतो ऽप्यर्थान्न मित्रार्थेन युज्यते ॥ १३ ॥,yastu kālavyatīteṣu mitrakāryeṣu vartate | sa kṛtvā mahato'pyarthānna mitrārthena yujyate || 13 ||
+28,14,क्रियतां राघवस्यैतद्वैदेह्याः परिमार्गणम् । तदिदं वीर कार्यं ते कालातीतमरिंदम ॥ १४ ॥,kriyatāṃ rāghavasyaitadvaidehyāḥ parimārgaṇam | tadidaṃ vīra kāryaṃ te kālāt��tamariṃdama || 14 ||
+28,15,न च कालमतीतं ते निवेदयति कालवित् । त्वरमाणो ऽपि सन्प्राज्ञस्तव राजन् वशानुगः ॥ १५ ॥,na ca kālamatītaṃ te nivedayati kālavit | tvaramāṇo'pi sanprājñastava rājan vaśānugaḥ || 15 ||
+28,16,कुलस्य केतुः स्फीतस्य दीर्घबन्धुश्च राघवः । अप्रमेयप्रभावश्च स्वयं चाप्रतिमो गुणैः ॥ १६ ॥,kulasya ketuḥ sphītasya dīrghabandhuśca rāghavaḥ | aprameyaprabhāvaśca svayaṃ cāpratimo guṇaiḥ || 16 ||
+28,17,तस्य त्वं कुरु वै कार्यं पूर्वं तेन कृतं तव । हरीश्वर हरिश्रेष्ठानाज्ञापयितुमर्हसि ॥ १७ ॥,tasya tvaṃ kuru vai kāryaṃ pūrvaṃ tena kṛtaṃ tava | harīśvara hariśreṣṭhānājñāpayitumarhasi || 17 ||
+28,18,न हि तावद्भवेत् कालो व्यतीतश्चोदनादृते । चोदितस्य हि कार्यस्य भवेत् कालव्यतिक्रमः ॥ १८ ॥,na hi tāvadbhavet kālo vyatītaścodanādṛte | coditasya hi kāryasya bhavet kālavyatikramaḥ || 18 ||
+28,19,अकर्तुरपि कार्यस्य भवान् कर्ता हरीश्वर । किं पुनः प्रतिकर्तुस्ते राज्येन च धनेन च ॥ १९ ॥,akarturapi kāryasya bhavān kartā harīśvara | kiṃ punaḥ pratikartuste rājyena ca dhanena ca || 19 ||
+28,20,शक्तिमानसि विक्रान्तो वानरर्ष्क गणेश्वर । कर्तुं दाशरथेः प्रीतिमाज्ञायां किं नु सज्जसे ॥ २० ॥,śaktimānasi vikrānto vānararṣka gaṇeśvara | kartuṃ dāśaratheḥ prītimājñāyāṃ kiṃ nu sajjase || 20 ||
+28,21,कामं खलु शरैर् शक्तः सुरासुरमहोरगान् । वशे दाशरथिः कर्तुं त्वत्प्रतिज्ञां तु काङ्क्षते ॥ २१ ॥,kāmaṃ khalu śarair śaktaḥ surāsuramahoragān | vaśe dāśarathiḥ kartuṃ tvatpratijñāṃ tu kāṅkṣate || 21 ||
+28,22,प्राणत्यागाविशङ्केन कृतं तेन तव प्रियम् । तस्य मार्गाम वैदेहीं पृथिव्यामपि चाम्बरे ॥ २२ ॥,prāṇatyāgāviśaṅkena kṛtaṃ tena tava priyam | tasya mārgāma vaidehīṃ pṛthivyāmapi cāmbare || 22 ||
+28,23,न देवा न च गन्धर्वा नासुरा न मरुद्गणाः । न च यक्षा भयं तस्य कुर्युः किमुत राक्षसाः ॥ २३ ॥,na devā na ca gandharvā nāsurā na marudgaṇāḥ | na ca yakṣā bhayaṃ tasya kuryuḥ kimuta rākṣasāḥ || 23 ||
+28,24,तदेवं शक्तियुक्तस्य पूर्वं प्रियकृतस्तथा । रामस्यार्हसि पिङ्गेश कर्तुं सर्वात्मना प्रियम् ॥ २४ ॥,tadevaṃ śaktiyuktasya pūrvaṃ priyakṛtastathā | rāmasyārhasi piṅgeśa kartuṃ sarvātmanā priyam || 24 ||
+28,25,नाधस्तादवनौ नाप्सु गतिर्नोपरि चाम्बरे । कस्य चित् सज्जते ऽस्माकं कपीश्वर तवाज्ञया ॥ २५ ॥,nādhastādavanau nāpsu gatirnopari cāmbare | kasya cit sajjate'smākaṃ kapīśvara tavājñayā || 25 ||
+28,26,तदाज्ञापय कः किं ते कृते वसतु कुत्र चित् । हरयो ह्यप्रधृष्यास्ते सन्ति कोट्यग्रतो ऽनघ ॥ २६ ॥,tadājñāpaya kaḥ kiṃ te kṛte vasatu kutra cit | harayo hyapradhṛṣyāste santi koṭyagrato'nagha || 26 ||
+28,27,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा काले साधुनिवेदितम् । सुग्रीवः सत्त्वसंपन्नश्चकार मतिमुत्तमाम् ॥ २७ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā kāle sādhuniveditam | sugrīvaḥ sattvasaṃpannaścakāra matimuttamām || 27 ||
+28,28,स संदिदेशाभिमतं नीलं नित्यकृतोद्यमम् । दिक्षु सर्वासु सर्वेषां सैन्यानामुपसंग्रहे ॥ २८ ॥,sa saṃdideśābhimataṃ nīlaṃ nityakṛtodyamam | dikṣu sarvāsu sarveṣāṃ sainyānāmupasaṃgrahe || 28 ||
+28,29,यथा सेना समग्रा मे यूथपालाश्च सर्वशः । समागच्छन्त्यसंगेन सेनाग्राणि तथा कुरु ॥ २९ ॥,yathā senā samagrā me yūthapālāśca sarvaśaḥ | samāgacchantyasaṃgena senāgrāṇi tathā kuru || 29 ||
+28,30,ये त्वन्तपालाः प्लवगाः शीघ्रगा व्यवसायिनः । समानयन्तु ते सैन्यं त्वरिताः शासनान्मम । स्वयं चानन्तरं सैन्यं भवानेवानुपश्यतु ॥ ३० ॥,ye tvantapālāḥ plavagāḥ śīghragā vyavasāyinaḥ | samānayantu te sainyaṃ tvaritāḥ śāsanānmama | svayaṃ cānantaraṃ sainyaṃ bhavānevānupaśyatu || 30 ||
+28,31,त्रिपञ्चरात्रादूर्ध्वं यः प्राप्नुयान्नेह वानरः । तस्य प्राणान्तिको दण्डो नात्र कार्या विचारणा ॥ ३१ ॥,tripañcarātrādūrdhvaṃ yaḥ prāpnuyānneha vānaraḥ | tasya prāṇāntiko daṇḍo nātra kāryā vicāraṇā || 31 ||
+28,32,हरींश्च वृद्धानुपयातु साङ्गदो भवान्ममाज्ञामधिकृत्य निश्चिताम् । इति व्यवस्थां हरिपुंगवेश्वरो विधाय वेश्म प्रविवेश वीर्यवान् ॥ ३२ ॥,harīṃśca vṛddhānupayātu sāṅgado bhavānmamājñāmadhikṛtya niścitām | iti vyavasthāṃ haripuṃgaveśvaro vidhāya veśma praviveśa vīryavān || 32 ||
+29,1,गुहां प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः । वर्षरात्रोषितो रामः कामशोकाभिपीडितः ॥ १ ॥,guhāṃ praviṣṭe sugrīve vimukte gagane ghanaiḥ | varṣarātroṣito rāmaḥ kāmaśokābhipīḍitaḥ || 1 ||
+29,2,पाण्डुरं गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम् । शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम् ॥ २ ॥,pāṇḍuraṃ gaganaṃ dṛṣṭvā vimalaṃ candramaṇḍalam | śāradīṃ rajanīṃ caiva dṛṣṭvā jyotsnānulepanām || 2 ||
+29,3,कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम् । बुद्ध्वा कालमतीतं च मुमोह परमातुरः ॥ ३ ॥,kāmavṛttaṃ ca sugrīvaṃ naṣṭāṃ ca janakātmajām | buddhvā kālamatītaṃ ca mumoha paramāturaḥ || 3 ||
+29,4,स तु संज्ञामुपागम्य मुहूर्तान्मतिमान्पुनः । मनःस्थामपि वैदेहीं चिन्तयामास राघवः ॥ ४ ॥,sa tu saṃjñāmupāgamya muhūrtānmatimānpunaḥ | manaḥsthāmapi vaidehīṃ cintayāmāsa rāghavaḥ || 4 ||
+29,5,आसीनः पर्वतस्याग्रे हेमधातुविभूषिते । शारदं गगनं दृष्ट्व जगाम मनसा प्रियाम् ॥ ५ ॥,āsīnaḥ parvatasyāgre hemadhātuvibhūṣite | śāradaṃ gaganaṃ dṛṣṭva jagāma manasā priyām || 5 ||
+29,6,दृष्ट्वा च विमलं व्योम गतविद्युद्बलाहकम् । सारसारवसंघुष्टं विललापार्तया गिरा ॥ ६ ॥,dṛṣṭvā ca vimalaṃ vyoma gatavidyudbalāhakam | sārasāravasaṃghuṣṭaṃ vilalāpārtayā girā || 6 ||
+29,7,सारसारवसंनादैः सारसारवनादिनी । याश्रमे रमते बाला साद्य मे रमते कथम् ॥ ७ ॥,sārasāravasaṃnādaiḥ sārasāravanādinī | yāśrame ramate bālā sādya me ramate katham || 7 ||
+29,8,पुष्पितांश्चासनान्दृष्ट्वा काञ्चनानिव निर्मलान् । कथं स रमते बाला पश्यन्ती मामपश्यती ॥ ८ ॥,puṣpitāṃścāsanāndṛṣṭvā kāñcanāniva nirmalān | kathaṃ sa ramate bālā paśyantī māmapaśyatī || 8 ||
+29,9,या पुरा कलहंसानां स्वरेण कलभाषिणी । बुध्यते चारुसर्वाङ्गी साद्य मे बुध्यते कथम् ॥ ९ ॥,yā purā kalahaṃsānāṃ svareṇa kalabhāṣiṇī | budhyate cārusarvāṅgī sādya me budhyate katham || 9 ||
+29,10,निःस्वनं चक्रवाकानां निशम्य सहचारिणाम् । पुण्डरीकविशालाक्षी कथमेषा भविष्यति ॥ १० ॥,niḥsvanaṃ cakravākānāṃ niśamya sahacāriṇām | puṇḍarīkaviśālākṣī kathameṣā bhaviṣyati || 10 ||
+29,11,सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च । तां विना मृगशावाक्षीं चरन्नाद्य सुखं लभे ॥ ११ ॥,sarāṃsi sarito vāpīḥ kānanāni vanāni ca | tāṃ vinā mṛgaśāvākṣīṃ carannādya sukhaṃ labhe || 11 ||
+29,12,अपि तां मद्वियोगाच्च सौकुमार्याच्च भामिनीम् । न दूरं पीडयेत् कामः शरद्गुणनिरन्तरः ॥ १२ ॥,api tāṃ madviyogācca saukumāryācca bhāminīm | na dūraṃ pīḍayet kāmaḥ śaradguṇanirantaraḥ || 12 ||
+29,13,एवमादि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः । विहंग इव सारङ्गः सलिलं त्रिदशेश्वरात् ॥ १३ ॥,evamādi naraśreṣṭho vilalāpa nṛpātmajaḥ | vihaṃga iva sāraṅgaḥ salilaṃ tridaśeśvarāt || 13 ||
+29,14,ततश्चञ्चूर्य रम्येषु फलार्थी गिरिसानुषु । ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवांल् लक्ष्मणो ऽग्रजम् ॥ १४ ॥,tataścañcūrya ramyeṣu phalārthī girisānuṣu | dadarśa paryupāvṛtto lakṣmīvāṃl lakṣmaṇo'grajam || 14 ||
+29,15,तं चिन्तया दुःसहया परीतं विसंज्ञमेकं विजने मनस्वी । भ्रातुर्विषादात् परितापदीनः समीक्ष्य सौमित्रिरुवाच रामम् ॥ १५ ॥,taṃ cintayā duḥsahayā parītaṃ visaṃjñamekaṃ vijane manasvī | bhrāturviṣādāt paritāpadīnaḥ samīkṣya saumitriruvāca rāmam || 15 ||
+29,16,किमार्य कामस्य वशंगतेन किमात्मपौरुष्यपराभवेन । अयं सदा संहृइयते समाधिः किमत्र योगेन निवर्तितेन ॥ १६ ॥,kimārya kāmasya vaśaṃgatena kimātmapauruṣyaparābhavena | ayaṃ sadā saṃhṛiyate samādhiḥ kimatra yogena nivartitena || 16 ||
+29,17,क्रियाभियोगं मनसः प्रसादं समाधियोगानुगतं च कालम् । सहायसामर्थ्यमदीनसत्त्व स्वकर्महेतुं च कुरुष्व हेतुम् ॥ १७ ॥,kriyābhiyogaṃ manasaḥ prasādaṃ samādhiyogānugataṃ ca kālam | sahāyasāmarthyamadīnasattva svakarmahetuṃ ca kuruṣva hetum || 17 ||
+29,18,न जानकी मानववंशनाथ त्वया सनाथा सुलभा परेण । न चाग्निचूडां ज्वलितामुपेत्य न दह्यते वीरवरार्ह कश्चित् ॥ १८ ॥,na jānakī mānavavaṃśanātha tvayā sanāthā sulabhā pareṇa | na cāgnicūḍāṃ jvalitāmupetya na dahyate vīravarārha kaścit || 18 ||
+29,19,सलक्ष्मणं लक्ष्मणमप्रधृष्यं स्वभावजं वाक्यमुवाच रामः । हितं च पथ्यं च नयप्रसक्तं ससामधर्मार्थसमाहितं च ॥ १९ ॥,salakṣmaṇaṃ lakṣmaṇamapradhṛṣyaṃ svabhāvajaṃ vākyamuvāca rāmaḥ | hitaṃ ca pathyaṃ ca nayaprasaktaṃ sasāmadharmārthasamāhitaṃ ca || 19 ||
+29,20,निःसंशयं कार्यमवेक्षितव्यं क्रियाविशेषो ह्यनुवर्तितव्यः । ननु प्रवृत्तस्य दुरासदस्य कुमारकार्यस्य फलं न चिन्त्यम् ॥ २० ॥,niḥsaṃśayaṃ kāryamavekṣitavyaṃ kriyāviśeṣo hyanuvartitavyaḥ | nanu pravṛttasya durāsadasya kumārakāryasya phalaṃ na cintyam || 20 ||
+29,21,अथ पद्मपलाशाक्षीं मैथिलीमनुचिन्तयन् । उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ॥ २१ ॥,atha padmapalāśākṣīṃ maithilīmanucintayan | uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā || 21 ||
+29,22,तर्पयित्वा सहस्राक्षः सलिलेन वसुंधराम् । निर्वर्तयित्वा सस्यानि कृतकर्मा व्यवस्थितः ॥ २२ ॥,tarpayitvā sahasrākṣaḥ salilena vasuṃdharām | nirvartayitvā sasyāni kṛtakarmā vyavasthitaḥ || 22 ||
+29,23,स्निग्धगम्भीरनिर्घोषाः शैलद्रुमपुरोगमाः । विसृज्य सलिलं मेघाः परिश्रान्ता नृपात्मज ॥ २३ ॥,snigdhagambhīranirghoṣāḥ śailadrumapurogamāḥ | visṛjya salilaṃ meghāḥ pariśrāntā nṛpātmaja || 23 ||
+29,24,नीलोत्पलदलश्यामः श्यामीकृत्वा दिशो दश । विमदा इव मातङ्गाः शान्तवेगाः पयोधराः ॥ २४ ॥,nīlotpaladalaśyāmaḥ śyāmīkṛtvā diśo daśa | vimadā iva mātaṅgāḥ śāntavegāḥ payodharāḥ || 24 ||
+29,25,जलगर्भा महावेगाः कुटजार्जुनगन्धिनः । चरित्वा विरताः सौम्य वृष्टिवाताः समुद्यताः ॥ २५ ॥,jalagarbhā mahāvegāḥ kuṭajārjunagandhinaḥ | caritvā viratāḥ saumya vṛṣṭivātāḥ samudyatāḥ || 25 ||
+29,26,घनानां वारणानां च मयूराणां च लक्ष्मण । नादः प्रस्रवणानां च प्रशान्तः सहसानघ ॥ २६ ॥,ghanānāṃ vāraṇānāṃ ca mayūrāṇāṃ ca lakṣmaṇa | nādaḥ prasravaṇānāṃ ca praśāntaḥ sahasānagha || 26 ||
+29,27,अभिवृष्टा महामेघैर्निर्मलाश्चित्रसानवः । अनुलिप्ता इवाभान्ति गिरयश्चन्द्ररश्मिभिः ॥ २७ ॥,abhivṛṣṭā mahāmeghairnirmalāścitrasānavaḥ | anuliptā ivābhānti girayaścandraraśmibhiḥ || 27 ||
+29,28,दर्शयन्ति शरन्नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः । नवसंगमसव्रीडा जघनानीव योषितः ॥ २८ ॥,darśayanti śarannadyaḥ pulināni śanaiḥ śanaiḥ | navasaṃgamasavrīḍā jaghanānīva yoṣitaḥ || 28 ||
+29,29,प्रसन्नसलिलाः सौम्य कुररीभिर्विनादिताः । चक्रवाकगणाकीर्णा विभान्ति सलिलाशयाः ॥ २९ ॥,prasannasalilāḥ saumya kurarībhirvināditāḥ | cakravākagaṇākīrṇā vibhānti salilāśayāḥ || 29 ||
+29,30,अन्योन्यबद्धवैराणां जिगीषूणां नृपात्मज । उद्योगसमयः सौम्य पार्थिवानामुपस्थितः ॥ ३० ॥,anyonyabaddhavairāṇāṃ jigīṣūṇāṃ nṛpātmaja | udyogasamayaḥ saumya pārthivānāmupasthitaḥ || 30 ||
+29,31,इयं सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानां नृपात्मज । न च पश्यामि सुग्रीवमुद्योगं वा तथाविधम् ॥ ३१ ॥,iyaṃ sā prathamā yātrā pārthivānāṃ nṛpātmaja | na ca paśyāmi sugrīvamudyogaṃ vā tathāvidham || 31 ||
+29,32,चत्वारो वार्षिका मासा गता वर्षशतोपमाः । मम शोकाभितप्तस्य सौम्य सीतामपश्यतः ॥ ३२ ॥,catvāro vārṣikā māsā gatā varṣaśatopamāḥ | mama śokābhitaptasya saumya sītāmapaśyataḥ || 32 ||
+29,33,प्रियाविहीने दुःखार्ते हृतराज्ये विवासिते । कृपां न कुरुते राजा सुग्रीवो मयि लक्ष्मण ॥ ३३ ॥,priyāvihīne duḥkhārte hṛtarājye vivāsite | kṛpāṃ na kurute rājā sugrīvo mayi lakṣmaṇa || 33 ||
+29,34,अनाथो हृतराज्यो ऽयं रावणेन च धर्षितः । दीनो दूरगृहः कामी मां चैव शरणं गतः ॥ ३४ ॥,anātho hṛtarājyo'yaṃ rāvaṇena ca dharṣitaḥ | dīno dūragṛhaḥ kāmī māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ || 34 ||
+29,35,इत्येतैः कारणैः सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः । अहं वानरराजस्य परिभूतः परंतप ॥ ३५ ॥,ityetaiḥ kāraṇaiḥ saumya sugrīvasya durātmanaḥ | ahaṃ vānararājasya paribhūtaḥ paraṃtapa || 35 ||
+29,36,स कालं परिसंख्याय सीतायाः परिमार्गणे । कृतार्थः समयं कृत्वा दुर्मतिर्नावबुध्यते ॥ ३६ ॥,sa kālaṃ parisaṃkhyāya sītāyāḥ parimārgaṇe | kṛtārthaḥ samayaṃ kṛtvā durmatirnāvabudhyate || 36 ||
+29,37,त्वं प्रविश्य च किष्किन्धां ब्रूहि वानरपुंगवम् । मूर्खं ग्राम्य सुखे सक्तं सुग्रीवं वचनान्मम ॥ ३७ ॥,tvaṃ praviśya ca kiṣkindhāṃ brūhi vānarapuṃgavam | mūrkhaṃ grāmya sukhe saktaṃ sugrīvaṃ vacanānmama || 37 ||
+29,38,अर्थिनामुपपन्नानां पूर्वं चाप्युपकारिणाम् । आशां संश्रुत्य यो हन्ति स लोके पुरुषाधमः ॥ ३८ ॥,arthināmupapannānāṃ pūrvaṃ cāpyupakāriṇām | āśāṃ saṃśrutya yo hanti sa loke puruṣādhamaḥ || 38 ||
+29,39,शुभं वा यदि वा पापं यो हि वाक्यमुदीरितम् । सत्येन परिगृह्णाति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥ ३९ ॥,śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ yo hi vākyamudīritam | satyena parigṛhṇāti sa vīraḥ puruṣottamaḥ || 39 ||
+29,40,कृतार्था ह्यकृतार्थानां मित्राणां न भवन्ति ये । तान्मृतानपि क्रव्यादः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते ॥ ४० ॥,kṛtārthā hyakṛtārthānāṃ mitrāṇāṃ na bhavanti ye | tānmṛtānapi kravyādaḥ kṛtaghnānnopabhuñjate || 40 ||
+29,41,नूनं काञ्चनपृष्ठस्य विकृष्टस्य मया रणे । द्रष्टुमिच्छन्ति चापस्य रूपं विद्युद्गणोपमम् ॥ ४१ ॥,nūnaṃ kāñcanapṛṣṭhasya vikṛṣṭasya mayā raṇe | draṣṭumicchanti cāpasya rūpaṃ vidyudgaṇopamam || 41 ||
+29,42,घोरं ज्यातलनिर्घोषं क्रुद्धस्य मम संयुगे । निर्घोषमिव वज्रस्य पुनः संश्रोतुमिच्छति ॥ ४२ ॥,ghoraṃ jyātalanirghoṣaṃ kruddhasya mama saṃyuge | nirghoṣamiva vajrasya punaḥ saṃśrotumicchati || 42 ||
+29,43,काममेवंगते ऽप्यस्य परिज्ञाते पराक्रमे । त्वत्सहायस्य मे वीर न चिन्ता स्यान्नृपात्मज ॥ ४३ ॥,kāmamevaṃgate'pyasya parijñāte parākrame | tvatsahāyasya me vīra na cintā syānnṛpātmaja || 43 ||
+29,44,यदर्थमयमारम्भः कृतः परपुरंजय । समयं नाभिजानाति कृतार्थः प्लवगेश्वरः ॥ ४४ ॥,yadarthamayamārambhaḥ kṛtaḥ parapuraṃjaya | samayaṃ nābhijānāti kṛtārthaḥ plavageśvaraḥ || 44 ||
+29,45,वर्षासमयकालं तु प्रतिज्ञाय हरीश्वरः । व्यतीतांश्चतुरो मासान् विहरन्नावबुध्यते ॥ ४५ ॥,varṣāsamayakālaṃ tu pratijñāya harīśvaraḥ | vyatītāṃścaturo māsān viharannāvabudhyate || 45 ||
+29,46,सामात्यपरिषत् क्रीडन्पानमेवोपसेवते । शोकदीनेषु नास्मासु सुग्रीवः कुरुते दयाम् ॥ ४६ ॥,sāmātyapariṣat krīḍanpānamevopasevate | śokadīneṣu nāsmāsu sugrīvaḥ kurute dayām || 46 ||
+29,47,उच्यतां गच्छ सुग्रीवस्त्वया वत्स महाबल । मम रोषस्य यद्रूपं ब्रूयाश्चैनमिदं वचः ॥ ४७ ॥,ucyatāṃ gaccha sugrīvastvayā vatsa mahābala | mama roṣasya yadrūpaṃ brūyāścainamidaṃ vacaḥ || 47 ||
+29,48,न च संकुचितः पन्था येन वाली हतो गतः । समये तिष्ठ सुग्रीवमा वालिपथमन्वगाः ॥ ४८ ॥,na ca saṃkucitaḥ panthā yena vālī hato gataḥ | samaye tiṣṭha sugrīvamā vālipathamanvagāḥ || 48 ||
+29,49,एक एव रणे वाली शरेण निहतो मया । त्वां तु सत्यादतिक्रान्तं हनिष्यामि सबान्धवम् ॥ ४९ ॥,eka eva raṇe vālī śareṇa nihato mayā | tvāṃ tu satyādatikrāntaṃ haniṣyāmi sabāndhavam || 49 ||
+29,50,तदेवं विहिते कार्ये यद्धितं पुरुषर्षभ । तत्तद्ब्रूहि नरश्रेष्ठ त्वर कालव्यति��्रमः ॥ ५० ॥,tadevaṃ vihite kārye yaddhitaṃ puruṣarṣabha | tattadbrūhi naraśreṣṭha tvara kālavyatikramaḥ || 50 ||
+29,51,कुरुष्व सत्यं मयि वानरेश्वर प्रतिश्रुतं धर्ममवेक्ष्य शाश्वतम् । मा वालिनं प्रेत्य गतो यमक्षयं त्वमद्य पश्येर्मम चोदितैः शरैः ॥ ५१ ॥,kuruṣva satyaṃ mayi vānareśvara pratiśrutaṃ dharmamavekṣya śāśvatam | mā vālinaṃ pretya gato yamakṣayaṃ tvamadya paśyermama coditaiḥ śaraiḥ || 51 ||
+29,52,स पूर्वजं तीव्रविवृद्धकोपं लालप्यमानं प्रसमीक्ष्य दीनम् । चकार तीव्रां मतिमुग्रतेजा हरीश्वरमानववंशनाथः ॥ ५२ ॥,sa pūrvajaṃ tīvravivṛddhakopaṃ lālapyamānaṃ prasamīkṣya dīnam | cakāra tīvrāṃ matimugratejā harīśvaramānavavaṃśanāthaḥ || 52 ||
+30,1,स कामिनं दीनमदीनसत्त्वः शोकाभिपन्नं समुदीर्णकोपम् । नरेन्द्रसूनुर्नरदेवपुत्रं रामानुजः पूर्वजमित्युवाच ॥ १ ॥,sa kāminaṃ dīnamadīnasattvaḥ śokābhipannaṃ samudīrṇakopam | narendrasūnurnaradevaputraṃ rāmānujaḥ pūrvajamityuvāca || 1 ||
+30,2,न वानरः स्थास्यति साधुवृत्ते न मंस्यते कार्यफलानुषङ्गान् । न भक्ष्यते वानरराज्यलक्ष्मीं तथा हि नाभिक्रमते ऽस्य बुद्धिः ॥ २ ॥,na vānaraḥ sthāsyati sādhuvṛtte na maṃsyate kāryaphalānuṣaṅgān | na bhakṣyate vānararājyalakṣmīṃ tathā hi nābhikramate'sya buddhiḥ || 2 ||
+30,3,मतिक्षयाद्ग्राम्यसुखेषु सक्तस्तव प्रसादाप्रतिकारबुद्धिः । हतो ऽग्रजं पश्यतु वालिनं स न राज्यमेवं विगुणस्य देयम् ॥ ३ ॥,matikṣayādgrāmyasukheṣu saktastava prasādāpratikārabuddhiḥ | hato'grajaṃ paśyatu vālinaṃ sa na rājyamevaṃ viguṇasya deyam || 3 ||
+30,4,न धारये कोपमुदीर्णवेगं निहन्मि सुग्रीवमसत्यमद्य । हरिप्रवीरैः सह वालिपुत्रो नरेन्द्रपत्न्या विचयं करोतु ॥ ४ ॥,na dhāraye kopamudīrṇavegaṃ nihanmi sugrīvamasatyamadya | haripravīraiḥ saha vāliputro narendrapatnyā vicayaṃ karotu || 4 ||
+30,5,तमात्तबाणासनमुत्पतन्तं निवेदितार्थं रणचण्डकोपम् । उवच रामः परवीरहन्ता स्ववेक्षितं सानुनयं च वाक्यम् ॥ ५ ॥,tamāttabāṇāsanamutpatantaṃ niveditārthaṃ raṇacaṇḍakopam | uvaca rāmaḥ paravīrahantā svavekṣitaṃ sānunayaṃ ca vākyam || 5 ||
+30,6,न हि वै त्वद्विधो लोके पापमेवं समाचरेत् । पापमार्येण यो हन्ति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥ ६ ॥,na hi vai tvadvidho loke pāpamevaṃ samācaret | pāpamāryeṇa yo hanti sa vīraḥ puruṣottamaḥ || 6 ||
+30,7,नेदमद्य त्वया ग्राह्यं साधुवृत्तेन लक्ष्मण । तां प्रीतिमनुवर्तस्व पूर्ववृत्तं च संगतम् ॥ ७ ॥,nedamadya tvayā grāhyaṃ sādhuvṛttena lakṣmaṇa | tāṃ prītimanuvartasva pūrvavṛttaṃ ca saṃgatam || 7 ||
+30,8,सामोपहितया वाचा रूक्षाणि परिवर्जयन् । वक्तुमर्हसि सुग्रीवं व्यतीतं कालपर्यये ॥ ८ ॥,sāmopahitayā vācā rūkṣāṇi parivarjayan | vaktumarhasi sugrīvaṃ vyatītaṃ kālaparyaye || 8 ||
+30,9,सोऽ ग्रजेनानुशिष्टार्थो यथावत् पुरुषर्षभः । प्रविवेश पुरीं वीरो लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ९ ॥,so' grajenānuśiṣṭārtho yathāvat puruṣarṣabhaḥ | praviveśa purīṃ vīro lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 9 ||
+30,10,ततः शुभमतिः प्राज्ञो भ्रातुः प्रियहिते रतः । लक्ष्मणः प्रतिसंर��्धो जगाम भवनं कपेः ॥ १० ॥,tataḥ śubhamatiḥ prājño bhrātuḥ priyahite rataḥ | lakṣmaṇaḥ pratisaṃrabdho jagāma bhavanaṃ kapeḥ || 10 ||
+30,11,शक्रबाणासनप्रख्यं धनुः कालान्तकोपमः । प्रगृह्य गिरिशृङ्गाभं मन्दरः सानुमानिव ॥ ११ ॥,śakrabāṇāsanaprakhyaṃ dhanuḥ kālāntakopamaḥ | pragṛhya giriśṛṅgābhaṃ mandaraḥ sānumāniva || 11 ||
+30,12,यथोक्तकारी वचनमुत्तरं चैव सोत्तरम् । बृहस्पतिसमो बुद्ध्या मत्त्वा रामानुजस्तदा ॥ १२ ॥,yathoktakārī vacanamuttaraṃ caiva sottaram | bṛhaspatisamo buddhyā mattvā rāmānujastadā || 12 ||
+30,13,कामक्रोधसमुत्थेन भ्रातुः कोपाग्निना वृतः । प्रभञ्जन इवाप्रीतः प्रययौ लक्ष्मणस्तदा ॥ १३ ॥,kāmakrodhasamutthena bhrātuḥ kopāgninā vṛtaḥ | prabhañjana ivāprītaḥ prayayau lakṣmaṇastadā || 13 ||
+30,14,सालतालाश्वकर्णांश्च तरसा पातयन्बहून् । पर्यस्यन् गिरिकूटानि द्रुमानन्यांश्च वेगतः ॥ १४ ॥,sālatālāśvakarṇāṃśca tarasā pātayanbahūn | paryasyan girikūṭāni drumānanyāṃśca vegataḥ || 14 ||
+30,15,शिलाश्च शकलीकुर्वन्पद्भ्यां गज इवाशुगः । दूरमेकपदं त्यक्त्वा ययौ कार्यवशाद्द्रुतम् ॥ १५ ॥,śilāśca śakalīkurvanpadbhyāṃ gaja ivāśugaḥ | dūramekapadaṃ tyaktvā yayau kāryavaśāddrutam || 15 ||
+30,16,तामपश्यद्बलाकीर्णां हरिराजमहापुरीम् । दुर्गामिक्ष्वाकुशार्दूलः किष्किन्धां गिरिसंकटे ॥ १६ ॥,tāmapaśyadbalākīrṇāṃ harirājamahāpurīm | durgāmikṣvākuśārdūlaḥ kiṣkindhāṃ girisaṃkaṭe || 16 ||
+30,17,रोषात् प्रस्फुरमाणौष्ठः सुग्रीवं प्रति कल्ष्मणः । ददर्श वानरान्भीमान् किष्किन्धाया बहिश्चरान् ॥ १७ ॥,roṣāt prasphuramāṇauṣṭhaḥ sugrīvaṃ prati kalṣmaṇaḥ | dadarśa vānarānbhīmān kiṣkindhāyā bahiścarān || 17 ||
+30,18,शैलशृङ्गाणि शतशः प्रवृद्धांश्च महीरुहान् । जगृहुः कुञ्जरप्रख्या वानराः पर्वतान्तरे ॥ १८ ॥,śailaśṛṅgāṇi śataśaḥ pravṛddhāṃśca mahīruhān | jagṛhuḥ kuñjaraprakhyā vānarāḥ parvatāntare || 18 ||
+30,19,तान् गृहीतप्रहरणान् हरीन्दृष्ट्वा तु लक्ष्मणः । बभूव द्विगुणं क्रुद्धो बह्विन्धन इवानलः ॥ १९ ॥,tān gṛhītapraharaṇān harīndṛṣṭvā tu lakṣmaṇaḥ | babhūva dviguṇaṃ kruddho bahvindhana ivānalaḥ || 19 ||
+30,20,तं ते भयपरीताङ्गाः क्रुद्धं दृष्ट्वा प्लवंगमाः । कालमृत्युयुगान्ताभं शतशो विद्रुता दिशः ॥ २० ॥,taṃ te bhayaparītāṅgāḥ kruddhaṃ dṛṣṭvā plavaṃgamāḥ | kālamṛtyuyugāntābhaṃ śataśo vidrutā diśaḥ || 20 ||
+30,21,ततः सुग्रीवभवनं प्रविश्य हरिपुंगवाः । क्रोधमागमनं चैव लक्ष्मणस्य न्यवेदयन् ॥ २१ ॥,tataḥ sugrīvabhavanaṃ praviśya haripuṃgavāḥ | krodhamāgamanaṃ caiva lakṣmaṇasya nyavedayan || 21 ||
+30,22,तारया सहितः कामी सक्तः कपिवृषो रहः । न तेषां कपिवीराणां शुश्राव वचनं तदा ॥ २२ ॥,tārayā sahitaḥ kāmī saktaḥ kapivṛṣo rahaḥ | na teṣāṃ kapivīrāṇāṃ śuśrāva vacanaṃ tadā || 22 ||
+30,23,ततः सचिवसंदिष्टा हरयो रोमहर्षणाः । गिरिकुञ्जरमेघाभा नगर्या निर्ययुस्तदा ॥ २३ ॥,tataḥ sacivasaṃdiṣṭā harayo romaharṣaṇāḥ | girikuñjarameghābhā nagaryā niryayustadā || 23 ||
+30,24,नखदंष्ट्रायुधा घोराः सर्वे विकृतदर्शनाः । सर्वे शार्दूलदर्पाश्च सर्वे च विकृताननाः ॥ २४ ॥,nakhadaṃṣṭrāyudhā ghorāḥ sarve vikṛtadarśanāḥ | sarve śārdūladarpāśca sarve ca vikṛtānanāḥ || 24 ||
+30,25,दशनागबलाः के चित् के चिद्दशगुणोत्तराः । के चिन्नागसहस्रस्य बभूवुस्तुल्यविक्रमाः ॥ २५ ॥,daśanāgabalāḥ ke cit ke ciddaśaguṇottarāḥ | ke cinnāgasahasrasya babhūvustulyavikramāḥ || 25 ||
+30,26,कृत्स्नां हि कपिभिर्व्याप्तां द्रुमहस्तैर्महाबलैः । अपश्यल् लक्ष्मणः क्रुद्धः किष्किन्धां तां दुरासदम् ॥ २६ ॥,kṛtsnāṃ hi kapibhirvyāptāṃ drumahastairmahābalaiḥ | apaśyal lakṣmaṇaḥ kruddhaḥ kiṣkindhāṃ tāṃ durāsadam || 26 ||
+30,27,ततस्ते हरयः सर्वे प्राकारपरिखान्तरात् । निष्क्रम्योदग्रसत्त्वास्तु तस्थुराविष्कृतं तदा ॥ २७ ॥,tataste harayaḥ sarve prākāraparikhāntarāt | niṣkramyodagrasattvāstu tasthurāviṣkṛtaṃ tadā || 27 ||
+30,28,सुग्रीवस्य प्रमादं च पूर्वजं चार्तमात्मवान् । बुद्ध्वा कोपवशं वीरः पुनरेव जगाम सः ॥ २८ ॥,sugrīvasya pramādaṃ ca pūrvajaṃ cārtamātmavān | buddhvā kopavaśaṃ vīraḥ punareva jagāma saḥ || 28 ||
+30,29,स दीर्घोष्णमहोच्छ्वासः कोपसंरक्तलोचनः । बभूव नरशार्दूलसधूम इव पावकः ॥ २९ ॥,sa dīrghoṣṇamahocchvāsaḥ kopasaṃraktalocanaḥ | babhūva naraśārdūlasadhūma iva pāvakaḥ || 29 ||
+30,30,बाणशल्यस्फुरज्जिह्वः सायकासनभोगवान् । स्वतेजोविषसंघातः पञ्चास्य इव पन्नगः ॥ ३० ॥,bāṇaśalyasphurajjihvaḥ sāyakāsanabhogavān | svatejoviṣasaṃghātaḥ pañcāsya iva pannagaḥ || 30 ||
+30,31,तं दीप्तमिव कालाग्निं नागेन्द्रमिव कोपितम् । समासाद्याङ्गदस्त्रासाद्विषादमगमद्भृशम् ॥ ३१ ॥,taṃ dīptamiva kālāgniṃ nāgendramiva kopitam | samāsādyāṅgadastrāsādviṣādamagamadbhṛśam || 31 ||
+30,32,सो ऽङ्गदं रोषताम्राक्षः संदिदेश महायशाः । सुग्रीवः कथ्यतां वत्स ममागमनमित्युत ॥ ३२ ॥,so'ṅgadaṃ roṣatāmrākṣaḥ saṃdideśa mahāyaśāḥ | sugrīvaḥ kathyatāṃ vatsa mamāgamanamityuta || 32 ||
+30,33,एष रामानुजः प्राप्तस्त्वत्सकाशमरिंदमः । भ्रातुर्व्यसनसंतप्तो द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः ॥ ३३ ॥,eṣa rāmānujaḥ prāptastvatsakāśamariṃdamaḥ | bhrāturvyasanasaṃtapto dvāri tiṣṭhati lakṣmaṇaḥ || 33 ||
+30,34,लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा शोकाविष्टो ऽङ्गदो ऽब्रवीत् । पितुः समीपमागम्य सौमित्रिरयमागतः ॥ ३४ ॥,lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā śokāviṣṭo'ṅgado'bravīt | pituḥ samīpamāgamya saumitrirayamāgataḥ || 34 ||
+30,35,ते महौघनिभं दृष्ट्वा वज्राशनिसमस्वनम् । सिंहनादं समं चक्रुर्लक्ष्मणस्य समीपतः ॥ ३५ ॥,te mahaughanibhaṃ dṛṣṭvā vajrāśanisamasvanam | siṃhanādaṃ samaṃ cakrurlakṣmaṇasya samīpataḥ || 35 ||
+30,36,तेन शब्देन महता प्रत्यबुध्यत वानरः । मदविह्वलताम्राक्षो व्याकुलस्रग्विभूषणः ॥ ३६ ॥,tena śabdena mahatā pratyabudhyata vānaraḥ | madavihvalatāmrākṣo vyākulasragvibhūṣaṇaḥ || 36 ||
+30,37,अथाङ्गदवचः श्रुत्वा तेनैव च समागतौ । मन्त्रिणो वानरेन्द्रस्य संमतोदारदर्शिनौ ॥ ३७ ॥,athāṅgadavacaḥ śrutvā tenaiva ca samāgatau | mantriṇo vānarendrasya saṃmatodāradarśinau || 37 ||
+30,38,प्लक्षश्चैव प्रभावश्च मन्त्रिणावर्थधर्मयोः । वक्तुमुच्चावचं प्राप्तं लक्ष्मणं तौ शशंसतुः ॥ ३८ ॥,plakṣaścaiva prabhāvaśca mantriṇāvarthadharmayoḥ | vaktumuccāvacaṃ prāptaṃ lakṣmaṇaṃ tau śaśaṃsatuḥ || 38 ||
+30,39,प्रसादयित्वा सुग्रीवं वचनैः सामनिश्चितैः । आसीनं पर्युपासीनौ यथा शक्रं मरुत्पतिम् ॥ ३९ ॥,prasādayitvā sugrīvaṃ vacanaiḥ sāmaniścitaiḥ | āsīnaṃ paryupāsīnau yathā śakraṃ marutpatim || 39 ||
+30,40,सत्यसंधौ महाभागौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । वयस्य भावं संप्राप्तौ राज्यार्हौ राज्यदायिनौ ॥ ४० ॥,satyasaṃdhau mahābhāgau bhrātarau rāmalakṣmaṇau | vayasya bhāvaṃ saṃprāptau rājyārhau rājyadāyinau || 40 ||
+30,41,तयोरेको धनुष्पाणिर्द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः । यस्य भीताः प्रवेपन्ते नादान्मुञ्चन्ति वानराः ॥ ४१ ॥,tayoreko dhanuṣpāṇirdvāri tiṣṭhati lakṣmaṇaḥ | yasya bhītāḥ pravepante nādānmuñcanti vānarāḥ || 41 ||
+30,42,स एष राघवभ्राता लक्ष्मणो वाक्यसारथिः । व्यवसाय रथः प्राप्तस्तस्य रामस्य शासनात् ॥ ४२ ॥,sa eṣa rāghavabhrātā lakṣmaṇo vākyasārathiḥ | vyavasāya rathaḥ prāptastasya rāmasya śāsanāt || 42 ||
+30,43,तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वं सपुत्रः सह बन्धुभिः । राजंस्तिष्ठ स्वसमये भव सत्यप्रतिश्रवः ॥ ४३ ॥,tasya mūrdhnā praṇamya tvaṃ saputraḥ saha bandhubhiḥ | rājaṃstiṣṭha svasamaye bhava satyapratiśravaḥ || 43 ||
+31,1,अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवः सचिवैः सह । लक्ष्मणं कुपितं श्रुत्वा मुमोचासनमात्मवान् ॥ १ ॥,aṅgadasya vacaḥ śrutvā sugrīvaḥ sacivaiḥ saha | lakṣmaṇaṃ kupitaṃ śrutvā mumocāsanamātmavān || 1 ||
+31,2,सचिवानब्रवीद्वाक्यं निश्चित्य गुरुलाघवम् । मन्त्रज्ञान्मन्त्रकुशलो मन्त्रेषु परिनिष्ठितः ॥ २ ॥,sacivānabravīdvākyaṃ niścitya gurulāghavam | mantrajñānmantrakuśalo mantreṣu pariniṣṭhitaḥ || 2 ||
+31,3,न मे दुर्व्याहृतं किं चिन्नापि मे दुरनुष्ठितम् । लक्ष्मणो राघवभ्राता क्रुद्धः किमिति चिन्तये ॥ ३ ॥,na me durvyāhṛtaṃ kiṃ cinnāpi me duranuṣṭhitam | lakṣmaṇo rāghavabhrātā kruddhaḥ kimiti cintaye || 3 ||
+31,4,असुहृद्भिर्ममामित्रैर्नित्यमन्तरदर्शिभिः । मम दोषानसंभूताञ् श्रावितो राघवानुजः ॥ ४ ॥,asuhṛdbhirmamāmitrairnityamantaradarśibhiḥ | mama doṣānasaṃbhūtāñ śrāvito rāghavānujaḥ || 4 ||
+31,5,अत्र तावद् यथाबुद्धि सर्वैरेव यथाविधि । भवद्भिर्निश्चयस्तस्य विज्ञेयो निपुणं शनैः ॥ ५ ॥,atra tāvad yathābuddhi sarvaireva yathāvidhi | bhavadbhirniścayastasya vijñeyo nipuṇaṃ śanaiḥ || 5 ||
+31,6,न खल्वस्ति मम त्रासो लक्ष्मणान्नापि राघवात् । मित्रं त्वस्थान कुपितं जनयत्येव संभ्रमम् ॥ ६ ॥,na khalvasti mama trāso lakṣmaṇānnāpi rāghavāt | mitraṃ tvasthāna kupitaṃ janayatyeva saṃbhramam || 6 ||
+31,7,सर्वथा सुकरं मित्रं दुष्करं परिपालनम् । अनित्यत्वात्तु चित्तानां प्रीतिरल्पे ऽपि भिद्यते ॥ ७ ॥,sarvathā sukaraṃ mitraṃ duṣkaraṃ paripālanam | anityatvāttu cittānāṃ prītiralpe'pi bhidyate || 7 ||
+31,8,अतोनिमित्तं त्रस्तो ऽहं रामेण तु महात्मना । यन्ममोपकृत�� शक्यं प्रतिकर्तुं न तन्मया ॥ ८ ॥,atonimittaṃ trasto'haṃ rāmeṇa tu mahātmanā | yanmamopakṛtaṃ śakyaṃ pratikartuṃ na tanmayā || 8 ||
+31,9,सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु हनुमान् हरिपुंगवः । उवाच स्वेन तर्केण मध्ये वानरमन्त्रिणाम् ॥ ९ ॥,sugrīveṇaivamuktastu hanumān haripuṃgavaḥ | uvāca svena tarkeṇa madhye vānaramantriṇām || 9 ||
+31,10,सर्वथा नैतदाश्चर्यं यत्त्वं हरिगणेश्वर । न विस्मरसि सुस्निग्धमुपकारकृतं शुभम् ॥ १० ॥,sarvathā naitadāścaryaṃ yattvaṃ harigaṇeśvara | na vismarasi susnigdhamupakārakṛtaṃ śubham || 10 ||
+31,11,राघवेण तु शूरेण भयमुत्सृज्य दूरतः । त्वत्प्रियार्थं हतो वाली शक्रतुल्यपराक्रमः ॥ ११ ॥,rāghaveṇa tu śūreṇa bhayamutsṛjya dūrataḥ | tvatpriyārthaṃ hato vālī śakratulyaparākramaḥ || 11 ||
+31,12,सर्वथा प्रणयात् क्रुद्धो राघवो नात्र संशयः । भ्रातरं स प्रहितवांल् लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ १२ ॥,sarvathā praṇayāt kruddho rāghavo nātra saṃśayaḥ | bhrātaraṃ sa prahitavāṃl lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam || 12 ||
+31,13,त्वं प्रमत्तो न जानीषे कालं कलविदां वर । फुल्लसप्तच्छदश्यामा प्रवृत्ता तु शरच्छिवा ॥ १३ ॥,tvaṃ pramatto na jānīṣe kālaṃ kalavidāṃ vara | phullasaptacchadaśyāmā pravṛttā tu śaracchivā || 13 ||
+31,14,निर्मल ग्रहनक्षत्रा द्यौः प्रनष्टबलाहका । प्रसन्नाश्च दिशः सर्वाः सरितश्च सरांसि च ॥ १४ ॥,nirmala grahanakṣatrā dyauḥ pranaṣṭabalāhakā | prasannāśca diśaḥ sarvāḥ saritaśca sarāṃsi ca || 14 ||
+31,15,प्राप्तमुद्योगकालं तु नावैषि हरिपुंगव । त्वं प्रमत्त इति व्यक्तं लक्ष्मणो ऽयमिहागतः ॥ १५ ॥,prāptamudyogakālaṃ tu nāvaiṣi haripuṃgava | tvaṃ pramatta iti vyaktaṃ lakṣmaṇo'yamihāgataḥ || 15 ||
+31,16,आर्तस्य हृतदारस्य परुषं पुरुषान्तरात् । वचनं मर्षणीयं ते राघवस्य महात्मनः ॥ १६ ॥,ārtasya hṛtadārasya paruṣaṃ puruṣāntarāt | vacanaṃ marṣaṇīyaṃ te rāghavasya mahātmanaḥ || 16 ||
+31,17,कृतापराधस्य हि ते नान्यत् पश्याम्यहं क्षमम् । अन्तरेणाञ्जलिं बद्ध्वा लक्ष्मणस्य प्रसादनात् ॥ १७ ॥,kṛtāparādhasya hi te nānyat paśyāmyahaṃ kṣamam | antareṇāñjaliṃ baddhvā lakṣmaṇasya prasādanāt || 17 ||
+31,18,नियुक्तैर्मन्त्रिभिर्वाच्यो अवश्यं पार्थिवो हितम् । अत एव भयं त्यक्त्वा ब्रवीम्यवधृतं वचः ॥ १८ ॥,niyuktairmantribhirvācyo avaśyaṃ pārthivo hitam | ata eva bhayaṃ tyaktvā bravīmyavadhṛtaṃ vacaḥ || 18 ||
+31,19,अभिक्रुद्धः समर्थो हि चापमुद्यम्य राघवः । सदेवासुरगन्धर्वं वशे स्थापयितुं जगत् ॥ १९ ॥,abhikruddhaḥ samartho hi cāpamudyamya rāghavaḥ | sadevāsuragandharvaṃ vaśe sthāpayituṃ jagat || 19 ||
+31,20,न स क्षमः कोपयितुं यः प्रसाद्य पुनर्भवेत् । पूर्वोपकारं स्मरता कृतज्ञेन विशेषतः ॥ २० ॥,na sa kṣamaḥ kopayituṃ yaḥ prasādya punarbhavet | pūrvopakāraṃ smaratā kṛtajñena viśeṣataḥ || 20 ||
+31,21,तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वं सपुत्रः ससुहृज्जनः । राजंस्तिष्ठ स्वसमये भर्तुर्भार्येव तद्वशे ॥ २१ ॥,tasya mūrdhnā praṇamya tvaṃ saputraḥ sasuhṛjjanaḥ | rājaṃstiṣṭha svasamaye bharturbhāryeva tadvaśe || 21 ||
+31,22,न रामरामानुजशासनं त्��या कपीन्द्रयुक्तं मनसाप्यपोहितुम् । मनो हि ते ज्ञास्यति मानुषं बलं सराघवस्यास्य सुरेन्द्रवर्चसः ॥ २२ ॥,na rāmarāmānujaśāsanaṃ tvayā kapīndrayuktaṃ manasāpyapohitum | mano hi te jñāsyati mānuṣaṃ balaṃ sarāghavasyāsya surendravarcasaḥ || 22 ||
+32,1,अथ प्रतिसमादिष्टो लक्ष्मणः परवीरहा । प्रविवेश गुहां घोरां किष्किन्धां रामशासनात् ॥ १ ॥,atha pratisamādiṣṭo lakṣmaṇaḥ paravīrahā | praviveśa guhāṃ ghorāṃ kiṣkindhāṃ rāmaśāsanāt || 1 ||
+32,2,द्वारस्था हरयस्तत्र महाकाया महाबलाः । बभूवुर्लक्ष्मणं दृष्ट्वा सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः ॥ २ ॥,dvārasthā harayastatra mahākāyā mahābalāḥ | babhūvurlakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ || 2 ||
+32,3,निःश्वसन्तं तु तं दृष्ट्वा क्रुद्धं दशरथात्मजम् । बभूवुर्हरयस्त्रस्ता न चैनं पर्यवारयन् ॥ ३ ॥,niḥśvasantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kruddhaṃ daśarathātmajam | babhūvurharayastrastā na cainaṃ paryavārayan || 3 ||
+32,4,स तं रत्नमयीं श्रीमान्दिव्यां पुष्पितकाननाम् । रम्यां रत्नसमाकीर्णां ददर्श महतीं गुहाम् ॥ ४ ॥,sa taṃ ratnamayīṃ śrīmāndivyāṃ puṣpitakānanām | ramyāṃ ratnasamākīrṇāṃ dadarśa mahatīṃ guhām || 4 ||
+32,5,हर्म्यप्रासादसंबाधां नानापण्योपशोभिताम् । सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभिताम् ॥ ५ ॥,harmyaprāsādasaṃbādhāṃ nānāpaṇyopaśobhitām | sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣpitairupaśobhitām || 5 ||
+32,6,देवगन्धर्वपुत्रैश्च वानरैः कामरूपिभिः । दिव्य माल्याम्बरधारैः शोभितां प्रियदर्शनैः ॥ ६ ॥,devagandharvaputraiśca vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ | divya mālyāmbaradhāraiḥ śobhitāṃ priyadarśanaiḥ || 6 ||
+32,7,चन्दनागरुपद्मानां गन्धैः सुरभिगन्धिनाम् । मैरेयाणां मधूनां च संमोदितमहापथाम् ॥ ७ ॥,candanāgarupadmānāṃ gandhaiḥ surabhigandhinām | maireyāṇāṃ madhūnāṃ ca saṃmoditamahāpathām || 7 ||
+32,8,विन्ध्यमेरुगिरिप्रस्थैः प्रासादैर्नैकभूमिभिः । ददर्श गिरिनद्यश्च विमलास्तत्र राघवः ॥ ८ ॥,vindhyamerugiriprasthaiḥ prāsādairnaikabhūmibhiḥ | dadarśa girinadyaśca vimalāstatra rāghavaḥ || 8 ||
+32,9,अङ्गदस्य गृहं रम्यं मैन्दस्य द्विविदस्य च । गवयस्य गवाक्षस्य गजस्य शरभस्य च ॥ ९ ॥,aṅgadasya gṛhaṃ ramyaṃ maindasya dvividasya ca | gavayasya gavākṣasya gajasya śarabhasya ca || 9 ||
+32,10,विद्युन्मालेश्च संपातेः सूर्याक्षस्य हनूमतः । वीरबाहोः सुबाहोश्च नलस्य च महात्मनः ॥ १० ॥,vidyunmāleśca saṃpāteḥ sūryākṣasya hanūmataḥ | vīrabāhoḥ subāhośca nalasya ca mahātmanaḥ || 10 ||
+32,11,कुमुदस्य सुषेणस्य तारजाम्बवतोस्तथा । दधिवक्त्रस्य नीलस्य सुपाटलसुनेत्रयोः ॥ ११ ॥,kumudasya suṣeṇasya tārajāmbavatostathā | dadhivaktrasya nīlasya supāṭalasunetrayoḥ || 11 ||
+32,12,एतेषां कपिमुख्यानां राजमार्गे महात्मनाम् । ददर्श गृहमुख्यानि महासाराणि लक्ष्मणः ॥ १२ ॥,eteṣāṃ kapimukhyānāṃ rājamārge mahātmanām | dadarśa gṛhamukhyāni mahāsārāṇi lakṣmaṇaḥ || 12 ||
+32,13,पाण्डुराभ्रप्रकाशानि दिव्यमाल्ययुतानि च । प्रभूतधनधान्यानि स्त्रीरत्नैः शोभितानि च ��� १३ ॥,pāṇḍurābhraprakāśāni divyamālyayutāni ca | prabhūtadhanadhānyāni strīratnaiḥ śobhitāni ca || 13 ||
+32,14,पाण्डुरेण तु शैलेन परिक्षिप्तं दुरासदम् । वानरेन्द्रगृहं रम्यं महेन्द्रसदनोपमम् ॥ १४ ॥,pāṇḍureṇa tu śailena parikṣiptaṃ durāsadam | vānarendragṛhaṃ ramyaṃ mahendrasadanopamam || 14 ||
+32,15,शुल्कैः प्रासादशिखरैः कैलासशिखरोपमैः । सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्टितैरुपशोभितम् ॥ १५ ॥,śulkaiḥ prāsādaśikharaiḥ kailāsaśikharopamaiḥ | sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣṭitairupaśobhitam || 15 ||
+32,16,महेन्द्रदत्तैः श्रीमद्भिर्नीलजीमूतसंनिभैः । दिव्यपुष्पफलैर्वृक्षैः शीतच्छायैर्मनोरमैः ॥ १६ ॥,mahendradattaiḥ śrīmadbhirnīlajīmūtasaṃnibhaiḥ | divyapuṣpaphalairvṛkṣaiḥ śītacchāyairmanoramaiḥ || 16 ||
+32,17,हरिभिः संवृतद्वारं बलिभिः शस्त्रपाणिभिः । दिव्यमाल्यावृतं शुभ्रं तप्तकाञ्चनतोरणम् ॥ १७ ॥,haribhiḥ saṃvṛtadvāraṃ balibhiḥ śastrapāṇibhiḥ | divyamālyāvṛtaṃ śubhraṃ taptakāñcanatoraṇam || 17 ||
+32,18,सुग्रीवस्य गृहं रम्यं प्रविवेश महाबलः । अवार्यमाणः सौमित्रिर्महाभ्रमिव भास्करः ॥ १८ ॥,sugrīvasya gṛhaṃ ramyaṃ praviveśa mahābalaḥ | avāryamāṇaḥ saumitrirmahābhramiva bhāskaraḥ || 18 ||
+32,19,स सप्त कक्ष्या धर्मात्मा यानासनसमावृताः । प्रविश्य सुमहद्गुप्तं ददर्शान्तःपुरं महत् ॥ १९ ॥,sa sapta kakṣyā dharmātmā yānāsanasamāvṛtāḥ | praviśya sumahadguptaṃ dadarśāntaḥpuraṃ mahat || 19 ||
+32,20,हैमराजतपर्यङ्कैर्बहुभिश्च वरासनैः । महार्हास्तरणोपेतैस्तत्र तत्रोपशोभितम् ॥ २० ॥,haimarājataparyaṅkairbahubhiśca varāsanaiḥ | mahārhāstaraṇopetaistatra tatropaśobhitam || 20 ||
+32,21,प्रविशन्नेव सततं शुश्राव मधुरस्वरम् । तन्त्रीगीतसमाकीर्णं समगीतपदाक्षरम् ॥ २१ ॥,praviśanneva satataṃ śuśrāva madhurasvaram | tantrīgītasamākīrṇaṃ samagītapadākṣaram || 21 ||
+32,22,बह्वीश्च विविधाकारा रूपयौवनगर्विताः । स्त्रियः सुग्रीवभवने ददर्श स महाबलः ॥ २२ ॥,bahvīśca vividhākārā rūpayauvanagarvitāḥ | striyaḥ sugrīvabhavane dadarśa sa mahābalaḥ || 22 ||
+32,23,दृष्ट्वाभिजनसंपन्नाश्चित्रमाल्यकृतस्रजः । वरमाल्यकृतव्यग्रा भूषणोत्तमभूषिताः ॥ २३ ॥,dṛṣṭvābhijanasaṃpannāścitramālyakṛtasrajaḥ | varamālyakṛtavyagrā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ || 23 ||
+32,24,नातृप्तान्नाति च व्यग्रान्नानुदात्तपरिच्छदान् । सुग्रीवानुचरांश्चापि लक्षयामास लक्ष्मणः ॥ २४ ॥,nātṛptānnāti ca vyagrānnānudāttaparicchadān | sugrīvānucarāṃścāpi lakṣayāmāsa lakṣmaṇaḥ || 24 ||
+32,25,ततः सुग्रीवमासीनं काञ्चने परमासने । महार्हास्तरणोपेते ददर्शादित्यसंनिभम् ॥ २५ ॥,tataḥ sugrīvamāsīnaṃ kāñcane paramāsane | mahārhāstaraṇopete dadarśādityasaṃnibham || 25 ||
+32,26,दिव्याभरणचित्राङ्गं दिव्यरूपं यशस्विनम् । दिव्यमाल्याम्बरधरं महेन्द्रमिव दुर्जयम् । दिव्याभरणमाल्याभिः प्रमदाभिः समावृतम् ॥ २६ ॥,divyābharaṇacitrāṅgaṃ divyarūpaṃ yaśasvinam | divyamālyāmbaradharaṃ mahendramiva durjayam | divyābharaṇamālyābhiḥ pramadābhiḥ samāvṛtam || 26 ||
+32,27,रुमां तु वीरः परिरभ���य गाढं वरासनस्थो वरहेमवर्णः । ददर्श सौमित्रिमदीनसत्त्वं विशालनेत्रः सुविशालनेत्रम् ॥ २७ ॥,rumāṃ tu vīraḥ parirabhya gāḍhaṃ varāsanastho varahemavarṇaḥ | dadarśa saumitrimadīnasattvaṃ viśālanetraḥ suviśālanetram || 27 ||
+33,1,तमप्रतिहतं क्रुद्धं प्रविष्टं पुरुषर्षभम् । सुग्रीवो लक्ष्मणं दृष्ट्वा बभूव व्यथितेन्द्रियः ॥ १ ॥,tamapratihataṃ kruddhaṃ praviṣṭaṃ puruṣarṣabham | sugrīvo lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā babhūva vyathitendriyaḥ || 1 ||
+33,2,क्रुद्धं निःश्वसमानं तं प्रदीप्तमिव तेजसा । भ्रातुर्व्यसनसंतप्तं दृष्ट्वा दशरथात्मजम् ॥ २ ॥,kruddhaṃ niḥśvasamānaṃ taṃ pradīptamiva tejasā | bhrāturvyasanasaṃtaptaṃ dṛṣṭvā daśarathātmajam || 2 ||
+33,3,उत्पपात हरिश्रेष्ठो हित्वा सौवर्णमासनम् । महान्महेन्द्रस्य यथा स्वलंकृत इव ध्वजः ॥ ३ ॥,utpapāta hariśreṣṭho hitvā sauvarṇamāsanam | mahānmahendrasya yathā svalaṃkṛta iva dhvajaḥ || 3 ||
+33,4,उत्पतन्तमनूत्पेतू रुमाप्रभृतयः स्त्रियः । सुग्रीवं गगने पूर्णं चन्द्रं तारागणा इव ॥ ४ ॥,utpatantamanūtpetū rumāprabhṛtayaḥ striyaḥ | sugrīvaṃ gagane pūrṇaṃ candraṃ tārāgaṇā iva || 4 ||
+33,5,संरक्तनयनः श्रीमान् विचचाल कृताञ्जलिः । बभूवावस्थितस्तत्र कल्पवृक्षो महानिव ॥ ५ ॥,saṃraktanayanaḥ śrīmān vicacāla kṛtāñjaliḥ | babhūvāvasthitastatra kalpavṛkṣo mahāniva || 5 ||
+33,6,रुमा द्वितीयं सुग्रीवं नारीमध्यगतं स्थितम् । अब्रवील् लक्ष्मणः क्रुद्धः सतारं शशिनं यथा ॥ ६ ॥,rumā dvitīyaṃ sugrīvaṃ nārīmadhyagataṃ sthitam | abravīl lakṣmaṇaḥ kruddhaḥ satāraṃ śaśinaṃ yathā || 6 ||
+33,7,सत्त्वाभिजनसंपन्नः सानुक्रोशो जितेन्द्रियः । कृतज्ञः सत्यवादी च राजा लोके महीयते ॥ ७ ॥,sattvābhijanasaṃpannaḥ sānukrośo jitendriyaḥ | kṛtajñaḥ satyavādī ca rājā loke mahīyate || 7 ||
+33,8,यस्तु राजा स्थितो ऽधर्मे मित्राणामुपकारिणाम् । मिथ्याप्रतिज्ञां कुरुते को नृशंसतरस्ततः ॥ ८ ॥,yastu rājā sthito'dharme mitrāṇāmupakāriṇām | mithyāpratijñāṃ kurute ko nṛśaṃsatarastataḥ || 8 ||
+33,9,शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं तु गवानृते । आत्मानं स्वजनं हन्ति पुरुषः पुरुषानृते ॥ ९ ॥,śatamaśvānṛte hanti sahasraṃ tu gavānṛte | ātmānaṃ svajanaṃ hanti puruṣaḥ puruṣānṛte || 9 ||
+33,10,पूर्वं कृतार्थो मित्राणां न तत् प्रतिकरोति यः । कृतघ्नः सर्वभूतानां स वध्यः प्लवगेश्वर ॥ १० ॥,pūrvaṃ kṛtārtho mitrāṇāṃ na tat pratikaroti yaḥ | kṛtaghnaḥ sarvabhūtānāṃ sa vadhyaḥ plavageśvara || 10 ||
+33,11,गीतो ऽयं ब्रह्मणा श्लोकः सर्वलोकनमस्कृतः । दृष्ट्वा कृतघ्नं क्रुद्धेन तं निबोध प्लवंगम ॥ ११ ॥,gīto'yaṃ brahmaṇā ślokaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ | dṛṣṭvā kṛtaghnaṃ kruddhena taṃ nibodha plavaṃgama || 11 ||
+33,12,ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ १२ ॥,brahmaghne ca surāpe ca core bhagnavrate tathā | niṣkṛtirvihitā sadbhiḥ kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ || 12 ||
+33,13,अनार्यस्त्वं कृतघ्नश्च मिथ्यावादी च वानर । पूर्वं कृतार्थो रामस्��� न तत् प्रतिकरोषि यत् ॥ १३ ॥,anāryastvaṃ kṛtaghnaśca mithyāvādī ca vānara | pūrvaṃ kṛtārtho rāmasya na tat pratikaroṣi yat || 13 ||
+33,14,ननु नाम कृतार्थेन त्वया रामस्य वानर । सीताया मार्गणे यत्नः कर्तव्यः कृतमिच्छता ॥ १४ ॥,nanu nāma kṛtārthena tvayā rāmasya vānara | sītāyā mārgaṇe yatnaḥ kartavyaḥ kṛtamicchatā || 14 ||
+33,15,स त्वं ग्राम्येषु भोगेषु सक्तो मिथ्या प्रतिश्रवः । न त्वां रामो विजानीते सर्पं मण्डूकराविणम् ॥ १५ ॥,sa tvaṃ grāmyeṣu bhogeṣu sakto mithyā pratiśravaḥ | na tvāṃ rāmo vijānīte sarpaṃ maṇḍūkarāviṇam || 15 ||
+33,16,महाभागेन रामेण पापः करुणवेदिना । हरीणां प्रापितो राज्यं त्वं दुरात्मा महात्मना ॥ १६ ॥,mahābhāgena rāmeṇa pāpaḥ karuṇavedinā | harīṇāṃ prāpito rājyaṃ tvaṃ durātmā mahātmanā || 16 ||
+33,17,कृतं चेन्नाभिजानीषे रामस्याक्लिष्टकर्मणः । सद्यस्त्वं निशितैर्बाणैर्हतो द्रक्ष्यसि वालिनम् ॥ १७ ॥,kṛtaṃ cennābhijānīṣe rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ | sadyastvaṃ niśitairbāṇairhato drakṣyasi vālinam || 17 ||
+33,18,न च संकुचितः पन्था येन वाली हतो गतः । समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः ॥ १८ ॥,na ca saṃkucitaḥ panthā yena vālī hato gataḥ | samaye tiṣṭha sugrīva mā vālipathamanvagāḥ || 18 ||
+33,19,न नूनमिक्ष्वाकुवरस्य कार्मुकाच्च्युताञ् शरान्पश्यसि वज्रसंनिभान् । ततः सुखं नाम निषेवसे सुखी न रामकार्यं मनसाप्यवेक्षसे ॥ १९ ॥,na nūnamikṣvākuvarasya kārmukāccyutāñ śarānpaśyasi vajrasaṃnibhān | tataḥ sukhaṃ nāma niṣevase sukhī na rāmakāryaṃ manasāpyavekṣase || 19 ||
+34,1,तथा ब्रुवाणं सौमित्रिं प्रदीप्तमिव तेजसा । अब्रवील् लक्ष्मणं तारा ताराधिपनिभानना ॥ १ ॥,tathā bruvāṇaṃ saumitriṃ pradīptamiva tejasā | abravīl lakṣmaṇaṃ tārā tārādhipanibhānanā || 1 ||
+34,2,नैवं लक्ष्मण वक्तव्यो नायं परुषमर्हति । हरीणामीश्वरः श्रोतुं तव वक्त्राद्विशेषतः ॥ २ ॥,naivaṃ lakṣmaṇa vaktavyo nāyaṃ paruṣamarhati | harīṇāmīśvaraḥ śrotuṃ tava vaktrādviśeṣataḥ || 2 ||
+34,3,नैवाकृतज्ञः सुग्रीवो न शठो नापि दारुणः । नैवानृतकथो वीर न जिह्मश्च कपीश्वरः ॥ ३ ॥,naivākṛtajñaḥ sugrīvo na śaṭho nāpi dāruṇaḥ | naivānṛtakatho vīra na jihmaśca kapīśvaraḥ || 3 ||
+34,4,उपकारं कृतं वीरो नाप्ययं विस्मृतः कपिः । रामेण वीर सुग्रीवो यदन्यैर्दुष्करं रणे ॥ ४ ॥,upakāraṃ kṛtaṃ vīro nāpyayaṃ vismṛtaḥ kapiḥ | rāmeṇa vīra sugrīvo yadanyairduṣkaraṃ raṇe || 4 ||
+34,5,रामप्रसादात् कीर्तिं च कपिराज्यं च शाश्वतम् । प्राप्तवानिह सुग्रीवो रुमां मां च परंतप ॥ ५ ॥,rāmaprasādāt kīrtiṃ ca kapirājyaṃ ca śāśvatam | prāptavāniha sugrīvo rumāṃ māṃ ca paraṃtapa || 5 ||
+34,6,सुदुःखं शायितः पूर्वं प्राप्येदं सुखमुत्तमम् । प्राप्तकालं न जानीते विश्वामित्रो यथा मुनिः ॥ ६ ॥,suduḥkhaṃ śāyitaḥ pūrvaṃ prāpyedaṃ sukhamuttamam | prāptakālaṃ na jānīte viśvāmitro yathā muniḥ || 6 ||
+34,7,घृताच्यां किल संसक्तो दशवर्षाणि लक्ष्मण । अहो ऽमन्यत धर्मात्मा विश्वामित्रो महामुनिः ॥ ७ ॥,ghṛtācyāṃ kila saṃsakto daśavarṣāṇi lakṣmaṇa | aho'manyata dharmātmā viśvāmitro mahāmuniḥ || 7 ||
+34,8,स हि प्राप्तं न जानीते कालं कालविदां वरः । विश्वामित्रो महातेजाः किं पुनर्यः पृथग्जनः ॥ ८ ॥,sa hi prāptaṃ na jānīte kālaṃ kālavidāṃ varaḥ | viśvāmitro mahātejāḥ kiṃ punaryaḥ pṛthagjanaḥ || 8 ||
+34,9,देहधर्मं गतस्यास्य परिश्रान्तस्य लक्ष्मण । अवितृप्तस्य कामेषु रामः क्षन्तुमिहार्हति ॥ ९ ॥,dehadharmaṃ gatasyāsya pariśrāntasya lakṣmaṇa | avitṛptasya kāmeṣu rāmaḥ kṣantumihārhati || 9 ||
+34,10,न च रोषवशं तात गन्तुमर्हसि लक्ष्मण । निश्चयार्थमविज्ञाय सहसा प्राकृतो यथा ॥ १० ॥,na ca roṣavaśaṃ tāta gantumarhasi lakṣmaṇa | niścayārthamavijñāya sahasā prākṛto yathā || 10 ||
+34,11,सत्त्वयुक्ता हि पुरुषास्त्वद्विधाः पुरुषर्षभ । अविमृश्य न रोषस्य सहसा यान्ति वश्यताम् ॥ ११ ॥,sattvayuktā hi puruṣāstvadvidhāḥ puruṣarṣabha | avimṛśya na roṣasya sahasā yānti vaśyatām || 11 ||
+34,12,प्रसादये त्वां धर्मज्ञ सुग्रीवार्थे समाहिता । महान् रोषसमुत्पन्नः संरम्भस्त्यज्यतामयम् ॥ १२ ॥,prasādaye tvāṃ dharmajña sugrīvārthe samāhitā | mahān roṣasamutpannaḥ saṃrambhastyajyatāmayam || 12 ||
+34,13,रुमां मां कपिराज्यं च धनधान्यवसूनि च । रामप्रियार्थं सुग्रीवस्त्यजेदिति मतिर्मम ॥ १३ ॥,rumāṃ māṃ kapirājyaṃ ca dhanadhānyavasūni ca | rāmapriyārthaṃ sugrīvastyajediti matirmama || 13 ||
+34,14,समानेष्व्यति सुग्रीवः सीतया सह राघवम् । शशाङ्कमिव रोहिष्या निहत्वा रावणं रणे ॥ १४ ॥,samāneṣvyati sugrīvaḥ sītayā saha rāghavam | śaśāṅkamiva rohiṣyā nihatvā rāvaṇaṃ raṇe || 14 ||
+34,15,शतकोटिसहस्राणि लङ्कायां किल रक्षसाम् । अयुतानि च षट्त्रिंशत् सहस्राणि शतानि च ॥ १५ ॥,śatakoṭisahasrāṇi laṅkāyāṃ kila rakṣasām | ayutāni ca ṣaṭtriṃśat sahasrāṇi śatāni ca || 15 ||
+34,16,अहत्वा तांश्च दुर्धर्षान् राक्षसान् कामरूपिणः । न शक्यो रावणो हन्तुं येन सा मैथिली हृता ॥ १६ ॥,ahatvā tāṃśca durdharṣān rākṣasān kāmarūpiṇaḥ | na śakyo rāvaṇo hantuṃ yena sā maithilī hṛtā || 16 ||
+34,17,ते न शक्या रणे हन्तुमसहायेन लक्ष्मण । रावणः क्रूरकर्मा च सुग्रीवेण विशेषतः ॥ १७ ॥,te na śakyā raṇe hantumasahāyena lakṣmaṇa | rāvaṇaḥ krūrakarmā ca sugrīveṇa viśeṣataḥ || 17 ||
+34,18,एवमाख्यातवान् वाली स ह्यभिज्ञो हरीश्वरः । आगमस्तु न मे व्यक्तः श्रवात्तस्य ब्रवीम्यहम् ॥ १८ ॥,evamākhyātavān vālī sa hyabhijño harīśvaraḥ | āgamastu na me vyaktaḥ śravāttasya bravīmyaham || 18 ||
+34,19,त्वत्सहायनिमित्तं वै प्रेषिता हरिपुंगवाः । आनेतुं वानरान्युद्धे सुबहून् हरियूथपान् ॥ १९ ॥,tvatsahāyanimittaṃ vai preṣitā haripuṃgavāḥ | ānetuṃ vānarānyuddhe subahūn hariyūthapān || 19 ||
+34,20,तांश्च प्रतीक्षमाणो ऽयं विक्रान्तान् सुमहाबलान् । राघवस्यार्थसिद्ध्यर्थं न निर्याति हरीश्वरः ॥ २० ॥,tāṃśca pratīkṣamāṇo'yaṃ vikrāntān sumahābalān | rāghavasyārthasiddhyarthaṃ na niryāti harīśvaraḥ || 20 ||
+34,21,कृता तु संस्था सौमित्रे सुग्रीवेण यथापुरा । अद्य तैर्वानरैर् सर्वैरागन्तव्यं महाबलैः ॥ २१ ॥,kṛtā tu saṃsthā saumitre sugrīveṇa yathāpurā | adya tairvānarair sarvairāgantavyaṃ mahābalaiḥ || 21 ||
+34,22,ऋक्षकोटिसहस्राणि गोलाङ्गूलशतानि च । अद्य त्वामुपयास्यन्ति जहि कोपमरिंदम । कोट्यो ऽनेकास्तु काकुत्स्थ कपीनां दीप्ततेजसाम् ॥ २२ ॥,ṛkṣakoṭisahasrāṇi golāṅgūlaśatāni ca | adya tvāmupayāsyanti jahi kopamariṃdama | koṭyo'nekāstu kākutstha kapīnāṃ dīptatejasām || 22 ||
+34,23,तव हि मुखमिदं निरीक्ष्य कोपात् क्षतजनिभे नयने निरीक्षमाणाः । हरिवरवनिता न यान्ति शान्तिं प्रथमभयस्य हि शङ्किताः स्म सर्वाः ॥ २३ ॥,tava hi mukhamidaṃ nirīkṣya kopāt kṣatajanibhe nayane nirīkṣamāṇāḥ | harivaravanitā na yānti śāntiṃ prathamabhayasya hi śaṅkitāḥ sma sarvāḥ || 23 ||
+35,1,इत्युक्तस्तारया वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम् । मृदुस्वभावः सौमित्रिः प्रतिजग्राह तद्वचः ॥ १ ॥,ityuktastārayā vākyaṃ praśritaṃ dharmasaṃhitam | mṛdusvabhāvaḥ saumitriḥ pratijagrāha tadvacaḥ || 1 ||
+35,2,तस्मिन्प्रतिगृहीते तु वाक्ये हरिगणेश्वरः । लक्ष्मणात् सुमहत्त्रासं वस्त्रं क्लिन्नमिवात्यजत् ॥ २ ॥,tasminpratigṛhīte tu vākye harigaṇeśvaraḥ | lakṣmaṇāt sumahattrāsaṃ vastraṃ klinnamivātyajat || 2 ||
+35,3,ततः कण्ठगतं माल्यं चित्रं बहुगुणं महत् । चिच्छेद विमदश्चासीत् सुग्रीवो वानरेश्वरः ॥ ३ ॥,tataḥ kaṇṭhagataṃ mālyaṃ citraṃ bahuguṇaṃ mahat | ciccheda vimadaścāsīt sugrīvo vānareśvaraḥ || 3 ||
+35,4,स लक्ष्मणं भीमबलं सर्ववानरसत्तमः । अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवः संप्रहर्षयन् ॥ ४ ॥,sa lakṣmaṇaṃ bhīmabalaṃ sarvavānarasattamaḥ | abravīt praśritaṃ vākyaṃ sugrīvaḥ saṃpraharṣayan || 4 ||
+35,5,प्रनष्टा श्रीश्च कीर्तिश्च कपिराज्यं च शाश्वतम् । रामप्रसादात् सौमित्रे पुनः प्राप्तमिदं मया ॥ ५ ॥,pranaṣṭā śrīśca kīrtiśca kapirājyaṃ ca śāśvatam | rāmaprasādāt saumitre punaḥ prāptamidaṃ mayā || 5 ||
+35,6,कः शक्तस्तस्य देवस्य ख्यातस्य स्वेन कर्मणा । तादृशं विक्रमं वीर प्रतिकर्तुमरिंदम ॥ ६ ॥,kaḥ śaktastasya devasya khyātasya svena karmaṇā | tādṛśaṃ vikramaṃ vīra pratikartumariṃdama || 6 ||
+35,7,सीतां प्राप्स्यति धर्मात्मा वधिष्यति च रावणम् । सहायमात्रेण मया राघवः स्वेन तेजसा ॥ ७ ॥,sītāṃ prāpsyati dharmātmā vadhiṣyati ca rāvaṇam | sahāyamātreṇa mayā rāghavaḥ svena tejasā || 7 ||
+35,8,सहायकृत्यं हि तस्य येन सप्त महाद्रुमाः । शैलश्च वसुधा चैव बाणेनैकेन दारिताः ॥ ८ ॥,sahāyakṛtyaṃ hi tasya yena sapta mahādrumāḥ | śailaśca vasudhā caiva bāṇenaikena dāritāḥ || 8 ||
+35,9,धनुर्विस्फारमाणस्य यस्य शब्देन लक्ष्मण । सशैला कम्पिता भूमिः सहायैस्तस्य किं नु वै ॥ ९ ॥,dhanurvisphāramāṇasya yasya śabdena lakṣmaṇa | saśailā kampitā bhūmiḥ sahāyaistasya kiṃ nu vai || 9 ||
+35,10,अनुयात्रां नरेन्द्रस्य करिष्ये ऽहं नरर्षभ । गच्छतो रावणं हन्तुं वैरिणं सपुरःसरम् ॥ १० ॥,anuyātrāṃ narendrasya kariṣye'haṃ nararṣabha | gacchato rāvaṇaṃ hantuṃ vairiṇaṃ sapuraḥsaram || 10 ||
+35,11,यदि किं चिदतिक्रान्तं विश्वासात् प्रणयेन वा । प्रेष्यस्य क्षमितव्यं मे न कश्��िन्नापराध्यति ॥ ११ ॥,yadi kiṃ cidatikrāntaṃ viśvāsāt praṇayena vā | preṣyasya kṣamitavyaṃ me na kaścinnāparādhyati || 11 ||
+35,12,इति तस्य ब्रुवाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः । अभवल् लक्ष्मणः प्रीतः प्रेंणा चेदमुवाच ह ॥ १२ ॥,iti tasya bruvāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ | abhaval lakṣmaṇaḥ prītaḥ preṃṇā cedamuvāca ha || 12 ||
+35,13,सर्वथा हि मम भ्राता सनाथो वानरेश्वर । त्वया नाथेन सुग्रीव प्रश्रितेन विशेषतः ॥ १३ ॥,sarvathā hi mama bhrātā sanātho vānareśvara | tvayā nāthena sugrīva praśritena viśeṣataḥ || 13 ||
+35,14,यस्ते प्रभावः सुग्रीव यच्च ते शौचमुत्तमम् । अर्हस्तं कपिराज्यस्य श्रियं भोक्तुमनुत्तमाम् ॥ १४ ॥,yaste prabhāvaḥ sugrīva yacca te śaucamuttamam | arhastaṃ kapirājyasya śriyaṃ bhoktumanuttamām || 14 ||
+35,15,सहायेन च सुग्रीव त्वया रामः प्रतापवान् । वधिष्यति रणे शत्रूनचिरान्नात्र संशयः ॥ १५ ॥,sahāyena ca sugrīva tvayā rāmaḥ pratāpavān | vadhiṣyati raṇe śatrūnacirānnātra saṃśayaḥ || 15 ||
+35,16,धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य संग्रामेष्वनिवर्तिनः । उपपन्नं च युक्तं च सुग्रीव तव भाषितम् ॥ १६ ॥,dharmajñasya kṛtajñasya saṃgrāmeṣvanivartinaḥ | upapannaṃ ca yuktaṃ ca sugrīva tava bhāṣitam || 16 ||
+35,17,दोषज्ञः सति सामर्थ्ये को ऽन्यो भाषितुमर्हति । वर्जयित्वा मम ज्येष्ठं त्वां च वानरसत्तम ॥ १७ ॥,doṣajñaḥ sati sāmarthye ko'nyo bhāṣitumarhati | varjayitvā mama jyeṣṭhaṃ tvāṃ ca vānarasattama || 17 ||
+35,18,सदृशश्चासि रामस्य विक्रमेण बलेन च । सहायो दैवतैर्दत्तश्चिराय हरिपुंगव ॥ १८ ॥,sadṛśaścāsi rāmasya vikrameṇa balena ca | sahāyo daivatairdattaścirāya haripuṃgava || 18 ||
+35,19,किं तु शीघ्रमितो वीर निष्क्राम त्वं मया सह । सान्त्वयस्व वयस्यं च भार्याहरणदुःखितम् ॥ १९ ॥,kiṃ tu śīghramito vīra niṣkrāma tvaṃ mayā saha | sāntvayasva vayasyaṃ ca bhāryāharaṇaduḥkhitam || 19 ||
+35,20,यच्च शोकाभिभूतस्य श्रुत्वा रामस्य भाषितम् । मया त्वं परुषाण्युक्तस्तच्च त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ २० ॥,yacca śokābhibhūtasya śrutvā rāmasya bhāṣitam | mayā tvaṃ paruṣāṇyuktastacca tvaṃ kṣantumarhasi || 20 ||
+36,1,एवमुक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना । हनुमन्तं स्थितं पार्श्वे सचिवं वाक्यमब्रवीत् ॥ १ ॥,evamuktastu sugrīvo lakṣmaṇena mahātmanā | hanumantaṃ sthitaṃ pārśve sacivaṃ vākyamabravīt || 1 ||
+36,2,महेन्द्रहिमवद्विन्ध्यकैलासशिखरेषु च । मन्दरे पाण्डुशिखरे पञ्चशैलेषु ये स्थिताः ॥ २ ॥,mahendrahimavadvindhyakailāsaśikhareṣu ca | mandare pāṇḍuśikhare pañcaśaileṣu ye sthitāḥ || 2 ||
+36,3,तरुणादित्यवर्णेषु भ्राजमानेषु सर्वशः । पर्वतेषु समुद्रान्ते पश्चिमस्यां तु ये दिशि ॥ ३ ॥,taruṇādityavarṇeṣu bhrājamāneṣu sarvaśaḥ | parvateṣu samudrānte paścimasyāṃ tu ye diśi || 3 ||
+36,4,आदित्यभवने चैव गिरौ संध्याभ्रसंनिभे । पद्मतालवनं भीमं संश्रिता हरिपुंगवाः ॥ ४ ॥,ādityabhavane caiva girau saṃdhyābhrasaṃnibhe | padmatālavanaṃ bhīmaṃ saṃśritā haripuṃgavāḥ || 4 ||
+36,5,अञ्जनाम्बुदसंकाशाः कुञ्जरप्रतिमौजसः । अञ्जने परते चैव ये वसन्ति प्लवंगमा�� ॥ ५ ॥,añjanāmbudasaṃkāśāḥ kuñjarapratimaujasaḥ | añjane parate caiva ye vasanti plavaṃgamāḥ || 5 ||
+36,6,मनःशिला गुहावासा वानराः कनकप्रभाः । मेरुपार्श्वगताश्चैव ये च धूम्रगिरिं श्रिताः ॥ ६ ॥,manaḥśilā guhāvāsā vānarāḥ kanakaprabhāḥ | merupārśvagatāścaiva ye ca dhūmragiriṃ śritāḥ || 6 ||
+36,7,तरुणादित्यवर्णाश्च पर्वते ये महारुणे । पिबन्तो मधुमैरेयं भीमवेगाः प्लवंगमाः ॥ ७ ॥,taruṇādityavarṇāśca parvate ye mahāruṇe | pibanto madhumaireyaṃ bhīmavegāḥ plavaṃgamāḥ || 7 ||
+36,8,वनेषु च सुरम्येषु सुगन्धिषु महत्सु च । तापसानां च रम्येषु वनान्तेषु समन्ततः ॥ ८ ॥,vaneṣu ca suramyeṣu sugandhiṣu mahatsu ca | tāpasānāṃ ca ramyeṣu vanānteṣu samantataḥ || 8 ||
+36,9,तांस्तांस्त्वमानय क्षिप्रं पृथिव्यां सर्ववानरान् । सामदानादिभिः कल्पैराशु प्रेषय वानरान् ॥ ९ ॥,tāṃstāṃstvamānaya kṣipraṃ pṛthivyāṃ sarvavānarān | sāmadānādibhiḥ kalpairāśu preṣaya vānarān || 9 ||
+36,10,प्रेषिताः प्रथमं ये च मया दूता महाजवाः । त्वरणार्थं तु भूयस्त्वं हरीन् संप्रेषयापरान् ॥ १० ॥,preṣitāḥ prathamaṃ ye ca mayā dūtā mahājavāḥ | tvaraṇārthaṃ tu bhūyastvaṃ harīn saṃpreṣayāparān || 10 ||
+36,11,ये प्रसक्ताश्च कामेषु दीर्घसूत्राश्च वानराः । इहानयस्व तान् सर्वाञ् शीघ्रं तु मम शासनात् ॥ ११ ॥,ye prasaktāśca kāmeṣu dīrghasūtrāśca vānarāḥ | ihānayasva tān sarvāñ śīghraṃ tu mama śāsanāt || 11 ||
+36,12,अहोभिर्दशभिर्ये च नागच्छन्ति ममाज्ञया । हन्तव्यास्ते दुरात्मानो राजशासनदूषकाः ॥ १२ ॥,ahobhirdaśabhirye ca nāgacchanti mamājñayā | hantavyāste durātmāno rājaśāsanadūṣakāḥ || 12 ||
+36,13,शतान्यथ सहस्राणि कोट्यश्च मम शासनात् । प्रयान्तु कपिसिंहानां दिशो मम मते स्थिताः ॥ १३ ॥,śatānyatha sahasrāṇi koṭyaśca mama śāsanāt | prayāntu kapisiṃhānāṃ diśo mama mate sthitāḥ || 13 ||
+36,14,मेघपर्वतसंकाशाश्छादयन्त इवाम्बरम् । घोररूपाः कपिश्रेष्ठा यान्तु मच्छासनादितः ॥ १४ ॥,meghaparvatasaṃkāśāśchādayanta ivāmbaram | ghorarūpāḥ kapiśreṣṭhā yāntu macchāsanāditaḥ || 14 ||
+36,15,ते गतिज्ञा गतिं गत्वा पृथिव्यां सर्ववानराः । आनयन्तु हरीन् सर्वांस्त्वरिताः शासनान्मम ॥ १५ ॥,te gatijñā gatiṃ gatvā pṛthivyāṃ sarvavānarāḥ | ānayantu harīn sarvāṃstvaritāḥ śāsanānmama || 15 ||
+36,16,तस्य वानरराजस्य श्रुत्वा वायुसुतो वचः । दिक्षु सर्वासु विक्रान्तान्प्रेषयामास वानरान् ॥ १६ ॥,tasya vānararājasya śrutvā vāyusuto vacaḥ | dikṣu sarvāsu vikrāntānpreṣayāmāsa vānarān || 16 ||
+36,17,ते पदं विष्णुविक्रान्तं पतत्रिज्योतिरध्वगाः । प्रयाताः प्रहिता राज्ञा हरयस्तत्क्षणेन वै ॥ १७ ॥,te padaṃ viṣṇuvikrāntaṃ patatrijyotiradhvagāḥ | prayātāḥ prahitā rājñā harayastatkṣaṇena vai || 17 ||
+36,18,ते समुद्रेषु गिरिषु वनेषु च सरित्सु च । वानरा वानरान् सर्वान् रामहेतोरचोदयन् ॥ १८ ॥,te samudreṣu giriṣu vaneṣu ca saritsu ca | vānarā vānarān sarvān rāmahetoracodayan || 18 ||
+36,19,मृत्युकालोपमस्याज्ञां राजराजस्य वानराः । सुग्रीवस्याययुः श्रुत्वा सुग्रीवभयदर्शिनः ॥ १९ ॥,mṛtyukālopamasyājñāṃ rājarājasya vānarāḥ | sugrīvasyāyayuḥ śrutvā sugrīvabhayadarśinaḥ || 19 ||
+36,20,ततस्ते ऽञ्जनसंकाशा गिरेस्तस्मान्महाजवाः । तिस्रः कोट्यः प्लवंगानां निर्ययुर्यत्र राघवः ॥ २० ॥,tataste'ñjanasaṃkāśā girestasmānmahājavāḥ | tisraḥ koṭyaḥ plavaṃgānāṃ niryayuryatra rāghavaḥ || 20 ||
+36,21,अस्तं गच्छति यत्रार्कस्तस्मिन् गिरिवरे रताः । तप्तहेमसमाभासास्तस्मात् कोट्यो दशच्युताः ॥ २१ ॥,astaṃ gacchati yatrārkastasmin girivare ratāḥ | taptahemasamābhāsāstasmāt koṭyo daśacyutāḥ || 21 ||
+36,22,कैलास शिखरेभ्यश्च सिंहकेसरवर्चसाम् । ततः कोटिसहस्राणि वानराणामुपागमन् ॥ २२ ॥,kailāsa śikharebhyaśca siṃhakesaravarcasām | tataḥ koṭisahasrāṇi vānarāṇāmupāgaman || 22 ||
+36,23,फलमूलेन जीवन्तो हिमवन्तमुपाश्रिताः । तेषां कोटिसहस्राणां सहस्रं समवर्तत ॥ २३ ॥,phalamūlena jīvanto himavantamupāśritāḥ | teṣāṃ koṭisahasrāṇāṃ sahasraṃ samavartata || 23 ||
+36,24,अङ्गारक समानानां भीमानां भीमकर्मणाम् । विन्ध्याद्वानरकोटीनां सहस्राण्यपतन्द्रुतम् ॥ २४ ॥,aṅgāraka samānānāṃ bhīmānāṃ bhīmakarmaṇām | vindhyādvānarakoṭīnāṃ sahasrāṇyapatandrutam || 24 ||
+36,25,क्षीरोदवेलानिलयास्तमालवनवासिनः । नारिकेलाशनाश्चैव तेषां संख्या न विद्यते ॥ २५ ॥,kṣīrodavelānilayāstamālavanavāsinaḥ | nārikelāśanāścaiva teṣāṃ saṃkhyā na vidyate || 25 ||
+36,26,वनेभ्यो गह्वरेभ्यश्च सरिद्भ्यश्च महाजवाः । आगच्छद्वानरी सेना पिबन्तीव दिवाकरम् ॥ २६ ॥,vanebhyo gahvarebhyaśca saridbhyaśca mahājavāḥ | āgacchadvānarī senā pibantīva divākaram || 26 ||
+36,27,ये तु त्वरयितुं याता वानराः सर्ववानरान् । ते वीरा हिमवच्छैलं ददृशुस्तं महाद्रुमम् ॥ २७ ॥,ye tu tvarayituṃ yātā vānarāḥ sarvavānarān | te vīrā himavacchailaṃ dadṛśustaṃ mahādrumam || 27 ||
+36,28,तस्मिन् गिरिवरे रम्ये यज्ञो महेश्वरः पुरा । सर्वदेवमनस्तोषो बभौ दिव्यो मनोहरः ॥ २८ ॥,tasmin girivare ramye yajño maheśvaraḥ purā | sarvadevamanastoṣo babhau divyo manoharaḥ || 28 ||
+36,29,अन्नविष्यन्दजातानि मूलानि च फलानि च । अमृतस्वादुकल्पानि ददृशुस्तत्र वानराः ॥ २९ ॥,annaviṣyandajātāni mūlāni ca phalāni ca | amṛtasvādukalpāni dadṛśustatra vānarāḥ || 29 ||
+36,30,तदन्न संभवं दिव्यं फलं मूलं मनोहरम् । यः कश्चित् सकृदश्नाति मासं भवति तर्पितः ॥ ३० ॥,tadanna saṃbhavaṃ divyaṃ phalaṃ mūlaṃ manoharam | yaḥ kaścit sakṛdaśnāti māsaṃ bhavati tarpitaḥ || 30 ||
+36,31,तानि मूलानि दिव्यानि फलानि च फलाशनाः । औषधानि च दिव्यानि जगृहुर्हरियूथपाः ॥ ३१ ॥,tāni mūlāni divyāni phalāni ca phalāśanāḥ | auṣadhāni ca divyāni jagṛhurhariyūthapāḥ || 31 ||
+36,32,तस्माच्च यज्ञायतनात् पुष्पाणि सुरभीणि च । आनिन्युर्वानरा गत्वा सुग्रीवप्रियकारणात् ॥ ३२ ॥,tasmācca yajñāyatanāt puṣpāṇi surabhīṇi ca | āninyurvānarā gatvā sugrīvapriyakāraṇāt || 32 ||
+36,33,ते तु सर्वे हरिवराः पृथिव्यां सर्ववानरान् । संचोदयित्वा त्वरितं यूथानां जग्मुरग्रतः ॥ ३३ ॥,te tu sarve harivarāḥ pṛthivyāṃ sarvavānarān | saṃcodayitvā tvaritaṃ yūthānāṃ jagmuragrataḥ || 33 ||
+36,34,ते तु तेन मुहूर्तेन यूथपाः शीघ्रकारिणः । किष्किन्धां त्वरया प्राप्ताः सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ ३४ ॥,te tu tena muhūrtena yūthapāḥ śīghrakāriṇaḥ | kiṣkindhāṃ tvarayā prāptāḥ sugrīvo yatra vānaraḥ || 34 ||
+36,35,ते गृहीत्वौषधीः सर्वाः फलं मूलं च वानराः । तं प्रतिग्राहयामासुर्वचनं चेदमब्रुवन् ॥ ३५ ॥,te gṛhītvauṣadhīḥ sarvāḥ phalaṃ mūlaṃ ca vānarāḥ | taṃ pratigrāhayāmāsurvacanaṃ cedamabruvan || 35 ||
+36,36,सर्वे परिगताः शैलाः समुद्राश्च वनानि च । पृथिव्यां वानराः सर्वे शासनादुपयान्ति ते ॥ ३६ ॥,sarve parigatāḥ śailāḥ samudrāśca vanāni ca | pṛthivyāṃ vānarāḥ sarve śāsanādupayānti te || 36 ||
+36,37,एवं श्रुत्वा ततो हृष्टः सुग्रीवः प्लवगाधिपः । प्रतिजग्राह च प्रीतस्तेषां सर्वमुपायनम् ॥ ३७ ॥,evaṃ śrutvā tato hṛṣṭaḥ sugrīvaḥ plavagādhipaḥ | pratijagrāha ca prītasteṣāṃ sarvamupāyanam || 37 ||
+37,1,प्रतिगृह्य च तत् सर्वमुपानयमुपाहृतम् । वानरान् सान्त्वयित्वा च सर्वानेव व्यसर्जयत् ॥ १ ॥,pratigṛhya ca tat sarvamupānayamupāhṛtam | vānarān sāntvayitvā ca sarvāneva vyasarjayat || 1 ||
+37,2,विसर्जयित्वा स हरीञ् शूरांस्तान् कृतकर्मणः । मेने कृतार्थमात्मानं राघवं च महाबलम् ॥ २ ॥,visarjayitvā sa harīñ śūrāṃstān kṛtakarmaṇaḥ | mene kṛtārthamātmānaṃ rāghavaṃ ca mahābalam || 2 ||
+37,3,स लक्ष्मणो भीमबलं सर्ववानरसत्तमम् । अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं संप्रहर्षयन् । किष्किन्धाया विनिष्क्राम यदि ते सौम्य रोचते ॥ ३ ॥,sa lakṣmaṇo bhīmabalaṃ sarvavānarasattamam | abravīt praśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ saṃpraharṣayan | kiṣkindhāyā viniṣkrāma yadi te saumya rocate || 3 ||
+37,4,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य सुभाषितम् । सुग्रीवः परमप्रीतो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ४ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya subhāṣitam | sugrīvaḥ paramaprīto vākyametaduvāca ha || 4 ||
+37,5,एवं भवतु गच्छामः स्थेयं त्वच्छासने मया । तमेवमुक्त्वा सुग्रीवो लक्ष्मणं शुभलक्ष्मणम् ॥ ५ ॥,evaṃ bhavatu gacchāmaḥ stheyaṃ tvacchāsane mayā | tamevamuktvā sugrīvo lakṣmaṇaṃ śubhalakṣmaṇam || 5 ||
+37,6,विसर्जयामास तदा तारामन्याश्च योषितः । एतेत्युच्चैर्हरिवरान् सुग्रीवः समुदाहरत् ॥ ६ ॥,visarjayāmāsa tadā tārāmanyāśca yoṣitaḥ | etetyuccairharivarān sugrīvaḥ samudāharat || 6 ||
+37,7,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हरयः शीघ्रमाययुः । बद्धाञ्जलिपुटाः सर्वे ये स्युः स्त्रीदर्शनक्षमाः ॥ ७ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā harayaḥ śīghramāyayuḥ | baddhāñjalipuṭāḥ sarve ye syuḥ strīdarśanakṣamāḥ || 7 ||
+37,8,तानुवाच ततः प्राप्तान् राजार्कसदृशप्रभः । उपस्थापयत क्षिप्रं शिबिकां मम वानराः ॥ ८ ॥,tānuvāca tataḥ prāptān rājārkasadṛśaprabhaḥ | upasthāpayata kṣipraṃ śibikāṃ mama vānarāḥ || 8 ||
+37,9,श्रुत्वा तु वचनं तस्य हरयः शीघ्रविक्रमाः । समुपस्थापयामासुः शिबिकां प्रियदर्शनाम् ॥ ९ ॥,śrutvā tu vacanaṃ tasya harayaḥ śīghravikramāḥ | samupasthāpayāmāsuḥ śibikāṃ priyadarśanām || 9 ||
+37,10,तामुपस्थापितां दृष्ट्वा शिबिकां वानराधिपः । लक्ष्मणारुह्यतां शीघ्रमिति सौमित्रिमब्रवीत् ॥ १० ॥,tāmupasthāpitāṃ dṛṣṭvā śibikāṃ vānarādhipaḥ | lakṣmaṇāruhyatāṃ śīghramiti saumitrimabravīt || 10 ||
+37,11,इत्युक्त्वा काञ्चनं यानं सुग्रीवः सूर्यसंनिभम् । बृहद्भिर्हरिभिर्युक्तमारुरोह सलक्ष्मणः ॥ ११ ॥,ityuktvā kāñcanaṃ yānaṃ sugrīvaḥ sūryasaṃnibham | bṛhadbhirharibhiryuktamāruroha salakṣmaṇaḥ || 11 ||
+37,12,पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि । शुक्लैश्च बालव्यजनैर्धूयमानैः समन्ततः ॥ १२ ॥,pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani | śuklaiśca bālavyajanairdhūyamānaiḥ samantataḥ || 12 ||
+37,13,शङ्खभेरीनिनादैश्च बन्दिभिश्चाभिवन्दितः । निर्ययौ प्राप्य सुग्रीवो राज्यश्रियमनुत्तमाम् ॥ १३ ॥,śaṅkhabherīninādaiśca bandibhiścābhivanditaḥ | niryayau prāpya sugrīvo rājyaśriyamanuttamām || 13 ||
+37,14,स वानरशतैस्तीष्क्णैर्बहुभिः शस्त्रपाणिभिः । परिकीर्णो ययौ तत्र यत्र रामो व्यवस्थितः ॥ १४ ॥,sa vānaraśataistīṣkṇairbahubhiḥ śastrapāṇibhiḥ | parikīrṇo yayau tatra yatra rāmo vyavasthitaḥ || 14 ||
+37,15,स तं देशमनुप्राप्य श्रेष्ठं रामनिषेवितम् । अवातरन्महातेजाः शिबिकायाः सलक्ष्मणः ॥ १५ ॥,sa taṃ deśamanuprāpya śreṣṭhaṃ rāmaniṣevitam | avātaranmahātejāḥ śibikāyāḥ salakṣmaṇaḥ || 15 ||
+37,16,आसाद्य च ततो रामं कृताञ्जलिपुटो ऽभवत् । कृताञ्जलौ स्थिते तस्मिन् वानराश्चभवंस्तथा ॥ १६ ॥,āsādya ca tato rāmaṃ kṛtāñjalipuṭo'bhavat | kṛtāñjalau sthite tasmin vānarāścabhavaṃstathā || 16 ||
+37,17,तटाकमिव तद्दृष्ट्वा रामः कुड्मलपङ्कजम् । वानराणां महत् सैन्यं सुग्रीवे प्रीतिमानभूत् ॥ १७ ॥,taṭākamiva taddṛṣṭvā rāmaḥ kuḍmalapaṅkajam | vānarāṇāṃ mahat sainyaṃ sugrīve prītimānabhūt || 17 ||
+37,18,पादयोः पतितं मूर्ध्ना तमुत्थाप्य हरीश्वरम् । प्रेंणा च बहुमानाच्च राघवः परिषस्वजे ॥ १८ ॥,pādayoḥ patitaṃ mūrdhnā tamutthāpya harīśvaram | preṃṇā ca bahumānācca rāghavaḥ pariṣasvaje || 18 ||
+37,19,परिष्वज्य च धर्मात्मा निषीदेति ततो ऽब्रवीत् । तं निषण्णं ततो दृष्ट्वा क्षितौ रामो ऽब्रवीद्वचः ॥ १९ ॥,pariṣvajya ca dharmātmā niṣīdeti tato'bravīt | taṃ niṣaṇṇaṃ tato dṛṣṭvā kṣitau rāmo'bravīdvacaḥ || 19 ||
+37,20,धर्ममर्थं च कामं च काले यस्तु निषेवते । विभज्य सततं वीर स राजा हरिसत्तम ॥ २० ॥,dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca kāle yastu niṣevate | vibhajya satataṃ vīra sa rājā harisattama || 20 ||
+37,21,हित्वा धर्मं तथार्थं च कामं यस्तु निषेवते । स वृक्षाग्रे यथा सुप्तः पतितः प्रतिबुध्यते ॥ २१ ॥,hitvā dharmaṃ tathārthaṃ ca kāmaṃ yastu niṣevate | sa vṛkṣāgre yathā suptaḥ patitaḥ pratibudhyate || 21 ||
+37,22,अमित्राणां वधे युक्तो मित्राणां संग्रहे रतः । त्रिवर्गफलभोक्ता तु राजा धर्मेण युज्यते ॥ २२ ॥,amitrāṇāṃ vadhe yukto mitrāṇāṃ saṃgrahe rataḥ | trivargaphalabhoktā tu rājā dharmeṇa yujyate || 22 ||
+37,23,उद्योगसमयस्त्वेष प्राप्तः शत्रुविनाशन । संचिन्त्यतां हि पिङ्गेश हरिभिः सह मन्त्रिभिः ॥ २३ ॥,udyogasamayastve��a prāptaḥ śatruvināśana | saṃcintyatāṃ hi piṅgeśa haribhiḥ saha mantribhiḥ || 23 ||
+37,24,एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामं वचनमब्रवीत् ॥ २४ ॥,evamuktastu sugrīvo rāmaṃ vacanamabravīt || 24 ||
+37,25,प्रनष्टा श्रीश्च कीर्तिश्च कपिराज्यं च शाश्वतम् । त्वत्प्रसादान्महाबाहो पुनः प्राप्तमिदं मया ॥ २५ ॥,pranaṣṭā śrīśca kīrtiśca kapirājyaṃ ca śāśvatam | tvatprasādānmahābāho punaḥ prāptamidaṃ mayā || 25 ||
+37,26,तव देवप्रसदाच्च भ्रातुश्च जयतां वर । कृतं न प्रतिकुर्याद् यः पुरुषाणां स दूषकः ॥ २६ ॥,tava devaprasadācca bhrātuśca jayatāṃ vara | kṛtaṃ na pratikuryād yaḥ puruṣāṇāṃ sa dūṣakaḥ || 26 ||
+37,27,एते वानरमुख्याश्च शतशः शत्रुसूदन । प्राप्ताश्चादाय बलिनः पृथिव्यां सर्ववानरान् ॥ २७ ॥,ete vānaramukhyāśca śataśaḥ śatrusūdana | prāptāścādāya balinaḥ pṛthivyāṃ sarvavānarān || 27 ||
+37,28,ऋक्षाश्चावहिताः शूरा गोलाङ्गूलाश्च राघव । कान्तार वनदुर्गाणामभिज्ञा घोरदर्शनाः ॥ २८ ॥,ṛkṣāścāvahitāḥ śūrā golāṅgūlāśca rāghava | kāntāra vanadurgāṇāmabhijñā ghoradarśanāḥ || 28 ||
+37,29,देवगन्धर्वपुत्राश्च वानराः कामरूपिणः । स्वैः स्वैः परिवृताः सैन्यैर्वर्तन्ते पथि राघव ॥ २९ ॥,devagandharvaputrāśca vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ | svaiḥ svaiḥ parivṛtāḥ sainyairvartante pathi rāghava || 29 ||
+37,30,शतैः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्च प्लवंगमाः । अयुतैश्चावृता वीरा शङ्कुभिश्च परंतप ॥ ३० ॥,śataiḥ śatasahasraiśca koṭibhiśca plavaṃgamāḥ | ayutaiścāvṛtā vīrā śaṅkubhiśca paraṃtapa || 30 ||
+37,31,अर्बुदैरर्बुदशतैर्मध्यैश्चान्तैश्च वानराः । समुद्रैश्च परार्धैश्च हरयो हरियूथपाः ॥ ३१ ॥,arbudairarbudaśatairmadhyaiścāntaiśca vānarāḥ | samudraiśca parārdhaiśca harayo hariyūthapāḥ || 31 ||
+37,32,आगमिष्यन्ति ते राजन्महेन्द्रसमविक्रमाः । मेरुमन्दरसंकाशा विन्ध्यमेरुकृतालयाः ॥ ३२ ॥,āgamiṣyanti te rājanmahendrasamavikramāḥ | merumandarasaṃkāśā vindhyamerukṛtālayāḥ || 32 ||
+37,33,ते त्वामभिगमिष्यन्ति राक्षसं ये सबान्धवम् । निहत्य रावणं संख्ये ह्यानयिष्यन्ति मैथिलीम् ॥ ३३ ॥,te tvāmabhigamiṣyanti rākṣasaṃ ye sabāndhavam | nihatya rāvaṇaṃ saṃkhye hyānayiṣyanti maithilīm || 33 ||
+37,34,ततस्तमुद्योगमवेक्ष्य बुद्धिमान् हरिप्रवीरस्य निदेशवर्तिनः । बभूव हर्षाद्वसुधाधिपात्मजः प्रबुद्धनीलोत्पलतुल्यदर्शनः ॥ ३४ ॥,tatastamudyogamavekṣya buddhimān haripravīrasya nideśavartinaḥ | babhūva harṣādvasudhādhipātmajaḥ prabuddhanīlotpalatulyadarśanaḥ || 34 ||
+38,1,इति ब्रुवाणं सुग्रीवं रामो धर्मभृतां वरः । बाहुभ्यां संपरिष्वज्य प्रत्युवाच कृताञ्जलिम् ॥ १ ॥,iti bruvāṇaṃ sugrīvaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ | bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya pratyuvāca kṛtāñjalim || 1 ||
+38,2,यदिन्द्रो वर्षते वर्षं न तच्चित्रं भवेद्भुवि । आदित्यो वा सहस्रांशुः कुर्याद्वितिमिरं नभः ॥ २ ॥,yadindro varṣate varṣaṃ na taccitraṃ bhavedbhuvi | ādityo vā sahasrāṃśuḥ kuryādvitimiraṃ nabhaḥ || 2 ||
+38,3,चन्द्रमा रश्मिभिः कुर्यात् पृथिवीं सौम्य निर्मलाम् । त्वद्विधो वा���ि मित्राणां प्रतिकुर्यात् परंतप ॥ ३ ॥,candramā raśmibhiḥ kuryāt pṛthivīṃ saumya nirmalām | tvadvidho vāpi mitrāṇāṃ pratikuryāt paraṃtapa || 3 ||
+38,4,एवं त्वयि न तच्चित्रं भवेद् यत् सौम्य शोभनम् । जानाम्यहं त्वां सुग्रीव सततं प्रियवादिनम् ॥ ४ ॥,evaṃ tvayi na taccitraṃ bhaved yat saumya śobhanam | jānāmyahaṃ tvāṃ sugrīva satataṃ priyavādinam || 4 ||
+38,5,त्वत्सनाथः सखे संख्ये जेतास्मि सकलानरीन् । त्वमेव मे सुहृन्मित्रं साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥ ५ ॥,tvatsanāthaḥ sakhe saṃkhye jetāsmi sakalānarīn | tvameva me suhṛnmitraṃ sāhāyyaṃ kartumarhasi || 5 ||
+38,6,जहारात्मविनाशाय वैदेहीं राक्षसाधमः । वञ्चयित्वा तु पौलोमीमनुह्लादो यथा शचीम् ॥ ६ ॥,jahārātmavināśāya vaidehīṃ rākṣasādhamaḥ | vañcayitvā tu paulomīmanuhlādo yathā śacīm || 6 ||
+38,7,नचिरात्तं हनिष्यामि रावणं निशितैः शरैः । पौलोम्याः पितरं दृप्तं शतक्रतुरिवारिहा ॥ ७ ॥,nacirāttaṃ haniṣyāmi rāvaṇaṃ niśitaiḥ śaraiḥ | paulomyāḥ pitaraṃ dṛptaṃ śatakraturivārihā || 7 ||
+38,8,एतस्मिन्नन्तरे चैव रजः समभिवर्तत । उष्णां तीव्रां सहस्रांशोश्छादयद्गगने प्रभाम् ॥ ८ ॥,etasminnantare caiva rajaḥ samabhivartata | uṣṇāṃ tīvrāṃ sahasrāṃśośchādayadgagane prabhām || 8 ||
+38,9,दिशः पर्याकुलाश्चासन् रजसा तेन मूर्छिताः । चचाल च मही सर्वा सशैलवनकानना ॥ ९ ॥,diśaḥ paryākulāścāsan rajasā tena mūrchitāḥ | cacāla ca mahī sarvā saśailavanakānanā || 9 ||
+38,10,ततो नगेन्द्रसंकाशैस्तीक्ष्ण दंष्ट्रैर्महाबलैः । कृत्स्ना संछादिता भूमिरसंख्येयैः प्लवंगमैः ॥ १० ॥,tato nagendrasaṃkāśaistīkṣṇa daṃṣṭrairmahābalaiḥ | kṛtsnā saṃchāditā bhūmirasaṃkhyeyaiḥ plavaṃgamaiḥ || 10 ||
+38,11,निमेषान्तरमात्रेण ततस्तैर्हरियूथपैः । कोटीशतपरीवारैः कामरूपिभिरावृता ॥ ११ ॥,nimeṣāntaramātreṇa tatastairhariyūthapaiḥ | koṭīśataparīvāraiḥ kāmarūpibhirāvṛtā || 11 ||
+38,12,नादेयैः पार्वतीयैश्च सामुद्रैश्च महाबलैः । हरिभिर्मेघनिर्ह्रादैरन्यैश्च वनचारिभिः ॥ १२ ॥,nādeyaiḥ pārvatīyaiśca sāmudraiśca mahābalaiḥ | haribhirmeghanirhrādairanyaiśca vanacāribhiḥ || 12 ||
+38,13,तरुणादित्यवर्णैश्च शशिगौरैश्च वानरैः । पद्मकेसरवर्णैश्च श्वेतैर्मेरुकृतालयैः ॥ १३ ॥,taruṇādityavarṇaiśca śaśigauraiśca vānaraiḥ | padmakesaravarṇaiśca śvetairmerukṛtālayaiḥ || 13 ||
+38,14,कोटीसहस्रैर्दशभिः श्रीमान्परिवृतस्तदा । वीरः शतबलिर्नाम वानरः प्रत्यदृश्यत ॥ १४ ॥,koṭīsahasrairdaśabhiḥ śrīmānparivṛtastadā | vīraḥ śatabalirnāma vānaraḥ pratyadṛśyata || 14 ||
+38,15,ततः काञ्चनशैलाभस्ताराया वीर्यवान्पिता । अनेकैर्दशसाहस्रैः कोटिभिः प्रत्यदृश्यत ॥ १५ ॥,tataḥ kāñcanaśailābhastārāyā vīryavānpitā | anekairdaśasāhasraiḥ koṭibhiḥ pratyadṛśyata || 15 ||
+38,16,पद्मकेसरसंकाशस्तरुणार्कनिभाननः । बुद्धिमान् वानरश्रेष्ठः सर्ववानरसत्तमः ॥ १६ ॥,padmakesarasaṃkāśastaruṇārkanibhānanaḥ | buddhimān vānaraśreṣṭhaḥ sarvavānarasattamaḥ || 16 ||
+38,17,अनीकैर्बहुसाहस्रैर्वानराणां समन्वितः । पिता हनुमतः श्रीमान् केसरी प्रत्यदृश्यत ॥ १७ ॥,anīkairbahusāhasrairvānarāṇāṃ samanvitaḥ | pitā hanumataḥ śrīmān kesarī pratyadṛśyata || 17 ||
+38,18,गोलाङ्गूलमहाराजो गवाक्षो भीमविक्रमः । वृतः कोटिसहस्रेण वानराणामदृश्यत ॥ १८ ॥,golāṅgūlamahārājo gavākṣo bhīmavikramaḥ | vṛtaḥ koṭisahasreṇa vānarāṇāmadṛśyata || 18 ||
+38,19,ऋक्षाणां भीमवेगानां धूम्रः शत्रुनिबर्हणः । वृतः कोटिसहस्राभ्यां द्वाभ्यां समभिवर्तत ॥ १९ ॥,ṛkṣāṇāṃ bhīmavegānāṃ dhūmraḥ śatrunibarhaṇaḥ | vṛtaḥ koṭisahasrābhyāṃ dvābhyāṃ samabhivartata || 19 ||
+38,20,महाचलनिभैर्घोरैः पनसो नाम यूथपः । आजगाम महावीर्यस्तिसृभिः कोटिभिर्वृतः ॥ २० ॥,mahācalanibhairghoraiḥ panaso nāma yūthapaḥ | ājagāma mahāvīryastisṛbhiḥ koṭibhirvṛtaḥ || 20 ||
+38,21,नीलाञ्जनचयाकारो नीलो नामाथ यूथपः । अदृश्यत महाकायः कोटिभिर्दशभिर्वृतः ॥ २१ ॥,nīlāñjanacayākāro nīlo nāmātha yūthapaḥ | adṛśyata mahākāyaḥ koṭibhirdaśabhirvṛtaḥ || 21 ||
+38,22,दरीमुखश्च बलवान्यूथपो ऽभ्याययौ तदा । वृतः कोटिसहस्रेण सुग्रीवं समुपस्थितः ॥ २२ ॥,darīmukhaśca balavānyūthapo'bhyāyayau tadā | vṛtaḥ koṭisahasreṇa sugrīvaṃ samupasthitaḥ || 22 ||
+38,23,मैन्दश्च द्विविदश्चोभावश्विपुत्रौ महावलौ । कोटिकोटिसहस्रेण वानराणामदृश्यताम् ॥ २३ ॥,maindaśca dvividaścobhāvaśviputrau mahāvalau | koṭikoṭisahasreṇa vānarāṇāmadṛśyatām || 23 ||
+38,24,ततः कोटिसहस्राणां सहस्रेण शतेन च । पृष्ठतो ऽनुगतः प्राप्तो हरिभिर्गन्धमादनः ॥ २४ ॥,tataḥ koṭisahasrāṇāṃ sahasreṇa śatena ca | pṛṣṭhato'nugataḥ prāpto haribhirgandhamādanaḥ || 24 ||
+38,25,ततः पद्मसहस्रेण वृतः शङ्कुशतेन च । युवराजो ऽङ्गदः प्राप्तः पितृतुल्यपराक्रमः ॥ २५ ॥,tataḥ padmasahasreṇa vṛtaḥ śaṅkuśatena ca | yuvarājo'ṅgadaḥ prāptaḥ pitṛtulyaparākramaḥ || 25 ||
+38,26,ततस्ताराद्युतिस्तारो हरिर्भीमपराक्रमः । पञ्चभिर्हरिकोटीभिर्दूरतः प्रत्यदृश्यत ॥ २६ ॥,tatastārādyutistāro harirbhīmaparākramaḥ | pañcabhirharikoṭībhirdūrataḥ pratyadṛśyata || 26 ||
+38,27,इन्द्रजानुः कपिर्वीरो यूथपः प्रत्यदृश्यत । एकादशानां कोटीनामीश्वरस्तैश्च संवृतः ॥ २७ ॥,indrajānuḥ kapirvīro yūthapaḥ pratyadṛśyata | ekādaśānāṃ koṭīnāmīśvarastaiśca saṃvṛtaḥ || 27 ||
+38,28,ततो रम्भस्त्वनुप्राप्तस्तरुणादित्यसंनिभः । अयुतेन वृतश्चैव सहस्रेण शतेन च ॥ २८ ॥,tato rambhastvanuprāptastaruṇādityasaṃnibhaḥ | ayutena vṛtaścaiva sahasreṇa śatena ca || 28 ||
+38,29,ततो यूथपतिर्वीरो दुर्मुखो नाम वानरः । प्रत्यदृश्यत कोटिभ्यां द्वाभ्यां परिवृतो बली ॥ २९ ॥,tato yūthapatirvīro durmukho nāma vānaraḥ | pratyadṛśyata koṭibhyāṃ dvābhyāṃ parivṛto balī || 29 ||
+38,30,कैलासशिखराकारैर्वानरैर्भीमविक्रमैः । वृतः कोटिसहस्रेण हनुमान्प्रत्यदृश्यत ॥ ३० ॥,kailāsaśikharākārairvānarairbhīmavikramaiḥ | vṛtaḥ koṭisahasreṇa hanumānpratyadṛśyata || 30 ||
+38,31,नलश्चापि महावीर्यः संवृतो द्रुमवासिभिः । कोटीशतेन संप्राप्तः सहस्रेण शतेन च ॥ ३१ ॥,nalaścāpi mahāvīryaḥ saṃvṛto drumavāsibhiḥ | koṭīśatena saṃprāptaḥ sahasreṇa śatena ca || 31 ||
+38,32,शरभः कुमुदो वह्निर्वानरो रम्भ एव च । एते चान्ये च बहवो वानराः कामरूपिणः ॥ ३२ ॥,śarabhaḥ kumudo vahnirvānaro rambha eva ca | ete cānye ca bahavo vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ || 32 ||
+38,33,आवृत्य पृथिवीं सर्वां पर्वतांश्च वनानि च । आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः । अभ्यवर्तन्त सुग्रीवं सूर्यमभ्रगणा इव ॥ ३३ ॥,āvṛtya pṛthivīṃ sarvāṃ parvatāṃśca vanāni ca | āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ | abhyavartanta sugrīvaṃ sūryamabhragaṇā iva || 33 ||
+38,34,कुर्वाणा बहुशब्दांश्च प्रहृष्टा बलशालिनः । शिरोभिर्वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयन् ॥ ३४ ॥,kurvāṇā bahuśabdāṃśca prahṛṣṭā balaśālinaḥ | śirobhirvānarendrāya sugrīvāya nyavedayan || 34 ||
+38,35,अपरे वानरश्रेष्ठाः संगम्य च यथोचितम् । सुग्रीवेण समागम्य स्थिताः प्राञ्जलयस्तदा ॥ ३५ ॥,apare vānaraśreṣṭhāḥ saṃgamya ca yathocitam | sugrīveṇa samāgamya sthitāḥ prāñjalayastadā || 35 ||
+38,36,सुग्रीवस्त्वरितो रामे सर्वांस्तान् वानरर्षभान् । निवेदयित्वा धर्मज्ञः स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ ३६ ॥,sugrīvastvarito rāme sarvāṃstān vānararṣabhān | nivedayitvā dharmajñaḥ sthitaḥ prāñjalirabravīt || 36 ||
+38,37,यथा सुखं पर्वतनिर्झरेषु वनेषु सर्वेषु च वानरेन्द्राः । निवेशयित्वा विधिवद्बलानि बलं बलज्ञः प्रतिपत्तुमीष्टे ॥ ३७ ॥,yathā sukhaṃ parvatanirjhareṣu vaneṣu sarveṣu ca vānarendrāḥ | niveśayitvā vidhivadbalāni balaṃ balajñaḥ pratipattumīṣṭe || 37 ||
+39,1,अथ राजा समृद्धार्थः सुग्रीवः प्लवगेश्वरः । उवाच नरशार्दूलं रामं परबलार्दनम् ॥ १ ॥,atha rājā samṛddhārthaḥ sugrīvaḥ plavageśvaraḥ | uvāca naraśārdūlaṃ rāmaṃ parabalārdanam || 1 ||
+39,2,आगता विनिविष्टाश्च बलिनः कामरूपिणः । वानरेन्द्रा महेन्द्राभा ये मद्विषयवासिनः ॥ २ ॥,āgatā viniviṣṭāśca balinaḥ kāmarūpiṇaḥ | vānarendrā mahendrābhā ye madviṣayavāsinaḥ || 2 ||
+39,3,त इमे बहुसाहस्रैर्हरिभिर्भीमविक्रमैः । आगता वानरा घोरा दैत्यदानवसंनिभाः ॥ ३ ॥,ta ime bahusāhasrairharibhirbhīmavikramaiḥ | āgatā vānarā ghorā daityadānavasaṃnibhāḥ || 3 ||
+39,4,ख्यातकर्मापदानाश्च बलवन्तो जितक्लमाः । पराक्रमेषु विख्याता व्यवसायेषु चोत्तमाः ॥ ४ ॥,khyātakarmāpadānāśca balavanto jitaklamāḥ | parākrameṣu vikhyātā vyavasāyeṣu cottamāḥ || 4 ||
+39,5,पृथिव्यम्बुचरा राम नानानगनिवासिनः । कोट्यग्रश इमे प्राप्ता वानरास्तव किंकराः ॥ ५ ॥,pṛthivyambucarā rāma nānānaganivāsinaḥ | koṭyagraśa ime prāptā vānarāstava kiṃkarāḥ || 5 ||
+39,6,निदेशवर्तिनः सर्वे सर्वे गुरुहिते रताः । अभिप्रेतमनुष्ठातुं तव शक्ष्यन्त्यरिंदम ॥ ६ ॥,nideśavartinaḥ sarve sarve guruhite ratāḥ | abhipretamanuṣṭhātuṃ tava śakṣyantyariṃdama || 6 ||
+39,7,यन्मन्यसे नरव्याघ्र प्राप्तकालं तदुच्यताम् । तत् सैन्यं त्वद्वशे युक्तमाज्ञापयितुमर्हसि ॥ ७ ॥,yanmanyase naravyāghra prāptakālaṃ taducyatām | tat sainyaṃ tvadvaśe yuktamājñāpayitumarhasi || 7 ||
+39,8,काममेषामिदं कार्यं विदितं मम तत्त्वतः । तथापि तु यथा ��त्त्वमाज्ञापयितुमर्हसि ॥ ८ ॥,kāmameṣāmidaṃ kāryaṃ viditaṃ mama tattvataḥ | tathāpi tu yathā tattvamājñāpayitumarhasi || 8 ||
+39,9,तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं रामो दशरथात्मजः । बाहुभ्यां संपरिष्वज्य इदं वचनमब्रवीत् ॥ ९ ॥,tathā bruvāṇaṃ sugrīvaṃ rāmo daśarathātmajaḥ | bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya idaṃ vacanamabravīt || 9 ||
+39,10,ज्ञायतां सौम्य वैदेही यदि जीवति वा न वा । स च देशो महाप्राज्ञ यस्मिन् वसति रावणः ॥ १० ॥,jñāyatāṃ saumya vaidehī yadi jīvati vā na vā | sa ca deśo mahāprājña yasmin vasati rāvaṇaḥ || 10 ||
+39,11,अधिगम्य च वैदेहीं निलयं रावणस्य च । प्राप्तकालं विधास्यामि तस्मिन् काले सह त्वया ॥ ११ ॥,adhigamya ca vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca | prāptakālaṃ vidhāsyāmi tasmin kāle saha tvayā || 11 ||
+39,12,नाहमस्मिन्प्रभुः कार्ये वानरेश न लक्ष्मणः । त्वमस्य हेतुः कार्यस्य प्रभुश्च प्लवगेश्वर ॥ १२ ॥,nāhamasminprabhuḥ kārye vānareśa na lakṣmaṇaḥ | tvamasya hetuḥ kāryasya prabhuśca plavageśvara || 12 ||
+39,13,त्वमेवाज्ञापय विभो मम कार्यविनिश्चयम् । त्वं हि जानासि यत् कार्यं मम वीर न संशयः ॥ १३ ॥,tvamevājñāpaya vibho mama kāryaviniścayam | tvaṃ hi jānāsi yat kāryaṃ mama vīra na saṃśayaḥ || 13 ||
+39,14,सुहृद्द्वितीयो विक्रान्तः प्राज्ञः कालविशेषवित् । भवानस्मद्धिते युक्तः सुकृतार्थो ऽर्थवित्तमः ॥ १४ ॥,suhṛddvitīyo vikrāntaḥ prājñaḥ kālaviśeṣavit | bhavānasmaddhite yuktaḥ sukṛtārtho'rthavittamaḥ || 14 ||
+39,15,एवमुक्तस्तु सुग्रीवो विनतं नाम यूथपम् । अब्रवीद् राम साम्निध्ये लक्ष्मणस्य च धीमतः । शैलाभं मेघनिर्घोषमूर्जितं प्लवगेश्वरम् ॥ १५ ॥,evamuktastu sugrīvo vinataṃ nāma yūthapam | abravīd rāma sāmnidhye lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ | śailābhaṃ meghanirghoṣamūrjitaṃ plavageśvaram || 15 ||
+39,16,सोमसूर्यात्मजैः सार्धं वानरैर्वानरोत्तम । देशकालनयैर्युक्तः कार्याकार्यविनिश्चये ॥ १६ ॥,somasūryātmajaiḥ sārdhaṃ vānarairvānarottama | deśakālanayairyuktaḥ kāryākāryaviniścaye || 16 ||
+39,17,वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् । अधिगच्छ दिशं पूर्वां सशैलवनकाननाम् ॥ १७ ॥,vṛtaḥ śatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām | adhigaccha diśaṃ pūrvāṃ saśailavanakānanām || 17 ||
+39,18,तत्र सीतां च वैदेहीं निलयं रावणस्य च । मार्गध्वं गिरिदुर्गेषु वनेषु च नदीषु च ॥ १८ ॥,tatra sītāṃ ca vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca | mārgadhvaṃ giridurgeṣu vaneṣu ca nadīṣu ca || 18 ||
+39,19,नदीं भागीरथीं रम्यां सरयूं कौशिकीं तथा । कालिन्दीं यमुनां रम्यां यामुनं च महागिरिम् ॥ १९ ॥,nadīṃ bhāgīrathīṃ ramyāṃ sarayūṃ kauśikīṃ tathā | kālindīṃ yamunāṃ ramyāṃ yāmunaṃ ca mahāgirim || 19 ||
+39,20,सरस्वतीं च सिन्धुं च शोणं मणिनिभोदकम् । महीं कालमहीं चैव शैलकाननशोभिताम् ॥ २० ॥,sarasvatīṃ ca sindhuṃ ca śoṇaṃ maṇinibhodakam | mahīṃ kālamahīṃ caiva śailakānanaśobhitām || 20 ||
+39,21,ब्रह्ममालान् विदेहांश्च मालवान् काशिकोसलान् । मागधांश्च महाग्रामान्पुण्ड्रान् वङ्गांस्तथैव च ॥ २१ ॥,brahmamālān videhāṃśca mālavān kāśikosalān | māgadhāṃśca mahāgrāmānpuṇḍrān vaṅgāṃstathaiva ca || 21 ||
+39,22,पत्तनं कोशकाराणां भूमिं च रजताकराम् । सर्वमेतद्विचेतव्यं मृगयद्भिर् ततस्ततः ॥ २२ ॥,pattanaṃ kośakārāṇāṃ bhūmiṃ ca rajatākarām | sarvametadvicetavyaṃ mṛgayadbhir tatastataḥ || 22 ||
+39,23,रामस्य दयितां भार्यां सीतां दशरतः स्नुषाम् । समुद्रमवगाढांश्च पर्वतान्पत्तनानि च ॥ २३ ॥,rāmasya dayitāṃ bhāryāṃ sītāṃ daśarataḥ snuṣām | samudramavagāḍhāṃśca parvatānpattanāni ca || 23 ||
+39,24,मन्दरस्य च ये कोटिं संश्रिताः के चिदायताम् । कर्णप्रावरणाश्चैव तथा चाप्योष्ठकर्णकाः ॥ २४ ॥,mandarasya ca ye koṭiṃ saṃśritāḥ ke cidāyatām | karṇaprāvaraṇāścaiva tathā cāpyoṣṭhakarṇakāḥ || 24 ||
+39,25,घोरा लोहमुखाश्चैव जवनाश्चैकपादकाः । अक्षया बलवन्तश्च पुरुषाः पुरुषादकाः ॥ २५ ॥,ghorā lohamukhāścaiva javanāścaikapādakāḥ | akṣayā balavantaśca puruṣāḥ puruṣādakāḥ || 25 ||
+39,26,किराताः कर्णचूडाश्च हेमाङ्गाः प्रियदर्शनाः । आममीनाशनास्तत्र किराता द्वीपवासिनः ॥ २६ ॥,kirātāḥ karṇacūḍāśca hemāṅgāḥ priyadarśanāḥ | āmamīnāśanāstatra kirātā dvīpavāsinaḥ || 26 ||
+39,27,अन्तर्जलचरा घोरा नरव्याघ्रा इति श्रुताः । एतेषामालयाः सर्वे विचेयाः काननौकसः ॥ २७ ॥,antarjalacarā ghorā naravyāghrā iti śrutāḥ | eteṣāmālayāḥ sarve viceyāḥ kānanaukasaḥ || 27 ||
+39,28,गिरिभिर्ये च गम्यन्ते प्लवनेन प्लवेन च । रत्नवन्तं यवद्वीपं सप्तराज्योपशोभितम् ॥ २८ ॥,giribhirye ca gamyante plavanena plavena ca | ratnavantaṃ yavadvīpaṃ saptarājyopaśobhitam || 28 ||
+39,29,सुवर्णरूप्यकं चैव सुवर्णाकरमण्डितम् । यवद्वीपमतिक्रम्य शिशिरो नाम पर्वतः ॥ २९ ॥,suvarṇarūpyakaṃ caiva suvarṇākaramaṇḍitam | yavadvīpamatikramya śiśiro nāma parvataḥ || 29 ||
+39,30,दिवं स्पृशति शृङ्गेण देवदानवसेवितः । एतेषां गिरिदुर्गेषु प्रतापेषु वनेषु च ॥ ३० ॥,divaṃ spṛśati śṛṅgeṇa devadānavasevitaḥ | eteṣāṃ giridurgeṣu pratāpeṣu vaneṣu ca || 30 ||
+39,31,रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः । ततः समुद्रद्वीपांश्च सुभीमान्द्रष्टुमर्हथ ॥ ३१ ॥,rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ | tataḥ samudradvīpāṃśca subhīmāndraṣṭumarhatha || 31 ||
+39,32,तत्रासुरा महाकायाश्छायां गृह्णन्ति नित्यशः । ब्रह्मणा समनुज्ञाता दीर्घकालं बुभुक्षिताः ॥ ३२ ॥,tatrāsurā mahākāyāśchāyāṃ gṛhṇanti nityaśaḥ | brahmaṇā samanujñātā dīrghakālaṃ bubhukṣitāḥ || 32 ||
+39,33,तं कालमेघप्रतिमं महोरगनिषेवितम् । अभिगम्य महानादं तीर्थेनैव महोदधिम् ॥ ३३ ॥,taṃ kālameghapratimaṃ mahoraganiṣevitam | abhigamya mahānādaṃ tīrthenaiva mahodadhim || 33 ||
+39,34,ततो रक्तजलं भीमं लोहितं नाम सागरम् । गता द्रक्ष्यथ तां चैव बृहतीं कूटशाल्मलीम् ॥ ३४ ॥,tato raktajalaṃ bhīmaṃ lohitaṃ nāma sāgaram | gatā drakṣyatha tāṃ caiva bṛhatīṃ kūṭaśālmalīm || 34 ||
+39,35,गृहं च वैनतेयस्य नानारत्नविभूषितम् । तत्र कैलाससंकाशं विहितं विश्वकर्मणा ॥ ३५ ॥,gṛhaṃ ca vainateyasya nānāratnavibhūṣitam | tatra kailāsasaṃkāśaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā || 35 ||
+39,36,तत्र शैलनिभा भीमा मन्देहा नाम राक्षसाः । शैलशृङ्गेषु लम्बन्ते नानारूपा भयावहाः ॥ ३६ ॥,tatra śailanibhā bhīmā mandehā nāma rākṣasāḥ | śailaśṛṅgeṣu lambante nānārūpā bhayāvahāḥ || 36 ||
+39,37,ते पतन्ति जले नित्यं सूर्यस्योदयनं प्रति । अभितप्ताश्च सूर्येण लम्बन्ते स्म पुनः पुनः ॥ ३७ ॥,te patanti jale nityaṃ sūryasyodayanaṃ prati | abhitaptāśca sūryeṇa lambante sma punaḥ punaḥ || 37 ||
+39,38,ततः पाण्डुरमेघाभं क्षीरौदं नाम सागरम् । गता द्रक्ष्यथ दुर्धर्षा मुखा हारमिवोर्मिभिः ॥ ३८ ॥,tataḥ pāṇḍurameghābhaṃ kṣīraudaṃ nāma sāgaram | gatā drakṣyatha durdharṣā mukhā hāramivormibhiḥ || 38 ||
+39,39,तस्य मध्ये महाश्वेत ऋषभो नाम पर्वतः । दिव्यगन्धैः कुसुमितै रजतैश्च नगैर्वृतः ॥ ३९ ॥,tasya madhye mahāśveta ṛṣabho nāma parvataḥ | divyagandhaiḥ kusumitai rajataiśca nagairvṛtaḥ || 39 ||
+39,40,सरश्च राजतैः पद्मैर्ज्वलितैर्हेमकेसरैः । नाम्ना सुदर्शनं नाम राजहंसैः समाकुलम् ॥ ४० ॥,saraśca rājataiḥ padmairjvalitairhemakesaraiḥ | nāmnā sudarśanaṃ nāma rājahaṃsaiḥ samākulam || 40 ||
+39,41,विबुधाश्चारणा यक्षाः किंनराः साप्सरोगणाः । हृष्टाः समभिगच्छन्ति नलिनीं तां रिरंसवः ॥ ४१ ॥,vibudhāścāraṇā yakṣāḥ kiṃnarāḥ sāpsarogaṇāḥ | hṛṣṭāḥ samabhigacchanti nalinīṃ tāṃ riraṃsavaḥ || 41 ||
+39,42,क्षीरोदं समतिक्रम्य ततो द्रक्ष्यथ वानराः । जलोदं सागरश्रेष्ठं सर्वभूतभयावहम् ॥ ४२ ॥,kṣīrodaṃ samatikramya tato drakṣyatha vānarāḥ | jalodaṃ sāgaraśreṣṭhaṃ sarvabhūtabhayāvaham || 42 ||
+39,43,तत्र तत् कोपजं तेजः कृतं हयमुखं महत् । अस्याहुस्तन्महावेगमोदनं सचराचरम् ॥ ४३ ॥,tatra tat kopajaṃ tejaḥ kṛtaṃ hayamukhaṃ mahat | asyāhustanmahāvegamodanaṃ sacarācaram || 43 ||
+39,44,तत्र विक्रोशतां नादो भूतानां सागरौकसाम् । श्रूयते चासमर्थानां दृष्ट्वा तद्वडवामुखम् ॥ ४४ ॥,tatra vikrośatāṃ nādo bhūtānāṃ sāgaraukasām | śrūyate cāsamarthānāṃ dṛṣṭvā tadvaḍavāmukham || 44 ||
+39,45,स्वादूदस्योत्तरे देशे योजनानि त्रयोदश । जातरूपशिलो नाम महान् कनकपर्वतः ॥ ४५ ॥,svādūdasyottare deśe yojanāni trayodaśa | jātarūpaśilo nāma mahān kanakaparvataḥ || 45 ||
+39,46,आसीनं पर्वतस्याग्रे सर्वभूतनमस्कृतम् । सहस्रशिरसं देवमनन्तं नीलवाससं ॥ ४६ ॥,āsīnaṃ parvatasyāgre sarvabhūtanamaskṛtam | sahasraśirasaṃ devamanantaṃ nīlavāsasaṃ || 46 ||
+39,47,त्रिशिराः काञ्चनः केतुस्तालस्तस्य महात्मनः । स्थापितः पर्वतस्याग्रे विराजति सवेदिकः ॥ ४७ ॥,triśirāḥ kāñcanaḥ ketustālastasya mahātmanaḥ | sthāpitaḥ parvatasyāgre virājati savedikaḥ || 47 ||
+39,48,पूर्वस्यां दिशि निर्माणं कृतं तत्त्रिदशेश्वरैः । ततः परं हेममयः श्रीमानुदयपर्वतः ॥ ४८ ॥,pūrvasyāṃ diśi nirmāṇaṃ kṛtaṃ tattridaśeśvaraiḥ | tataḥ paraṃ hemamayaḥ śrīmānudayaparvataḥ || 48 ||
+39,49,तस्य कोटिर्दिवं स्पृष्ट्वा शतयोजनमायता । जातरूपमयी दिव्या विराजति सवेदिका ॥ ४९ ॥,tasya koṭirdivaṃ spṛṣṭvā śatayojanamāyatā | jātarūpamayī divyā virājati savedikā || 49 ||
+39,50,सालैस्तालैस्तमालैश्च कर्णिकारैश्च पुष्पितैः । जातरूपमयैर्दिव्यैः शोभते सूर्यसंनिभैः ॥ ५० ॥,sālaistālaistamālaiśca karṇikāraiśca puṣpitaiḥ | jātarūpamayairdivyaiḥ śobhate sūryasaṃnibhaiḥ || 50 ||
+39,51,तत्र योजनविस्तारमुच्छ्रितं दशयोजनम् । शृङ्गं सौमनसं नाम जातरूपमयं ध्रुवम् ॥ ५१ ॥,tatra yojanavistāramucchritaṃ daśayojanam | śṛṅgaṃ saumanasaṃ nāma jātarūpamayaṃ dhruvam || 51 ||
+39,52,तत्र पूर्वं पदं कृत्वा पुरा विष्णुस्त्रिविक्रमे । द्वितीयं शिखरं मेरोश्चकार पुरुषोत्तमः ॥ ५२ ॥,tatra pūrvaṃ padaṃ kṛtvā purā viṣṇustrivikrame | dvitīyaṃ śikharaṃ meroścakāra puruṣottamaḥ || 52 ||
+39,53,उत्तरेण परिक्रम्य जम्बूद्वीपं दिवाकरः । दृश्यो भवति भूयिष्ठं शिखरं तन्महोच्छ्रयम् ॥ ५३ ॥,uttareṇa parikramya jambūdvīpaṃ divākaraḥ | dṛśyo bhavati bhūyiṣṭhaṃ śikharaṃ tanmahocchrayam || 53 ||
+39,54,तत्र वैखानसा नाम वालखिल्या महर्षयः । प्रकाशमाना दृश्यन्ते सूर्यवर्णास्तपस्विनः ॥ ५४ ॥,tatra vaikhānasā nāma vālakhilyā maharṣayaḥ | prakāśamānā dṛśyante sūryavarṇāstapasvinaḥ || 54 ||
+39,55,अयं सुदर्शनो द्वीपः पुरो यस्य प्रकाशते । यस्मिंस्तेजश्च चक्षुश्च सर्वप्रानभृतामपि ॥ ५५ ॥,ayaṃ sudarśano dvīpaḥ puro yasya prakāśate | yasmiṃstejaśca cakṣuśca sarvaprānabhṛtāmapi || 55 ||
+39,56,शैलस्य तस्य कुञ्जेषु कन्दरेषु वनेषु च । रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ ५६ ॥,śailasya tasya kuñjeṣu kandareṣu vaneṣu ca | rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 56 ||
+39,57,काञ्चनस्य च शैलस्य सूर्यस्य च महात्मनः । आविष्टा तेजसा संध्या पूर्वा रक्ता प्रकाशते ॥ ५७ ॥,kāñcanasya ca śailasya sūryasya ca mahātmanaḥ | āviṣṭā tejasā saṃdhyā pūrvā raktā prakāśate || 57 ||
+39,58,ततः परमगम्या स्याद्दिक् पूर्वा त्रिदशावृता । रहिता चन्द्रसूर्याभ्यामदृश्या तिमिरावृता ॥ ५८ ॥,tataḥ paramagamyā syāddik pūrvā tridaśāvṛtā | rahitā candrasūryābhyāmadṛśyā timirāvṛtā || 58 ||
+39,59,शैलेषु तेषु सर्वेषु कन्दरेषु वनेषु च । य च नोक्ता मया देशा विचेया तेषु जानकी ॥ ५९ ॥,śaileṣu teṣu sarveṣu kandareṣu vaneṣu ca | ya ca noktā mayā deśā viceyā teṣu jānakī || 59 ||
+39,60,एतावद्वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुंगवाः । अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम् ॥ ६० ॥,etāvadvānaraiḥ śakyaṃ gantuṃ vānarapuṃgavāḥ | abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param || 60 ||
+39,61,अधिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च । मासे पूर्णे निवर्तध्वमुदयं प्राप्य पर्वतम् ॥ ६१ ॥,adhigamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca | māse pūrṇe nivartadhvamudayaṃ prāpya parvatam || 61 ||
+39,62,ऊर्ध्वं मासान्न वस्तव्यं वसन् वध्यो भवेन्मम । सिद्धार्थाः संनिवर्तध्वमधिगम्य च मैथिलीम् ॥ ६२ ॥,ūrdhvaṃ māsānna vastavyaṃ vasan vadhyo bhavenmama | siddhārthāḥ saṃnivartadhvamadhigamya ca maithilīm || 62 ||
+39,63,महेन्द्रकान्तां वनषण्ड मण्डितां दिशं चरित्वा निपुणेन वानराः । अवाप्य सीतां रघुवंशजप्रियां ततो निवृत्ताः सुखितो भविष्यथ ॥ ६३ ॥,mahendrakāntāṃ vanaṣaṇḍa maṇḍitāṃ diśaṃ caritvā nipuṇena vānarāḥ | avāpya sītāṃ raghuvaṃśajapriyāṃ tato nivṛttāḥ sukhito bhaviṣyatha || 63 ||
+40,1,ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवस्तन्महद्वानरं बलम् । दक्षिणां प्रेषयामास वानरानभिलक्षितान् ॥ १ ॥,tataḥ prasthāpya sugrīvastanmahadvānaraṃ balam | dakṣiṇāṃ preṣayāmāsa vānarānabhilakṣitān || 1 ||
+40,2,नीलमग्निसुतं चैव हनुमन्तं च वानरम् । पितामहसुतं चैव जाम्बवन्तं महाकपिम् ॥ २ ॥,nīlamagnisutaṃ caiva hanumantaṃ ca vānaram | pitāmahasutaṃ caiva jāmbavantaṃ mahākapim || 2 ||
+40,3,सुहोत्रं च शरीरं च शरगुल्मं तथैव च । गजं गवाक्षं गवयं सुषेणमृषभं तथा ॥ ३ ॥,suhotraṃ ca śarīraṃ ca śaragulmaṃ tathaiva ca | gajaṃ gavākṣaṃ gavayaṃ suṣeṇamṛṣabhaṃ tathā || 3 ||
+40,4,मैन्दं च द्विविदं चैव विजयं गन्धमादनम् । उल्कामुखमसङ्गं च हुताशन सुताव् उभौ ॥ ४ ॥,maindaṃ ca dvividaṃ caiva vijayaṃ gandhamādanam | ulkāmukhamasaṅgaṃ ca hutāśana sutāv ubhau || 4 ||
+40,5,अङ्गदप्रमुखान् वीरान् वीरः कपिगणेश्वरः । वेगविक्रमसंपन्नान् संदिदेश विशेषवित् ॥ ५ ॥,aṅgadapramukhān vīrān vīraḥ kapigaṇeśvaraḥ | vegavikramasaṃpannān saṃdideśa viśeṣavit || 5 ||
+40,6,तेषामग्रेषरं चैव महद्बलमसंगगम् । विधाय हरिवीराणामादिशद्दक्षिणां दिशम् ॥ ६ ॥,teṣāmagreṣaraṃ caiva mahadbalamasaṃgagam | vidhāya harivīrāṇāmādiśaddakṣiṇāṃ diśam || 6 ||
+40,7,ये के चन समुद्देशास्तस्यां दिशि सुदुर्गमाः । कपीशः कपिमुख्यानां स तेषां तानुदाहरत् ॥ ७ ॥,ye ke cana samuddeśāstasyāṃ diśi sudurgamāḥ | kapīśaḥ kapimukhyānāṃ sa teṣāṃ tānudāharat || 7 ||
+40,8,सहस्रशिरसं विन्ध्यं नानाद्रुमलतावृतम् । नर्मदां च नदीं दुर्गां महोरगनिषेविताम् ॥ ८ ॥,sahasraśirasaṃ vindhyaṃ nānādrumalatāvṛtam | narmadāṃ ca nadīṃ durgāṃ mahoraganiṣevitām || 8 ||
+40,9,ततो गोदावरीं रम्यां कृष्णावेणीं महानदीम् । वरदां च महाभागां महोरगनिषेविताम् ॥ ९ ॥,tato godāvarīṃ ramyāṃ kṛṣṇāveṇīṃ mahānadīm | varadāṃ ca mahābhāgāṃ mahoraganiṣevitām || 9 ||
+40,10,मेखलानुत्कलांश्चैव दशार्णनगराण्यपि । अवन्तीमभ्रवन्तीं च सर्वमेवानुपश्यत ॥ १० ॥,mekhalānutkalāṃścaiva daśārṇanagarāṇyapi | avantīmabhravantīṃ ca sarvamevānupaśyata || 10 ||
+40,11,विदर्भानृषिकांश्चैव रम्यान्माहिषकानपि । तथा बङ्गान् कलिङ्गांश्च कौशिकांश्च समन्ततः ॥ ११ ॥,vidarbhānṛṣikāṃścaiva ramyānmāhiṣakānapi | tathā baṅgān kaliṅgāṃśca kauśikāṃśca samantataḥ || 11 ||
+40,12,अन्वीक्ष्य दण्डकारण्यं सपर्वतनदीगुहम् । नदीं गोदावरीं चैव सर्वमेवानुपश्यत ॥ १२ ॥,anvīkṣya daṇḍakāraṇyaṃ saparvatanadīguham | nadīṃ godāvarīṃ caiva sarvamevānupaśyata || 12 ||
+40,13,तथैवान्ध्रांश्च पुण्ड्रांश्च चोलान्पाण्ड्यान् सकेरलान् । अयोमुखश्च गन्तव्यः पर्वतो धातुमण्डितः ॥ १३ ॥,tathaivāndhrāṃśca puṇḍrāṃśca colānpāṇḍyān sakeralān | ayomukhaśca gantavyaḥ parvato dhātumaṇḍitaḥ || 13 ||
+40,14,विचित्रशिखरः श्रीमांश्चित्रपुष्पितकाननः । सचन्दनवनोद्देशो मार्गितव्यो महागिरिः ॥ १४ ॥,vicitraśikharaḥ śrīmāṃścitrapuṣpitakānanaḥ | sacandanavanoddeśo mārgitavyo mahāgiriḥ || 14 ||
+40,15,ततस्तामापगां दिव्यां प्रसन्नसलिलां शिवाम् । तत्र द्���क्ष्यथ कावेरीं विहृतामप्सरोगणैः ॥ १५ ॥,tatastāmāpagāṃ divyāṃ prasannasalilāṃ śivām | tatra drakṣyatha kāverīṃ vihṛtāmapsarogaṇaiḥ || 15 ||
+40,16,तस्यासीनं नगस्याग्रे मलयस्य महौजसं । द्रक्ष्यथादित्यसंकाशमगस्त्यमृषिसत्तमम् ॥ १६ ॥,tasyāsīnaṃ nagasyāgre malayasya mahaujasaṃ | drakṣyathādityasaṃkāśamagastyamṛṣisattamam || 16 ||
+40,17,ततस्तेनाभ्यनुज्ञाताः प्रसन्नेन महात्मना । ताम्रपर्णीं ग्राहजुष्टां तरिष्यथ महानदीम् ॥ १७ ॥,tatastenābhyanujñātāḥ prasannena mahātmanā | tāmraparṇīṃ grāhajuṣṭāṃ tariṣyatha mahānadīm || 17 ||
+40,18,सा चन्दनवनैर्दिव्यैः प्रच्छन्ना द्वीप शालिनी । कान्तेव युवतिः कान्तं समुद्रमवगाहते ॥ १८ ॥,sā candanavanairdivyaiḥ pracchannā dvīpa śālinī | kānteva yuvatiḥ kāntaṃ samudramavagāhate || 18 ||
+40,19,ततो हेममयं दिव्यं मुक्तामणिविभूषितम् । युक्तं कवाटं पाण्ड्यानां गता द्रक्ष्यथ वानराः ॥ १९ ॥,tato hemamayaṃ divyaṃ muktāmaṇivibhūṣitam | yuktaṃ kavāṭaṃ pāṇḍyānāṃ gatā drakṣyatha vānarāḥ || 19 ||
+40,20,ततः समुद्रमासाद्य संप्रधार्यार्थनिश्चयम् । अगस्त्येनान्तरे तत्र सागरे विनिवेशितः ॥ २० ॥,tataḥ samudramāsādya saṃpradhāryārthaniścayam | agastyenāntare tatra sāgare viniveśitaḥ || 20 ||
+40,21,चित्रनानानगः श्रीमान्महेन्द्रः पर्वतोत्तमः । जातरूपमयः श्रीमानवगाढो महार्णवम् ॥ २१ ॥,citranānānagaḥ śrīmānmahendraḥ parvatottamaḥ | jātarūpamayaḥ śrīmānavagāḍho mahārṇavam || 21 ||
+40,22,नानाविधैर्नगैः फुल्लैर्लताभिश्चोपशोभितम् । देवर्षियक्षप्रवरैरप्सरोभिश्च सेवितम् ॥ २२ ॥,nānāvidhairnagaiḥ phullairlatābhiścopaśobhitam | devarṣiyakṣapravarairapsarobhiśca sevitam || 22 ||
+40,23,सिद्धचारणसंघैश्च प्रकीर्णं सुमनोहरम् । तमुपैति सहस्राक्षः सदा पर्वसु पर्वसु ॥ २३ ॥,siddhacāraṇasaṃghaiśca prakīrṇaṃ sumanoharam | tamupaiti sahasrākṣaḥ sadā parvasu parvasu || 23 ||
+40,24,द्वीपस्तस्यापरे पारे शतयोजनमायतः । अगम्यो मानुषैर्दीप्तस्तं मार्गध्वं समन्ततः । तत्र सर्वात्मना सीता मार्गितव्या विशेषतः ॥ २४ ॥,dvīpastasyāpare pāre śatayojanamāyataḥ | agamyo mānuṣairdīptastaṃ mārgadhvaṃ samantataḥ | tatra sarvātmanā sītā mārgitavyā viśeṣataḥ || 24 ||
+40,25,स हि देशस्तु वध्यस्य रावणस्य दुरात्मनः । राक्षसाधिपतेर्वासः सहस्राक्षसमद्युतेः ॥ २५ ॥,sa hi deśastu vadhyasya rāvaṇasya durātmanaḥ | rākṣasādhipatervāsaḥ sahasrākṣasamadyuteḥ || 25 ||
+40,26,दक्षिणस्य समुद्रस्य मध्ये तस्य तु राक्षसी । अङ्गारकेति विख्याता छायामाक्षिप्य भोजिनी ॥ २६ ॥,dakṣiṇasya samudrasya madhye tasya tu rākṣasī | aṅgāraketi vikhyātā chāyāmākṣipya bhojinī || 26 ||
+40,27,तमतिक्रम्य लक्ष्मीवान् समुद्रे शतयोजने । गिरिः पुष्पितको नाम सिद्धचारणसेवितः ॥ २७ ॥,tamatikramya lakṣmīvān samudre śatayojane | giriḥ puṣpitako nāma siddhacāraṇasevitaḥ || 27 ||
+40,28,चन्द्रसूर्यांशुसंकाशः सागराम्बुसमावृतः । भ्राजते विपुलैः शृङ्गैरम्बरं विलिखन्निव ॥ २८ ॥,candrasūryāṃśusaṃkāśaḥ sāgarāmbusamāvṛtaḥ | bhrājate vipulaiḥ śṛṅgairambaraṃ vilikhanniva || 28 ||
+40,29,तस्यैकं काञ्चनं शृङ्गं सेवते यं दिवाकरः । श्वेतं राजतमेकं च सेवते यं निशाकरः ॥ २९ ॥,tasyaikaṃ kāñcanaṃ śṛṅgaṃ sevate yaṃ divākaraḥ | śvetaṃ rājatamekaṃ ca sevate yaṃ niśākaraḥ || 29 ||
+40,30,न तं कृतघ्नाः पश्यन्ति न नृशंसा न नास्तिकाः । प्रणम्य शिरसा शैलं तं विमार्गत वानराः ॥ ३० ॥,na taṃ kṛtaghnāḥ paśyanti na nṛśaṃsā na nāstikāḥ | praṇamya śirasā śailaṃ taṃ vimārgata vānarāḥ || 30 ||
+40,31,तमतिक्रम्य दुर्धर्षाः सूर्यवान्नाम पर्वतः । अध्वना दुर्विगाहेन योजनानि चतुर्दश ॥ ३१ ॥,tamatikramya durdharṣāḥ sūryavānnāma parvataḥ | adhvanā durvigāhena yojanāni caturdaśa || 31 ||
+40,32,ततस्तमप्यतिक्रम्य वैद्युतो नाम पर्वतः । सर्वकामफलैर्वृक्षैः सर्वकालमनोहरैः ॥ ३२ ॥,tatastamapyatikramya vaidyuto nāma parvataḥ | sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ sarvakālamanoharaiḥ || 32 ||
+40,33,तत्र भुक्त्वा वरार्हाणि मूलानि च फलानि च । मधूनि पीत्वा मुख्यानि परं गच्छत वानराः ॥ ३३ ॥,tatra bhuktvā varārhāṇi mūlāni ca phalāni ca | madhūni pītvā mukhyāni paraṃ gacchata vānarāḥ || 33 ||
+40,34,तत्र नेत्रमनःकान्तः कुञ्जरो नाम पर्वतः । अगस्त्यभवनं यत्र निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ ३४ ॥,tatra netramanaḥkāntaḥ kuñjaro nāma parvataḥ | agastyabhavanaṃ yatra nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 34 ||
+40,35,तत्र योजनविस्तारमुच्छ्रितं दशयोजनम् । शरणं काञ्चनं दिव्यं नानारत्नविभूषितम् ॥ ३५ ॥,tatra yojanavistāramucchritaṃ daśayojanam | śaraṇaṃ kāñcanaṃ divyaṃ nānāratnavibhūṣitam || 35 ||
+40,36,तत्र भोगवती नाम सर्पाणामालयः पुरी । विशालरथ्या दुर्धर्षा सर्वतः परिरक्षिता । रक्षिता पन्नगैर्घोरैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्महाविषैः ॥ ३६ ॥,tatra bhogavatī nāma sarpāṇāmālayaḥ purī | viśālarathyā durdharṣā sarvataḥ parirakṣitā | rakṣitā pannagairghoraistīkṣṇadaṃṣṭrairmahāviṣaiḥ || 36 ||
+40,37,सर्पराजो महाघोरो यस्यां वसति वासुकिः । निर्याय मार्गितव्या च सा च भोगवती पुरी ॥ ३७ ॥,sarparājo mahāghoro yasyāṃ vasati vāsukiḥ | niryāya mārgitavyā ca sā ca bhogavatī purī || 37 ||
+40,38,तं च देशमतिक्रम्य महानृषभसंस्थितः । सर्वरत्नमयः श्रीमानृषभो नाम पर्वतः ॥ ३८ ॥,taṃ ca deśamatikramya mahānṛṣabhasaṃsthitaḥ | sarvaratnamayaḥ śrīmānṛṣabho nāma parvataḥ || 38 ||
+40,39,गोशीर्षकं पद्मकं च हरिश्यामं च चन्दनम् । दिव्यमुत्पद्यते यत्र तच्चैवाग्निसमप्रभम् ॥ ३९ ॥,gośīrṣakaṃ padmakaṃ ca hariśyāmaṃ ca candanam | divyamutpadyate yatra taccaivāgnisamaprabham || 39 ||
+40,40,न तु तच्चन्दनं दृष्ट्वा स्प्रष्टव्यं च कदा चन । रोहिता नाम गन्धर्वा घोरा रक्षन्ति तद्वनम् ॥ ४० ॥,na tu taccandanaṃ dṛṣṭvā spraṣṭavyaṃ ca kadā cana | rohitā nāma gandharvā ghorā rakṣanti tadvanam || 40 ||
+40,41,तत्र गन्धर्वपतयः पञ्चसूर्यसमप्रभाः । शैलूषो ग्रामणीर्भिक्षुः शुभ्रो बभ्रुस्तथैव च ॥ ४१ ॥,tatra gandharvapatayaḥ pañcasūryasamaprabhāḥ | śailūṣo grāmaṇīrbhikṣuḥ śubhro babhrustathaiva ca || 41 ||
+40,42,अन्ते पृथिव्या दुर्धर्षास्तत्र स्वर्गजितः स्थिताः । ततः परं न वः सेव्यः ��ितृलोकः सुदारुणः । राजधानी यमस्यैषा कष्टेन तमसावृता ॥ ४२ ॥,ante pṛthivyā durdharṣāstatra svargajitaḥ sthitāḥ | tataḥ paraṃ na vaḥ sevyaḥ pitṛlokaḥ sudāruṇaḥ | rājadhānī yamasyaiṣā kaṣṭena tamasāvṛtā || 42 ||
+40,43,एतावदेव युष्माभिर्वीरा वानरपुंगवाः । शक्यं विचेतुं गन्तुं वा नातो गतिमतां गतिः ॥ ४३ ॥,etāvadeva yuṣmābhirvīrā vānarapuṃgavāḥ | śakyaṃ vicetuṃ gantuṃ vā nāto gatimatāṃ gatiḥ || 43 ||
+40,44,सर्वमेतत् समालोक्य यच्चान्यदपि दृश्यते । गतिं विदित्वा वैदेह्याः संनिवर्तितमर्हथ ॥ ४४ ॥,sarvametat samālokya yaccānyadapi dṛśyate | gatiṃ viditvā vaidehyāḥ saṃnivartitamarhatha || 44 ||
+40,45,यस्तु मासान्निवृत्तो ऽग्रे दृष्टा सीतेति वक्ष्यति । मत्तुल्यविभवो भोगैः सुखं स विहरिष्यति ॥ ४५ ॥,yastu māsānnivṛtto'gre dṛṣṭā sīteti vakṣyati | mattulyavibhavo bhogaiḥ sukhaṃ sa vihariṣyati || 45 ||
+40,46,ततः प्रियतरो नास्ति मम प्राणाद्विशेषतः । कृतापराधो बहुशो मम बन्धुर्भविष्यति ॥ ४६ ॥,tataḥ priyataro nāsti mama prāṇādviśeṣataḥ | kṛtāparādho bahuśo mama bandhurbhaviṣyati || 46 ||
+40,47,अमितबलपराक्रमा भवन्तो विपुलगुणेषु कुलेषु च प्रसूताः । मनुजपतिसुतां यथा लभध्वं तदधिगुणं पुरुषार्थमारभध्वम् ॥ ४७ ॥,amitabalaparākramā bhavanto vipulaguṇeṣu kuleṣu ca prasūtāḥ | manujapatisutāṃ yathā labhadhvaṃ tadadhiguṇaṃ puruṣārthamārabhadhvam || 47 ||
+41,1,ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवस्तान् हरीन्दक्षिणां दिशम् । बुद्धिविक्रमसंपन्नान् वायुवेगसमाञ्जवे ॥ १ ॥,tataḥ prasthāpya sugrīvastān harīndakṣiṇāṃ diśam | buddhivikramasaṃpannān vāyuvegasamāñjave || 1 ||
+41,2,अथाहूय महातेजाः सुषेणं नाम यूथपम् । तारायाः पितरं राजा श्वशुरभीमविक्रमम् ॥ २ ॥,athāhūya mahātejāḥ suṣeṇaṃ nāma yūthapam | tārāyāḥ pitaraṃ rājā śvaśurabhīmavikramam || 2 ||
+41,3,अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यमभिगम्य प्रणम्य च । साहाय्यं कुरु रामस्य कृत्ये ऽस्मिन् समुपस्थिते ॥ ३ ॥,abravīt prāñjalirvākyamabhigamya praṇamya ca | sāhāyyaṃ kuru rāmasya kṛtye'smin samupasthite || 3 ||
+41,4,वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् । अभिगच्छ दिशं सौम्य पश्चिमां वारुणीं प्रभो ॥ ४ ॥,vṛtaḥ śatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām | abhigaccha diśaṃ saumya paścimāṃ vāruṇīṃ prabho || 4 ||
+41,5,सुराष्ट्रान् सह बाह्लीकाञ् शूराभीरांस्तथैव च । स्फीताञ्जनपदान् रम्यान् विपुलानि पुराणि च ॥ ५ ॥,surāṣṭrān saha bāhlīkāñ śūrābhīrāṃstathaiva ca | sphītāñjanapadān ramyān vipulāni purāṇi ca || 5 ||
+41,6,पुंनागगहनं कुक्षिं बहुलोद्दालकाकुलम् । तथा केतकषण्डांश्च मार्गध्वं हरियूथपाः ॥ ६ ॥,puṃnāgagahanaṃ kukṣiṃ bahuloddālakākulam | tathā ketakaṣaṇḍāṃśca mārgadhvaṃ hariyūthapāḥ || 6 ||
+41,7,प्रत्यक् स्रोतोगमाश्चैव नद्यः शीतजलाः शिवाः । तापसानामरण्यानि कान्तारा गिरयश्च ये ॥ ७ ॥,pratyak srotogamāścaiva nadyaḥ śītajalāḥ śivāḥ | tāpasānāmaraṇyāni kāntārā girayaśca ye || 7 ||
+41,8,गिरिजालावृतां दुर्गां मार्गित्वा पश्चिमां दिशम् । ततः पश्चिममासाद्य समुद्रं द्रष्टुम��्हथ । तिमि नक्रायुत जलमक्षोभ्यमथ वानरः ॥ ८ ॥,girijālāvṛtāṃ durgāṃ mārgitvā paścimāṃ diśam | tataḥ paścimamāsādya samudraṃ draṣṭumarhatha | timi nakrāyuta jalamakṣobhyamatha vānaraḥ || 8 ||
+41,9,ततः केतकषण्डेषु तमालगहनेषु च । कपयो विहरिष्यन्ति नारिकेलवनेषु च ॥ ९ ॥,tataḥ ketakaṣaṇḍeṣu tamālagahaneṣu ca | kapayo vihariṣyanti nārikelavaneṣu ca || 9 ||
+41,10,तत्र सीतां च मार्गध्वं निलयं रावणस्य च । मरीचिपत्तनं चैव रम्यं चैव जटीपुरम् ॥ १० ॥,tatra sītāṃ ca mārgadhvaṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca | marīcipattanaṃ caiva ramyaṃ caiva jaṭīpuram || 10 ||
+41,11,अवन्तीमङ्गलोपां च तथा चालक्षितं वनम् । राष्ट्राणि च विशालानि पत्तनानि ततस्ततः ॥ ११ ॥,avantīmaṅgalopāṃ ca tathā cālakṣitaṃ vanam | rāṣṭrāṇi ca viśālāni pattanāni tatastataḥ || 11 ||
+41,12,सिन्धुसागरयोश्चैव संगमे तत्र पर्वतः । महान् हेमगिरिर्नाम शतशृङ्गो महाद्रुमः ॥ १२ ॥,sindhusāgarayoścaiva saṃgame tatra parvataḥ | mahān hemagirirnāma śataśṛṅgo mahādrumaḥ || 12 ||
+41,13,तस्य प्रस्थेषु रम्येषु सिंहाः पक्षगमाः स्थिताः । तिमिमत्स्यगजांश्चैव नीडान्यारोपयन्ति ते ॥ १३ ॥,tasya prastheṣu ramyeṣu siṃhāḥ pakṣagamāḥ sthitāḥ | timimatsyagajāṃścaiva nīḍānyāropayanti te || 13 ||
+41,14,तानि नीडानि सिंहानां गिरिशृङ्गगताश्च ये । दृप्तास्तृप्ताश्च मातङ्गास्तोयदस्वननिःस्वनाः । विचरन्ति विशाले ऽस्मिंस्तोयपूर्णे समन्ततः ॥ १४ ॥,tāni nīḍāni siṃhānāṃ giriśṛṅgagatāśca ye | dṛptāstṛptāśca mātaṅgāstoyadasvananiḥsvanāḥ | vicaranti viśāle'smiṃstoyapūrṇe samantataḥ || 14 ||
+41,15,तस्य शृङ्गं दिवस्पर्शं काञ्चनं चित्रपादपम् । सर्वमाशु विचेतव्यं कपिभिः कामरूपिभिः ॥ १५ ॥,tasya śṛṅgaṃ divasparśaṃ kāñcanaṃ citrapādapam | sarvamāśu vicetavyaṃ kapibhiḥ kāmarūpibhiḥ || 15 ||
+41,16,कोटिं तत्र समुद्रे तु काञ्चनीं शतयोजनम् । दुर्दर्शां परियात्रस्य गता द्रक्ष्यथ वानराः ॥ १६ ॥,koṭiṃ tatra samudre tu kāñcanīṃ śatayojanam | durdarśāṃ pariyātrasya gatā drakṣyatha vānarāḥ || 16 ||
+41,17,कोट्यस्तत्र चतुर्विंशद्गन्धर्वाणां तरस्विनाम् । वसन्त्यग्निनिकाशानां घोराणां कामरूपिणाम् ॥ १७ ॥,koṭyastatra caturviṃśadgandharvāṇāṃ tarasvinām | vasantyagninikāśānāṃ ghorāṇāṃ kāmarūpiṇām || 17 ||
+41,18,नात्यासादयितव्यास्ते वानरैर्भीमविक्रमैः । नादेयं च फलं तस्माद्देशात् किं चित् प्लवंगमैः ॥ १८ ॥,nātyāsādayitavyāste vānarairbhīmavikramaiḥ | nādeyaṃ ca phalaṃ tasmāddeśāt kiṃ cit plavaṃgamaiḥ || 18 ||
+41,19,दुरासदा हि ते वीराः सत्त्ववन्तो महाबलाः । फलमूलानि ते तत्र रक्षन्ते भीमविक्रमाः ॥ १९ ॥,durāsadā hi te vīrāḥ sattvavanto mahābalāḥ | phalamūlāni te tatra rakṣante bhīmavikramāḥ || 19 ||
+41,20,तत्र यत्नश्च कर्तव्यो मार्गितव्या च जानकी । न हि तेभ्यो भयं किं चित् कपित्वमनुवर्तताम् ॥ २० ॥,tatra yatnaśca kartavyo mārgitavyā ca jānakī | na hi tebhyo bhayaṃ kiṃ cit kapitvamanuvartatām || 20 ||
+41,21,चतुर्भागे समुद्रस्य चक्रवान्नाम पर्वतः । तत्र चक्रं सहस्रारं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ २१ ॥,caturbhāge samudrasya cakravānnāma parvataḥ | tatra cakraṃ sahasrāraṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 21 ||
+41,22,तत्र पञ्चजनं हत्वा हयग्रीवं च दानवम् । आजहार ततश्चक्रं शङ्खं च पुरुषोत्तमः ॥ २२ ॥,tatra pañcajanaṃ hatvā hayagrīvaṃ ca dānavam | ājahāra tataścakraṃ śaṅkhaṃ ca puruṣottamaḥ || 22 ||
+41,23,तस्य सानुषु चित्रेषु विशालासु गुहासु च । रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ २३ ॥,tasya sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca | rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 23 ||
+41,24,योजनानि चतुःषष्टिर्वराहो नाम पर्वतः । सुवर्णशृङ्गः सुश्रीमानगाधे वरुणालये ॥ २४ ॥,yojanāni catuḥṣaṣṭirvarāho nāma parvataḥ | suvarṇaśṛṅgaḥ suśrīmānagādhe varuṇālaye || 24 ||
+41,25,तत्र प्राग्ज्योतिषं नाम जातरूपमयं पुरम् । यस्मिन् वस्ति दुष्टात्मा नरको नाम गुहासु च ॥ २५ ॥,tatra prāgjyotiṣaṃ nāma jātarūpamayaṃ puram | yasmin vasti duṣṭātmā narako nāma guhāsu ca || 25 ||
+41,26,तस्य सानुषु चित्रेषु विशालासु गुहासु च । रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ २६ ॥,tasya sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca | rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 26 ||
+41,27,तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं काञ्चनान्तरनिर्दरः । पर्वतः सर्वसौवर्णो धारा प्रस्रवणायुतः ॥ २७ ॥,tamatikramya śailendraṃ kāñcanāntaranirdaraḥ | parvataḥ sarvasauvarṇo dhārā prasravaṇāyutaḥ || 27 ||
+41,28,तं गजाश्च वराहाश्च सिंहा व्याघ्राश्च सर्वतः । अभिगर्जन्ति सततं तेन शब्देन दर्पिताः ॥ २८ ॥,taṃ gajāśca varāhāśca siṃhā vyāghrāśca sarvataḥ | abhigarjanti satataṃ tena śabdena darpitāḥ || 28 ||
+41,29,तस्मिन् हरिहयः श्रीमान्महेन्द्रः पाकशासनः । अभिषिक्तः सुरै राजा मेघवान्नाम पर्वतः ॥ २९ ॥,tasmin harihayaḥ śrīmānmahendraḥ pākaśāsanaḥ | abhiṣiktaḥ surai rājā meghavānnāma parvataḥ || 29 ||
+41,30,तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं महेन्द्रपरिपालितम् । षष्टिं गिरिसहस्राणि काञ्चनानि गमिष्यथ ॥ ३० ॥,tamatikramya śailendraṃ mahendraparipālitam | ṣaṣṭiṃ girisahasrāṇi kāñcanāni gamiṣyatha || 30 ||
+41,31,तरुणादित्यवर्णानि भ्राजमानानि सर्वतः । जातरूपमयैर्वृक्षैः शोभितानि सुपुष्पितैः ॥ ३१ ॥,taruṇādityavarṇāni bhrājamānāni sarvataḥ | jātarūpamayairvṛkṣaiḥ śobhitāni supuṣpitaiḥ || 31 ||
+41,32,तेषां मध्ये स्थितो राजा मेरुरुत्तमपर्वतः । आदित्येन प्रसन्नेन शैलो दत्तवरः पुरा ॥ ३२ ॥,teṣāṃ madhye sthito rājā meruruttamaparvataḥ | ādityena prasannena śailo dattavaraḥ purā || 32 ||
+41,33,तेनैवमुक्तः शैलेन्द्रः सर्व एव त्वदाश्रयाः । मत्प्रसादाद्भविष्यन्ति दिवारात्रौ च काञ्चनाः ॥ ३३ ॥,tenaivamuktaḥ śailendraḥ sarva eva tvadāśrayāḥ | matprasādādbhaviṣyanti divārātrau ca kāñcanāḥ || 33 ||
+41,34,त्वयि ये चापि वत्स्यन्ति देवगन्धर्वदानवाः । ते भविष्यन्ति रक्ताश्च प्रभया काञ्चनप्रभाः ॥ ३४ ॥,tvayi ye cāpi vatsyanti devagandharvadānavāḥ | te bhaviṣyanti raktāśca prabhayā kāñcanaprabhāḥ || 34 ||
+41,35,आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्च दिवौकसः । आगम्य पश्चिमां संध्यां मेरुमुत्तमपर्वतम् ॥ ३��� ॥,ādityā vasavo rudrā marutaśca divaukasaḥ | āgamya paścimāṃ saṃdhyāṃ merumuttamaparvatam || 35 ||
+41,36,आदित्यमुपतिष्ठन्ति तैश्च सूर्यो ऽभिपूजितः । अदृश्यः सर्वभूतानामस्तं गच्छति पर्वतम् ॥ ३६ ॥,ādityamupatiṣṭhanti taiśca sūryo'bhipūjitaḥ | adṛśyaḥ sarvabhūtānāmastaṃ gacchati parvatam || 36 ||
+41,37,योजनानां सहस्राणि दशतानि दिवाकरः । मुहूर्तार्धेन तं शीघ्रमभियाति शिलोच्चयम् ॥ ३७ ॥,yojanānāṃ sahasrāṇi daśatāni divākaraḥ | muhūrtārdhena taṃ śīghramabhiyāti śiloccayam || 37 ||
+41,38,शृङ्गे तस्य महद्दिव्यं भवनं सूर्यसंनिभम् । प्रासादगुणसंबाधं विहितं विश्वकर्मणा ॥ ३८ ॥,śṛṅge tasya mahaddivyaṃ bhavanaṃ sūryasaṃnibham | prāsādaguṇasaṃbādhaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā || 38 ||
+41,39,शोभितं तरुभिश्चित्रैर्नानापक्षिसमाकुलैः । निकेतं पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः ॥ ३९ ॥,śobhitaṃ tarubhiścitrairnānāpakṣisamākulaiḥ | niketaṃ pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ || 39 ||
+41,40,अन्तरा मेरुमस्तं च तालो दशशिरा महान् । जातरूपमयः श्रीमान्भ्राजते चित्रवेदिकः ॥ ४० ॥,antarā merumastaṃ ca tālo daśaśirā mahān | jātarūpamayaḥ śrīmānbhrājate citravedikaḥ || 40 ||
+41,41,तेषु सर्वेषु दुर्गेषु सरःसु च सरित्सु च । रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ ४१ ॥,teṣu sarveṣu durgeṣu saraḥsu ca saritsu ca | rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 41 ||
+41,42,यत्र तिष्ठति धर्मात्मा तपसा स्वेन भावितः । मेरुसावर्णिरित्येव ख्यातो वै ब्रह्मणा समः ॥ ४२ ॥,yatra tiṣṭhati dharmātmā tapasā svena bhāvitaḥ | merusāvarṇirityeva khyāto vai brahmaṇā samaḥ || 42 ||
+41,43,प्रष्टव्यो मेरुसावर्णिर्महर्षिः सूर्यसंनिभः । प्रणम्य शिरसा भूमौ प्रवृत्तिं मैथिलीं प्रति ॥ ४३ ॥,praṣṭavyo merusāvarṇirmaharṣiḥ sūryasaṃnibhaḥ | praṇamya śirasā bhūmau pravṛttiṃ maithilīṃ prati || 43 ||
+41,44,एतावज्जीवलोकस्य भास्करो रजनीक्षये । कृत्वा वितिमिरं सर्वमस्तं गच्छति पर्वतम् ॥ ४४ ॥,etāvajjīvalokasya bhāskaro rajanīkṣaye | kṛtvā vitimiraṃ sarvamastaṃ gacchati parvatam || 44 ||
+41,45,एतावद्वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुंगवाः । अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम् ॥ ४५ ॥,etāvadvānaraiḥ śakyaṃ gantuṃ vānarapuṃgavāḥ | abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param || 45 ||
+41,46,अधिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च । अस्तं पर्वतमासाद्य पूर्णे मासे निवर्तत ॥ ४६ ॥,adhigamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca | astaṃ parvatamāsādya pūrṇe māse nivartata || 46 ||
+41,47,ऊर्ध्वं मासान्न वस्तव्यं वसन् वध्यो भवेन्मम । सहैव शूरो युष्माभिः श्वशुरो मे गमिष्यति ॥ ४७ ॥,ūrdhvaṃ māsānna vastavyaṃ vasan vadhyo bhavenmama | sahaiva śūro yuṣmābhiḥ śvaśuro me gamiṣyati || 47 ||
+41,48,श्रोतव्यं सर्वमेतस्य भवद्भिर्दिष्ट कारिभिः । गुरुरेष महाबाहुः श्वशुरो मे महाबलः ॥ ४८ ॥,śrotavyaṃ sarvametasya bhavadbhirdiṣṭa kāribhiḥ | gurureṣa mahābāhuḥ śvaśuro me mahābalaḥ || 48 ||
+41,49,भवन्तश्चापि विक्रान्ताः प्रमाणं सर्वकर्मसु । प्रमाणमेनं संस्थाप्य पश्यध्वं पश्चिमां दिशम् ॥ ४९ ॥,bhavantaścāpi vikrāntāḥ pramāṇaṃ sarvakarmasu | pramāṇamenaṃ saṃsthāpya paśyadhvaṃ paścimāṃ diśam || 49 ||
+41,50,दृष्टायां तु नरेन्द्रस्या पत्न्याममिततेजसः । कृतकृत्या भविष्यामः कृतस्य प्रतिकर्मणा ॥ ५० ॥,dṛṣṭāyāṃ tu narendrasyā patnyāmamitatejasaḥ | kṛtakṛtyā bhaviṣyāmaḥ kṛtasya pratikarmaṇā || 50 ||
+41,51,अतो ऽन्यदपि यत् किं चित् कार्यस्यास्य हितं भवेत् । संप्रधार्य भवद्भिश्च देशकालार्थसंहितम् ॥ ५१ ॥,ato'nyadapi yat kiṃ cit kāryasyāsya hitaṃ bhavet | saṃpradhārya bhavadbhiśca deśakālārthasaṃhitam || 51 ||
+41,52,ततः सुषेण प्रमुखाः प्लवंगमाः सुग्रीववाक्यं निपुणं निशम्य । आमन्त्र्य सर्वे प्लवगाधिपं ते जग्मुर्दिशं तां वरुणाभिगुप्ताम् ॥ ५२ ॥,tataḥ suṣeṇa pramukhāḥ plavaṃgamāḥ sugrīvavākyaṃ nipuṇaṃ niśamya | āmantrya sarve plavagādhipaṃ te jagmurdiśaṃ tāṃ varuṇābhiguptām || 52 ||
+42,1,ततः संदिश्य सुग्रीवः श्वशुरं पश्चिमां दिशम् । वीरं शतबलिं नाम वानरं वानरर्षभः ॥ १ ॥,tataḥ saṃdiśya sugrīvaḥ śvaśuraṃ paścimāṃ diśam | vīraṃ śatabaliṃ nāma vānaraṃ vānararṣabhaḥ || 1 ||
+42,2,उवाच राजा मन्त्रज्ञः सर्ववानरसंमतम् । वाक्यमात्महितं चैव रामस्य च हितं तथा ॥ २ ॥,uvāca rājā mantrajñaḥ sarvavānarasaṃmatam | vākyamātmahitaṃ caiva rāmasya ca hitaṃ tathā || 2 ||
+42,3,वृतः शतसहस्रेण त्वद्विधानां वनौकसाम् । वैवस्वत सुतैः सार्धं प्रतिष्ठस्व स्वमन्त्रिभिः ॥ ३ ॥,vṛtaḥ śatasahasreṇa tvadvidhānāṃ vanaukasām | vaivasvata sutaiḥ sārdhaṃ pratiṣṭhasva svamantribhiḥ || 3 ||
+42,4,दिशं ह्युदीचीं विक्रान्तां हिमशैलावतंसकाम् । सर्वतः परिमार्गध्वं रामपत्नीमनिन्दिताम् ॥ ४ ॥,diśaṃ hyudīcīṃ vikrāntāṃ himaśailāvataṃsakām | sarvataḥ parimārgadhvaṃ rāmapatnīmaninditām || 4 ||
+42,5,अस्मिन् कार्ये विनिवृत्ते कृते दाशरथेः प्रिये । ऋणान्मुक्ता भविष्यामः कृतार्थार्थविदां वराः ॥ ५ ॥,asmin kārye vinivṛtte kṛte dāśaratheḥ priye | ṛṇānmuktā bhaviṣyāmaḥ kṛtārthārthavidāṃ varāḥ || 5 ||
+42,6,कृतं हि प्रियमस्माकं राघवेण महात्मना । तस्य चेत् प्रतिकारो ऽस्ति सफलं जीवितं भवेत् ॥ ६ ॥,kṛtaṃ hi priyamasmākaṃ rāghaveṇa mahātmanā | tasya cet pratikāro'sti saphalaṃ jīvitaṃ bhavet || 6 ||
+42,7,एतां बुद्धिं समास्थाय दृश्यते जानकी यथा । तथा भवद्भिः कर्तव्यमस्मत्प्रियहितैषिभिः ॥ ७ ॥,etāṃ buddhiṃ samāsthāya dṛśyate jānakī yathā | tathā bhavadbhiḥ kartavyamasmatpriyahitaiṣibhiḥ || 7 ||
+42,8,अयं हि सर्वभूतानां मान्यस्तु नरसत्तमः । अस्मासु चागतप्रीती रामः परपुरंजयः ॥ ८ ॥,ayaṃ hi sarvabhūtānāṃ mānyastu narasattamaḥ | asmāsu cāgataprītī rāmaḥ parapuraṃjayaḥ || 8 ||
+42,9,इमानि वनदुर्गाणि नद्यः शैलान्तराणि च । भवन्तः परिमार्गंस्तु बुद्धिविक्रमसंपदा ॥ ९ ॥,imāni vanadurgāṇi nadyaḥ śailāntarāṇi ca | bhavantaḥ parimārgaṃstu buddhivikramasaṃpadā || 9 ||
+42,10,तत्र म्लेच्छान्पुलिन्दांश्च शूरसेनांस्तथैव च । प्रस्थालान्भरतांश्चैव कुरूंश्च सह मद्रकैः ॥ १० ॥,tatra mlecchānpulindāṃśca śūrasenāṃstathaiva ca | prasthālānbharatāṃścaiva kurūṃśca saha madrakaiḥ || 10 ||
+42,11,का���्बोजान्यवनांश्चैव शकानारट्टकानपि । बाह्लीकानृषिकांश्चैव पौरवानथ टङ्कणान् ॥ ११ ॥,kāmbojānyavanāṃścaiva śakānāraṭṭakānapi | bāhlīkānṛṣikāṃścaiva pauravānatha ṭaṅkaṇān || 11 ||
+42,12,चीनान्परमचीनांश्च नीहारांश्च पुनः पुनः । अन्विष्य दरदांश्चैव हिमवन्तं विचिन्वथ ॥ १२ ॥,cīnānparamacīnāṃśca nīhārāṃśca punaḥ punaḥ | anviṣya daradāṃścaiva himavantaṃ vicinvatha || 12 ||
+42,13,लोध्रपद्मकषण्डेषु देवदारुवनेषु च । रावणः सह वैदेह्य मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ १३ ॥,lodhrapadmakaṣaṇḍeṣu devadāruvaneṣu ca | rāvaṇaḥ saha vaidehya mārgitavyastatastataḥ || 13 ||
+42,14,ततः सोमाश्रमं गत्वा देवगन्धर्वसेवितम् । कालं नाम महासानुं पर्वतं तं गमिष्यथ ॥ १४ ॥,tataḥ somāśramaṃ gatvā devagandharvasevitam | kālaṃ nāma mahāsānuṃ parvataṃ taṃ gamiṣyatha || 14 ||
+42,15,महत्सु तस्य शृङ्गेषु निर्दरेषु गुहासु च । विचिनुध्वं महाभागां रामपत्नीं यशस्विनीम् ॥ १५ ॥,mahatsu tasya śṛṅgeṣu nirdareṣu guhāsu ca | vicinudhvaṃ mahābhāgāṃ rāmapatnīṃ yaśasvinīm || 15 ||
+42,16,तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं हेमवर्गं महागिरिम् । ततः सुदर्शनं नाम पर्वतं गन्तुमर्हथ ॥ १६ ॥,tamatikramya śailendraṃ hemavargaṃ mahāgirim | tataḥ sudarśanaṃ nāma parvataṃ gantumarhatha || 16 ||
+42,17,तस्य काननषण्डेषु निर्दरेषु गुहासु च । रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ १७ ॥,tasya kānanaṣaṇḍeṣu nirdareṣu guhāsu ca | rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 17 ||
+42,18,तमतिक्रम्य चाकाशं सर्वतः शतयोजनम् । अपर्वतनदी वृक्षं सर्वसत्त्वविवर्जितम् ॥ १८ ॥,tamatikramya cākāśaṃ sarvataḥ śatayojanam | aparvatanadī vṛkṣaṃ sarvasattvavivarjitam || 18 ||
+42,19,तं तु शीघ्रमतिक्रम्य कान्तारं रोमहर्षणम् । कैलासं पाण्डुरं शैलं प्राप्य हृष्टा भविष्यथ ॥ १९ ॥,taṃ tu śīghramatikramya kāntāraṃ romaharṣaṇam | kailāsaṃ pāṇḍuraṃ śailaṃ prāpya hṛṣṭā bhaviṣyatha || 19 ||
+42,20,तत्र पाण्डुरमेघाभं जाम्बूनदपरिष्कृतम् । कुबेरभवनं दिव्यं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ २० ॥,tatra pāṇḍurameghābhaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam | kuberabhavanaṃ divyaṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 20 ||
+42,21,विशाला नलिनी यत्र प्रभूतकमलोत्पला । हंसकारण्डवाकीर्णा अप्सरोगणसेविता ॥ २१ ॥,viśālā nalinī yatra prabhūtakamalotpalā | haṃsakāraṇḍavākīrṇā apsarogaṇasevitā || 21 ||
+42,22,तत्र वैश्रवणो राजा सर्वभूतनमस्कृतः । धनदो रमते श्रीमान् गुह्यकैः सह यक्षराट् ॥ २२ ॥,tatra vaiśravaṇo rājā sarvabhūtanamaskṛtaḥ | dhanado ramate śrīmān guhyakaiḥ saha yakṣarāṭ || 22 ||
+42,23,तस्य चन्द्रनिकशेषु पर्वतेषु गुहासु च । रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ २३ ॥,tasya candranikaśeṣu parvateṣu guhāsu ca | rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 23 ||
+42,24,क्रौञ्चं तु गिरिमासाद्य बिलं तस्य सुदुर्गमम् । अप्रमत्तैः प्रवेष्टव्यं दुष्प्रवेशं हि तत् स्मृतम् ॥ २४ ॥,krauñcaṃ tu girimāsādya bilaṃ tasya sudurgamam | apramattaiḥ praveṣṭavyaṃ duṣpraveśaṃ hi tat smṛtam || 24 ||
+42,25,वसन्ति हि महात्मानस्तत्र सूर्यसम��्रभाः । देवैरप्यर्चिताः सम्यग्देवरूपा महर्षयः ॥ २५ ॥,vasanti hi mahātmānastatra sūryasamaprabhāḥ | devairapyarcitāḥ samyagdevarūpā maharṣayaḥ || 25 ||
+42,26,क्रौञ्चस्य तु गुहाश्चान्याः सानूनि शिखराणि च । निर्दराश्च नितम्बाश्च विचेतव्यास्ततस्ततः ॥ २६ ॥,krauñcasya tu guhāścānyāḥ sānūni śikharāṇi ca | nirdarāśca nitambāśca vicetavyāstatastataḥ || 26 ||
+42,27,क्रौञ्चस्य शिखरं चापि निरीक्ष्य च ततस्ततः । अवृक्षं कामशैलं च मानसं विहगालयम् ॥ २७ ॥,krauñcasya śikharaṃ cāpi nirīkṣya ca tatastataḥ | avṛkṣaṃ kāmaśailaṃ ca mānasaṃ vihagālayam || 27 ||
+42,28,न गतिस्तत्र भूतानां देवदानवरक्षसाम् । स च सर्वैर्विचेतव्यः ससानुप्रस्थभूधरः ॥ २८ ॥,na gatistatra bhūtānāṃ devadānavarakṣasām | sa ca sarvairvicetavyaḥ sasānuprasthabhūdharaḥ || 28 ||
+42,29,क्रौञ्चं गिरिमतिक्रम्य मैनाको नाम पर्वतः । मयस्य भवनं तत्र दानवस्य स्वयं कृतम् ॥ २९ ॥,krauñcaṃ girimatikramya maināko nāma parvataḥ | mayasya bhavanaṃ tatra dānavasya svayaṃ kṛtam || 29 ||
+42,30,मैनाकस्तु विचेतव्यः ससानुप्रस्थकन्दरः । स्त्रीणामश्वमुखीनां च निकेतास्तत्र तत्र तु ॥ ३० ॥,mainākastu vicetavyaḥ sasānuprasthakandaraḥ | strīṇāmaśvamukhīnāṃ ca niketāstatra tatra tu || 30 ||
+42,31,तं देशं समतिक्रम्य आश्रमं सिद्धसेवितम् । सिद्धा वैखानसास्तत्र वालखिल्याश्च तापसाः ॥ ३१ ॥,taṃ deśaṃ samatikramya āśramaṃ siddhasevitam | siddhā vaikhānasāstatra vālakhilyāśca tāpasāḥ || 31 ||
+42,32,वन्द्यास्ते तु तपःसिद्धास्तापसा वीतकल्मषाः । प्रष्टव्याश्चापि सीतायाः प्रवृत्तं विनयान्वितैः ॥ ३२ ॥,vandyāste tu tapaḥsiddhāstāpasā vītakalmaṣāḥ | praṣṭavyāścāpi sītāyāḥ pravṛttaṃ vinayānvitaiḥ || 32 ||
+42,33,हेमपुष्करसंछन्नं तत्र वैखानसं सरः । तरुणादित्यसंकाशैर्हंसैर्विचरितं शुभैः ॥ ३३ ॥,hemapuṣkarasaṃchannaṃ tatra vaikhānasaṃ saraḥ | taruṇādityasaṃkāśairhaṃsairvicaritaṃ śubhaiḥ || 33 ||
+42,34,औपवाह्यः कुबेरस्य सर्वभौम इति स्मृतः । गजः पर्येति तं देशं सदा सह करेणुभिः ॥ ३४ ॥,aupavāhyaḥ kuberasya sarvabhauma iti smṛtaḥ | gajaḥ paryeti taṃ deśaṃ sadā saha kareṇubhiḥ || 34 ||
+42,35,तत् सारः समतिक्रम्य नष्टचन्द्रदिवाकरम् । अनक्षत्रगणं व्योम निष्पयोदमनादिमत् ॥ ३५ ॥,tat sāraḥ samatikramya naṣṭacandradivākaram | anakṣatragaṇaṃ vyoma niṣpayodamanādimat || 35 ||
+42,36,गभस्तिभिरिवार्कस्य स तु देशः प्रकाशते । विश्राम्यद्भिस्तपः सिद्धैर्देवकल्पैः स्वयम्प्रभैः ॥ ३६ ॥,gabhastibhirivārkasya sa tu deśaḥ prakāśate | viśrāmyadbhistapaḥ siddhairdevakalpaiḥ svayamprabhaiḥ || 36 ||
+42,37,तं तु देशमतिक्रम्य शैलोदा नाम निम्नगा । उभयोस्तीरयोर्यस्याः कीचका नाम वेणवः ॥ ३७ ॥,taṃ tu deśamatikramya śailodā nāma nimnagā | ubhayostīrayoryasyāḥ kīcakā nāma veṇavaḥ || 37 ||
+42,38,ते नयन्ति परं तीरं सिद्धान्प्रत्यानयन्ति च । उत्तराः कुरवस्तत्र कृतपुण्यप्रतिश्रियाः ॥ ३८ ॥,te nayanti paraṃ tīraṃ siddhānpratyānayanti ca | uttarāḥ kuravastatra kṛtapuṇyapratiśriyāḥ || 38 ||
+42,39,ततः काञ्चनपद्माभिः पद्मिनीभिः क��तोदकाः । नीलवैदूर्यपत्राढ्या नद्यस्तत्र सहस्रशः ॥ ३९ ॥,tataḥ kāñcanapadmābhiḥ padminībhiḥ kṛtodakāḥ | nīlavaidūryapatrāḍhyā nadyastatra sahasraśaḥ || 39 ||
+42,40,रक्तोत्पलवनैश्चात्र मण्डिताश्च हिरण्मयैः । तरुणादित्यसदृशैर्भान्ति तत्र जलाशयाः ॥ ४० ॥,raktotpalavanaiścātra maṇḍitāśca hiraṇmayaiḥ | taruṇādityasadṛśairbhānti tatra jalāśayāḥ || 40 ||
+42,41,महार्हमणिपत्रैश्च काञ्चनप्रभ केसरैः । नीलोत्पलवनैश्चित्रैः स देशः सर्वतोवृतः ॥ ४१ ॥,mahārhamaṇipatraiśca kāñcanaprabha kesaraiḥ | nīlotpalavanaiścitraiḥ sa deśaḥ sarvatovṛtaḥ || 41 ||
+42,42,निस्तुलाभिश्च मुक्ताभिर्मणिभिश्च महाधनैः । उद्भूतपुलिनास्तत्र जातरूपैश्च निम्नगाः ॥ ४२ ॥,nistulābhiśca muktābhirmaṇibhiśca mahādhanaiḥ | udbhūtapulināstatra jātarūpaiśca nimnagāḥ || 42 ||
+42,43,सर्वरत्नमयैश्चित्रैरवगाढा नगोत्तमैः । जातरूपमयैश्चापि हुताशनसमप्रभैः ॥ ४३ ॥,sarvaratnamayaiścitrairavagāḍhā nagottamaiḥ | jātarūpamayaiścāpi hutāśanasamaprabhaiḥ || 43 ||
+42,44,नित्यपुष्पफलाश्चात्र नगाः पत्ररथाकुलाः । दिव्यगन्धरसस्पर्शाः सर्वकामान् स्रवन्ति च ॥ ४४ ॥,nityapuṣpaphalāścātra nagāḥ patrarathākulāḥ | divyagandharasasparśāḥ sarvakāmān sravanti ca || 44 ||
+42,45,नानाकाराणि वासांसि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः । मुक्तावैदूर्यचित्राणि भूषणानि तथैव च ॥ ४५ ॥,nānākārāṇi vāsāṃsi phalantyanye nagottamāḥ | muktāvaidūryacitrāṇi bhūṣaṇāni tathaiva ca || 45 ||
+42,46,स्त्रीणां यान्यनुरूपाणि पुरुषाणां तथैव च । सर्वर्तुसुखसेव्यानि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः ॥ ४६ ॥,strīṇāṃ yānyanurūpāṇi puruṣāṇāṃ tathaiva ca | sarvartusukhasevyāni phalantyanye nagottamāḥ || 46 ||
+42,47,महार्हाणि विचित्राणि हैमान्यन्ये नगोत्तमाः । शयनानि प्रसूयन्ते चित्रास्तारणवन्ति च ॥ ४७ ॥,mahārhāṇi vicitrāṇi haimānyanye nagottamāḥ | śayanāni prasūyante citrāstāraṇavanti ca || 47 ||
+42,48,मनःकान्तानि माल्यानि फलन्त्यत्रापरे द्रुमाः । पानानि च महार्हाणि भक्ष्याणि विविधानि च ॥ ४८ ॥,manaḥkāntāni mālyāni phalantyatrāpare drumāḥ | pānāni ca mahārhāṇi bhakṣyāṇi vividhāni ca || 48 ||
+42,49,स्त्रियश्च गुणसंपन्ना रूपयौवनलक्षिताः । गन्धर्वाः किंनरा सिद्धा नागा विद्याधरास्तथा । रमन्ते सहितास्तत्र नारीभिर्भास्करप्रभाः ॥ ४९ ॥,striyaśca guṇasaṃpannā rūpayauvanalakṣitāḥ | gandharvāḥ kiṃnarā siddhā nāgā vidyādharāstathā | ramante sahitāstatra nārībhirbhāskaraprabhāḥ || 49 ||
+42,50,सर्वे सुकृतकर्माणः सर्वे रतिपरायणाः । सर्वे कामार्थसहिता वसन्ति सह योषितः ॥ ५० ॥,sarve sukṛtakarmāṇaḥ sarve ratiparāyaṇāḥ | sarve kāmārthasahitā vasanti saha yoṣitaḥ || 50 ||
+42,51,गीतवादित्रनिर्घोषः सोत्कृष्टहसितस्वनः । श्रूयते सततं तत्र सर्वभूतमनोहरः ॥ ५१ ॥,gītavāditranirghoṣaḥ sotkṛṣṭahasitasvanaḥ | śrūyate satataṃ tatra sarvabhūtamanoharaḥ || 51 ||
+42,52,तत्र नामुदितः कश्चिन्नास्ति कश्चिदसत्प्रियः । अहन्यहनि वर्धन्ते गुणास्तत्र मनोरमाः ॥ ५२ ॥,tatra nāmuditaḥ kaścinnāsti kaścidasatpriyaḥ | ahanyahani vardhante guṇāstatra manoramāḥ || 52 ||
+42,53,समतिक्रम्य तं देशमुत्तरस्तोयसां निधिः । तत्र सोमगिरिर्नाम मध्ये हेममयो महान् ॥ ५३ ॥,samatikramya taṃ deśamuttarastoyasāṃ nidhiḥ | tatra somagirirnāma madhye hemamayo mahān || 53 ||
+42,54,इन्द्रलोकगता ये च ब्रह्मलोकगताश्च ये । देवास्तं समवेक्षन्ते गिरिराजं दिवं गतम् ॥ ५४ ॥,indralokagatā ye ca brahmalokagatāśca ye | devāstaṃ samavekṣante girirājaṃ divaṃ gatam || 54 ||
+42,55,स तु देशो विसूर्यो ऽपि तस्य भासा प्रकाशते । सूर्यलक्ष्म्याभिविज्ञेयस्तपसेव विवस्वता ॥ ५५ ॥,sa tu deśo visūryo'pi tasya bhāsā prakāśate | sūryalakṣmyābhivijñeyastapaseva vivasvatā || 55 ||
+42,56,भगवानपि विश्वात्मा शम्भुरेकादशात्मकः । ब्रह्मा वसति देवेशो ब्रह्मर्षिपरिवारितः ॥ ५६ ॥,bhagavānapi viśvātmā śambhurekādaśātmakaḥ | brahmā vasati deveśo brahmarṣiparivāritaḥ || 56 ||
+42,57,न कथं चन गन्तव्यं कुरूणामुत्तरेण वः । अन्येषामपि भूतानां नातिक्रामति वै गतिः ॥ ५७ ॥,na kathaṃ cana gantavyaṃ kurūṇāmuttareṇa vaḥ | anyeṣāmapi bhūtānāṃ nātikrāmati vai gatiḥ || 57 ||
+42,58,सा हि सोमगिरिर्नाम देवानामपि दुर्गमः । तमालोक्य ततः क्षिप्रमुपावर्तितुमर्हथ ॥ ५८ ॥,sā hi somagirirnāma devānāmapi durgamaḥ | tamālokya tataḥ kṣipramupāvartitumarhatha || 58 ||
+42,59,एतावद्वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुंगवाः । अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम् ॥ ५९ ॥,etāvadvānaraiḥ śakyaṃ gantuṃ vānarapuṃgavāḥ | abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param || 59 ||
+42,60,सर्वमेतद्विचेतव्यं यन्मया परिकीर्तितम् । यदन्यदपि नोक्तं च तत्रापि क्रियतां मतिः ॥ ६० ॥,sarvametadvicetavyaṃ yanmayā parikīrtitam | yadanyadapi noktaṃ ca tatrāpi kriyatāṃ matiḥ || 60 ||
+42,61,ततः कृतं दाशरथेर्महत् प्रियं महत्तरं चापि ततो मम प्रियम् । कृतं भविष्यत्यनिलानलोपमा विदेहजा दर्शनजेन कर्मणा ॥ ६१ ॥,tataḥ kṛtaṃ dāśarathermahat priyaṃ mahattaraṃ cāpi tato mama priyam | kṛtaṃ bhaviṣyatyanilānalopamā videhajā darśanajena karmaṇā || 61 ||
+42,62,ततः कृतार्थाः सहिताः सबान्धवा मयार्चिताः सर्वगुणैर्मनोरमैः । चरिष्यथोर्वीं प्रतिशान्तशत्रवः सहप्रिया भूतधराः प्लवंगमाः ॥ ६२ ॥,tataḥ kṛtārthāḥ sahitāḥ sabāndhavā mayārcitāḥ sarvaguṇairmanoramaiḥ | cariṣyathorvīṃ pratiśāntaśatravaḥ sahapriyā bhūtadharāḥ plavaṃgamāḥ || 62 ||
+43,1,विशेषेण तु सुग्रीवो हनुमत्यर्थमुक्तवान् । स हि तस्मिन् हरिश्रेष्ठे निश्चितार्थो ऽर्थसाधने ॥ १ ॥,viśeṣeṇa tu sugrīvo hanumatyarthamuktavān | sa hi tasmin hariśreṣṭhe niścitārtho'rthasādhane || 1 ||
+43,2,न भूमौ नान्तरिक्षे वा नाम्बरे नामरालये । नाप्सु वा गतिसंगं ते पश्यामि हरिपुंगव ॥ २ ॥,na bhūmau nāntarikṣe vā nāmbare nāmarālaye | nāpsu vā gatisaṃgaṃ te paśyāmi haripuṃgava || 2 ||
+43,3,सासुराः सहगन्धर्वाः सनागनरदेवताः । विदिताः सर्वलोकास्ते ससागरधराधराः ॥ ३ ॥,sāsurāḥ sahagandharvāḥ sanāganaradevatāḥ | viditāḥ sarvalokāste sasāgaradharādharāḥ || 3 ||
+43,4,गतिर्वेगश्च तेजश्च लाघवं च महाकपे । पितुस्ते सदृशं वीर मारुतस्य महौ���सः ॥ ४ ॥,gatirvegaśca tejaśca lāghavaṃ ca mahākape | pituste sadṛśaṃ vīra mārutasya mahaujasaḥ || 4 ||
+43,5,तेजसा वापि ते भूतं समं भुवि न विद्यते । तद् यथा लभ्यते सीता तत्त्वमेवोपपादय ॥ ५ ॥,tejasā vāpi te bhūtaṃ samaṃ bhuvi na vidyate | tad yathā labhyate sītā tattvamevopapādaya || 5 ||
+43,6,त्वय्येव हनुमन्नस्ति बलं बुद्धिः पराक्रमः । देशकालानुवृत्तश्च नयश्च नयपण्डित ॥ ६ ॥,tvayyeva hanumannasti balaṃ buddhiḥ parākramaḥ | deśakālānuvṛttaśca nayaśca nayapaṇḍita || 6 ||
+43,7,ततः कार्यसमासंगमवगम्य हनूमति । विदित्वा हनुमन्तं च चिन्तयामास राघवः ॥ ७ ॥,tataḥ kāryasamāsaṃgamavagamya hanūmati | viditvā hanumantaṃ ca cintayāmāsa rāghavaḥ || 7 ||
+43,8,सर्वथा निश्चितार्थो ऽयं हनूमति हरीश्वरः । निश्चितार्थतरश्चापि हनूमान् कार्यसाधने ॥ ८ ॥,sarvathā niścitārtho'yaṃ hanūmati harīśvaraḥ | niścitārthataraścāpi hanūmān kāryasādhane || 8 ||
+43,9,तदेवं प्रस्थितस्यास्य परिज्ञातस्य कर्मभिः । भर्त्रा परिगृहीतस्य ध्रुवः कार्यफलोदयः ॥ ९ ॥,tadevaṃ prasthitasyāsya parijñātasya karmabhiḥ | bhartrā parigṛhītasya dhruvaḥ kāryaphalodayaḥ || 9 ||
+43,10,तं समीक्ष्य महातेजा व्यवसायोत्तरं हरिम् । कृतार्थ इव संवृत्तः प्रहृष्टेन्द्रियमानसः ॥ १० ॥,taṃ samīkṣya mahātejā vyavasāyottaraṃ harim | kṛtārtha iva saṃvṛttaḥ prahṛṣṭendriyamānasaḥ || 10 ||
+43,11,ददौ तस्य ततः प्रीतः स्वनामाङ्कोपशोभितम् । अङ्गुलीयमभिज्ञानं राजपुत्र्याः परंतपः ॥ ११ ॥,dadau tasya tataḥ prītaḥ svanāmāṅkopaśobhitam | aṅgulīyamabhijñānaṃ rājaputryāḥ paraṃtapaḥ || 11 ||
+43,12,अनेन त्वां हरिश्रेष्ठ चिह्नेन जनकात्मजा । मत्सकाशादनुप्राप्तमनुद्विग्नानुपश्यति ॥ १२ ॥,anena tvāṃ hariśreṣṭha cihnena janakātmajā | matsakāśādanuprāptamanudvignānupaśyati || 12 ||
+43,13,व्यवसायश्च ते वीर सत्त्वयुक्तश्च विक्रमः । सुग्रीवस्य च संदेशः सिद्धिं कथयतीव मे ॥ १३ ॥,vyavasāyaśca te vīra sattvayuktaśca vikramaḥ | sugrīvasya ca saṃdeśaḥ siddhiṃ kathayatīva me || 13 ||
+43,14,स तद्गृह्य हरिश्रेष्ठः स्थाप्य मूर्ध्नि कृताञ्जलिः । वन्दित्वा चरणौ चैव प्रस्थितः प्लवगोत्तमः ॥ १४ ॥,sa tadgṛhya hariśreṣṭhaḥ sthāpya mūrdhni kṛtāñjaliḥ | vanditvā caraṇau caiva prasthitaḥ plavagottamaḥ || 14 ||
+43,15,स तत् प्रकर्षन् हरिणां बलं महद्बभूव वीरः पवनात्मजः कपि । गताम्बुदे व्योम्नि विशुद्धमण्डलः शशीव नक्षत्रगणोपशोभितः ॥ १५ ॥,sa tat prakarṣan hariṇāṃ balaṃ mahadbabhūva vīraḥ pavanātmajaḥ kapi | gatāmbude vyomni viśuddhamaṇḍalaḥ śaśīva nakṣatragaṇopaśobhitaḥ || 15 ||
+43,16,अतिबलबलमाश्रितस्तवाहं हरिवरविक्रमविक्रमैरनल्पैः । पवनसुत यथाभिगम्यते सा जनकसुता हनुमंस्तथा कुरुष्व ॥ १६ ॥,atibalabalamāśritastavāhaṃ harivaravikramavikramairanalpaiḥ | pavanasuta yathābhigamyate sā janakasutā hanumaṃstathā kuruṣva || 16 ||
+44,1,तदुग्रशासनं भर्तुर्विज्ञाय हरिपुंगवाः । शलभा इव संछाद्य मेदिनीं संप्रतस्थिरे ॥ १ ॥,tadugraśāsanaṃ bharturvijñāya haripuṃgavāḥ | śalabhā iva saṃchādya medinīṃ saṃpratasthire || 1 ||
+44,2,रामः प्रस्रवणे तस्मिन्न्य���सत् सहलक्ष्मणः । प्रतीक्षमाणस्तं मासं यः सीताधिगमे कृतः ॥ २ ॥,rāmaḥ prasravaṇe tasminnyavasat sahalakṣmaṇaḥ | pratīkṣamāṇastaṃ māsaṃ yaḥ sītādhigame kṛtaḥ || 2 ||
+44,3,उत्तरां तु दिशं रम्यां गिरिराजसमावृताम् । प्रतस्थे सहसा वीरो हरिः शतबलिस्तदा ॥ ३ ॥,uttarāṃ tu diśaṃ ramyāṃ girirājasamāvṛtām | pratasthe sahasā vīro hariḥ śatabalistadā || 3 ||
+44,4,पूर्वां दिशं प्रति ययौ विनतो हरियूथपः ॥ ४ ॥,pūrvāṃ diśaṃ prati yayau vinato hariyūthapaḥ || 4 ||
+44,5,ताराङ्गदादि सहितः प्लवगः पवनात्मजः । अगस्त्यचरितामाशां दक्षिणां हरियूथपः ॥ ५ ॥,tārāṅgadādi sahitaḥ plavagaḥ pavanātmajaḥ | agastyacaritāmāśāṃ dakṣiṇāṃ hariyūthapaḥ || 5 ||
+44,6,पश्चिमां तु दिशं घोरां सुषेणः प्लवगेश्वरः । प्रतस्थे हरिशार्दूलो भृशं वरुणपालिताम् ॥ ६ ॥,paścimāṃ tu diśaṃ ghorāṃ suṣeṇaḥ plavageśvaraḥ | pratasthe hariśārdūlo bhṛśaṃ varuṇapālitām || 6 ||
+44,7,ततः सर्वा दिशो राजा चोदयित्वा यथा तथम् । कपिसेना पतीन्मुख्यान्मुमोद सुखितः सुखम् ॥ ७ ॥,tataḥ sarvā diśo rājā codayitvā yathā tatham | kapisenā patīnmukhyānmumoda sukhitaḥ sukham || 7 ||
+44,8,एवं संचोदिताः सर्वे राज्ञा वानरयूथपाः । स्वां स्वां दिशमभिप्रेत्य त्वरिताः संप्रतस्थिरे ॥ ८ ॥,evaṃ saṃcoditāḥ sarve rājñā vānarayūthapāḥ | svāṃ svāṃ diśamabhipretya tvaritāḥ saṃpratasthire || 8 ||
+44,9,नदन्तश्चोन्नदन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः । क्ष्वेलन्तो धावमानाश्च ययुः प्लवगसत्तमाः । आनयिष्यामहे सीतां हनिष्यामश्च रावणम् ॥ ९ ॥,nadantaśconnadantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ | kṣvelanto dhāvamānāśca yayuḥ plavagasattamāḥ | ānayiṣyāmahe sītāṃ haniṣyāmaśca rāvaṇam || 9 ||
+44,10,अहमेको हनिष्यामि प्राप्तं रावणमाहवे । ततश्चोन्मथ्य सहसा हरिष्ये जनकात्मजाम् ॥ १० ॥,ahameko haniṣyāmi prāptaṃ rāvaṇamāhave | tataśconmathya sahasā hariṣye janakātmajām || 10 ||
+44,11,वेपमानं श्रमेणाद्य भवद्भिः स्थीयतामिति । एक एवाहरिष्यामि पातालादपि जानकीम् ॥ ११ ॥,vepamānaṃ śrameṇādya bhavadbhiḥ sthīyatāmiti | eka evāhariṣyāmi pātālādapi jānakīm || 11 ||
+44,12,विधमिष्याम्यहं वृक्षान्दारयिष्याम्यहं गिरीन् । धरणीं दारयिष्यामि क्षोभयिष्यामि सागरान् ॥ १२ ॥,vidhamiṣyāmyahaṃ vṛkṣāndārayiṣyāmyahaṃ girīn | dharaṇīṃ dārayiṣyāmi kṣobhayiṣyāmi sāgarān || 12 ||
+44,13,अहं योजनसंख्यायाः प्लविता नात्र संशयः । शतं योजनसंख्यायाः शतं समधिकं ह्यहम् ॥ १३ ॥,ahaṃ yojanasaṃkhyāyāḥ plavitā nātra saṃśayaḥ | śataṃ yojanasaṃkhyāyāḥ śataṃ samadhikaṃ hyaham || 13 ||
+44,14,भूतले सागरे वापि शैलेषु च वनेषु च । पातालस्यापि वा मध्ये न ममाच्छिद्यते गतिः ॥ १४ ॥,bhūtale sāgare vāpi śaileṣu ca vaneṣu ca | pātālasyāpi vā madhye na mamācchidyate gatiḥ || 14 ||
+44,15,इत्येकैकं तदा तत्र वानरा बलदर्पिताः । ऊचुश्च वचनं तस्मिन् हरिराजस्य संनिधौ ॥ १५ ॥,ityekaikaṃ tadā tatra vānarā baladarpitāḥ | ūcuśca vacanaṃ tasmin harirājasya saṃnidhau || 15 ||
+45,1,गतेषु वानरेन्द्रेषु रामः सुग्रीवमब्रवीत् । कथं भवान् विनाजीते सर्वं वै मण्डलं भुवः ॥ १ ॥,gateṣu vānarendreṣu rāmaḥ sugrīvamabravīt | kathaṃ bhavān vinājīte sarvaṃ vai maṇḍalaṃ bhuvaḥ || 1 ||
+45,2,सुग्रीवस्तु ततो राममुवाच प्रणतात्मवान् । श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये विस्तरेण नरर्षभ ॥ २ ॥,sugrīvastu tato rāmamuvāca praṇatātmavān | śrūyatāṃ sarvamākhyāsye vistareṇa nararṣabha || 2 ||
+45,3,यदा तु दुन्दुभिं नाम दानवं महिषाकृतिम् । परिकालयते वाली मलयं प्रति पर्वतम् ॥ ३ ॥,yadā tu dundubhiṃ nāma dānavaṃ mahiṣākṛtim | parikālayate vālī malayaṃ prati parvatam || 3 ||
+45,4,तदा विवेश महिषो मलयस्य गुहां प्रति । विवेश वाली तत्रापि मलयं तज्जिघांसया ॥ ४ ॥,tadā viveśa mahiṣo malayasya guhāṃ prati | viveśa vālī tatrāpi malayaṃ tajjighāṃsayā || 4 ||
+45,5,ततो ऽहं तत्र निक्षिप्तो गुहाद्वारिविनीतवत् । न च निष्क्रमते वाली तदा संवत्सरे गते ॥ ५ ॥,tato'haṃ tatra nikṣipto guhādvārivinītavat | na ca niṣkramate vālī tadā saṃvatsare gate || 5 ||
+45,6,ततः क्षतजवेगेन आपुपूरे तदा बिलम् । तदहं विस्मितो दृष्ट्वा भ्रातृशोकविषार्दितः ॥ ६ ॥,tataḥ kṣatajavegena āpupūre tadā bilam | tadahaṃ vismito dṛṣṭvā bhrātṛśokaviṣārditaḥ || 6 ||
+45,7,अथाहं कृतबुद्धिस्तु सुव्यक्तं निहतो गुरुः । शिलापर्वतसंकाशा बिलद्वारि मया कृता । अशक्नुवन्निष्क्रमितुं महिषो विनशेदिति ॥ ७ ॥,athāhaṃ kṛtabuddhistu suvyaktaṃ nihato guruḥ | śilāparvatasaṃkāśā biladvāri mayā kṛtā | aśaknuvanniṣkramituṃ mahiṣo vinaśediti || 7 ||
+45,8,ततो ऽहमागां किष्किन्धां निराशस्तस्य जीविते । राज्यं च सुमहत् प्राप्तं तारा च रुमया सह । मित्रैश्च सहितस्तत्र वसामि विगतज्वरः ॥ ८ ॥,tato'hamāgāṃ kiṣkindhāṃ nirāśastasya jīvite | rājyaṃ ca sumahat prāptaṃ tārā ca rumayā saha | mitraiśca sahitastatra vasāmi vigatajvaraḥ || 8 ||
+45,9,आजगाम ततो वाली हत्वा तं दानवर्षभम् । ततो ऽहमददां राज्यं गौरवाद्भययन्त्रितः ॥ ९ ॥,ājagāma tato vālī hatvā taṃ dānavarṣabham | tato'hamadadāṃ rājyaṃ gauravādbhayayantritaḥ || 9 ||
+45,10,स मां जिघांसुर्दुष्टात्मा वाली प्रव्यथितेन्द्रियः । परिलाकयते क्रोधाद्धावन्तं सचिवैः सह ॥ १० ॥,sa māṃ jighāṃsurduṣṭātmā vālī pravyathitendriyaḥ | parilākayate krodhāddhāvantaṃ sacivaiḥ saha || 10 ||
+45,11,ततो ऽहं वालिना तेन सानुबन्धः प्रधावितः । नदीश्च विविधाः पश्यन् वनानि नगराणि च ॥ ११ ॥,tato'haṃ vālinā tena sānubandhaḥ pradhāvitaḥ | nadīśca vividhāḥ paśyan vanāni nagarāṇi ca || 11 ||
+45,12,आदर्शतलसंकाशा ततो वै पृथिवी मया । अलातचक्रप्रतिमा दृष्टा गोष्पदवत्तदा ॥ १२ ॥,ādarśatalasaṃkāśā tato vai pṛthivī mayā | alātacakrapratimā dṛṣṭā goṣpadavattadā || 12 ||
+45,13,ततः पूर्वमहं गत्वा दक्षिणामहमाश्रितः । दिशं च पश्चिमां भूयो गतो ऽस्मि भयशङ्कितः । उत्तरां तु दिशं यान्तं हनुमान्मामथाब्रवीत् ॥ १३ ॥,tataḥ pūrvamahaṃ gatvā dakṣiṇāmahamāśritaḥ | diśaṃ ca paścimāṃ bhūyo gato'smi bhayaśaṅkitaḥ | uttarāṃ tu diśaṃ yāntaṃ hanumānmāmathābravīt || 13 ||
+45,14,इदानीं मे स्मृतं राजन्यथा वाली हरीश्वरः । मतङ्गेन तदा शप्तो ह्यस्मिन्नाश्रममण्डले ॥ १४ ॥,idānīṃ me smṛtaṃ rājanyathā vālī harīśvaraḥ | mataṅgena tadā śapto hyasminnāśramamaṇḍale || 14 ||
+45,15,प्रविशेद् यदि वा वाली मूर्धास्य शतधा भवेत् । तत्र वासः सुखो ऽस्माकं निरुद्विग्नो भविष्यति ॥ १५ ॥,praviśed yadi vā vālī mūrdhāsya śatadhā bhavet | tatra vāsaḥ sukho'smākaṃ nirudvigno bhaviṣyati || 15 ||
+45,16,ततः पर्वतमासाद्य ऋश्यमूकं नृपात्मज । न विवेश तदा वाली मतङ्गस्य भयात्तदा ॥ १६ ॥,tataḥ parvatamāsādya ṛśyamūkaṃ nṛpātmaja | na viveśa tadā vālī mataṅgasya bhayāttadā || 16 ||
+45,17,एवं मया तदा राजन्प्रत्यक्षमुपलक्षितम् । पृथिवीमण्डलं कृत्स्नं गुहामस्म्यागतस्ततः ॥ १७ ॥,evaṃ mayā tadā rājanpratyakṣamupalakṣitam | pṛthivīmaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ guhāmasmyāgatastataḥ || 17 ||
+46,1,दर्शनार्थं तु वैदेह्याः सर्वतः कपियूथपाः । व्यादिष्टाः कपिराजेन यथोक्तं जग्मुरञ्जसा ॥ १ ॥,darśanārthaṃ tu vaidehyāḥ sarvataḥ kapiyūthapāḥ | vyādiṣṭāḥ kapirājena yathoktaṃ jagmurañjasā || 1 ||
+46,2,सरांसि सरितः कक्षानाकाशं नगराणि च । नदीदुर्गांस्तथा शैलान् विचिन्वन्ति समन्ततः ॥ २ ॥,sarāṃsi saritaḥ kakṣānākāśaṃ nagarāṇi ca | nadīdurgāṃstathā śailān vicinvanti samantataḥ || 2 ||
+46,3,सुग्रीवेण समाख्यातान् सर्वे वानरयूथपाः । प्रदेशान्प्रविचिन्वन्ति सशैलवनकाननान् ॥ ३ ॥,sugrīveṇa samākhyātān sarve vānarayūthapāḥ | pradeśānpravicinvanti saśailavanakānanān || 3 ||
+46,4,विचिन्त्य दिवसं सर्वे सीताधिगमने धृताः । समायान्ति स्म मेदिन्यां निशाकालेशु वानराः ॥ ४ ॥,vicintya divasaṃ sarve sītādhigamane dhṛtāḥ | samāyānti sma medinyāṃ niśākāleśu vānarāḥ || 4 ||
+46,5,सर्वर्तुकांश्च देशेषु वानराः सफलान्द्रुमान् । आसाद्य रजनीं शय्यां चक्रुः सर्वेष्वहःसु ते ॥ ५ ॥,sarvartukāṃśca deśeṣu vānarāḥ saphalāndrumān | āsādya rajanīṃ śayyāṃ cakruḥ sarveṣvahaḥsu te || 5 ||
+46,6,तदहः प्रथमं कृत्वा मासे प्रस्रवणं गताः । कपिराजेन संगम्य निराशाः कपियूथपाः ॥ ६ ॥,tadahaḥ prathamaṃ kṛtvā māse prasravaṇaṃ gatāḥ | kapirājena saṃgamya nirāśāḥ kapiyūthapāḥ || 6 ||
+46,7,विचित्य तु दिशं पूर्वां यथोक्तां सचिवैः सह । अदृष्ट्वा विनतः सीतामाजगाम महाबलः ॥ ७ ॥,vicitya tu diśaṃ pūrvāṃ yathoktāṃ sacivaiḥ saha | adṛṣṭvā vinataḥ sītāmājagāma mahābalaḥ || 7 ||
+46,8,उत्तरां तु दिशं सर्वां विचित्य स महाकपिः । आगतः सह सैन्येन वीरः शतबलिस्तदा ॥ ८ ॥,uttarāṃ tu diśaṃ sarvāṃ vicitya sa mahākapiḥ | āgataḥ saha sainyena vīraḥ śatabalistadā || 8 ||
+46,9,सुषेणः पश्चिमामाशां विचित्य सह वानरैः । समेत्य मासे संपूर्णे सुग्रीवमुपचक्रमे ॥ ९ ॥,suṣeṇaḥ paścimāmāśāṃ vicitya saha vānaraiḥ | sametya māse saṃpūrṇe sugrīvamupacakrame || 9 ||
+46,10,तं प्रस्रवणपृष्ठस्थं समासाद्याभिवाद्य च । आसीनं सह रामेण सुग्रीवमिदमब्रुवन् ॥ १० ॥,taṃ prasravaṇapṛṣṭhasthaṃ samāsādyābhivādya ca | āsīnaṃ saha rāmeṇa sugrīvamidamabruvan || 10 ||
+46,11,विचिताः पर्वताः सर्वे वनानि नगराणि च । निम्नगाः सागरान्ताश्च सर्वे जनपदास्तथा ॥ ११ ॥,vicitāḥ parvatāḥ sarve vanāni nagarāṇi ca | nimnagāḥ sāgarāntāśca sarve janapadāstathā || 11 ||
+46,12,गुहाश्च विचिताः सर्वा यास्त्वया परिकीर्तिताः । विचिताश्च महागुल्मा लताविततसंतताः ॥ १२ ॥,guhāśca vicitāḥ sarvā yāstvayā parikīrtitāḥ | vicitāśca mahāgulmā latāvitatasaṃtatāḥ || 12 ||
+46,13,गहनेषु च देशेषु दुर्गेषु विषमेषु च । सत्त्वान्यतिप्रमाणानि विचितानि हतानि च । ये चैव गहना देशा विचितास्ते पुनः पुनः ॥ १३ ॥,gahaneṣu ca deśeṣu durgeṣu viṣameṣu ca | sattvānyatipramāṇāni vicitāni hatāni ca | ye caiva gahanā deśā vicitāste punaḥ punaḥ || 13 ||
+46,14,उदारसत्त्वाभिजनो महात्मा स मैथिलीं द्रक्ष्यति वानरेन्द्रः । दिशं तु यामेव गता तु सीता तामास्थितो वायुसुतो हनूमान् ॥ १४ ॥,udārasattvābhijano mahātmā sa maithilīṃ drakṣyati vānarendraḥ | diśaṃ tu yāmeva gatā tu sītā tāmāsthito vāyusuto hanūmān || 14 ||
+47,1,सहताराङ्गदाभ्यां तु गत्वा स हनुमान् कपिः । सुग्रीवेण यथोद्दिष्टं तं देशमुपचक्रमे ॥ १ ॥,sahatārāṅgadābhyāṃ tu gatvā sa hanumān kapiḥ | sugrīveṇa yathoddiṣṭaṃ taṃ deśamupacakrame || 1 ||
+47,2,स तु दूरमुपागम्य सर्वैस्तैः कपिसत्तमैः । विचिनोति स्म विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च ॥ २ ॥,sa tu dūramupāgamya sarvaistaiḥ kapisattamaiḥ | vicinoti sma vindhyasya guhāśca gahanāni ca || 2 ||
+47,3,पर्वताग्रान्नदीदुर्गान् सरांसि विपुलान्द्रुमान् । वृक्षषण्डांश्च विविधान्पर्वतान् घनपादपान् ॥ ३ ॥,parvatāgrānnadīdurgān sarāṃsi vipulāndrumān | vṛkṣaṣaṇḍāṃśca vividhānparvatān ghanapādapān || 3 ||
+47,4,अन्वेषमाणास्ते सर्वे वानराः सर्वतो दिशम् । न सीतां ददृशुर्वीरा मैथिलीं जनकात्मजाम् ॥ ४ ॥,anveṣamāṇāste sarve vānarāḥ sarvato diśam | na sītāṃ dadṛśurvīrā maithilīṃ janakātmajām || 4 ||
+47,5,ते भक्षयन्तो मूलानि फलानि विविधानि च । अन्वेषमाणा दुर्धर्षा न्यवसंस्तत्र तत्र ह । स तु देशो दुरन्वेषो गुहागहनवान्महान् ॥ ५ ॥,te bhakṣayanto mūlāni phalāni vividhāni ca | anveṣamāṇā durdharṣā nyavasaṃstatra tatra ha | sa tu deśo duranveṣo guhāgahanavānmahān || 5 ||
+47,6,त्यक्त्वा तु तं तदा देशं सर्वे वै हरियूथपाः । देशमन्यं दुराधर्षं विविशुश्चाकुतोभयाः ॥ ६ ॥,tyaktvā tu taṃ tadā deśaṃ sarve vai hariyūthapāḥ | deśamanyaṃ durādharṣaṃ viviśuścākutobhayāḥ || 6 ||
+47,7,यत्र वन्ध्यफला वृक्षा विपुष्पाः पर्णवर्जिताः । निस्तोयाः सरितो यत्र मूलं यत्र सुदुर्लभम् ॥ ७ ॥,yatra vandhyaphalā vṛkṣā vipuṣpāḥ parṇavarjitāḥ | nistoyāḥ sarito yatra mūlaṃ yatra sudurlabham || 7 ||
+47,8,न सन्ति महिषा यत्र न मृगा न च हस्तिनः । शार्दूलाः पक्षिणो वापि ये चान्ये वनगोचराः ॥ ८ ॥,na santi mahiṣā yatra na mṛgā na ca hastinaḥ | śārdūlāḥ pakṣiṇo vāpi ye cānye vanagocarāḥ || 8 ||
+47,9,स्निग्धपत्राः स्थले यत्र पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः । प्रेक्षणीयाः सुगन्धाश्च भ्रमरैश्चापि वर्जिताः ॥ ९ ॥,snigdhapatrāḥ sthale yatra padminyaḥ phullapaṅkajāḥ | prekṣaṇīyāḥ sugandhāśca bhramaraiścāpi varjitāḥ || 9 ||
+47,10,कण्डुर्नाम महाभागः सत्यवादी तपोधनः । महर्षिः परमामर्षी नियमैर्दुष्प्रधर्षणः ॥ १० ॥,kaṇḍurnāma mahābhāgaḥ satyavādī tapodhanaḥ | maharṣiḥ paramāmarṣī niyamairduṣpradharṣaṇaḥ || 10 ||
+47,11,तस्य तस्मिन् वने पुत्रो बालको दशवार्षिकः । प्रनष्टो जीवितान्ताय क्रुद्धस्तत्र महामुनिः ॥ ११ ॥,tasya tasmin vane putro bālako daśavārṣikaḥ | pranaṣṭo jīvitāntāya kruddhastatra mahāmuniḥ || 11 ||
+47,12,तेन धर्मात्मना शप्तं कृत्स्नं तत्र महद्वनम् । अशरण्यं दुराधर्षं मृगपक्षिविवर्जितम् ॥ १२ ॥,tena dharmātmanā śaptaṃ kṛtsnaṃ tatra mahadvanam | aśaraṇyaṃ durādharṣaṃ mṛgapakṣivivarjitam || 12 ||
+47,13,तस्य ते काननान्तांस्तु गिरीणां कन्दराणि च । प्रभवानि नदीनांच विचिन्वन्ति समाहिताः ॥ १३ ॥,tasya te kānanāntāṃstu girīṇāṃ kandarāṇi ca | prabhavāni nadīnāṃca vicinvanti samāhitāḥ || 13 ||
+47,14,तत्र चापि महात्मानो नापश्यञ्जनकात्मजाम् । हर्तारं रावणं वापि सुग्रीवप्रियकारिणः ॥ १४ ॥,tatra cāpi mahātmāno nāpaśyañjanakātmajām | hartāraṃ rāvaṇaṃ vāpi sugrīvapriyakāriṇaḥ || 14 ||
+47,15,ते प्रविश्य तु तं भीमं लतागुल्मसमावृतम् । ददृशुः क्रूरकर्माणमसुरं सुरनिर्भयम् ॥ १५ ॥,te praviśya tu taṃ bhīmaṃ latāgulmasamāvṛtam | dadṛśuḥ krūrakarmāṇamasuraṃ suranirbhayam || 15 ||
+47,16,तं दृष्ट्वा वनरा घोरं स्थितं शैलमिवापरम् । गाढं परिहिताः सर्वे दृष्ट्वा तं पर्वतोपमम् ॥ १६ ॥,taṃ dṛṣṭvā vanarā ghoraṃ sthitaṃ śailamivāparam | gāḍhaṃ parihitāḥ sarve dṛṣṭvā taṃ parvatopamam || 16 ||
+47,17,सो ऽपि तान् वानरान् सर्वान्नष्टाः स्थेत्यब्रवीद्बली । अभ्यधावत संक्रुद्धो मुष्टिमुद्यम्य संहितम् ॥ १७ ॥,so'pi tān vānarān sarvānnaṣṭāḥ sthetyabravīdbalī | abhyadhāvata saṃkruddho muṣṭimudyamya saṃhitam || 17 ||
+47,18,तमापतन्तं सहसा वालिपुत्रो ऽङ्गदस्तदा । रावणो ऽयमिति ज्ञात्वा तलेनाभिजघान ह ॥ १८ ॥,tamāpatantaṃ sahasā vāliputro'ṅgadastadā | rāvaṇo'yamiti jñātvā talenābhijaghāna ha || 18 ||
+47,19,स वालिपुत्राभिहतो वक्त्राच्छोणितमुद्वमन् । असुरो न्यपतद्भूमौ पर्यस्त इव पर्वतः ॥ १९ ॥,sa vāliputrābhihato vaktrācchoṇitamudvaman | asuro nyapatadbhūmau paryasta iva parvataḥ || 19 ||
+47,20,ते तु तस्मिन्निरुच्छ्वासे वानरा जितकाशिनः । व्यचिन्वन्प्रायशस्तत्र सर्वं तद्गिरिगह्वरम् ॥ २० ॥,te tu tasminnirucchvāse vānarā jitakāśinaḥ | vyacinvanprāyaśastatra sarvaṃ tadgirigahvaram || 20 ||
+47,21,विचितं तु ततः कृत्वा सर्वे ते काननं पुनः । अन्यदेवापरं घोरं विविशुर्गिरिगह्वरम् ॥ २१ ॥,vicitaṃ tu tataḥ kṛtvā sarve te kānanaṃ punaḥ | anyadevāparaṃ ghoraṃ viviśurgirigahvaram || 21 ||
+47,22,ते विचिन्त्य पुनः खिन्ना विनिष्पत्य समागताः । एकान्ते वृक्षमूले तु निषेदुर्दीनमानसाः ॥ २२ ॥,te vicintya punaḥ khinnā viniṣpatya samāgatāḥ | ekānte vṛkṣamūle tu niṣedurdīnamānasāḥ || 22 ||
+48,1,अथाङ्गदस्तदा सर्वान् वानरानिदमब्रवीत् । परिश्रान्तो महाप्राज्ञः समाश्वास्य शनैर्वचः ॥ १ ॥,athāṅgadastadā sarvān vānarānidamabravīt | pariśrānto mahāprājñaḥ samāśvāsya śanairvacaḥ || 1 ||
+48,2,वनानि गिरयो नद्यो दुर्गाणि गहनानि च । दर���यो गिरिगुहाश्चैव विचिता नः समन्ततः ॥ २ ॥,vanāni girayo nadyo durgāṇi gahanāni ca | daryo giriguhāścaiva vicitā naḥ samantataḥ || 2 ||
+48,3,तत्र तत्र सहास्माभिर्जानकी न च दृश्यते । तद्वा रक्षो हृता येन सीता सुरसुतोपमा ॥ ३ ॥,tatra tatra sahāsmābhirjānakī na ca dṛśyate | tadvā rakṣo hṛtā yena sītā surasutopamā || 3 ||
+48,4,कालश्च नो महान्यातः सुग्रीवश्चोग्रशासनः । तस्माद्भवन्तः सहिता विचिन्वन्तु समन्ततः ॥ ४ ॥,kālaśca no mahānyātaḥ sugrīvaścograśāsanaḥ | tasmādbhavantaḥ sahitā vicinvantu samantataḥ || 4 ||
+48,5,विहाय तन्द्रीं शोकं च निद्रां चैव समुत्थिताम् । विचिनुध्वं यथा सीतां पश्यामो जनकात्मजाम् ॥ ५ ॥,vihāya tandrīṃ śokaṃ ca nidrāṃ caiva samutthitām | vicinudhvaṃ yathā sītāṃ paśyāmo janakātmajām || 5 ||
+48,6,अनिर्वेदं च दाक्ष्यं च मनसश्चापराजयम् । कार्यसिद्धिकराण्याहुस्तस्मादेतद्ब्रवीम्यहम् ॥ ६ ॥,anirvedaṃ ca dākṣyaṃ ca manasaścāparājayam | kāryasiddhikarāṇyāhustasmādetadbravīmyaham || 6 ||
+48,7,अद्यापीदं वनं दुर्गं विचिन्वन्तु वनौकसः । खेदं त्यक्त्वा पुनः सर्वं वनमेतद्विचीयताम् ॥ ७ ॥,adyāpīdaṃ vanaṃ durgaṃ vicinvantu vanaukasaḥ | khedaṃ tyaktvā punaḥ sarvaṃ vanametadvicīyatām || 7 ||
+48,8,अवश्यं क्रियमाणस्य दृश्यते कर्मणः फलम् । अलं निर्वेदमागम्य न हि नो मलिनं क्षमम् ॥ ८ ॥,avaśyaṃ kriyamāṇasya dṛśyate karmaṇaḥ phalam | alaṃ nirvedamāgamya na hi no malinaṃ kṣamam || 8 ||
+48,9,सुग्रीवः क्रोधनो राजा तीक्ष्णदण्डश्च वानराः । भेतव्यं तस्य सततं रामस्य च महात्मनः ॥ ९ ॥,sugrīvaḥ krodhano rājā tīkṣṇadaṇḍaśca vānarāḥ | bhetavyaṃ tasya satataṃ rāmasya ca mahātmanaḥ || 9 ||
+48,10,हितार्थमेतदुक्तं वः क्रियतां यदि रोचते । उच्यतां वा क्षमं यन्नः सर्वेषामेव वानराः ॥ १० ॥,hitārthametaduktaṃ vaḥ kriyatāṃ yadi rocate | ucyatāṃ vā kṣamaṃ yannaḥ sarveṣāmeva vānarāḥ || 10 ||
+48,11,अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा वचनं गन्धमादनः । उवाचाव्यक्तया वाचा पिपासा श्रमखिन्नया ॥ ११ ॥,aṅgadasya vacaḥ śrutvā vacanaṃ gandhamādanaḥ | uvācāvyaktayā vācā pipāsā śramakhinnayā || 11 ||
+48,12,सदृशं खलु वो वाक्यमङ्गदो यदुवाच ह । हितं चैवानुकूलं च क्रियतामस्य भाषितम् ॥ १२ ॥,sadṛśaṃ khalu vo vākyamaṅgado yaduvāca ha | hitaṃ caivānukūlaṃ ca kriyatāmasya bhāṣitam || 12 ||
+48,13,पुनर्मार्गामहे शैलान् कन्दरांश्च दरीस्तथा । काननानि च शून्यानि गिरिप्रस्रवणानि च ॥ १३ ॥,punarmārgāmahe śailān kandarāṃśca darīstathā | kānanāni ca śūnyāni giriprasravaṇāni ca || 13 ||
+48,14,यथोद्दिष्ठानि सर्वाणि सुग्रीवेण महात्मना । विचिन्वन्तु वनं सर्वे गिरिदुर्गाणि सर्वशः ॥ १४ ॥,yathoddiṣṭhāni sarvāṇi sugrīveṇa mahātmanā | vicinvantu vanaṃ sarve giridurgāṇi sarvaśaḥ || 14 ||
+48,15,ततः समुत्थाय पुनर्वानरास्ते महाबलाः । विन्ध्यकाननसंकीर्णां विचेरुर्दक्षिणां दिशम् ॥ १५ ॥,tataḥ samutthāya punarvānarāste mahābalāḥ | vindhyakānanasaṃkīrṇāṃ vicerurdakṣiṇāṃ diśam || 15 ||
+48,16,ते शारदाभ्रप्रतिमं श्रीमद्रजतपर्वतम् । शृङ्गवन्तं दरीवन्तमधिरुह्य च वानराः ॥ १६ ॥,te śāradābhrapratimaṃ śrīmadrajataparvatam | śṛṅgavantaṃ darīvantamadhiruhya ca vānarāḥ || 16 ||
+48,17,तत्र लोध्रवनं रम्यं सप्तपर्णवनानि च । विचिन्वन्तो हरिवराः सीतादर्शनकाङ्क्षिणः ॥ १७ ॥,tatra lodhravanaṃ ramyaṃ saptaparṇavanāni ca | vicinvanto harivarāḥ sītādarśanakāṅkṣiṇaḥ || 17 ||
+48,18,तस्याग्रमधिरूढास्ते श्रान्ता विपुलविक्रमाः । न पश्यन्ति स्म वैदेहीं रामस्य महिषीं प्रियाम् ॥ १८ ॥,tasyāgramadhirūḍhāste śrāntā vipulavikramāḥ | na paśyanti sma vaidehīṃ rāmasya mahiṣīṃ priyām || 18 ||
+48,19,ते तु दृष्टिगतं कृत्वा तं शैलं बहुकन्दरम् । अवारोहन्त हरयो वीक्षमाणाः समन्ततः ॥ १९ ॥,te tu dṛṣṭigataṃ kṛtvā taṃ śailaṃ bahukandaram | avārohanta harayo vīkṣamāṇāḥ samantataḥ || 19 ||
+48,20,अवरुह्य ततो भूमिं श्रान्ता विगतचेतसः । स्थित्वा मुहूर्तं तत्राथ वृक्षमूलमुपाश्रिताः ॥ २० ॥,avaruhya tato bhūmiṃ śrāntā vigatacetasaḥ | sthitvā muhūrtaṃ tatrātha vṛkṣamūlamupāśritāḥ || 20 ||
+48,21,ते मुहूर्तं समाश्वस्ताः किं चिद्भग्नपरिश्रमाः । पुनरेवोद्यताः कृत्स्नां मार्गितुं दक्षिणां दिशम् ॥ २१ ॥,te muhūrtaṃ samāśvastāḥ kiṃ cidbhagnapariśramāḥ | punarevodyatāḥ kṛtsnāṃ mārgituṃ dakṣiṇāṃ diśam || 21 ||
+48,22,हनुमत्प्रमुखास्ते तु प्रस्थिताः प्लवगर्षभाः । विन्ध्यमेवादितस्तावद्विचेरुस्ते समन्ततः ॥ २२ ॥,hanumatpramukhāste tu prasthitāḥ plavagarṣabhāḥ | vindhyamevāditastāvadviceruste samantataḥ || 22 ||
+49,1,सह ताराङ्गदाभ्यां तु संगम्य हनुमान् कपिः । विचिनोति स्म विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च ॥ १ ॥,saha tārāṅgadābhyāṃ tu saṃgamya hanumān kapiḥ | vicinoti sma vindhyasya guhāśca gahanāni ca || 1 ||
+49,2,सिंहशार्दूलजुष्टाश्च गुहाश्च परितस्तथा । विषमेषु नगेन्द्रस्य महाप्रस्रवणेषु च ॥ २ ॥,siṃhaśārdūlajuṣṭāśca guhāśca paritastathā | viṣameṣu nagendrasya mahāprasravaṇeṣu ca || 2 ||
+49,3,तेषां तत्रैव वसतां स कालो व्यत्यवर्तत ॥ ३ ॥,teṣāṃ tatraiva vasatāṃ sa kālo vyatyavartata || 3 ||
+49,4,स हि देशो दुरन्वेषो गुहा गहनवान्महान् । तत्र वायुसुतः सर्वं विचिनोति स्म पर्वतम् ॥ ४ ॥,sa hi deśo duranveṣo guhā gahanavānmahān | tatra vāyusutaḥ sarvaṃ vicinoti sma parvatam || 4 ||
+49,5,परस्परेण रहिता अन्योन्यस्याविदूरतः । गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ॥ ५ ॥,paraspareṇa rahitā anyonyasyāvidūrataḥ | gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ || 5 ||
+49,6,मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनुमाञ्जाम्बवानपि । अङ्गदो युवराजश्च तारश्च वनगोचरः ॥ ६ ॥,maindaśca dvividaścaiva hanumāñjāmbavānapi | aṅgado yuvarājaśca tāraśca vanagocaraḥ || 6 ||
+49,7,गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम् । क्षुत्पिपासा परीताश्च श्रान्ताश्च सलिलार्थिनः । अवकीर्णं लतावृक्षैर्ददृशुस्ते महाबिलम् ॥ ७ ॥,girijālāvṛtāndeśānmārgitvā dakṣiṇāṃ diśam | kṣutpipāsā parītāśca śrāntāśca salilārthinaḥ | avakīrṇaṃ latāvṛkṣairdadṛśuste mahābilam || 7 ||
+49,8,ततः क्रौञ्चाश्च हंसाश्च सारसाश्चापि निष्क्रमन् । जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च रक्ताङ्गाः पद्मरेणुभिः ॥ ८ ॥,tataḥ krauñcāśca haṃsāśca sārasāścāpi niṣkraman | jalārdrāścakravākāśca raktāṅgāḥ padmareṇubhiḥ || 8 ||
+49,9,ततस्तद्बिलमासाद्य सुगन्धि दुरतिक्रमम् । विस्मयव्यग्रमनसो बभूवुर्वानरर्षभाः ॥ ९ ॥,tatastadbilamāsādya sugandhi duratikramam | vismayavyagramanaso babhūvurvānararṣabhāḥ || 9 ||
+49,10,संजातपरिशङ्कास्ते तद्बिलं प्लवगोत्तमाः । अभ्यपद्यन्त संहृष्टास्तेजोवन्तो महाबलाः ॥ १० ॥,saṃjātapariśaṅkāste tadbilaṃ plavagottamāḥ | abhyapadyanta saṃhṛṣṭāstejovanto mahābalāḥ || 10 ||
+49,11,ततः पर्वतकूटाभो हनुमान्मारुतात्मजः । अब्रवीद्वानरान् सर्वान् कान्तार वनकोविदः ॥ ११ ॥,tataḥ parvatakūṭābho hanumānmārutātmajaḥ | abravīdvānarān sarvān kāntāra vanakovidaḥ || 11 ||
+49,12,गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम् । वयं सर्वे परिश्रान्ता न च पश्यामि मैथिलीम् ॥ १२ ॥,girijālāvṛtāndeśānmārgitvā dakṣiṇāṃ diśam | vayaṃ sarve pariśrāntā na ca paśyāmi maithilīm || 12 ||
+49,13,अस्माच्चापि बिलाद्धंसाः क्रौञ्चाश्च सह सारसैः । जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च निष्पतन्ति स्म सर्वशः ॥ १३ ॥,asmāccāpi bilāddhaṃsāḥ krauñcāśca saha sārasaiḥ | jalārdrāścakravākāśca niṣpatanti sma sarvaśaḥ || 13 ||
+49,14,नूनं सलिलवानत्र कूपो वा यदि वा ह्रदः । तथा चेमे बिलद्वारे स्निग्धास्तिष्ठन्ति पादपाः ॥ १४ ॥,nūnaṃ salilavānatra kūpo vā yadi vā hradaḥ | tathā ceme biladvāre snigdhāstiṣṭhanti pādapāḥ || 14 ||
+49,15,इत्युक्तास्तद्बिलं सर्वे विविशुस्तिमिरावृतम् । अचन्द्रसूर्यं हरयो ददृशू रोमहर्षणम् ॥ १५ ॥,ityuktāstadbilaṃ sarve viviśustimirāvṛtam | acandrasūryaṃ harayo dadṛśū romaharṣaṇam || 15 ||
+49,16,ततस्तस्मिन्बिले दुर्गे नानापादपसंकुले । अन्योन्यं संपरिष्वज्य जग्मुर्योजनमन्तरम् ॥ १६ ॥,tatastasminbile durge nānāpādapasaṃkule | anyonyaṃ saṃpariṣvajya jagmuryojanamantaram || 16 ||
+49,17,ते नष्टसंज्ञास्तृषिताः संभ्रान्ताः सलिलार्थिनः । परिपेतुर्बिले तस्मिन् कं चित् कालमतन्द्रिताः ॥ १७ ॥,te naṣṭasaṃjñāstṛṣitāḥ saṃbhrāntāḥ salilārthinaḥ | paripeturbile tasmin kaṃ cit kālamatandritāḥ || 17 ||
+49,18,ते कृशा दीनवदनाः परिश्रान्ताः प्लवंगमाः । आलोकं ददृशुर्वीरा निराशा जीविते तदा ॥ १८ ॥,te kṛśā dīnavadanāḥ pariśrāntāḥ plavaṃgamāḥ | ālokaṃ dadṛśurvīrā nirāśā jīvite tadā || 18 ||
+49,19,ततस्तं देशमागम्य सौम्यं वितिमिरं वनम् । ददृशुः काञ्चनान् वृक्षान्दीप्तवैश्वानरप्रभान् ॥ १९ ॥,tatastaṃ deśamāgamya saumyaṃ vitimiraṃ vanam | dadṛśuḥ kāñcanān vṛkṣāndīptavaiśvānaraprabhān || 19 ||
+49,20,सालांस्तालांश्च पुंनागान् ककुभान् वञ्जुलान्धवान् । चम्पकान्नागवृक्षांश्च कर्णिकारांश्च पुष्पितान् ॥ २० ॥,sālāṃstālāṃśca puṃnāgān kakubhān vañjulāndhavān | campakānnāgavṛkṣāṃśca karṇikārāṃśca puṣpitān || 20 ||
+49,21,तरुणादित्यसंकाशान् वैदूर्यमयवेदिकान् । नीलवैदूर्यवर्णाश्च पद्मिनीः पतगावृताः ॥ २१ ॥,taruṇādityasaṃkāśān vaidūryamayavedikān | nīlavaidūryavarṇāśca padminīḥ patagāvṛtāḥ || 21 ||
+49,22,महद्भिः काञ्चनैर्वृक्षैर्वृतं बालार्क संनिभैः । जातरूपमयैर्मत्स्यैर्महद्भिश्च सकच्छपैः ॥ २२ ॥,mahadbhiḥ kāñcanairvṛkṣairvṛtaṃ bālārka saṃnibhaiḥ | jātarūpamayairmatsyairmahadbhiśca sakacchapaiḥ || 22 ||
+49,23,नलिनीस्तत्र ददृशुः प्रसन्नसलिलायुताः । काञ्चनानि विमानानि राजतानि तथैव च ॥ २३ ॥,nalinīstatra dadṛśuḥ prasannasalilāyutāḥ | kāñcanāni vimānāni rājatāni tathaiva ca || 23 ||
+49,24,तपनीयगवाक्षाणि मुक्ताजालावृतानि च । हैमराजतभौमानि वैदूर्यमणिमन्ति च ॥ २४ ॥,tapanīyagavākṣāṇi muktājālāvṛtāni ca | haimarājatabhaumāni vaidūryamaṇimanti ca || 24 ||
+49,25,ददृशुस्तत्र हरयो गृहमुख्यानि सर्वशः । पुष्पितान्फलिनो वृक्षान्प्रवालमणिसंनिभान् ॥ २५ ॥,dadṛśustatra harayo gṛhamukhyāni sarvaśaḥ | puṣpitānphalino vṛkṣānpravālamaṇisaṃnibhān || 25 ||
+49,26,काञ्चनभ्रमरांश्चैव मधूनि च समन्ततः । मणिकाञ्चनचित्राणि शयनान्यासनानि च ॥ २६ ॥,kāñcanabhramarāṃścaiva madhūni ca samantataḥ | maṇikāñcanacitrāṇi śayanānyāsanāni ca || 26 ||
+49,27,महार्हाणि च यानानि ददृशुस्ते समन्ततः । हैमराजतकांस्यानां भाजनानां च संचयान् ॥ २७ ॥,mahārhāṇi ca yānāni dadṛśuste samantataḥ | haimarājatakāṃsyānāṃ bhājanānāṃ ca saṃcayān || 27 ||
+49,28,अगरूणां च दिव्यानां चन्दनानां च संचयान् । शुचीन्यभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च ॥ २८ ॥,agarūṇāṃ ca divyānāṃ candanānāṃ ca saṃcayān | śucīnyabhyavahāryāṇi mūlāni ca phalāni ca || 28 ||
+49,29,महार्हाणि च पानानि मधूनि रसवन्ति च । दिव्यानामम्बराणां च महार्हाणां च संचयान् । कम्बलानां च चित्राणामजिनानां च संचयान् ॥ २९ ॥,mahārhāṇi ca pānāni madhūni rasavanti ca | divyānāmambarāṇāṃ ca mahārhāṇāṃ ca saṃcayān | kambalānāṃ ca citrāṇāmajinānāṃ ca saṃcayān || 29 ||
+49,30,तत्र तत्र विचिन्वन्तो बिले तत्र महाप्रभाः । ददृशुर्वानराः शूराः स्त्रियं कां चिददूरतः ॥ ३० ॥,tatra tatra vicinvanto bile tatra mahāprabhāḥ | dadṛśurvānarāḥ śūrāḥ striyaṃ kāṃ cidadūrataḥ || 30 ||
+49,31,तां दृष्ट्वा भृशसंत्रस्ताश्चीरकृष्णाजिनाम्बराम् । तापसीं नियताहारां ज्वलन्तीमिव तेजसा ॥ ३१ ॥,tāṃ dṛṣṭvā bhṛśasaṃtrastāścīrakṛṣṇājināmbarām | tāpasīṃ niyatāhārāṃ jvalantīmiva tejasā || 31 ||
+49,32,ततो हनूमान् गिरिसंनिकाशः कृताञ्जलिस्तामभिवाद्य वृद्धाम् । पप्रच्छ का त्वं भवनं बिलं च रत्नानि चेमानि वदस्व कस्य ॥ ३२ ॥,tato hanūmān girisaṃnikāśaḥ kṛtāñjalistāmabhivādya vṛddhām | papraccha kā tvaṃ bhavanaṃ bilaṃ ca ratnāni cemāni vadasva kasya || 32 ||
+50,1,इत्युक्त्वा हनुमांस्तत्र पुनः कृष्णाजिनाम्बराम् । अब्रवीत्तां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम् ॥ १ ॥,ityuktvā hanumāṃstatra punaḥ kṛṣṇājināmbarām | abravīttāṃ mahābhāgāṃ tāpasīṃ dharmacāriṇīm || 1 ||
+50,2,इदं प्रविष्टाः सहसा बिलं तिमिरसंवृतम् । क्षुत्पिपासा परिश्रान्ताः परिखिन्नाश्च सर्वशः ॥ २ ॥,idaṃ praviṣṭāḥ sahasā bilaṃ timirasaṃvṛtam | kṣutpipāsā pariśrāntāḥ parikhinnāśca sarvaśaḥ || 2 ||
+50,3,महद्धिरण्या विवरं प्रविष्टाः स्म पिपासिताः । इमांस्त्वेवं विधान्भावान् विविधानद्भुतोपमान् । दृष्ट्वा वयं प्रव्यथिताः संभ्रान्ता नष्टचेतसः ॥ ३ ॥,mahaddhiraṇyā vivaraṃ praviṣṭāḥ sma pipāsitāḥ | imāṃstvevaṃ vidhānbhāvān vividhānadbhutopamān | dṛṣṭvā vayaṃ pravyathitāḥ saṃbhrāntā naṣṭacetasaḥ || 3 ||
+50,4,कस्येमे काञ्चना वृक्षास्तरुणादित्यसंनिभाः । शुचीन्यभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च ॥ ४ ॥,kasyeme kāñcanā vṛkṣāstaruṇādityasaṃnibhāḥ | śucīnyabhyavahāryāṇi mūlāni ca phalāni ca || 4 ||
+50,5,काञ्चनानि विमानानि राजतानि गृहाणि च । तपनीय गवाक्षाणि मणिजालावृतानि च ॥ ५ ॥,kāñcanāni vimānāni rājatāni gṛhāṇi ca | tapanīya gavākṣāṇi maṇijālāvṛtāni ca || 5 ||
+50,6,पुष्पिताः फालवन्तश्च पुण्याः सुरभिगन्धिनः । इमे जाम्बूनदमयाः पादपाः कस्य तेजसा ॥ ६ ॥,puṣpitāḥ phālavantaśca puṇyāḥ surabhigandhinaḥ | ime jāmbūnadamayāḥ pādapāḥ kasya tejasā || 6 ||
+50,7,काञ्चनानि च पद्मानि जातानि विमले जले । कथं मत्स्याश्च सौवर्णा चरन्ति सह कच्छपैः ॥ ७ ॥,kāñcanāni ca padmāni jātāni vimale jale | kathaṃ matsyāśca sauvarṇā caranti saha kacchapaiḥ || 7 ||
+50,8,आत्मानमनुभावं च कस्य चैतत्तपोबलम् । अजानतां नः सर्वेषां सर्वमाख्यातुमर्हसि ॥ ८ ॥,ātmānamanubhāvaṃ ca kasya caitattapobalam | ajānatāṃ naḥ sarveṣāṃ sarvamākhyātumarhasi || 8 ||
+50,9,एवमुक्ता हनुमता तापसी धर्मचारिणी । प्रत्युवाच हनूमन्तं सर्वभूतहिते रता ॥ ९ ॥,evamuktā hanumatā tāpasī dharmacāriṇī | pratyuvāca hanūmantaṃ sarvabhūtahite ratā || 9 ||
+50,10,मयो नाम महातेजा मायावी दानवर्षभः । तेनेदं निर्मितं सर्वं मायया काञ्चनं वनम् ॥ १० ॥,mayo nāma mahātejā māyāvī dānavarṣabhaḥ | tenedaṃ nirmitaṃ sarvaṃ māyayā kāñcanaṃ vanam || 10 ||
+50,11,पुरा दानवमुख्यानां विश्वकर्मा बभूव ह । येनेदं काञ्चनं दिव्यं निर्मितं भवनोत्तमम् ॥ ११ ॥,purā dānavamukhyānāṃ viśvakarmā babhūva ha | yenedaṃ kāñcanaṃ divyaṃ nirmitaṃ bhavanottamam || 11 ||
+50,12,स तु वर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महावने । पितामहाद्वरं लेभे सर्वमौशसनं धनम् ॥ १२ ॥,sa tu varṣasahasrāṇi tapastaptvā mahāvane | pitāmahādvaraṃ lebhe sarvamauśasanaṃ dhanam || 12 ||
+50,13,विधाय सर्वं बलवान् सर्वकामेश्वरस्तदा । उवास सुखितः कालं कं चिदस्मिन्महावने ॥ १३ ॥,vidhāya sarvaṃ balavān sarvakāmeśvarastadā | uvāsa sukhitaḥ kālaṃ kaṃ cidasminmahāvane || 13 ||
+50,14,तमप्सरसि हेमायां सक्तं दानवपुंगवम् । विक्रम्यैवाशनिं गृह्य जघानेशः पुरंदरः ॥ १४ ॥,tamapsarasi hemāyāṃ saktaṃ dānavapuṃgavam | vikramyaivāśaniṃ gṛhya jaghāneśaḥ puraṃdaraḥ || 14 ||
+50,15,इदं च ब्रह्मणा दत्तं हेमायै वनमुत्तमम् । शाश्वतः कामभोगश्च गृहं चेदं हिरण्मयम् ॥ १५ ॥,idaṃ ca brahmaṇā dattaṃ hemāyai vanamuttamam | śāśvataḥ kāmabhogaśca gṛhaṃ cedaṃ hiraṇmayam || 15 ||
+50,16,दुहिता मेरुसावर्णेरहं तस्याः स्वयं प्रभा । इदं रक्षामि भवनं हेमाया वानरोत्तम ॥ १६ ॥,duhitā merusāvarṇerahaṃ tasyāḥ svayaṃ prabhā | idaṃ rakṣāmi bhavanaṃ hemāyā vānarottama || 16 ||
+50,17,मम प���रियसखी हेमा नृत्तगीतविशारदा । तया दत्तवरा चास्मि रक्षामि भवनोत्तमम् ॥ १७ ॥,mama priyasakhī hemā nṛttagītaviśāradā | tayā dattavarā cāsmi rakṣāmi bhavanottamam || 17 ||
+50,18,किं कार्यं कस्य वा हेतोः कान्ताराणि प्रपद्यथ । कथं चेदं वनं दुर्गं युष्माभिरुपलक्षितम् ॥ १८ ॥,kiṃ kāryaṃ kasya vā hetoḥ kāntārāṇi prapadyatha | kathaṃ cedaṃ vanaṃ durgaṃ yuṣmābhirupalakṣitam || 18 ||
+50,19,इमान्यभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च । भुक्त्वा पीत्वा च पानीयं सर्वं मे वक्तुमर्हथ ॥ १९ ॥,imānyabhyavahāryāṇi mūlāni ca phalāni ca | bhuktvā pītvā ca pānīyaṃ sarvaṃ me vaktumarhatha || 19 ||
+51,1,अथ तानब्रवीत् सर्वान् विश्रान्तान् हरियूथपान् । इदं वचनमेकाग्रा तापसी धर्मचारिणी ॥ १ ॥,atha tānabravīt sarvān viśrāntān hariyūthapān | idaṃ vacanamekāgrā tāpasī dharmacāriṇī || 1 ||
+51,2,वानरा यदि वः खेदः प्रनष्टः फलभक्षणात् । यदि चैतन्मया श्राव्यं श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम् ॥ २ ॥,vānarā yadi vaḥ khedaḥ pranaṣṭaḥ phalabhakṣaṇāt | yadi caitanmayā śrāvyaṃ śrotumicchāmi kathyatām || 2 ||
+51,3,तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनुमान्मारुतात्मजः । आर्जवेन यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ३ ॥,tasyāstadvacanaṃ śrutvā hanumānmārutātmajaḥ | ārjavena yathātattvamākhyātumupacakrame || 3 ||
+51,4,राजा सर्वस्य लोकस्य महेन्द्रवरुणोपमः । रामो दाशरथिः श्रीमान्प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ ४ ॥,rājā sarvasya lokasya mahendravaruṇopamaḥ | rāmo dāśarathiḥ śrīmānpraviṣṭo daṇḍakāvanam || 4 ||
+51,5,लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया । तस्य भार्या जनस्थानाद् रावणेन हृता बलात् ॥ ५ ॥,lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā | tasya bhāryā janasthānād rāvaṇena hṛtā balāt || 5 ||
+51,6,वीरस्तस्य सखा राज्ञः सुग्रीवो नाम वानरः । राजा वानरमुख्यानां येन प्रस्थापिता वयम् ॥ ६ ॥,vīrastasya sakhā rājñaḥ sugrīvo nāma vānaraḥ | rājā vānaramukhyānāṃ yena prasthāpitā vayam || 6 ||
+51,7,अगस्त्यचरितामाशां दक्षिणां यमरक्षिताम् । सहैभिर्वानरैर्मुख्यैरङ्गदप्रमुखैर्वयम् ॥ ७ ॥,agastyacaritāmāśāṃ dakṣiṇāṃ yamarakṣitām | sahaibhirvānarairmukhyairaṅgadapramukhairvayam || 7 ||
+51,8,रावणं सहिताः सर्वे राक्षसं कामरूपिणम् । सीतया सह वैदेह्या मार्गध्वमिति चोदिताः ॥ ८ ॥,rāvaṇaṃ sahitāḥ sarve rākṣasaṃ kāmarūpiṇam | sītayā saha vaidehyā mārgadhvamiti coditāḥ || 8 ||
+51,9,विचित्य तु वयं सर्वे समग्रां दक्षिणां दिशम् । बुभुक्षिताः परिश्रान्ता वृक्षमूलमुपाश्रिताः ॥ ९ ॥,vicitya tu vayaṃ sarve samagrāṃ dakṣiṇāṃ diśam | bubhukṣitāḥ pariśrāntā vṛkṣamūlamupāśritāḥ || 9 ||
+51,10,विवर्णवदनाः सर्वे सर्वे ध्यानपरायणाः । नाधिगच्छामहे पारं मग्नाश्चिन्तामहार्णवे ॥ १० ॥,vivarṇavadanāḥ sarve sarve dhyānaparāyaṇāḥ | nādhigacchāmahe pāraṃ magnāścintāmahārṇave || 10 ||
+51,11,चारयन्तस्ततश्चक्षुर्दृष्टवन्तो महद्बिलम् । लतापादपसंछन्नं तिमिरेण समावृतम् ॥ ११ ॥,cārayantastataścakṣurdṛṣṭavanto mahadbilam | latāpādapasaṃchannaṃ timireṇa samāvṛtam || 11 ||
+51,12,अस्माद्धंसा जलक्लिन्नाः पक्षैः सलिलरेणुभिः । कुरराः सारसाश्चैव निष्पतन्ति पतत्रिणः । साध्वत्र प्रविशामेति मया तूक्ताः प्लवंगमाः ॥ १२ ॥,asmāddhaṃsā jalaklinnāḥ pakṣaiḥ salilareṇubhiḥ | kurarāḥ sārasāścaiva niṣpatanti patatriṇaḥ | sādhvatra praviśāmeti mayā tūktāḥ plavaṃgamāḥ || 12 ||
+51,13,तेषामपि हि सर्वेषामनुमानमुपागतम् । गच्छामः प्रविशामेति भर्तृकार्यत्वरान्विताः ॥ १३ ॥,teṣāmapi hi sarveṣāmanumānamupāgatam | gacchāmaḥ praviśāmeti bhartṛkāryatvarānvitāḥ || 13 ||
+51,14,ततो गाढं निपतिता गृह्य हस्तौ परस्परम् । इदं प्रविष्टाः सहसा बिलं तिमिरसंवृतम् ॥ १४ ॥,tato gāḍhaṃ nipatitā gṛhya hastau parasparam | idaṃ praviṣṭāḥ sahasā bilaṃ timirasaṃvṛtam || 14 ||
+51,15,एतन्नः कायमेतेन कृत्येन वयमागताः । त्वां चैवोपगताः सर्वे परिद्यूना बुभुक्षिताः ॥ १५ ॥,etannaḥ kāyametena kṛtyena vayamāgatāḥ | tvāṃ caivopagatāḥ sarve paridyūnā bubhukṣitāḥ || 15 ||
+51,16,आतिथ्यधर्मदत्तानि मूलानि च फलानि च । अस्माभिरुपभुक्तानि बुभुक्षापरिपीडितैः ॥ १६ ॥,ātithyadharmadattāni mūlāni ca phalāni ca | asmābhirupabhuktāni bubhukṣāparipīḍitaiḥ || 16 ||
+51,17,यत्त्वया रक्षिताः सर्वे म्रियमाणा बुभुक्षया । ब्रूहि प्रत्युपकारार्थं किं ते कुर्वन्तु वानराः ॥ १७ ॥,yattvayā rakṣitāḥ sarve mriyamāṇā bubhukṣayā | brūhi pratyupakārārthaṃ kiṃ te kurvantu vānarāḥ || 17 ||
+51,18,एवमुक्ता तु सर्वज्ञा वानरैस्तैः स्वयंप्रभा । प्रत्युवाच ततः सर्वानिदं वानरयूथपम् ॥ १८ ॥,evamuktā tu sarvajñā vānaraistaiḥ svayaṃprabhā | pratyuvāca tataḥ sarvānidaṃ vānarayūthapam || 18 ||
+51,19,सर्वेषां परितुष्टास्मि वानराणां तरस्विनाम् । चरन्त्या मम धर्मेण न कार्यमिह केन चित् ॥ १९ ॥,sarveṣāṃ parituṣṭāsmi vānarāṇāṃ tarasvinām | carantyā mama dharmeṇa na kāryamiha kena cit || 19 ||
+52,1,एवमुक्तः शुभं वाक्यं तापस्या धर्मसंहितम् । उवाच हनुमान् वाक्यं तामनिन्दितचेष्टिताम् ॥ १ ॥,evamuktaḥ śubhaṃ vākyaṃ tāpasyā dharmasaṃhitam | uvāca hanumān vākyaṃ tāmaninditaceṣṭitām || 1 ||
+52,2,शरणं त्वां प्रपन्नाः स्मः सर्वे वै धर्मचारिणि । यः कृतः समयो ऽस्माकं सुग्रीवेण महात्मना । स तु कालो व्यतिक्रान्तो बिले च परिवर्तताम् ॥ २ ॥,śaraṇaṃ tvāṃ prapannāḥ smaḥ sarve vai dharmacāriṇi | yaḥ kṛtaḥ samayo'smākaṃ sugrīveṇa mahātmanā | sa tu kālo vyatikrānto bile ca parivartatām || 2 ||
+52,3,सा त्वमस्माद्बिलाद्घोरादुत्तारयितुमर्हसि ॥ ३ ॥,sā tvamasmādbilādghorāduttārayitumarhasi || 3 ||
+52,4,तस्मात् सुग्रीववचनादतिक्रान्तान् गतायुषः । त्रातुमर्हसि नः सर्वान् सुग्रीवभयशङ्कितान् ॥ ४ ॥,tasmāt sugrīvavacanādatikrāntān gatāyuṣaḥ | trātumarhasi naḥ sarvān sugrīvabhayaśaṅkitān || 4 ||
+52,5,महच्च कार्यमस्माभिः कर्तव्यं धर्मचारिणि । तच्चापि न कृतं कार्यमस्माभिरिह वासिभिः ॥ ५ ॥,mahacca kāryamasmābhiḥ kartavyaṃ dharmacāriṇi | taccāpi na kṛtaṃ kāryamasmābhiriha vāsibhiḥ || 5 ||
+52,6,एवमुक्ता हनुमता तापसी वाक्यमब्रवीत् । जीवता दुष्करं मन्ये ��्रविष्टेन निवर्तितुम् ॥ ६ ॥,evamuktā hanumatā tāpasī vākyamabravīt | jīvatā duṣkaraṃ manye praviṣṭena nivartitum || 6 ||
+52,7,तपसस्तु प्रभावेन नियमोपार्जितेन च । सर्वानेव बिलादस्मादुद्धरिष्यामि वानरान् ॥ ७ ॥,tapasastu prabhāvena niyamopārjitena ca | sarvāneva bilādasmāduddhariṣyāmi vānarān || 7 ||
+52,8,निमीलयत चक्षूंषि सर्वे वानरपुंगवाः । न हि निष्क्रमितुं शक्यमनिमीलितलोचनैः ॥ ८ ॥,nimīlayata cakṣūṃṣi sarve vānarapuṃgavāḥ | na hi niṣkramituṃ śakyamanimīlitalocanaiḥ || 8 ||
+52,9,ततः संमीलिताः सर्वे सुकुमाराङ्गुलैः करैः । सहसा पिदधुर्दृष्टिं हृष्टा गमनकाङ्क्षिणः ॥ ९ ॥,tataḥ saṃmīlitāḥ sarve sukumārāṅgulaiḥ karaiḥ | sahasā pidadhurdṛṣṭiṃ hṛṣṭā gamanakāṅkṣiṇaḥ || 9 ||
+52,10,वानरास्तु महात्मानो हस्तरुद्धमुखास्तदा । निमेषान्तरमात्रेण बिलादुत्तारितास्तया ॥ १० ॥,vānarāstu mahātmāno hastaruddhamukhāstadā | nimeṣāntaramātreṇa bilāduttāritāstayā || 10 ||
+52,11,ततस्तान् वानरान् सर्वांस्तापसी धर्मचारिणी । निःसृतान् विषमात्तस्मात् समाश्वास्येदमब्रवीत् ॥ ११ ॥,tatastān vānarān sarvāṃstāpasī dharmacāriṇī | niḥsṛtān viṣamāttasmāt samāśvāsyedamabravīt || 11 ||
+52,12,एष विन्ध्यो गिरिः श्रीमान्नानाद्रुमलतायुतः । एष प्रसवणः शैलः सागरो ऽयं महोदधिः ॥ १२ ॥,eṣa vindhyo giriḥ śrīmānnānādrumalatāyutaḥ | eṣa prasavaṇaḥ śailaḥ sāgaro'yaṃ mahodadhiḥ || 12 ||
+52,13,स्वस्ति वो ऽस्तु गमिष्यामि भवनं वानरर्षभाः । इत्युक्त्वा तद्बिलं श्रीमत् प्रविवेश स्वयंप्रभा ॥ १३ ॥,svasti vo'stu gamiṣyāmi bhavanaṃ vānararṣabhāḥ | ityuktvā tadbilaṃ śrīmat praviveśa svayaṃprabhā || 13 ||
+52,14,ततस्ते ददृशुर्घोरं सागरं वरुणालयम् । अपारमभिगर्जन्तं घोरैरूर्मिभिराकुलम् ॥ १४ ॥,tataste dadṛśurghoraṃ sāgaraṃ varuṇālayam | apāramabhigarjantaṃ ghorairūrmibhirākulam || 14 ||
+52,15,मयस्य माया विहितं गिरिदुर्गं विचिन्वताम् । तेषां मासो व्यतिक्रान्तो यो राज्ञा समयः कृतः ॥ १५ ॥,mayasya māyā vihitaṃ giridurgaṃ vicinvatām | teṣāṃ māso vyatikrānto yo rājñā samayaḥ kṛtaḥ || 15 ||
+52,16,विन्ध्यस्य तु गिरेः पादे संप्रपुष्पितपादपे । उपविश्य महाभागाश्चिन्तामापेदिरे तदा ॥ १६ ॥,vindhyasya tu gireḥ pāde saṃprapuṣpitapādape | upaviśya mahābhāgāścintāmāpedire tadā || 16 ||
+52,17,ततः पुष्पातिभाराग्रांल् लताशतसमावृतान् । द्रुमान् वासन्तिकान्दृष्ट्वा बभूवुर्भयशङ्किताः ॥ १७ ॥,tataḥ puṣpātibhārāgrāṃl latāśatasamāvṛtān | drumān vāsantikāndṛṣṭvā babhūvurbhayaśaṅkitāḥ || 17 ||
+52,18,ते वसन्तमनुप्राप्तं प्रतिवेद्य परस्परम् । नष्टसंदेशकालार्था निपेतुर्धरणीतले ॥ १८ ॥,te vasantamanuprāptaṃ prativedya parasparam | naṣṭasaṃdeśakālārthā nipeturdharaṇītale || 18 ||
+52,19,स तु सिंहर्षभ स्कन्धः पीनायतभुजः कपिः । युवराजो महाप्राज्ञ अङ्गदो वाक्यमब्रवीत् ॥ १९ ॥,sa tu siṃharṣabha skandhaḥ pīnāyatabhujaḥ kapiḥ | yuvarājo mahāprājña aṅgado vākyamabravīt || 19 ||
+52,20,शासनात् कपिराजस्य वयं सर्वे विनिर्गताः । मासः पूर्णो बिलस्थानां हरयः किं न बुध्यते ॥ २० ॥,śāsanāt kapirājasya vayaṃ sarve vinirgatāḥ | māsaḥ pūrṇo bilasthānāṃ harayaḥ kiṃ na budhyate || 20 ||
+52,21,तस्मिन्नतीते काले तु सुग्रीवेण कृते स्वयम् । प्रायोपवेशनं युक्तं सर्वेषां च वनौकसाम् ॥ २१ ॥,tasminnatīte kāle tu sugrīveṇa kṛte svayam | prāyopaveśanaṃ yuktaṃ sarveṣāṃ ca vanaukasām || 21 ||
+52,22,तीक्ष्णः प्रकृत्या सुग्रीवः स्वामिभावे व्यवस्थितः । न क्षमिष्यति नः सर्वानपराधकृतो गतान् ॥ २२ ॥,tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvaḥ svāmibhāve vyavasthitaḥ | na kṣamiṣyati naḥ sarvānaparādhakṛto gatān || 22 ||
+52,23,अप्रवृत्तौ च सीतायाः पापमेव करिष्यति । तस्मात् क्षममिहाद्यैव प्रायोपविशनं हि नः ॥ २३ ॥,apravṛttau ca sītāyāḥ pāpameva kariṣyati | tasmāt kṣamamihādyaiva prāyopaviśanaṃ hi naḥ || 23 ||
+52,24,त्यक्त्वा पुत्रांश्च दारांश्च धनानि च गृहाणि च । यावन्न घातयेद् राजा सर्वान्प्रतिगतानितः । वधेनाप्रतिरूपेण श्रेयान्मृत्युरिहैव नः ॥ २४ ॥,tyaktvā putrāṃśca dārāṃśca dhanāni ca gṛhāṇi ca | yāvanna ghātayed rājā sarvānpratigatānitaḥ | vadhenāpratirūpeṇa śreyānmṛtyurihaiva naḥ || 24 ||
+52,25,न चाहं यौवराज्येन सुग्रीवेणाभिषेचितः । नरेन्द्रेणाभिषिक्तो ऽस्मि रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ २५ ॥,na cāhaṃ yauvarājyena sugrīveṇābhiṣecitaḥ | narendreṇābhiṣikto'smi rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 25 ||
+52,26,स पूर्वं बद्धवैरो मां राजा दृष्ट्वा व्यतिक्रमम् । घातयिष्यति दण्डेन तीक्ष्णेन कृतनिश्चयः ॥ २६ ॥,sa pūrvaṃ baddhavairo māṃ rājā dṛṣṭvā vyatikramam | ghātayiṣyati daṇḍena tīkṣṇena kṛtaniścayaḥ || 26 ||
+52,27,किं मे सुहृद्भिर्व्यसनं पश्यद्भिर्जीवितान्तरे । इहैव प्रायमासिष्ये पुण्ये सागररोधसि ॥ २७ ॥,kiṃ me suhṛdbhirvyasanaṃ paśyadbhirjīvitāntare | ihaiva prāyamāsiṣye puṇye sāgararodhasi || 27 ||
+52,28,एतच्छ्रुत्वा कुमारेण युवराजेन भाषितम् । सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः करुणं वाक्यमब्रुवन् ॥ २८ ॥,etacchrutvā kumāreṇa yuvarājena bhāṣitam | sarve te vānaraśreṣṭhāḥ karuṇaṃ vākyamabruvan || 28 ||
+52,29,तीक्ष्णः प्रकृत्या सुग्रीवः प्रियासक्तश्च राघवः । अदृष्टायां च वैदेह्यां दृष्ट्वास्मांश्च समागतान् ॥ २९ ॥,tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvaḥ priyāsaktaśca rāghavaḥ | adṛṣṭāyāṃ ca vaidehyāṃ dṛṣṭvāsmāṃśca samāgatān || 29 ||
+52,30,राघवप्रियकामार्थं घातयिष्यत्यसंशयम् । न क्षमं चापराद्धानां गमनं स्वामिपार्श्वतः ॥ ३० ॥,rāghavapriyakāmārthaṃ ghātayiṣyatyasaṃśayam | na kṣamaṃ cāparāddhānāṃ gamanaṃ svāmipārśvataḥ || 30 ||
+52,31,प्लवंगमानां तु भयार्दितानां श्रुत्वा वचस्तार इदं बभाषे । अलं विषादेन बिलं प्रविश्य वसाम सर्वे यदि रोचते वः ॥ ३१ ॥,plavaṃgamānāṃ tu bhayārditānāṃ śrutvā vacastāra idaṃ babhāṣe | alaṃ viṣādena bilaṃ praviśya vasāma sarve yadi rocate vaḥ || 31 ||
+52,32,इदं हि माया विहितं सुदुर्गमं प्रभूतवृक्षोदकभोज्यपेयम् । इहास्ति नो नैव भयं पुरंदरान्न राघवाद्वानरराजतो ऽपि वा ॥ ३२ ॥,idaṃ hi māyā vihitaṃ sudurgamaṃ prabhūtavṛkṣodakabhojyapeyam | ihāsti no naiva bhayaṃ puraṃdarānna rāghavādvānararājato'pi vā || 32 ||
+52,33,श्रुत्वाङ्गदस्यापि वचो ऽनुकूलमूचुश्च सर्वे हरयः प्रतीताः । यथा न हन्येम तथाविधानमसक्तमद्यैव विधीयतां नः ॥ ३३ ॥,śrutvāṅgadasyāpi vaco'nukūlamūcuśca sarve harayaḥ pratītāḥ | yathā na hanyema tathāvidhānamasaktamadyaiva vidhīyatāṃ naḥ || 33 ||
+53,1,तथा ब्रुवति तारे तु ताराधिपतिवर्चसि । अथ मेने हृतं राज्यं हनुमानङ्गदेन तत् ॥ १ ॥,tathā bruvati tāre tu tārādhipativarcasi | atha mene hṛtaṃ rājyaṃ hanumānaṅgadena tat || 1 ||
+53,2,बुद्ध्या ह्यष्टाङ्गया युक्तं चतुर्बलसमन्वितम् । चतुर्दशगुणं मेने हनुमान् वालिनः सुतम् ॥ २ ॥,buddhyā hyaṣṭāṅgayā yuktaṃ caturbalasamanvitam | caturdaśaguṇaṃ mene hanumān vālinaḥ sutam || 2 ||
+53,3,आपूर्यमाणं शश्वच्च तेजोबलपराक्रमैः । शशिनं शुक्लपक्षादौ वर्धमानमिव श्रिया ॥ ३ ॥,āpūryamāṇaṃ śaśvacca tejobalaparākramaiḥ | śaśinaṃ śuklapakṣādau vardhamānamiva śriyā || 3 ||
+53,4,बृहस्पतिसमं बुद्ध्या विक्रमे सदृशं पितुः । शुश्रूषमाणं तारस्य शुक्रस्येव पुरंदरम् ॥ ४ ॥,bṛhaspatisamaṃ buddhyā vikrame sadṛśaṃ pituḥ | śuśrūṣamāṇaṃ tārasya śukrasyeva puraṃdaram || 4 ||
+53,5,भर्तुरर्थे परिश्रान्तं सर्वशास्त्रविशारदम् । अभिसंधातुमारेभे हनुमानङ्गदं ततः ॥ ५ ॥,bharturarthe pariśrāntaṃ sarvaśāstraviśāradam | abhisaṃdhātumārebhe hanumānaṅgadaṃ tataḥ || 5 ||
+53,6,स चतुर्णामुपायानां तृतीयमुपवर्णयन् । भेदयामास तान् सर्वान् वानरान् वाक्यसंपदा ॥ ६ ॥,sa caturṇāmupāyānāṃ tṛtīyamupavarṇayan | bhedayāmāsa tān sarvān vānarān vākyasaṃpadā || 6 ||
+53,7,तेषु सर्वेषु भिन्नेषु ततो ऽभीषयदङ्गदम् । भीषणैर्बहुभिर्वाक्यैः कोपोपायसमन्वितैः ॥ ७ ॥,teṣu sarveṣu bhinneṣu tato'bhīṣayadaṅgadam | bhīṣaṇairbahubhirvākyaiḥ kopopāyasamanvitaiḥ || 7 ||
+53,8,त्वं समर्थतरः पित्रा युद्धे तारेय वै धुरम् । दृढं धारयितुं शक्तः कपिराज्यं यथा पिता ॥ ८ ॥,tvaṃ samarthataraḥ pitrā yuddhe tāreya vai dhuram | dṛḍhaṃ dhārayituṃ śaktaḥ kapirājyaṃ yathā pitā || 8 ||
+53,9,नित्यमस्थिरचित्ता हि कपयो हरिपुंगव । नाज्ञाप्यं विषहिष्यन्ति पुत्रदारान् विना त्वया ॥ ९ ॥,nityamasthiracittā hi kapayo haripuṃgava | nājñāpyaṃ viṣahiṣyanti putradārān vinā tvayā || 9 ||
+53,10,त्वां नैते ह्यनुयुञ्जेयुः प्रत्यक्षं प्रवदामि ते । यथायं जाम्बवान्नीलः सुहोत्रश्च महाकपिः ॥ १० ॥,tvāṃ naite hyanuyuñjeyuḥ pratyakṣaṃ pravadāmi te | yathāyaṃ jāmbavānnīlaḥ suhotraśca mahākapiḥ || 10 ||
+53,11,न ह्यहं त इमे सर्वे सामदानादिभिर्गुणैः । दण्डेन न त्वया शक्याः सुग्रीवादपकर्षितुम् ॥ ११ ॥,na hyahaṃ ta ime sarve sāmadānādibhirguṇaiḥ | daṇḍena na tvayā śakyāḥ sugrīvādapakarṣitum || 11 ||
+53,12,विगृह्यासनमप्याहुर्दुर्बलेन बलीयसः । आत्मरक्षाकरस्तस्मान्न विगृह्णीत दुर्बलः ॥ १२ ॥,vigṛhyāsanamapyāhurdurbalena balīyasaḥ | ātmarakṣākarastasmānna vigṛhṇīta durbalaḥ || 12 ||
+53,13,यां चेमां मन्यसे धात्रीमेतद्बिलमिति श्रुतम् । एतल् लक्ष्मणबाणानामीषत्कार्यं वि���ारणे ॥ १३ ॥,yāṃ cemāṃ manyase dhātrīmetadbilamiti śrutam | etal lakṣmaṇabāṇānāmīṣatkāryaṃ vidāraṇe || 13 ||
+53,14,स्वल्पं हि कृतमिन्द्रेण क्षिपता ह्यशनिं पुरा । लक्ष्मणो निशितैर्बाणैर्भिन्द्यात् पत्रपुटं यथा । लक्ष्मणस्य च नाराचा बहवः सन्ति तद्विधाः ॥ १४ ॥,svalpaṃ hi kṛtamindreṇa kṣipatā hyaśaniṃ purā | lakṣmaṇo niśitairbāṇairbhindyāt patrapuṭaṃ yathā | lakṣmaṇasya ca nārācā bahavaḥ santi tadvidhāḥ || 14 ||
+53,15,अवस्थाने यदैव त्वमासिष्यसि परंतप । तदैव हरयः सर्वे त्यक्ष्यन्ति कृतनिश्चयाः ॥ १५ ॥,avasthāne yadaiva tvamāsiṣyasi paraṃtapa | tadaiva harayaḥ sarve tyakṣyanti kṛtaniścayāḥ || 15 ||
+53,16,स्मरन्तः पुत्रदाराणां नित्योद्विग्ना बुभुक्षिताः । खेदिता दुःखशय्याभिस्त्वां करिष्यन्ति पृष्ठतः ॥ १६ ॥,smarantaḥ putradārāṇāṃ nityodvignā bubhukṣitāḥ | kheditā duḥkhaśayyābhistvāṃ kariṣyanti pṛṣṭhataḥ || 16 ||
+53,17,स त्वं हीनः सुहृद्भिश्च हितकामैश्च बन्धुभिः । तृणादपि भृशोद्विग्नः स्पन्दमानाद्भविष्यसि ॥ १७ ॥,sa tvaṃ hīnaḥ suhṛdbhiśca hitakāmaiśca bandhubhiḥ | tṛṇādapi bhṛśodvignaḥ spandamānādbhaviṣyasi || 17 ||
+53,18,न च जातु न हिंस्युस्त्वां घोरा लक्ष्मणसायकाः । अपवृत्तं जिघांसन्तो महावेगा दुरासदाः ॥ १८ ॥,na ca jātu na hiṃsyustvāṃ ghorā lakṣmaṇasāyakāḥ | apavṛttaṃ jighāṃsanto mahāvegā durāsadāḥ || 18 ||
+53,19,अस्माभिस्तु गतं सार्धं विनीतवदुपस्थितम् । आनुपूर्व्यात्तु सुग्रीवो राज्ये त्वां स्थापयिष्यति ॥ १९ ॥,asmābhistu gataṃ sārdhaṃ vinītavadupasthitam | ānupūrvyāttu sugrīvo rājye tvāṃ sthāpayiṣyati || 19 ||
+53,20,धर्मकामः पितृव्यस्ते प्रीतिकामो दृढव्रतः । शुचिः सत्यप्रतिज्ञश्च ना त्वां जातु जिघांसति ॥ २० ॥,dharmakāmaḥ pitṛvyaste prītikāmo dṛḍhavrataḥ | śuciḥ satyapratijñaśca nā tvāṃ jātu jighāṃsati || 20 ||
+53,21,प्रियकामश्च ते मातुस्तदर्थं चास्य जीवितम् । तस्यापत्यं च नास्त्यन्यत्तस्मादङ्गद गम्यताम् ॥ २१ ॥,priyakāmaśca te mātustadarthaṃ cāsya jīvitam | tasyāpatyaṃ ca nāstyanyattasmādaṅgada gamyatām || 21 ||
+54,1,श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम् । स्वामिसत्कारसंयुक्तमङ्गदो वाक्यमब्रवीत् ॥ १ ॥,śrutvā hanumato vākyaṃ praśritaṃ dharmasaṃhitam | svāmisatkārasaṃyuktamaṅgado vākyamabravīt || 1 ||
+54,2,स्थैर्यं सर्वात्मना शौचमानृशंस्यमथार्जवम् । विक्रमैश्चैव धैर्यं च सुग्रीवे नोपपद्यते ॥ २ ॥,sthairyaṃ sarvātmanā śaucamānṛśaṃsyamathārjavam | vikramaiścaiva dhairyaṃ ca sugrīve nopapadyate || 2 ||
+54,3,भ्रातुर्ज्येष्ठस्य यो भार्यां जीवितो महिषीं प्रियाम् । धर्मेण मातरं यस्तु स्वीकरोति जुगुप्सितः ॥ ३ ॥,bhrāturjyeṣṭhasya yo bhāryāṃ jīvito mahiṣīṃ priyām | dharmeṇa mātaraṃ yastu svīkaroti jugupsitaḥ || 3 ||
+54,4,कथं स धर्मं जानीते येन भ्रात्रा दुरात्मना । युद्धायाभिनियुक्तेन बिलस्य पिहितं मुखम् ॥ ४ ॥,kathaṃ sa dharmaṃ jānīte yena bhrātrā durātmanā | yuddhāyābhiniyuktena bilasya pihitaṃ mukham || 4 ||
+54,5,सत्यात् पाणिगृहीतश्च कृतकर्मा महायशाः । विस्मृतो राघवो येन स कस्य सुकृतं स्मरेत् ॥ ५ ॥,satyāt pāṇigṛhītaśca kṛtakarmā mahāyaśāḥ | vismṛto rāghavo yena sa kasya sukṛtaṃ smaret || 5 ||
+54,6,लक्ष्मणस्य भयाद् येन नाधर्मभयभीरुणा । आदिष्टा मार्गितुं सीतां धर्ममस्मिन् कथं भवेत् ॥ ६ ॥,lakṣmaṇasya bhayād yena nādharmabhayabhīruṇā | ādiṣṭā mārgituṃ sītāṃ dharmamasmin kathaṃ bhavet || 6 ||
+54,7,तस्मिन्पापे कृतघ्ने तु स्मृतिहीने चलात्मनि । आर्यः को विश्वसेज्जातु तत् कुलीनो जिजीविषुः ॥ ७ ॥,tasminpāpe kṛtaghne tu smṛtihīne calātmani | āryaḥ ko viśvasejjātu tat kulīno jijīviṣuḥ || 7 ||
+54,8,राज्ये पुत्रं प्रतिष्ठाप्य सगुणो निर्गुणो ऽपि वा । कथं शत्रुकुलीनं मां सुग्रीवो जीवयिष्यति ॥ ८ ॥,rājye putraṃ pratiṣṭhāpya saguṇo nirguṇo'pi vā | kathaṃ śatrukulīnaṃ māṃ sugrīvo jīvayiṣyati || 8 ||
+54,9,भिन्नमन्त्रो ऽपराद्धश्च हीनशक्तिः कथं ह्यहम् । किष्किन्धां प्राप्य जीवेयमनाथ इव दुर्बलः ॥ ९ ॥,bhinnamantro'parāddhaśca hīnaśaktiḥ kathaṃ hyaham | kiṣkindhāṃ prāpya jīveyamanātha iva durbalaḥ || 9 ||
+54,10,उपांशुदण्डेन हि मां बन्धनेनोपपादयेत् । शठः क्रूरो नृशंसश्च सुग्रीवो राज्यकारणात् ॥ १० ॥,upāṃśudaṇḍena hi māṃ bandhanenopapādayet | śaṭhaḥ krūro nṛśaṃsaśca sugrīvo rājyakāraṇāt || 10 ||
+54,11,बन्धनाच्चावसादान्मे श्रेयः प्रायोपवेशनम् । अनुजानीत मां सर्वे गृहान् गच्छन्तु वानराः ॥ ११ ॥,bandhanāccāvasādānme śreyaḥ prāyopaveśanam | anujānīta māṃ sarve gṛhān gacchantu vānarāḥ || 11 ||
+54,12,अहं वः प्रतिजानामि न गमिष्याम्यहं पुरीम् । इहैव प्रायमासिष्ये श्रेयो मरणमेव मे ॥ १२ ॥,ahaṃ vaḥ pratijānāmi na gamiṣyāmyahaṃ purīm | ihaiva prāyamāsiṣye śreyo maraṇameva me || 12 ||
+54,13,अभिवादनपूर्वं तु राजा कुशलमेव च । वाच्यस्ततो यवीयान्मे सुग्रीवो वानरेश्वरः ॥ १३ ॥,abhivādanapūrvaṃ tu rājā kuśalameva ca | vācyastato yavīyānme sugrīvo vānareśvaraḥ || 13 ||
+54,14,आरोग्यपूर्वं कुशलं वाच्या माता रुमा च मे । मातरं चैव मे तारामाश्वासयितुमर्हथ ॥ १४ ॥,ārogyapūrvaṃ kuśalaṃ vācyā mātā rumā ca me | mātaraṃ caiva me tārāmāśvāsayitumarhatha || 14 ||
+54,15,प्रकृत्या प्रियपुत्रा सा सानुक्रोशा तपस्विनी । विनष्टं मामिह श्रुत्वा व्यक्तं हास्यति जीवितम् ॥ १५ ॥,prakṛtyā priyaputrā sā sānukrośā tapasvinī | vinaṣṭaṃ māmiha śrutvā vyaktaṃ hāsyati jīvitam || 15 ||
+54,16,एतावदुक्त्वा वचनं वृद्धानप्यभिवाद्य च । संविवेशाङ्गदो भूमौ रुदन्दर्भेषु दुर्मनाः ॥ १६ ॥,etāvaduktvā vacanaṃ vṛddhānapyabhivādya ca | saṃviveśāṅgado bhūmau rudandarbheṣu durmanāḥ || 16 ||
+54,17,तस्य संविशतस्तत्र रुदन्तो वानरर्षभाः । नयनेभ्यः प्रमुमुचुरुष्णं वै वारिदुःखिताः ॥ १७ ॥,tasya saṃviśatastatra rudanto vānararṣabhāḥ | nayanebhyaḥ pramumucuruṣṇaṃ vai vāriduḥkhitāḥ || 17 ||
+54,18,सुग्रीवं चैव निन्दन्तः प्रशंसन्तश्च वालिनम् । परिवार्याङ्गदो सर्वे व्यवस्यन्प्रायमासितुम् ॥ १८ ॥,sugrīvaṃ caiva nindantaḥ praśaṃsantaśca vālinam | parivāryāṅgado sarve vyavasyanprāyamāsitum || 18 ||
+54,19,मतं तद्���ालिपुत्रस्य विज्ञाय प्लवगर्षभाः । उपस्पृश्योदकं सर्वे प्राङ्मुखाः समुपाविशन् । दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु उदक्तीरं समाश्रिताः ॥ १९ ॥,mataṃ tadvāliputrasya vijñāya plavagarṣabhāḥ | upaspṛśyodakaṃ sarve prāṅmukhāḥ samupāviśan | dakṣiṇāgreṣu darbheṣu udaktīraṃ samāśritāḥ || 19 ||
+54,20,स संविशद्भिर्बहुभिर्महीधरो महाद्रिकूटप्रमितैः प्लवंगमैः ॥ २० ॥,sa saṃviśadbhirbahubhirmahīdharo mahādrikūṭapramitaiḥ plavaṃgamaiḥ || 20 ||
+54,21,बभूव संनादितनिर्झरान्तरो भृशं नदद्भिर्जलदैरिवोल्बणैः ॥ २१ ॥,babhūva saṃnāditanirjharāntaro bhṛśaṃ nadadbhirjaladairivolbaṇaiḥ || 21 ||
+55,1,उपविष्टास्तु ते सर्वे यस्मिन्प्रायं गिरिस्थले । हरयो गृध्रराजश्च तं देशमुपचक्रमे ॥ १ ॥,upaviṣṭāstu te sarve yasminprāyaṃ giristhale | harayo gṛdhrarājaśca taṃ deśamupacakrame || 1 ||
+55,2,साम्पातिर्नाम नाम्ना तु चिरजीवी विहंगमः । भ्राता जटायुषः श्रीमान्प्रख्यातबलपौरुषः ॥ २ ॥,sāmpātirnāma nāmnā tu cirajīvī vihaṃgamaḥ | bhrātā jaṭāyuṣaḥ śrīmānprakhyātabalapauruṣaḥ || 2 ||
+55,3,कन्दरादभिनिष्क्रम्य स विन्ध्यस्य महागिरेः । उपविष्टान् हरीन्दृष्ट्वा हृष्टात्मा गिरमब्रवीत् ॥ ३ ॥,kandarādabhiniṣkramya sa vindhyasya mahāgireḥ | upaviṣṭān harīndṛṣṭvā hṛṣṭātmā giramabravīt || 3 ||
+55,4,विधिः किल नरं लोके विधानेनानुवर्तते । यथायं विहितो भक्ष्यश्चिरान्मह्यमुपागतः ॥ ४ ॥,vidhiḥ kila naraṃ loke vidhānenānuvartate | yathāyaṃ vihito bhakṣyaścirānmahyamupāgataḥ || 4 ||
+55,5,परम्पराणां भक्षिष्ये वानराणां मृतं मृतम् । उवाचैवं वचः पक्षी तान्निरीक्ष्य प्लवंगमान् ॥ ५ ॥,paramparāṇāṃ bhakṣiṣye vānarāṇāṃ mṛtaṃ mṛtam | uvācaivaṃ vacaḥ pakṣī tānnirīkṣya plavaṃgamān || 5 ||
+55,6,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भक्षलुब्धस्य पक्षिणः । अङ्गदः परमायस्तो हनूमन्तमथाब्रवीत् ॥ ६ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā bhakṣalubdhasya pakṣiṇaḥ | aṅgadaḥ paramāyasto hanūmantamathābravīt || 6 ||
+55,7,पश्य सीतापदेशेन साक्षाद्वैवस्वतो यमः । इमं देशमनुप्राप्तो वानराणां विपत्तये ॥ ७ ॥,paśya sītāpadeśena sākṣādvaivasvato yamaḥ | imaṃ deśamanuprāpto vānarāṇāṃ vipattaye || 7 ||
+55,8,रामस्य न कृतं कार्यं राज्ञो न च वचः कृतम् । हरीणामियमज्ञाता विपत्तिः सहसागता ॥ ८ ॥,rāmasya na kṛtaṃ kāryaṃ rājño na ca vacaḥ kṛtam | harīṇāmiyamajñātā vipattiḥ sahasāgatā || 8 ||
+55,9,वैदेह्याः प्रियकामेन कृतं कर्म जटायुषा । गृध्रराजेन यत्तत्र श्रुतं वस्तदशेषतः ॥ ९ ॥,vaidehyāḥ priyakāmena kṛtaṃ karma jaṭāyuṣā | gṛdhrarājena yattatra śrutaṃ vastadaśeṣataḥ || 9 ||
+55,10,तथा सर्वाणि भूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि । प्रियं कुर्वन्ति रामस्य त्यक्त्वा प्राणान्यथा वयम् ॥ १० ॥,tathā sarvāṇi bhūtāni tiryagyonigatānyapi | priyaṃ kurvanti rāmasya tyaktvā prāṇānyathā vayam || 10 ||
+55,11,राघवार्थे परिश्रान्ता वयं संत्यक्तजीविताः । कान्ताराणि प्रपन्नाः स्म न च पश्याम मैथिलीम् ॥ ११ ॥,rāghavārthe pariśrāntā vayaṃ saṃtyaktajīvitāḥ | kāntārāṇi prapannāḥ sma na ca paśyāma maithilīm || 11 ||
+55,12,स सुखी गृध्रराजस्तु रावणेन हतो रणे । मुक्तश्च सुग्रीवभयाद्गतश्च परमां गतिम् ॥ १२ ॥,sa sukhī gṛdhrarājastu rāvaṇena hato raṇe | muktaśca sugrīvabhayādgataśca paramāṃ gatim || 12 ||
+55,13,जटायुषो विनाशेन राज्ञो दशरथस्य च । हरणेन च वैदेह्याः संशयं हरयो गताः ॥ १३ ॥,jaṭāyuṣo vināśena rājño daśarathasya ca | haraṇena ca vaidehyāḥ saṃśayaṃ harayo gatāḥ || 13 ||
+55,14,रामलक्ष्मणयोर्वासामरण्ये सह सीतया । राघवस्य च बाणेन वालिनश्च तथा वधः ॥ १४ ॥,rāmalakṣmaṇayorvāsāmaraṇye saha sītayā | rāghavasya ca bāṇena vālinaśca tathā vadhaḥ || 14 ||
+55,15,रामकोपादशेषाणां राक्षसानां तथा वधः । कैकेय्या वरदानेन इदं हि विकृतं कृतम् ॥ १५ ॥,rāmakopādaśeṣāṇāṃ rākṣasānāṃ tathā vadhaḥ | kaikeyyā varadānena idaṃ hi vikṛtaṃ kṛtam || 15 ||
+55,16,तत्तु श्रुत्वा तदा वाक्यमङ्गदस्य मुखोद्गतम् । अब्रवीद्वचनं गृध्रस्तीक्ष्णतुण्डो महास्वनः ॥ १६ ॥,tattu śrutvā tadā vākyamaṅgadasya mukhodgatam | abravīdvacanaṃ gṛdhrastīkṣṇatuṇḍo mahāsvanaḥ || 16 ||
+55,17,को ऽयं गिरा घोषयति प्राणैः प्रियतरस्य मे । जटायुषो वधं भ्रातुः कम्पयन्निव मे मनः ॥ १७ ॥,ko'yaṃ girā ghoṣayati prāṇaiḥ priyatarasya me | jaṭāyuṣo vadhaṃ bhrātuḥ kampayanniva me manaḥ || 17 ||
+55,18,कथमासीज्जनस्थाने युद्धं राक्षसगृध्रयोः । नामधेयमिदं भ्रातुश्चिरस्याद्य मया श्रुतम् ॥ १८ ॥,kathamāsījjanasthāne yuddhaṃ rākṣasagṛdhrayoḥ | nāmadheyamidaṃ bhrātuścirasyādya mayā śrutam || 18 ||
+55,19,यवीयसो गुणज्ञस्य श्लाघनीयस्य विक्रमैः । तदिच्छेयमहं श्रोतुं विनाशं वानरर्षभाः ॥ १९ ॥,yavīyaso guṇajñasya ślāghanīyasya vikramaiḥ | tadiccheyamahaṃ śrotuṃ vināśaṃ vānararṣabhāḥ || 19 ||
+55,20,भ्रातुर्जटायुषस्तस्य जनस्थाननिवासिनः । तस्यैव च मम भ्रातुः सखा दशरथः कथम् । यस्य रामः प्रियः पुत्रो ज्येष्ठो गुरुजनप्रियः ॥ २० ॥,bhrāturjaṭāyuṣastasya janasthānanivāsinaḥ | tasyaiva ca mama bhrātuḥ sakhā daśarathaḥ katham | yasya rāmaḥ priyaḥ putro jyeṣṭho gurujanapriyaḥ || 20 ||
+55,21,सूर्यांशुदग्धपक्षत्वान्न शक्नोमि विसर्पितुम् । इच्छेयं पर्वतादस्मादवतर्तुमरिंदमाः ॥ २१ ॥,sūryāṃśudagdhapakṣatvānna śaknomi visarpitum | iccheyaṃ parvatādasmādavatartumariṃdamāḥ || 21 ||
+56,1,शोकाद्भ्रष्टस्वरमपि श्रुत्वा ते हरियूथपाः । श्रद्दधुर्नैव तद्वाक्यं कर्मणा तस्य शङ्किताः ॥ १ ॥,śokādbhraṣṭasvaramapi śrutvā te hariyūthapāḥ | śraddadhurnaiva tadvākyaṃ karmaṇā tasya śaṅkitāḥ || 1 ||
+56,2,ते प्रायमुपविष्टास्तु दृष्ट्वा गृध्रं प्लवंगमाः । चक्रुर्बुद्धिं तदा रौद्रां सर्वान्नो भक्षयिष्यति ॥ २ ॥,te prāyamupaviṣṭāstu dṛṣṭvā gṛdhraṃ plavaṃgamāḥ | cakrurbuddhiṃ tadā raudrāṃ sarvānno bhakṣayiṣyati || 2 ||
+56,3,सर्वथा प्रायमासीनान्यदि नो भक्षयिष्यति । कृतकृत्या भविष्यामः क्षिप्रं सिद्धिमितो गताः ॥ ३ ॥,sarvathā prāyamāsīnānyadi no bhakṣayiṣyati | kṛtakṛtyā bhaviṣyāmaḥ kṣipraṃ siddhimito gatāḥ || 3 ||
+56,4,एतां बुद्धिं ततश्चक्रुः सर्वे ते वानरर्षभाः । अवतार्य गिरेः शृङ्गाद्गृध्रमाहाङ्गदस्तदा ॥ ४ ॥,etāṃ buddhiṃ tataścakruḥ sarve te vānararṣabhāḥ | avatārya gireḥ śṛṅgādgṛdhramāhāṅgadastadā || 4 ||
+56,5,बभूवुर् क्षरजो नाम वानरेन्द्रः प्रतापवान् । ममार्यः पार्थिवः पक्षिन्धार्मिकौ तस्य चात्मजौ ॥ ५ ॥,babhūvur kṣarajo nāma vānarendraḥ pratāpavān | mamāryaḥ pārthivaḥ pakṣindhārmikau tasya cātmajau || 5 ||
+56,6,सुग्रीवश्चैव वली च पुत्रावोघबलाव् उभौ । लोके विश्रुतकर्माभूद् राजा वाली पिता मम ॥ ६ ॥,sugrīvaścaiva valī ca putrāvoghabalāv ubhau | loke viśrutakarmābhūd rājā vālī pitā mama || 6 ||
+56,7,राजा कृत्स्नस्य जगत इक्ष्वाकूणां महारथः । रामो दाशरथिः श्रीमान्प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ ७ ॥,rājā kṛtsnasya jagata ikṣvākūṇāṃ mahārathaḥ | rāmo dāśarathiḥ śrīmānpraviṣṭo daṇḍakāvanam || 7 ||
+56,8,लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया । पितुर्निदेशनिरतो धर्म्यं पन्थानमाश्रितः । तस्य भार्या जनस्थानाद् रावणेन हृता बलात् ॥ ८ ॥,lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā | piturnideśanirato dharmyaṃ panthānamāśritaḥ | tasya bhāryā janasthānād rāvaṇena hṛtā balāt || 8 ||
+56,9,रामस्य च पितुर्मित्रं जटायुर्नाम गृध्रराट् । ददर्श सीतां वैदेहीं ह्रियमाणां विहायसा ॥ ९ ॥,rāmasya ca piturmitraṃ jaṭāyurnāma gṛdhrarāṭ | dadarśa sītāṃ vaidehīṃ hriyamāṇāṃ vihāyasā || 9 ||
+56,10,रावणं विरथं कृत्वा स्थापयित्वा च मैथिलीम् । परिश्रान्तश्च वृद्धश्च रावणेन हतो रणे ॥ १० ॥,rāvaṇaṃ virathaṃ kṛtvā sthāpayitvā ca maithilīm | pariśrāntaśca vṛddhaśca rāvaṇena hato raṇe || 10 ||
+56,11,एवं गृध्रो हतस्तेन रावणेन बहीयसा । संस्कृतश्चापि रामेण गतश्च गतिमुत्तमाम् ॥ ११ ॥,evaṃ gṛdhro hatastena rāvaṇena bahīyasā | saṃskṛtaścāpi rāmeṇa gataśca gatimuttamām || 11 ||
+56,12,ततो मम पितृव्येण सुग्रीवेण महात्मना । चकार राघवः सख्यं सो ऽवधीत् पितरं मम ॥ १२ ॥,tato mama pitṛvyeṇa sugrīveṇa mahātmanā | cakāra rāghavaḥ sakhyaṃ so'vadhīt pitaraṃ mama || 12 ||
+56,13,माम पित्रा विरुद्धो हि सुग्रीवः सचिवैः सह । निहत्य वालिनं रामस्ततस्तमभिषेचयत् ॥ १३ ॥,māma pitrā viruddho hi sugrīvaḥ sacivaiḥ saha | nihatya vālinaṃ rāmastatastamabhiṣecayat || 13 ||
+56,14,स राज्ये स्थापितस्तेन सुग्रीवो वानरेश्वरः । राजा वानरमुख्यानां येन प्रस्थापिता वयम् ॥ १४ ॥,sa rājye sthāpitastena sugrīvo vānareśvaraḥ | rājā vānaramukhyānāṃ yena prasthāpitā vayam || 14 ||
+56,15,एवं रामप्रयुक्तास्तु मार्गमाणास्ततस्ततः । वैदेहीं नाधिगच्छामो रात्रौ सूर्यप्रभामिव ॥ १५ ॥,evaṃ rāmaprayuktāstu mārgamāṇāstatastataḥ | vaidehīṃ nādhigacchāmo rātrau sūryaprabhāmiva || 15 ||
+56,16,ते वयं दण्दकारण्यं विचित्य सुसमाहिताः । अज्ञानात्तु प्रविष्टाः स्म धरण्या विवृतं बिलम् ॥ १६ ॥,te vayaṃ daṇdakāraṇyaṃ vicitya susamāhitāḥ | ajñānāttu praviṣṭāḥ sma dharaṇyā vivṛtaṃ bilam || 16 ||
+56,17,मयस्य माया विहितं तद्बिलं च विचिन्वताम् । व्यतीतस्तत्र नो मासो यो राज्ञा सामयः कृतः ॥ १७ ॥,mayasya māyā vihitaṃ tadbilaṃ ca vicinvatām | vyatītastatra no māso yo rājñā sāmayaḥ kṛtaḥ || 17 ||
+56,18,ते वयं कपिराजस्य सर्वे वचनकारिणः । कृतां संस्थामतिक्रान्ता भयात् प्रायमुपास्महे ॥ १८ ॥,te vayaṃ kapirājasya sarve vacanakāriṇaḥ | kṛtāṃ saṃsthāmatikrāntā bhayāt prāyamupāsmahe || 18 ||
+56,19,क्रुद्धे तस्मिंस्तु काकुत्स्थे सुग्रीवे च सलक्ष्मणे । गतानामपि सर्वेषां तत्र नो नास्ति जीवितम् ॥ १९ ॥,kruddhe tasmiṃstu kākutsthe sugrīve ca salakṣmaṇe | gatānāmapi sarveṣāṃ tatra no nāsti jīvitam || 19 ||
+57,1,इत्युक्तः करुणं वाक्यं वानरैस्त्यक्तजीवितैः । सबाष्पो वानरान् गृध्रः प्रत्युवाच महास्वनः ॥ १ ॥,ityuktaḥ karuṇaṃ vākyaṃ vānaraistyaktajīvitaiḥ | sabāṣpo vānarān gṛdhraḥ pratyuvāca mahāsvanaḥ || 1 ||
+57,2,यवीयान्मम स भ्राता जटायुर्नाम वानराः । यमाख्यात हतं युद्धे रावणेन बलीयसा ॥ २ ॥,yavīyānmama sa bhrātā jaṭāyurnāma vānarāḥ | yamākhyāta hataṃ yuddhe rāvaṇena balīyasā || 2 ||
+57,3,वृद्धभावादपक्षत्वाच्छृण्वंस्तदपि मर्षये । न हि मे शक्तिरद्यास्ति भ्रातुर्वैरविमोक्षणे ॥ ३ ॥,vṛddhabhāvādapakṣatvācchṛṇvaṃstadapi marṣaye | na hi me śaktiradyāsti bhrāturvairavimokṣaṇe || 3 ||
+57,4,पुरा वृत्रवधे वृत्ते स चाहं च जयैषिणौ । आदित्यमुपयातौ स्वो ज्वलन्तं रश्मिमालिनम् ॥ ४ ॥,purā vṛtravadhe vṛtte sa cāhaṃ ca jayaiṣiṇau | ādityamupayātau svo jvalantaṃ raśmimālinam || 4 ||
+57,5,आवृत्याकाशमार्गेण जवेन स्म गतौ भृशम् । मध्यं प्राप्ते च सूर्ये च जटायुरवसीदति ॥ ५ ॥,āvṛtyākāśamārgeṇa javena sma gatau bhṛśam | madhyaṃ prāpte ca sūrye ca jaṭāyuravasīdati || 5 ||
+57,6,तमहं भ्रातरं दृष्ट्वा सूर्यरश्मिभिरर्दितम् । पक्षाभ्यं छादयामास स्नेहात् परमविह्वलम् ॥ ६ ॥,tamahaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā sūryaraśmibhirarditam | pakṣābhyaṃ chādayāmāsa snehāt paramavihvalam || 6 ||
+57,7,निर्दग्धपक्षः पतितो विन्ध्ये ऽहं वानरोत्तमाः । अहमस्मिन् वसन्भ्रातुः प्रवृत्तिं नोपलक्षये ॥ ७ ॥,nirdagdhapakṣaḥ patito vindhye'haṃ vānarottamāḥ | ahamasmin vasanbhrātuḥ pravṛttiṃ nopalakṣaye || 7 ||
+57,8,जटायुषस्त्वेवमुक्तो भ्रात्रा संपातिना तदा । युवराजो महाप्राज्ञः प्रत्युवाचाङ्गदस्तदा ॥ ८ ॥,jaṭāyuṣastvevamukto bhrātrā saṃpātinā tadā | yuvarājo mahāprājñaḥ pratyuvācāṅgadastadā || 8 ||
+57,9,जटायुषो यदि भ्राता श्रुतं ते गदितं मया । आख्याहि यदि जानासि निलयं तस्य रक्षसः ॥ ९ ॥,jaṭāyuṣo yadi bhrātā śrutaṃ te gaditaṃ mayā | ākhyāhi yadi jānāsi nilayaṃ tasya rakṣasaḥ || 9 ||
+57,10,अदीर्घदर्शिनं तं वा रावणं राक्षसाधिपम् । अन्तिके यदि वा दूरे यदि जानासि शंस नः ॥ १० ॥,adīrghadarśinaṃ taṃ vā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam | antike yadi vā dūre yadi jānāsi śaṃsa naḥ || 10 ||
+57,11,ततो ऽब्रवीन्महातेजा ज्येष्ठो भ्राता जटायुषः । आत्मानुरूपं वचनं वानरान् संप्रहर्षयन् ॥ ११ ॥,tato'bravīnmahātejā jyeṣṭho bhrātā jaṭāyuṣaḥ | ātmānurūpaṃ vacanaṃ vānarān saṃpraharṣayan || 11 ||
+57,12,निर्दग्धपक्षो गृध्रो ऽहं गतवीर्यः प्लवंगमाः । वाङ्मात्रेण तु रामस्य करिष्ये साह्यमुत्तमम् ॥ १२ ॥,nirdagdhapakṣo gṛdhro'haṃ gatavīryaḥ plavaṃgamāḥ | vāṅmātreṇa tu rāmasya kariṣye sāhyamuttamam || 12 ||
+57,13,जानामि वारुणाल् लोकान् विष्णोस्त्रैविक्रमानपि । देवासुरविमर्दांश्च अमृतस्य च मन्थनम् ॥ १३ ॥,jānāmi vāruṇāl lokān viṣṇostraivikramānapi | devāsuravimardāṃśca amṛtasya ca manthanam || 13 ||
+57,14,रामस्य यदिदं कार्यं कर्तव्यं प्रथमं मया । जरया च हृतं तेजः प्राणाश्च शिथिला मम ॥ १४ ॥,rāmasya yadidaṃ kāryaṃ kartavyaṃ prathamaṃ mayā | jarayā ca hṛtaṃ tejaḥ prāṇāśca śithilā mama || 14 ||
+57,15,तरुणी रूपसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता । ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन दुरात्मना ॥ १५ ॥,taruṇī rūpasaṃpannā sarvābharaṇabhūṣitā | hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rāvaṇena durātmanā || 15 ||
+57,16,क्रोशन्ती राम रामेति लक्ष्मणेति च भामिनी । भूषणान्यपविध्यन्ती गात्राणि च विधुन्वती ॥ १६ ॥,krośantī rāma rāmeti lakṣmaṇeti ca bhāminī | bhūṣaṇānyapavidhyantī gātrāṇi ca vidhunvatī || 16 ||
+57,17,सूर्यप्रभेव शैलाग्रे तस्याः कौशेयमुत्तमम् । असिते राक्षसे भाति यथा वा तडिदम्बुदे ॥ १७ ॥,sūryaprabheva śailāgre tasyāḥ kauśeyamuttamam | asite rākṣase bhāti yathā vā taḍidambude || 17 ||
+57,18,तां तु सीतामहं मन्ये रामस्य परिकीर्तनात् । श्रूयतां मे कथयतो निलयं तस्य रक्षसः ॥ १८ ॥,tāṃ tu sītāmahaṃ manye rāmasya parikīrtanāt | śrūyatāṃ me kathayato nilayaṃ tasya rakṣasaḥ || 18 ||
+57,19,पुत्रो विश्रवसः साक्षाद्भ्राता वैश्रवणस्य च । अध्यास्ते नगरीं लङ्कां रावणो नाम राकसः ॥ १९ ॥,putro viśravasaḥ sākṣādbhrātā vaiśravaṇasya ca | adhyāste nagarīṃ laṅkāṃ rāvaṇo nāma rākasaḥ || 19 ||
+57,20,इतो द्वीपे समुद्रस्य संपूर्णे शतयोजने । तस्मिंल् लङ्का पुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा ॥ २० ॥,ito dvīpe samudrasya saṃpūrṇe śatayojane | tasmiṃl laṅkā purī ramyā nirmitā viśvakarmaṇā || 20 ||
+57,21,तस्यां वसति वैदेही दीना कौशेयवासिनी । रावणान्तःपुरे रुद्धा राक्षसीभिः सुरक्षिता ॥ २१ ॥,tasyāṃ vasati vaidehī dīnā kauśeyavāsinī | rāvaṇāntaḥpure ruddhā rākṣasībhiḥ surakṣitā || 21 ||
+57,22,जनकस्यात्मजां राज्ञस्तस्यां द्रक्ष्यथ मैथिलीम् । लङ्कायामथ गुप्तायां सागरेण समन्ततः ॥ २२ ॥,janakasyātmajāṃ rājñastasyāṃ drakṣyatha maithilīm | laṅkāyāmatha guptāyāṃ sāgareṇa samantataḥ || 22 ||
+57,23,संप्राप्य सागरस्यान्तं संपूर्णं शतयोजनम् । आसाद्य दक्षिणं कूलं ततो द्रक्ष्यथ रावणम् ॥ २३ ॥,saṃprāpya sāgarasyāntaṃ saṃpūrṇaṃ śatayojanam | āsādya dakṣiṇaṃ kūlaṃ tato drakṣyatha rāvaṇam || 23 ||
+57,24,तत्रैव त्वरिताः क्षिप्रं विक्रमध्वं प्लवंगमाः । ज्ञानेन खलु पश्यामि दृष्ट्वा प्रत्यागमिष्यथ ॥ २४ ॥,tatraiva tvaritāḥ kṣipraṃ vikramadhvaṃ plavaṃgamāḥ | jñānena khalu paśyāmi dṛṣṭvā pratyāgamiṣyatha || 24 ||
+57,25,आद्यः पन्थाः कुलिङ्गानां ये चान्ये धान्यजीविनः । द्वितीयो बलिभोजानां ये च वृक्षफलाशिनः ॥ २५ ॥,ādyaḥ panthāḥ kuliṅgānāṃ ye cānye dhānyajīvinaḥ | dvitīyo balibhojānāṃ ye ca vṛkṣaphalāśinaḥ || 25 ||
+57,26,भासास्तृतीयं गच्छन्ति क्रौञ्चाश्च कुरर��ः सह । श्येनाश्चतुर्थं गच्छन्ति गृध्रा गच्छन्ति पञ्चमम् ॥ २६ ॥,bhāsāstṛtīyaṃ gacchanti krauñcāśca kuraraiḥ saha | śyenāścaturthaṃ gacchanti gṛdhrā gacchanti pañcamam || 26 ||
+57,27,बलवीर्योपपन्नानां रूपयौवनशालिनाम् । षष्ठस्तु पन्था हंसानां वैनतेयगतिः परा । वैनतेयाच्च नो जन्म सर्वेषां वानरर्षभाः ॥ २७ ॥,balavīryopapannānāṃ rūpayauvanaśālinām | ṣaṣṭhastu panthā haṃsānāṃ vainateyagatiḥ parā | vainateyācca no janma sarveṣāṃ vānararṣabhāḥ || 27 ||
+57,28,गर्हितं तु कृतं कर्म येन स्म पिशिताशनाः । इहस्थो ऽहं प्रपश्यामि रावणं जानकीं तथा ॥ २८ ॥,garhitaṃ tu kṛtaṃ karma yena sma piśitāśanāḥ | ihastho'haṃ prapaśyāmi rāvaṇaṃ jānakīṃ tathā || 28 ||
+57,29,अस्माकमपि सौवर्णं दिव्यं चक्षुर्बलं तथा । तस्मादाहारवीर्येण निसर्गेण च वानराः । आयोजनशतात् साग्राद्वयं पश्याम नित्यशः ॥ २९ ॥,asmākamapi sauvarṇaṃ divyaṃ cakṣurbalaṃ tathā | tasmādāhāravīryeṇa nisargeṇa ca vānarāḥ | āyojanaśatāt sāgrādvayaṃ paśyāma nityaśaḥ || 29 ||
+57,30,अस्माकं विहिता वृत्तिर्निसार्गेण च दूरतः । विहिता पादमूले तु वृत्तिश्चरणयोधिनाम् ॥ ३० ॥,asmākaṃ vihitā vṛttirnisārgeṇa ca dūrataḥ | vihitā pādamūle tu vṛttiścaraṇayodhinām || 30 ||
+57,31,उपायो दृश्यतां कश्चिल् लङ्घने लवणाम्भसः । अभिगम्य तु वैदेहीं समृद्धार्था गमिष्यथ ॥ ३१ ॥,upāyo dṛśyatāṃ kaścil laṅghane lavaṇāmbhasaḥ | abhigamya tu vaidehīṃ samṛddhārthā gamiṣyatha || 31 ||
+57,32,समुद्रं नेतुमिच्छामि भवद्भिर्वरुणालयम् । प्रदास्याम्युदकं भ्रातुः स्वर्गतस्य महात्मनः ॥ ३२ ॥,samudraṃ netumicchāmi bhavadbhirvaruṇālayam | pradāsyāmyudakaṃ bhrātuḥ svargatasya mahātmanaḥ || 32 ||
+57,33,ततो नीत्वा तु तं देशं तीरे नदनदीपतेः । निर्दग्धपक्षं संपातिं वानराः सुमहौजसः ॥ ३३ ॥,tato nītvā tu taṃ deśaṃ tīre nadanadīpateḥ | nirdagdhapakṣaṃ saṃpātiṃ vānarāḥ sumahaujasaḥ || 33 ||
+57,34,पुनः प्रत्यानयित्वा वै तं देशं पतगेश्वरम् । बभूवुर्वानरा हृष्टाः प्रवृत्तिमुपलभ्य ते ॥ ३४ ॥,punaḥ pratyānayitvā vai taṃ deśaṃ patageśvaram | babhūvurvānarā hṛṣṭāḥ pravṛttimupalabhya te || 34 ||
+58,1,ततस्तदमृतास्वादं गृध्रराजेन भाषितम् । निशम्य वदतो हृष्टास्ते वचः प्लवगर्षभाः ॥ १ ॥,tatastadamṛtāsvādaṃ gṛdhrarājena bhāṣitam | niśamya vadato hṛṣṭāste vacaḥ plavagarṣabhāḥ || 1 ||
+58,2,जाम्बवान् वै हरिश्रेष्ठः सह सर्वैः प्लवंगमैः । भूतलात् सहसोत्थाय गृध्रराजानमब्रवीत् ॥ २ ॥,jāmbavān vai hariśreṣṭhaḥ saha sarvaiḥ plavaṃgamaiḥ | bhūtalāt sahasotthāya gṛdhrarājānamabravīt || 2 ||
+58,3,क्व सीता केन वा दृष्टा को वा हरति मैथिलीम् । तदाख्यातु भवान् सर्वं गतिर्भव वनौकसाम् ॥ ३ ॥,kva sītā kena vā dṛṣṭā ko vā harati maithilīm | tadākhyātu bhavān sarvaṃ gatirbhava vanaukasām || 3 ||
+58,4,को दाशरथिबाणानां वज्रवेगनिपातिनाम् । स्वयं लक्ष्मणमुक्तानां न चिन्तयति विक्रमम् ॥ ४ ॥,ko dāśarathibāṇānāṃ vajraveganipātinām | svayaṃ lakṣmaṇamuktānāṃ na cintayati vikramam || 4 ||
+58,5,स हरीन्प्रीतिसंयुक्तान् सीता श्रुत���समाहितान् । पुनराश्वासयन्प्रीत इदं वचनमब्रवीत् ॥ ५ ॥,sa harīnprītisaṃyuktān sītā śrutisamāhitān | punarāśvāsayanprīta idaṃ vacanamabravīt || 5 ||
+58,6,श्रूयतामिह वैदेह्या यथा मे हरणं श्रुतम् । येन चापि ममाख्यातं यत्र चायतलोचना ॥ ६ ॥,śrūyatāmiha vaidehyā yathā me haraṇaṃ śrutam | yena cāpi mamākhyātaṃ yatra cāyatalocanā || 6 ||
+58,7,अहमस्मिन् गिरौ दुर्गे बहुयोजनमायते । चिरान्निपतितो वृद्धः क्षीणप्राणपराक्रमः ॥ ७ ॥,ahamasmin girau durge bahuyojanamāyate | cirānnipatito vṛddhaḥ kṣīṇaprāṇaparākramaḥ || 7 ||
+58,8,तं मामेवंगतं पुत्रः सुपार्श्वो नाम नामतः । आहारेण यथाकालं बिभर्ति पततां वरः ॥ ८ ॥,taṃ māmevaṃgataṃ putraḥ supārśvo nāma nāmataḥ | āhāreṇa yathākālaṃ bibharti patatāṃ varaḥ || 8 ||
+58,9,तीक्ष्णकामास्तु गन्धर्वास्तीक्ष्णकोपा भुजंगमाः । मृगाणां तु भयं तीक्ष्णं ततस्तीक्ष्णक्षुधा वयम् ॥ ९ ॥,tīkṣṇakāmāstu gandharvāstīkṣṇakopā bhujaṃgamāḥ | mṛgāṇāṃ tu bhayaṃ tīkṣṇaṃ tatastīkṣṇakṣudhā vayam || 9 ||
+58,10,स कदा चित् क्षुधार्तस्य मम चाहारकाङ्क्षिणः । गतसूर्यो ऽहनि प्राप्तो मम पुत्रो ह्यनामिषः ॥ १० ॥,sa kadā cit kṣudhārtasya mama cāhārakāṅkṣiṇaḥ | gatasūryo'hani prāpto mama putro hyanāmiṣaḥ || 10 ||
+58,11,स मया वृद्धभावाच्च कोपाच्च परिभर्त्सितः । क्षुत्पिपासा परीतेन कुमारः पततां वरः ॥ ११ ॥,sa mayā vṛddhabhāvācca kopācca paribhartsitaḥ | kṣutpipāsā parītena kumāraḥ patatāṃ varaḥ || 11 ||
+58,12,स ममाहारसंरोधात् पीडितः प्रीतिवर्धनः । अनुमान्य यथातत्त्वमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १२ ॥,sa mamāhārasaṃrodhāt pīḍitaḥ prītivardhanaḥ | anumānya yathātattvamidaṃ vacanamabravīt || 12 ||
+58,13,अहं तात यथाकालमामिषार्थी खमाप्लुतः । महेन्द्रस्य गिरेर्द्वारमावृत्य च समास्थितः ॥ १३ ॥,ahaṃ tāta yathākālamāmiṣārthī khamāplutaḥ | mahendrasya girerdvāramāvṛtya ca samāsthitaḥ || 13 ||
+58,14,तत्र सत्त्वसहस्राणां सागरान्तरचारिणाम् । पन्थानमेको ऽध्यवसं संनिरोद्धुमवाङ्मुखः ॥ १४ ॥,tatra sattvasahasrāṇāṃ sāgarāntaracāriṇām | panthānameko'dhyavasaṃ saṃniroddhumavāṅmukhaḥ || 14 ||
+58,15,तत्र कश्चिन्मया दृष्टः सूर्योदयसमप्रभाम् । स्त्रियमादाय गच्छन् वै भिन्नाञ्जनचयोपमः ॥ १५ ॥,tatra kaścinmayā dṛṣṭaḥ sūryodayasamaprabhām | striyamādāya gacchan vai bhinnāñjanacayopamaḥ || 15 ||
+58,16,सो ऽहमभ्यवहारार्थी तौ दृष्ट्वा कृतनिश्चयः । तेन साम्ना विनीतेन पन्थानमभियाचितः ॥ १६ ॥,so'hamabhyavahārārthī tau dṛṣṭvā kṛtaniścayaḥ | tena sāmnā vinītena panthānamabhiyācitaḥ || 16 ||
+58,17,न हि सामोपपन्नानां प्रहर्ता विद्यते क्व चित् । नीचेष्वपि जनः कश्चित् किमङ्ग बत मद्विधः ॥ १७ ॥,na hi sāmopapannānāṃ prahartā vidyate kva cit | nīceṣvapi janaḥ kaścit kimaṅga bata madvidhaḥ || 17 ||
+58,18,स यातस्तेजसा व्योम संक्षिपन्निव वेगतः । अथाहं खे चरैर्भूतैरभिगम्य सभाजितः ॥ १८ ॥,sa yātastejasā vyoma saṃkṣipanniva vegataḥ | athāhaṃ khe carairbhūtairabhigamya sabhājitaḥ || 18 ||
+58,19,दिष्ट्या जीवसि तातेति अब्रुवन्मां महर्षयः । क���ं चित् सकलत्रो ऽसौ गतस्ते स्वस्त्यसंशयम् ॥ १९ ॥,diṣṭyā jīvasi tāteti abruvanmāṃ maharṣayaḥ | kathaṃ cit sakalatro'sau gataste svastyasaṃśayam || 19 ||
+58,20,एवमुक्तस्ततो ऽहं तैः सिद्धैः परमशोभनैः । स च मे रावणो राजा रक्षसां प्रतिवेदितः ॥ २० ॥,evamuktastato'haṃ taiḥ siddhaiḥ paramaśobhanaiḥ | sa ca me rāvaṇo rājā rakṣasāṃ prativeditaḥ || 20 ||
+58,21,हरन्दाशरथेर्भार्यां रामस्य जनकात्मजाम् । भ्रष्टाभरणकौशेयां शोकवेगपराजिताम् ॥ २१ ॥,harandāśaratherbhāryāṃ rāmasya janakātmajām | bhraṣṭābharaṇakauśeyāṃ śokavegaparājitām || 21 ||
+58,22,रामलक्ष्मणयोर्नाम क्रोशन्तीं मुक्तमूर्धजाम् । एष कालात्ययस्तावदिति वाक्यविदां वरः ॥ २२ ॥,rāmalakṣmaṇayornāma krośantīṃ muktamūrdhajām | eṣa kālātyayastāvaditi vākyavidāṃ varaḥ || 22 ||
+58,23,एतमर्थं समग्रं मे सुपार्श्वः प्रत्यवेदयत् । तच्छ्रुत्वापि हि मे बुद्धिर्नासीत् का चित् पराक्रमे ॥ २३ ॥,etamarthaṃ samagraṃ me supārśvaḥ pratyavedayat | tacchrutvāpi hi me buddhirnāsīt kā cit parākrame || 23 ||
+58,24,अपक्षो हि कथं पक्षी कर्म किं चिदुपक्रमेत् । यत्तु शक्यं मया कर्तुं वाग्बुद्धिगुणवर्तिना ॥ २४ ॥,apakṣo hi kathaṃ pakṣī karma kiṃ cidupakramet | yattu śakyaṃ mayā kartuṃ vāgbuddhiguṇavartinā || 24 ||
+58,25,श्रूयतां तत् प्रवक्ष्यामि भवतां पौरुषाश्रयम् । वाङ्मतिभ्यां हि सार्वेषां करिष्यामि प्रियं हि वः । यद्धि दाशरथेः कार्यं मम तन्नात्र संशयः ॥ २५ ॥,śrūyatāṃ tat pravakṣyāmi bhavatāṃ pauruṣāśrayam | vāṅmatibhyāṃ hi sārveṣāṃ kariṣyāmi priyaṃ hi vaḥ | yaddhi dāśaratheḥ kāryaṃ mama tannātra saṃśayaḥ || 25 ||
+58,26,ते भवन्तो मतिश्रेष्ठा बलवन्तो मनस्विनः । सहिताः कपिराजेन देवैरपि दुरासदाः ॥ २६ ॥,te bhavanto matiśreṣṭhā balavanto manasvinaḥ | sahitāḥ kapirājena devairapi durāsadāḥ || 26 ||
+58,27,रामलक्ष्मणबाणाश्च निशिताः कङ्कपत्रिणः । त्रयाणामपि लोकानां पर्याप्तास्त्राणनिग्रहे ॥ २७ ॥,rāmalakṣmaṇabāṇāśca niśitāḥ kaṅkapatriṇaḥ | trayāṇāmapi lokānāṃ paryāptāstrāṇanigrahe || 27 ||
+58,28,कामं खलु दशग्रीवस्तेजोबलसमन्वितः । भवतां तु समर्थानां न किं चिदपि दुष्करम् ॥ २८ ॥,kāmaṃ khalu daśagrīvastejobalasamanvitaḥ | bhavatāṃ tu samarthānāṃ na kiṃ cidapi duṣkaram || 28 ||
+58,29,तदलं कालसंगेन क्रियतां बुद्धिनिश्चयः । न हि कर्मसु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥ २९ ॥,tadalaṃ kālasaṃgena kriyatāṃ buddhiniścayaḥ | na hi karmasu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ || 29 ||
+59,1,ततः कृतोदकं स्नातं तं गृध्रं हरियूथपाः । उपविष्टा गिरौ दुर्गे परिवार्य समन्ततः ॥ १ ॥,tataḥ kṛtodakaṃ snātaṃ taṃ gṛdhraṃ hariyūthapāḥ | upaviṣṭā girau durge parivārya samantataḥ || 1 ||
+59,2,तमङ्गदमुपासीनं तैः सर्वैर्हरिभिर्वृतम् । जनितप्रत्ययो हर्षात् संपातिः पुनरब्रवीत् ॥ २ ॥,tamaṅgadamupāsīnaṃ taiḥ sarvairharibhirvṛtam | janitapratyayo harṣāt saṃpātiḥ punarabravīt || 2 ||
+59,3,कृत्वा निःशब्दमेकाग्राः शृण्वन्तु हरयो मम । तत्त्वं संकीर्तयिष्यामि यथा जानामि मैथिली��् ॥ ३ ॥,kṛtvā niḥśabdamekāgrāḥ śṛṇvantu harayo mama | tattvaṃ saṃkīrtayiṣyāmi yathā jānāmi maithilīm || 3 ||
+59,4,अस्य विन्ध्यस्य शिखरे पतितो ऽस्मि पुरा वने । सूर्यातपपरीताङ्गो निर्दग्धः सूर्यरश्मिभिः ॥ ४ ॥,asya vindhyasya śikhare patito'smi purā vane | sūryātapaparītāṅgo nirdagdhaḥ sūryaraśmibhiḥ || 4 ||
+59,5,लब्धसंज्ञस्तु षड्रात्राद्विवशो विह्वलन्निव । वीक्षमाणो दिशः सर्वा नाभिजानामि किं चन ॥ ५ ॥,labdhasaṃjñastu ṣaḍrātrādvivaśo vihvalanniva | vīkṣamāṇo diśaḥ sarvā nābhijānāmi kiṃ cana || 5 ||
+59,6,ततस्तु सागराञ् शैलान्नदीः सर्वाः सरांसि च । वनान्यटविदेशांश्च समीक्ष्य मतिरागमत् ॥ ६ ॥,tatastu sāgarāñ śailānnadīḥ sarvāḥ sarāṃsi ca | vanānyaṭavideśāṃśca samīkṣya matirāgamat || 6 ||
+59,7,हृष्टपक्षिगणाकीर्णः कन्दरान्तरकूटवान् । दक्षिणस्योदधेस्तीरे विन्ध्यो ऽयमिति निश्चितः ॥ ७ ॥,hṛṣṭapakṣigaṇākīrṇaḥ kandarāntarakūṭavān | dakṣiṇasyodadhestīre vindhyo'yamiti niścitaḥ || 7 ||
+59,8,आसीच्चात्राश्रमं पुण्यं सुरैरपि सुपूजितम् । ऋषिर्निशाकरो नाम यस्मिन्नुग्रतपाभवत् ॥ ८ ॥,āsīccātrāśramaṃ puṇyaṃ surairapi supūjitam | ṛṣirniśākaro nāma yasminnugratapābhavat || 8 ||
+59,9,अष्टौ वर्षसहस्राणि तेनास्मिन्नृषिणा विना । वसतो मम धर्मज्ञाः स्वर्गते तु निशाकरे ॥ ९ ॥,aṣṭau varṣasahasrāṇi tenāsminnṛṣiṇā vinā | vasato mama dharmajñāḥ svargate tu niśākare || 9 ||
+59,10,अवतीर्य च विन्ध्याग्रात् कृच्छ्रेण विषमाच्छनैः । तीक्ष्णदर्भां वसुमतीं दुःखेन पुनरागतः ॥ १० ॥,avatīrya ca vindhyāgrāt kṛcchreṇa viṣamācchanaiḥ | tīkṣṇadarbhāṃ vasumatīṃ duḥkhena punarāgataḥ || 10 ||
+59,11,तमृषिं द्रष्टु कामो ऽस्मि दुःखेनाभ्यागतो भृशम् । जटायुषा मया चैव बहुशो ऽभिगतो हि सः ॥ ११ ॥,tamṛṣiṃ draṣṭu kāmo'smi duḥkhenābhyāgato bhṛśam | jaṭāyuṣā mayā caiva bahuśo'bhigato hi saḥ || 11 ||
+59,12,तस्याश्रमपदाभ्याशे ववुर्वाताः सुगन्धिनः । वृक्षो नापुष्पितः कश्चिदफलो वा न दृश्यते ॥ १२ ॥,tasyāśramapadābhyāśe vavurvātāḥ sugandhinaḥ | vṛkṣo nāpuṣpitaḥ kaścidaphalo vā na dṛśyate || 12 ||
+59,13,उपेत्य चाश्रमं पुण्यं वृक्षमूलमुपाश्रितः । द्रष्टुकामः प्रतीक्षे च भगवन्तं निशाकरम् ॥ १३ ॥,upetya cāśramaṃ puṇyaṃ vṛkṣamūlamupāśritaḥ | draṣṭukāmaḥ pratīkṣe ca bhagavantaṃ niśākaram || 13 ||
+59,14,अथापश्यमदूरस्थमृषिं ज्वलिततेजसं । कृताभिषेकं दुर्धर्षमुपावृत्तमुदङ्मुखम् ॥ १४ ॥,athāpaśyamadūrasthamṛṣiṃ jvalitatejasaṃ | kṛtābhiṣekaṃ durdharṣamupāvṛttamudaṅmukham || 14 ||
+59,15,तमृक्षाः सृमरा व्याघ्राः सिंहा नागाः सरीसृपाः । परिवार्योपगच्छन्ति दातारं प्राणिनो यथा ॥ १५ ॥,tamṛkṣāḥ sṛmarā vyāghrāḥ siṃhā nāgāḥ sarīsṛpāḥ | parivāryopagacchanti dātāraṃ prāṇino yathā || 15 ||
+59,16,ततः प्राप्तमृषिं ज्ञात्वा तानि सत्त्वानि वै ययुः । प्रविष्टे राजनि यथा सर्वं सामात्यकं बलम् ॥ १६ ॥,tataḥ prāptamṛṣiṃ jñātvā tāni sattvāni vai yayuḥ | praviṣṭe rājani yathā sarvaṃ sāmātyakaṃ balam || 16 ||
+59,17,ऋषिस्तु दृष्ट्वा मां तुष्टः प्रविष्टश्चाश्रमं पुनः । मुहूर्तमात्रान्निष्क्रम्य ततः कार्यमपृच्छत ॥ १७ ॥,ṛṣistu dṛṣṭvā māṃ tuṣṭaḥ praviṣṭaścāśramaṃ punaḥ | muhūrtamātrānniṣkramya tataḥ kāryamapṛcchata || 17 ||
+59,18,सौम्य वैकल्यतां दृष्ट्वा रोंणां ते नावगम्यते । अग्निदग्धाविमौ पक्षौ त्वक् चैव व्रणिता तव ॥ १८ ॥,saumya vaikalyatāṃ dṛṣṭvā roṃṇāṃ te nāvagamyate | agnidagdhāvimau pakṣau tvak caiva vraṇitā tava || 18 ||
+59,19,द्वौ गृध्रौ दृष्टपूर्वौ मे मातरिश्वसमौ जवे । गृध्राणां चैव राजानौ भ्रातरौ कामरूपिणौ ॥ १९ ॥,dvau gṛdhrau dṛṣṭapūrvau me mātariśvasamau jave | gṛdhrāṇāṃ caiva rājānau bhrātarau kāmarūpiṇau || 19 ||
+59,20,ज्येष्ठस्त्वं तु च संपातिर्जटायुरनुजस्तव । मानुषं रूपमास्थाय गृह्णीतां चरणौ मम ॥ २० ॥,jyeṣṭhastvaṃ tu ca saṃpātirjaṭāyuranujastava | mānuṣaṃ rūpamāsthāya gṛhṇītāṃ caraṇau mama || 20 ||
+59,21,किं ते व्याधिसमुत्थानं पक्षयोः पतनं कथम् । दण्डो वायं धृतः केन सर्वमाख्याहि पृच्छतः ॥ २१ ॥,kiṃ te vyādhisamutthānaṃ pakṣayoḥ patanaṃ katham | daṇḍo vāyaṃ dhṛtaḥ kena sarvamākhyāhi pṛcchataḥ || 21 ||
+60,1,ततस्तद्दारुणं कर्म दुष्करं साहसात् कृतम् । आचचक्षे मुनेः सर्वं सूर्यानुगमनं तथा ॥ १ ॥,tatastaddāruṇaṃ karma duṣkaraṃ sāhasāt kṛtam | ācacakṣe muneḥ sarvaṃ sūryānugamanaṃ tathā || 1 ||
+60,2,भगवन् व्रणयुक्तत्वाल् लज्जया चाकुलेन्द्रियः । परिश्रान्तो न शक्नोमि वचनं परिभाषितुम् ॥ २ ॥,bhagavan vraṇayuktatvāl lajjayā cākulendriyaḥ | pariśrānto na śaknomi vacanaṃ paribhāṣitum || 2 ||
+60,3,अहं चैव जटायुश्च संघर्षाद्दर्पमोहितौ । आकाशं पतितौ वीरौ जिघासन्तौ पराक्रमम् ॥ ३ ॥,ahaṃ caiva jaṭāyuśca saṃgharṣāddarpamohitau | ākāśaṃ patitau vīrau jighāsantau parākramam || 3 ||
+60,4,कैलासशिखरे बद्ध्वा मुनीनामग्रतः पणम् । रविः स्यादनुयातव्यो यावदस्तं महागिरिम् ॥ ४ ॥,kailāsaśikhare baddhvā munīnāmagrataḥ paṇam | raviḥ syādanuyātavyo yāvadastaṃ mahāgirim || 4 ||
+60,5,अथावां युगपत् प्राप्तावपश्याव महीतले । रथचक्रप्रमाणानि नगराणि पृथक् पृथक् ॥ ५ ॥,athāvāṃ yugapat prāptāvapaśyāva mahītale | rathacakrapramāṇāni nagarāṇi pṛthak pṛthak || 5 ||
+60,6,क्व चिद्वादित्रघोषांश्च ब्रह्मघोषांश्च शुश्रुव । गायन्तीश्चाङ्गना बह्वीः पश्यावो रक्तवाससः ॥ ६ ॥,kva cidvāditraghoṣāṃśca brahmaghoṣāṃśca śuśruva | gāyantīścāṅganā bahvīḥ paśyāvo raktavāsasaḥ || 6 ||
+60,7,तूर्णमुत्पत्य चाकाशमादित्यपथमास्थितौ । आवामालोकयावस्तद्वनं शाद्वलसंस्थितम् ॥ ७ ॥,tūrṇamutpatya cākāśamādityapathamāsthitau | āvāmālokayāvastadvanaṃ śādvalasaṃsthitam || 7 ||
+60,8,उपलैरिव संछन्ना दृश्यते भूः शिलोच्चयैः । आपगाभिश्च संवीता सूत्रैरिव वसुंधरा ॥ ८ ॥,upalairiva saṃchannā dṛśyate bhūḥ śiloccayaiḥ | āpagābhiśca saṃvītā sūtrairiva vasuṃdharā || 8 ||
+60,9,हिमवांश्चैव विन्ध्यश्च मेरुश्च सुमहान्नगः । भूतले संप्रकाशन्ते नागा इव जलाशये ॥ ९ ॥,himavāṃścaiva vindhyaśca meruśca sumahānnagaḥ | bhūtale saṃprakāśante nāgā iva jalāśaye || 9 ||
+60,10,तीव्रस्वेदश्च खेदश्च भयं चासीत्तदावयोः । समाविशत मोहश्च मोहान्मूर्छा च दारुणा ॥ १० ॥,tīvrasvedaśca khedaśca bhayaṃ cāsīttadāvayoḥ | samāviśata mohaśca mohānmūrchā ca dāruṇā || 10 ||
+60,11,न दिग्विज्ञायते याम्या नागेन्या न च वारुणी । युगान्ते नियतो लोको हतो दग्ध इवाग्निना ॥ ११ ॥,na digvijñāyate yāmyā nāgenyā na ca vāruṇī | yugānte niyato loko hato dagdha ivāgninā || 11 ||
+60,12,यत्नेन महता भूयो रविः समवलोकितः । तुल्यः पृथ्वीप्रमाणेन भास्करः प्रतिभाति नौ ॥ १२ ॥,yatnena mahatā bhūyo raviḥ samavalokitaḥ | tulyaḥ pṛthvīpramāṇena bhāskaraḥ pratibhāti nau || 12 ||
+60,13,जटायुर्मामनापृच्छ्य निपपात महीं ततः । तं दृष्ट्वा तूर्णमाकाशादात्मानं मुक्तवानहम् ॥ १३ ॥,jaṭāyurmāmanāpṛcchya nipapāta mahīṃ tataḥ | taṃ dṛṣṭvā tūrṇamākāśādātmānaṃ muktavānaham || 13 ||
+60,14,पक्षिभ्यां च मया गुप्तो जटायुर्न प्रदह्यत । प्रमादात्तत्र निर्दग्धः पतन् वायुपथादहम् ॥ १४ ॥,pakṣibhyāṃ ca mayā gupto jaṭāyurna pradahyata | pramādāttatra nirdagdhaḥ patan vāyupathādaham || 14 ||
+60,15,आशङ्के तं निपतितं जनस्थाने जटायुषम् । अहं तु पतितो विन्ध्ये दग्धपक्षो जडीकृतः ॥ १५ ॥,āśaṅke taṃ nipatitaṃ janasthāne jaṭāyuṣam | ahaṃ tu patito vindhye dagdhapakṣo jaḍīkṛtaḥ || 15 ||
+60,16,राज्येन हीनो भ्रात्रा च पक्षाभ्यां विक्रमेण च । सर्वथा मर्तुमेवेच्छन्पतिष्ये शिखराद्गिरेः ॥ १६ ॥,rājyena hīno bhrātrā ca pakṣābhyāṃ vikrameṇa ca | sarvathā martumevecchanpatiṣye śikharādgireḥ || 16 ||
+61,1,एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठमरुदं दुःखितो भृशम् । अथ ध्यात्वा मुहूर्तं तु भगवानिदमब्रवीत् ॥ १ ॥,evamuktvā muniśreṣṭhamarudaṃ duḥkhito bhṛśam | atha dhyātvā muhūrtaṃ tu bhagavānidamabravīt || 1 ||
+61,2,पक्षौ च ते प्रपक्षौ च पुनरन्यौ भविष्यतः । चक्षुषी चैव प्राणाश्च विक्रमश्च बलं च ते ॥ २ ॥,pakṣau ca te prapakṣau ca punaranyau bhaviṣyataḥ | cakṣuṣī caiva prāṇāśca vikramaśca balaṃ ca te || 2 ||
+61,3,पुराणे सुमहत् कार्यं भविष्यं हि मया श्रुतम् । दृष्टं मे तपसा चैव श्रुत्वा च विदितं मम ॥ ३ ॥,purāṇe sumahat kāryaṃ bhaviṣyaṃ hi mayā śrutam | dṛṣṭaṃ me tapasā caiva śrutvā ca viditaṃ mama || 3 ||
+61,4,राजा दशरथो नाम कश्चिदिक्ष्वाकुनन्दनः । तस्य पुत्रो महातेजा रामो नाम भविष्यति ॥ ४ ॥,rājā daśaratho nāma kaścidikṣvākunandanaḥ | tasya putro mahātejā rāmo nāma bhaviṣyati || 4 ||
+61,5,अरण्यं च सह भ्रात्रा लक्ष्मणेन गमिष्यति । तस्मिन्नर्थे नियुक्तः सन्पित्रा सत्यपराक्रमः ॥ ५ ॥,araṇyaṃ ca saha bhrātrā lakṣmaṇena gamiṣyati | tasminnarthe niyuktaḥ sanpitrā satyaparākramaḥ || 5 ||
+61,6,नैरृतो रावणो नाम तस्या भार्यां हरिष्यति । राक्षसेन्द्रो जनस्थानादवध्यः सुरदानवैः ॥ ६ ॥,nairṛto rāvaṇo nāma tasyā bhāryāṃ hariṣyati | rākṣasendro janasthānādavadhyaḥ suradānavaiḥ || 6 ||
+61,7,सा च कामैः प्रलोभ्यन्ती भक्ष्यैर्भोज्यैश्च मैथिली । न भोक्ष्यति महाभागा दुःखमग्ना यशस्विनी ॥ ७ ॥,sā ca kāmaiḥ pralobhyantī bhakṣyairbhojyaiśca maithilī | na bhokṣyati mahābhāgā duḥkhamagnā yaśasvin�� || 7 ||
+61,8,परमान्नं तु वैदेह्या ज्ञात्वा दास्यति वासवः । यदन्नममृतप्रख्यं सुराणामपि दुर्लभम् ॥ ८ ॥,paramānnaṃ tu vaidehyā jñātvā dāsyati vāsavaḥ | yadannamamṛtaprakhyaṃ surāṇāmapi durlabham || 8 ||
+61,9,तदन्नं मैथिली प्राप्य विज्ञायेन्द्रादिदं त्विति । अग्रमुद्धृत्य रामाय भूतले निर्वपिष्यति ॥ ९ ॥,tadannaṃ maithilī prāpya vijñāyendrādidaṃ tviti | agramuddhṛtya rāmāya bhūtale nirvapiṣyati || 9 ||
+61,10,यदि जीवति मे भर्ता लक्ष्मणेन सह प्रभुः । देवत्वं गतयोर्वापि तयोरन्नमिदं त्विति ॥ १० ॥,yadi jīvati me bhartā lakṣmaṇena saha prabhuḥ | devatvaṃ gatayorvāpi tayorannamidaṃ tviti || 10 ||
+61,11,एष्यन्त्यन्वेषकास्तस्या रामदूताः प्लवंगमाः । आख्येया राममहिषी त्वया तेभ्यो विहंगम ॥ ११ ॥,eṣyantyanveṣakāstasyā rāmadūtāḥ plavaṃgamāḥ | ākhyeyā rāmamahiṣī tvayā tebhyo vihaṃgama || 11 ||
+61,12,सर्वथा तु न गन्तव्यमीदृशः क्व गमिष्यसि । देशकालौ प्रतीक्षस्व पक्षौ त्वं प्रतिपत्स्यसे ॥ १२ ॥,sarvathā tu na gantavyamīdṛśaḥ kva gamiṣyasi | deśakālau pratīkṣasva pakṣau tvaṃ pratipatsyase || 12 ||
+61,13,उत्सहेयमहं कर्तुमद्यैव त्वां सपक्षकम् । इहस्थस्त्वं तु लोकानां हितं कार्यं करिष्यसि ॥ १३ ॥,utsaheyamahaṃ kartumadyaiva tvāṃ sapakṣakam | ihasthastvaṃ tu lokānāṃ hitaṃ kāryaṃ kariṣyasi || 13 ||
+61,14,त्वयापि खलु तत् कार्यं तयोश्च नृपपुत्रयोः । ब्राह्मणानां सुराणां च मुनीनां वासवस्य च ॥ १४ ॥,tvayāpi khalu tat kāryaṃ tayośca nṛpaputrayoḥ | brāhmaṇānāṃ surāṇāṃ ca munīnāṃ vāsavasya ca || 14 ||
+61,15,इच्छाम्यहमपि द्रष्टुं भ्रातरु रामलक्ष्मणौ । नेच्छे चिरं धारयितुं प्राणांस्त्यक्ष्ये कलेवरम् ॥ १५ ॥,icchāmyahamapi draṣṭuṃ bhrātaru rāmalakṣmaṇau | necche ciraṃ dhārayituṃ prāṇāṃstyakṣye kalevaram || 15 ||
+62,1,एतैरन्यैश्च बहुभिर्वाक्यैर्वाक्यविशारदः । मां प्रशस्याभ्यनुज्ञाप्य प्रविष्टः स स्वमाश्रमम् ॥ १ ॥,etairanyaiśca bahubhirvākyairvākyaviśāradaḥ | māṃ praśasyābhyanujñāpya praviṣṭaḥ sa svamāśramam || 1 ||
+62,2,कन्दरात्तु विसर्पित्वा पर्वतस्य शनैः शनैः । अहं विन्ध्यं समारुह्य भवतः प्रतिपालये ॥ २ ॥,kandarāttu visarpitvā parvatasya śanaiḥ śanaiḥ | ahaṃ vindhyaṃ samāruhya bhavataḥ pratipālaye || 2 ||
+62,3,अद्य त्वेतस्य कालस्य साग्रं वर्षशतं गतम् । देशकालप्रतीक्षो ऽस्मि हृदि कृत्वा मुनेर्वचः ॥ ३ ॥,adya tvetasya kālasya sāgraṃ varṣaśataṃ gatam | deśakālapratīkṣo'smi hṛdi kṛtvā munervacaḥ || 3 ||
+62,4,महाप्रस्थानमासाद्य स्वर्गते तु निशाकरे । मां निर्दहति संतापो वितर्कैर्बहुभिर्वृतम् ॥ ४ ॥,mahāprasthānamāsādya svargate tu niśākare | māṃ nirdahati saṃtāpo vitarkairbahubhirvṛtam || 4 ||
+62,5,उत्थितां मरणे बुद्धिं मुनि वाक्यैर्निवर्तये । बुद्धिर्या तेन मे दत्ता प्राणसंरक्षणाय तु । सा मे ऽपनयते दुःखं दीप्तेवाग्निशिखा तमः ॥ ५ ॥,utthitāṃ maraṇe buddhiṃ muni vākyairnivartaye | buddhiryā tena me dattā prāṇasaṃrakṣaṇāya tu | sā me'panayate duḥkhaṃ dīptevāgniśikhā tamaḥ || 5 ||
+62,6,बुध्यता च मया वीर्यं रावणस्य दुरात्मनः । पुत्रः संतर्जितो वाग्भिर्न त्राता मैथिली कथम् ॥ ६ ॥,budhyatā ca mayā vīryaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ | putraḥ saṃtarjito vāgbhirna trātā maithilī katham || 6 ||
+62,7,तस्या विलपितं श्रुत्वा तौ च सीता विनाकृतौ । न मे दशरथस्नेहात् पुत्रेणोत्पादितं प्रियम् ॥ ७ ॥,tasyā vilapitaṃ śrutvā tau ca sītā vinākṛtau | na me daśarathasnehāt putreṇotpāditaṃ priyam || 7 ||
+62,8,तस्य त्वेवं ब्रुवाणस्य संपातेर्वानरैः सह । उत्पेततुस्तदा पक्षौ समक्षं वनचारिणाम् ॥ ८ ॥,tasya tvevaṃ bruvāṇasya saṃpātervānaraiḥ saha | utpetatustadā pakṣau samakṣaṃ vanacāriṇām || 8 ||
+62,9,स दृष्ट्वा स्वां तनुं पक्षैरुद्गतैररुणच्छदैः । प्रहर्षमतुलं लेभे वानरांश्चेदमब्रवीत् ॥ ९ ॥,sa dṛṣṭvā svāṃ tanuṃ pakṣairudgatairaruṇacchadaiḥ | praharṣamatulaṃ lebhe vānarāṃścedamabravīt || 9 ||
+62,10,निशाकरस्य महर्षेः प्रभावादमितात्मनः । आदित्यरश्मिनिर्दग्धौ पक्षौ मे पुनरुत्थितौ ॥ १० ॥,niśākarasya maharṣeḥ prabhāvādamitātmanaḥ | ādityaraśminirdagdhau pakṣau me punarutthitau || 10 ||
+62,11,यौवने वर्तमानस्य ममासीद् यः पराक्रमः । तमेवाद्यावगच्छामि बलं पौरुषमेव च ॥ ११ ॥,yauvane vartamānasya mamāsīd yaḥ parākramaḥ | tamevādyāvagacchāmi balaṃ pauruṣameva ca || 11 ||
+62,12,सर्वथा क्रियतां यत्नः सीतामधिगमिष्यथ । पक्षलाभो ममायं वः सिद्धिप्रत्यय कारकः ॥ १२ ॥,sarvathā kriyatāṃ yatnaḥ sītāmadhigamiṣyatha | pakṣalābho mamāyaṃ vaḥ siddhipratyaya kārakaḥ || 12 ||
+62,13,इत्युक्त्वा तान् हरीन् सर्वान् संपातिः पततां वरः । उत्पपात गिरेः शृङ्गाज्जिज्ञासुः खगमो गतिम् ॥ १३ ॥,ityuktvā tān harīn sarvān saṃpātiḥ patatāṃ varaḥ | utpapāta gireḥ śṛṅgājjijñāsuḥ khagamo gatim || 13 ||
+62,14,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रीतिसंहृष्टमानसाः । बभूवुर्हरिशार्दूला विक्रमाभ्युदयोन्मुखाः ॥ १४ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā prītisaṃhṛṣṭamānasāḥ | babhūvurhariśārdūlā vikramābhyudayonmukhāḥ || 14 ||
+62,15,अथ पवनसमानविक्रमाः प्लवगवराः प्रतिलब्ध पौरुषाः । अभिजिदभिमुखां दिशं ययुर्जनकसुता परिमार्गणोन्मुखाः ॥ १५ ॥,atha pavanasamānavikramāḥ plavagavarāḥ pratilabdha pauruṣāḥ | abhijidabhimukhāṃ diśaṃ yayurjanakasutā parimārgaṇonmukhāḥ || 15 ||
+63,1,आख्याता गृध्रराजेन समुत्पत्य प्लवंगमाः । संगताः प्रीतिसंयुक्ता विनेदुः सिंहविक्रमाः ॥ १ ॥,ākhyātā gṛdhrarājena samutpatya plavaṃgamāḥ | saṃgatāḥ prītisaṃyuktā vineduḥ siṃhavikramāḥ || 1 ||
+63,2,संपातेर्वचनं श्रुत्वा हरयो रावणक्षयम् । हृष्टाः सागरमाजग्मुः सीतादर्शनकाङ्क्षिणः ॥ २ ॥,saṃpātervacanaṃ śrutvā harayo rāvaṇakṣayam | hṛṣṭāḥ sāgaramājagmuḥ sītādarśanakāṅkṣiṇaḥ || 2 ||
+63,3,अभिक्रम्य तु तं देशं ददृशुर्भीमविक्रमाः । कृत्स्नं लोकस्य महतः प्रतिबिम्बमिव स्थितम् ॥ ३ ॥,abhikramya tu taṃ deśaṃ dadṛśurbhīmavikramāḥ | kṛtsnaṃ lokasya mahataḥ pratibimbamiva sthitam || 3 ||
+63,4,दक्षिणस्य समुद्रस्य समासाद्योत्तरां दिशम् । संनिवेशं ततश्चक्रुः सहिता वानरोत्तमाः ॥ ४ ॥,dakṣiṇasya samudrasya samāsādyottarāṃ diśam | saṃniveśaṃ tataścakruḥ sahitā vānarottamāḥ || 4 ||
+63,5,सत्त्वैर्महद्भिर्विकृतैः क्रीडद्भिर्विविधैर्जले । व्यात्तास्यैः सुमहाकायैरूर्मिभिश्च समाकुलम् ॥ ५ ॥,sattvairmahadbhirvikṛtaiḥ krīḍadbhirvividhairjale | vyāttāsyaiḥ sumahākāyairūrmibhiśca samākulam || 5 ||
+63,6,प्रसुप्तमिव चान्यत्र क्रीडन्तमिव चान्यतः । क्व चित् पर्वतमात्रैश्च जलराशिभिरावृतम् ॥ ६ ॥,prasuptamiva cānyatra krīḍantamiva cānyataḥ | kva cit parvatamātraiśca jalarāśibhirāvṛtam || 6 ||
+63,7,संकुलं दानवेन्द्रैश्च पातालतलवासिभिः । रोमहर्षकरं दृष्ट्वा विषेदुः कपिकुञ्जराः ॥ ७ ॥,saṃkulaṃ dānavendraiśca pātālatalavāsibhiḥ | romaharṣakaraṃ dṛṣṭvā viṣeduḥ kapikuñjarāḥ || 7 ||
+63,8,आकाशमिव दुष्पारं सागरं प्रेक्ष्य वानराः । विषेदुः सहसा सर्वे कथं कार्यमिति ब्रुवन् ॥ ८ ॥,ākāśamiva duṣpāraṃ sāgaraṃ prekṣya vānarāḥ | viṣeduḥ sahasā sarve kathaṃ kāryamiti bruvan || 8 ||
+63,9,विषण्णां वाहिनीं दृष्ट्वा सागरस्य निरीक्षणात् । आश्वासयामास हरीन्भयार्तान् हरिसत्तमः ॥ ९ ॥,viṣaṇṇāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā sāgarasya nirīkṣaṇāt | āśvāsayāmāsa harīnbhayārtān harisattamaḥ || 9 ||
+63,10,न निषादेन नः कार्यं विषादो दोषवत्तरः । विषादो हन्ति पुरुषं बालं क्रुद्ध इवोरगः ॥ १० ॥,na niṣādena naḥ kāryaṃ viṣādo doṣavattaraḥ | viṣādo hanti puruṣaṃ bālaṃ kruddha ivoragaḥ || 10 ||
+63,11,विषादो ऽयं प्रसहते विक्रमे पर्युपस्थिते । तेजसा तस्य हीनस्य पुरुषार्थो न सिध्यति ॥ ११ ॥,viṣādo'yaṃ prasahate vikrame paryupasthite | tejasā tasya hīnasya puruṣārtho na sidhyati || 11 ||
+63,12,तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामङ्गदो वानरैः सह । हरिवृद्धैः समागम्य पुनर्मन्त्रममन्त्रयत् ॥ १२ ॥,tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāmaṅgado vānaraiḥ saha | harivṛddhaiḥ samāgamya punarmantramamantrayat || 12 ||
+63,13,सा वानराणां ध्वजिनी परिवार्याङ्गदं बभौ । वासवं परिवार्येव मरुतां वाहिनी स्थिता ॥ १३ ॥,sā vānarāṇāṃ dhvajinī parivāryāṅgadaṃ babhau | vāsavaṃ parivāryeva marutāṃ vāhinī sthitā || 13 ||
+63,14,को ऽन्यस्तां वानरीं सेनां शक्तः स्तम्भयितुं भवेत् । अन्यत्र वालितनयादन्यत्र च हनूमतः ॥ १४ ॥,ko'nyastāṃ vānarīṃ senāṃ śaktaḥ stambhayituṃ bhavet | anyatra vālitanayādanyatra ca hanūmataḥ || 14 ||
+63,15,ततस्तान् हरिवृद्धांश्च तच्च सैन्यमरिंदमः । अनुमान्याङ्गदः श्रीमान् वाक्यमर्थवदब्रवीत् ॥ १५ ॥,tatastān harivṛddhāṃśca tacca sainyamariṃdamaḥ | anumānyāṅgadaḥ śrīmān vākyamarthavadabravīt || 15 ||
+63,16,क इदानीं महातेजा लङ्घयिष्यति सागरम् । कः करिष्यति सुग्रीवं सत्यसंधमरिंदमम् ॥ १६ ॥,ka idānīṃ mahātejā laṅghayiṣyati sāgaram | kaḥ kariṣyati sugrīvaṃ satyasaṃdhamariṃdamam || 16 ||
+63,17,को वीरो योजनशतं लङ्घयेत प्लवंगमाः । इमांश्च यूथपान् सर्वान्मोचयेत् को महाभयात् ॥ १७ ॥,ko vīro yojanaśataṃ laṅghayeta plavaṃgamāḥ | imāṃśca yūthapān sarvānmocayet ko mahābhayāt || 17 ||
+63,18,कस्य प्रसादाद्दारांश्च पुत्रांश्चैव गृहाणि च । इतो निवृत्ता��� पश्येम सिद्धार्थाः सुखिनो वयम् ॥ १८ ॥,kasya prasādāddārāṃśca putrāṃścaiva gṛhāṇi ca | ito nivṛttāḥ paśyema siddhārthāḥ sukhino vayam || 18 ||
+63,19,कस्य प्रसादाद् रामं च लक्ष्मणं च महाबलम् । अभिगच्छेम संहृष्टाः सुग्रीवं च महाबलम् ॥ १९ ॥,kasya prasādād rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca mahābalam | abhigacchema saṃhṛṣṭāḥ sugrīvaṃ ca mahābalam || 19 ||
+63,20,यदि कश्चित् समर्थो वः सागरप्लवने हरिः । स ददात्विह नः शीघ्रं पुण्यामभयदक्षिणाम् ॥ २० ॥,yadi kaścit samartho vaḥ sāgaraplavane hariḥ | sa dadātviha naḥ śīghraṃ puṇyāmabhayadakṣiṇām || 20 ||
+63,21,अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा न कश्चित् किं चिदब्रवीत् । स्तिमितेवाभवत् सर्वा सा तत्र हरिवाहिनी ॥ २१ ॥,aṅgadasya vacaḥ śrutvā na kaścit kiṃ cidabravīt | stimitevābhavat sarvā sā tatra harivāhinī || 21 ||
+63,22,पुनरेवाङ्गदः प्राह तान् हरीन् हरिसत्तमः । सर्वे बलवतां श्रेष्ठा भवन्तो दृढविक्रमाः ॥ २२ ॥,punarevāṅgadaḥ prāha tān harīn harisattamaḥ | sarve balavatāṃ śreṣṭhā bhavanto dṛḍhavikramāḥ || 22 ||
+63,23,व्यपदेश्य कुले जाताः पूजिताश्चाप्यभीक्ष्णशः । न हि वो गमने संगः कदा चिदपि कस्य चित् ॥ २३ ॥,vyapadeśya kule jātāḥ pūjitāścāpyabhīkṣṇaśaḥ | na hi vo gamane saṃgaḥ kadā cidapi kasya cit || 23 ||
+63,24,ब्रुवध्वं यस्य या शक्तिर्गमने प्लवगर्षभाः ॥ २४ ॥,bruvadhvaṃ yasya yā śaktirgamane plavagarṣabhāḥ || 24 ||
+64,1,ततो ऽङ्गदवचः श्रुत्वा सर्वे ते वानरोत्तमाः । स्वं स्वं गतौ समुत्साहमाहुस्तत्र यथाक्रमम् ॥ १ ॥,tato'ṅgadavacaḥ śrutvā sarve te vānarottamāḥ | svaṃ svaṃ gatau samutsāhamāhustatra yathākramam || 1 ||
+64,2,गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः । मैन्दश्च द्विविदश्चैव सुषेणो जाम्बवांस्तथा ॥ २ ॥,gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ | maindaśca dvividaścaiva suṣeṇo jāmbavāṃstathā || 2 ||
+64,3,आबभाषे गजस्तत्र प्लवेयं दशयोजनम् । गवाक्षो योजनान्याह गमिष्यामीति विंशतिम् ॥ ३ ॥,ābabhāṣe gajastatra plaveyaṃ daśayojanam | gavākṣo yojanānyāha gamiṣyāmīti viṃśatim || 3 ||
+64,4,गवयो वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह । त्रिंशतं तु गमिष्यामि योजनानां प्लवंगमाः ॥ ४ ॥,gavayo vānarastatra vānarāṃstānuvāca ha | triṃśataṃ tu gamiṣyāmi yojanānāṃ plavaṃgamāḥ || 4 ||
+64,5,शरभो वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह । चत्वारिंशद्गमिष्यामि योजनानां न संशयः ॥ ५ ॥,śarabho vānarastatra vānarāṃstānuvāca ha | catvāriṃśadgamiṣyāmi yojanānāṃ na saṃśayaḥ || 5 ||
+64,6,वानरांस्तु महातेजा अब्रवीद्गन्धमादनः । योजनानां गमिष्यामि पञ्चाशत्तु न संशयः ॥ ६ ॥,vānarāṃstu mahātejā abravīdgandhamādanaḥ | yojanānāṃ gamiṣyāmi pañcāśattu na saṃśayaḥ || 6 ||
+64,7,मैन्दस्तु वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह । योजनानां परं षष्टिमहं प्लवितुमुत्सहे ॥ ७ ॥,maindastu vānarastatra vānarāṃstānuvāca ha | yojanānāṃ paraṃ ṣaṣṭimahaṃ plavitumutsahe || 7 ||
+64,8,ततस्तत्र महातेजा द्विविदः प्रत्यभाषत । गमिष्यामि न संदेहः सप्ततिं योजनान्यहम् ॥ ८ ॥,tatastatra mahātejā dvividaḥ pratyabhāṣata | gamiṣyāmi na saṃdehaḥ saptatiṃ yojanānyaham || 8 ||
+64,9,सुष��णस्तु हरिश्रेष्ठः प्रोक्तवान् कपिसत्तमान् । अशीतिं योजनानां तु प्लवेयं प्लवगर्षभाः ॥ ९ ॥,suṣeṇastu hariśreṣṭhaḥ proktavān kapisattamān | aśītiṃ yojanānāṃ tu plaveyaṃ plavagarṣabhāḥ || 9 ||
+64,10,तेषां कथयतां तत्र सर्वांस्ताननुमान्य च । ततो वृद्धतमस्तेषां जाम्बवान्प्रत्यभाषत ॥ १० ॥,teṣāṃ kathayatāṃ tatra sarvāṃstānanumānya ca | tato vṛddhatamasteṣāṃ jāmbavānpratyabhāṣata || 10 ||
+64,11,पूर्वमस्माकमप्यासीत् कश्चिद्गतिपराक्रमः । ते वयं वयसः पारमनुप्राप्ताः स्म साम्प्रतम् ॥ ११ ॥,pūrvamasmākamapyāsīt kaścidgatiparākramaḥ | te vayaṃ vayasaḥ pāramanuprāptāḥ sma sāmpratam || 11 ||
+64,12,किं तु नैवं गते शक्यमिदं कार्यमुपेक्षितुम् । यदर्थं कपिराजश्च रामश्च कृतनिश्चयौ ॥ १२ ॥,kiṃ tu naivaṃ gate śakyamidaṃ kāryamupekṣitum | yadarthaṃ kapirājaśca rāmaśca kṛtaniścayau || 12 ||
+64,13,साम्प्रतं कालभेदेन या गतिस्तां निबोधत । नवतिं योजनानां तु गमिष्यामि न संशयः ॥ १३ ॥,sāmprataṃ kālabhedena yā gatistāṃ nibodhata | navatiṃ yojanānāṃ tu gamiṣyāmi na saṃśayaḥ || 13 ||
+64,14,तांश्च सर्वान् हरिश्रेष्ठाञ्जाम्बवान्पुनरब्रवीत् । न खल्वेतावदेवासीद्गमने मे पराक्रमः ॥ १४ ॥,tāṃśca sarvān hariśreṣṭhāñjāmbavānpunarabravīt | na khalvetāvadevāsīdgamane me parākramaḥ || 14 ||
+64,15,मया महाबलैश्चैव यज्ञे विष्णुः सनातनः । प्रदक्षिणीकृतः पूर्वं क्रममाणस्त्रिविक्रमः ॥ १५ ॥,mayā mahābalaiścaiva yajñe viṣṇuḥ sanātanaḥ | pradakṣiṇīkṛtaḥ pūrvaṃ kramamāṇastrivikramaḥ || 15 ||
+64,16,स इदानीमहं वृद्धः प्लवने मन्दविक्रमः । यौवने च तदासीन्मे बलमप्रतिमं परैः ॥ १६ ॥,sa idānīmahaṃ vṛddhaḥ plavane mandavikramaḥ | yauvane ca tadāsīnme balamapratimaṃ paraiḥ || 16 ||
+64,17,संप्रत्येतावतीं शक्तिं गमने तर्कयाम्यहम् । नैतावता च संसिद्धिः कार्यस्यास्य भविष्यति ॥ १७ ॥,saṃpratyetāvatīṃ śaktiṃ gamane tarkayāmyaham | naitāvatā ca saṃsiddhiḥ kāryasyāsya bhaviṣyati || 17 ||
+64,18,अथोत्तरमुदारार्थमब्रवीदङ्गदस्तदा । अनुमान्य महाप्राज्ञो जाम्बवन्तं महाकपिम् ॥ १८ ॥,athottaramudārārthamabravīdaṅgadastadā | anumānya mahāprājño jāmbavantaṃ mahākapim || 18 ||
+64,19,अहमेतद्गमिष्यामि योजनानां शतं महत् । निवर्तने तु मे शक्तिः स्यान्न वेति न निश्चितम् ॥ १९ ॥,ahametadgamiṣyāmi yojanānāṃ śataṃ mahat | nivartane tu me śaktiḥ syānna veti na niścitam || 19 ||
+64,20,तमुवाच हरिश्रेष्ठो जाम्बवान् वाक्यकोविदः । ज्ञायते गमने शक्तिस्तव हर्यृक्षसत्तम ॥ २० ॥,tamuvāca hariśreṣṭho jāmbavān vākyakovidaḥ | jñāyate gamane śaktistava haryṛkṣasattama || 20 ||
+64,21,कामं शतसहस्रं वा न ह्येष विधिरुच्यते । योजनानां भवाञ् शक्तो गन्तुं प्रतिनिवर्तितुम् ॥ २१ ॥,kāmaṃ śatasahasraṃ vā na hyeṣa vidhirucyate | yojanānāṃ bhavāñ śakto gantuṃ pratinivartitum || 21 ||
+64,22,न हि प्रेषयिता तत स्वामी प्रेष्यः कथं चन । भवतायं जनः सर्वः प्रेष्यः प्लवगसत्तम ॥ २२ ॥,na hi preṣayitā tata svāmī preṣyaḥ kathaṃ cana | bhavatāyaṃ janaḥ sarvaḥ preṣyaḥ plavagasattama || 22 ||
+64,23,भव��न् कलत्रमस्माकं स्वामिभावे व्यवस्थितः । स्वामी कलत्रं सैन्यस्य गतिरेषा परंतप ॥ २३ ॥,bhavān kalatramasmākaṃ svāmibhāve vyavasthitaḥ | svāmī kalatraṃ sainyasya gatireṣā paraṃtapa || 23 ||
+64,24,तस्मात् कलत्रवत्तात प्रतिपाल्यः सदा भवान् । अपि चैतस्य कार्यस्य भवान्मूलमरिंदम ॥ २४ ॥,tasmāt kalatravattāta pratipālyaḥ sadā bhavān | api caitasya kāryasya bhavānmūlamariṃdama || 24 ||
+64,25,मूलमर्थस्य संरक्ष्यमेष कार्यविदां नयः । मूले हि सति सिध्यन्ति गुणाः पुष्पफलादयः ॥ २५ ॥,mūlamarthasya saṃrakṣyameṣa kāryavidāṃ nayaḥ | mūle hi sati sidhyanti guṇāḥ puṣpaphalādayaḥ || 25 ||
+64,26,तद्भवानस्या कार्यस्य साधने सत्यविक्रमः । बुद्धिविक्रमसंपन्नो हेतुरत्र परंतपः ॥ २६ ॥,tadbhavānasyā kāryasya sādhane satyavikramaḥ | buddhivikramasaṃpanno heturatra paraṃtapaḥ || 26 ||
+64,27,गुरुश्च गुरुपुत्रश्च त्वं हि नः कपिसत्तम । भवन्तमाश्रित्य वयं समर्था ह्यर्थसाधने ॥ २७ ॥,guruśca guruputraśca tvaṃ hi naḥ kapisattama | bhavantamāśritya vayaṃ samarthā hyarthasādhane || 27 ||
+64,28,उक्तवाक्यं महाप्राज्ञं जाम्बवन्तं महाकपिः । प्रत्युवाचोत्तरं वाक्यं वालिसूनुरथाङ्गदः ॥ २८ ॥,uktavākyaṃ mahāprājñaṃ jāmbavantaṃ mahākapiḥ | pratyuvācottaraṃ vākyaṃ vālisūnurathāṅgadaḥ || 28 ||
+64,29,यदि नाहं गमिष्यामि नान्यो वानरपुंगवः । पुनः खल्विदमस्माभिः कार्यं प्रायोपवेशनम् ॥ २९ ॥,yadi nāhaṃ gamiṣyāmi nānyo vānarapuṃgavaḥ | punaḥ khalvidamasmābhiḥ kāryaṃ prāyopaveśanam || 29 ||
+64,30,न ह्यकृत्वा हरिपतेः संदेशं तस्य धीमतः । तत्रापि गत्वा प्राणानां पश्यामि परिरक्षणम् ॥ ३० ॥,na hyakṛtvā haripateḥ saṃdeśaṃ tasya dhīmataḥ | tatrāpi gatvā prāṇānāṃ paśyāmi parirakṣaṇam || 30 ||
+64,31,स हि प्रसादे चात्यर्थं कोपे च हरिरीश्वरः । अतीत्य तस्य संदेशं विनाशो गमने भवेत् ॥ ३१ ॥,sa hi prasāde cātyarthaṃ kope ca harirīśvaraḥ | atītya tasya saṃdeśaṃ vināśo gamane bhavet || 31 ||
+64,32,तद् यथा ह्यस्य कार्यस्य न भवत्यन्यथा गतिः । तद्भवानेव दृष्टार्थः संचिन्तयितुमर्हति ॥ ३२ ॥,tad yathā hyasya kāryasya na bhavatyanyathā gatiḥ | tadbhavāneva dṛṣṭārthaḥ saṃcintayitumarhati || 32 ||
+64,33,सो ऽङ्गदेन तदा वीरः प्रत्युक्तः प्लवगर्षभः । जाम्बवानुत्तरं वाक्यं प्रोवाचेदं ततो ऽङ्गदम् ॥ ३३ ॥,so'ṅgadena tadā vīraḥ pratyuktaḥ plavagarṣabhaḥ | jāmbavānuttaraṃ vākyaṃ provācedaṃ tato'ṅgadam || 33 ||
+64,34,अस्य ते वीर कार्यस्य न किं चित् परिहीयते । एष संचोदयाम्येनं यः कार्यं साधयिष्यति ॥ ३४ ॥,asya te vīra kāryasya na kiṃ cit parihīyate | eṣa saṃcodayāmyenaṃ yaḥ kāryaṃ sādhayiṣyati || 34 ||
+64,35,ततः प्रतीतं प्लवतां वरिष्ठमेकान्तमाश्रित्य सुखोपविष्टम् । संचोदयामास हरिप्रवीरो हरिप्रवीरं हनुमन्तमेव ॥ ३५ ॥,tataḥ pratītaṃ plavatāṃ variṣṭhamekāntamāśritya sukhopaviṣṭam | saṃcodayāmāsa haripravīro haripravīraṃ hanumantameva || 35 ||
+65,1,अनेकशतसाहस्रीं विषण्णां हरिवाहिनीम् । जाम्बवान् समुदीक्ष्यैवं हनुमन्तमथाब्रवीत् ॥ १ ॥,anekaśatasāhasrīṃ viṣaṇ��āṃ harivāhinīm | jāmbavān samudīkṣyaivaṃ hanumantamathābravīt || 1 ||
+65,2,वीर वानरलोकस्य सर्वशास्त्रविदां वर । तूष्णीमेकान्तमाश्रित्य हनुमन् किं न जल्पसि ॥ २ ॥,vīra vānaralokasya sarvaśāstravidāṃ vara | tūṣṇīmekāntamāśritya hanuman kiṃ na jalpasi || 2 ||
+65,3,हनुमन् हरिराजस्य सुग्रीवस्य समो ह्यसि । रामलक्ष्मणयोश्चापि तेजसा च बलेन च ॥ ३ ॥,hanuman harirājasya sugrīvasya samo hyasi | rāmalakṣmaṇayoścāpi tejasā ca balena ca || 3 ||
+65,4,अरिष्टनेमिनः पुत्रौ वैनतेयो महाबलः । गरुत्मानिव विख्यात उत्तमः सर्वपक्षिणाम् ॥ ४ ॥,ariṣṭaneminaḥ putrau vainateyo mahābalaḥ | garutmāniva vikhyāta uttamaḥ sarvapakṣiṇām || 4 ||
+65,5,बहुशो हि मया दृष्टः सागरे स महाबलः । भुजगानुद्धरन्पक्षी महावेगो महायशाः ॥ ५ ॥,bahuśo hi mayā dṛṣṭaḥ sāgare sa mahābalaḥ | bhujagānuddharanpakṣī mahāvego mahāyaśāḥ || 5 ||
+65,6,पक्षयोर्यद्बलं तस्य तावद्भुजबलं तव । विक्रमश्चापि वेगश्च न ते तेनापहीयते ॥ ६ ॥,pakṣayoryadbalaṃ tasya tāvadbhujabalaṃ tava | vikramaścāpi vegaśca na te tenāpahīyate || 6 ||
+65,7,बलं बुद्धिश्च तेजश्च सत्त्वं च हरिसत्तम । विशिष्टं सर्वभूतेषु किमात्मानं न बुध्यसे ॥ ७ ॥,balaṃ buddhiśca tejaśca sattvaṃ ca harisattama | viśiṣṭaṃ sarvabhūteṣu kimātmānaṃ na budhyase || 7 ||
+65,8,अप्सराप्सरसां श्रेष्ठा विख्याता पुञ्जिकस्थला । अज्ञनेति परिख्याता पत्नी केसरिणो हरेः ॥ ८ ॥,apsarāpsarasāṃ śreṣṭhā vikhyātā puñjikasthalā | ajñaneti parikhyātā patnī kesariṇo hareḥ || 8 ||
+65,9,अभिशापादभूत्तात वानरी कामरूपिणी । दुहिता वानरेन्द्रस्य कुञ्जरस्य महात्मनः ॥ ९ ॥,abhiśāpādabhūttāta vānarī kāmarūpiṇī | duhitā vānarendrasya kuñjarasya mahātmanaḥ || 9 ||
+65,10,कपित्वे चारुसर्वाङ्गी कदा चित् कामरूपिणी । मानुषं विग्रहं कृत्वा यौवनोत्तमशालिनी ॥ १० ॥,kapitve cārusarvāṅgī kadā cit kāmarūpiṇī | mānuṣaṃ vigrahaṃ kṛtvā yauvanottamaśālinī || 10 ||
+65,11,अचरत् पर्वतस्याग्रे प्रावृडम्बुदसंनिभे । विचित्रमाल्याभरणा महार्हक्षौमवासिनी ॥ ११ ॥,acarat parvatasyāgre prāvṛḍambudasaṃnibhe | vicitramālyābharaṇā mahārhakṣaumavāsinī || 11 ||
+65,12,तस्या वस्त्रं विशालाक्ष्याः पीतं रक्तदशं शुभम् । स्थितायाः पर्वतस्याग्रे मारुतो ऽपहरच्छनैः ॥ १२ ॥,tasyā vastraṃ viśālākṣyāḥ pītaṃ raktadaśaṃ śubham | sthitāyāḥ parvatasyāgre māruto'paharacchanaiḥ || 12 ||
+65,13,स ददर्श ततस्तस्या वृत्ताव् ऊरू सुसंहतौ । स्तनौ च पीनौ सहितौ सुजातं चारु चाननम् ॥ १३ ॥,sa dadarśa tatastasyā vṛttāv ūrū susaṃhatau | stanau ca pīnau sahitau sujātaṃ cāru cānanam || 13 ||
+65,14,तां विशालायतश्रोणीं तनुमध्यां यशस्विनीम् । दृष्ट्वैव शुभसर्वाग्नीं पवनः काममोहितः ॥ १४ ॥,tāṃ viśālāyataśroṇīṃ tanumadhyāṃ yaśasvinīm | dṛṣṭvaiva śubhasarvāgnīṃ pavanaḥ kāmamohitaḥ || 14 ||
+65,15,स तां भुजाभ्यां पीनाभ्यां पर्यष्वजत मारुतः । मन्मथाविष्टसर्वाङ्गो गतात्मा तामनिन्दिताम् ॥ १५ ॥,sa tāṃ bhujābhyāṃ pīnābhyāṃ paryaṣvajata mārutaḥ | manmathāviṣṭasarvāṅgo gatātmā tāmaninditām || 15 ||
+65,16,सा तु तत्रै��� संभ्रान्ता सुवृत्ता वाक्यमब्रवीत् । एकपत्नीव्रतमिदं को नाशयितुमिच्छति ॥ १६ ॥,sā tu tatraiva saṃbhrāntā suvṛttā vākyamabravīt | ekapatnīvratamidaṃ ko nāśayitumicchati || 16 ||
+65,17,अञ्जनाया वचः श्रुत्वा मारुतः प्रत्यभाषत । न त्वां हिंसामि सुश्रोणि मा भूत्ते सुभगे भयम् ॥ १७ ॥,añjanāyā vacaḥ śrutvā mārutaḥ pratyabhāṣata | na tvāṃ hiṃsāmi suśroṇi mā bhūtte subhage bhayam || 17 ||
+65,18,मनसास्मि गतो यत्त्वां परिष्वज्य यशस्विनि । वीर्यवान्बुद्धिसंपन्नः पुत्रस्तव भविष्यति ॥ १८ ॥,manasāsmi gato yattvāṃ pariṣvajya yaśasvini | vīryavānbuddhisaṃpannaḥ putrastava bhaviṣyati || 18 ||
+65,19,अभ्युत्थितं ततः सूर्यं बालो दृष्ट्वा महावने । फलं चेति जिघृक्षुस्त्वमुत्प्लुत्याभ्यपतो दिवम् ॥ १९ ॥,abhyutthitaṃ tataḥ sūryaṃ bālo dṛṣṭvā mahāvane | phalaṃ ceti jighṛkṣustvamutplutyābhyapato divam || 19 ||
+65,20,शतानि त्रीणि गत्वाथ योजनानां महाकपे । तेजसा तस्य निर्धूतो न विषादं ततो गतः ॥ २० ॥,śatāni trīṇi gatvātha yojanānāṃ mahākape | tejasā tasya nirdhūto na viṣādaṃ tato gataḥ || 20 ||
+65,21,तावदापततस्तूर्णमन्तरिक्षं महाकपे । क्षिप्तमिन्द्रेण ते वज्रं क्रोधाविष्टेन धीमता ॥ २१ ॥,tāvadāpatatastūrṇamantarikṣaṃ mahākape | kṣiptamindreṇa te vajraṃ krodhāviṣṭena dhīmatā || 21 ||
+65,22,ततः शैलाग्रशिखरे वामो हनुरभज्यत । ततो हि नामधेयं ते हनुमानिति कीर्त्यते ॥ २२ ॥,tataḥ śailāgraśikhare vāmo hanurabhajyata | tato hi nāmadheyaṃ te hanumāniti kīrtyate || 22 ||
+65,23,ततस्त्वां निहतं दृष्ट्वा वायुर्गन्धवहः स्वयम् । त्रैलोक्ये भृशसंक्रुद्धो न ववौ वै प्रभञ्जनः ॥ २३ ॥,tatastvāṃ nihataṃ dṛṣṭvā vāyurgandhavahaḥ svayam | trailokye bhṛśasaṃkruddho na vavau vai prabhañjanaḥ || 23 ||
+65,24,संभ्रान्ताश्च सुराः सर्वे त्रैलोक्ये क्षुभिते सति । प्रसादयन्ति संक्रुद्धं मारुतं भुवनेश्वराः ॥ २४ ॥,saṃbhrāntāśca surāḥ sarve trailokye kṣubhite sati | prasādayanti saṃkruddhaṃ mārutaṃ bhuvaneśvarāḥ || 24 ||
+65,25,प्रसादिते च पवने ब्रह्मा तुभ्यं वरं ददौ । अशस्त्रवध्यतां तात समरे सत्यविक्रम ॥ २५ ॥,prasādite ca pavane brahmā tubhyaṃ varaṃ dadau | aśastravadhyatāṃ tāta samare satyavikrama || 25 ||
+65,26,वज्रस्य च निपातेन विरुजं त्वां समीक्ष्य च । सहस्रनेत्रः प्रीतात्मा ददौ ते वरमुत्तमम् ॥ २६ ॥,vajrasya ca nipātena virujaṃ tvāṃ samīkṣya ca | sahasranetraḥ prītātmā dadau te varamuttamam || 26 ||
+65,27,स्वच्छन्दतश्च मरणं ते भूयादिति वै प्रभो । स त्वं केसरिणः पुत्रः क्षेत्रजो भीमविक्रमः ॥ २७ ॥,svacchandataśca maraṇaṃ te bhūyāditi vai prabho | sa tvaṃ kesariṇaḥ putraḥ kṣetrajo bhīmavikramaḥ || 27 ||
+65,28,मारुतस्यौरसः पुत्रस्तेजसा चापि तत्समः । त्वं हि वायुसुतो वत्स प्लवने चापि तत्समः ॥ २८ ॥,mārutasyaurasaḥ putrastejasā cāpi tatsamaḥ | tvaṃ hi vāyusuto vatsa plavane cāpi tatsamaḥ || 28 ||
+65,29,वयमद्य गतप्राणा भवानस्मासु साम्प्रतम् । दाक्ष्यविक्रमसंपन्नः पक्षिराज इवापरः ॥ २९ ॥,vayamadya gataprāṇā bhavānasmāsu sāmpratam | dākṣyavikramasaṃpannaḥ pak��irāja ivāparaḥ || 29 ||
+65,30,त्रिविक्रमे मया तात सशैलवनकानना । त्रिः सप्तकृत्वः पृथिवी परिक्रान्ता प्रदक्षिणम् ॥ ३० ॥,trivikrame mayā tāta saśailavanakānanā | triḥ saptakṛtvaḥ pṛthivī parikrāntā pradakṣiṇam || 30 ||
+65,31,तदा चौषधयो ऽस्माभिः संचिता देवशासनात् । निष्पन्नममृतं याभिस्तदासीन्नो महद्बलम् ॥ ३१ ॥,tadā cauṣadhayo'smābhiḥ saṃcitā devaśāsanāt | niṣpannamamṛtaṃ yābhistadāsīnno mahadbalam || 31 ||
+65,32,स इदानीमहं वृद्धः परिहीनपराक्रमः । साम्प्रतं कालमस्माकं भवान् सर्वगुणान्वितः ॥ ३२ ॥,sa idānīmahaṃ vṛddhaḥ parihīnaparākramaḥ | sāmprataṃ kālamasmākaṃ bhavān sarvaguṇānvitaḥ || 32 ||
+65,33,तद्विजृम्भस्व विक्रान्तः प्लवतामुत्तमो ह्यसि । त्वद्वीर्यं द्रष्टुकामेयं सर्वा वानरवाहिनी ॥ ३३ ॥,tadvijṛmbhasva vikrāntaḥ plavatāmuttamo hyasi | tvadvīryaṃ draṣṭukāmeyaṃ sarvā vānaravāhinī || 33 ||
+65,34,उत्तिष्ठ हरिशार्दूल लङ्घयस्व महार्णवम् । परा हि सर्वभूतानां हनुमन्या गतिस्तव ॥ ३४ ॥,uttiṣṭha hariśārdūla laṅghayasva mahārṇavam | parā hi sarvabhūtānāṃ hanumanyā gatistava || 34 ||
+65,35,विषाण्णा हरयः सर्वे हनुमन् किमुपेक्षसे । विक्रमस्व महावेगो विष्णुस्त्रीन् विक्रमानिव ॥ ३५ ॥,viṣāṇṇā harayaḥ sarve hanuman kimupekṣase | vikramasva mahāvego viṣṇustrīn vikramāniva || 35 ||
+65,36,ततस्तु वै जाम्बवताभिचोदितः प्रतीतवेगः पवनात्मजः कपिः । प्रहर्षयंस्तां हरिवीर वाहिनीं चकार रूपं महदात्मनस्तदा ॥ ३६ ॥,tatastu vai jāmbavatābhicoditaḥ pratītavegaḥ pavanātmajaḥ kapiḥ | praharṣayaṃstāṃ harivīra vāhinīṃ cakāra rūpaṃ mahadātmanastadā || 36 ||
+66,1,संस्तूयमानो हनुमान् व्यवर्धत महाबलः । समाविध्य च लाङ्गूलं हर्षाच्च बलमेयिवान् ॥ १ ॥,saṃstūyamāno hanumān vyavardhata mahābalaḥ | samāvidhya ca lāṅgūlaṃ harṣācca balameyivān || 1 ||
+66,2,तस्य संस्तूयमानस्य सर्वैर्वानरपुंगवैः । तेजसापूर्यमाणस्य रूपमासीदनुत्तमम् ॥ २ ॥,tasya saṃstūyamānasya sarvairvānarapuṃgavaiḥ | tejasāpūryamāṇasya rūpamāsīdanuttamam || 2 ||
+66,3,यथा विजृम्भते सिंहो विवृद्धो गिरिगह्वरे । मारुतस्यौरसः पुत्रस्तथा संप्रति जृम्भते ॥ ३ ॥,yathā vijṛmbhate siṃho vivṛddho girigahvare | mārutasyaurasaḥ putrastathā saṃprati jṛmbhate || 3 ||
+66,4,अशोभत मुखं तस्य जृम्भमाणस्य धीमतः । अम्बरीषोपमं दीप्तं विधूम इव पावकः ॥ ४ ॥,aśobhata mukhaṃ tasya jṛmbhamāṇasya dhīmataḥ | ambarīṣopamaṃ dīptaṃ vidhūma iva pāvakaḥ || 4 ||
+66,5,हरीणामुत्थितो मध्यात् संप्रहृष्टतनूरुहः । अभिवाद्य हरीन् वृद्धान् हनुमानिदमब्रवीत् ॥ ५ ॥,harīṇāmutthito madhyāt saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ | abhivādya harīn vṛddhān hanumānidamabravīt || 5 ||
+66,6,अरुजन्पर्वताग्राणि हुताशनसखो ऽनिलः । बलवानप्रमेयश्च वायुराकाशगोचरः ॥ ६ ॥,arujanparvatāgrāṇi hutāśanasakho'nilaḥ | balavānaprameyaśca vāyurākāśagocaraḥ || 6 ||
+66,7,तस्याहं शीघ्रवेगस्य शीघ्रगस्य महात्मनः । मारुतस्यौरसः पुत्रः प्लवने नास्ति मे समः ॥ ७ ॥,tasyāhaṃ śīghravegasya śīghragasya mahātmanaḥ | mārutasyaurasaḥ putraḥ plavane nāsti me samaḥ || 7 ||
+66,8,उत्सहेयं हि विस्तीर्णमालिखन्तमिवाम्बरम् । मेरुं गिरिमसंगेन परिगन्तुं सहस्रशः ॥ ८ ॥,utsaheyaṃ hi vistīrṇamālikhantamivāmbaram | meruṃ girimasaṃgena parigantuṃ sahasraśaḥ || 8 ||
+66,9,बाहुवेगप्रणुन्नेन सागरेणाहमुत्सहे । समाप्लावयितुं लोकं सपर्वतनदीह्रदम् ॥ ९ ॥,bāhuvegapraṇunnena sāgareṇāhamutsahe | samāplāvayituṃ lokaṃ saparvatanadīhradam || 9 ||
+66,10,ममोरुजङ्घावेगेन भविष्यति समुत्थितः । संमूर्छितमहाग्राहः समुद्रो वरुणालयः ॥ १० ॥,mamorujaṅghāvegena bhaviṣyati samutthitaḥ | saṃmūrchitamahāgrāhaḥ samudro varuṇālayaḥ || 10 ||
+66,11,पन्नगाशनमाकाशे पतन्तं पक्षिसेवितम् । वैनतेयमहं शक्तः परिगन्तुं सहस्रशः ॥ ११ ॥,pannagāśanamākāśe patantaṃ pakṣisevitam | vainateyamahaṃ śaktaḥ parigantuṃ sahasraśaḥ || 11 ||
+66,12,उदयात् प्रस्थितं वापि ज्वलन्तं रश्मिमालिनम् । अनस्तमितमादित्यमभिगन्तुं समुत्सहे ॥ १२ ॥,udayāt prasthitaṃ vāpi jvalantaṃ raśmimālinam | anastamitamādityamabhigantuṃ samutsahe || 12 ||
+66,13,ततो भूमिमसंस्पृश्य पुनरागन्तुमुत्सहे । प्रवेगेनैव महता भीमेन प्लवगर्षभाः ॥ १३ ॥,tato bhūmimasaṃspṛśya punarāgantumutsahe | pravegenaiva mahatā bhīmena plavagarṣabhāḥ || 13 ||
+66,14,उत्सहेयमतिक्रान्तुं सर्वानाकाशगोचरान् । सागरं क्षोभयिष्यामि दारयिष्यामि मेदिनीम् ॥ १४ ॥,utsaheyamatikrāntuṃ sarvānākāśagocarān | sāgaraṃ kṣobhayiṣyāmi dārayiṣyāmi medinīm || 14 ||
+66,15,पर्वतान् कम्पयिष्यामि प्लवमानः प्लवंगमाः । हरिष्ये चोरुवेगेन प्लवमानो महार्णवम् ॥ १५ ॥,parvatān kampayiṣyāmi plavamānaḥ plavaṃgamāḥ | hariṣye coruvegena plavamāno mahārṇavam || 15 ||
+66,16,लतानां वीरुधां पुष्पं पादपानां च सर्वशः । अनुयास्यति मामद्य प्लवमानं विहायसा । भविष्यति हि मे पन्थाः स्वातेः पन्था इवाम्बरे ॥ १६ ॥,latānāṃ vīrudhāṃ puṣpaṃ pādapānāṃ ca sarvaśaḥ | anuyāsyati māmadya plavamānaṃ vihāyasā | bhaviṣyati hi me panthāḥ svāteḥ panthā ivāmbare || 16 ||
+66,17,चरन्तं घोरमाकाशमुत्पतिष्यन्तमेव च । द्रक्ष्यन्ति निपतन्तं च सर्वभूतानि वानराः ॥ १७ ॥,carantaṃ ghoramākāśamutpatiṣyantameva ca | drakṣyanti nipatantaṃ ca sarvabhūtāni vānarāḥ || 17 ||
+66,18,महामेरुप्रतीकाशं मां द्रक्ष्यध्वं प्लवंगमाः । दिवमावृत्य गच्छन्तं ग्रसमानमिवाम्बरम् ॥ १८ ॥,mahāmerupratīkāśaṃ māṃ drakṣyadhvaṃ plavaṃgamāḥ | divamāvṛtya gacchantaṃ grasamānamivāmbaram || 18 ||
+66,19,विधमिष्यामि जीमूतान् कम्पयिष्यामि पर्वतान् । सागरं क्षोभयिष्यामि प्लवमानः समाहितः ॥ १९ ॥,vidhamiṣyāmi jīmūtān kampayiṣyāmi parvatān | sāgaraṃ kṣobhayiṣyāmi plavamānaḥ samāhitaḥ || 19 ||
+66,20,वैनतेयस्य वा शक्तिर्मम वा मारुतस्य वा । ऋते सुपर्णराजानं मारुतं वा महाबलम् । न हि भूतं प्रपश्यामि यो मां प्लुतमनुव्रजेत् ॥ २० ॥,vainateyasya vā śaktirmama vā mārutasya vā | ṛte suparṇarājānaṃ mārutaṃ vā mahābalam | na hi bhūtaṃ prapaśyāmi yo māṃ plutamanuvrajet || 20 ||
+66,21,निमेषान्तरमात्रेण निरालम्भनमम्बरम् । सहसा निपतिष्यामि घनाद्विद्युदिवोत्थिता ॥ २१ ॥,nimeṣāntaramātreṇa nirālambhanamambaram | sahasā nipatiṣyāmi ghanādvidyudivotthitā || 21 ||
+66,22,भविष्यति हि मे रूपं प्लवमानस्य सागरम् । विष्णोः प्रक्रममाणस्य तदा त्रीन् विक्रमानिव ॥ २२ ॥,bhaviṣyati hi me rūpaṃ plavamānasya sāgaram | viṣṇoḥ prakramamāṇasya tadā trīn vikramāniva || 22 ||
+66,23,बुद्ध्या चाहं प्रपश्यामि मनश्चेष्टा च मे तथा । अहं द्रक्ष्यामि वैदेहीं प्रमोदध्वं प्लवंगमाः ॥ २३ ॥,buddhyā cāhaṃ prapaśyāmi manaśceṣṭā ca me tathā | ahaṃ drakṣyāmi vaidehīṃ pramodadhvaṃ plavaṃgamāḥ || 23 ||
+66,24,मारुतस्य समो वेगे गरुडस्य समो जवे । अयुतं योजनानां तु गमिष्यामीति मे मतिः ॥ २४ ॥,mārutasya samo vege garuḍasya samo jave | ayutaṃ yojanānāṃ tu gamiṣyāmīti me matiḥ || 24 ||
+66,25,वासवस्य सवज्रस्य ब्रह्मणो वा स्वयम्भुवः । विक्रम्य सहसा हस्तादमृतं तदिहानये । लङ्कां वापि समुत्क्षिप्य गच्छेयमिति मे मतिः ॥ २५ ॥,vāsavasya savajrasya brahmaṇo vā svayambhuvaḥ | vikramya sahasā hastādamṛtaṃ tadihānaye | laṅkāṃ vāpi samutkṣipya gaccheyamiti me matiḥ || 25 ||
+66,26,तमेवं वानरश्रेष्ठं गर्जन्तममितौजसं । उवाच परिसंहृष्टो जाम्बवान् हरिसत्तमः ॥ २६ ॥,tamevaṃ vānaraśreṣṭhaṃ garjantamamitaujasaṃ | uvāca parisaṃhṛṣṭo jāmbavān harisattamaḥ || 26 ||
+66,27,वीर केसरिणः पुत्र वेगवन्मारुतात्मज । ज्ञातीनां विपुलं शोकस्त्वया तात प्रणाशितः ॥ २७ ॥,vīra kesariṇaḥ putra vegavanmārutātmaja | jñātīnāṃ vipulaṃ śokastvayā tāta praṇāśitaḥ || 27 ||
+66,28,तव कल्याणरुचयः कपिमुख्याः समागताः । मङ्गलं कार्यसिद्ध्यर्थं करिष्यन्ति समाहिताः ॥ २८ ॥,tava kalyāṇarucayaḥ kapimukhyāḥ samāgatāḥ | maṅgalaṃ kāryasiddhyarthaṃ kariṣyanti samāhitāḥ || 28 ||
+66,29,ऋषीणां च प्रसादेन कपिवृद्धमतेन च । गुरूणां च प्रसादेन प्लवस्व त्वं महार्णवम् ॥ २९ ॥,ṛṣīṇāṃ ca prasādena kapivṛddhamatena ca | gurūṇāṃ ca prasādena plavasva tvaṃ mahārṇavam || 29 ||
+66,30,स्थास्यामश्चैकपादेन यावदागमनं तव । त्वद्गतानि च सर्वेषां जीवितानि वनौकसाम् ॥ ३० ॥,sthāsyāmaścaikapādena yāvadāgamanaṃ tava | tvadgatāni ca sarveṣāṃ jīvitāni vanaukasām || 30 ||
+66,31,ततस्तु हरिशार्दूलस्तानुवाच वनौकसः । नेयं मम मही वेगं प्लवने धारयिष्यति ॥ ३१ ॥,tatastu hariśārdūlastānuvāca vanaukasaḥ | neyaṃ mama mahī vegaṃ plavane dhārayiṣyati || 31 ||
+66,32,एतानि हि नगस्यास्य शिलासंकटशालिनः । शिखराणि महेन्द्रस्य स्थिराणि च महान्ति च ॥ ३२ ॥,etāni hi nagasyāsya śilāsaṃkaṭaśālinaḥ | śikharāṇi mahendrasya sthirāṇi ca mahānti ca || 32 ||
+66,33,एतानि मम निष्पेषं पादयोः पततां वराः । प्लवतो धारयिष्यन्ति योजनानामितः शतम् ॥ ३३ ॥,etāni mama niṣpeṣaṃ pādayoḥ patatāṃ varāḥ | plavato dhārayiṣyanti yojanānāmitaḥ śatam || 33 ||
+66,34,ततस्तु मारुतप्रख्यः स हरिर्मारुतात्मजः । आरुरोह नगश्रेष्ठं महेन्द्रमरिमर्दनः ॥ ३४ ॥,tatastu mārutaprakhyaḥ sa harirmārutātmajaḥ | āruroha nagaśreṣṭhaṃ mahendramarimardanaḥ || 34 ||
+66,35,वृतं नानाविधैर्वृक्षैर्मृगसेवितशाद्वलम् । लताकुसुमसंबाधं नित्यपुष्पफलद्रुमम् ॥ ३५ ॥,vṛtaṃ nānāvidhairvṛkṣairmṛgasevitaśādvalam | latākusumasaṃbādhaṃ nityapuṣpaphaladrumam || 35 ||
+66,36,सिंहशार्दूलचरितं मत्तमातङ्गसेवितम् । मत्तद्विजगणोद्घुष्टं सलिलोत्पीडसंकुलम् ॥ ३६ ॥,siṃhaśārdūlacaritaṃ mattamātaṅgasevitam | mattadvijagaṇodghuṣṭaṃ salilotpīḍasaṃkulam || 36 ||
+66,37,महद्भिरुच्छ्रितं शृङ्गैर्महेन्द्रं स महाबलः । विचचार हरिश्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः ॥ ३७ ॥,mahadbhirucchritaṃ śṛṅgairmahendraṃ sa mahābalaḥ | vicacāra hariśreṣṭho mahendrasamavikramaḥ || 37 ||
+66,38,पादाभ्यां पीडितस्तेन महाशैलो महात्मना । ररास सिंहाभिहतो महान्मत्त इव द्विपः ॥ ३८ ॥,pādābhyāṃ pīḍitastena mahāśailo mahātmanā | rarāsa siṃhābhihato mahānmatta iva dvipaḥ || 38 ||
+66,39,मुमोच सलिलोत्पीडान् विप्रकीर्णशिलोच्चयः । वित्रस्तमृगमातङ्गः प्रकम्पितमहाद्रुमः ॥ ३९ ॥,mumoca salilotpīḍān viprakīrṇaśiloccayaḥ | vitrastamṛgamātaṅgaḥ prakampitamahādrumaḥ || 39 ||
+66,40,नानागन्धर्वमिथुनैः पानसंसर्गकर्कशैः । उत्पतद्भिर्विहंगैश्च विद्याधरगणैरपि ॥ ४० ॥,nānāgandharvamithunaiḥ pānasaṃsargakarkaśaiḥ | utpatadbhirvihaṃgaiśca vidyādharagaṇairapi || 40 ||
+66,41,त्यज्यमानमहासानुः संनिलीनमहोरगः । शैलशृङ्गशिलोद्घातस्तदाभूत् स महागिरिः ॥ ४१ ॥,tyajyamānamahāsānuḥ saṃnilīnamahoragaḥ | śailaśṛṅgaśilodghātastadābhūt sa mahāgiriḥ || 41 ||
+66,42,निःश्वसद्भिस्तदा तैस्तु भुजगैरर्धनिःसृतैः । सपताक इवाभाति स तदा धरणीधरः ॥ ४२ ॥,niḥśvasadbhistadā taistu bhujagairardhaniḥsṛtaiḥ | sapatāka ivābhāti sa tadā dharaṇīdharaḥ || 42 ||
+66,43,ऋषिभिस्त्रास संभ्रान्तैस्त्यज्यमानः शिलोच्चयः । सीदन्महति कान्तारे सार्थहीन इवाध्वगः ॥ ४३ ॥,ṛṣibhistrāsa saṃbhrāntaistyajyamānaḥ śiloccayaḥ | sīdanmahati kāntāre sārthahīna ivādhvagaḥ || 43 ||
+66,44,स वेगवान् वेगसमाहितात्मा हरिप्रवीरः परवीरहन्ता । मनः समाधाय महानुभावो जगाम लङ्कां मनसा मनस्वी ॥ ४४ ॥,sa vegavān vegasamāhitātmā haripravīraḥ paravīrahantā | manaḥ samādhāya mahānubhāvo jagāma laṅkāṃ manasā manasvī || 44 ||
+1,1,ततो रावणनीतायाः सीतायाः शत्रुकर्शनः । इयेष पदमन्वेष्टुं चारणाचरिते पथि ॥ १ ॥,tato rāvaṇanītāyāḥ sītāyāḥ śatrukarśanaḥ | iyeṣa padamanveṣṭuṃ cāraṇācarite pathi || 1 ||
+1,2,अथ वैदूर्यवर्णेषु शाद्वलेषु महाबलः । धीरः सलिलकल्पेषु विचचार यथासुखम् ॥ २ ॥,atha vaidūryavarṇeṣu śādvaleṣu mahābalaḥ | dhīraḥ salilakalpeṣu vicacāra yathāsukham || 2 ||
+1,3,द्विजान् वित्रासयन्धीमानुरसा पादपान् हरन् । मृगांश्च सुबहून्निघ्नन्प्रवृद्ध इव केसरी ॥ ३ ॥,dvijān vitrāsayandhīmānurasā pādapān haran | mṛgāṃśca subahūnnighnanpravṛddha iva kesarī || 3 ||
+1,4,नीललोहितमाञ्जिष्ठपद्मवर्णैः सितासितैः । स्वभावविहितैश्चित्रैर्धातुभिः समलंकृतम् ॥ ४ ॥,nīlalohitamāñjiṣṭhapadmavarṇaiḥ sitāsitaiḥ | svabhāvavihitaiścitrairdhātubhiḥ samalaṃkṛtam || 4 ||
+1,5,कामरूपिभिराविष्टमभीक्ष्णं सपरिच्छदैः । यक्षकिंनरगन्धर्वैर्देवकल्पैश्च पन्नगैः ॥ ५ ॥,kāmarūpibhirāviṣṭamabhīkṣṇaṃ saparicchadaiḥ | yakṣakiṃnaragandharvairdevakalpaiśca pannagaiḥ || 5 ||
+1,6,स तस्य गिरिवर्यस्य तले नागवरायुते । तिष्ठन् कपिवरस्तत्र ह्रदे नाग इवाबभौ ॥ ६ ॥,sa tasya girivaryasya tale nāgavarāyute | tiṣṭhan kapivarastatra hrade nāga ivābabhau || 6 ||
+1,7,स सूर्याय महेन्द्राय पवनाय स्वयम्भुवे । भूतेभ्यश्चाञ्जलिं कृत्वा चकार गमने मतिम् ॥ ७ ॥,sa sūryāya mahendrāya pavanāya svayambhuve | bhūtebhyaścāñjaliṃ kṛtvā cakāra gamane matim || 7 ||
+1,8,अञ्जलिं प्राङ्मुखः कुर्वन्पवनायात्मयोनये । ततो हि ववृधे गन्तुं दक्षिणो दक्षिणां दिशम् ॥ ८ ॥,añjaliṃ prāṅmukhaḥ kurvanpavanāyātmayonaye | tato hi vavṛdhe gantuṃ dakṣiṇo dakṣiṇāṃ diśam || 8 ||
+1,9,प्लवंगप्रवरैर्दृष्टः प्लवने कृतनिश्चयः । ववृधे रामवृद्ध्यर्थं समुद्र इव पर्वसु ॥ ९ ॥,plavaṃgapravarairdṛṣṭaḥ plavane kṛtaniścayaḥ | vavṛdhe rāmavṛddhyarthaṃ samudra iva parvasu || 9 ||
+1,10,निष्प्रमाण शरीरः संल् लिलङ्घयिषुरर्णवम् । बाहुभ्यां पीडयामास चरणाभ्यां च पर्वतम् ॥ १० ॥,niṣpramāṇa śarīraḥ saṃl lilaṅghayiṣurarṇavam | bāhubhyāṃ pīḍayāmāsa caraṇābhyāṃ ca parvatam || 10 ||
+1,11,स चचालाचलाश्चारु मुहूर्तं कपिपीडितः । तरूणां पुष्पिताग्राणां सर्वं पुष्पमशातयत् ॥ ११ ॥,sa cacālācalāścāru muhūrtaṃ kapipīḍitaḥ | tarūṇāṃ puṣpitāgrāṇāṃ sarvaṃ puṣpamaśātayat || 11 ||
+1,12,तेन पादपमुक्तेन पुष्पौघेण सुगन्धिना । सर्वतः संवृतः शैलो बभौ पुष्पमयो यथा ॥ १२ ॥,tena pādapamuktena puṣpaugheṇa sugandhinā | sarvataḥ saṃvṛtaḥ śailo babhau puṣpamayo yathā || 12 ||
+1,13,तेन चोत्तमवीर्येण पीड्यमानः स पर्वतः । सलिलं संप्रसुस्राव मदं मत्त इव द्विपः ॥ १३ ॥,tena cottamavīryeṇa pīḍyamānaḥ sa parvataḥ | salilaṃ saṃprasusrāva madaṃ matta iva dvipaḥ || 13 ||
+1,14,पीड्यमानस्तु बलिना महेन्द्रस्तेन पर्वतः । रीतिर्निर्वर्तयामास काञ्चनाञ्जनराजतीः । मुमोच च शिलाः शैलो विशालाः समनःशिलाः ॥ १४ ॥,pīḍyamānastu balinā mahendrastena parvataḥ | rītirnirvartayāmāsa kāñcanāñjanarājatīḥ | mumoca ca śilāḥ śailo viśālāḥ samanaḥśilāḥ || 14 ||
+1,15,गिरिणा पीड्यमानेन पीड्यमानानि सर्वशः । गुहाविष्टानि भूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः ॥ १५ ॥,giriṇā pīḍyamānena pīḍyamānāni sarvaśaḥ | guhāviṣṭāni bhūtāni vinedurvikṛtaiḥ svaraiḥ || 15 ||
+1,16,स महासत्त्वसंनादः शैलपीडानिमित्तजः । पृथिवीं पूरयामास दिशश्चोपवनानि च ॥ १६ ॥,sa mahāsattvasaṃnādaḥ śailapīḍānimittajaḥ | pṛthivīṃ pūrayāmāsa diśaścopavanāni ca || 16 ||
+1,17,शिरोभिः पृथुभिः सर्पा व्यक्तस्वस्तिकलक्षणैः । वमन्तः पावकं घोरं ददंशुर्दशनैः शिलाः ॥ १७ ॥,śirobhiḥ pṛthubhiḥ sarpā vyaktasvastikalakṣaṇaiḥ | vamantaḥ pāvakaṃ ghoraṃ dadaṃśurdaśanaiḥ śilāḥ || 17 ||
+1,18,तास्तदा सविषैर्दष्टाः कुपितैस्तैर्महाशिलाः । जज्वलुः पावकोद्दीप्ता विभिदुश्च सहस्रधा ॥ १८ ॥,tāstadā saviṣairdaṣṭāḥ kupitaistairmahāśilāḥ | jajvaluḥ pāvakoddīptā vibhiduśca sahasradhā || 18 ||
+1,19,यानि चौषधजालानि तस्मिञ्जातानि पर्वते । विषघ्नान्यपि नागानां न शेकुः शमितुं विषम् ॥ १९ ॥,yāni cauṣadhajālāni tasmiñjātāni parvate | viṣaghnānyapi nāgānāṃ na śekuḥ śamituṃ viṣam || 19 ||
+1,20,भिद्यते ऽयं गिरिर्भूतैरिति मत्वा तपस्विनः । त्रस्ता विद्याधरास्तस्मादुत्पेतुः स्त्रीगणैः सह ॥ २० ॥,bhidyate'yaṃ girirbhūtairiti matvā tapasvinaḥ | trastā vidyādharāstasmādutpetuḥ strīgaṇaiḥ saha || 20 ||
+1,21,पानभूमिगतं हित्वा हैममासनभाजनम् । पात्राणि च महार्हाणि करकांश्च हिरण्मयान् ॥ २१ ॥,pānabhūmigataṃ hitvā haimamāsanabhājanam | pātrāṇi ca mahārhāṇi karakāṃśca hiraṇmayān || 21 ||
+1,22,लेह्यानुच्चावचान्भक्ष्यान्मांसानि विविधानि च । आर्षभाणि च चर्माणि खड्गांश्च कनकत्सरून् ॥ २२ ॥,lehyānuccāvacānbhakṣyānmāṃsāni vividhāni ca | ārṣabhāṇi ca carmāṇi khaḍgāṃśca kanakatsarūn || 22 ||
+1,23,कृतकण्ठगुणाः क्षीबा रक्तमाल्यानुलेपनाः । रक्ताक्षाः पुष्कराक्षाश्च गगनं प्रतिपेदिरे ॥ २३ ॥,kṛtakaṇṭhaguṇāḥ kṣībā raktamālyānulepanāḥ | raktākṣāḥ puṣkarākṣāśca gaganaṃ pratipedire || 23 ||
+1,24,हारनूपुरकेयूर पारिहार्य धराः स्त्रियः । विस्मिताः सस्मितास्तस्थुराकाशे रमणैः सह ॥ २४ ॥,hāranūpurakeyūra pārihārya dharāḥ striyaḥ | vismitāḥ sasmitāstasthurākāśe ramaṇaiḥ saha || 24 ||
+1,25,दर्शयन्तो महाविद्यां विद्याधरमहर्षयः । सहितास्तस्थुराकाशे वीक्षां चक्रुश्च पर्वतम् ॥ २५ ॥,darśayanto mahāvidyāṃ vidyādharamaharṣayaḥ | sahitāstasthurākāśe vīkṣāṃ cakruśca parvatam || 25 ||
+1,26,शुश्रुवुश्च तदा शब्दमृषीणां भावितात्मनाम् । चारणानां च सिद्धानां स्थितानां विमले ऽम्बरे ॥ २६ ॥,śuśruvuśca tadā śabdamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām | cāraṇānāṃ ca siddhānāṃ sthitānāṃ vimale'mbare || 26 ||
+1,27,एष पर्वतसंकाशो हनूमान्मारुतात्मजः । तितीर्षति महावेगं समुद्रं मकरालयम् ॥ २७ ॥,eṣa parvatasaṃkāśo hanūmānmārutātmajaḥ | titīrṣati mahāvegaṃ samudraṃ makarālayam || 27 ||
+1,28,रामार्थं वानरार्थं च चिकीर्षन् कर्म दुष्करम् । समुद्रस्य परं पारं दुष्प्रापं प्राप्तुमिच्छति ॥ २८ ॥,rāmārthaṃ vānarārthaṃ ca cikīrṣan karma duṣkaram | samudrasya paraṃ pāraṃ duṣprāpaṃ prāptumicchati || 28 ||
+1,29,दुधुवे च स रोमाणि चकम्पे चाचलोपमः । ननाद च महानादं सुमहानिव तोयदः ॥ २९ ॥,dudhuve ca sa romāṇi cakampe cācalopamaḥ | nanāda ca mahānādaṃ sumahāniva toyadaḥ || 29 ||
+1,30,आनुपूर्व्याच्च वृत्तं च लाङ्गूलं रोमभिश्चितम् । उत्पतिष्यन् विचिक्षेप पक्षिराज इवोरगम् ॥ ३० ॥,ānupūrvyācca vṛttaṃ ca lāṅgūlaṃ romabhiścitam | utpatiṣyan vicikṣepa pakṣirāja ivoragam || 30 ||
+1,31,तस्य लाङ्गूलमाविद्धमतिवेगस्य पृष्ठतः । ददृशे गरुडेनेव ह्रियमाणो महोरगः ॥ ३१ ॥,tasya lāṅgūlamāviddhamativegasya pṛṣṭhataḥ | dadṛśe garuḍeneva hriyamāṇo mahoragaḥ || 31 ||
+1,32,बाहू संस्तम्भयामास महापरिघसंनिभौ । ससाद च कपिः कट्यां चरणौ संचुकोप च ॥ ३२ ॥,bāhū saṃstambhayāmāsa mahāparighasaṃnibhau | sasāda ca kapiḥ kaṭyāṃ caraṇau saṃcukopa ca || 32 ||
+1,33,संहृत्य च भुजौ श्रीमांस्तथैव च शिरोधराम् । तेजः सत्त्वं तथा व��र्यमाविवेश स वीर्यवान् ॥ ३३ ॥,saṃhṛtya ca bhujau śrīmāṃstathaiva ca śirodharām | tejaḥ sattvaṃ tathā vīryamāviveśa sa vīryavān || 33 ||
+1,34,मार्गमालोकयन्दूरादूर्ध्वप्रणिहितेक्षणः । रुरोध हृदये प्राणानाकाशमवलोकयन् ॥ ३४ ॥,mārgamālokayandūrādūrdhvapraṇihitekṣaṇaḥ | rurodha hṛdaye prāṇānākāśamavalokayan || 34 ||
+1,35,पद्भ्यां दृढमवस्थानं कृत्वा स कपिकुञ्जरः । निकुञ्च्य कर्णौ हनुमानुत्पतिष्यन्महाबलः । वानरान् वानरश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत् ॥ ३५ ॥,padbhyāṃ dṛḍhamavasthānaṃ kṛtvā sa kapikuñjaraḥ | nikuñcya karṇau hanumānutpatiṣyanmahābalaḥ | vānarān vānaraśreṣṭha idaṃ vacanamabravīt || 35 ||
+1,36,यथा राघवनिर्मुक्तः शरः श्वसनविक्रमः । गच्छेत्तद्वद्गमिष्यामि लङ्कां रावणपालिताम् ॥ ३६ ॥,yathā rāghavanirmuktaḥ śaraḥ śvasanavikramaḥ | gacchettadvadgamiṣyāmi laṅkāṃ rāvaṇapālitām || 36 ||
+1,37,न हि द्रक्ष्यामि यदि तां लङ्कायां जनकात्मजाम् । अनेनैव हि वेगेन गमिष्यामि सुरालयम् ॥ ३७ ॥,na hi drakṣyāmi yadi tāṃ laṅkāyāṃ janakātmajām | anenaiva hi vegena gamiṣyāmi surālayam || 37 ||
+1,38,यदि वा त्रिदिवे सीतां न द्रक्ष्यामि कृतश्रमः । बद्ध्वा राक्षसराजानमानयिष्यामि रावणम् ॥ ३८ ॥,yadi vā tridive sītāṃ na drakṣyāmi kṛtaśramaḥ | baddhvā rākṣasarājānamānayiṣyāmi rāvaṇam || 38 ||
+1,39,सर्वथा कृतकार्यो ऽहमेष्यामि सह सीतया । आनयिष्यामि वा लङ्कां समुत्पाट्य सरावणाम् ॥ ३९ ॥,sarvathā kṛtakāryo'hameṣyāmi saha sītayā | ānayiṣyāmi vā laṅkāṃ samutpāṭya sarāvaṇām || 39 ||
+1,40,एवमुक्त्वा तु हनुमान् वानरान् वानरोत्तमः । उत्पपाताथ वेगेन वेगवानविचारयन् ॥ ४० ॥,evamuktvā tu hanumān vānarān vānarottamaḥ | utpapātātha vegena vegavānavicārayan || 40 ||
+1,41,समुत्पतति तस्मिंस्तु वेगात्ते नगरोहिणः । संहृत्य विटपान् सर्वान् समुत्पेतुः समन्ततः ॥ ४१ ॥,samutpatati tasmiṃstu vegātte nagarohiṇaḥ | saṃhṛtya viṭapān sarvān samutpetuḥ samantataḥ || 41 ||
+1,42,स मत्तकोयष्टिभकान्पादपान्पुष्पशालिनः । उद्वहन्नूरुवेगेन जगाम विमले ऽम्बरे ॥ ४२ ॥,sa mattakoyaṣṭibhakānpādapānpuṣpaśālinaḥ | udvahannūruvegena jagāma vimale'mbare || 42 ||
+1,43,ऊरुवेगोद्धता वृक्षा मुहूर्तं कपिमन्वयुः । प्रस्थितं दीर्घमध्वानं स्वबन्धुमिव बान्धवाः ॥ ४३ ॥,ūruvegoddhatā vṛkṣā muhūrtaṃ kapimanvayuḥ | prasthitaṃ dīrghamadhvānaṃ svabandhumiva bāndhavāḥ || 43 ||
+1,44,तमूरुवेगोन्मथिताः सालाश्चान्ये नगोत्तमाः । अनुजग्मुर्हनूमन्तं सैन्या इव महीपतिम् ॥ ४४ ॥,tamūruvegonmathitāḥ sālāścānye nagottamāḥ | anujagmurhanūmantaṃ sainyā iva mahīpatim || 44 ||
+1,45,सुपुष्पिताग्रैर्बहुभिः पादपैरन्वितः कपिः । हनुमान्पर्वताकारो बभूवाद्भुतदर्शनः ॥ ४५ ॥,supuṣpitāgrairbahubhiḥ pādapairanvitaḥ kapiḥ | hanumānparvatākāro babhūvādbhutadarśanaḥ || 45 ||
+1,46,सारवन्तो ऽथ ये वृक्षा न्यमज्जंल् लवणाम्भसि । भयादिव महेन्द्रस्य पर्वता वरुणालये ॥ ४६ ॥,sāravanto'tha ye vṛkṣā nyamajjaṃl lavaṇāmbhasi | bhayādiva mahendrasya parvatā varuṇālaye || 46 ||
+1,47,स नानाकुसुमैः कीर्णः ��पिः साङ्कुरकोरकैः । शुशुभे मेघसंकाशः खद्योतैरिव पर्वतः ॥ ४७ ॥,sa nānākusumaiḥ kīrṇaḥ kapiḥ sāṅkurakorakaiḥ | śuśubhe meghasaṃkāśaḥ khadyotairiva parvataḥ || 47 ||
+1,48,विमुक्तास्तस्य वेगेन मुक्त्वा पुष्पाणि ते द्रुमाः । अवशीर्यन्त सलिले निवृत्ताः सुहृदो यथा ॥ ४८ ॥,vimuktāstasya vegena muktvā puṣpāṇi te drumāḥ | avaśīryanta salile nivṛttāḥ suhṛdo yathā || 48 ||
+1,49,लघुत्वेनोपपन्नं तद्विचित्रं सागरे ऽपतत् । द्रुमाणां विविधं पुष्पं कपिवायुसमीरितम् ॥ ४९ ॥,laghutvenopapannaṃ tadvicitraṃ sāgare'patat | drumāṇāṃ vividhaṃ puṣpaṃ kapivāyusamīritam || 49 ||
+1,50,पुष्पौघेणानुबद्धेन नानावर्णेन वानरः । बभौ मेघ इवोद्यन् वै विद्युद्गणविभूषितः ॥ ५० ॥,puṣpaugheṇānubaddhena nānāvarṇena vānaraḥ | babhau megha ivodyan vai vidyudgaṇavibhūṣitaḥ || 50 ||
+1,51,तस्य वेगसमुद्भूतैः पुष्पैस्तोयमदृश्यत । ताराभिरभिरामाभिरुदिताभिरिवाम्बरम् ॥ ५१ ॥,tasya vegasamudbhūtaiḥ puṣpaistoyamadṛśyata | tārābhirabhirāmābhiruditābhirivāmbaram || 51 ||
+1,52,तस्याम्बरगतौ बाहू ददृशाते प्रसारितौ । पर्वताग्राद्विनिष्क्रान्तौ पञ्चास्याविव पन्नगौ ॥ ५२ ॥,tasyāmbaragatau bāhū dadṛśāte prasāritau | parvatāgrādviniṣkrāntau pañcāsyāviva pannagau || 52 ||
+1,53,पिबन्निव बभौ चापि सोर्मिजालं महार्णवम् । पिपासुरिव चाकाशं ददृशे स महाकपिः ॥ ५३ ॥,pibanniva babhau cāpi sormijālaṃ mahārṇavam | pipāsuriva cākāśaṃ dadṛśe sa mahākapiḥ || 53 ||
+1,54,तस्य विद्युत्प्रभाकारे वायुमार्गानुसारिणः । नयने विप्रकाशेते पर्वतस्थाविवानलौ ॥ ५४ ॥,tasya vidyutprabhākāre vāyumārgānusāriṇaḥ | nayane viprakāśete parvatasthāvivānalau || 54 ||
+1,55,पिङ्गे पिङ्गाक्षमुख्यस्य बृहती परिमण्डले । चक्षुषी संप्रकशेते चन्द्रसूर्याविव स्थितौ ॥ ५५ ॥,piṅge piṅgākṣamukhyasya bṛhatī parimaṇḍale | cakṣuṣī saṃprakaśete candrasūryāviva sthitau || 55 ||
+1,56,मुखं नासिकया तस्य ताम्रया ताम्रमाबभौ । संध्यया समभिस्पृष्टं यथा सूर्यस्य मण्डलम् ॥ ५६ ॥,mukhaṃ nāsikayā tasya tāmrayā tāmramābabhau | saṃdhyayā samabhispṛṣṭaṃ yathā sūryasya maṇḍalam || 56 ||
+1,57,लाङ्गलं च समाविद्धं प्लवमानस्य शोभते । अम्बरे वायुपुत्रस्य शक्रध्वज इवोच्छ्रितः ॥ ५७ ॥,lāṅgalaṃ ca samāviddhaṃ plavamānasya śobhate | ambare vāyuputrasya śakradhvaja ivocchritaḥ || 57 ||
+1,58,लाङ्गूलचक्रेण महाञ् शुक्लदंष्ट्रो ऽनिलात्मजः । व्यरोचत महाप्राज्ञः परिवेषीव भास्करः ॥ ५८ ॥,lāṅgūlacakreṇa mahāñ śukladaṃṣṭro'nilātmajaḥ | vyarocata mahāprājñaḥ pariveṣīva bhāskaraḥ || 58 ||
+1,59,स्फिग्देशेनाभिताम्रेण रराज स महाकपिः । महता दारितेनेव गिरिर्गैरिकधातुना ॥ ५९ ॥,sphigdeśenābhitāmreṇa rarāja sa mahākapiḥ | mahatā dāriteneva girirgairikadhātunā || 59 ||
+1,60,तस्य वानरसिंहस्य प्लवमानस्य सागरम् । कक्षान्तरगतो वायुर्जीमूत इव गर्जति ॥ ६० ॥,tasya vānarasiṃhasya plavamānasya sāgaram | kakṣāntaragato vāyurjīmūta iva garjati || 60 ||
+1,61,खे यथा निपतत्युल्का उत्तरान्ताद्विनिःसृता । दृश्यते सानुबन्ध��� च तथा स कपिकुञ्जरः ॥ ६१ ॥,khe yathā nipatatyulkā uttarāntādviniḥsṛtā | dṛśyate sānubandhā ca tathā sa kapikuñjaraḥ || 61 ||
+1,62,पतत्पतंगसंकाशो व्यायतः शुशुभे कपिः । प्रवृद्ध इव मातंगः कक्ष्यया बध्यमानया ॥ ६२ ॥,patatpataṃgasaṃkāśo vyāyataḥ śuśubhe kapiḥ | pravṛddha iva mātaṃgaḥ kakṣyayā badhyamānayā || 62 ||
+1,63,उपरिष्टाच्छरीरेण छायया चावगाढया । सागरे मारुताविष्टा नौरिवासीत्तदा कपिः ॥ ६३ ॥,upariṣṭāccharīreṇa chāyayā cāvagāḍhayā | sāgare mārutāviṣṭā naurivāsīttadā kapiḥ || 63 ||
+1,64,यं यं देशं समुद्रस्य जगाम स महाकपिः । स स तस्याङ्गवेगेन सोन्माद इव लक्ष्यते ॥ ६४ ॥,yaṃ yaṃ deśaṃ samudrasya jagāma sa mahākapiḥ | sa sa tasyāṅgavegena sonmāda iva lakṣyate || 64 ||
+1,65,सागरस्योर्मिजालानामुरसा शैलवर्ष्मणाम् । अभिघ्नंस्तु महावेगः पुप्लुवे स महाकपिः ॥ ६५ ॥,sāgarasyormijālānāmurasā śailavarṣmaṇām | abhighnaṃstu mahāvegaḥ pupluve sa mahākapiḥ || 65 ||
+1,66,कपिवातश्च बलवान्मेघवातश्च निःसृतः । सागरं भीमनिर्घोषं कम्पयामासतुर्भृशम् ॥ ६६ ॥,kapivātaśca balavānmeghavātaśca niḥsṛtaḥ | sāgaraṃ bhīmanirghoṣaṃ kampayāmāsaturbhṛśam || 66 ||
+1,67,विकर्षन्नूर्मिजालानि बृहन्ति लवणाम्भसि । अत्यक्रामन्महावेगस्तरङ्गान् गणयन्निव ॥ ६७ ॥,vikarṣannūrmijālāni bṛhanti lavaṇāmbhasi | atyakrāmanmahāvegastaraṅgān gaṇayanniva || 67 ||
+1,68,प्लवमानं समीक्ष्याथ भुजङ्गाः सागरालयाः । व्योम्नि तं कपिशार्दूलं सुपर्णमिति मेनिरे ॥ ६८ ॥,plavamānaṃ samīkṣyātha bhujaṅgāḥ sāgarālayāḥ | vyomni taṃ kapiśārdūlaṃ suparṇamiti menire || 68 ||
+1,69,दशयोजनविस्तीर्णा त्रिंशद्योजनमायता । छाया वानरसिंहस्य जले चारुतराभवत् ॥ ६९ ॥,daśayojanavistīrṇā triṃśadyojanamāyatā | chāyā vānarasiṃhasya jale cārutarābhavat || 69 ||
+1,70,श्वेताभ्रघनराजीव वायुपुत्रानुगामिनी । तस्य सा शुशुभे छाया वितता लवणाम्भसि ॥ ७० ॥,śvetābhraghanarājīva vāyuputrānugāminī | tasya sā śuśubhe chāyā vitatā lavaṇāmbhasi || 70 ||
+1,71,प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा प्लवगं त्वरितं तदा । ववृषुः पुष्पवर्षाणि देवगन्धर्वदानवाः ॥ ७१ ॥,plavamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā plavagaṃ tvaritaṃ tadā | vavṛṣuḥ puṣpavarṣāṇi devagandharvadānavāḥ || 71 ||
+1,72,तताप न हि तं सूर्यः प्लवन्तं वानरेश्वरम् । सिषेवे च तदा वायू रामकार्यार्थसिद्धये ॥ ७२ ॥,tatāpa na hi taṃ sūryaḥ plavantaṃ vānareśvaram | siṣeve ca tadā vāyū rāmakāryārthasiddhaye || 72 ||
+1,73,ऋषयस्तुष्टुवुश्चैनं प्लवमानं विहायसा । जगुश्च देवगन्धर्वाः प्रशंसन्तो महौजसं ॥ ७३ ॥,ṛṣayastuṣṭuvuścainaṃ plavamānaṃ vihāyasā | jaguśca devagandharvāḥ praśaṃsanto mahaujasaṃ || 73 ||
+1,74,नागाश्च तुष्टुवुर्यक्षा रक्षांसि विबुधाः खगाः । प्रेक्ष्याकाशे कपिवरं सहसा विगतक्लमम् ॥ ७४ ॥,nāgāśca tuṣṭuvuryakṣā rakṣāṃsi vibudhāḥ khagāḥ | prekṣyākāśe kapivaraṃ sahasā vigataklamam || 74 ||
+1,75,तस्मिन्प्लवगशार्दूले प्लवमाने हनूमति । इक्ष्वाकुकुलमानार्थी चिन्तयामास सागरः ॥ ७५ ॥,tasminplavagaśārdūle plavamāne hanūmati | ikṣvākukulamānārthī cintayāmāsa sāgaraḥ || 75 ||
+1,76,साहाय्यं वानरेन्द्रस्य यदि नाहं हनूमतः । करिष्यामि भविष्यामि सर्ववाच्यो विवक्षताम् ॥ ७६ ॥,sāhāyyaṃ vānarendrasya yadi nāhaṃ hanūmataḥ | kariṣyāmi bhaviṣyāmi sarvavācyo vivakṣatām || 76 ||
+1,77,अहमिक्ष्वाकुनाथेन सगरेण विवर्धितः । इक्ष्वाकुसचिवश्चायं नावसीदितुमर्हति ॥ ७७ ॥,ahamikṣvākunāthena sagareṇa vivardhitaḥ | ikṣvākusacivaścāyaṃ nāvasīditumarhati || 77 ||
+1,78,तथा मया विधातव्यं विश्रमेत यथा कपिः । शेषं च मयि विश्रान्तः सुखेनातिपतिष्यति ॥ ७८ ॥,tathā mayā vidhātavyaṃ viśrameta yathā kapiḥ | śeṣaṃ ca mayi viśrāntaḥ sukhenātipatiṣyati || 78 ||
+1,79,इति कृत्वा मतिं साध्वीं समुद्रश्छन्नमम्भसि । हिरण्यनाभं मैनाकमुवाच गिरिसत्तमम् ॥ ७९ ॥,iti kṛtvā matiṃ sādhvīṃ samudraśchannamambhasi | hiraṇyanābhaṃ mainākamuvāca girisattamam || 79 ||
+1,80,त्वमिहासुरसंघानां पातालतलवासिनाम् । देवराज्ञा गिरिश्रेष्ठ परिघः संनिवेशितः ॥ ८० ॥,tvamihāsurasaṃghānāṃ pātālatalavāsinām | devarājñā giriśreṣṭha parighaḥ saṃniveśitaḥ || 80 ||
+1,81,त्वमेषां ज्ञातवीर्याणां पुनरेवोत्पतिष्यताम् । पातालस्याप्रमेयस्य द्वारमावृत्य तिष्ठसि ॥ ८१ ॥,tvameṣāṃ jñātavīryāṇāṃ punarevotpatiṣyatām | pātālasyāprameyasya dvāramāvṛtya tiṣṭhasi || 81 ||
+1,82,तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव शक्तिस्ते शैलवर्धितुम् । तस्मात् संचोदयामि त्वामुत्तिष्ठ नगसत्तम ॥ ८२ ॥,tiryagūrdhvamadhaścaiva śaktiste śailavardhitum | tasmāt saṃcodayāmi tvāmuttiṣṭha nagasattama || 82 ||
+1,83,स एष कपिशार्दूलस्त्वामुपर्येति वीर्यवान् । हनूमान् रामकार्यार्थं भीमकर्मा खमाप्लुतः ॥ ८३ ॥,sa eṣa kapiśārdūlastvāmuparyeti vīryavān | hanūmān rāmakāryārthaṃ bhīmakarmā khamāplutaḥ || 83 ||
+1,84,तस्य साह्यं मया कार्यमिक्ष्वाकुकुलवर्तिनः । मम इक्ष्वाकवः पूज्याः परं पूज्यतमास्तव ॥ ८४ ॥,tasya sāhyaṃ mayā kāryamikṣvākukulavartinaḥ | mama ikṣvākavaḥ pūjyāḥ paraṃ pūjyatamāstava || 84 ||
+1,85,कुरु साचिव्यमस्माकं न नः कार्यमतिक्रमेत् । कर्तव्यमकृतं कार्यं सतां मन्युमुदीरयेत् ॥ ८५ ॥,kuru sācivyamasmākaṃ na naḥ kāryamatikramet | kartavyamakṛtaṃ kāryaṃ satāṃ manyumudīrayet || 85 ||
+1,86,सलिलादूर्ध्वमुत्तिष्ठ तिष्ठत्वेष कपिस्त्वयि । अस्माकमतिथिश्चैव पूज्यश्च प्लवतां वरः ॥ ८६ ॥,salilādūrdhvamuttiṣṭha tiṣṭhatveṣa kapistvayi | asmākamatithiścaiva pūjyaśca plavatāṃ varaḥ || 86 ||
+1,87,चामीकरमहानाभ देवगन्धर्वसेवित । हनूमांस्त्वयि विश्रान्तस्ततः शेषं गमिष्यति ॥ ८७ ॥,cāmīkaramahānābha devagandharvasevita | hanūmāṃstvayi viśrāntastataḥ śeṣaṃ gamiṣyati || 87 ||
+1,88,काकुत्स्थस्यानृशंस्यं च मैथिल्याश्च विवासनम् । श्रमं च प्लवगेन्द्रस्य समीक्ष्योत्थातुमर्हसि ॥ ८८ ॥,kākutsthasyānṛśaṃsyaṃ ca maithilyāśca vivāsanam | śramaṃ ca plavagendrasya samīkṣyotthātumarhasi || 88 ||
+1,89,हिरण्यनाभो मैनाको निशम्य लवणाम्भसः । उत्पपात जलात्तूर्णं महाद्रुमलतायुतः ॥ ८९ ॥,hiraṇyanābho maināko niśamya lavaṇāmbhasaḥ | utpapāta jalāttūrṇaṃ mahādrumalatāyutaḥ || 89 ||
+1,90,स सागरजलं भित्त्वा बभूवात्युत्थितस्तदा । यथा जलधरं भित्त्वा दीप्तरश्मिर्दिवाकरः ॥ ९० ॥,sa sāgarajalaṃ bhittvā babhūvātyutthitastadā | yathā jaladharaṃ bhittvā dīptaraśmirdivākaraḥ || 90 ||
+1,91,शातकुम्भमयैः शृङ्गैः सकिंनरमहोरगैः । आदित्योदयसंकाशैरालिखद्भिरिवाम्बरम् ॥ ९१ ॥,śātakumbhamayaiḥ śṛṅgaiḥ sakiṃnaramahoragaiḥ | ādityodayasaṃkāśairālikhadbhirivāmbaram || 91 ||
+1,92,तस्य जाम्बूनदैः शृङ्गैः पर्वतस्य समुत्थितैः । आकाशं शस्त्रसंकाशमभवत् काञ्चनप्रभम् ॥ ९२ ॥,tasya jāmbūnadaiḥ śṛṅgaiḥ parvatasya samutthitaiḥ | ākāśaṃ śastrasaṃkāśamabhavat kāñcanaprabham || 92 ||
+1,93,जातरूपमयैः शृङ्गैर्भ्राजमानैः स्वयं प्रभैः । आदित्यशतसंकाशः सो ऽभवद्गिरिसत्तमः ॥ ९३ ॥,jātarūpamayaiḥ śṛṅgairbhrājamānaiḥ svayaṃ prabhaiḥ | ādityaśatasaṃkāśaḥ so'bhavadgirisattamaḥ || 93 ||
+1,94,तमुत्थितमसंगेन हनूमानग्रतः स्थितम् । मध्ये लवणतोयस्य विघ्नो ऽयमिति निश्चितः ॥ ९४ ॥,tamutthitamasaṃgena hanūmānagrataḥ sthitam | madhye lavaṇatoyasya vighno'yamiti niścitaḥ || 94 ||
+1,95,स तमुच्छ्रितमत्यर्थं महावेगो महाकपिः । उरसा पातयामास जीमूतमिव मारुतः ॥ ९५ ॥,sa tamucchritamatyarthaṃ mahāvego mahākapiḥ | urasā pātayāmāsa jīmūtamiva mārutaḥ || 95 ||
+1,96,स तदा पातितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः । बुद्ध्वा तस्य कपेर्वेगं जहर्ष च ननन्द च ॥ ९६ ॥,sa tadā pātitastena kapinā parvatottamaḥ | buddhvā tasya kapervegaṃ jaharṣa ca nananda ca || 96 ||
+1,97,तमाकाशगतं वीरमाकाशे समवस्थितम् । प्रीतो हृष्टमना वाक्यमब्रवीत् पर्वतः कपिम् । मानुषं धरयन् रूपमात्मनः शिखरे स्थितः ॥ ९७ ॥,tamākāśagataṃ vīramākāśe samavasthitam | prīto hṛṣṭamanā vākyamabravīt parvataḥ kapim | mānuṣaṃ dharayan rūpamātmanaḥ śikhare sthitaḥ || 97 ||
+1,98,दुष्करं कृतवान् कर्म त्वमिदं वानरोत्तम । निपत्य मम शृङ्गेषु विश्रमस्व यथासुखम् ॥ ९८ ॥,duṣkaraṃ kṛtavān karma tvamidaṃ vānarottama | nipatya mama śṛṅgeṣu viśramasva yathāsukham || 98 ||
+1,99,राघावस्य कुले जातैरुदधिः परिवर्धितः । स त्वां रामहिते युक्तं प्रत्यर्चयति सागरः ॥ ९९ ॥,rāghāvasya kule jātairudadhiḥ parivardhitaḥ | sa tvāṃ rāmahite yuktaṃ pratyarcayati sāgaraḥ || 99 ||
+1,100,कृते च प्रतिकर्तव्यमेष धर्मः सनातनः । सो ऽयं तत् प्रतिकारार्थी त्वत्तः संमानमर्हति ॥ १०० ॥,kṛte ca pratikartavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ | so'yaṃ tat pratikārārthī tvattaḥ saṃmānamarhati || 100 ||
+1,101,त्वन्निमित्तमनेनाहं बहुमानात् प्रचोदितः । योजनानां शतं चापि कपिरेष समाप्लुतः । तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति ॥ १०१ ॥,tvannimittamanenāhaṃ bahumānāt pracoditaḥ | yojanānāṃ śataṃ cāpi kapireṣa samāplutaḥ | tava sānuṣu viśrāntaḥ śeṣaṃ prakramatāmiti || 101 ||
+1,102,तिष्ठ त्वं हरिशार्दूल मयि विश्रम्य गम्यताम् । तदिदं गन्धवत् स्वादु कन्दमूलफलं बहु । तदास्वाद्य हरिश्रेष्ठ विश्रान्तो ऽनुगमिष्यसि ॥ १०२ ॥,tiṣṭha tvaṃ hariśārdūla mayi viśramya gamyatām | tadidaṃ gandhavat svādu kandamūlaphalaṃ bahu | tadāsvādya hariśreṣṭha viśrānto'nugamiṣyasi || 102 ||
+1,103,अस्माकमपि संबन्धः कपिमुख्यस्त्वयास्ति वै । प्रख्यातस्त्रिषु लोकेषु महागुणपरिग्रहः ॥ १०३ ॥,asmākamapi saṃbandhaḥ kapimukhyastvayāsti vai | prakhyātastriṣu lokeṣu mahāguṇaparigrahaḥ || 103 ||
+1,104,वेगवन्तः प्लवन्तो ये प्लवगा मारुतात्मज । तेषां मुख्यतमं मन्ये त्वामहं कपिकुञ्जर ॥ १०४ ॥,vegavantaḥ plavanto ye plavagā mārutātmaja | teṣāṃ mukhyatamaṃ manye tvāmahaṃ kapikuñjara || 104 ||
+1,105,अतिथिः किल पूजार्हः प्राकृतो ऽपि विजानता । धर्मं जिज्ञासमानेन किं पुनर्यादृशो भवान् ॥ १०५ ॥,atithiḥ kila pūjārhaḥ prākṛto'pi vijānatā | dharmaṃ jijñāsamānena kiṃ punaryādṛśo bhavān || 105 ||
+1,106,त्वं हि देववरिष्ठस्य मारुतस्य महात्मनः । पुत्रस्तस्यैव वेगेन सदृशः कपिकुञ्जर ॥ १०६ ॥,tvaṃ hi devavariṣṭhasya mārutasya mahātmanaḥ | putrastasyaiva vegena sadṛśaḥ kapikuñjara || 106 ||
+1,107,पूजिते त्वयि धर्मज्ञ पूजां प्राप्नोति मारुतः । तस्मात्त्वं पूजनीयो मे शृणु चाप्यत्र कारणम् ॥ १०७ ॥,pūjite tvayi dharmajña pūjāṃ prāpnoti mārutaḥ | tasmāttvaṃ pūjanīyo me śṛṇu cāpyatra kāraṇam || 107 ||
+1,108,पूर्वं कृतयुगे तात पर्वताः पक्षिणो ऽभवन् । ते ऽपि जग्मुर्दिशः सर्वा गरुडानिलवेगिनः ॥ १०८ ॥,pūrvaṃ kṛtayuge tāta parvatāḥ pakṣiṇo'bhavan | te'pi jagmurdiśaḥ sarvā garuḍānilaveginaḥ || 108 ||
+1,109,ततस्तेषु प्रयातेषु देवसंघाः सहर्षिभिः । भूतानि च भयं जग्मुस्तेषां पतनशङ्कया ॥ १०९ ॥,tatasteṣu prayāteṣu devasaṃghāḥ saharṣibhiḥ | bhūtāni ca bhayaṃ jagmusteṣāṃ patanaśaṅkayā || 109 ||
+1,110,ततः क्रुद्धः सहस्राक्षः पर्वतानां शतक्रतुः । पक्षांश्चिच्छेद वज्रेण तत्र तत्र सहस्रशः ॥ ११० ॥,tataḥ kruddhaḥ sahasrākṣaḥ parvatānāṃ śatakratuḥ | pakṣāṃściccheda vajreṇa tatra tatra sahasraśaḥ || 110 ||
+1,111,स मामुपगतः क्रुद्धो वज्रमुद्यम्य देवराट् । ततो ऽहं सहसा क्षिप्तः श्वसनेन महात्मना ॥ १११ ॥,sa māmupagataḥ kruddho vajramudyamya devarāṭ | tato'haṃ sahasā kṣiptaḥ śvasanena mahātmanā || 111 ||
+1,112,अस्मिंल् लवणतोये च प्रक्षिप्तः प्लवगोत्तम । गुप्तपक्षः समग्रश्च तव पित्राभिरक्षितः ॥ ११२ ॥,asmiṃl lavaṇatoye ca prakṣiptaḥ plavagottama | guptapakṣaḥ samagraśca tava pitrābhirakṣitaḥ || 112 ||
+1,113,ततो ऽहं मानयामि त्वां मान्यो हि मम मारुतः । त्वया मे ह्येष संबन्धः कपिमुख्य महागुणः ॥ ११३ ॥,tato'haṃ mānayāmi tvāṃ mānyo hi mama mārutaḥ | tvayā me hyeṣa saṃbandhaḥ kapimukhya mahāguṇaḥ || 113 ||
+1,114,अस्मिन्नेवंगते कार्ये सागरस्य ममैव च । प्रीतिं प्रीतमना कर्तुं त्वमर्हसि महाकपे ॥ ११४ ॥,asminnevaṃgate kārye sāgarasya mamaiva ca | prītiṃ prītamanā kartuṃ tvamarhasi mahākape || 114 ||
+1,115,श्रमं मोक्षय पूजां च गृहाण कपिसत्तम । प्रीतिं च बहुमन्यस्व प्रीतो ऽस्मि तव दर्शनात् ॥ ११५ ॥,śramaṃ mokṣaya pūjāṃ ca gṛhāṇa kapisattama | prītiṃ ca bahumanyasva prīto'smi tava darśanāt || 115 ||
+1,116,एवमुक्तः कपिश्रेष्ठस्तं नगोत्तममब्रवीत् । प्रीतो ऽस्मि कृतमातिथ्यं मन्युरेषो ऽपनीयताम् ॥ ११��� ॥,evamuktaḥ kapiśreṣṭhastaṃ nagottamamabravīt | prīto'smi kṛtamātithyaṃ manyureṣo'panīyatām || 116 ||
+1,117,त्वरते कार्यकालो मे अहश्चाप्यतिवर्तते । प्रतिज्ञा च मया दत्ता न स्थातव्यमिहान्तरा ॥ ११७ ॥,tvarate kāryakālo me ahaścāpyativartate | pratijñā ca mayā dattā na sthātavyamihāntarā || 117 ||
+1,118,इत्युक्त्वा पाणिना शैलमालभ्य हरिपुंगवः । जगामाकाशमाविश्य वीर्यवान्प्रहसन्निव ॥ ११८ ॥,ityuktvā pāṇinā śailamālabhya haripuṃgavaḥ | jagāmākāśamāviśya vīryavānprahasanniva || 118 ||
+1,119,स पर्वतसमुद्राभ्यां बहुमानादवेक्षितः । पूजितश्चोपपन्नाभिराशीर्भिरनिलात्मजः ॥ ११९ ॥,sa parvatasamudrābhyāṃ bahumānādavekṣitaḥ | pūjitaścopapannābhirāśīrbhiranilātmajaḥ || 119 ||
+1,120,अथोर्ध्वं दूरमुत्पत्य हित्वा शैलमहार्णवौ । पितुः पन्थानमास्थाय जगाम विमले ऽम्बरे ॥ १२० ॥,athordhvaṃ dūramutpatya hitvā śailamahārṇavau | pituḥ panthānamāsthāya jagāma vimale'mbare || 120 ||
+1,121,भूयश्चोर्ध्वगतिं प्राप्य गिरिं तमवलोकयन् । वायुसूनुर्निरालम्बे जगाम विमले ऽम्बरे ॥ १२१ ॥,bhūyaścordhvagatiṃ prāpya giriṃ tamavalokayan | vāyusūnurnirālambe jagāma vimale'mbare || 121 ||
+1,122,तद्द्वितीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम् । प्रशशंसुः सुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ १२२ ॥,taddvitīyaṃ hanumato dṛṣṭvā karma suduṣkaram | praśaśaṃsuḥ surāḥ sarve siddhāśca paramarṣayaḥ || 122 ||
+1,123,देवताश्चाभवन् हृष्टास्तत्रस्थास्तस्य कर्मणा । काञ्चनस्य सुनाभस्य सहस्राक्षश्च वासवः ॥ १२३ ॥,devatāścābhavan hṛṣṭāstatrasthāstasya karmaṇā | kāñcanasya sunābhasya sahasrākṣaśca vāsavaḥ || 123 ||
+1,124,उवाच वचनं धीमान्परितोषात् सगद्गदम् । सुनाभं पर्वतश्रेष्ठं स्वयमेव शचीपतिः ॥ १२४ ॥,uvāca vacanaṃ dhīmānparitoṣāt sagadgadam | sunābhaṃ parvataśreṣṭhaṃ svayameva śacīpatiḥ || 124 ||
+1,125,हिरण्यनाभशैलेन्द्रपरितुष्टो ऽस्मि ते भृशम् । अभयं ते प्रयच्छामि तिष्ठ सौम्य यथासुखम् ॥ १२५ ॥,hiraṇyanābhaśailendraparituṣṭo'smi te bhṛśam | abhayaṃ te prayacchāmi tiṣṭha saumya yathāsukham || 125 ||
+1,126,साह्यं कृतं ते सुमहद्विक्रान्तस्य हनूमतः । क्रमतो योजनशतं निर्भयस्य भये सति ॥ १२६ ॥,sāhyaṃ kṛtaṃ te sumahadvikrāntasya hanūmataḥ | kramato yojanaśataṃ nirbhayasya bhaye sati || 126 ||
+1,127,रामस्यैष हि दौत्येन याति दाशरथेर्हरिः । सत्क्रियां कुर्वता शक्या तोषितो ऽस्मि दृढं त्वया ॥ १२७ ॥,rāmasyaiṣa hi dautyena yāti dāśaratherhariḥ | satkriyāṃ kurvatā śakyā toṣito'smi dṛḍhaṃ tvayā || 127 ||
+1,128,ततः प्रहर्षमलभद्विपुलं पर्वतोत्तमः । देवतानां पतिं दृष्ट्वा परितुष्टं शतक्रतुम् ॥ १२८ ॥,tataḥ praharṣamalabhadvipulaṃ parvatottamaḥ | devatānāṃ patiṃ dṛṣṭvā parituṣṭaṃ śatakratum || 128 ||
+1,129,स वै दत्तवरः शैलो बभूवावस्थितस्तदा । हनूमांश्च मुहूर्तेन व्यतिचक्राम सागरम् ॥ १२९ ॥,sa vai dattavaraḥ śailo babhūvāvasthitastadā | hanūmāṃśca muhūrtena vyaticakrāma sāgaram || 129 ||
+1,130,ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः । अब्रुवन् सूर्यसंकाशां सुरसां नागमा��रम् ॥ १३० ॥,tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ | abruvan sūryasaṃkāśāṃ surasāṃ nāgamātaram || 130 ||
+1,131,अयं वातात्मजः श्रीमान्प्लवते सागरोपरि । हनूमान्नाम तस्य त्वं मुहूर्तं विघ्नमाचर ॥ १३१ ॥,ayaṃ vātātmajaḥ śrīmānplavate sāgaropari | hanūmānnāma tasya tvaṃ muhūrtaṃ vighnamācara || 131 ||
+1,132,राक्षसं रूपमास्थाय सुघोरं पर्वतोपमम् । दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं वक्त्रं कृत्वा नभःस्पृशम् ॥ १३२ ॥,rākṣasaṃ rūpamāsthāya sughoraṃ parvatopamam | daṃṣṭrākarālaṃ piṅgākṣaṃ vaktraṃ kṛtvā nabhaḥspṛśam || 132 ||
+1,133,बलमिच्छामहे ज्ञातुं भूयश्चास्य पराक्रमम् । त्वां विजेष्यत्युपायेन विषदं वा गमिष्यति ॥ १३३ ॥,balamicchāmahe jñātuṃ bhūyaścāsya parākramam | tvāṃ vijeṣyatyupāyena viṣadaṃ vā gamiṣyati || 133 ||
+1,134,एवमुक्ता तु सा देवी दैवतैरभिसत्कृता । समुद्रमध्ये सुरसा बिभ्रती राक्षसं वपुः ॥ १३४ ॥,evamuktā tu sā devī daivatairabhisatkṛtā | samudramadhye surasā bibhratī rākṣasaṃ vapuḥ || 134 ||
+1,135,विकृतं च विरूपं च सर्वस्य च भयावहम् । प्लवमानं हनूमन्तमावृत्येदमुवाच ह ॥ १३५ ॥,vikṛtaṃ ca virūpaṃ ca sarvasya ca bhayāvaham | plavamānaṃ hanūmantamāvṛtyedamuvāca ha || 135 ||
+1,136,मम भक्षः प्रदिष्टस्त्वमीश्वरैर्वानरर्षभ । अहं त्वां भक्षयिष्यामि प्रविशेदं ममाननम् ॥ १३६ ॥,mama bhakṣaḥ pradiṣṭastvamīśvarairvānararṣabha | ahaṃ tvāṃ bhakṣayiṣyāmi praviśedaṃ mamānanam || 136 ||
+1,137,एवमुक्तः सुरसया प्राञ्जलिर्वानरर्षभः । प्रहृष्टवदनः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ १३७ ॥,evamuktaḥ surasayā prāñjalirvānararṣabhaḥ | prahṛṣṭavadanaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt || 137 ||
+1,138,रामो दाशरथिर्नाम प्रविष्टो दण्डकावनम् । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया ॥ १३८ ॥,rāmo dāśarathirnāma praviṣṭo daṇḍakāvanam | lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā || 138 ||
+1,139,अस्य कार्यविषक्तस्य बद्धवैरस्य राक्षसैः । तस्य सीता हृता भार्या रावणेन यशस्विनी ॥ १३९ ॥,asya kāryaviṣaktasya baddhavairasya rākṣasaiḥ | tasya sītā hṛtā bhāryā rāvaṇena yaśasvinī || 139 ||
+1,140,तस्याः सकाशं दूतो ऽहं गमिष्ये रामशासनात् । कर्तुमर्हसि रामस्य साह्यं विषयवासिनि ॥ १४० ॥,tasyāḥ sakāśaṃ dūto'haṃ gamiṣye rāmaśāsanāt | kartumarhasi rāmasya sāhyaṃ viṣayavāsini || 140 ||
+1,141,अथ वा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम् । आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते ॥ १४१ ॥,atha vā maithilīṃ dṛṣṭvā rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam | āgamiṣyāmi te vaktraṃ satyaṃ pratiśṛṇomi te || 141 ||
+1,142,एवमुक्ता हनुमता सुरसा कामरूपिणी । अब्रवीन्नातिवर्तेन्मां कश्चिदेष वरो मम ॥ १४२ ॥,evamuktā hanumatā surasā kāmarūpiṇī | abravīnnātivartenmāṃ kaścideṣa varo mama || 142 ||
+1,143,एवमुक्तः सुरसया क्रुद्धो वानरपुंगवः । अब्रवीत् कुरु वै वक्त्रं येन मां विषहिष्यसे ॥ १४३ ॥,evamuktaḥ surasayā kruddho vānarapuṃgavaḥ | abravīt kuru vai vaktraṃ yena māṃ viṣahiṣyase || 143 ||
+1,144,इत्युक्त्वा सुरसां क्रुद्धो दशयोजनमायतः । दशयोजनविस्तार�� बभूव हनुमांस्तदा ॥ १४४ ॥,ityuktvā surasāṃ kruddho daśayojanamāyataḥ | daśayojanavistāro babhūva hanumāṃstadā || 144 ||
+1,145,तं दृष्ट्वा मेघसंकाशं दशयोजनमायतम् । चकार सुरसाप्यास्यं विंशद्योजनमायतम् ॥ १४५ ॥,taṃ dṛṣṭvā meghasaṃkāśaṃ daśayojanamāyatam | cakāra surasāpyāsyaṃ viṃśadyojanamāyatam || 145 ||
+1,146,हनुमांस्तु ततः क्रुद्धस्त्रिंशद्योजनमायतः । चकार सुरसा वक्त्रं चत्वारिंशत्तथोच्छ्रितम् ॥ १४६ ॥,hanumāṃstu tataḥ kruddhastriṃśadyojanamāyataḥ | cakāra surasā vaktraṃ catvāriṃśattathocchritam || 146 ||
+1,147,बभूव हनुमान् वीरः पञ्चाशद्योजनोच्छ्रितः । चकार सुरसा वक्त्रं षष्टियोजनमायतम् ॥ १४७ ॥,babhūva hanumān vīraḥ pañcāśadyojanocchritaḥ | cakāra surasā vaktraṃ ṣaṣṭiyojanamāyatam || 147 ||
+1,148,तथैव हनुमान् वीरः सप्ततिं योजनोच्छ्रितः । चकार सुरसा वक्त्रमशीतिं योजनायतम् ॥ १४८ ॥,tathaiva hanumān vīraḥ saptatiṃ yojanocchritaḥ | cakāra surasā vaktramaśītiṃ yojanāyatam || 148 ||
+1,149,हनूमानचल प्रख्यो नवतिं योजनोच्छ्रितः । चकार सुरसा वक्त्रं शतयोजनमायतम् ॥ १४९ ॥,hanūmānacala prakhyo navatiṃ yojanocchritaḥ | cakāra surasā vaktraṃ śatayojanamāyatam || 149 ||
+1,150,तद्दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं वायुपुत्रः स बुद्धिमान् । दीर्घजिह्वं सुरसया सुघोरं नरकोपमम् ॥ १५० ॥,taddṛṣṭvā vyāditaṃ tvāsyaṃ vāyuputraḥ sa buddhimān | dīrghajihvaṃ surasayā sughoraṃ narakopamam || 150 ||
+1,151,स संक्षिप्यात्मनः कायं जीमूत इव मारुतिः । तस्मिन्मुहूर्ते हनुमान्बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः ॥ १५१ ॥,sa saṃkṣipyātmanaḥ kāyaṃ jīmūta iva mārutiḥ | tasminmuhūrte hanumānbabhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ || 151 ||
+1,152,सो ऽभिपत्याशु तद्वक्त्रं निष्पत्य च महाजवः । अन्तरिक्षे स्थितः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ १५२ ॥,so'bhipatyāśu tadvaktraṃ niṣpatya ca mahājavaḥ | antarikṣe sthitaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt || 152 ||
+1,153,प्रविष्टो ऽस्मि हि ते वक्त्रं दाक्षायणि नमो ऽस्तु ते । गमिष्ये यत्र वैदेही सत्यं चास्तु वचस्तव ॥ १५३ ॥,praviṣṭo'smi hi te vaktraṃ dākṣāyaṇi namo'stu te | gamiṣye yatra vaidehī satyaṃ cāstu vacastava || 153 ||
+1,154,तं दृष्ट्वा वदनान्मुक्तं चन्द्रं राहुमुखादिव । अब्रवीत् सुरसा देवी स्वेन रूपेण वानरम् ॥ १५४ ॥,taṃ dṛṣṭvā vadanānmuktaṃ candraṃ rāhumukhādiva | abravīt surasā devī svena rūpeṇa vānaram || 154 ||
+1,155,अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम् । समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना ॥ १५५ ॥,arthasiddhyai hariśreṣṭha gaccha saumya yathāsukham | samānaya ca vaidehīṃ rāghaveṇa mahātmanā || 155 ||
+1,156,तत्तृतीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम् । साधु साध्विति भूतानि प्रशशंसुस्तदा हरिम् ॥ १५६ ॥,tattṛtīyaṃ hanumato dṛṣṭvā karma suduṣkaram | sādhu sādhviti bhūtāni praśaśaṃsustadā harim || 156 ||
+1,157,स सागरमनाधृष्यमभ्येत्य वरुणालयम् । जगामाकाशमाविश्य वेगेन गरुणोपमः ॥ १५७ ॥,sa sāgaramanādhṛṣyamabhyetya varuṇālayam | jagāmākāśamāviśya vegena garuṇopamaḥ || 157 ||
+1,158,सेविते वारिधारिभिः पतगैश्च निषेविते । चरिते कै��िकाचार्यैरैरावतनिषेविते ॥ १५८ ॥,sevite vāridhāribhiḥ patagaiśca niṣevite | carite kaiśikācāryairairāvataniṣevite || 158 ||
+1,159,सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः । विमानैः संपतद्भिश्च विमलैः समलंकृते ॥ १५९ ॥,siṃhakuñjaraśārdūlapatagoragavāhanaiḥ | vimānaiḥ saṃpatadbhiśca vimalaiḥ samalaṃkṛte || 159 ||
+1,160,वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते । कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलंकृते ॥ १६० ॥,vajrāśanisamāghātaiḥ pāvakairupaśobhite | kṛtapuṇyairmahābhāgaiḥ svargajidbhiralaṃkṛte || 160 ||
+1,161,बहता हव्यमत्यन्तं सेविते चित्रभानुना । ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागणविभूषिते ॥ १६१ ॥,bahatā havyamatyantaṃ sevite citrabhānunā | grahanakṣatracandrārkatārāgaṇavibhūṣite || 161 ||
+1,162,महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले । विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते ॥ १६२ ॥,maharṣigaṇagandharvanāgayakṣasamākule | vivikte vimale viśve viśvāvasuniṣevite || 162 ||
+1,163,देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे । विताने जीवलोकस्य विततो ब्रह्मनिर्मिते ॥ १६३ ॥,devarājagajākrānte candrasūryapathe śive | vitāne jīvalokasya vitato brahmanirmite || 163 ||
+1,164,बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः । कपिना कृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे ॥ १६४ ॥,bahuśaḥ sevite vīrairvidyādharagaṇairvaraiḥ | kapinā kṛṣyamāṇāni mahābhrāṇi cakāśire || 164 ||
+1,165,प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः । प्रावृषीन्दुरिवाभाति निष्पतन्प्रविशंस्तदा ॥ १६५ ॥,praviśannabhrajālāni niṣpataṃśca punaḥ punaḥ | prāvṛṣīndurivābhāti niṣpatanpraviśaṃstadā || 165 ||
+1,166,प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा सिंहिका नाम राक्षसी । मनसा चिन्तयामास प्रवृद्धा कामरूपिणी ॥ १६६ ॥,plavamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā siṃhikā nāma rākṣasī | manasā cintayāmāsa pravṛddhā kāmarūpiṇī || 166 ||
+1,167,अद्य दीर्घस्य कालस्य भविष्याम्यहमाशिता । इदं हि मे महत् सत्त्वं चिरस्य वशमागतम् ॥ १६७ ॥,adya dīrghasya kālasya bhaviṣyāmyahamāśitā | idaṃ hi me mahat sattvaṃ cirasya vaśamāgatam || 167 ||
+1,168,इति संचिन्त्य मनसा छायामस्य समक्षिपत् । छायायां संगृहीतायां चिन्तयामास वानरः ॥ १६८ ॥,iti saṃcintya manasā chāyāmasya samakṣipat | chāyāyāṃ saṃgṛhītāyāṃ cintayāmāsa vānaraḥ || 168 ||
+1,169,समाक्षिप्तो ऽस्मि सहसा पङ्गूकृतपराक्रमः । प्रतिलोमेन वातेन महानौरिव सागरे ॥ १६९ ॥,samākṣipto'smi sahasā paṅgūkṛtaparākramaḥ | pratilomena vātena mahānauriva sāgare || 169 ||
+1,170,तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव वीक्षमाणस्ततः कपिः । ददर्श स महासत्त्वमुत्थितं लवणाम्भसि ॥ १७० ॥,tiryagūrdhvamadhaścaiva vīkṣamāṇastataḥ kapiḥ | dadarśa sa mahāsattvamutthitaṃ lavaṇāmbhasi || 170 ||
+1,171,कपिराज्ञा यदाख्यातं सत्त्वमद्भुतदर्शनम् । छायाग्राहि महावीर्यं तदिदं नात्र संशयः ॥ १७१ ॥,kapirājñā yadākhyātaṃ sattvamadbhutadarśanam | chāyāgrāhi mahāvīryaṃ tadidaṃ nātra saṃśayaḥ || 171 ||
+1,172,स तां बुद्ध्वार्थतत्त्वेन सिंहिकां मतिमान् कपिः । व्यवर्धत महाकायः प्रावृषीव बलाहकः ॥ १७२ ॥,sa tāṃ buddhvārthatattvena siṃhikāṃ matimān kapiḥ | vyavardhata mahākāyaḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ || 172 ||
+1,173,तस्य सा कायमुद्वीक्ष्य वर्धमानं महाकपेः । वक्त्रं प्रसारयामास पातालाम्बरसंनिभम् ॥ १७३ ॥,tasya sā kāyamudvīkṣya vardhamānaṃ mahākapeḥ | vaktraṃ prasārayāmāsa pātālāmbarasaṃnibham || 173 ||
+1,174,स ददर्श ततस्तस्या विकृतं सुमहन्मुखम् । कायमात्रं च मेधावी मर्माणि च महाकपिः ॥ १७४ ॥,sa dadarśa tatastasyā vikṛtaṃ sumahanmukham | kāyamātraṃ ca medhāvī marmāṇi ca mahākapiḥ || 174 ||
+1,175,स तस्या विवृते वक्त्रे वज्रसंहननः कपिः । संक्षिप्य मुहुरात्मानं निष्पपात महाबलः ॥ १७५ ॥,sa tasyā vivṛte vaktre vajrasaṃhananaḥ kapiḥ | saṃkṣipya muhurātmānaṃ niṣpapāta mahābalaḥ || 175 ||
+1,176,आस्ये तस्या निमज्जन्तं ददृशुः सिद्धचारणाः । ग्रस्यमानं यथा चन्द्रं पूर्णं पर्वणि राहुणा ॥ १७६ ॥,āsye tasyā nimajjantaṃ dadṛśuḥ siddhacāraṇāḥ | grasyamānaṃ yathā candraṃ pūrṇaṃ parvaṇi rāhuṇā || 176 ||
+1,177,ततस्तस्य नखैस्तीक्ष्णैर्मर्माण्युत्कृत्य वानरः । उत्पपाताथ वेगेन मनःसंपातविक्रमः ॥ १७७ ॥,tatastasya nakhaistīkṣṇairmarmāṇyutkṛtya vānaraḥ | utpapātātha vegena manaḥsaṃpātavikramaḥ || 177 ||
+1,178,तां हतां वानरेणाशु पतितां वीक्ष्य सिंहिकाम् । भूतान्याकाशचारीणि तमूचुः प्लवगर्षभम् ॥ १७८ ॥,tāṃ hatāṃ vānareṇāśu patitāṃ vīkṣya siṃhikām | bhūtānyākāśacārīṇi tamūcuḥ plavagarṣabham || 178 ||
+1,179,भीममद्य कृतं कर्म महत् सत्त्वं त्वया हतम् । साधयार्थमभिप्रेतमरिष्टं प्लवतां वर ॥ १७९ ॥,bhīmamadya kṛtaṃ karma mahat sattvaṃ tvayā hatam | sādhayārthamabhipretamariṣṭaṃ plavatāṃ vara || 179 ||
+1,180,यस्य त्वेतानि चत्वारि वानरेन्द्र यथा तव । धृतिर्दृष्टिर्मतिर्दाक्ष्यं स कर्मसु न सीदति ॥ १८० ॥,yasya tvetāni catvāri vānarendra yathā tava | dhṛtirdṛṣṭirmatirdākṣyaṃ sa karmasu na sīdati || 180 ||
+1,181,स तैः संभावितः पूज्यः प्रतिपन्नप्रयोजनः । जगामाकाशमाविश्य पन्नगाशनवत् कपिः ॥ १८१ ॥,sa taiḥ saṃbhāvitaḥ pūjyaḥ pratipannaprayojanaḥ | jagāmākāśamāviśya pannagāśanavat kapiḥ || 181 ||
+1,182,प्राप्तभूयिष्ठ पारस्तु सर्वतः प्रतिलोकयन् । योजनानां शतस्यान्ते वनराजिं ददर्श सः ॥ १८२ ॥,prāptabhūyiṣṭha pārastu sarvataḥ pratilokayan | yojanānāṃ śatasyānte vanarājiṃ dadarśa saḥ || 182 ||
+1,183,ददर्श च पतन्नेव विविधद्रुमभूषितम् । द्वीपं शाखामृगश्रेष्ठो मलयोपवनानि च ॥ १८३ ॥,dadarśa ca patanneva vividhadrumabhūṣitam | dvīpaṃ śākhāmṛgaśreṣṭho malayopavanāni ca || 183 ||
+1,184,सागरं सागरानूपान् सागरानूपजान्द्रुमान् । सागरस्य च पत्नीनां मुखान्यपि विलोकयन् ॥ १८४ ॥,sāgaraṃ sāgarānūpān sāgarānūpajāndrumān | sāgarasya ca patnīnāṃ mukhānyapi vilokayan || 184 ||
+1,185,स महामेघसंकाशं समीक्ष्यात्मानमात्मना । निरुन्धन्तमिवाकाशं चकार मतिमान्मतिम् ॥ १८५ ॥,sa mahāmeghasaṃkāśaṃ samīkṣyātmānamātmanā | nirundhantamivākāśaṃ cakāra matimānmatim || 185 ||
+1,186,कायवृद्धिं प्रवेगं च मम दृष्ट्वैव राक्षसाः । मयि कौतूहलं कुर्युरिति मेने महाकपिः ॥ १८६ ॥,kāyavṛddhiṃ pravegaṃ ca mama dṛṣṭvaiva rākṣasāḥ | mayi kautūhalaṃ kuryuriti mene mahākapiḥ || 186 ||
+1,187,ततः शरीरं संक्षिप्य तन्महीधरसंनिभम् । पुनः प्रकृतिमापेदे वीतमोह इवात्मवान् ॥ १८७ ॥,tataḥ śarīraṃ saṃkṣipya tanmahīdharasaṃnibham | punaḥ prakṛtimāpede vītamoha ivātmavān || 187 ||
+1,188,स चारुनानाविधरूपधारी परं समासाद्य समुद्रतीरम् । परैरशक्यप्रतिपन्नरूपः समीक्षितात्मा समवेक्षितार्थः ॥ १८८ ॥,sa cārunānāvidharūpadhārī paraṃ samāsādya samudratīram | parairaśakyapratipannarūpaḥ samīkṣitātmā samavekṣitārthaḥ || 188 ||
+1,189,ततः स लम्बस्य गिरेः समृद्धे विचित्रकूटे निपपात कूटे । सकेतकोद्दालकनालिकेरे महाद्रिकूटप्रतिमो महात्मा ॥ १८९ ॥,tataḥ sa lambasya gireḥ samṛddhe vicitrakūṭe nipapāta kūṭe | saketakoddālakanālikere mahādrikūṭapratimo mahātmā || 189 ||
+1,190,स सागरं दानवपन्नगायुतं बलेन विक्रम्य महोर्मिमालिनम् । निपत्य तीरे च महोदधेस्तदा ददर्श लङ्काममरावतीमिव ॥ १९० ॥,sa sāgaraṃ dānavapannagāyutaṃ balena vikramya mahormimālinam | nipatya tīre ca mahodadhestadā dadarśa laṅkāmamarāvatīmiva || 190 ||
+2,1,स सागरमनाधृष्यमतिक्रम्य महाबलः । त्रिकूटशिखरे लङ्कां स्थितां स्वस्थो ददर्श ह ॥ १ ॥,sa sāgaramanādhṛṣyamatikramya mahābalaḥ | trikūṭaśikhare laṅkāṃ sthitāṃ svastho dadarśa ha || 1 ||
+2,2,ततः पादपमुक्तेन पुष्पवर्षेण वीर्यवान् । अभिवृष्टः स्थितस्तत्र बभौ पुष्पमयो यथा ॥ २ ॥,tataḥ pādapamuktena puṣpavarṣeṇa vīryavān | abhivṛṣṭaḥ sthitastatra babhau puṣpamayo yathā || 2 ||
+2,3,योजनानां शतं श्रीमांस्तीर्त्वाप्युत्तमविक्रमः । अनिश्वसन् कपिस्तत्र न ग्लानिमधिगच्छति ॥ ३ ॥,yojanānāṃ śataṃ śrīmāṃstīrtvāpyuttamavikramaḥ | aniśvasan kapistatra na glānimadhigacchati || 3 ||
+2,4,शतान्यहं योजनानां क्रमेयं सुबहून्यपि । किं पुनः सागरस्यान्तं संख्यातं शतयोजनम् ॥ ४ ॥,śatānyahaṃ yojanānāṃ krameyaṃ subahūnyapi | kiṃ punaḥ sāgarasyāntaṃ saṃkhyātaṃ śatayojanam || 4 ||
+2,5,स तु वीर्यवतां श्रेष्ठः प्लवतामपि चोत्तमः । जगाम वेगवांल् लङ्कां लङ्घयित्वा महोदधिम् ॥ ५ ॥,sa tu vīryavatāṃ śreṣṭhaḥ plavatāmapi cottamaḥ | jagāma vegavāṃl laṅkāṃ laṅghayitvā mahodadhim || 5 ||
+2,6,शाद्वलानि च नीलानि गन्धवन्ति वनानि च । गण्डवन्ति च मध्येन जगाम नगवन्ति च ॥ ६ ॥,śādvalāni ca nīlāni gandhavanti vanāni ca | gaṇḍavanti ca madhyena jagāma nagavanti ca || 6 ||
+2,7,शैलांश्च तरुसंछन्नान् वनराजीश्च पुष्पिताः । अभिचक्राम तेजस्वी हनुमान्प्लवगर्षभः ॥ ७ ॥,śailāṃśca tarusaṃchannān vanarājīśca puṣpitāḥ | abhicakrāma tejasvī hanumānplavagarṣabhaḥ || 7 ||
+2,8,स तस्मिन्नचले तिष्ठन् वनान्युपवनानि च । स नगाग्रे च तां लङ्कां ददर्श पवनात्मजः ॥ ८ ॥,sa tasminnacale tiṣṭhan vanānyupavanāni ca | sa nagāgre ca tāṃ laṅkāṃ dadarśa pavanātmajaḥ || 8 ||
+2,9,सरलान् कर्णिकारांश्च खर्जूरांश्च सुपुष्पितान् । प्रियालान्मुचुलिन्दांश्च कुटजान् केतकानपि ॥ ९ ॥,saralān karṇikārāṃśca kharjūrāṃśca supuṣpitān | priyālānmuculindāṃśca kuṭajān ketakānapi || 9 ||
+2,10,प्रियङ्गून् गन्धपू���्णांश्च नीपान् सप्तच्छदांस्तथा । असनान् कोविदारांश्च करवीरांश्च पुष्पितान् ॥ १० ॥,priyaṅgūn gandhapūrṇāṃśca nīpān saptacchadāṃstathā | asanān kovidārāṃśca karavīrāṃśca puṣpitān || 10 ||
+2,11,पुष्पभारनिबद्धांश्च तथा मुकुलितानपि । पादपान् विहगाकीर्णान्पवनाधूतमस्तकान् ॥ ११ ॥,puṣpabhāranibaddhāṃśca tathā mukulitānapi | pādapān vihagākīrṇānpavanādhūtamastakān || 11 ||
+2,12,हंसकारण्डवाकीर्णा वापीः पद्मोत्पलायुताः । आक्रीडान् विविधान् रम्यान् विविधांश्च जलाशयान् ॥ १२ ॥,haṃsakāraṇḍavākīrṇā vāpīḥ padmotpalāyutāḥ | ākrīḍān vividhān ramyān vividhāṃśca jalāśayān || 12 ||
+2,13,संततान् विविधैर्वृक्षैः सर्वर्तुफलपुष्पितैः । उद्यानानि च रम्याणि ददर्श कपिकुञ्जरः ॥ १३ ॥,saṃtatān vividhairvṛkṣaiḥ sarvartuphalapuṣpitaiḥ | udyānāni ca ramyāṇi dadarśa kapikuñjaraḥ || 13 ||
+2,14,समासाद्य च लक्ष्मीवांल् लङ्कां रावणपालिताम् । परिखाभिः सपद्माभिः सोत्पलाभिरलंकृताम् ॥ १४ ॥,samāsādya ca lakṣmīvāṃl laṅkāṃ rāvaṇapālitām | parikhābhiḥ sapadmābhiḥ sotpalābhiralaṃkṛtām || 14 ||
+2,15,सीतापहरणार्थेन रावणेन सुरक्षिताम् । समन्ताद्विचरद्भिश्च राक्षसैरुग्रधन्विभिः ॥ १५ ॥,sītāpaharaṇārthena rāvaṇena surakṣitām | samantādvicaradbhiśca rākṣasairugradhanvibhiḥ || 15 ||
+2,16,काञ्चनेनावृतां रम्यां प्राकारेण महापुरीम् । अट्टालकशताकीर्णां पताकाध्वजमालिनीम् ॥ १६ ॥,kāñcanenāvṛtāṃ ramyāṃ prākāreṇa mahāpurīm | aṭṭālakaśatākīrṇāṃ patākādhvajamālinīm || 16 ||
+2,17,तोरणैः काञ्चनैर्दिव्यैर्लतापङ्क्तिविचित्रितैः । ददर्श हनुमांल् लङ्कां दिवि देवपुरीमिव ॥ १७ ॥,toraṇaiḥ kāñcanairdivyairlatāpaṅktivicitritaiḥ | dadarśa hanumāṃl laṅkāṃ divi devapurīmiva || 17 ||
+2,18,गिरिमूर्ध्नि स्थितां लङ्कां पाण्डुरैर्भवनैः शुभैः । ददर्श स कपिः श्रीमान्पुरमाकाशगं यथा ॥ १८ ॥,girimūrdhni sthitāṃ laṅkāṃ pāṇḍurairbhavanaiḥ śubhaiḥ | dadarśa sa kapiḥ śrīmānpuramākāśagaṃ yathā || 18 ||
+2,19,पालितां राक्षसेन्द्रेण निर्मितां विश्वकर्मणा । प्लवमानामिवाकाशे ददर्श हनुमान्पुरीम् ॥ १९ ॥,pālitāṃ rākṣasendreṇa nirmitāṃ viśvakarmaṇā | plavamānāmivākāśe dadarśa hanumānpurīm || 19 ||
+2,20,संपूर्णां राक्षसैर्घोरैर्नागैर्भोगवतीमिव । अचिन्त्यां सुकृतां स्पष्टां कुबेराध्युषितां पुरा ॥ २० ॥,saṃpūrṇāṃ rākṣasairghorairnāgairbhogavatīmiva | acintyāṃ sukṛtāṃ spaṣṭāṃ kuberādhyuṣitāṃ purā || 20 ||
+2,21,दंष्ट्रिभिर्बहुभिः शूरैः शूलपट्टिशपाणिभिः । रक्षितां राक्षसैर्घोरैर्गुहामाशीविषैरपि ॥ २१ ॥,daṃṣṭribhirbahubhiḥ śūraiḥ śūlapaṭṭiśapāṇibhiḥ | rakṣitāṃ rākṣasairghorairguhāmāśīviṣairapi || 21 ||
+2,22,वप्रप्राकारजघनां विपुलाम्बुनवाम्बराम् । शतघ्नीशूलकेशान्तामट्टालकवतंसकाम् ॥ २२ ॥,vapraprākārajaghanāṃ vipulāmbunavāmbarām | śataghnīśūlakeśāntāmaṭṭālakavataṃsakām || 22 ||
+2,23,द्वारमुत्तरमासाद्य चिन्तयामास वानरः । कैलासशिखरप्रख्यमालिखन्तमिवाम्बरम् । ध्रियमाणमिवाकाशमुच्छ्रितैर्भवनोत्तमैः ॥ २३ ॥,dvāramuttaramāsādya cintayāmāsa vānaraḥ | kailāsaśikharaprakhyamālikhantamivāmbaram | dhriyamāṇamivākāśamucchritairbhavanottamaiḥ || 23 ||
+2,24,तस्याश्च महतीं गुप्तिं सागरं च निरीक्ष्य सः । रावणं च रिपुं घोरं चिन्तयामास वानरः ॥ २४ ॥,tasyāśca mahatīṃ guptiṃ sāgaraṃ ca nirīkṣya saḥ | rāvaṇaṃ ca ripuṃ ghoraṃ cintayāmāsa vānaraḥ || 24 ||
+2,25,आगत्यापीह हरयो भविष्यन्ति निरर्थकाः । न हि युद्धेन वै लङ्का शक्या जेतुं सुरैरपि ॥ २५ ॥,āgatyāpīha harayo bhaviṣyanti nirarthakāḥ | na hi yuddhena vai laṅkā śakyā jetuṃ surairapi || 25 ||
+2,26,इमां तु विषमां दुर्गां लङ्कां रावणपालिताम् । प्राप्यापि स महाबाहुः किं करिष्यति राघवः ॥ २६ ॥,imāṃ tu viṣamāṃ durgāṃ laṅkāṃ rāvaṇapālitām | prāpyāpi sa mahābāhuḥ kiṃ kariṣyati rāghavaḥ || 26 ||
+2,27,अवकाशो न सान्त्वस्य राक्षसेष्वभिगम्यते । न दानस्य न भेदस्य नैव युद्धस्य दृश्यते ॥ २७ ॥,avakāśo na sāntvasya rākṣaseṣvabhigamyate | na dānasya na bhedasya naiva yuddhasya dṛśyate || 27 ||
+2,28,चतुर्णामेव हि गतिर्वानराणां महात्मनाम् । वालिपुत्रस्य नीलस्य मम राज्ञश्च धीमतः ॥ २८ ॥,caturṇāmeva hi gatirvānarāṇāṃ mahātmanām | vāliputrasya nīlasya mama rājñaśca dhīmataḥ || 28 ||
+2,29,यावज्जानामि वैदेहीं यदि जीवति वा न वा । तत्रैव चिन्तयिष्यामि दृष्ट्वा तां जनकात्मजाम् ॥ २९ ॥,yāvajjānāmi vaidehīṃ yadi jīvati vā na vā | tatraiva cintayiṣyāmi dṛṣṭvā tāṃ janakātmajām || 29 ||
+2,30,ततः स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः । गिरिशृङ्गे स्थितस्तस्मिन् रामस्याभ्युदये रतः ॥ ३० ॥,tataḥ sa cintayāmāsa muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ | giriśṛṅge sthitastasmin rāmasyābhyudaye rataḥ || 30 ||
+2,31,अनेन रूपेण मया न शक्या रक्षसां पुरी । प्रवेष्टुं राक्षसैर्गुप्ता क्रूरैर्बलसमन्वितैः ॥ ३१ ॥,anena rūpeṇa mayā na śakyā rakṣasāṃ purī | praveṣṭuṃ rākṣasairguptā krūrairbalasamanvitaiḥ || 31 ||
+2,32,उग्रौजसो महावीर्यो बलवन्तश्च राक्षसाः । वञ्चनीया मया सर्वे जानकीं परिमार्गिता ॥ ३२ ॥,ugraujaso mahāvīryo balavantaśca rākṣasāḥ | vañcanīyā mayā sarve jānakīṃ parimārgitā || 32 ||
+2,33,लक्ष्यालक्ष्येण रूपेण रात्रौ लङ्का पुरी मया । प्रवेष्टुं प्राप्तकालं मे कृत्यं साधयितुं महत् ॥ ३३ ॥,lakṣyālakṣyeṇa rūpeṇa rātrau laṅkā purī mayā | praveṣṭuṃ prāptakālaṃ me kṛtyaṃ sādhayituṃ mahat || 33 ||
+2,34,तां पुरीं तादृशीं दृष्ट्वा दुराधर्षां सुरासुरैः । हनूमांश्चिन्तयामास विनिःश्वस्य मुहुर्मुहुः ॥ ३४ ॥,tāṃ purīṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā durādharṣāṃ surāsuraiḥ | hanūmāṃścintayāmāsa viniḥśvasya muhurmuhuḥ || 34 ||
+2,35,केनोपायेन पश्येयं मैथिलीं जनकात्मजाम् । अदृष्टो राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना ॥ ३५ ॥,kenopāyena paśyeyaṃ maithilīṃ janakātmajām | adṛṣṭo rākṣasendreṇa rāvaṇena durātmanā || 35 ||
+2,36,न विनश्येत् कथं कार्यं रामस्य विदितात्मनः । एकामेकश्च पश्येयं रहिते जनकात्मजाम् ॥ ३६ ॥,na vinaśyet kathaṃ kāryaṃ rāmasya viditātmanaḥ | ekāmekaśca paśyeyaṃ rahite janakātmajām || 36 ||
+2,37,भूताश्चार्थो विपद्यन्ते देशकालविरोधिताः । विक्लवं दूतमासाद्य तमः सूर्योदये यथा ॥ ३७ ॥,bhūtāścārtho vipadyante deśakālavirodhitāḥ | viklavaṃ dūtamāsādya tamaḥ sūryodaye yathā || 37 ||
+2,38,अर्थानर्थान्तरे बुद्धिर्निश्चितापि न शोभते । घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः ॥ ३८ ॥,arthānarthāntare buddhirniścitāpi na śobhate | ghātayanti hi kāryāṇi dūtāḥ paṇḍitamāninaḥ || 38 ||
+2,39,न विनश्येत् कथं कार्यं वैक्लव्यं न कथं भवेत् । लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न वृथा भवेत् ॥ ३९ ॥,na vinaśyet kathaṃ kāryaṃ vaiklavyaṃ na kathaṃ bhavet | laṅghanaṃ ca samudrasya kathaṃ nu na vṛthā bhavet || 39 ||
+2,40,मयि दृष्टे तु रक्षोभी रामस्य विदितात्मनः । भवेद्व्यर्थमिदं कार्यं रावणानर्थमिच्छतः ॥ ४० ॥,mayi dṛṣṭe tu rakṣobhī rāmasya viditātmanaḥ | bhavedvyarthamidaṃ kāryaṃ rāvaṇānarthamicchataḥ || 40 ||
+2,41,न हि शक्यं क्व चित् स्थातुमविज्ञातेन राक्षसैः । अपि राक्षसरूपेण किमुतान्येन केन चित् ॥ ४१ ॥,na hi śakyaṃ kva cit sthātumavijñātena rākṣasaiḥ | api rākṣasarūpeṇa kimutānyena kena cit || 41 ||
+2,42,वायुरप्यत्र नाज्ञातश्चरेदिति मतिर्मम । न ह्यस्त्यविदितं किं चिद् राक्षसानां बलीयसाम् ॥ ४२ ॥,vāyurapyatra nājñātaścarediti matirmama | na hyastyaviditaṃ kiṃ cid rākṣasānāṃ balīyasām || 42 ||
+2,43,इहाहं यदि तिष्ठामि स्वेन रूपेण संवृतः । विनाशमुपयास्यामि भर्तुरर्थश्च हीयते ॥ ४३ ॥,ihāhaṃ yadi tiṣṭhāmi svena rūpeṇa saṃvṛtaḥ | vināśamupayāsyāmi bharturarthaśca hīyate || 43 ||
+2,44,तदहं स्वेन रूपेण रजन्यां ह्रस्वतां गतः । लङ्कामभिपतिष्यामि राघवस्यार्थसिद्धये ॥ ४४ ॥,tadahaṃ svena rūpeṇa rajanyāṃ hrasvatāṃ gataḥ | laṅkāmabhipatiṣyāmi rāghavasyārthasiddhaye || 44 ||
+2,45,रावणस्य पुरीं रात्रौ प्रविश्य सुदुरासदाम् । विचिन्वन्भवनं सर्वं द्रक्ष्यामि जनकात्मजाम् ॥ ४५ ॥,rāvaṇasya purīṃ rātrau praviśya sudurāsadām | vicinvanbhavanaṃ sarvaṃ drakṣyāmi janakātmajām || 45 ||
+2,46,इति संचिन्त्य हनुमान् सूर्यस्यास्तमयं कपिः । आचकाङ्क्षे तदा वीरा वैदेह्या दर्शनोत्सुकः । पृषदंशकमात्रः सन्बभूवाद्भुतदर्शनः ॥ ४६ ॥,iti saṃcintya hanumān sūryasyāstamayaṃ kapiḥ | ācakāṅkṣe tadā vīrā vaidehyā darśanotsukaḥ | pṛṣadaṃśakamātraḥ sanbabhūvādbhutadarśanaḥ || 46 ||
+2,47,प्रदोषकाले हनुमांस्तूर्णमुत्पत्य वीर्यवान् । प्रविवेश पुरीं रम्यां सुविभक्तमहापथम् ॥ ४७ ॥,pradoṣakāle hanumāṃstūrṇamutpatya vīryavān | praviveśa purīṃ ramyāṃ suvibhaktamahāpatham || 47 ||
+2,48,प्रासादमालाविततां स्तम्भैः काञ्चनराजतैः । शातकुम्भमयैर्जालैर्गन्धर्वनगरोपमाम् ॥ ४८ ॥,prāsādamālāvitatāṃ stambhaiḥ kāñcanarājataiḥ | śātakumbhamayairjālairgandharvanagaropamām || 48 ||
+2,49,सप्तभौमाष्टभौमैश्च स ददर्श महापुरीम् । तलैः स्फाटिकसंपूर्णैः कार्तस्वरविभूषितैः ॥ ४९ ॥,saptabhaumāṣṭabhaumaiśca sa dadarśa mahāpurīm | talaiḥ sphāṭikasaṃpūrṇaiḥ kārtasvaravibhūṣitaiḥ || 49 ||
+2,50,वैदूर्यमणिचित्रैश्च मुक्ताजालविभूषितैः । तलैः शुशुभिरे तानि भवनान्यत्र रक्षसाम् ॥ ५० ॥,vaidūryamaṇicitraiśca muktājālavibhūṣitaiḥ | talaiḥ śuśubhire tāni bhavanānyatra rakṣasām || 50 ||
+2,51,काञ्चनानि विचित्राणि तोरणानि च रक्षसाम् । लङ्कामुद्द्योतयामासुः सर्वतः समलंकृताम् ॥ ५१ ॥,kāñcanāni vicitrāṇi toraṇāni ca rakṣasām | laṅkāmuddyotayāmāsuḥ sarvataḥ samalaṃkṛtām || 51 ||
+2,52,अचिन्त्यामद्भुताकारां दृष्ट्वा लङ्कां महाकपिः । आसीद्विषण्णो हृष्टश्च वैदेह्या दर्शनोत्सुकः ॥ ५२ ॥,acintyāmadbhutākārāṃ dṛṣṭvā laṅkāṃ mahākapiḥ | āsīdviṣaṇṇo hṛṣṭaśca vaidehyā darśanotsukaḥ || 52 ||
+2,53,स पाण्डुरोद्विद्धविमानमालिनीं महार्हजाम्बूनदजालतोरणाम् । यशस्विनां रावणबाहुपालितां क्षपाचरैर्भीमबलैः समावृताम् ॥ ५३ ॥,sa pāṇḍurodviddhavimānamālinīṃ mahārhajāmbūnadajālatoraṇām | yaśasvināṃ rāvaṇabāhupālitāṃ kṣapācarairbhīmabalaiḥ samāvṛtām || 53 ||
+2,54,चन्द्रो ऽपि साचिव्यमिवास्य कुर्वंस्तारागणैर्मध्यगतो विराजन् । ज्योत्स्नावितानेन वितत्य लोकमुत्तिष्ठते नैकसहस्ररश्मिः ॥ ५४ ॥,candro'pi sācivyamivāsya kurvaṃstārāgaṇairmadhyagato virājan | jyotsnāvitānena vitatya lokamuttiṣṭhate naikasahasraraśmiḥ || 54 ||
+2,55,शङ्खप्रभं क्षीरमृणालवर्णमुद्गच्छमानं व्यवभासमानम् । ददर्श चन्द्रं स कपिप्रवीरः पोप्लूयमानं सरसीव हंसं ॥ ५५ ॥,śaṅkhaprabhaṃ kṣīramṛṇālavarṇamudgacchamānaṃ vyavabhāsamānam | dadarśa candraṃ sa kapipravīraḥ poplūyamānaṃ sarasīva haṃsaṃ || 55 ||
+3,1,स लम्बशिखरे लम्बे लम्बतोयदसंनिभे । सत्त्वमास्थाय मेधावी हनुमान्मारुतात्मजः ॥ १ ॥,sa lambaśikhare lambe lambatoyadasaṃnibhe | sattvamāsthāya medhāvī hanumānmārutātmajaḥ || 1 ||
+3,2,निशि लङ्कां महासत्त्वो विवेश कपिकुञ्जरः । रम्यकाननतोयाढ्यां पुरीं रावणपालिताम् ॥ २ ॥,niśi laṅkāṃ mahāsattvo viveśa kapikuñjaraḥ | ramyakānanatoyāḍhyāṃ purīṃ rāvaṇapālitām || 2 ||
+3,3,शारदाम्बुधरप्रख्यैर्भवनैरुपशोभिताम् । सागरोपमनिर्घोषां सागरानिलसेविताम् ॥ ३ ॥,śāradāmbudharaprakhyairbhavanairupaśobhitām | sāgaropamanirghoṣāṃ sāgarānilasevitām || 3 ||
+3,4,सुपुष्टबलसंगुप्तां यथैव विटपावतीम् । चारुतोरणनिर्यूहां पाण्डुरद्वारतोरणाम् ॥ ४ ॥,supuṣṭabalasaṃguptāṃ yathaiva viṭapāvatīm | cārutoraṇaniryūhāṃ pāṇḍuradvāratoraṇām || 4 ||
+3,5,भुजगाचरितां गुप्तां शुभां भोगवतीमिव । तां सविद्युद्घनाकीर्णां ज्योतिर्मार्गनिषेविताम् ॥ ५ ॥,bhujagācaritāṃ guptāṃ śubhāṃ bhogavatīmiva | tāṃ savidyudghanākīrṇāṃ jyotirmārganiṣevitām || 5 ||
+3,6,चण्डमारुतनिर्ह्रादां यथेन्द्रस्यामरावतीम् । शातकुम्भेन महता प्राकारेणाभिसंवृताम् ॥ ६ ॥,caṇḍamārutanirhrādāṃ yathendrasyāmarāvatīm | śātakumbhena mahatā prākāreṇābhisaṃvṛtām || 6 ||
+3,7,किङ्किणीजालघोषाभिः पताकाभिरलंकृताम् । आसाद्य सहसा हृष्टः प्राकारमभिपेदिवान् ॥ ७ ॥,kiṅkiṇījālaghoṣābhiḥ patākābhiralaṃkṛtām | āsādya sahasā hṛṣṭaḥ prākāramabhipedivān || 7 ||
+3,8,विस्मयाविष्टहृदयः पुरीमालोक्य सर्वतः । जाम्बूनदमयैर्द्वारैर्वैदूर्यकृतवेदिकैः ॥ ८ ॥,vismayāviṣṭahṛdayaḥ purīmālokya sarvataḥ | jāmbūnadamayairdvārairvaidūryakṛtavedikaiḥ || 8 ||
+3,9,मणिस्फटिक मुक्ताभिर्मणिकुट्टिमभूषितैः । तप्तहाटकनिर्यूहै राजतामलपाण्डुरैः ॥ ९ ॥,maṇisphaṭika muktābhirmaṇikuṭṭimabhūṣitaiḥ | taptahāṭakaniryūhai rājatāmalapāṇḍuraiḥ || 9 ||
+3,10,वैदूर्यतलसोपानैः स्फाटिकान्तरपांसुभिः । चारुसंजवनोपेतैः खमिवोत्पतितैः शुभैः ॥ १० ॥,vaidūryatalasopānaiḥ sphāṭikāntarapāṃsubhiḥ | cārusaṃjavanopetaiḥ khamivotpatitaiḥ śubhaiḥ || 10 ||
+3,11,क्रौञ्चबर्हिणसंघुष्टे राजहंसनिषेवितैः । तूर्याभरणनिर्घोषैः सर्वतः प्रतिनादिताम् ॥ ११ ॥,krauñcabarhiṇasaṃghuṣṭe rājahaṃsaniṣevitaiḥ | tūryābharaṇanirghoṣaiḥ sarvataḥ pratināditām || 11 ||
+3,12,वस्वोकसाराप्रतिमां समीक्ष्य नगरीं ततः । खमिवोत्पतितां लङ्कां जहर्ष हनुमान् कपिः ॥ १२ ॥,vasvokasārāpratimāṃ samīkṣya nagarīṃ tataḥ | khamivotpatitāṃ laṅkāṃ jaharṣa hanumān kapiḥ || 12 ||
+3,13,तां समीक्ष्य पुरीं लङ्कां राक्षसाधिपतेः शुभाम् । अनुत्तमामृद्धियुतां चिन्तयामास वीर्यवान् ॥ १३ ॥,tāṃ samīkṣya purīṃ laṅkāṃ rākṣasādhipateḥ śubhām | anuttamāmṛddhiyutāṃ cintayāmāsa vīryavān || 13 ||
+3,14,नेयमन्येन नगरी शक्या धर्षयितुं बलात् । रक्षिता रावणबलैरुद्यतायुधधारिभिः ॥ १४ ॥,neyamanyena nagarī śakyā dharṣayituṃ balāt | rakṣitā rāvaṇabalairudyatāyudhadhāribhiḥ || 14 ||
+3,15,कुमुदाङ्गदयोर्वापि सुषेणस्य महाकपेः । प्रसिद्धेयं भवेद्भूमिर्मैन्दद्विविदयोरपि ॥ १५ ॥,kumudāṅgadayorvāpi suṣeṇasya mahākapeḥ | prasiddheyaṃ bhavedbhūmirmaindadvividayorapi || 15 ||
+3,16,विवस्वतस्तनूजस्य हरेश्च कुशपर्वणः । ऋक्षस्य केतुमालस्य मम चैव गतिर्भवेत् ॥ १६ ॥,vivasvatastanūjasya hareśca kuśaparvaṇaḥ | ṛkṣasya ketumālasya mama caiva gatirbhavet || 16 ||
+3,17,समीक्ष्य तु महाबाहो राघवस्य पराक्रमम् । लक्ष्मणस्य च विक्रान्तमभवत् प्रीतिमान् कपिः ॥ १७ ॥,samīkṣya tu mahābāho rāghavasya parākramam | lakṣmaṇasya ca vikrāntamabhavat prītimān kapiḥ || 17 ||
+3,18,तां रत्नवसनोपेतां कोष्ठागारावतंसकाम् । यन्त्रागारस्तनीमृद्धां प्रमदामिव भूषिताम् ॥ १८ ॥,tāṃ ratnavasanopetāṃ koṣṭhāgārāvataṃsakām | yantrāgārastanīmṛddhāṃ pramadāmiva bhūṣitām || 18 ||
+3,19,तां नष्टतिमिरां दीपैर्भास्वरैश्च महागृहैः । नगरीं राक्षसेन्द्रस्य ददर्श स महाकपिः ॥ १९ ॥,tāṃ naṣṭatimirāṃ dīpairbhāsvaraiśca mahāgṛhaiḥ | nagarīṃ rākṣasendrasya dadarśa sa mahākapiḥ || 19 ||
+3,20,प्रविष्टः सत्त्वसंपन्नो निशायां मारुतात्मजः । स महापथमास्थाय मुक्तापुष्पविराजितम् ॥ २० ॥,praviṣṭaḥ sattvasaṃpanno niśāyāṃ mārutātmajaḥ | sa mahāpathamāsthāya muktāpuṣpavirājitam || 20 ||
+3,21,हसितोद्घुष्टनिनदैस्तूर्यघोष पुरः सरैः । वज्राङ्कुशनिकाशैश्च वज्रजालविभूषितैः । गृहमेधैः पुरी रम्या बभासे द्यौरिवाम्बुदैः ॥ २१ ॥,hasitodghuṣṭaninadaistūryaghoṣa puraḥ saraiḥ | vajrāṅkuśanikāśaiśca vajrajālavibhūṣitaiḥ | gṛhamedhaiḥ purī ramyā babhāse dyaurivāmbudaiḥ || 21 ||
+3,22,प्रजज्वाल तदा लङ्का रक्षोगणगृहैः शुभैः । सिताभ्रसदृशैश्चित्रैः पद्मस्वस्तिकसंस्थितैः । वर्धमानगृहैश्चापि सर्वतः सुविभाषितैः ॥ २२ ॥,prajajvāla tadā laṅkā rakṣogaṇagṛhaiḥ śubhaiḥ | sitābhrasadṛśaiścitraiḥ padmasvastikasaṃsthitaiḥ | vardhamānagṛhaiścāpi sarvataḥ suvibhāṣitaiḥ || 22 ||
+3,23,तां चित्रमाल्याभरणां कपिराजहितंकरः । राघवार्थं चरञ् श्रीमान्ददर्श च ननन्द च ॥ २३ ॥,tāṃ citramālyābharaṇāṃ kapirājahitaṃkaraḥ | rāghavārthaṃ carañ śrīmāndadarśa ca nananda ca || 23 ||
+3,24,शुश्राव मधुरं गीतं त्रिस्थानस्वरभूषितम् । स्त्रीणां मदसमृद्धानां दिवि चाप्सरसामिव ॥ २४ ॥,śuśrāva madhuraṃ gītaṃ tristhānasvarabhūṣitam | strīṇāṃ madasamṛddhānāṃ divi cāpsarasāmiva || 24 ||
+3,25,शुश्राव काञ्चीनिनादं नूपुराणां च निःस्वनम् । सोपाननिनदांश्चैव भवनेषु महात्मनम् । आस्फोटितनिनादांश्च क्ष्वेडितांश्च ततस्ततः ॥ २५ ॥,śuśrāva kāñcīninādaṃ nūpurāṇāṃ ca niḥsvanam | sopānaninadāṃścaiva bhavaneṣu mahātmanam | āsphoṭitaninādāṃśca kṣveḍitāṃśca tatastataḥ || 25 ||
+3,26,स्वाध्याय निरतांश्चैव यातुधानान्ददर्श सः । रावणस्तवसंयुक्तान् गर्जतो राक्षसानपि ॥ २६ ॥,svādhyāya niratāṃścaiva yātudhānāndadarśa saḥ | rāvaṇastavasaṃyuktān garjato rākṣasānapi || 26 ||
+3,27,राजमार्गं समावृत्य स्थितं रक्षोबलं महत् । ददर्श मध्यमे गुल्मे राक्षसस्य चरान्बहून् ॥ २७ ॥,rājamārgaṃ samāvṛtya sthitaṃ rakṣobalaṃ mahat | dadarśa madhyame gulme rākṣasasya carānbahūn || 27 ||
+3,28,दीक्षिताञ्जटिलान्मुण्डान् गोऽजिनाम्बरवाससः । दर्भमुष्टिप्रहरणानग्निकुण्डायुधांस्तथा ॥ २८ ॥,dīkṣitāñjaṭilānmuṇḍān go'jināmbaravāsasaḥ | darbhamuṣṭipraharaṇānagnikuṇḍāyudhāṃstathā || 28 ||
+3,29,कूटमुद्गरपाणींश्च दण्डायुधधरानपि । एकाक्षानेककर्णांश्च चलल्लम्बपयोधरान् ॥ २९ ॥,kūṭamudgarapāṇīṃśca daṇḍāyudhadharānapi | ekākṣānekakarṇāṃśca calallambapayodharān || 29 ||
+3,30,करालान्भुग्नवक्त्रांश्च विकटान् वामनांस्तथा । धन्विनः खड्गिनश्चैव शतघ्नी मुसलायुधान् । परिघोत्तमहस्तांश्च विचित्रकवचोज्ज्वलान् ॥ ३० ॥,karālānbhugnavaktrāṃśca vikaṭān vāmanāṃstathā | dhanvinaḥ khaḍginaścaiva śataghnī musalāyudhān | parighottamahastāṃśca vicitrakavacojjvalān || 30 ||
+3,31,नातिष्ठूलान्नातिकृशान्नातिदीर्घातिह्रस्वकान् । विरूपान्बहुरूपांश्च सुरूपांश्च सुवर्चसः ॥ ३१ ॥,nātiṣṭhūlānnātikṛśānnātidīrghātihrasvakān | virūpānbahurūpāṃśca surūpāṃśca suvarcasaḥ || 31 ||
+3,32,शक्तिवृक्षायुधांश्चैव पट्टिशाशनिधारिणः । क्षेपणीपाशहस्तांश्च ददर्श स महाकपिः ॥ ३२ ॥,śaktivṛkṣāyudhāṃścaiva paṭṭiśāśanidhāriṇaḥ | kṣepaṇīpāśahastāṃśca dadarśa sa mahākapiḥ || 32 ||
+3,33,स्रग्विणस्त्वनुलिप्तांश्च वराभरणभूषितान् । तीक्ष्णशूलधरांश्चैव वज्रिणश्च महाबलान् ॥ ३३ ॥,sragviṇastvanuliptāṃśca varābharaṇabhūṣitān | tīkṣṇaśūladharāṃścaiva vajriṇaśca mahābalān || 33 ||
+3,34,श��साहस्रमव्यग्रमारक्षं मध्यमं कपिः । प्राकारावृतमत्यन्तं ददर्श स महाकपिः ॥ ३४ ॥,śatasāhasramavyagramārakṣaṃ madhyamaṃ kapiḥ | prākārāvṛtamatyantaṃ dadarśa sa mahākapiḥ || 34 ||
+3,35,त्रिविष्टपनिभं दिव्यं दिव्यनादविनादितम् । वाजिहेषितसंघुष्टं नादितं भूषणैस्तथा ॥ ३५ ॥,triviṣṭapanibhaṃ divyaṃ divyanādavināditam | vājiheṣitasaṃghuṣṭaṃ nāditaṃ bhūṣaṇaistathā || 35 ||
+3,36,रथैर्यानैर्विमानैश्च तथा गजहयैः शुभैः । वारणैश्च चतुर्दन्तैः श्वेताभ्रनिचयोपमैः ॥ ३६ ॥,rathairyānairvimānaiśca tathā gajahayaiḥ śubhaiḥ | vāraṇaiśca caturdantaiḥ śvetābhranicayopamaiḥ || 36 ||
+3,37,भूषितं रुचिरद्वारं मत्तैश्च मृगपक्षिभिः । राक्षसाधिपतेर्गुप्तमाविवेश गृहं कपिः ॥ ३७ ॥,bhūṣitaṃ ruciradvāraṃ mattaiśca mṛgapakṣibhiḥ | rākṣasādhipaterguptamāviveśa gṛhaṃ kapiḥ || 37 ||
+4,1,ततः स मध्यं गतमंशुमन्तं ज्योत्स्नावितानं महदुद्वमन्तम् । ददर्श धीमान्दिवि भानुमन्तं गोष्ठे वृषं मत्तमिव भ्रमन्तम् ॥ १ ॥,tataḥ sa madhyaṃ gatamaṃśumantaṃ jyotsnāvitānaṃ mahadudvamantam | dadarśa dhīmāndivi bhānumantaṃ goṣṭhe vṛṣaṃ mattamiva bhramantam || 1 ||
+4,2,लोकस्य पापानि विनाशयन्तं महोदधिं चापि समेधयन्तम् । भूतानि सर्वाणि विराजयन्तं ददर्श शीतांशुमथाभियान्तम् ॥ २ ॥,lokasya pāpāni vināśayantaṃ mahodadhiṃ cāpi samedhayantam | bhūtāni sarvāṇi virājayantaṃ dadarśa śītāṃśumathābhiyāntam || 2 ||
+4,3,या भाति लक्ष्मीर्भुवि मन्दरस्था तथा प्रदोषेषु च सागरस्था । तथैव तोयेषु च पुष्करस्था रराज सा चारुनिशाकरस्था ॥ ३ ॥,yā bhāti lakṣmīrbhuvi mandarasthā tathā pradoṣeṣu ca sāgarasthā | tathaiva toyeṣu ca puṣkarasthā rarāja sā cāruniśākarasthā || 3 ||
+4,4,हंसो यथा राजतपञ्जुरस्थः सिंहो यथा मन्दरकन्दरस्थः । वीरो यथा गर्वितकुञ्जरस्थश्चन्द्रो ऽपि बभ्राज तथाम्बरस्थः ॥ ४ ॥,haṃso yathā rājatapañjurasthaḥ siṃho yathā mandarakandarasthaḥ | vīro yathā garvitakuñjarasthaścandro'pi babhrāja tathāmbarasthaḥ || 4 ||
+4,5,स्थितः ककुद्मानिव तीक्ष्णशृङ्गो महाचलः श्वेत इवोच्चशृङ्गः । हस्तीव जाम्बूनदबद्धशृङ्गो विभाति चन्द्रः परिपूर्णशृङ्गः ॥ ५ ॥,sthitaḥ kakudmāniva tīkṣṇaśṛṅgo mahācalaḥ śveta ivoccaśṛṅgaḥ | hastīva jāmbūnadabaddhaśṛṅgo vibhāti candraḥ paripūrṇaśṛṅgaḥ || 5 ||
+4,6,प्रकाशचन्द्रोदयनष्टदोषः प्रवृद्धरक्षः पिशिताशदोषः । रामाभिरामेरितचित्तदोषः स्वर्गप्रकाशो भगवान्प्रदोषः ॥ ६ ॥,prakāśacandrodayanaṣṭadoṣaḥ pravṛddharakṣaḥ piśitāśadoṣaḥ | rāmābhirāmeritacittadoṣaḥ svargaprakāśo bhagavānpradoṣaḥ || 6 ||
+4,7,तन्त्री स्वनाः कर्णसुखाः प्रवृत्ताः स्वपन्ति नार्यः पतिभिः सुवृत्ताः । नक्तंचराश्चापि तथा प्रवृत्ता विहर्तुमत्यद्भुतरौद्रवृत्ताः ॥ ७ ॥,tantrī svanāḥ karṇasukhāḥ pravṛttāḥ svapanti nāryaḥ patibhiḥ suvṛttāḥ | naktaṃcarāścāpi tathā pravṛttā vihartumatyadbhutaraudravṛttāḥ || 7 ||
+4,8,मत्तप्रमत्तानि समाकुलानि रथाश्वभद्रासनसंकुलानि । वीरश्रिया चापि समाकुलानि ददर्श धीमान् स कपिः कुलानि ॥ ८ ॥,mattapramattāni samākulāni rathāśvabhadrāsanasaṃkulāni | vīraśriyā cāpi samākulāni dadarśa dhīmān sa kapiḥ kulāni || 8 ||
+4,9,परस्परं चाधिकमाक्षिपन्ति भुजांश्च पीनानधिविक्षिपन्ति । मत्तप्रलापानधिविक्षिपन्ति मत्तानि चान्योन्यमधिक्षिपन्ति ॥ ९ ॥,parasparaṃ cādhikamākṣipanti bhujāṃśca pīnānadhivikṣipanti | mattapralāpānadhivikṣipanti mattāni cānyonyamadhikṣipanti || 9 ||
+4,10,रक्षांसि वक्षांसि च विक्षिपन्ति गात्राणि कान्तासु च विक्षिपन्ति । ददर्श कान्ताश्च समालपन्ति तथापरास्तत्र पुनः स्वपन्ति ॥ १० ॥,rakṣāṃsi vakṣāṃsi ca vikṣipanti gātrāṇi kāntāsu ca vikṣipanti | dadarśa kāntāśca samālapanti tathāparāstatra punaḥ svapanti || 10 ||
+4,11,महागजैश्चापि तथा नदद्भिः सूपूजितैश्चापि तथा सुसद्भिः । रराज वीरैश्च विनिःश्वसद्भिर्ह्रदो भुजङ्गैरिव निःश्वसद्भिः ॥ ११ ॥,mahāgajaiścāpi tathā nadadbhiḥ sūpūjitaiścāpi tathā susadbhiḥ | rarāja vīraiśca viniḥśvasadbhirhrado bhujaṅgairiva niḥśvasadbhiḥ || 11 ||
+4,12,बुद्धिप्रधानान् रुचिराभिधानान् संश्रद्दधानाञ्जगतः प्रधानान् । नानाविधानान् रुचिराभिधानान्ददर्श तस्यां पुरि यातुधानान् ॥ १२ ॥,buddhipradhānān rucirābhidhānān saṃśraddadhānāñjagataḥ pradhānān | nānāvidhānān rucirābhidhānāndadarśa tasyāṃ puri yātudhānān || 12 ||
+4,13,ननन्द दृष्ट्वा स च तान् सुरूपान्नानागुणानात्मगुणानुरूपान् । विद्योतमानान् स च तान् सुरूपान्ददर्श कांश्चिच्च पुनर्विरूपान् ॥ १३ ॥,nananda dṛṣṭvā sa ca tān surūpānnānāguṇānātmaguṇānurūpān | vidyotamānān sa ca tān surūpāndadarśa kāṃścicca punarvirūpān || 13 ||
+4,14,ततो वरार्हाः सुविशुद्धभावास्तेषां स्त्रियस्तत्र महानुभावाः । प्रियेषु पानेषु च सक्तभावा ददर्श तारा इव सुप्रभावाः ॥ १४ ॥,tato varārhāḥ suviśuddhabhāvāsteṣāṃ striyastatra mahānubhāvāḥ | priyeṣu pāneṣu ca saktabhāvā dadarśa tārā iva suprabhāvāḥ || 14 ||
+4,15,श्रिया ज्वलन्तीस्त्रपयोपगूढा निशीथकाले रमणोपगूढाः । ददर्श काश्चित् प्रमदोपगूढा यथा विहंगाः कुसुमोपगूडाः ॥ १५ ॥,śriyā jvalantīstrapayopagūḍhā niśīthakāle ramaṇopagūḍhāḥ | dadarśa kāścit pramadopagūḍhā yathā vihaṃgāḥ kusumopagūḍāḥ || 15 ||
+4,16,अन्याः पुनर्हर्म्यतलोपविष्टास्तत्र प्रियाङ्केषु सुखोपविष्टाः । भर्तुः प्रिया धर्मपरा निविष्टा ददर्श धीमान्मनदाभिविष्टाः ॥ १६ ॥,anyāḥ punarharmyatalopaviṣṭāstatra priyāṅkeṣu sukhopaviṣṭāḥ | bhartuḥ priyā dharmaparā niviṣṭā dadarśa dhīmānmanadābhiviṣṭāḥ || 16 ||
+4,17,अप्रावृताः काञ्चनराजिवर्णाः काश्चित् परार्ध्यास्तपनीयवर्णाः । पुनश्च काश्चिच्छशलक्ष्मवर्णाः कान्तप्रहीणा रुचिराङ्गवर्णाः ॥ १७ ॥,aprāvṛtāḥ kāñcanarājivarṇāḥ kāścit parārdhyāstapanīyavarṇāḥ | punaśca kāścicchaśalakṣmavarṇāḥ kāntaprahīṇā rucirāṅgavarṇāḥ || 17 ||
+4,18,ततः प्रियान्प्राप्य मनोऽभिरामान् सुप्रीतियुक्ताः प्रसमीक्ष्य रामाः । गृहेषु हृष्टाः परमाभिरामा हरिप्रवीरः स ददर्श रामाः ॥ १८ ॥,tataḥ priyānprāpya mano'bhirāmān suprītiyuktāḥ prasamīkṣya rāmāḥ | gṛheṣu hṛṣṭāḥ paramābhirāmā haripravīraḥ sa dadarśa rāmāḥ || 18 ||
+4,19,चन्द्रप्रकाशाश्च हि वक्त्रमाला वक्राक्षिपक्ष्माश्च सुनेत्रमालाः । विभूषणानां च ददर्श मालाः शतह्रदानामिव चारुमालाः ॥ १९ ॥,candraprakāśāśca hi vaktramālā vakrākṣipakṣmāśca sunetramālāḥ | vibhūṣaṇānāṃ ca dadarśa mālāḥ śatahradānāmiva cārumālāḥ || 19 ||
+4,20,न त्वेव सीतां परमाभिजातां पथि स्थिते राजकुले प्रजाताम् । लतां प्रफुल्लामिव साधुजातां ददर्श तन्वीं मनसाभिजाताम् ॥ २० ॥,na tveva sītāṃ paramābhijātāṃ pathi sthite rājakule prajātām | latāṃ praphullāmiva sādhujātāṃ dadarśa tanvīṃ manasābhijātām || 20 ||
+4,21,सनातने वर्त्मनि संनिविष्टां रामेक्षणीं तां मदनाभिविष्टाम् । भर्तुर्मनः श्रीमदनुप्रविष्टां स्त्रीभ्यो वराभ्यश्च सदा विशिष्टाम् ॥ २१ ॥,sanātane vartmani saṃniviṣṭāṃ rāmekṣaṇīṃ tāṃ madanābhiviṣṭām | bharturmanaḥ śrīmadanupraviṣṭāṃ strībhyo varābhyaśca sadā viśiṣṭām || 21 ||
+4,22,उष्णार्दितां सानुसृतास्रकण्ठीं पुरा वरार्होत्तमनिष्ककण्ठीम् । सुजातपक्ष्मामभिरक्तकण्ठीं वने प्रवृत्तामिव नीलकण्ठीम् ॥ २२ ॥,uṣṇārditāṃ sānusṛtāsrakaṇṭhīṃ purā varārhottamaniṣkakaṇṭhīm | sujātapakṣmāmabhiraktakaṇṭhīṃ vane pravṛttāmiva nīlakaṇṭhīm || 22 ||
+4,23,अव्यक्तलेखामिव चन्द्रलेखां पांसुप्रदिग्धामिव हेमलेखाम् । क्षतप्ररूढामिव बाणलेखां वायुप्रभिन्नामिव मेघलेखाम् ॥ २३ ॥,avyaktalekhāmiva candralekhāṃ pāṃsupradigdhāmiva hemalekhām | kṣataprarūḍhāmiva bāṇalekhāṃ vāyuprabhinnāmiva meghalekhām || 23 ||
+4,24,सीतामपश्यन्मनुजेश्वरस्य रामस्य पत्नीं वदतां वरस्य । बभूव दुःखाभिहतश्चिरस्य प्लवंगमो मन्द इवाचिरस्य ॥ २४ ॥,sītāmapaśyanmanujeśvarasya rāmasya patnīṃ vadatāṃ varasya | babhūva duḥkhābhihataścirasya plavaṃgamo manda ivācirasya || 24 ||
+5,1,स निकामं विनामेषु विचरन् कामरूपधृक् । विचचार कपिर्लङ्कां लाघवेन समन्वितः ॥ १ ॥,sa nikāmaṃ vināmeṣu vicaran kāmarūpadhṛk | vicacāra kapirlaṅkāṃ lāghavena samanvitaḥ || 1 ||
+5,2,आससादाथ लक्ष्मीवान् राक्षसेन्द्रनिवेशनम् । प्राकारेणार्कवर्णेन भास्वरेणाभिसंवृतम् ॥ २ ॥,āsasādātha lakṣmīvān rākṣasendraniveśanam | prākāreṇārkavarṇena bhāsvareṇābhisaṃvṛtam || 2 ||
+5,3,रक्षितं राक्षसैर्भीमैः सिंहैरिव महद्वनम् । समीक्षमाणो भवनं चकाशे कपिकुञ्जरः ॥ ३ ॥,rakṣitaṃ rākṣasairbhīmaiḥ siṃhairiva mahadvanam | samīkṣamāṇo bhavanaṃ cakāśe kapikuñjaraḥ || 3 ||
+5,4,रूप्यकोपहितैश्चित्रैस्तोरणैर्हेमभूषितैः । विचित्राभिश्च कक्ष्याभिर्द्वारैश्च रुचिरैर्वृतम् ॥ ४ ॥,rūpyakopahitaiścitraistoraṇairhemabhūṣitaiḥ | vicitrābhiśca kakṣyābhirdvāraiśca rucirairvṛtam || 4 ||
+5,5,गजास्थितैर्महामात्रैः शूरैश्च विगतश्रमैः । उपस्थितमसंहार्यैर्हयैः स्यन्दनयायिभिः ॥ ५ ॥,gajāsthitairmahāmātraiḥ śūraiśca vigataśramaiḥ | upasthitamasaṃhāryairhayaiḥ syandanayāyibhiḥ || 5 ||
+5,6,सिंहव्याघ्रतनुत्राणैर्दा���्तकाञ्चनराजतैः । घोषवद्भिर्विचित्रैश्च सदा विचरितं रथैः ॥ ६ ॥,siṃhavyāghratanutrāṇairdāntakāñcanarājataiḥ | ghoṣavadbhirvicitraiśca sadā vicaritaṃ rathaiḥ || 6 ||
+5,7,बहुरत्नसमाकीर्णं परार्ध्यासनभाजनम् । महारथसमावासं महारथमहासनम् ॥ ७ ॥,bahuratnasamākīrṇaṃ parārdhyāsanabhājanam | mahārathasamāvāsaṃ mahārathamahāsanam || 7 ||
+5,8,दृश्यैश्च परमोदारैस्तैस्तैश्च मृगपक्षिभिः । विविधैर्बहुसाहस्रैः परिपूर्णं समन्ततः ॥ ८ ॥,dṛśyaiśca paramodāraistaistaiśca mṛgapakṣibhiḥ | vividhairbahusāhasraiḥ paripūrṇaṃ samantataḥ || 8 ||
+5,9,विनीतैरन्तपालैश्च रक्षोभिश्च सुरक्षितम् । मुख्याभिश्च वरस्त्रीभिः परिपूर्णं समन्ततः ॥ ९ ॥,vinītairantapālaiśca rakṣobhiśca surakṣitam | mukhyābhiśca varastrībhiḥ paripūrṇaṃ samantataḥ || 9 ||
+5,10,मुदितप्रमदा रत्नं राक्षसेन्द्रनिवेशनम् । वराभरणनिर्ह्रादैः समुद्रस्वननिःस्वनम् ॥ १० ॥,muditapramadā ratnaṃ rākṣasendraniveśanam | varābharaṇanirhrādaiḥ samudrasvananiḥsvanam || 10 ||
+5,11,तद् राजगुणसंपन्नं मुख्यैश्च वरचन्दनैः । भेरीमृदङ्गाभिरुतं शङ्खघोषविनादितम् ॥ ११ ॥,tad rājaguṇasaṃpannaṃ mukhyaiśca varacandanaiḥ | bherīmṛdaṅgābhirutaṃ śaṅkhaghoṣavināditam || 11 ||
+5,12,नित्यार्चितं पर्वहुतं पूजितं राक्षसैः सदा । समुद्रमिव गम्भीरं समुद्रमिव निःस्वनम् ॥ १२ ॥,nityārcitaṃ parvahutaṃ pūjitaṃ rākṣasaiḥ sadā | samudramiva gambhīraṃ samudramiva niḥsvanam || 12 ||
+5,13,महात्मानो महद्वेश्म महारत्नपरिच्छदम् । महाजनसमाकीर्णं ददर्श स महाकपिः ॥ १३ ॥,mahātmāno mahadveśma mahāratnaparicchadam | mahājanasamākīrṇaṃ dadarśa sa mahākapiḥ || 13 ||
+5,14,विराजमानं वपुषा गजाश्वरथसंकुलम् । लङ्काभरणमित्येव सो ऽमन्यत महाकपिः ॥ १४ ॥,virājamānaṃ vapuṣā gajāśvarathasaṃkulam | laṅkābharaṇamityeva so'manyata mahākapiḥ || 14 ||
+5,15,गृहाद्गृहं राक्षसानामुद्यानानि च वानरः । वीक्षमाणो ह्यसंत्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः ॥ १५ ॥,gṛhādgṛhaṃ rākṣasānāmudyānāni ca vānaraḥ | vīkṣamāṇo hyasaṃtrastaḥ prāsādāṃśca cacāra saḥ || 15 ||
+5,16,अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम् । ततो ऽन्यत् पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान् ॥ १६ ॥,avaplutya mahāvegaḥ prahastasya niveśanam | tato'nyat pupluve veśma mahāpārśvasya vīryavān || 16 ||
+5,17,अथ मेघप्रतीकाशं कुम्भकर्णनिवेशनम् । विभीषणस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः ॥ १७ ॥,atha meghapratīkāśaṃ kumbhakarṇaniveśanam | vibhīṣaṇasya ca tathā pupluve sa mahākapiḥ || 17 ||
+5,18,महोदरस्य च तथा विरूपाक्षस्य चैव हि । विद्युज्जिह्वस्य भवनं विद्युन्मालेस्तथैव च । वज्रदंष्ट्रस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः ॥ १८ ॥,mahodarasya ca tathā virūpākṣasya caiva hi | vidyujjihvasya bhavanaṃ vidyunmālestathaiva ca | vajradaṃṣṭrasya ca tathā pupluve sa mahākapiḥ || 18 ||
+5,19,शुकस्य च महावेगः सारणस्य च धीमतः । तथा चेन्द्रजितो वेश्म जगाम हरियूथपः ॥ १९ ॥,śukasya ca mahāvegaḥ sāraṇasya ca dhīmataḥ | tathā cendrajito veśma jagāma hariyūthapaḥ || 19 ||
+5,20,जम्बुमालेः सुमालेश्च जगाम हरियूथपः । रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च ॥ २० ॥,jambumāleḥ sumāleśca jagāma hariyūthapaḥ | raśmiketośca bhavanaṃ sūryaśatrostathaiva ca || 20 ||
+5,21,धूम्राक्षस्य च संपातेर्भवनं मारुतात्मजः । विद्युद्रूपस्य भीमस्य घनस्य विघनस्य च ॥ २१ ॥,dhūmrākṣasya ca saṃpāterbhavanaṃ mārutātmajaḥ | vidyudrūpasya bhīmasya ghanasya vighanasya ca || 21 ||
+5,22,शुकनाभस्य वक्रस्य शठस्य विकटस्य च । ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः ॥ २२ ॥,śukanābhasya vakrasya śaṭhasya vikaṭasya ca | hrasvakarṇasya daṃṣṭrasya romaśasya ca rakṣasaḥ || 22 ||
+5,23,युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य नादिनः । विद्युज्जिह्वेन्द्रजिह्वानां तथा हस्तिमुखस्य च ॥ २३ ॥,yuddhonmattasya mattasya dhvajagrīvasya nādinaḥ | vidyujjihvendrajihvānāṃ tathā hastimukhasya ca || 23 ||
+5,24,करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि । क्रममाणः क्रमेणैव हनूमान्मारुतात्मजः ॥ २४ ॥,karālasya piśācasya śoṇitākṣasya caiva hi | kramamāṇaḥ krameṇaiva hanūmānmārutātmajaḥ || 24 ||
+5,25,तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः । तेषामृद्धिमतामृद्धिं ददर्श स महाकपिः ॥ २५ ॥,teṣu teṣu mahārheṣu bhavaneṣu mahāyaśāḥ | teṣāmṛddhimatāmṛddhiṃ dadarśa sa mahākapiḥ || 25 ||
+5,26,सर्वेषां समतिक्रम्य भवनानि समन्ततः । आससादाथ लक्ष्मीवान् राक्षसेन्द्रनिवेशनम् ॥ २६ ॥,sarveṣāṃ samatikramya bhavanāni samantataḥ | āsasādātha lakṣmīvān rākṣasendraniveśanam || 26 ||
+5,27,रावणस्योपशायिन्यो ददर्श हरिसत्तमः । विचरन् हरिशार्दूलो राक्षसीर्विकृतेक्षणाः । शूलमुद्गरहस्ताश्च शक्तो तोमरधारिणीः ॥ २७ ॥,rāvaṇasyopaśāyinyo dadarśa harisattamaḥ | vicaran hariśārdūlo rākṣasīrvikṛtekṣaṇāḥ | śūlamudgarahastāśca śakto tomaradhāriṇīḥ || 27 ||
+5,28,ददर्श विविधान् गुल्मांस्तस्य रक्षःपतेर्गृहे ॥ २८ ॥,dadarśa vividhān gulmāṃstasya rakṣaḥpatergṛhe || 28 ||
+5,29,रक्ताञ् श्वेतान् सितांश्चैव हरींश्चैव महाजवान् । कुलीनान् रूपसंपन्नान् गजान्परगजारुजान् ॥ २९ ॥,raktāñ śvetān sitāṃścaiva harīṃścaiva mahājavān | kulīnān rūpasaṃpannān gajānparagajārujān || 29 ||
+5,30,निष्ठितान् गजशिखायामैरावतसमान्युधि । निहन्तॄन्परसैन्यानां गृहे तस्मिन्ददर्श सः ॥ ३० ॥,niṣṭhitān gajaśikhāyāmairāvatasamānyudhi | nihantṝnparasainyānāṃ gṛhe tasmindadarśa saḥ || 30 ||
+5,31,क्षरतश्च यथा मेघान् स्रवतश्च यथा गिरीन् । मेघस्तनितनिर्घोषान्दुर्धर्षान् समरे परैः ॥ ३१ ॥,kṣarataśca yathā meghān sravataśca yathā girīn | meghastanitanirghoṣāndurdharṣān samare paraiḥ || 31 ||
+5,32,सहस्रं वाहिनीस्तत्र जाम्बूनदपरिष्कृताः । हेमजालैरविच्छिन्नास्तरुणादित्यसंनिभाः ॥ ३२ ॥,sahasraṃ vāhinīstatra jāmbūnadapariṣkṛtāḥ | hemajālairavicchinnāstaruṇādityasaṃnibhāḥ || 32 ||
+5,33,ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने । शिबिका विविधाकाराः स कपिर्मारुतात्मजः ॥ ३३ ॥,dadarśa rākṣasendrasya rāvaṇasya niveśane | śibikā vividhākārāḥ sa kapirmārutātmajaḥ || 33 ||
+5,34,लतागृहाणि चित्राणि चित्रशालागृहाणि च । क्रीडागृहाणि चान्यानि दारुपर्वतकानपि ॥ ३४ ॥,latāgṛhāṇi citrāṇi citraśālāgṛhāṇi ca | krīḍāgṛhāṇi cānyāni dāruparvatakānapi || 34 ||
+5,35,कामस्य गृहकं रम्यं दिवागृहकमेव च । ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने ॥ ३५ ॥,kāmasya gṛhakaṃ ramyaṃ divāgṛhakameva ca | dadarśa rākṣasendrasya rāvaṇasya niveśane || 35 ||
+5,36,स मन्दरतलप्रख्यं मयूरस्थानसंकुलम् । ध्वजयष्टिभिराकीर्णं ददर्श भवनोत्तमम् ॥ ३६ ॥,sa mandaratalaprakhyaṃ mayūrasthānasaṃkulam | dhvajayaṣṭibhirākīrṇaṃ dadarśa bhavanottamam || 36 ||
+5,37,अनन्तरत्ननिचयं निधिजालं समन्ततः । धीरनिष्ठितकर्मान्तं गृहं भूतपतेरिव ॥ ३७ ॥,anantaratnanicayaṃ nidhijālaṃ samantataḥ | dhīraniṣṭhitakarmāntaṃ gṛhaṃ bhūtapateriva || 37 ||
+5,38,अर्चिर्भिश्चापि रत्नानां तेजसा रावणस्य च । विरराजाथ तद्वेश्म रश्मिमानिव रश्मिभिः ॥ ३८ ॥,arcirbhiścāpi ratnānāṃ tejasā rāvaṇasya ca | virarājātha tadveśma raśmimāniva raśmibhiḥ || 38 ||
+5,39,जाम्बूनदमयान्येव शयनान्यासनानि च । भाजनानि च शुभ्राणि ददर्श हरियूथपः ॥ ३९ ॥,jāmbūnadamayānyeva śayanānyāsanāni ca | bhājanāni ca śubhrāṇi dadarśa hariyūthapaḥ || 39 ||
+5,40,मध्वासवकृतक्लेदं मणिभाजनसंकुलम् । मनोरममसंबाधं कुबेरभवनं यथा ॥ ४० ॥,madhvāsavakṛtakledaṃ maṇibhājanasaṃkulam | manoramamasaṃbādhaṃ kuberabhavanaṃ yathā || 40 ||
+5,41,नूपुराणां च घोषेण काञ्चीनां निनदेन च । मृदङ्गतलघोषैश्च घोषवद्भिर्विनादितम् ॥ ४१ ॥,nūpurāṇāṃ ca ghoṣeṇa kāñcīnāṃ ninadena ca | mṛdaṅgatalaghoṣaiśca ghoṣavadbhirvināditam || 41 ||
+5,42,प्रासादसंघातयुतं स्त्रीरत्नशतसंकुलम् । सुव्यूढकक्ष्यं हनुमान्प्रविवेश महागृहम् ॥ ४२ ॥,prāsādasaṃghātayutaṃ strīratnaśatasaṃkulam | suvyūḍhakakṣyaṃ hanumānpraviveśa mahāgṛham || 42 ||
+6,1,स वेश्मजालं बलवान्ददर्श व्यासक्तवैदूर्यसुवर्णजालम् । यथा महत् प्रावृषि मेघजालं विद्युत्पिनद्धं सविहंगजालम् ॥ १ ॥,sa veśmajālaṃ balavāndadarśa vyāsaktavaidūryasuvarṇajālam | yathā mahat prāvṛṣi meghajālaṃ vidyutpinaddhaṃ savihaṃgajālam || 1 ||
+6,2,निवेशनानां विविधाश्च शालाः प्रधानशङ्खायुधचापशालाः । मनोहराश्चापि पुनर्विशाला ददर्श वेश्माद्रिषु चन्द्रशालाः ॥ २ ॥,niveśanānāṃ vividhāśca śālāḥ pradhānaśaṅkhāyudhacāpaśālāḥ | manoharāścāpi punarviśālā dadarśa veśmādriṣu candraśālāḥ || 2 ||
+6,3,गृहाणि नानावसुराजितानि देवासुरैश्चापि सुपूजितानि । सर्वैश्च दोषैः परिवर्जितानि कपिर्ददर्श स्वबलार्जितानि ॥ ३ ॥,gṛhāṇi nānāvasurājitāni devāsuraiścāpi supūjitāni | sarvaiśca doṣaiḥ parivarjitāni kapirdadarśa svabalārjitāni || 3 ||
+6,4,तानि प्रयत्नाभिसमाहितानि मयेन साक्षादिव निर्मितानि । महीतले सर्वगुणोत्तराणि ददर्श लङ्काधिपतेर्गृहाणि ॥ ४ ॥,tāni prayatnābhisamāhitāni mayena sākṣādiva nirmitāni | mahītale sarvaguṇottarāṇi dadarśa laṅkādhipatergṛhāṇi || 4 ||
+6,5,ततो ददर्शोच्छ्रितमेघरूपं मनोहरं काञ्चनचारुरूपम् । रक्षोऽधिपस्यात्मबलानुरूपं गृहोत्तमं ह्यप्रतिरूपरूपम् ॥ ५ ॥,tato dadarśocchritamegharūpaṃ manohara��� kāñcanacārurūpam | rakṣo'dhipasyātmabalānurūpaṃ gṛhottamaṃ hyapratirūparūpam || 5 ||
+6,6,महीतले स्वर्गमिव प्रकीर्णं श्रिया ज्वलन्तं बहुरत्नकीर्णम् । नानातरूणां कुसुमावकीर्णं गिरेरिवाग्रं रजसावकीर्णम् ॥ ६ ॥,mahītale svargamiva prakīrṇaṃ śriyā jvalantaṃ bahuratnakīrṇam | nānātarūṇāṃ kusumāvakīrṇaṃ girerivāgraṃ rajasāvakīrṇam || 6 ||
+6,7,नारीप्रवेकैरिव दीप्यमानं तडिद्भिरम्भोदवदर्च्यमानम् । हंसप्रवेकैरिव वाह्यमानं श्रिया युतं खे सुकृतां विमानम् ॥ ७ ॥,nārīpravekairiva dīpyamānaṃ taḍidbhirambhodavadarcyamānam | haṃsapravekairiva vāhyamānaṃ śriyā yutaṃ khe sukṛtāṃ vimānam || 7 ||
+6,8,यथा नगाग्रं बहुधातुचित्रं यथा नभश्च ग्रहचन्द्रचित्रम् । ददर्श युक्तीकृतमेघचित्रं विमानरत्नं बहुरत्नचित्रम् ॥ ८ ॥,yathā nagāgraṃ bahudhātucitraṃ yathā nabhaśca grahacandracitram | dadarśa yuktīkṛtameghacitraṃ vimānaratnaṃ bahuratnacitram || 8 ||
+6,9,मही कृता पर्वतराजिपूर्णा शैलाः कृता वृक्षवितानपूर्णाः । वृक्षाः कृताः पुष्पवितानपूर्णाः पुष्पं कृतं केसरपत्रपूर्णम् ॥ ९ ॥,mahī kṛtā parvatarājipūrṇā śailāḥ kṛtā vṛkṣavitānapūrṇāḥ | vṛkṣāḥ kṛtāḥ puṣpavitānapūrṇāḥ puṣpaṃ kṛtaṃ kesarapatrapūrṇam || 9 ||
+6,10,कृतानि वेश्मानि च पाण्डुराणि तथा सुपुष्पा अपि पुष्करिण्यः । पुनश्च पद्मानि सकेसराणि धन्यानि चित्राणि तथा वनानि ॥ १० ॥,kṛtāni veśmāni ca pāṇḍurāṇi tathā supuṣpā api puṣkariṇyaḥ | punaśca padmāni sakesarāṇi dhanyāni citrāṇi tathā vanāni || 10 ||
+6,11,पुष्पाह्वयं नाम विराजमानं रत्नप्रभाभिश्च विवर्धमानम् । वेश्मोत्तमानामपि चोच्चमानं महाकपिस्तत्र महाविमानम् ॥ ११ ॥,puṣpāhvayaṃ nāma virājamānaṃ ratnaprabhābhiśca vivardhamānam | veśmottamānāmapi coccamānaṃ mahākapistatra mahāvimānam || 11 ||
+6,12,कृताश्च वैदूर्यमया विहंगा रूप्यप्रवालैश्च तथा विहंगाः । चित्राश्च नानावसुभिर्भुजंगा जात्यानुरूपास्तुरगाः शुभाङ्गाः ॥ १२ ॥,kṛtāśca vaidūryamayā vihaṃgā rūpyapravālaiśca tathā vihaṃgāḥ | citrāśca nānāvasubhirbhujaṃgā jātyānurūpāsturagāḥ śubhāṅgāḥ || 12 ||
+6,13,प्रवालजाम्बूनदपुष्पपक्षाः सलीलमावर्जितजिह्मपक्षाः । कामस्य साक्षादिव भान्ति पक्षाः कृता विहंगाः सुमुखाः सुपक्षाः ॥ १३ ॥,pravālajāmbūnadapuṣpapakṣāḥ salīlamāvarjitajihmapakṣāḥ | kāmasya sākṣādiva bhānti pakṣāḥ kṛtā vihaṃgāḥ sumukhāḥ supakṣāḥ || 13 ||
+6,14,नियुज्यमानाश्च गजाः सुहस्ताः सकेसराश्चोत्पलपत्रहस्ताः । बभूव देवी च कृता सुहस्ता लक्ष्मीस्तथा पद्मिनि पद्महस्ता ॥ १४ ॥,niyujyamānāśca gajāḥ suhastāḥ sakesarāścotpalapatrahastāḥ | babhūva devī ca kṛtā suhastā lakṣmīstathā padmini padmahastā || 14 ||
+6,15,इतीव तद्गृहमभिगम्य शोभनं सविस्मयो नगमिव चारुशोभनम् । पुनश्च तत् परमसुगन्धि सुन्दरं हिमात्यये नगमिव चारुकन्दरम् ॥ १५ ॥,itīva tadgṛhamabhigamya śobhanaṃ savismayo nagamiva cāruśobhanam | punaśca tat paramasugandhi sundaraṃ himātyaye nagamiva cārukandaram || 15 ||
+6,16,ततः स तां कपिरभिपत्य पूजितां चरन्पु��ीं दशमुखबाहुपालिताम् । अदृश्य तां जनकसुतां सुपूजितां सुदुःखितां पतिगुणवेगनिर्जिताम् ॥ १६ ॥,tataḥ sa tāṃ kapirabhipatya pūjitāṃ caranpurīṃ daśamukhabāhupālitām | adṛśya tāṃ janakasutāṃ supūjitāṃ suduḥkhitāṃ patiguṇaveganirjitām || 16 ||
+6,17,ततस्तदा बहुविधभावितात्मनः कृतात्मनो जनकसुतां सुवर्त्मनः । अपश्यतो ऽभवदतिदुःखितं मनः सुचक्षुषः प्रविचरतो महात्मनः ॥ १७ ॥,tatastadā bahuvidhabhāvitātmanaḥ kṛtātmano janakasutāṃ suvartmanaḥ | apaśyato'bhavadatiduḥkhitaṃ manaḥ sucakṣuṣaḥ pravicarato mahātmanaḥ || 17 ||
+7,1,तस्यालयवरिष्ठस्य मध्ये विपुलमायतम् । ददर्श भवनश्रेष्ठं हनूमान्मारुतात्मजः ॥ १ ॥,tasyālayavariṣṭhasya madhye vipulamāyatam | dadarśa bhavanaśreṣṭhaṃ hanūmānmārutātmajaḥ || 1 ||
+7,2,अर्धयोजनविस्तीर्णमायतं योजनं हि तत् । भवनं राक्षसेन्द्रस्य बहुप्रासादसंकुलम् ॥ २ ॥,ardhayojanavistīrṇamāyataṃ yojanaṃ hi tat | bhavanaṃ rākṣasendrasya bahuprāsādasaṃkulam || 2 ||
+7,3,मार्गमाणस्तु वैदेहीं सीतामायतलोचनाम् । सर्वतः परिचक्राम हनूमानरिसूदनः ॥ ३ ॥,mārgamāṇastu vaidehīṃ sītāmāyatalocanām | sarvataḥ paricakrāma hanūmānarisūdanaḥ || 3 ||
+7,4,चतुर्विषाणैर्द्विरदैस्त्रिविषाणैस्तथैव च । परिक्षिप्तमसंबाधं रक्ष्यमाणमुदायुधैः ॥ ४ ॥,caturviṣāṇairdviradaistriviṣāṇaistathaiva ca | parikṣiptamasaṃbādhaṃ rakṣyamāṇamudāyudhaiḥ || 4 ||
+7,5,राक्षसीभिश्च पत्नीभी रावणस्य निवेशनम् । आहृताभिश्च विक्रम्य राजकन्याभिरावृतम् ॥ ५ ॥,rākṣasībhiśca patnībhī rāvaṇasya niveśanam | āhṛtābhiśca vikramya rājakanyābhirāvṛtam || 5 ||
+7,6,तन्नक्रमकराकीर्णं तिमिंगिलझषाकुलम् । वायुवेगसमाधूतं पन्नगैरिव सागरम् ॥ ६ ॥,tannakramakarākīrṇaṃ timiṃgilajhaṣākulam | vāyuvegasamādhūtaṃ pannagairiva sāgaram || 6 ||
+7,7,या हि वैश्वरणे लक्ष्मीर्या चेन्द्रे हरिवाहने । सा रावणगृहे सर्वा नित्यमेवानपायिनी ॥ ७ ॥,yā hi vaiśvaraṇe lakṣmīryā cendre harivāhane | sā rāvaṇagṛhe sarvā nityamevānapāyinī || 7 ||
+7,8,या च राज्ञः कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च । तादृशी तद्विशिष्टा वा ऋद्धी रक्षो गृहेष्विह ॥ ८ ॥,yā ca rājñaḥ kuberasya yamasya varuṇasya ca | tādṛśī tadviśiṣṭā vā ṛddhī rakṣo gṛheṣviha || 8 ||
+7,9,तस्य हर्म्यस्य मध्यस्थं वेश्म चान्यत् सुनिर्मितम् । बहुनिर्यूह संकीर्णं ददर्श पवनात्मजः ॥ ९ ॥,tasya harmyasya madhyasthaṃ veśma cānyat sunirmitam | bahuniryūha saṃkīrṇaṃ dadarśa pavanātmajaḥ || 9 ||
+7,10,ब्रह्मणो ऽर्थे कृतं दिव्यं दिवि यद्विश्वकर्मणा । विमानं पुष्पकं नाम सर्वरत्नविभूषितम् ॥ १० ॥,brahmaṇo'rthe kṛtaṃ divyaṃ divi yadviśvakarmaṇā | vimānaṃ puṣpakaṃ nāma sarvaratnavibhūṣitam || 10 ||
+7,11,परेण तपसा लेभे यत् कुबेरः पितामहात् । कुबेरमोजसा जित्वा लेभे तद् राक्षसेश्वरः ॥ ११ ॥,pareṇa tapasā lebhe yat kuberaḥ pitāmahāt | kuberamojasā jitvā lebhe tad rākṣaseśvaraḥ || 11 ||
+7,12,ईहा मृगसमायुक्तैः कार्यस्वरहिरण्मयैः । सुकृतैराचितं स्तम्भैः प्रदीप्तमिव च श्रिया ॥ १२ ॥,īhā mṛgasamāyuktaiḥ kāryasvarahiraṇmayaiḥ | sukṛtairācitaṃ stambhaiḥ pradīptamiva ca śriyā || 12 ||
+7,13,मेरुमन्दरसंकाशैरुल्लिखद्भिरिवाम्बरम् । कूटागारैः शुभाकारैः सर्वतः समलंकृतम् ॥ १३ ॥,merumandarasaṃkāśairullikhadbhirivāmbaram | kūṭāgāraiḥ śubhākāraiḥ sarvataḥ samalaṃkṛtam || 13 ||
+7,14,ज्वलनार्कप्रतीकाशं सुकृतं विश्वकर्मणा । हेमसोपानसंयुक्तं चारुप्रवरवेदिकम् ॥ १४ ॥,jvalanārkapratīkāśaṃ sukṛtaṃ viśvakarmaṇā | hemasopānasaṃyuktaṃ cārupravaravedikam || 14 ||
+7,15,जालवातायनैर्युक्तं काञ्चनैः स्थाटिकैरपि । इन्द्रनीलमहानीलमणिप्रवरवेदिकम् । विमानं पुष्पकं दिव्यमारुरोह महाकपिः ॥ १५ ॥,jālavātāyanairyuktaṃ kāñcanaiḥ sthāṭikairapi | indranīlamahānīlamaṇipravaravedikam | vimānaṃ puṣpakaṃ divyamāruroha mahākapiḥ || 15 ||
+7,16,तत्रस्थः स तदा गन्धं पानभक्ष्यान्नसंभवम् । दिव्यं संमूर्छितं जिघ्रन् रूपवन्तमिवानिलम् ॥ १६ ॥,tatrasthaḥ sa tadā gandhaṃ pānabhakṣyānnasaṃbhavam | divyaṃ saṃmūrchitaṃ jighran rūpavantamivānilam || 16 ||
+7,17,स गन्धस्तं महासत्त्वं बन्धुर्बन्धुमिवोत्तमम् । इत एहीत्युवाचेव तत्र यत्र स रावणः ॥ १७ ॥,sa gandhastaṃ mahāsattvaṃ bandhurbandhumivottamam | ita ehītyuvāceva tatra yatra sa rāvaṇaḥ || 17 ||
+7,18,ततस्तां प्रस्थितः शालां ददर्श महतीं शुभाम् । रावणस्य मनःकान्तां कान्तामिव वरस्त्रियम् ॥ १८ ॥,tatastāṃ prasthitaḥ śālāṃ dadarśa mahatīṃ śubhām | rāvaṇasya manaḥkāntāṃ kāntāmiva varastriyam || 18 ||
+7,19,मणिसोपानविकृतां हेमजालविराजिताम् । स्फाटिकैरावृततलां दन्तान्तरितरूपिकाम् ॥ १९ ॥,maṇisopānavikṛtāṃ hemajālavirājitām | sphāṭikairāvṛtatalāṃ dantāntaritarūpikām || 19 ||
+7,20,मुक्ताभिश्च प्रवालैश्च रूप्यचामीकरैरपि । विभूषितां मणिस्तम्भैः सुबहुस्तम्भभूषिताम् ॥ २० ॥,muktābhiśca pravālaiśca rūpyacāmīkarairapi | vibhūṣitāṃ maṇistambhaiḥ subahustambhabhūṣitām || 20 ||
+7,21,समैरृजुभिरत्युच्चैः समन्तात् सुविभूषितैः । स्तम्भैः पक्षैरिवात्युच्चैर्दिवं संप्रस्थितामिव ॥ २१ ॥,samairṛjubhiratyuccaiḥ samantāt suvibhūṣitaiḥ | stambhaiḥ pakṣairivātyuccairdivaṃ saṃprasthitāmiva || 21 ||
+7,22,महत्या कुथयास्त्रीणं पृथिवीलक्षणाङ्कया । पृथिवीमिव विस्तीर्णां सराष्ट्रगृहमालिनीम् ॥ २२ ॥,mahatyā kuthayāstrīṇaṃ pṛthivīlakṣaṇāṅkayā | pṛthivīmiva vistīrṇāṃ sarāṣṭragṛhamālinīm || 22 ||
+7,23,नादितां मत्तविहगैर्दिव्यगन्धाधिवासिताम् । परार्ध्यास्तरणोपेतां रक्षोऽधिपनिषेविताम् ॥ २३ ॥,nāditāṃ mattavihagairdivyagandhādhivāsitām | parārdhyāstaraṇopetāṃ rakṣo'dhipaniṣevitām || 23 ||
+7,24,धूम्रामगरुधूपेन विमलां हंसपाण्डुराम् । चित्रां पुष्पोपहारेण कल्माषीमिव सुप्रभाम् ॥ २४ ॥,dhūmrāmagarudhūpena vimalāṃ haṃsapāṇḍurām | citrāṃ puṣpopahāreṇa kalmāṣīmiva suprabhām || 24 ||
+7,25,मनःसंह्लादजननीं वर्णस्यापि प्रसादिनीम् । तां शोकनाशिनीं दिव्यां श्रियः संजननीमिव ॥ २५ ॥,manaḥsaṃhlādajananīṃ varṇasyāpi prasādinīm | tāṃ śokanāśinīṃ divyāṃ śriyaḥ saṃjananīmiva || 25 ||
+7,26,इन्द्रियाणीन्द्रिया��्थैस्तु पञ्च पञ्चभिरुत्तमैः । तर्पयामास मातेव तदा रावणपालिता ॥ २६ ॥,indriyāṇīndriyārthaistu pañca pañcabhiruttamaiḥ | tarpayāmāsa māteva tadā rāvaṇapālitā || 26 ||
+7,27,स्वर्गो ऽयं देवलोको ऽयमिन्द्रस्येयं पुरी भवेत् । सिद्धिर्वेयं परा हि स्यादित्यमन्यत मारुतिः ॥ २७ ॥,svargo'yaṃ devaloko'yamindrasyeyaṃ purī bhavet | siddhirveyaṃ parā hi syādityamanyata mārutiḥ || 27 ||
+7,28,प्रध्यायत इवापश्यत् प्रदीपांस्तत्र काञ्चनान् । धूर्तानिव महाधूर्तैर्देवनेन पराजितान् ॥ २८ ॥,pradhyāyata ivāpaśyat pradīpāṃstatra kāñcanān | dhūrtāniva mahādhūrtairdevanena parājitān || 28 ||
+7,29,दीपानां च प्रकाशेन तेजसा रावणस्य च । अर्चिर्भिर्भूषणानां च प्रदीप्तेत्यभ्यमन्यत ॥ २९ ॥,dīpānāṃ ca prakāśena tejasā rāvaṇasya ca | arcirbhirbhūṣaṇānāṃ ca pradīptetyabhyamanyata || 29 ||
+7,30,ततो ऽपश्यत् कुथासीनं नानावर्णाम्बरस्रजम् । सहस्रं वरनारीणां नानावेषविभूषितम् ॥ ३० ॥,tato'paśyat kuthāsīnaṃ nānāvarṇāmbarasrajam | sahasraṃ varanārīṇāṃ nānāveṣavibhūṣitam || 30 ||
+7,31,परिवृत्ते ऽर्धरात्रे तु पाननिद्रावशं गतम् । क्रीडित्वोपरतं रात्रौ सुष्वाप बलवत्तदा ॥ ३१ ॥,parivṛtte'rdharātre tu pānanidrāvaśaṃ gatam | krīḍitvoparataṃ rātrau suṣvāpa balavattadā || 31 ||
+7,32,तत् प्रसुप्तं विरुरुचे निःशब्दान्तरभूषणम् । निःशब्दहंसभ्रमरं यथा पद्मवनं महत् ॥ ३२ ॥,tat prasuptaṃ viruruce niḥśabdāntarabhūṣaṇam | niḥśabdahaṃsabhramaraṃ yathā padmavanaṃ mahat || 32 ||
+7,33,तासां संवृतदन्तानि मीलिताक्षाणि मारुतिः । अपश्यत् पद्मगन्धीनि वदनानि सुयोषिताम् ॥ ३३ ॥,tāsāṃ saṃvṛtadantāni mīlitākṣāṇi mārutiḥ | apaśyat padmagandhīni vadanāni suyoṣitām || 33 ||
+7,34,प्रबुद्धानीव पद्मानि तासां भूत्वा क्षपाक्षये । पुनःसंवृतपत्राणि रात्राविव बभुस्तदा ॥ ३४ ॥,prabuddhānīva padmāni tāsāṃ bhūtvā kṣapākṣaye | punaḥsaṃvṛtapatrāṇi rātrāviva babhustadā || 34 ||
+7,35,इमानि मुखपद्मानि नियतं मत्तषट्पदाः । अम्बुजानीव फुल्लानि प्रार्थयन्ति पुनः पुनः ॥ ३५ ॥,imāni mukhapadmāni niyataṃ mattaṣaṭpadāḥ | ambujānīva phullāni prārthayanti punaḥ punaḥ || 35 ||
+7,36,इति वामन्यत श्रीमानुपपत्त्या महाकपिः । मेने हि गुणतस्तानि समानि सलिलोद्भवैः ॥ ३६ ॥,iti vāmanyata śrīmānupapattyā mahākapiḥ | mene hi guṇatastāni samāni salilodbhavaiḥ || 36 ||
+7,37,सा तस्य शुशुभे शाला ताभिः स्त्रीभिर्विराजिता । शारदीव प्रसन्ना द्यौस्ताराभिरभिशोभिता ॥ ३७ ॥,sā tasya śuśubhe śālā tābhiḥ strībhirvirājitā | śāradīva prasannā dyaustārābhirabhiśobhitā || 37 ||
+7,38,स च ताभिः परिवृतः शुशुभे राक्षसाधिपः । यथा ह्युडुपतिः श्रीमांस्ताराभिरभिसंवृतः ॥ ३८ ॥,sa ca tābhiḥ parivṛtaḥ śuśubhe rākṣasādhipaḥ | yathā hyuḍupatiḥ śrīmāṃstārābhirabhisaṃvṛtaḥ || 38 ||
+7,39,याश्च्यवन्ते ऽम्बरात्ताराः पुण्यशेषसमावृताः । इमास्ताः संगताः कृत्स्ना इति मेने हरिस्तदा ॥ ३९ ॥,yāścyavante'mbarāttārāḥ puṇyaśeṣasamāvṛtāḥ | imāstāḥ saṃgatāḥ kṛtsnā iti mene haristadā || 39 ||
+7,40,ताराणाम��व सुव्यक्तं महतीनां शुभार्चिषाम् । प्रभावर्णप्रसादाश्च विरेजुस्तत्र योषिताम् ॥ ४० ॥,tārāṇāmiva suvyaktaṃ mahatīnāṃ śubhārciṣām | prabhāvarṇaprasādāśca virejustatra yoṣitām || 40 ||
+7,41,व्यावृत्तगुरुपीनस्रक्प्रकीर्णवरभूषणाः । पानव्यायामकालेषु निद्रापहृतचेतसः ॥ ४१ ॥,vyāvṛttagurupīnasrakprakīrṇavarabhūṣaṇāḥ | pānavyāyāmakāleṣu nidrāpahṛtacetasaḥ || 41 ||
+7,42,व्यावृत्ततिलकाः काश्चित् काश्चिदुद्भ्रान्तनूपुराः । पार्श्वे गलितहाराश्च काश्चित् परमयोषितः ॥ ४२ ॥,vyāvṛttatilakāḥ kāścit kāścidudbhrāntanūpurāḥ | pārśve galitahārāśca kāścit paramayoṣitaḥ || 42 ||
+7,43,मुखा हारवृताश्चान्याः काश्चित् प्रस्रस्तवाससः । व्याविद्धरशना दामाः किशोर्य इव वाहिताः ॥ ४३ ॥,mukhā hāravṛtāścānyāḥ kāścit prasrastavāsasaḥ | vyāviddharaśanā dāmāḥ kiśorya iva vāhitāḥ || 43 ||
+7,44,सुकुण्डलधराश्चान्या विच्छिन्नमृदितस्रजः । गजेन्द्रमृदिताः फुल्ला लता इव महावने ॥ ४४ ॥,sukuṇḍaladharāścānyā vicchinnamṛditasrajaḥ | gajendramṛditāḥ phullā latā iva mahāvane || 44 ||
+7,45,चन्द्रांशुकिरणाभाश्च हाराः कासां चिदुत्कटाः । हंसा इव बभुः सुप्ताः स्तनमध्येषु योषिताम् ॥ ४५ ॥,candrāṃśukiraṇābhāśca hārāḥ kāsāṃ cidutkaṭāḥ | haṃsā iva babhuḥ suptāḥ stanamadhyeṣu yoṣitām || 45 ||
+7,46,अपरासां च वैदूर्याः कादम्बा इव पक्षिणः । हेमसूत्राणि चान्यासां चक्रवाका इवाभवन् ॥ ४६ ॥,aparāsāṃ ca vaidūryāḥ kādambā iva pakṣiṇaḥ | hemasūtrāṇi cānyāsāṃ cakravākā ivābhavan || 46 ||
+7,47,हंसकारण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः । आपगा इव ता रेजुर्जघनैः पुलिनैरिव ॥ ४७ ॥,haṃsakāraṇḍavākīrṇāścakravākopaśobhitāḥ | āpagā iva tā rejurjaghanaiḥ pulinairiva || 47 ||
+7,48,किङ्किणीजालसंकाशास्ता हेमविपुलाम्बुजाः । भावग्राहा यशस्तीराः सुप्ता नद्य इवाबभुः ॥ ४८ ॥,kiṅkiṇījālasaṃkāśāstā hemavipulāmbujāḥ | bhāvagrāhā yaśastīrāḥ suptā nadya ivābabhuḥ || 48 ||
+7,49,मृदुष्वङ्गेषु कासां चित् कुचाग्रेषु च संस्थिताः । बभूवुर्भूषणानीव शुभा भूषणराजयः ॥ ४९ ॥,mṛduṣvaṅgeṣu kāsāṃ cit kucāgreṣu ca saṃsthitāḥ | babhūvurbhūṣaṇānīva śubhā bhūṣaṇarājayaḥ || 49 ||
+7,50,अंशुकान्ताश्च कासां चिन्मुखमारुतकम्पिताः । उपर्युपरि वक्त्राणां व्याधूयन्ते पुनः पुनः ॥ ५० ॥,aṃśukāntāśca kāsāṃ cinmukhamārutakampitāḥ | uparyupari vaktrāṇāṃ vyādhūyante punaḥ punaḥ || 50 ||
+7,51,ताः पाताका इवोद्धूताः पत्नीनां रुचिरप्रभाः । नानावर्णसुवर्णानां वक्त्रमूलेषु रेजिरे ॥ ५१ ॥,tāḥ pātākā ivoddhūtāḥ patnīnāṃ ruciraprabhāḥ | nānāvarṇasuvarṇānāṃ vaktramūleṣu rejire || 51 ||
+7,52,ववल्गुश्चात्र कासां चित् कुण्डलानि शुभार्चिषाम् । मुखमारुतसंसर्गान्मन्दं मन्दं सुयोषिताम् ॥ ५२ ॥,vavalguścātra kāsāṃ cit kuṇḍalāni śubhārciṣām | mukhamārutasaṃsargānmandaṃ mandaṃ suyoṣitām || 52 ||
+7,53,शर्करासवगन्धः स प्रकृत्या सुरभिः सुखः । तासां वदननिःश्वासः सिषेवे रावणं तदा ॥ ५३ ॥,śarkarāsavagandhaḥ sa prakṛtyā surabhiḥ sukhaḥ | tāsāṃ vadananiḥśvāsaḥ siṣeve rāvaṇaṃ tadā || 53 ||
+7,54,रावणाननशङ्काश्च काश्चिद् रावणयोषितः । मुखानि स्म सपत्नीनामुपाजिघ्रन्पुनः पुनः ॥ ५४ ॥,rāvaṇānanaśaṅkāśca kāścid rāvaṇayoṣitaḥ | mukhāni sma sapatnīnāmupājighranpunaḥ punaḥ || 54 ||
+7,55,अत्यर्थं सक्तमनसो रावणे ता वरस्त्रियः । अस्वतन्त्राः सपत्नीनां प्रियमेवाचरंस्तदा ॥ ५५ ॥,atyarthaṃ saktamanaso rāvaṇe tā varastriyaḥ | asvatantrāḥ sapatnīnāṃ priyamevācaraṃstadā || 55 ||
+7,56,बाहूनुपनिधायान्याः पारिहार्य विभूषिताः । अंशुकानि च रम्याणि प्रमदास्तत्र शिश्यिरे ॥ ५६ ॥,bāhūnupanidhāyānyāḥ pārihārya vibhūṣitāḥ | aṃśukāni ca ramyāṇi pramadāstatra śiśyire || 56 ||
+7,57,अन्या वक्षसि चान्यस्यास्तस्याः का चित् पुनर्भुजम् । अपरा त्वङ्कमन्यस्यास्तस्याश्चाप्यपरा भुजौ ॥ ५७ ॥,anyā vakṣasi cānyasyāstasyāḥ kā cit punarbhujam | aparā tvaṅkamanyasyāstasyāścāpyaparā bhujau || 57 ||
+7,58,ऊरुपार्श्वकटीपृष्ठमन्योन्यस्य समाश्रिताः । परस्परनिविष्टाङ्ग्यो मदस्नेहवशानुगाः ॥ ५८ ॥,ūrupārśvakaṭīpṛṣṭhamanyonyasya samāśritāḥ | parasparaniviṣṭāṅgyo madasnehavaśānugāḥ || 58 ||
+7,59,अन्योन्यस्याङ्गसंस्पर्शात् प्रीयमाणाः सुमध्यमाः । एकीकृतभुजाः सर्वाः सुषुपुस्तत्र योषितः ॥ ५९ ॥,anyonyasyāṅgasaṃsparśāt prīyamāṇāḥ sumadhyamāḥ | ekīkṛtabhujāḥ sarvāḥ suṣupustatra yoṣitaḥ || 59 ||
+7,60,अन्योन्यभुजसूत्रेण स्त्रीमालाग्रथिता हि सा । मालेव ग्रथिता सूत्रे शुशुभे मत्तषट्पदा ॥ ६० ॥,anyonyabhujasūtreṇa strīmālāgrathitā hi sā | māleva grathitā sūtre śuśubhe mattaṣaṭpadā || 60 ||
+7,61,लतानां माधवे मासि फुल्लानां वायुसेवनात् । अन्योन्यमालाग्रथितं संसक्तकुसुमोच्चयम् ॥ ६१ ॥,latānāṃ mādhave māsi phullānāṃ vāyusevanāt | anyonyamālāgrathitaṃ saṃsaktakusumoccayam || 61 ||
+7,62,व्यतिवेष्टितसुस्कन्थमन्योन्यभ्रमराकुलम् । आसीद्वनमिवोद्धूतं स्त्रीवनं रावणस्य तत् ॥ ६२ ॥,vyativeṣṭitasuskanthamanyonyabhramarākulam | āsīdvanamivoddhūtaṃ strīvanaṃ rāvaṇasya tat || 62 ||
+7,63,उचितेष्वपि सुव्यक्तं न तासां योषितां तदा । विवेकः शक्य आधातुं भूषणाङ्गाम्बरस्रजाम् ॥ ६३ ॥,uciteṣvapi suvyaktaṃ na tāsāṃ yoṣitāṃ tadā | vivekaḥ śakya ādhātuṃ bhūṣaṇāṅgāmbarasrajām || 63 ||
+7,64,रावणे सुखसंविष्टे ताः स्त्रियो विविधप्रभाः । ज्वलन्तः काञ्चना दीपाः प्रेक्षन्तानिमिषा इव ॥ ६४ ॥,rāvaṇe sukhasaṃviṣṭe tāḥ striyo vividhaprabhāḥ | jvalantaḥ kāñcanā dīpāḥ prekṣantānimiṣā iva || 64 ||
+7,65,राजर्षिपितृदैत्यानां गन्धर्वाणां च योषितः । रक्षसां चाभवन् कन्यास्तस्य कामवशं गताः ॥ ६५ ॥,rājarṣipitṛdaityānāṃ gandharvāṇāṃ ca yoṣitaḥ | rakṣasāṃ cābhavan kanyāstasya kāmavaśaṃ gatāḥ || 65 ||
+7,66,न तत्र का चित् प्रमदा प्रसह्य वीर्योपपन्नेन गुणेन लब्धा । न चान्यकामापि न चान्यपूर्वा विना वरार्हां जनकात्मजां तु ॥ ६६ ॥,na tatra kā cit pramadā prasahya vīryopapannena guṇena labdhā | na cānyakāmāpi na cānyapūrvā vinā varārhāṃ janakātmaj��ṃ tu || 66 ||
+7,67,न चाकुलीना न च हीनरूपा नादक्षिणा नानुपचार युक्ता । भार्याभवत्तस्य न हीनसत्त्वा न चापि कान्तस्य न कामनीया ॥ ६७ ॥,na cākulīnā na ca hīnarūpā nādakṣiṇā nānupacāra yuktā | bhāryābhavattasya na hīnasattvā na cāpi kāntasya na kāmanīyā || 67 ||
+7,68,बभूव बुद्धिस्तु हरीश्वरस्य यदीदृशी राघवधर्मपत्नी । इमा यथा राक्षसराजभार्याः सुजातमस्येति हि साधुबुद्धेः ॥ ६८ ॥,babhūva buddhistu harīśvarasya yadīdṛśī rāghavadharmapatnī | imā yathā rākṣasarājabhāryāḥ sujātamasyeti hi sādhubuddheḥ || 68 ||
+7,69,पुनश्च सो ऽचिन्तयदार्तरूपो ध्रुवं विशिष्टा गुणतो हि सीता । अथायमस्यां कृतवान्महात्मा लङ्केश्वरः कष्टमनार्यकर्म ॥ ६९ ॥,punaśca so'cintayadārtarūpo dhruvaṃ viśiṣṭā guṇato hi sītā | athāyamasyāṃ kṛtavānmahātmā laṅkeśvaraḥ kaṣṭamanāryakarma || 69 ||
+8,1,तत्र दिव्योपमं मुख्यं स्फाटिकं रत्नभूषितम् । अवेक्षमाणो हनुमान्ददर्श शयनासनम् ॥ १ ॥,tatra divyopamaṃ mukhyaṃ sphāṭikaṃ ratnabhūṣitam | avekṣamāṇo hanumāndadarśa śayanāsanam || 1 ||
+8,2,तस्य चैकतमे देशे सो ऽग्र्यमाल्यविभूषितम् । ददर्श पाण्डुरं छत्रं ताराधिपतिसंनिभम् ॥ २ ॥,tasya caikatame deśe so'gryamālyavibhūṣitam | dadarśa pāṇḍuraṃ chatraṃ tārādhipatisaṃnibham || 2 ||
+8,3,बालव्यजनहस्ताभिर्वीज्यमानं समन्ततः । गन्धैश्च विविधैर्जुष्टं वरधूपेन धूपितम् ॥ ३ ॥,bālavyajanahastābhirvījyamānaṃ samantataḥ | gandhaiśca vividhairjuṣṭaṃ varadhūpena dhūpitam || 3 ||
+8,4,परमास्तरणास्तीर्णमाविकाजिनसंवृतम् । दामभिर्वरमाल्यानां समन्तादुपशोभितम् ॥ ४ ॥,paramāstaraṇāstīrṇamāvikājinasaṃvṛtam | dāmabhirvaramālyānāṃ samantādupaśobhitam || 4 ||
+8,5,तस्मिञ्जीमूतसंकाशं प्रदीप्तोत्तमकुण्डलम् । लोहिताक्षं महाबाहुं महारजतवाससं ॥ ५ ॥,tasmiñjīmūtasaṃkāśaṃ pradīptottamakuṇḍalam | lohitākṣaṃ mahābāhuṃ mahārajatavāsasaṃ || 5 ||
+8,6,लोहितेनानुलिप्ताङ्गं चन्दनेन सुगन्धिना । संध्यारक्तमिवाकाशे तोयदं सतडिद्गुणम् ॥ ६ ॥,lohitenānuliptāṅgaṃ candanena sugandhinā | saṃdhyāraktamivākāśe toyadaṃ sataḍidguṇam || 6 ||
+8,7,वृतमाभरणैर्दिव्यैः सुरूपं कामरूपिणम् । सवृक्षवनगुल्माढ्यं प्रसुप्तमिव मन्दरम् ॥ ७ ॥,vṛtamābharaṇairdivyaiḥ surūpaṃ kāmarūpiṇam | savṛkṣavanagulmāḍhyaṃ prasuptamiva mandaram || 7 ||
+8,8,क्रीडित्वोपरतं रात्रौ वराभरणभूषितम् । प्रियं राक्षसकन्यानां राक्षसानां सुखावहम् ॥ ८ ॥,krīḍitvoparataṃ rātrau varābharaṇabhūṣitam | priyaṃ rākṣasakanyānāṃ rākṣasānāṃ sukhāvaham || 8 ||
+8,9,पीत्वाप्युपरतं चापि ददर्श स महाकपिः । भास्करे शयने वीरं प्रसुप्तं राक्षसाधिपम् ॥ ९ ॥,pītvāpyuparataṃ cāpi dadarśa sa mahākapiḥ | bhāskare śayane vīraṃ prasuptaṃ rākṣasādhipam || 9 ||
+8,10,निःश्वसन्तं यथा नागं रावणं वानरोत्तमः । आसाद्य परमोद्विग्नः सो ऽपासर्पत् सुभीतवत् ॥ १० ॥,niḥśvasantaṃ yathā nāgaṃ rāvaṇaṃ vānarottamaḥ | āsādya paramodvignaḥ so'pāsarpat subhītavat || 10 ||
+8,11,अथारोहणमासाद्य वेदिकान्तरमाश्रितः । सुप्तं राक्षस��ार्दूलं प्रेक्षते स्म महाकपिः ॥ ११ ॥,athārohaṇamāsādya vedikāntaramāśritaḥ | suptaṃ rākṣasaśārdūlaṃ prekṣate sma mahākapiḥ || 11 ||
+8,12,शुशुभे राक्षसेन्द्रस्य स्वपतः शयनोत्तमम् । गन्धहस्तिनि संविष्टे यथाप्रस्रवणं महत् ॥ १२ ॥,śuśubhe rākṣasendrasya svapataḥ śayanottamam | gandhahastini saṃviṣṭe yathāprasravaṇaṃ mahat || 12 ||
+8,13,काञ्चनाङ्गदनद्धौ च ददर्श स महात्मनः । विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ ॥ १३ ॥,kāñcanāṅgadanaddhau ca dadarśa sa mahātmanaḥ | vikṣiptau rākṣasendrasya bhujāvindradhvajopamau || 13 ||
+8,14,ऐरावतविषाणाग्रैरापीडितकृतव्रणौ । वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षितौ ॥ १४ ॥,airāvataviṣāṇāgrairāpīḍitakṛtavraṇau | vajrollikhitapīnāṃsau viṣṇucakraparikṣitau || 14 ||
+8,15,पीनौ समसुजातांसौ संगतौ बलसंयुतौ । सुलक्षण नखाङ्गुष्ठौ स्वङ्गुलीतललक्षितौ ॥ १५ ॥,pīnau samasujātāṃsau saṃgatau balasaṃyutau | sulakṣaṇa nakhāṅguṣṭhau svaṅgulītalalakṣitau || 15 ||
+8,16,संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ । विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ ॥ १६ ॥,saṃhatau parighākārau vṛttau karikaropamau | vikṣiptau śayane śubhre pañcaśīrṣāvivoragau || 16 ||
+8,17,शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना । चन्दनेन परार्ध्येन स्वनुलिप्तौ स्वलंकृतौ ॥ १७ ॥,śaśakṣatajakalpena suśītena sugandhinā | candanena parārdhyena svanuliptau svalaṃkṛtau || 17 ||
+8,18,उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमनिषेवितौ । यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ ॥ १८ ॥,uttamastrīvimṛditau gandhottamaniṣevitau | yakṣapannagagandharvadevadānavarāviṇau || 18 ||
+8,19,ददर्श स कपिस्तस्य बाहू शयनसंस्थितौ । मन्दरस्यान्तरे सुप्तौ महार्ही रुषिताविव ॥ १९ ॥,dadarśa sa kapistasya bāhū śayanasaṃsthitau | mandarasyāntare suptau mahārhī ruṣitāviva || 19 ||
+8,20,ताभ्यां स परिपूर्णाभ्यां भुजाभ्यां राक्षसाधिपः । शुशुभे ऽचलसंकाशः शृङ्गाभ्यामिव मन्दरः ॥ २० ॥,tābhyāṃ sa paripūrṇābhyāṃ bhujābhyāṃ rākṣasādhipaḥ | śuśubhe'calasaṃkāśaḥ śṛṅgābhyāmiva mandaraḥ || 20 ||
+8,21,चूतपुंनागसुरभिर्बकुलोत्तमसंयुतः । मृष्टान्नरससंयुक्तः पानगन्धपुरःसरः ॥ २१ ॥,cūtapuṃnāgasurabhirbakulottamasaṃyutaḥ | mṛṣṭānnarasasaṃyuktaḥ pānagandhapuraḥsaraḥ || 21 ||
+8,22,तस्य राक्षससिंहस्य निश्चक्राम मुखान्महान् । शयानस्य विनिःश्वासः पूरयन्निव तद्गृहम् ॥ २२ ॥,tasya rākṣasasiṃhasya niścakrāma mukhānmahān | śayānasya viniḥśvāsaḥ pūrayanniva tadgṛham || 22 ||
+8,23,मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजता । मुकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्ज्वलिताननम् ॥ २३ ॥,muktāmaṇivicitreṇa kāñcanena virājatā | mukuṭenāpavṛttena kuṇḍalojjvalitānanam || 23 ||
+8,24,रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिता । पीनायतविशालेन वक्षसाभिविराजितम् ॥ २४ ॥,raktacandanadigdhena tathā hāreṇa śobhitā | pīnāyataviśālena vakṣasābhivirājitam || 24 ||
+8,25,पाण्डुरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम् । महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तमवाससा ॥ २५ ॥,pāṇḍureṇāpaviddhena kṣaumeṇa kṣatajekṣaṇam | mahārheṇa susaṃvītaṃ pītenottamavāsasā || 25 ||
+8,26,माषराशिप्रतीकाशं निःश्वसन्तं भुजङ्गवत् । गाङ्गे महति तोयान्ते प्रसुतमिव कुञ्जरम् ॥ २६ ॥,māṣarāśipratīkāśaṃ niḥśvasantaṃ bhujaṅgavat | gāṅge mahati toyānte prasutamiva kuñjaram || 26 ||
+8,27,चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैर्दीप्यमानैश्चतुर्दिशम् । प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघं विद्युद्गणैरिव ॥ २७ ॥,caturbhiḥ kāñcanairdīpairdīpyamānaiścaturdiśam | prakāśīkṛtasarvāṅgaṃ meghaṃ vidyudgaṇairiva || 27 ||
+8,28,पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः । पत्नीः स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे ॥ २८ ॥,pādamūlagatāścāpi dadarśa sumahātmanaḥ | patnīḥ sa priyabhāryasya tasya rakṣaḥpatergṛhe || 28 ||
+8,29,शशिप्रकाशवदना वरकुण्डलभूषिताः । अम्लानमाल्याभरणा ददर्श हरियूथपः ॥ २९ ॥,śaśiprakāśavadanā varakuṇḍalabhūṣitāḥ | amlānamālyābharaṇā dadarśa hariyūthapaḥ || 29 ||
+8,30,नृत्तवादित्रकुशला राक्षसेन्द्रभुजाङ्कगाः । वराभरणधारिण्यो निषन्ना ददृशे कपिः ॥ ३० ॥,nṛttavāditrakuśalā rākṣasendrabhujāṅkagāḥ | varābharaṇadhāriṇyo niṣannā dadṛśe kapiḥ || 30 ||
+8,31,वज्रवैदूर्यगर्भाणि श्रवणान्तेषु योषिताम् । ददर्श तापनीयानि कुण्डलान्यङ्गदानि च ॥ ३१ ॥,vajravaidūryagarbhāṇi śravaṇānteṣu yoṣitām | dadarśa tāpanīyāni kuṇḍalānyaṅgadāni ca || 31 ||
+8,32,तासां चन्द्रोपमैर्वक्त्रैः शुभैर्ललितकुण्डलैः । विरराज विमानं तन्नभस्तारागणैरिव ॥ ३२ ॥,tāsāṃ candropamairvaktraiḥ śubhairlalitakuṇḍalaiḥ | virarāja vimānaṃ tannabhastārāgaṇairiva || 32 ||
+8,33,मदव्यायामखिन्नास्ता राक्षसेन्द्रस्य योषितः । तेषु तेष्ववकाशेषु प्रसुप्तास्तनुमध्यमाः ॥ ३३ ॥,madavyāyāmakhinnāstā rākṣasendrasya yoṣitaḥ | teṣu teṣvavakāśeṣu prasuptāstanumadhyamāḥ || 33 ||
+8,34,का चिद्वीणां परिष्वज्य प्रसुप्ता संप्रकाशते । महानदीप्रकीर्णेव नलिनी पोतमाश्रिता ॥ ३४ ॥,kā cidvīṇāṃ pariṣvajya prasuptā saṃprakāśate | mahānadīprakīrṇeva nalinī potamāśritā || 34 ||
+8,35,अन्या कक्षगतेनैव मड्डुकेनासितेक्षणा । प्रसुप्ता भामिनी भाति बालपुत्रेव वत्सला ॥ ३५ ॥,anyā kakṣagatenaiva maḍḍukenāsitekṣaṇā | prasuptā bhāminī bhāti bālaputreva vatsalā || 35 ||
+8,36,पटहं चारुसर्वाङ्गी पीड्य शेते शुभस्तनी । चिरस्य रमणं लब्ध्वा परिष्वज्येव कामिनी ॥ ३६ ॥,paṭahaṃ cārusarvāṅgī pīḍya śete śubhastanī | cirasya ramaṇaṃ labdhvā pariṣvajyeva kāminī || 36 ||
+8,37,का चिदंशं परिष्वज्य सुप्ता कमललोचना । निद्रावशमनुप्राप्ता सहकान्तेव भामिनी ॥ ३७ ॥,kā cidaṃśaṃ pariṣvajya suptā kamalalocanā | nidrāvaśamanuprāptā sahakānteva bhāminī || 37 ||
+8,38,अन्या कनकसंकाशैर्मृदुपीनैर्मनोरमैः । मृदङ्गं परिपीड्याङ्गैः प्रसुप्ता मत्तलोचना ॥ ३८ ॥,anyā kanakasaṃkāśairmṛdupīnairmanoramaiḥ | mṛdaṅgaṃ paripīḍyāṅgaiḥ prasuptā mattalocanā || 38 ||
+8,39,भुजपार्श्वान्तरस्थेन कक्षगेण कृशोदरी । पणवेन सहानिन्द्या सुप्ता मदकृतश्रमा ॥ ३९ ॥,bhujapārśvāntarasthena kakṣageṇa kṛśodarī | paṇavena sahānindyā suptā madakṛtaśramā || 39 ||
+8,40,डिण्डिमं परिग���ह्यान्या तथैवासक्तडिण्डिमा । प्रसुप्ता तरुणं वत्समुपगूह्येव भामिनी ॥ ४० ॥,ḍiṇḍimaṃ parigṛhyānyā tathaivāsaktaḍiṇḍimā | prasuptā taruṇaṃ vatsamupagūhyeva bhāminī || 40 ||
+8,41,का चिदाडम्बरं नारी भुजसंभोगपीडितम् । कृत्वा कमलपत्राक्षी प्रसुप्ता मदमोहिता ॥ ४१ ॥,kā cidāḍambaraṃ nārī bhujasaṃbhogapīḍitam | kṛtvā kamalapatrākṣī prasuptā madamohitā || 41 ||
+8,42,कलशीमपविद्ध्यान्या प्रसुप्ता भाति भामिनी । वसन्ते पुष्पशबला मालेव परिमार्जिता ॥ ४२ ॥,kalaśīmapaviddhyānyā prasuptā bhāti bhāminī | vasante puṣpaśabalā māleva parimārjitā || 42 ||
+8,43,पाणिभ्यां च कुचौ का चित् सुवर्णकलशोपमौ । उपगूह्याबला सुप्ता निद्राबलपराजिता ॥ ४३ ॥,pāṇibhyāṃ ca kucau kā cit suvarṇakalaśopamau | upagūhyābalā suptā nidrābalaparājitā || 43 ||
+8,44,अन्या कमलपत्राक्षी पूर्णेन्दुसदृशानना । अन्यामालिङ्ग्य सुश्रोणी प्रसुप्ता मदविह्वला ॥ ४४ ॥,anyā kamalapatrākṣī pūrṇendusadṛśānanā | anyāmāliṅgya suśroṇī prasuptā madavihvalā || 44 ||
+8,45,आतोद्यानि विचित्राणि परिष्वज्य वरस्त्रियः । निपीड्य च कुचैः सुप्ताः कामिन्यः कामुकानिव ॥ ४५ ॥,ātodyāni vicitrāṇi pariṣvajya varastriyaḥ | nipīḍya ca kucaiḥ suptāḥ kāminyaḥ kāmukāniva || 45 ||
+8,46,तासामेकान्तविन्यस्ते शयानां शयने शुभे । ददर्श रूपसंपन्नामपरां स कपिः स्त्रियम् ॥ ४६ ॥,tāsāmekāntavinyaste śayānāṃ śayane śubhe | dadarśa rūpasaṃpannāmaparāṃ sa kapiḥ striyam || 46 ||
+8,47,मुक्तामणिसमायुक्तैर्भूषणैः सुविभूषिताम् । विभूषयन्तीमिव च स्वश्रिया भवनोत्तमम् ॥ ४७ ॥,muktāmaṇisamāyuktairbhūṣaṇaiḥ suvibhūṣitām | vibhūṣayantīmiva ca svaśriyā bhavanottamam || 47 ||
+8,48,गौरीं कनकवर्णाभामिष्टामन्तःपुरेश्वरीम् । कपिर्मन्दोदरीं तत्र शयानां चारुरूपिणीम् ॥ ४८ ॥,gaurīṃ kanakavarṇābhāmiṣṭāmantaḥpureśvarīm | kapirmandodarīṃ tatra śayānāṃ cārurūpiṇīm || 48 ||
+8,49,स तां दृष्ट्वा महाबाहुर्भूषितां मारुतात्मजः । तर्कयामास सीतेति रूपयौवनसंपदा । हर्षेण महता युक्तो ननन्द हरियूथपः ॥ ४९ ॥,sa tāṃ dṛṣṭvā mahābāhurbhūṣitāṃ mārutātmajaḥ | tarkayāmāsa sīteti rūpayauvanasaṃpadā | harṣeṇa mahatā yukto nananda hariyūthapaḥ || 49 ||
+8,50,आस्फोटयामास चुचुम्ब पुच्छं ननन्द चिक्रीड जगौ जगाम । स्तम्भानरोहन्निपपात भूमौ निदर्शयन् स्वां प्रकृतिं कपीनाम् ॥ ५० ॥,āsphoṭayāmāsa cucumba pucchaṃ nananda cikrīḍa jagau jagāma | stambhānarohannipapāta bhūmau nidarśayan svāṃ prakṛtiṃ kapīnām || 50 ||
+9,1,अवधूय च तां बुद्धिं बभूवावस्थितस्तदा । जगाम चापरां चिन्तां सीतां प्रति महाकपिः ॥ १ ॥,avadhūya ca tāṃ buddhiṃ babhūvāvasthitastadā | jagāma cāparāṃ cintāṃ sītāṃ prati mahākapiḥ || 1 ||
+9,2,न रामेण वियुक्ता सा स्वप्तुमर्हति भामिनी । न भोक्तुं नाप्यलंकर्तुं न पानमुपसेवितुम् ॥ २ ॥,na rāmeṇa viyuktā sā svaptumarhati bhāminī | na bhoktuṃ nāpyalaṃkartuṃ na pānamupasevitum || 2 ||
+9,3,नान्यं नरमुपस्थातुं सुराणामपि चेश्वरम् । न हि रामसमः कश्चिद्विद्यते त्रिदश���ष्वपि । अन्येयमिति निश्चित्य पानभूमौ चचार सः ॥ ३ ॥,nānyaṃ naramupasthātuṃ surāṇāmapi ceśvaram | na hi rāmasamaḥ kaścidvidyate tridaśeṣvapi | anyeyamiti niścitya pānabhūmau cacāra saḥ || 3 ||
+9,4,क्रीडितेनापराः क्लान्ता गीतेन च तथा पराः । नृत्तेन चापराः क्लान्ताः पानविप्रहतास्तथा ॥ ४ ॥,krīḍitenāparāḥ klāntā gītena ca tathā parāḥ | nṛttena cāparāḥ klāntāḥ pānaviprahatāstathā || 4 ||
+9,5,मुरजेषु मृदङ्गेषु पीठिकासु च संस्थिताः । तथास्तरणमुख्य्येषु संविष्टाश्चापराः स्त्रियः ॥ ५ ॥,murajeṣu mṛdaṅgeṣu pīṭhikāsu ca saṃsthitāḥ | tathāstaraṇamukhyyeṣu saṃviṣṭāścāparāḥ striyaḥ || 5 ||
+9,6,अङ्गनानां सहस्रेण भूषितेन विभूषणैः । रूपसंलापशीलेन युक्तगीतार्थभाषिणा ॥ ६ ॥,aṅganānāṃ sahasreṇa bhūṣitena vibhūṣaṇaiḥ | rūpasaṃlāpaśīlena yuktagītārthabhāṣiṇā || 6 ||
+9,7,देशकालाभियुक्तेन युक्तवाक्याभिधायिना । रताभिरतसंसुप्तं ददर्श हरियूथपः ॥ ७ ॥,deśakālābhiyuktena yuktavākyābhidhāyinā | ratābhiratasaṃsuptaṃ dadarśa hariyūthapaḥ || 7 ||
+9,8,तासां मध्ये महाबाहुः शुशुभे राक्षसेश्वरः । गोष्ठे महति मुख्यानां गवां मध्ये यथा वृषः ॥ ८ ॥,tāsāṃ madhye mahābāhuḥ śuśubhe rākṣaseśvaraḥ | goṣṭhe mahati mukhyānāṃ gavāṃ madhye yathā vṛṣaḥ || 8 ||
+9,9,स राक्षसेन्द्रः शुशुभे ताभिः परिवृतः स्वयम् । करेणुभिर्यथारण्यं परिकीर्णो महाद्विपः ॥ ९ ॥,sa rākṣasendraḥ śuśubhe tābhiḥ parivṛtaḥ svayam | kareṇubhiryathāraṇyaṃ parikīrṇo mahādvipaḥ || 9 ||
+9,10,सर्वकामैरुपेतां च पानभूमिं महात्मनः । ददर्श कपिशार्दूलस्तस्य रक्षःपतेर्गृहे ॥ १० ॥,sarvakāmairupetāṃ ca pānabhūmiṃ mahātmanaḥ | dadarśa kapiśārdūlastasya rakṣaḥpatergṛhe || 10 ||
+9,11,मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च भागशः । तत्र न्यस्तानि मांसानि पानभूमौ ददर्श सः ॥ ११ ॥,mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca varāhāṇāṃ ca bhāgaśaḥ | tatra nyastāni māṃsāni pānabhūmau dadarśa saḥ || 11 ||
+9,12,रौक्मेषु च विशलेषु भाजनेष्वर्धभक्षितान् । ददर्श कपिशार्दूल मयूरान् कुक्कुटांस्तथा ॥ १२ ॥,raukmeṣu ca viśaleṣu bhājaneṣvardhabhakṣitān | dadarśa kapiśārdūla mayūrān kukkuṭāṃstathā || 12 ||
+9,13,वराहवार्ध्राणसकान्दधिसौवर्चलायुतान् । शल्यान्मृगमयूरांश्च हनूमानन्ववैक्षत ॥ १३ ॥,varāhavārdhrāṇasakāndadhisauvarcalāyutān | śalyānmṛgamayūrāṃśca hanūmānanvavaikṣata || 13 ||
+9,14,कृकरान् विविधान् सिद्धांश्चकोरानर्धभक्षितान् । महिषानेकशल्यांश्च छागांश्च कृतनिष्ठितान् । लेख्यमुच्चावचं पेयं भोज्यानि विविधानि च ॥ १४ ॥,kṛkarān vividhān siddhāṃścakorānardhabhakṣitān | mahiṣānekaśalyāṃśca chāgāṃśca kṛtaniṣṭhitān | lekhyamuccāvacaṃ peyaṃ bhojyāni vividhāni ca || 14 ||
+9,15,तथाम्ललवणोत्तंसैर्विविधै रागषाडवैः । हार नूपुरकेयूरैरपविद्धैर्महाधनैः ॥ १५ ॥,tathāmlalavaṇottaṃsairvividhai rāgaṣāḍavaiḥ | hāra nūpurakeyūrairapaviddhairmahādhanaiḥ || 15 ||
+9,16,पानभाजनविक्षिप्तैः फलैश्च विविधैरपि । कृतपुष्पोपहारा भूरधिकं पुष्यति श्रियम् ॥ १६ ॥,pānabhājanavikṣiptaiḥ phalaiśca vividhairapi | kṛtapuṣpopahārā bhūradhikaṃ puṣyati śriyam || 16 ||
+9,17,तत्र तत्र च विन्यस्तैः सुश्लिष्टैः शयनासनैः । पानभूमिर्विना वह्निं प्रदीप्तेवोपलक्ष्यते ॥ १७ ॥,tatra tatra ca vinyastaiḥ suśliṣṭaiḥ śayanāsanaiḥ | pānabhūmirvinā vahniṃ pradīptevopalakṣyate || 17 ||
+9,18,बहुप्रकारैर्विविधैर्वरसंस्कारसंस्कृतैः । मांसैः कुशलसंयुक्तैः पानभूमिगतैः पृथक् ॥ १८ ॥,bahuprakārairvividhairvarasaṃskārasaṃskṛtaiḥ | māṃsaiḥ kuśalasaṃyuktaiḥ pānabhūmigataiḥ pṛthak || 18 ||
+9,19,दिव्याः प्रसन्ना विविधाः सुराः कृतसुरा अपि । शर्करासवमाध्वीकाः पुष्पासवफलासवाः । वासचूर्णैश्च विविधैर्मृष्टास्तैस्तैः पृथक्पृथक् ॥ १९ ॥,divyāḥ prasannā vividhāḥ surāḥ kṛtasurā api | śarkarāsavamādhvīkāḥ puṣpāsavaphalāsavāḥ | vāsacūrṇaiśca vividhairmṛṣṭāstaistaiḥ pṛthakpṛthak || 19 ||
+9,20,संतता शुशुभे भूमिर्माल्यैश्च बहुसंस्थितैः । हिरण्मयैश्च करकैर्भाजनैः स्फाटिकैरपि । जाम्बूनदमयैश्चान्यैः करकैरभिसंवृता ॥ २० ॥,saṃtatā śuśubhe bhūmirmālyaiśca bahusaṃsthitaiḥ | hiraṇmayaiśca karakairbhājanaiḥ sphāṭikairapi | jāmbūnadamayaiścānyaiḥ karakairabhisaṃvṛtā || 20 ||
+9,21,राजतेषु च कुम्भेषु जाम्बूनदमयेषु च । पानश्रेष्ठं तदा भूरि कपिस्तत्र ददर्श ह ॥ २१ ॥,rājateṣu ca kumbheṣu jāmbūnadamayeṣu ca | pānaśreṣṭhaṃ tadā bhūri kapistatra dadarśa ha || 21 ||
+9,22,सो ऽपश्यच्छातकुम्भानि शीधोर्मणिमयानि च । राजतानि च पूर्णानि भाजनानि महाकपिः ॥ २२ ॥,so'paśyacchātakumbhāni śīdhormaṇimayāni ca | rājatāni ca pūrṇāni bhājanāni mahākapiḥ || 22 ||
+9,23,क्व चिदर्धावशेषाणि क्व चित् पीतानि सर्वशः । क्व चिन्नैव प्रपीतानि पानानि स ददर्श ह ॥ २३ ॥,kva cidardhāvaśeṣāṇi kva cit pītāni sarvaśaḥ | kva cinnaiva prapītāni pānāni sa dadarśa ha || 23 ||
+9,24,क्व चिद्भक्ष्यांश्च विविधान् क्व चित् पानानि भागशः । क्व चिदन्नावशेषाणि पश्यन् वै विचचार ह ॥ २४ ॥,kva cidbhakṣyāṃśca vividhān kva cit pānāni bhāgaśaḥ | kva cidannāvaśeṣāṇi paśyan vai vicacāra ha || 24 ||
+9,25,क्व चित् प्रभिन्नैः करकैः क्व चिदालोडितैर्घटैः । क्व चित् संपृक्तमाल्यानि जलानि च फलानि च ॥ २५ ॥,kva cit prabhinnaiḥ karakaiḥ kva cidāloḍitairghaṭaiḥ | kva cit saṃpṛktamālyāni jalāni ca phalāni ca || 25 ||
+9,26,शयनान्यत्र नारीणां शून्यानि बहुधा पुनः । परस्परं समाश्लिष्य काश्चित् सुप्ता वराङ्गनाः ॥ २६ ॥,śayanānyatra nārīṇāṃ śūnyāni bahudhā punaḥ | parasparaṃ samāśliṣya kāścit suptā varāṅganāḥ || 26 ||
+9,27,का चिच्च वस्त्रमन्यस्या अपहृत्योपगुह्य च । उपगम्याबला सुप्ता निद्राबलपराजिता ॥ २७ ॥,kā cicca vastramanyasyā apahṛtyopaguhya ca | upagamyābalā suptā nidrābalaparājitā || 27 ||
+9,28,तासामुच्छ्वासवातेन वस्त्रं माल्यं च गात्रजम् । नात्यर्थं स्पन्दते चित्रं प्राप्य मन्दमिवानिलम् ॥ २८ ॥,tāsāmucchvāsavātena vastraṃ mālyaṃ ca gātrajam | nātyarthaṃ spandate citraṃ prāpya mandamivānilam || 28 ||
+9,29,चन्दनस्य च शीतस्य शीधोर्मधुरसस्य च । विविधस्य च माल्यस्य पुष्पस्य व��विधस्य च ॥ २९ ॥,candanasya ca śītasya śīdhormadhurasasya ca | vividhasya ca mālyasya puṣpasya vividhasya ca || 29 ||
+9,30,बहुधा मारुतस्तत्र गन्धं विविधमुद्वहन् । स्नानानां चन्दनानां च धूपानां चैव मूर्छितः । प्रववौ सुरभिर्गन्धो विमाने पुष्पके तदा ॥ ३० ॥,bahudhā mārutastatra gandhaṃ vividhamudvahan | snānānāṃ candanānāṃ ca dhūpānāṃ caiva mūrchitaḥ | pravavau surabhirgandho vimāne puṣpake tadā || 30 ||
+9,31,श्यामावदातास्तत्रान्याः काश्चित् कृष्णा वराङ्गनाः । काश्चित् काञ्चनवर्णाङ्ग्यः प्रमदा राक्षसालये ॥ ३१ ॥,śyāmāvadātāstatrānyāḥ kāścit kṛṣṇā varāṅganāḥ | kāścit kāñcanavarṇāṅgyaḥ pramadā rākṣasālaye || 31 ||
+9,32,तासां निद्रावशत्वाच्च मदनेन विमूर्छितम् । पद्मिनीनां प्रसुप्तानां रूपमासीद् यथैव हि ॥ ३२ ॥,tāsāṃ nidrāvaśatvācca madanena vimūrchitam | padminīnāṃ prasuptānāṃ rūpamāsīd yathaiva hi || 32 ||
+9,33,एवं सर्वमशेषेण रावणान्तःपुरं कपिः । ददर्श सुमहातेजा न ददर्श च जानकीम् ॥ ३३ ॥,evaṃ sarvamaśeṣeṇa rāvaṇāntaḥpuraṃ kapiḥ | dadarśa sumahātejā na dadarśa ca jānakīm || 33 ||
+9,34,निरीक्षमाणश्च ततस्ताः स्त्रियः स महाकपिः । जगाम महतीं चिन्तां धर्मसाध्वसशङ्कितः ॥ ३४ ॥,nirīkṣamāṇaśca tatastāḥ striyaḥ sa mahākapiḥ | jagāma mahatīṃ cintāṃ dharmasādhvasaśaṅkitaḥ || 34 ||
+9,35,परदारावरोधस्य प्रसुप्तस्य निरीक्षणम् । इदं खलु ममात्यर्थं धर्मलोपं करिष्यति ॥ ३५ ॥,paradārāvarodhasya prasuptasya nirīkṣaṇam | idaṃ khalu mamātyarthaṃ dharmalopaṃ kariṣyati || 35 ||
+9,36,न हि मे परदाराणां दृष्टिर्विषयवर्तिनी । अयं चात्र मया दृष्टः परदारपरिग्रहः ॥ ३६ ॥,na hi me paradārāṇāṃ dṛṣṭirviṣayavartinī | ayaṃ cātra mayā dṛṣṭaḥ paradāraparigrahaḥ || 36 ||
+9,37,तस्य प्रादुरभूच्चिन्तापुनरन्या मनस्विनः । निश्चितैकान्तचित्तस्य कार्यनिश्चयदर्शिनी ॥ ३७ ॥,tasya prādurabhūccintāpunaranyā manasvinaḥ | niścitaikāntacittasya kāryaniścayadarśinī || 37 ||
+9,38,कामं दृष्ट्वा मया सर्वा विश्वस्ता रावणस्त्रियः । न तु मे मनसः किं चिद्वैकृत्यमुपपद्यते ॥ ३८ ॥,kāmaṃ dṛṣṭvā mayā sarvā viśvastā rāvaṇastriyaḥ | na tu me manasaḥ kiṃ cidvaikṛtyamupapadyate || 38 ||
+9,39,मनो हि हेतुः सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रवर्तते । शुभाशुभास्ववस्थासु तच्च मे सुव्यवस्थितम् ॥ ३९ ॥,mano hi hetuḥ sarveṣāmindriyāṇāṃ pravartate | śubhāśubhāsvavasthāsu tacca me suvyavasthitam || 39 ||
+9,40,नान्यत्र हि मया शक्या वैदेही परिमार्गितुम् । स्त्रियो हि स्त्रीषु दृश्यन्ते सदा संपरिमार्गणे ॥ ४० ॥,nānyatra hi mayā śakyā vaidehī parimārgitum | striyo hi strīṣu dṛśyante sadā saṃparimārgaṇe || 40 ||
+9,41,यस्य सत्त्वस्य या योनिस्तस्यां तत् परिमार्ग्यते । न शक्यं प्रमदा नष्टा मृगीषु परिमार्गितुम् ॥ ४१ ॥,yasya sattvasya yā yonistasyāṃ tat parimārgyate | na śakyaṃ pramadā naṣṭā mṛgīṣu parimārgitum || 41 ||
+9,42,तदिदं मार्गितं तावच्छुद्धेन मनसा मया । रावणान्तःपुरं सरं दृश्यते न च जानकी ॥ ४२ ॥,tadidaṃ mārgitaṃ tāvacchuddhena manasā mayā | rāvaṇāntaḥpuraṃ saraṃ dṛśyate na ca jānakī || 42 ||
+9,43,देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च वीर्यवान् । अवेक्षमाणो हनुमान्नैवापश्यत जानकीम् ॥ ४३ ॥,devagandharvakanyāśca nāgakanyāśca vīryavān | avekṣamāṇo hanumānnaivāpaśyata jānakīm || 43 ||
+9,44,तामपश्यन् कपिस्तत्र पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः । अपक्रम्य तदा वीरः प्रध्यातुमुपचक्रमे ॥ ४४ ॥,tāmapaśyan kapistatra paśyaṃścānyā varastriyaḥ | apakramya tadā vīraḥ pradhyātumupacakrame || 44 ||
+10,1,स तस्य मध्ये भवनस्य वानरो लतागृहांश्चित्रगृहान्निशागृहान् । जगाम सीतां प्रति दर्शनोत्सुको न चैव तां पश्यति चारुदर्शनाम् ॥ १ ॥,sa tasya madhye bhavanasya vānaro latāgṛhāṃścitragṛhānniśāgṛhān | jagāma sītāṃ prati darśanotsuko na caiva tāṃ paśyati cārudarśanām || 1 ||
+10,2,स चिन्तयामास ततो महाकपिः प्रियामपश्यन् रघुनन्दनस्य ताम् । ध्रुवं नु सीता म्रियते यथा न मे विचिन्वतो दर्शनमेति मैथिली ॥ २ ॥,sa cintayāmāsa tato mahākapiḥ priyāmapaśyan raghunandanasya tām | dhruvaṃ nu sītā mriyate yathā na me vicinvato darśanameti maithilī || 2 ||
+10,3,सा राक्षसानां प्रवरेण बाला स्वशीलसंरक्षण तत् परा सती । अनेन नूनं प्रतिदुष्टकर्मणा हता भवेदार्यपथे परे स्थिता ॥ ३ ॥,sā rākṣasānāṃ pravareṇa bālā svaśīlasaṃrakṣaṇa tat parā satī | anena nūnaṃ pratiduṣṭakarmaṇā hatā bhavedāryapathe pare sthitā || 3 ||
+10,4,विरूपरूपा विकृता विवर्चसो महानना दीर्घविरूपदर्शनाः । समीक्ष्य सा राक्षसराजयोषितो भयाद्विनष्टा जनकेश्वरात्मजा ॥ ४ ॥,virūparūpā vikṛtā vivarcaso mahānanā dīrghavirūpadarśanāḥ | samīkṣya sā rākṣasarājayoṣito bhayādvinaṣṭā janakeśvarātmajā || 4 ||
+10,5,सीतामदृष्ट्वा ह्यनवाप्य पौरुषं विहृत्य कालं सह वानरैश्चिरम् । न मे ऽस्ति सुग्रीवसमीपगा गतिः सुतीक्ष्णदण्डो बलवांश्च वानरः ॥ ५ ॥,sītāmadṛṣṭvā hyanavāpya pauruṣaṃ vihṛtya kālaṃ saha vānaraiściram | na me'sti sugrīvasamīpagā gatiḥ sutīkṣṇadaṇḍo balavāṃśca vānaraḥ || 5 ||
+10,6,दृष्टमन्तःपुरं सर्वं दृष्ट्वा रावणयोषितः । न सीता दृश्यते साध्वी वृथा जातो मम श्रमः ॥ ६ ॥,dṛṣṭamantaḥpuraṃ sarvaṃ dṛṣṭvā rāvaṇayoṣitaḥ | na sītā dṛśyate sādhvī vṛthā jāto mama śramaḥ || 6 ||
+10,7,किं नु मां वानराः सर्वे गतं वक्ष्यन्ति संगताः । गत्वा तत्र त्वया वीर किं कृतं तद्वदस्व नः ॥ ७ ॥,kiṃ nu māṃ vānarāḥ sarve gataṃ vakṣyanti saṃgatāḥ | gatvā tatra tvayā vīra kiṃ kṛtaṃ tadvadasva naḥ || 7 ||
+10,8,अदृष्ट्वा किं प्रवक्ष्यामि तामहं जनकात्मजाम् । ध्रुवं प्रायमुपेष्यन्ति कालस्य व्यतिवर्तने ॥ ८ ॥,adṛṣṭvā kiṃ pravakṣyāmi tāmahaṃ janakātmajām | dhruvaṃ prāyamupeṣyanti kālasya vyativartane || 8 ||
+10,9,किं वा वक्ष्यति वृद्धश्च जाम्बवानङ्गदश्च सः । गतं पारं समुद्रस्य वानराश्च समागताः ॥ ९ ॥,kiṃ vā vakṣyati vṛddhaśca jāmbavānaṅgadaśca saḥ | gataṃ pāraṃ samudrasya vānarāśca samāgatāḥ || 9 ||
+10,10,अनिर्वेदः श्रियो मूलमनिर्वेदः परं सुखम् । भूयस्तावद्विचेष्यामि न यत्र विचयः कृतः ॥ १० ॥,anirvedaḥ śriyo mūlamanirvedaḥ paraṃ sukham | bhūyastāvadviceṣyāmi na yatra vicayaḥ kṛtaḥ || 10 ||
+10,11,अनिर्वेदो हि सततं सर्वार्थेषु प्रवर्तकः । करोति सफलं जन्तोः कर्म यच्च करोति सः ॥ ११ ॥,anirvedo hi satataṃ sarvārtheṣu pravartakaḥ | karoti saphalaṃ jantoḥ karma yacca karoti saḥ || 11 ||
+10,12,तस्मादनिर्वेद कृतं यत्नं चेष्टे ऽहमुत्तमम् । अदृष्टांश्च विचेष्यामि देशान् रावणपालितान् ॥ १२ ॥,tasmādanirveda kṛtaṃ yatnaṃ ceṣṭe'hamuttamam | adṛṣṭāṃśca viceṣyāmi deśān rāvaṇapālitān || 12 ||
+10,13,आपानशालाविचितास्तथा पुष्पगृहाणि च । चित्रशालाश्च विचिता भूयः क्रीडागृहाणि च ॥ १३ ॥,āpānaśālāvicitāstathā puṣpagṛhāṇi ca | citraśālāśca vicitā bhūyaḥ krīḍāgṛhāṇi ca || 13 ||
+10,14,निष्कुटान्तररथ्याश्च विमानानि च सर्वशः । इति संचिन्त्य भूयो ऽपि विचेतुमुपचक्रमे ॥ १४ ॥,niṣkuṭāntararathyāśca vimānāni ca sarvaśaḥ | iti saṃcintya bhūyo'pi vicetumupacakrame || 14 ||
+10,15,भूमीगृहांश्चैत्यगृहान् गृहातिगृहकानपि । उत्पतन्निपतंश्चापि तिष्ठन् गच्छन्पुनः क्व चित् ॥ १५ ॥,bhūmīgṛhāṃścaityagṛhān gṛhātigṛhakānapi | utpatannipataṃścāpi tiṣṭhan gacchanpunaḥ kva cit || 15 ||
+10,16,अपावृण्वंश्च द्वाराणि कपाटान्यवघट्टयन् । प्रविशन्निष्पतंश्चापि प्रपतन्नुत्पतन्नपि । सर्वमप्यवकाशं स विचचार महाकपिः ॥ १६ ॥,apāvṛṇvaṃśca dvārāṇi kapāṭānyavaghaṭṭayan | praviśanniṣpataṃścāpi prapatannutpatannapi | sarvamapyavakāśaṃ sa vicacāra mahākapiḥ || 16 ||
+10,17,चतुरङ्गुलमात्रो ऽपि नावकाशः स विद्यते । रावणान्तःपुरे तस्मिन्यं कपिर्न जगाम सः ॥ १७ ॥,caturaṅgulamātro'pi nāvakāśaḥ sa vidyate | rāvaṇāntaḥpure tasminyaṃ kapirna jagāma saḥ || 17 ||
+10,18,प्राकरान्तररथ्याश्च वेदिकश्चैत्यसंश्रयाः । श्वभ्राश्च पुष्करिण्यश्च सर्वं तेनावलोकितम् ॥ १८ ॥,prākarāntararathyāśca vedikaścaityasaṃśrayāḥ | śvabhrāśca puṣkariṇyaśca sarvaṃ tenāvalokitam || 18 ||
+10,19,राक्षस्यो विविधाकारा विरूपा विकृतास्तथा । दृष्टा हनूमता तत्र न तु सा जनकात्मजा ॥ १९ ॥,rākṣasyo vividhākārā virūpā vikṛtāstathā | dṛṣṭā hanūmatā tatra na tu sā janakātmajā || 19 ||
+10,20,रूपेणाप्रतिमा लोके वरा विद्याधर स्त्रियः । दृटा हनूमता तत्र न तु राघवनन्दिनी ॥ २० ॥,rūpeṇāpratimā loke varā vidyādhara striyaḥ | dṛṭā hanūmatā tatra na tu rāghavanandinī || 20 ||
+10,21,नागकन्या वरारोहाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः । दृष्टा हनूमता तत्र न तु सीता सुमध्यमा ॥ २१ ॥,nāgakanyā varārohāḥ pūrṇacandranibhānanāḥ | dṛṣṭā hanūmatā tatra na tu sītā sumadhyamā || 21 ||
+10,22,प्रमथ्य राक्षसेन्द्रेण नागकन्या बलाद्धृताः । दृष्टा हनूमता तत्र न सा जनकनन्दिनी ॥ २२ ॥,pramathya rākṣasendreṇa nāgakanyā balāddhṛtāḥ | dṛṣṭā hanūmatā tatra na sā janakanandinī || 22 ||
+10,23,सो ऽपश्यंस्तां महाबाहुः पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः । विषसाद महाबाहुर्हनूमान्मारुतात्मजः ॥ २३ ॥,so'paśyaṃstāṃ mahābāhuḥ paśyaṃścānyā varastriyaḥ | viṣasāda mahābāhurhanūmānmārutātmajaḥ || 23 ||
+10,24,उद्योगं वानरेन्द्राणं प्लवनं सागरस्य च । व्यर्थं वीक्ष्यानिलसुतश्चिन्तां पुनरुपागमत् ॥ २४ ॥,udyogaṃ vānarendrāṇaṃ plavanaṃ sāgarasya ca | vyarthaṃ vīkṣyānilasutaścintāṃ punarupāgamat || 24 ||
+10,25,अवतीर्य विमानाच्च हनूमान्मारुतात्मजः । चिन्तामुपजगामाथ शोकोपहतचेतनः ॥ २५ ॥,avatīrya vimānācca hanūmānmārutātmajaḥ | cintāmupajagāmātha śokopahatacetanaḥ || 25 ||
+11,1,विमानात्तु सुसंक्रम्य प्राकारं हरियूथपः । हनूमान् वेगवानासीद् यथा विद्युद्घनान्तरे ॥ १ ॥,vimānāttu susaṃkramya prākāraṃ hariyūthapaḥ | hanūmān vegavānāsīd yathā vidyudghanāntare || 1 ||
+11,2,संपरिक्रम्य हनुमान् रावणस्य निवेशनान् । अदृष्ट्वा जानकीं सीतामब्रवीद्वचनं कपिः ॥ २ ॥,saṃparikramya hanumān rāvaṇasya niveśanān | adṛṣṭvā jānakīṃ sītāmabravīdvacanaṃ kapiḥ || 2 ||
+11,3,भूयिष्ठं लोडिता लङ्का रामस्य चरता प्रियम् । न हि पश्यामि वैदेहीं सीतां सर्वाङ्गशोभनाम् ॥ ३ ॥,bhūyiṣṭhaṃ loḍitā laṅkā rāmasya caratā priyam | na hi paśyāmi vaidehīṃ sītāṃ sarvāṅgaśobhanām || 3 ||
+11,4,पल्वलानि तटाकानि सरांसि सरितस्तथा । नद्यो ऽनूपवनान्ताश्च दुर्गाश्च धरणीधराः । लोडिता वसुधा सर्वा न च पश्यामि जानकीम् ॥ ४ ॥,palvalāni taṭākāni sarāṃsi saritastathā | nadyo'nūpavanāntāśca durgāśca dharaṇīdharāḥ | loḍitā vasudhā sarvā na ca paśyāmi jānakīm || 4 ||
+11,5,इह संपातिना सीता रावणस्य निवेशने । आख्याता गृध्रराजेन न च पश्यामि तामहम् ॥ ५ ॥,iha saṃpātinā sītā rāvaṇasya niveśane | ākhyātā gṛdhrarājena na ca paśyāmi tāmaham || 5 ||
+11,6,किं नु सीताथ वैदेही मैथिली जनकात्मजा । उपतिष्ठेत विवशा रावणं दुष्टचारिणम् ॥ ६ ॥,kiṃ nu sītātha vaidehī maithilī janakātmajā | upatiṣṭheta vivaśā rāvaṇaṃ duṣṭacāriṇam || 6 ||
+11,7,क्षिप्रमुत्पततो मन्ये सीतामादाय रक्षसः । बिभ्यतो रामबाणानामन्तरा पतिता भवेत् ॥ ७ ॥,kṣipramutpatato manye sītāmādāya rakṣasaḥ | bibhyato rāmabāṇānāmantarā patitā bhavet || 7 ||
+11,8,अथ वा ह्रियमाणायाः पथि सिद्धनिषेविते । मन्ये पतितमार्याया हृदयं प्रेक्ष्य सागरम् ॥ ८ ॥,atha vā hriyamāṇāyāḥ pathi siddhaniṣevite | manye patitamāryāyā hṛdayaṃ prekṣya sāgaram || 8 ||
+11,9,रावणस्योरुवेगेन भुजाभ्यां पीडितेन च । तया मन्ये विशालाक्ष्या त्यक्तं जीवितमार्यया ॥ ९ ॥,rāvaṇasyoruvegena bhujābhyāṃ pīḍitena ca | tayā manye viśālākṣyā tyaktaṃ jīvitamāryayā || 9 ||
+11,10,उपर्युपरि वा नूनं सागरं क्रमतस्तदा । विवेष्टमाना पतिता समुद्रे जनकात्मजा ॥ १० ॥,uparyupari vā nūnaṃ sāgaraṃ kramatastadā | viveṣṭamānā patitā samudre janakātmajā || 10 ||
+11,11,आहो क्षुद्रेण चानेन रक्षन्ती शीलमात्मनः । अबन्धुर्भक्षिता सीता रावणेन तपस्विनी ॥ ११ ॥,āho kṣudreṇa cānena rakṣantī śīlamātmanaḥ | abandhurbhakṣitā sītā rāvaṇena tapasvinī || 11 ||
+11,12,अथ वा राक्षसेन्द्रस्य पत्नीभिरसितेक्षणा । अदुष्टा दुष्टभावाभिर्भक्षिता सा भविष्यति ॥ १२ ॥,atha vā rākṣasendrasya patnībhirasitekṣaṇā | aduṣṭā duṣṭabhāvābhirbhakṣitā sā bhaviṣyati || 12 ||
+11,13,संपूर्णचन्द्रप्रतिमं पद्मपत्रनिभेक्षणम् । रामस्य ध्यायती ��क्त्रं पञ्चत्वं कृपणा गता ॥ १३ ॥,saṃpūrṇacandrapratimaṃ padmapatranibhekṣaṇam | rāmasya dhyāyatī vaktraṃ pañcatvaṃ kṛpaṇā gatā || 13 ||
+11,14,हा राम लक्ष्मणेत्येव हायोध्येति च मैथिली । विलप्य बहु वैदेही न्यस्तदेहा भविष्यति ॥ १४ ॥,hā rāma lakṣmaṇetyeva hāyodhyeti ca maithilī | vilapya bahu vaidehī nyastadehā bhaviṣyati || 14 ||
+11,15,अथ वा निहिता मन्ये रावणस्य निवेशने । नूनं लालप्यते मन्दं पञ्जरस्थेव शारिका ॥ १५ ॥,atha vā nihitā manye rāvaṇasya niveśane | nūnaṃ lālapyate mandaṃ pañjarastheva śārikā || 15 ||
+11,16,जनकस्य कुले जाता रामपत्नी सुमध्यमा । कथमुत्पलपत्राक्षी रावणस्य वशं व्रजेत् ॥ १६ ॥,janakasya kule jātā rāmapatnī sumadhyamā | kathamutpalapatrākṣī rāvaṇasya vaśaṃ vrajet || 16 ||
+11,17,विनष्टा वा प्रनष्टा वा मृता वा जनकात्मजा । रामस्य प्रियभार्यस्य न निवेदयितुं क्षमम् ॥ १७ ॥,vinaṣṭā vā pranaṣṭā vā mṛtā vā janakātmajā | rāmasya priyabhāryasya na nivedayituṃ kṣamam || 17 ||
+11,18,निवेद्यमाने दोषः स्याद्दोषः स्यादनिवेदने । कथं नु खलु कर्तव्यं विषमं प्रतिभाति मे ॥ १८ ॥,nivedyamāne doṣaḥ syāddoṣaḥ syādanivedane | kathaṃ nu khalu kartavyaṃ viṣamaṃ pratibhāti me || 18 ||
+11,19,अस्मिन्नेवंगते कर्ये प्राप्तकालं क्षमं च किम् । भवेदिति मतिं भूयो हनुमान्प्रविचारयन् ॥ १९ ॥,asminnevaṃgate karye prāptakālaṃ kṣamaṃ ca kim | bhavediti matiṃ bhūyo hanumānpravicārayan || 19 ||
+11,20,यदि सीतामदृष्ट्वाहं वानरेन्द्रपुरीमितः । गमिष्यामि ततः को मे पुरुषार्थो भविष्यति ॥ २० ॥,yadi sītāmadṛṣṭvāhaṃ vānarendrapurīmitaḥ | gamiṣyāmi tataḥ ko me puruṣārtho bhaviṣyati || 20 ||
+11,21,ममेदं लङ्घनं व्यर्थं सागरस्य भविष्यति । प्रवेशश्चिव लङ्काया राक्षसानां च दर्शनम् ॥ २१ ॥,mamedaṃ laṅghanaṃ vyarthaṃ sāgarasya bhaviṣyati | praveśaściva laṅkāyā rākṣasānāṃ ca darśanam || 21 ||
+11,22,किं वा वक्ष्यति सुग्रीवो हरयो व समागताः । किष्किन्धां समनुप्राप्तौ तौ वा दशरथात्मजौ ॥ २२ ॥,kiṃ vā vakṣyati sugrīvo harayo va samāgatāḥ | kiṣkindhāṃ samanuprāptau tau vā daśarathātmajau || 22 ||
+11,23,गत्वा तु यदि काकुत्स्थं वक्ष्यामि परमप्रियम् । न दृष्टेति मया सीता ततस्त्यक्ष्यन्ति जीवितम् ॥ २३ ॥,gatvā tu yadi kākutsthaṃ vakṣyāmi paramapriyam | na dṛṣṭeti mayā sītā tatastyakṣyanti jīvitam || 23 ||
+11,24,परुषं दारुणं क्रूरं तीक्ष्णमिन्द्रियतापनम् । सीतानिमित्तं दुर्वाक्यं श्रुत्वा स न भविष्यति ॥ २४ ॥,paruṣaṃ dāruṇaṃ krūraṃ tīkṣṇamindriyatāpanam | sītānimittaṃ durvākyaṃ śrutvā sa na bhaviṣyati || 24 ||
+11,25,तं तु कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा पञ्चत्वगतमानसं । भृशानुरक्तो मेधावी न भविष्यति लक्ष्मणः ॥ २५ ॥,taṃ tu kṛcchragataṃ dṛṣṭvā pañcatvagatamānasaṃ | bhṛśānurakto medhāvī na bhaviṣyati lakṣmaṇaḥ || 25 ||
+11,26,विनष्टौ भ्रातरौ श्रुत्वा भरतो ऽपि मरिष्यति । भरतं च मृतं दृष्ट्वा शत्रुघ्नो न भविष्यति ॥ २६ ॥,vinaṣṭau bhrātarau śrutvā bharato'pi mariṣyati | bharataṃ ca mṛtaṃ dṛṣṭvā śatrughno na bhaviṣyati || 26 ||
+11,27,पुत्रान्मृतान् समीक्ष्याथ न भ���िष्यन्ति मातरः । कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च न संशयः ॥ २७ ॥,putrānmṛtān samīkṣyātha na bhaviṣyanti mātaraḥ | kausalyā ca sumitrā ca kaikeyī ca na saṃśayaḥ || 27 ||
+11,28,कृतज्ञः सत्यसंधश्च सुग्रीवः प्लवगाधिपः । रामं तथा गतं दृष्ट्वा ततस्त्यक्ष्यन्ति जीवितम् ॥ २८ ॥,kṛtajñaḥ satyasaṃdhaśca sugrīvaḥ plavagādhipaḥ | rāmaṃ tathā gataṃ dṛṣṭvā tatastyakṣyanti jīvitam || 28 ||
+11,29,दुर्मना व्यथिता दीना निरानन्दा तपस्विनी । पीडिता भर्तृशोकेन रुमा त्यक्ष्यति जीवितम् ॥ २९ ॥,durmanā vyathitā dīnā nirānandā tapasvinī | pīḍitā bhartṛśokena rumā tyakṣyati jīvitam || 29 ||
+11,30,वालिजेन तु दुःखेन पीडिता शोककर्शिता । पञ्चत्वगमने राज्ञस्तारापि न भविष्यति ॥ ३० ॥,vālijena tu duḥkhena pīḍitā śokakarśitā | pañcatvagamane rājñastārāpi na bhaviṣyati || 30 ||
+11,31,मातापित्रोर्विनाशेन सुग्रीव व्यसनेन च । कुमारो ऽप्यङ्गदः कस्माद्धारयिष्यति जीवितम् ॥ ३१ ॥,mātāpitrorvināśena sugrīva vyasanena ca | kumāro'pyaṅgadaḥ kasmāddhārayiṣyati jīvitam || 31 ||
+11,32,भर्तृजेन तु शोकेन अभिभूता वनौकसः । शिरांस्यभिहनिष्यन्ति तलैर्मुष्टिभिरेव च ॥ ३२ ॥,bhartṛjena tu śokena abhibhūtā vanaukasaḥ | śirāṃsyabhihaniṣyanti talairmuṣṭibhireva ca || 32 ||
+11,33,सान्त्वेनानुप्रदानेन मानेन च यशस्विना । लालिताः कपिराजेन प्राणांस्त्यक्ष्यन्ति वानराः ॥ ३३ ॥,sāntvenānupradānena mānena ca yaśasvinā | lālitāḥ kapirājena prāṇāṃstyakṣyanti vānarāḥ || 33 ||
+11,34,न वनेषु न शैलेषु न निरोधेषु वा पुनः । क्रीडामनुभविष्यन्ति समेत्य कपिकुञ्जराः ॥ ३४ ॥,na vaneṣu na śaileṣu na nirodheṣu vā punaḥ | krīḍāmanubhaviṣyanti sametya kapikuñjarāḥ || 34 ||
+11,35,सपुत्रदाराः सामात्या भर्तृव्यसनपीडिताः । शैलाग्रेभ्यः पतिष्यन्ति समेत्य विषमेषु च ॥ ३५ ॥,saputradārāḥ sāmātyā bhartṛvyasanapīḍitāḥ | śailāgrebhyaḥ patiṣyanti sametya viṣameṣu ca || 35 ||
+11,36,विषमुद्बन्धनं वापि प्रवेशं ज्वलनस्य वा । उपवासमथो शस्त्रं प्रचरिष्यन्ति वानराः ॥ ३६ ॥,viṣamudbandhanaṃ vāpi praveśaṃ jvalanasya vā | upavāsamatho śastraṃ pracariṣyanti vānarāḥ || 36 ||
+11,37,घोरमारोदनं मन्ये गते मयि भविष्यति । इक्ष्वाकुकुलनाशश्च नाशश्चैव वनौकसाम् ॥ ३७ ॥,ghoramārodanaṃ manye gate mayi bhaviṣyati | ikṣvākukulanāśaśca nāśaścaiva vanaukasām || 37 ||
+11,38,सो ऽहं नैव गमिष्यामि किष्किन्धां नगरीमितः । न हि शक्ष्याम्यहं द्रष्टुं सुग्रीवं मैथिलीं विना ॥ ३८ ॥,so'haṃ naiva gamiṣyāmi kiṣkindhāṃ nagarīmitaḥ | na hi śakṣyāmyahaṃ draṣṭuṃ sugrīvaṃ maithilīṃ vinā || 38 ||
+11,39,मय्यगच्छति चेहस्थे धर्मात्मानौ महारथौ । आशया तौ धरिष्येते वनराश्च मनस्विनः ॥ ३९ ॥,mayyagacchati cehasthe dharmātmānau mahārathau | āśayā tau dhariṣyete vanarāśca manasvinaḥ || 39 ||
+11,40,हस्तादानो मुखादानो नियतो वृक्षमूलिकः । वानप्रस्थो भविष्यामि अदृष्ट्वा जनकात्मजाम् ॥ ४० ॥,hastādāno mukhādāno niyato vṛkṣamūlikaḥ | vānaprastho bhaviṣyāmi adṛṣṭvā janakātmajām || 40 ||
+11,41,सागरानूपजे देशे बहुमूलफलोदके । चित���ं कृत्वा प्रवेक्ष्यामि समिद्धमरणीसुतम् ॥ ४१ ॥,sāgarānūpaje deśe bahumūlaphalodake | citāṃ kṛtvā pravekṣyāmi samiddhamaraṇīsutam || 41 ||
+11,42,उपविष्टस्य वा सम्यग् लिङ्गिनं साधयिष्यतः । शरीरं भक्षयिष्यन्ति वायसाः श्वापदानि च ॥ ४२ ॥,upaviṣṭasya vā samyag liṅginaṃ sādhayiṣyataḥ | śarīraṃ bhakṣayiṣyanti vāyasāḥ śvāpadāni ca || 42 ||
+11,43,इदमप्य् ऋषिभिर्दृष्टं निर्याणमिति मे मतिः । सम्यगापः प्रवेक्ष्यामि न चेत् पश्यामि जानकीम् ॥ ४३ ॥,idamapy ṛṣibhirdṛṣṭaṃ niryāṇamiti me matiḥ | samyagāpaḥ pravekṣyāmi na cet paśyāmi jānakīm || 43 ||
+11,44,सुजातमूला सुभगा कीर्तिमालायशस्विनी । प्रभग्ना चिररात्रीयं मम सीतामपश्यतः ॥ ४४ ॥,sujātamūlā subhagā kīrtimālāyaśasvinī | prabhagnā cirarātrīyaṃ mama sītāmapaśyataḥ || 44 ||
+11,45,तापसो वा भविष्यामि नियतो वृक्षमूलिकः । नेतः प्रतिगमिष्यामि तामदृष्ट्वासितेक्षणाम् ॥ ४५ ॥,tāpaso vā bhaviṣyāmi niyato vṛkṣamūlikaḥ | netaḥ pratigamiṣyāmi tāmadṛṣṭvāsitekṣaṇām || 45 ||
+11,46,यदीतः प्रतिगच्छामि सीतामनधिगम्य ताम् । अङ्गदः सहितैः सर्वैर्वानरैर्न भविष्यति ॥ ४६ ॥,yadītaḥ pratigacchāmi sītāmanadhigamya tām | aṅgadaḥ sahitaiḥ sarvairvānarairna bhaviṣyati || 46 ||
+11,47,विनाशे बहवो दोषा जीवन्प्राप्नोति भद्रकम् । तस्मात् प्राणान्धरिष्यामि ध्रुवो जीवति संगमः ॥ ४७ ॥,vināśe bahavo doṣā jīvanprāpnoti bhadrakam | tasmāt prāṇāndhariṣyāmi dhruvo jīvati saṃgamaḥ || 47 ||
+11,48,एवं बहुविधं दुःखं मनसा धारयन्मुहुः । नाध्यगच्छत्तदा पारं शोकस्य कपिकुञ्जरः ॥ ४८ ॥,evaṃ bahuvidhaṃ duḥkhaṃ manasā dhārayanmuhuḥ | nādhyagacchattadā pāraṃ śokasya kapikuñjaraḥ || 48 ||
+11,49,रावणं वा वधिष्यामि दशग्रीवं महाबलम् । काममस्तु हृता सीता प्रत्याचीर्णं भविष्यति ॥ ४९ ॥,rāvaṇaṃ vā vadhiṣyāmi daśagrīvaṃ mahābalam | kāmamastu hṛtā sītā pratyācīrṇaṃ bhaviṣyati || 49 ||
+11,50,अथ वैनं समुत्क्षिप्य उपर्युपरि सागरम् । रामायोपहरिष्यामि पशुं पशुपतेरिव ॥ ५० ॥,atha vainaṃ samutkṣipya uparyupari sāgaram | rāmāyopahariṣyāmi paśuṃ paśupateriva || 50 ||
+11,51,इति चिन्ता समापन्नः सीतामनधिगम्य ताम् । ध्यानशोका परीतात्मा चिन्तयामास वानरः ॥ ५१ ॥,iti cintā samāpannaḥ sītāmanadhigamya tām | dhyānaśokā parītātmā cintayāmāsa vānaraḥ || 51 ||
+11,52,यावत् सीतां न पश्यामि रामपत्नीं यशस्विनीम् । तावदेतां पुरीं लङ्कां विचिनोमि पुनः पुनः ॥ ५२ ॥,yāvat sītāṃ na paśyāmi rāmapatnīṃ yaśasvinīm | tāvadetāṃ purīṃ laṅkāṃ vicinomi punaḥ punaḥ || 52 ||
+11,53,संपाति वचनाच्चापि रामं यद्यानयाम्यहम् । अपश्यन् राघवो भार्यां निर्दहेत् सर्ववानरान् ॥ ५३ ॥,saṃpāti vacanāccāpi rāmaṃ yadyānayāmyaham | apaśyan rāghavo bhāryāṃ nirdahet sarvavānarān || 53 ||
+11,54,इहैव नियताहारो वत्स्यामि नियतेन्द्रियः । न मत्कृते विनश्येयुः सर्वे ते नरवानराः ॥ ५४ ॥,ihaiva niyatāhāro vatsyāmi niyatendriyaḥ | na matkṛte vinaśyeyuḥ sarve te naravānarāḥ || 54 ||
+11,55,अशोकवनिका चापि महतीयं महाद्रुमा । इमामभिगमिष्यामि न हीयं विचिता मया ॥ ५५ ॥,aśokavanikā cāpi mahatīyaṃ mahādrumā | imāmabhigamiṣyāmi na hīyaṃ vicitā mayā || 55 ||
+11,56,वसून् रुद्रांस्तथादित्यानश्विनौ मरुतो ऽपि च । नमस्कृत्वा गमिष्यामि रक्षसां शोकवर्धनः ॥ ५६ ॥,vasūn rudrāṃstathādityānaśvinau maruto'pi ca | namaskṛtvā gamiṣyāmi rakṣasāṃ śokavardhanaḥ || 56 ||
+11,57,जित्वा तु राक्षसान्देवीमिक्ष्वाकुकुलनन्दिनीम् । संप्रदास्यामि रामाया यथासिद्धिं तपस्विने ॥ ५७ ॥,jitvā tu rākṣasāndevīmikṣvākukulanandinīm | saṃpradāsyāmi rāmāyā yathāsiddhiṃ tapasvine || 57 ||
+11,58,स मुहूर्तमिव ध्यात्वा चिन्ताविग्रथितेन्द्रियः । उदतिष्ठन्महाबाहुर्हनूमान्मारुतात्मजः ॥ ५८ ॥,sa muhūrtamiva dhyātvā cintāvigrathitendriyaḥ | udatiṣṭhanmahābāhurhanūmānmārutātmajaḥ || 58 ||
+11,59,नमो ऽस्तु रामाय सलक्ष्मणाय देव्यै च तस्यै जनकात्मजायै । नमो ऽस्तु रुद्रेन्द्रयमानिलेभ्यो नमो ऽस्तु चन्द्रार्कमरुद्गणेभ्यः ॥ ५९ ॥,namo'stu rāmāya salakṣmaṇāya devyai ca tasyai janakātmajāyai | namo'stu rudrendrayamānilebhyo namo'stu candrārkamarudgaṇebhyaḥ || 59 ||
+11,60,स तेभ्यस्तु नमस्कृत्वा सुग्रीवाय च मारुतिः । दिशः सर्वाः समालोक्य अशोकवनिकां प्रति ॥ ६० ॥,sa tebhyastu namaskṛtvā sugrīvāya ca mārutiḥ | diśaḥ sarvāḥ samālokya aśokavanikāṃ prati || 60 ||
+11,61,स गत्वा मनसा पूर्वमशोकवनिकां शुभाम् । उत्तरं चिन्तयामास वानरो मारुतात्मजः ॥ ६१ ॥,sa gatvā manasā pūrvamaśokavanikāṃ śubhām | uttaraṃ cintayāmāsa vānaro mārutātmajaḥ || 61 ||
+11,62,ध्रुवं तु रक्षोबहुला भविष्यति वनाकुला । अशोकवनिका चिन्त्या सर्वसंस्कारसंस्कृता ॥ ६२ ॥,dhruvaṃ tu rakṣobahulā bhaviṣyati vanākulā | aśokavanikā cintyā sarvasaṃskārasaṃskṛtā || 62 ||
+11,63,रक्षिणश्चात्र विहिता नूनं रक्षन्ति पादपान् । भगवानपि सर्वात्मा नातिक्षोभं प्रवायति ॥ ६३ ॥,rakṣiṇaścātra vihitā nūnaṃ rakṣanti pādapān | bhagavānapi sarvātmā nātikṣobhaṃ pravāyati || 63 ||
+11,64,संक्षिप्तो ऽयं मयात्मा च रामार्थे रावणस्य च । सिद्धिं मे संविधास्यन्ति देवाः सर्षिगणास्त्विह ॥ ६४ ॥,saṃkṣipto'yaṃ mayātmā ca rāmārthe rāvaṇasya ca | siddhiṃ me saṃvidhāsyanti devāḥ sarṣigaṇāstviha || 64 ||
+11,65,ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान्देवाश्चैव दिशन्तु मे । सिद्धिमग्निश्च वायुश्च पुरुहूतश्च वज्रधृत् ॥ ६५ ॥,brahmā svayambhūrbhagavāndevāścaiva diśantu me | siddhimagniśca vāyuśca puruhūtaśca vajradhṛt || 65 ||
+11,66,वरुणः पाशहस्तश्च सोमादित्यै तथैव च । अश्विनौ च महात्मानौ मरुतः सर्व एव च ॥ ६६ ॥,varuṇaḥ pāśahastaśca somādityai tathaiva ca | aśvinau ca mahātmānau marutaḥ sarva eva ca || 66 ||
+11,67,सिद्धिं सर्वाणि भूतानि भूतानां चैव यः प्रभुः । दास्यन्ति मम ये चान्ये अदृष्टाः पथि गोचराः ॥ ६७ ॥,siddhiṃ sarvāṇi bhūtāni bhūtānāṃ caiva yaḥ prabhuḥ | dāsyanti mama ye cānye adṛṣṭāḥ pathi gocarāḥ || 67 ||
+11,68,तदुन्नसं पाण्डुरदन्तमव्रणं शुचिस्मितं पद्मपलाशलोचनम् । द्रक्ष्ये तदार्यावदनं कदा न्वहं प्रसन्नताराधिपतुल्यदर्शनम् ॥ ६८ ॥,tadunnasaṃ pāṇḍuradantamavraṇaṃ śucismitaṃ padmapalāśalocanam | drakṣye tadāryāvadanaṃ kadā nvahaṃ prasannatārādhipatulyadarśanam || 68 ||
+11,69,क्षुद्रेण पापेन नृशंसकर्मणा सुदारुणालांकृतवेषधारिणा । बलाभिभूता अबला तपस्विनी कथं नु मे दृष्टपथे ऽद्य सा भवेत् ॥ ६९ ॥,kṣudreṇa pāpena nṛśaṃsakarmaṇā sudāruṇālāṃkṛtaveṣadhāriṇā | balābhibhūtā abalā tapasvinī kathaṃ nu me dṛṣṭapathe'dya sā bhavet || 69 ||
+12,1,स मुहूर्तमिव ध्यत्वा मनसा चाधिगम्य ताम् । अवप्लुतो महातेजाः प्राकारं तस्य वेश्मनः ॥ १ ॥,sa muhūrtamiva dhyatvā manasā cādhigamya tām | avapluto mahātejāḥ prākāraṃ tasya veśmanaḥ || 1 ||
+12,2,स तु संहृष्टसर्वाङ्गः प्राकारस्थो महाकपिः । पुष्पिताग्रान् वसन्तादौ ददर्श विविधान्द्रुमान् ॥ २ ॥,sa tu saṃhṛṣṭasarvāṅgaḥ prākārastho mahākapiḥ | puṣpitāgrān vasantādau dadarśa vividhāndrumān || 2 ||
+12,3,सालानशोकान्भव्यांश्च चम्पकांश्च सुपुष्पितान् । उद्दालकान्नागवृक्षांश्चूतान् कपिमुखानपि ॥ ३ ॥,sālānaśokānbhavyāṃśca campakāṃśca supuṣpitān | uddālakānnāgavṛkṣāṃścūtān kapimukhānapi || 3 ||
+12,4,अथाम्रवणसंछन्नां लताशतसमावृताम् । ज्यामुक्त इव नाराचः पुप्लुवे वृक्षवाटिकाम् ॥ ४ ॥,athāmravaṇasaṃchannāṃ latāśatasamāvṛtām | jyāmukta iva nārācaḥ pupluve vṛkṣavāṭikām || 4 ||
+12,5,स प्रविष्य विचित्रां तां विहगैरभिनादिताम् । राजतैः काञ्चनैश्चैव पादपैः सर्वतोवृताम् ॥ ५ ॥,sa praviṣya vicitrāṃ tāṃ vihagairabhināditām | rājataiḥ kāñcanaiścaiva pādapaiḥ sarvatovṛtām || 5 ||
+12,6,विहगैर्मृगसंघैश्च विचित्रां चित्रकाननाम् । उदितादित्यसंकाशां ददर्श हनुमान् कपिः ॥ ६ ॥,vihagairmṛgasaṃghaiśca vicitrāṃ citrakānanām | uditādityasaṃkāśāṃ dadarśa hanumān kapiḥ || 6 ||
+12,7,वृतां नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पोपगफलोपगैः । कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च मत्तैर्नित्यनिषेविताम् ॥ ७ ॥,vṛtāṃ nānāvidhairvṛkṣaiḥ puṣpopagaphalopagaiḥ | kokilairbhṛṅgarājaiśca mattairnityaniṣevitām || 7 ||
+12,8,प्रहृष्टमनुजे कले मृगपक्षिसमाकुले । मत्तबर्हिणसंघुष्टां नानाद्विजगणायुताम् ॥ ८ ॥,prahṛṣṭamanuje kale mṛgapakṣisamākule | mattabarhiṇasaṃghuṣṭāṃ nānādvijagaṇāyutām || 8 ||
+12,9,मार्गमाणो वरारोहां राजपुत्रीमनिन्दिताम् । सुखप्रसुप्तान् विहगान्बोधयामास वानरः ॥ ९ ॥,mārgamāṇo varārohāṃ rājaputrīmaninditām | sukhaprasuptān vihagānbodhayāmāsa vānaraḥ || 9 ||
+12,10,उत्पतद्भिर्द्विजगणैः पक्षैः सालाः समाहताः । अनेकवर्णा विविधा मुमुचुः पुष्पवृष्टयः ॥ १० ॥,utpatadbhirdvijagaṇaiḥ pakṣaiḥ sālāḥ samāhatāḥ | anekavarṇā vividhā mumucuḥ puṣpavṛṣṭayaḥ || 10 ||
+12,11,पुष्पावकीर्णः शुशुभे हनुमान्मारुतात्मजः । अशोकवनिकामध्ये यथा पुष्पमयो गिरिः ॥ ११ ॥,puṣpāvakīrṇaḥ śuśubhe hanumānmārutātmajaḥ | aśokavanikāmadhye yathā puṣpamayo giriḥ || 11 ||
+12,12,दिशः सर्वाभिदावन्तं वृक्षषण्डगतं कपिम् । दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि वसन्त इति मेनिरे ॥ १२ ॥,diśaḥ sarvābhidāvantaṃ vṛkṣaṣaṇḍagataṃ kapim | dṛṣṭvā sarvāṇi bhūtāni vasanta iti menire || 12 ||
+12,13,वृक्ष��भ्यः पतितैः पुष्पैरवकीर्णा पृथग्विधैः । रराज वसुधा तत्र प्रमदेव विभूषिता ॥ १३ ॥,vṛkṣebhyaḥ patitaiḥ puṣpairavakīrṇā pṛthagvidhaiḥ | rarāja vasudhā tatra pramadeva vibhūṣitā || 13 ||
+12,14,तरस्विना ते तरवस्तरसाभिप्रकम्पिताः । कुसुमानि विचित्राणि ससृजुः कपिना तदा ॥ १४ ॥,tarasvinā te taravastarasābhiprakampitāḥ | kusumāni vicitrāṇi sasṛjuḥ kapinā tadā || 14 ||
+12,15,निर्धूतपत्रशिखराः शीर्णपुष्पफलद्रुमाः । निक्षिप्तवस्त्राभरणा धूर्ता इव पराजिताः ॥ १५ ॥,nirdhūtapatraśikharāḥ śīrṇapuṣpaphaladrumāḥ | nikṣiptavastrābharaṇā dhūrtā iva parājitāḥ || 15 ||
+12,16,हनूमता वेगवता कम्पितास्ते नगोत्तमाः । पुष्पपर्णफलान्याशु मुमुचुः पुष्पशालिनः ॥ १६ ॥,hanūmatā vegavatā kampitāste nagottamāḥ | puṣpaparṇaphalānyāśu mumucuḥ puṣpaśālinaḥ || 16 ||
+12,17,विहंगसंघैर्हीनास्ते स्कन्धमात्राश्रया द्रुमाः । बभूवुरगमाः सर्वे मारुतेनेव निर्धुताः ॥ १७ ॥,vihaṃgasaṃghairhīnāste skandhamātrāśrayā drumāḥ | babhūvuragamāḥ sarve māruteneva nirdhutāḥ || 17 ||
+12,18,विधूतकेशी युवतिर्यथा मृदितवर्णिका । निष्पीतशुभदन्तौष्ठी नखैर्दन्तैश्च विक्षता ॥ १८ ॥,vidhūtakeśī yuvatiryathā mṛditavarṇikā | niṣpītaśubhadantauṣṭhī nakhairdantaiśca vikṣatā || 18 ||
+12,19,तथा लाङ्गूलहस्तैश्च चरणाभ्यां च मर्दिता । बभूवाशोकवनिका प्रभग्नवरपादपा ॥ १९ ॥,tathā lāṅgūlahastaiśca caraṇābhyāṃ ca marditā | babhūvāśokavanikā prabhagnavarapādapā || 19 ||
+12,20,महालतानां दामानि व्यधमत्तरसा कपिः । यथा प्रावृषि विन्ध्यस्य मेघजालानि मारुतः ॥ २० ॥,mahālatānāṃ dāmāni vyadhamattarasā kapiḥ | yathā prāvṛṣi vindhyasya meghajālāni mārutaḥ || 20 ||
+12,21,स तत्र मणिभूमीश्च राजतीश्च मनोरमाः । तथा काञ्चनभूमीश्च विचरन्ददृशे कपिः ॥ २१ ॥,sa tatra maṇibhūmīśca rājatīśca manoramāḥ | tathā kāñcanabhūmīśca vicarandadṛśe kapiḥ || 21 ||
+12,22,वापीश्च विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा । महार्हैर्मणिसोपानैरुपपन्नास्ततस्ततः ॥ २२ ॥,vāpīśca vividhākārāḥ pūrṇāḥ paramavāriṇā | mahārhairmaṇisopānairupapannāstatastataḥ || 22 ||
+12,23,मुक्ताप्रवालसिकता स्फटिकान्तरकुट्टिमाः । काञ्चनैस्तरुभिश्चित्रैस्तीरजैरुपशोभिताः ॥ २३ ॥,muktāpravālasikatā sphaṭikāntarakuṭṭimāḥ | kāñcanaistarubhiścitraistīrajairupaśobhitāḥ || 23 ||
+12,24,फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपकूजिताः । नत्यूहरुतसंघुष्टा हंससारसनादिताः ॥ २४ ॥,phullapadmotpalavanāścakravākopakūjitāḥ | natyūharutasaṃghuṣṭā haṃsasārasanāditāḥ || 24 ||
+12,25,दीर्घाभिर्द्रुमयुक्ताभिः सरिद्भिश्च समन्ततः । अमृतोपमतोयाभिः शिवाभिरुपसंस्कृताः ॥ २५ ॥,dīrghābhirdrumayuktābhiḥ saridbhiśca samantataḥ | amṛtopamatoyābhiḥ śivābhirupasaṃskṛtāḥ || 25 ||
+12,26,लताशतैरवतताः सन्तानकसमावृताः । नानागुल्मावृतवनाः करवीरकृतान्तराः ॥ २६ ॥,latāśatairavatatāḥ santānakasamāvṛtāḥ | nānāgulmāvṛtavanāḥ karavīrakṛtāntarāḥ || 26 ||
+12,27,ततो ऽम्बुधरसंकाशं प्रवृद्धशिखरं गिरिम् । विचित्रकूटं कूटैश्च सर��वतः परिवारितम् ॥ २७ ॥,tato'mbudharasaṃkāśaṃ pravṛddhaśikharaṃ girim | vicitrakūṭaṃ kūṭaiśca sarvataḥ parivāritam || 27 ||
+12,28,शिलागृहैरवततं नानावृक्षैः समावृतम् । ददर्श कपिशार्दूलो रम्यं जगति पर्वतम् ॥ २८ ॥,śilāgṛhairavatataṃ nānāvṛkṣaiḥ samāvṛtam | dadarśa kapiśārdūlo ramyaṃ jagati parvatam || 28 ||
+12,29,ददर्श च नगात्तस्मान्नदीं निपतितां कपिः । अङ्कादिव समुत्पत्य प्रियस्य पतितां प्रियाम् ॥ २९ ॥,dadarśa ca nagāttasmānnadīṃ nipatitāṃ kapiḥ | aṅkādiva samutpatya priyasya patitāṃ priyām || 29 ||
+12,30,जले निपतिताग्रैश्च पादपैरुपशोभिताम् । वार्यमाणामिव क्रुद्धां प्रमदां प्रियबन्धुभिः ॥ ३० ॥,jale nipatitāgraiśca pādapairupaśobhitām | vāryamāṇāmiva kruddhāṃ pramadāṃ priyabandhubhiḥ || 30 ||
+12,31,पुनरावृत्ततोयां च ददर्श स महाकपिः । प्रसन्नामिव कान्तस्य कान्तां पुनरुपस्थिताम् ॥ ३१ ॥,punarāvṛttatoyāṃ ca dadarśa sa mahākapiḥ | prasannāmiva kāntasya kāntāṃ punarupasthitām || 31 ||
+12,32,तस्यादूरात् स पद्मिन्यो नानाद्विजगणायुताः । ददर्श कपिशार्दूलो हनुमान्मारुतात्मजः ॥ ३२ ॥,tasyādūrāt sa padminyo nānādvijagaṇāyutāḥ | dadarśa kapiśārdūlo hanumānmārutātmajaḥ || 32 ||
+12,33,कृत्रिमां दीर्घिकां चापि पूर्णां शीतेन वारिणा । मणिप्रवरसोपानां मुक्तासिकतशोभिताम् ॥ ३३ ॥,kṛtrimāṃ dīrghikāṃ cāpi pūrṇāṃ śītena vāriṇā | maṇipravarasopānāṃ muktāsikataśobhitām || 33 ||
+12,34,विविधैर्मृगसंघैश्च विचित्रां चित्रकाननाम् । प्रासादैः सुमहद्भिश्च निर्मितैर्विश्वकर्मणा । काननैः कृत्रिमैश्चापि सर्वतः समलंकृताम् ॥ ३४ ॥,vividhairmṛgasaṃghaiśca vicitrāṃ citrakānanām | prāsādaiḥ sumahadbhiśca nirmitairviśvakarmaṇā | kānanaiḥ kṛtrimaiścāpi sarvataḥ samalaṃkṛtām || 34 ||
+12,35,ये के चित् पादपास्तत्र पुष्पोपगफलोपगाः । सच्छत्राः सवितर्दीकाः सर्वे सौवर्णवेदिकाः ॥ ३५ ॥,ye ke cit pādapāstatra puṣpopagaphalopagāḥ | sacchatrāḥ savitardīkāḥ sarve sauvarṇavedikāḥ || 35 ||
+12,36,लताप्रतानैर्बहुभिः पर्णैश्च बहुभिर्वृताम् । काञ्चनीं शिंशुपामेकां ददर्श स महाकपिः ॥ ३६ ॥,latāpratānairbahubhiḥ parṇaiśca bahubhirvṛtām | kāñcanīṃ śiṃśupāmekāṃ dadarśa sa mahākapiḥ || 36 ||
+12,37,सो ऽपश्यद्भूमिभागांश्च गर्तप्रस्रवणानि च । सुवर्णवृक्षानपरान्ददर्श शिखिसंनिभान् ॥ ३७ ॥,so'paśyadbhūmibhāgāṃśca gartaprasravaṇāni ca | suvarṇavṛkṣānaparāndadarśa śikhisaṃnibhān || 37 ||
+12,38,तेषां द्रुमाणां प्रभया मेरोरिव महाकपिः । अमन्यत तदा वीरः काञ्चनो ऽस्मीति वानरः ॥ ३८ ॥,teṣāṃ drumāṇāṃ prabhayā meroriva mahākapiḥ | amanyata tadā vīraḥ kāñcano'smīti vānaraḥ || 38 ||
+12,39,तां काञ्चनैस्तरुगणैर्मारुतेन च वीजिताम् । किङ्किणीशतनिर्घोषां दृष्ट्वा विस्मयमागमत् ॥ ३९ ॥,tāṃ kāñcanaistarugaṇairmārutena ca vījitām | kiṅkiṇīśatanirghoṣāṃ dṛṣṭvā vismayamāgamat || 39 ||
+12,40,सुपुष्पिताग्रां रुचिरां तरुणाङ्कुरपल्लवाम् । तामारुह्य महावेगः शिंशपां पर्णसंवृताम् ॥ ४० ॥,supuṣpitāgrāṃ rucirāṃ taruṇāṅkurapallavām | tāmāruhya mahāvegaḥ śiṃśapāṃ parṇasaṃvṛtām || 40 ||
+12,41,इतो द्रक्ष्यामि वैदेहीं राम दर्शनलालसाम् । इतश्चेतश्च दुःखार्तां संपतन्तीं यदृच्छया ॥ ४१ ॥,ito drakṣyāmi vaidehīṃ rāma darśanalālasām | itaścetaśca duḥkhārtāṃ saṃpatantīṃ yadṛcchayā || 41 ||
+12,42,अशोकवनिका चेयं दृढं रम्या दुरात्मनः । चम्पकैश्चन्दनैश्चापि बकुलैश्च विभूषिता ॥ ४२ ॥,aśokavanikā ceyaṃ dṛḍhaṃ ramyā durātmanaḥ | campakaiścandanaiścāpi bakulaiśca vibhūṣitā || 42 ||
+12,43,इयं च नलिनी रम्या द्विजसंघनिषेविता । इमां सा राममहिषी नूनमेष्यति जानकी ॥ ४३ ॥,iyaṃ ca nalinī ramyā dvijasaṃghaniṣevitā | imāṃ sā rāmamahiṣī nūnameṣyati jānakī || 43 ||
+12,44,सा राम राममहिषी राघवस्य प्रिया सदा । वनसंचारकुशला नूनमेष्यति जानकी ॥ ४४ ॥,sā rāma rāmamahiṣī rāghavasya priyā sadā | vanasaṃcārakuśalā nūnameṣyati jānakī || 44 ||
+12,45,अथ वा मृगशावाक्षी वनस्यास्य विचक्षणा । वनमेष्यति सा चेह रामचिन्तानुकर्शिता ॥ ४५ ॥,atha vā mṛgaśāvākṣī vanasyāsya vicakṣaṇā | vanameṣyati sā ceha rāmacintānukarśitā || 45 ||
+12,46,रामशोकाभिसंतप्ता सा देवी वामलोचना । वनवासरता नित्यमेष्यते वनचारिणी ॥ ४६ ॥,rāmaśokābhisaṃtaptā sā devī vāmalocanā | vanavāsaratā nityameṣyate vanacāriṇī || 46 ||
+12,47,वनेचराणां सततं नूनं स्पृहयते पुरा । रामस्य दयिता भार्या जनकस्य सुता सती ॥ ४७ ॥,vanecarāṇāṃ satataṃ nūnaṃ spṛhayate purā | rāmasya dayitā bhāryā janakasya sutā satī || 47 ||
+12,48,संध्याकालमनाः श्यामा ध्रुवमेष्यति जानकी । नदीं चेमां शिवजलां संध्यार्थे वरवर्णिनी ॥ ४८ ॥,saṃdhyākālamanāḥ śyāmā dhruvameṣyati jānakī | nadīṃ cemāṃ śivajalāṃ saṃdhyārthe varavarṇinī || 48 ||
+12,49,तस्याश्चाप्यनुरूपेयमशोकवनिका शुभा । शुभा या पार्थिवेन्द्रस्य पत्नी रामस्य संमिता ॥ ४९ ॥,tasyāścāpyanurūpeyamaśokavanikā śubhā | śubhā yā pārthivendrasya patnī rāmasya saṃmitā || 49 ||
+12,50,यदि जिवति सा देवी ताराधिपनिभानना । आगमिष्यति सावश्यमिमां शिवजलां नदीम् ॥ ५० ॥,yadi jivati sā devī tārādhipanibhānanā | āgamiṣyati sāvaśyamimāṃ śivajalāṃ nadīm || 50 ||
+12,51,एवं तु मत्वा हनुमान्महात्मा प्रतीक्षमाणो मनुजेन्द्रपत्नीम् । अवेक्षमाणश्च ददर्श सर्वं सुपुष्पिते पर्णघने निलीनः ॥ ५१ ॥,evaṃ tu matvā hanumānmahātmā pratīkṣamāṇo manujendrapatnīm | avekṣamāṇaśca dadarśa sarvaṃ supuṣpite parṇaghane nilīnaḥ || 51 ||
+13,1,स वीक्षमाणस्तत्रस्थो मार्गमाणश्च मैथिलीम् । अवेक्षमाणश्च महीं सर्वां तामन्ववैक्षत ॥ १ ॥,sa vīkṣamāṇastatrastho mārgamāṇaśca maithilīm | avekṣamāṇaśca mahīṃ sarvāṃ tāmanvavaikṣata || 1 ||
+13,2,सन्तान कलताभिश्च पादपैरुपशोभिताम् । दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतः समलंकृताम् ॥ २ ॥,santāna kalatābhiśca pādapairupaśobhitām | divyagandharasopetāṃ sarvataḥ samalaṃkṛtām || 2 ||
+13,3,तां स नन्दनसंकाशां मृगपक्षिभिरावृताम् । हर्म्यप्रासादसंबाधां कोकिलाकुलनिःस्वनाम् ॥ ३ ॥,tāṃ sa nandanasaṃkāśāṃ mṛgapakṣibhirāvṛtām | harmyaprāsādasaṃbādhāṃ kokilākulaniḥsvanām || 3 ||
+13,4,काञ्चनोत्पलपद्माभिर्वापीभिरुपशोभिताम् । बह्वासनकुथोपेतां बहुभूमिगृहायुताम् ॥ ४ ॥,kāñcanotpalapadmābhirvāpībhirupaśobhitām | bahvāsanakuthopetāṃ bahubhūmigṛhāyutām || 4 ||
+13,5,सर्वर्तुकुसुमै रम्यैः फलवद्भिश्च पादपैः । पुष्पितानामशोकानां श्रिया सूर्योदयप्रभाम् ॥ ५ ॥,sarvartukusumai ramyaiḥ phalavadbhiśca pādapaiḥ | puṣpitānāmaśokānāṃ śriyā sūryodayaprabhām || 5 ||
+13,6,प्रदीप्तामिव तत्रस्थो मारुतिः समुदैक्षत । निष्पत्रशाखां विहगैः क्रियमाणामिवासकृत् । विनिष्पतद्भिः शतशश्चित्रैः पुष्पावतंसकैः ॥ ६ ॥,pradīptāmiva tatrastho mārutiḥ samudaikṣata | niṣpatraśākhāṃ vihagaiḥ kriyamāṇāmivāsakṛt | viniṣpatadbhiḥ śataśaścitraiḥ puṣpāvataṃsakaiḥ || 6 ||
+13,7,आमूलपुष्पनिचितैरशोकैः शोकनाशनैः । पुष्पभारातिभारैश्च स्पृशद्भिरिव मेदिनीम् ॥ ७ ॥,āmūlapuṣpanicitairaśokaiḥ śokanāśanaiḥ | puṣpabhārātibhāraiśca spṛśadbhiriva medinīm || 7 ||
+13,8,कर्णिकारैः कुसुमितैः किंशुकैश्च सुपुष्पितैः । स देशः प्रभया तेषां प्रदीप्त इव सर्वतः ॥ ८ ॥,karṇikāraiḥ kusumitaiḥ kiṃśukaiśca supuṣpitaiḥ | sa deśaḥ prabhayā teṣāṃ pradīpta iva sarvataḥ || 8 ||
+13,9,पुंनागाः सप्तपर्णाश्च चम्पकोद्दालकास्तथा । विवृद्धमूला बहवः शोभन्ते स्म सुपुष्पिताः ॥ ९ ॥,puṃnāgāḥ saptaparṇāśca campakoddālakāstathā | vivṛddhamūlā bahavaḥ śobhante sma supuṣpitāḥ || 9 ||
+13,10,शातकुम्भनिभाः के चित् के चिदग्निशिखोपमाः । नीलाञ्जननिभाः के चित्तत्राशोकाः सहस्रशः ॥ १० ॥,śātakumbhanibhāḥ ke cit ke cidagniśikhopamāḥ | nīlāñjananibhāḥ ke cittatrāśokāḥ sahasraśaḥ || 10 ||
+13,11,नन्दनं विविधोद्यानं चित्रं चैत्ररथं यथा । अतिवृत्तमिवाचिन्त्यं दिव्यं रम्यं श्रिया वृतम् ॥ ११ ॥,nandanaṃ vividhodyānaṃ citraṃ caitrarathaṃ yathā | ativṛttamivācintyaṃ divyaṃ ramyaṃ śriyā vṛtam || 11 ||
+13,12,द्वितीयमिव चाकाशं पुष्पज्योतिर्गणायुतम् । पुष्परत्नशतैश्चित्रं पञ्चमं सागरं यथा ॥ १२ ॥,dvitīyamiva cākāśaṃ puṣpajyotirgaṇāyutam | puṣparatnaśataiścitraṃ pañcamaṃ sāgaraṃ yathā || 12 ||
+13,13,सर्वर्तुपुष्पैर्निचितं पादपैर्मधुगन्धिभिः । नानानिनादैरुद्यानं रम्यं मृगगणैर्द्विजैः ॥ १३ ॥,sarvartupuṣpairnicitaṃ pādapairmadhugandhibhiḥ | nānāninādairudyānaṃ ramyaṃ mṛgagaṇairdvijaiḥ || 13 ||
+13,14,अनेकगन्धप्रवहं पुण्यगन्धं मनोरमम् । शैलेन्द्रमिव गन्धाढ्यं द्वितीयं गन्धमादनम् ॥ १४ ॥,anekagandhapravahaṃ puṇyagandhaṃ manoramam | śailendramiva gandhāḍhyaṃ dvitīyaṃ gandhamādanam || 14 ||
+13,15,अशोकवनिकायां तु तस्यां वानरपुंगवः । स ददर्शाविदूरस्थं चैत्यप्रासादमूर्जितम् ॥ १५ ॥,aśokavanikāyāṃ tu tasyāṃ vānarapuṃgavaḥ | sa dadarśāvidūrasthaṃ caityaprāsādamūrjitam || 15 ||
+13,16,मध्ये स्तम्भसहस्रेण स्थितं कैलासपाण्डुरम् । प्रवालकृतसोपानं तप्तकाञ्चनवेदिकम् ॥ १६ ॥,madhye stambhasahasreṇa sthitaṃ kailāsapāṇḍuram | pravālakṛtasopānaṃ taptakāñcanavedikam || 16 ||
+13,17,मुष्णन्तमिव चक्षूंषि द्योतमानमिव श्रिया । विमलं प्रांशुभावत्वादुल्��िखन्तमिवाम्बरम् ॥ १७ ॥,muṣṇantamiva cakṣūṃṣi dyotamānamiva śriyā | vimalaṃ prāṃśubhāvatvādullikhantamivāmbaram || 17 ||
+13,18,ततो मलिनसंवीतां राक्षसीभिः समावृताम् । उपवासकृशां दीनां निःश्वसान्तीं पुनः पुनः । ददर्श शुक्लपक्षादौ चन्द्ररेखामिवामलाम् ॥ १८ ॥,tato malinasaṃvītāṃ rākṣasībhiḥ samāvṛtām | upavāsakṛśāṃ dīnāṃ niḥśvasāntīṃ punaḥ punaḥ | dadarśa śuklapakṣādau candrarekhāmivāmalām || 18 ||
+13,19,मन्दप्रख्यायमानेन रूपेण रुचिरप्रभाम् । पिनद्धां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः ॥ १९ ॥,mandaprakhyāyamānena rūpeṇa ruciraprabhām | pinaddhāṃ dhūmajālena śikhāmiva vibhāvasoḥ || 19 ||
+13,20,पीतेनैकेन संवीतां क्लिष्टेनोत्तमवाससा । सपङ्कामनलंकारां विपद्मामिव पद्मिनीम् ॥ २० ॥,pītenaikena saṃvītāṃ kliṣṭenottamavāsasā | sapaṅkāmanalaṃkārāṃ vipadmāmiva padminīm || 20 ||
+13,21,व्रीडितां दुःखसंतप्तां परिम्लानां तपस्विनीम् । ग्रहेणाङ्गारकेणैव पीडितामिव रोहिणीम् ॥ २१ ॥,vrīḍitāṃ duḥkhasaṃtaptāṃ parimlānāṃ tapasvinīm | graheṇāṅgārakeṇaiva pīḍitāmiva rohiṇīm || 21 ||
+13,22,अश्रुपूर्णमुखीं दीनां कृशामननशेन च । शोकध्यानपरां दीनां नित्यं दुःखपरायणाम् ॥ २२ ॥,aśrupūrṇamukhīṃ dīnāṃ kṛśāmananaśena ca | śokadhyānaparāṃ dīnāṃ nityaṃ duḥkhaparāyaṇām || 22 ||
+13,23,प्रियं जनमपश्यन्तीं पश्यन्तीं राक्षसीगणम् । स्वगणेन मृगीं हीनां श्वगणाभिवृतामिव ॥ २३ ॥,priyaṃ janamapaśyantīṃ paśyantīṃ rākṣasīgaṇam | svagaṇena mṛgīṃ hīnāṃ śvagaṇābhivṛtāmiva || 23 ||
+13,24,नीलनागाभया वेण्या जघनं गतयैकया । सुखार्हां दुःखसंतप्तां व्यसनानामकोदिवाम् ॥ २४ ॥,nīlanāgābhayā veṇyā jaghanaṃ gatayaikayā | sukhārhāṃ duḥkhasaṃtaptāṃ vyasanānāmakodivām || 24 ||
+13,25,तां समीक्ष्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम् । तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादिभिः ॥ २५ ॥,tāṃ samīkṣya viśālākṣīmadhikaṃ malināṃ kṛśām | tarkayāmāsa sīteti kāraṇairupapādibhiḥ || 25 ||
+13,26,ह्रियमाणा तदा तेन रक्षसा कामरूपिणा । यथारूपा हि दृष्टा वै तथारूपेयमङ्गना ॥ २६ ॥,hriyamāṇā tadā tena rakṣasā kāmarūpiṇā | yathārūpā hi dṛṣṭā vai tathārūpeyamaṅganā || 26 ||
+13,27,पूर्णचन्द्राननां सुभ्रूं चारुवृत्तपयोधराम् । कुर्वन्तीं प्रभया देवीं सर्वा वितिमिरा दिशः ॥ २७ ॥,pūrṇacandrānanāṃ subhrūṃ cāruvṛttapayodharām | kurvantīṃ prabhayā devīṃ sarvā vitimirā diśaḥ || 27 ||
+13,28,तां नीलकेशीं बिम्बौष्ठीं सुमध्यां सुप्रतिष्ठिताम् । सीतां पद्मपलाशाक्षीं मन्मथस्य रतिं यथा ॥ २८ ॥,tāṃ nīlakeśīṃ bimbauṣṭhīṃ sumadhyāṃ supratiṣṭhitām | sītāṃ padmapalāśākṣīṃ manmathasya ratiṃ yathā || 28 ||
+13,29,इष्टां सर्वस्य जगतः पूर्णचन्द्रप्रभामिव । भूमौ सुतनुमासीनां नियतामिव तापसीम् ॥ २९ ॥,iṣṭāṃ sarvasya jagataḥ pūrṇacandraprabhāmiva | bhūmau sutanumāsīnāṃ niyatāmiva tāpasīm || 29 ||
+13,30,निःश्वासबहुलां भीरुं भुजगेन्द्रवधूमिव । शोकजालेन महता विततेन न राजतीम् ॥ ३० ॥,niḥśvāsabahulāṃ bhīruṃ bhujagendravadhūmiva | śokajālena mahatā vitatena na rājatīm || 30 ||
+13,31,स��सक्तां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः । तां स्मृतीमिव संदिग्धामृद्धिं निपतितामिव ॥ ३१ ॥,saṃsaktāṃ dhūmajālena śikhāmiva vibhāvasoḥ | tāṃ smṛtīmiva saṃdigdhāmṛddhiṃ nipatitāmiva || 31 ||
+13,32,विहतामिव च श्रद्धामाशां प्रतिहतामिव । सोपसर्गां यथा सिद्धिं बुद्धिं सकलुषामिव ॥ ३२ ॥,vihatāmiva ca śraddhāmāśāṃ pratihatāmiva | sopasargāṃ yathā siddhiṃ buddhiṃ sakaluṣāmiva || 32 ||
+13,33,अभूतेनापवादेन कीर्तिं निपतितामिव । रामोपरोधव्यथितां रक्षोहरणकर्शिताम् ॥ ३३ ॥,abhūtenāpavādena kīrtiṃ nipatitāmiva | rāmoparodhavyathitāṃ rakṣoharaṇakarśitām || 33 ||
+13,34,अबलां मृगशावाक्षीं वीक्षमाणां ततस्ततः । बाष्पाम्बुप्रतिपूर्णेन कृष्णवक्त्राक्षिपक्ष्मणा । वदनेनाप्रसन्नेन निःश्वसन्तीं पुनः पुनः ॥ ३४ ॥,abalāṃ mṛgaśāvākṣīṃ vīkṣamāṇāṃ tatastataḥ | bāṣpāmbupratipūrṇena kṛṣṇavaktrākṣipakṣmaṇā | vadanenāprasannena niḥśvasantīṃ punaḥ punaḥ || 34 ||
+13,35,मलपङ्कधरां दीनां मण्डनार्हाममण्डिताम् । प्रभां नक्षत्रराजस्य कालमेघैरिवावृताम् ॥ ३५ ॥,malapaṅkadharāṃ dīnāṃ maṇḍanārhāmamaṇḍitām | prabhāṃ nakṣatrarājasya kālameghairivāvṛtām || 35 ||
+13,36,तस्य संदिदिहे बुद्धिर्मुहुः सीतां निरीक्ष्य तु । आम्नायानामयोगेन विद्यां प्रशिथिलामिव ॥ ३६ ॥,tasya saṃdidihe buddhirmuhuḥ sītāṃ nirīkṣya tu | āmnāyānāmayogena vidyāṃ praśithilāmiva || 36 ||
+13,37,दुःखेन बुबुधे सीतां हनुमाननलंकृताम् । संस्कारेण यथाहीनां वाचमर्थान्तरं गताम् ॥ ३७ ॥,duḥkhena bubudhe sītāṃ hanumānanalaṃkṛtām | saṃskāreṇa yathāhīnāṃ vācamarthāntaraṃ gatām || 37 ||
+13,38,तां समीक्ष्य विशालाक्षीं राजपुत्रीमनिन्दिताम् । तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादयन् ॥ ३८ ॥,tāṃ samīkṣya viśālākṣīṃ rājaputrīmaninditām | tarkayāmāsa sīteti kāraṇairupapādayan || 38 ||
+13,39,वैदेह्या यानि चाङ्गेषु तदा रामो ऽन्वकीर्तयत् । तान्याभरणजालानि गात्रशोभीन्यलक्षयत् ॥ ३९ ॥,vaidehyā yāni cāṅgeṣu tadā rāmo'nvakīrtayat | tānyābharaṇajālāni gātraśobhīnyalakṣayat || 39 ||
+13,40,सुकृतौ कर्णवेष्टौ च श्वदंष्ट्रौ च सुसंस्थितौ । मणिविद्रुमचित्राणि हस्तेष्वाभरणानि च ॥ ४० ॥,sukṛtau karṇaveṣṭau ca śvadaṃṣṭrau ca susaṃsthitau | maṇividrumacitrāṇi hasteṣvābharaṇāni ca || 40 ||
+13,41,श्यामानि चिरयुक्तत्वात्तथा संस्थानवन्ति च । तान्येवैतानि मन्ये ऽहं यानि रामो ऽव्नकीर्तयत् ॥ ४१ ॥,śyāmāni cirayuktatvāttathā saṃsthānavanti ca | tānyevaitāni manye'haṃ yāni rāmo'vnakīrtayat || 41 ||
+13,42,तत्र यान्यवहीनानि तान्यहं नोपलक्षये । यान्यस्या नावहीनानि तानीमानि न संशयः ॥ ४२ ॥,tatra yānyavahīnāni tānyahaṃ nopalakṣaye | yānyasyā nāvahīnāni tānīmāni na saṃśayaḥ || 42 ||
+13,43,पीतं कनकपट्टाभं स्रस्तं तद्वसनं शुभम् । उत्तरीयं नगासक्तं तदा दृष्टं प्लवंगमैः ॥ ४३ ॥,pītaṃ kanakapaṭṭābhaṃ srastaṃ tadvasanaṃ śubham | uttarīyaṃ nagāsaktaṃ tadā dṛṣṭaṃ plavaṃgamaiḥ || 43 ||
+13,44,भूषणानि च मुख्यानि दृष्टानि धरणीतले । अनयैवापविद्धानि स्���नवन्ति महान्ति च ॥ ४४ ॥,bhūṣaṇāni ca mukhyāni dṛṣṭāni dharaṇītale | anayaivāpaviddhāni svanavanti mahānti ca || 44 ||
+13,45,इदं चिरगृहीतत्वाद्वसनं क्लिष्टवत्तरम् । तथा हि नूनं तद्वर्णं तथा श्रीमद् यथेतरत् ॥ ४५ ॥,idaṃ ciragṛhītatvādvasanaṃ kliṣṭavattaram | tathā hi nūnaṃ tadvarṇaṃ tathā śrīmad yathetarat || 45 ||
+13,46,इयं कनकवर्णाङ्गी रामस्य महिषी प्रिया । प्रनष्टापि सती यस्य मनसो न प्रणश्यति ॥ ४६ ॥,iyaṃ kanakavarṇāṅgī rāmasya mahiṣī priyā | pranaṣṭāpi satī yasya manaso na praṇaśyati || 46 ||
+13,47,इयं सा यत् कृते रामश्चतुर्भिः परितप्यते । कारुण्येनानृशंस्येन शोकेन मदनेन च ॥ ४७ ॥,iyaṃ sā yat kṛte rāmaścaturbhiḥ paritapyate | kāruṇyenānṛśaṃsyena śokena madanena ca || 47 ||
+13,48,स्त्री प्रनष्टेति कारुण्यादाश्रितेत्यानृशंस्यतः । पत्नी नष्टेति शोकेन प्रियेति मदनेन च ॥ ४८ ॥,strī pranaṣṭeti kāruṇyādāśritetyānṛśaṃsyataḥ | patnī naṣṭeti śokena priyeti madanena ca || 48 ||
+13,49,अस्या देव्या यथा रूपमङ्गप्रत्यङ्गसौष्ठवम् । रामस्य च यथारूपं तस्येयमसितेक्षणा ॥ ४९ ॥,asyā devyā yathā rūpamaṅgapratyaṅgasauṣṭhavam | rāmasya ca yathārūpaṃ tasyeyamasitekṣaṇā || 49 ||
+13,50,अस्या देव्या मनस्तस्मिंस्तस्य चास्यां प्रतिष्ठितम् । तेनेयं स च धर्मात्मा मुहूर्तमपि जीवति ॥ ५० ॥,asyā devyā manastasmiṃstasya cāsyāṃ pratiṣṭhitam | teneyaṃ sa ca dharmātmā muhūrtamapi jīvati || 50 ||
+13,51,दुष्करं कुरुते रामो य इमां मत्तकाशिनीम् । सीतां विना महाबाहुर्मुहूर्तमपि जीवति ॥ ५१ ॥,duṣkaraṃ kurute rāmo ya imāṃ mattakāśinīm | sītāṃ vinā mahābāhurmuhūrtamapi jīvati || 51 ||
+13,52,एवं सीतां तदा दृष्ट्वा हृष्टः पवनसंभवः । जगाम मनसा रामं प्रशशंस च तं प्रभुम् ॥ ५२ ॥,evaṃ sītāṃ tadā dṛṣṭvā hṛṣṭaḥ pavanasaṃbhavaḥ | jagāma manasā rāmaṃ praśaśaṃsa ca taṃ prabhum || 52 ||
+14,1,प्रशस्य तु प्रशस्तव्यां सीतां तां हरिपुंगवः । गुणाभिरामं रामं च पुनश्चिन्तापरो ऽभवत् ॥ १ ॥,praśasya tu praśastavyāṃ sītāṃ tāṃ haripuṃgavaḥ | guṇābhirāmaṃ rāmaṃ ca punaścintāparo'bhavat || 1 ||
+14,2,स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः । सीतामाश्रित्य तेजस्वी हनुमान् विललाप ह ॥ २ ॥,sa muhūrtamiva dhyātvā bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ | sītāmāśritya tejasvī hanumān vilalāpa ha || 2 ||
+14,3,मान्या गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरुप्रिया । यदि सीतापि दुःखार्ता कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ३ ॥,mānyā guruvinītasya lakṣmaṇasya gurupriyā | yadi sītāpi duḥkhārtā kālo hi duratikramaḥ || 3 ||
+14,4,रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः । नात्यर्थं क्षुभ्यते देवी गङ्गेव जलदागमे ॥ ४ ॥,rāmasya vyavasāyajñā lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ | nātyarthaṃ kṣubhyate devī gaṅgeva jaladāgame || 4 ||
+14,5,तुल्यशीलवयोवृत्तां तुल्याभिजनलक्षणाम् । राघवो ऽर्हति वैदेहीं तं चेयमसितेक्षणा ॥ ५ ॥,tulyaśīlavayovṛttāṃ tulyābhijanalakṣaṇām | rāghavo'rhati vaidehīṃ taṃ ceyamasitekṣaṇā || 5 ||
+14,6,तां दृष्ट्वा नवहेमाभां लोककान्तामिव श्रियम् । जगाम मनसा रामं वचनं चेदमब्रवीत् ��� ६ ॥,tāṃ dṛṣṭvā navahemābhāṃ lokakāntāmiva śriyam | jagāma manasā rāmaṃ vacanaṃ cedamabravīt || 6 ||
+14,7,अस्या हेतोर्विशालाक्ष्या हतो वाली महाबलः । रावणप्रतिमो वीर्ये कबन्धश्च निपातितः ॥ ७ ॥,asyā hetorviśālākṣyā hato vālī mahābalaḥ | rāvaṇapratimo vīrye kabandhaśca nipātitaḥ || 7 ||
+14,8,विराधश्च हतः संख्ये राक्षसो भीमविक्रमः । वने रामेण विक्रम्य महेन्द्रेणेव शम्बरः ॥ ८ ॥,virādhaśca hataḥ saṃkhye rākṣaso bhīmavikramaḥ | vane rāmeṇa vikramya mahendreṇeva śambaraḥ || 8 ||
+14,9,चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् । निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः ॥ ९ ॥,caturdaśasahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām | nihatāni janasthāne śarairagniśikhopamaiḥ || 9 ||
+14,10,खरश्च निहतः संख्ये त्रिशिराश्च निपातितः । दूषणश्च महातेजा रामेण विदितात्मना ॥ १० ॥,kharaśca nihataḥ saṃkhye triśirāśca nipātitaḥ | dūṣaṇaśca mahātejā rāmeṇa viditātmanā || 10 ||
+14,11,ऐश्वर्यं वानराणां च दुर्लभं वालिपालितम् । अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवांल् लोकसत्कृतम् ॥ ११ ॥,aiśvaryaṃ vānarāṇāṃ ca durlabhaṃ vālipālitam | asyā nimitte sugrīvaḥ prāptavāṃl lokasatkṛtam || 11 ||
+14,12,सागरश्च मया क्रान्तः श्रीमान्नदनदीपतिः । अस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः पुरी चेयं निरीक्षिता ॥ १२ ॥,sāgaraśca mayā krāntaḥ śrīmānnadanadīpatiḥ | asyā hetorviśālākṣyāḥ purī ceyaṃ nirīkṣitā || 12 ||
+14,13,यदि रामः समुद्रान्तां मेदिनीं परिवर्तयेत् । अस्याः कृते जगच्चापि युक्तमित्येव मे मतिः ॥ १३ ॥,yadi rāmaḥ samudrāntāṃ medinīṃ parivartayet | asyāḥ kṛte jagaccāpi yuktamityeva me matiḥ || 13 ||
+14,14,राज्यं वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनकात्मजा । त्रैलोक्यराज्यं सकलं सीताया नाप्नुयात् कलाम् ॥ १४ ॥,rājyaṃ vā triṣu lokeṣu sītā vā janakātmajā | trailokyarājyaṃ sakalaṃ sītāyā nāpnuyāt kalām || 14 ||
+14,15,इयं सा धर्मशीलस्य मैथिलस्य महात्मनः । सुता जनकराजस्य सीता भर्तृदृढव्रता ॥ १५ ॥,iyaṃ sā dharmaśīlasya maithilasya mahātmanaḥ | sutā janakarājasya sītā bhartṛdṛḍhavratā || 15 ||
+14,16,उत्थिता मेदिनीं भित्त्वा क्षेत्रे हलमुखक्षते । पद्मरेणुनिभैः कीर्णा शुभैः केदारपांसुभिः ॥ १६ ॥,utthitā medinīṃ bhittvā kṣetre halamukhakṣate | padmareṇunibhaiḥ kīrṇā śubhaiḥ kedārapāṃsubhiḥ || 16 ||
+14,17,विक्रान्तस्यार्यशीलस्य संयुगेष्वनिवर्तिनः । स्नुषा दशरथस्यैषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी ॥ १७ ॥,vikrāntasyāryaśīlasya saṃyugeṣvanivartinaḥ | snuṣā daśarathasyaiṣā jyeṣṭhā rājño yaśasvinī || 17 ||
+14,18,धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदितात्मनः । इयं सा दयिता भार्या राक्षसी वशमागता ॥ १८ ॥,dharmajñasya kṛtajñasya rāmasya viditātmanaḥ | iyaṃ sā dayitā bhāryā rākṣasī vaśamāgatā || 18 ||
+14,19,सर्वान्भोगान्परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात् कृता । अचिन्तयित्वा दुःखानि प्रविष्टा निर्जनं वनम् ॥ १९ ॥,sarvānbhogānparityajya bhartṛsnehabalāt kṛtā | acintayitvā duḥkhāni praviṣṭā nirjanaṃ vanam || 19 ||
+14,20,संतुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणे रता । या परां भजते प्रीतिं ���ने ऽपि भवने यथा ॥ २० ॥,saṃtuṣṭā phalamūlena bhartṛśuśrūṣaṇe ratā | yā parāṃ bhajate prītiṃ vane'pi bhavane yathā || 20 ||
+14,21,सेयं कनकवर्णाङ्गी नित्यं सुस्मितभाषिणी । सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी ॥ २१ ॥,seyaṃ kanakavarṇāṅgī nityaṃ susmitabhāṣiṇī | sahate yātanāmetāmanarthānāmabhāginī || 21 ||
+14,22,इमां तु शीलसंपन्नां द्रष्टुमिच्छति राघवः । रावणेन प्रमथितां प्रपामिव पिपासितः ॥ २२ ॥,imāṃ tu śīlasaṃpannāṃ draṣṭumicchati rāghavaḥ | rāvaṇena pramathitāṃ prapāmiva pipāsitaḥ || 22 ||
+14,23,अस्या नूनं पुनर्लाभाद् राघवः प्रीतिमेष्यति । राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनः प्राप्येव मेदिनीम् ॥ २३ ॥,asyā nūnaṃ punarlābhād rāghavaḥ prītimeṣyati | rājā rājyaparibhraṣṭaḥ punaḥ prāpyeva medinīm || 23 ||
+14,24,कामभोगैः परित्यक्ता हीना बन्धुजनेन च । धारयत्यात्मनो देहं तत्समागमकाङ्क्षिणी ॥ २४ ॥,kāmabhogaiḥ parityaktā hīnā bandhujanena ca | dhārayatyātmano dehaṃ tatsamāgamakāṅkṣiṇī || 24 ||
+14,25,नैषा पश्यति राक्षस्यो नेमान्पुष्पफलद्रुमान् । एकस्थहृदया नूनं राममेवानुपश्यति ॥ २५ ॥,naiṣā paśyati rākṣasyo nemānpuṣpaphaladrumān | ekasthahṛdayā nūnaṃ rāmamevānupaśyati || 25 ||
+14,26,भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणादपि । एषा हि रहिता तेन शोभनार्हा न शोभते ॥ २६ ॥,bhartā nāma paraṃ nāryā bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇādapi | eṣā hi rahitā tena śobhanārhā na śobhate || 26 ||
+14,27,दुष्करं कुरुते रामो हीनो यदनया प्रभुः । धारयत्यात्मनो देहं न दुःखेनावसीदति ॥ २७ ॥,duṣkaraṃ kurute rāmo hīno yadanayā prabhuḥ | dhārayatyātmano dehaṃ na duḥkhenāvasīdati || 27 ||
+14,28,इमामसितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणाम् । सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथितं मनः ॥ २८ ॥,imāmasitakeśāntāṃ śatapatranibhekṣaṇām | sukhārhāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā mamāpi vyathitaṃ manaḥ || 28 ||
+14,29,क्षितिक्षमा पुष्करसंनिभाक्षी या रक्षिता राघवलक्ष्मणाभ्याम् । सा राक्षसीभिर्विकृतेक्षणाभिः संरक्ष्यते संप्रति वृक्षमूले ॥ २९ ॥,kṣitikṣamā puṣkarasaṃnibhākṣī yā rakṣitā rāghavalakṣmaṇābhyām | sā rākṣasībhirvikṛtekṣaṇābhiḥ saṃrakṣyate saṃprati vṛkṣamūle || 29 ||
+14,30,हिमहतनलिनीव नष्टशोभा व्यसनपरम्परया निपीड्यमाना । सहचररहितेव चक्रवाकी जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना ॥ ३० ॥,himahatanalinīva naṣṭaśobhā vyasanaparamparayā nipīḍyamānā | sahacararahiteva cakravākī janakasutā kṛpaṇāṃ daśāṃ prapannā || 30 ||
+14,31,अस्या हि पुष्पावनताग्रशाखाः शोकं दृढं वै जनयत्यशोकाः । हिमव्यपायेन च मन्दरश्मिरभ्युत्थितो नैकसहस्ररश्मिः ॥ ३१ ॥,asyā hi puṣpāvanatāgraśākhāḥ śokaṃ dṛḍhaṃ vai janayatyaśokāḥ | himavyapāyena ca mandaraśmirabhyutthito naikasahasraraśmiḥ || 31 ||
+14,32,इत्येवमर्थं कपिरन्ववेक्ष्य सीतेयमित्येव निविष्टबुद्धिः । संश्रित्य तस्मिन्निषसाद वृक्षे बली हरीणामृषभस्तरस्वी ॥ ३२ ॥,ityevamarthaṃ kapiranvavekṣya sīteyamityeva niviṣṭabuddhiḥ | saṃśritya tasminniṣasāda vṛkṣe balī harīṇāmṛṣabhastarasvī || 32 ||
+15,1,ततः कुमुदषण्डाभो निर्मलं निर्मलः स्वय���् । प्रजगाम नभश्चन्द्रो हंसो नीलमिवोदकम् ॥ १ ॥,tataḥ kumudaṣaṇḍābho nirmalaṃ nirmalaḥ svayam | prajagāma nabhaścandro haṃso nīlamivodakam || 1 ||
+15,2,साचिव्यमिव कुर्वन् स प्रभया निर्मलप्रभः । चन्द्रमा रश्मिभिः शीतैः सिषेवे पवनात्मजम् ॥ २ ॥,sācivyamiva kurvan sa prabhayā nirmalaprabhaḥ | candramā raśmibhiḥ śītaiḥ siṣeve pavanātmajam || 2 ||
+15,3,स ददर्श ततः सीतां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । शोकभारैरिव न्यस्तां भारैर्नावमिवाम्भसि ॥ ३ ॥,sa dadarśa tataḥ sītāṃ pūrṇacandranibhānanām | śokabhārairiva nyastāṃ bhārairnāvamivāmbhasi || 3 ||
+15,4,दिदृक्षमाणो वैदेहीं हनूमान्मारुतात्मजः । स ददर्शाविदूरस्था राक्षसीर्घोरदर्शनाः ॥ ४ ॥,didṛkṣamāṇo vaidehīṃ hanūmānmārutātmajaḥ | sa dadarśāvidūrasthā rākṣasīrghoradarśanāḥ || 4 ||
+15,5,एकाक्षीमेककर्णां च कर्णप्रावरणां तथा । अकर्णां शङ्कुकर्णां च मस्तकोच्छ्वासनासिकाम् ॥ ५ ॥,ekākṣīmekakarṇāṃ ca karṇaprāvaraṇāṃ tathā | akarṇāṃ śaṅkukarṇāṃ ca mastakocchvāsanāsikām || 5 ||
+15,6,अतिकायोत्तमाङ्गीं च तनुदीर्घशिरोधराम् । ध्वस्तकेशीं तथाकेशीं केशकम्बलधारिणीम् ॥ ६ ॥,atikāyottamāṅgīṃ ca tanudīrghaśirodharām | dhvastakeśīṃ tathākeśīṃ keśakambaladhāriṇīm || 6 ||
+15,7,लम्बकर्णललाटां च लम्बोदरपयोधराम् । लम्बौष्ठीं चिबुकौष्ठीं च लम्बास्यां लम्बजानुकाम् ॥ ७ ॥,lambakarṇalalāṭāṃ ca lambodarapayodharām | lambauṣṭhīṃ cibukauṣṭhīṃ ca lambāsyāṃ lambajānukām || 7 ||
+15,8,ह्रस्वां दीर्घां च कुब्जां च विकटां वामनां तथा । करालां भुग्नवस्त्रां च पिङ्गाक्षीं विकृताननाम् ॥ ८ ॥,hrasvāṃ dīrghāṃ ca kubjāṃ ca vikaṭāṃ vāmanāṃ tathā | karālāṃ bhugnavastrāṃ ca piṅgākṣīṃ vikṛtānanām || 8 ||
+15,9,विकृताः पिङ्गलाः कालीः क्रोधनाः कलहप्रियाः । कालायसमहाशूलकूटमुद्गरधारिणीः ॥ ९ ॥,vikṛtāḥ piṅgalāḥ kālīḥ krodhanāḥ kalahapriyāḥ | kālāyasamahāśūlakūṭamudgaradhāriṇīḥ || 9 ||
+15,10,वराहमृगशार्दूलमहिषाजशिवा मुखाः । गजोष्ट्रहयपादाश्च निखातशिरसो ऽपराः ॥ १० ॥,varāhamṛgaśārdūlamahiṣājaśivā mukhāḥ | gajoṣṭrahayapādāśca nikhātaśiraso'parāḥ || 10 ||
+15,11,एकहस्तैकपादाश्च खरकर्ण्यश्वकर्णिकाः । गोकर्णीर्हस्तिकर्णीश्च हरिकर्णीस्तथापराः ॥ ११ ॥,ekahastaikapādāśca kharakarṇyaśvakarṇikāḥ | gokarṇīrhastikarṇīśca harikarṇīstathāparāḥ || 11 ||
+15,12,अनासा अतिनासाश्च तिर्यन्नासा विनासिकाः । गजसंनिभनासाश्च ललाटोच्छ्वासनासिकाः ॥ १२ ॥,anāsā atināsāśca tiryannāsā vināsikāḥ | gajasaṃnibhanāsāśca lalāṭocchvāsanāsikāḥ || 12 ||
+15,13,हस्तिपादा महापादा गोपादाः पादचूलिकाः । अतिमात्रशिरोग्रीवा अतिमात्रकुचोदरीः ॥ १३ ॥,hastipādā mahāpādā gopādāḥ pādacūlikāḥ | atimātraśirogrīvā atimātrakucodarīḥ || 13 ||
+15,14,अतिमात्रास्य नेत्राश्च दीर्घजिह्वानखास्तथा । अजामुखीर्हस्तिमुखीर्गोमुखीः सूकरीमुखीः ॥ १४ ॥,atimātrāsya netrāśca dīrghajihvānakhāstathā | ajāmukhīrhastimukhīrgomukhīḥ sūkarīmukhīḥ || 14 ||
+15,15,हयोष्ट्रखरवक्त्राश्च राक्षसीर्घोरदर��शनाः । शूलमुद्गरहस्ताश्च क्रोधनाः कलहप्रियाः ॥ १५ ॥,hayoṣṭrakharavaktrāśca rākṣasīrghoradarśanāḥ | śūlamudgarahastāśca krodhanāḥ kalahapriyāḥ || 15 ||
+15,16,कराला धूम्रकेशीश्च रक्षसीर्विकृताननाः । पिबन्तीः सततं पानं सदा मांससुराप्रियाः ॥ १६ ॥,karālā dhūmrakeśīśca rakṣasīrvikṛtānanāḥ | pibantīḥ satataṃ pānaṃ sadā māṃsasurāpriyāḥ || 16 ||
+15,17,मांसशोणितदिग्धाङ्गीर्मांसशोणितभोजनाः । ता ददर्श कपिश्रेष्ठो रोमहर्षणदर्शनाः ॥ १७ ॥,māṃsaśoṇitadigdhāṅgīrmāṃsaśoṇitabhojanāḥ | tā dadarśa kapiśreṣṭho romaharṣaṇadarśanāḥ || 17 ||
+15,18,स्कन्धवन्तमुपासीनाः परिवार्य वनस्पतिम् । तस्याधस्ताच्च तां देवीं राजपुत्रीमनिन्दिताम् ॥ १८ ॥,skandhavantamupāsīnāḥ parivārya vanaspatim | tasyādhastācca tāṃ devīṃ rājaputrīmaninditām || 18 ||
+15,19,लक्षयामास लक्ष्मीवान् हनूमाञ्जनकात्मजाम् । निष्प्रभां शोकसंतप्तां मलसंकुलमूर्धजाम् ॥ १९ ॥,lakṣayāmāsa lakṣmīvān hanūmāñjanakātmajām | niṣprabhāṃ śokasaṃtaptāṃ malasaṃkulamūrdhajām || 19 ||
+15,20,क्षीणपुण्यां च्युतां भूमौ तारां निपतितामिव । चारित्र्य व्यपदेशाढ्यां भर्तृदर्शनदुर्गताम् ॥ २० ॥,kṣīṇapuṇyāṃ cyutāṃ bhūmau tārāṃ nipatitāmiva | cāritrya vyapadeśāḍhyāṃ bhartṛdarśanadurgatām || 20 ||
+15,21,भूषणैरुत्तमैर्हीनां भर्तृवात्सल्यभूषिताम् । राक्षसाधिपसंरुद्धां बन्धुभिश्च विनाकृताम् ॥ २१ ॥,bhūṣaṇairuttamairhīnāṃ bhartṛvātsalyabhūṣitām | rākṣasādhipasaṃruddhāṃ bandhubhiśca vinākṛtām || 21 ||
+15,22,वियूथां सिंहसंरुद्धां बद्धां गजवधूमिव । चन्द्रलेखां पयोदान्ते शारदाभ्रैरिवावृताम् ॥ २२ ॥,viyūthāṃ siṃhasaṃruddhāṃ baddhāṃ gajavadhūmiva | candralekhāṃ payodānte śāradābhrairivāvṛtām || 22 ||
+15,23,क्लिष्टरूपामसंस्पर्शादयुक्तामिव वल्लकीम् । सीतां भर्तृहिते युक्तामयुक्तां रक्षसां वशे ॥ २३ ॥,kliṣṭarūpāmasaṃsparśādayuktāmiva vallakīm | sītāṃ bhartṛhite yuktāmayuktāṃ rakṣasāṃ vaśe || 23 ||
+15,24,अशोकवनिकामध्ये शोकसागरमाप्लुताम् । ताभिः परिवृतां तत्र सग्रहामिव रोहिणीम् । ददर्श हनुमान्देवीं लतामकुसुमामिव ॥ २४ ॥,aśokavanikāmadhye śokasāgaramāplutām | tābhiḥ parivṛtāṃ tatra sagrahāmiva rohiṇīm | dadarśa hanumāndevīṃ latāmakusumāmiva || 24 ||
+15,25,सा मलेन च दिग्धाङ्गी वपुषा चाप्यलंकृता । मृणाली पङ्कदिग्धेव विभाति च न भाति च ॥ २५ ॥,sā malena ca digdhāṅgī vapuṣā cāpyalaṃkṛtā | mṛṇālī paṅkadigdheva vibhāti ca na bhāti ca || 25 ||
+15,26,मलिनेन तु वस्त्रेण परिक्लिष्टेन भामिनीम् । संवृतां मृगशावाक्षीं ददर्श हनुमान् कपिः ॥ २६ ॥,malinena tu vastreṇa parikliṣṭena bhāminīm | saṃvṛtāṃ mṛgaśāvākṣīṃ dadarśa hanumān kapiḥ || 26 ||
+15,27,तां देवीं दीनवदनामदीनां भर्तृतेजसा । रक्षितां स्वेन शीलेन सीतामसितलोचनाम् ॥ २७ ॥,tāṃ devīṃ dīnavadanāmadīnāṃ bhartṛtejasā | rakṣitāṃ svena śīlena sītāmasitalocanām || 27 ||
+15,28,तां दृष्ट्वा हनुमान् सीतां मृगशावनिभेक्षणाम् । मृगकन्यामिव त्रस्तां वीक्षमाणां समन्ततः ॥ २८ ॥,tāṃ dṛṣṭvā hanumān sītāṃ mṛgaśāvanibhekṣaṇām | mṛgakanyāmiva trastāṃ vīkṣamāṇāṃ samantataḥ || 28 ||
+15,29,दहन्तीमिव निःश्वासैर्वृक्षान्पल्लवधारिणः । संघातमिव शोकानां दुःखस्योर्मिमिवोत्थिताम् ॥ २९ ॥,dahantīmiva niḥśvāsairvṛkṣānpallavadhāriṇaḥ | saṃghātamiva śokānāṃ duḥkhasyormimivotthitām || 29 ||
+15,30,तां क्षामां सुविभक्ताङ्गीं विनाभरणशोभिनीम् ॥ ३० ॥,tāṃ kṣāmāṃ suvibhaktāṅgīṃ vinābharaṇaśobhinīm || 30 ||
+15,31,प्रहर्षमतुलं लेभे मारुतिः प्रेक्ष्य मैथिलीम् । हर्षजानि च सो ऽश्रूणि तां दृष्ट्वा मदिरेक्षणाम् । मुमोच हनुमांस्तत्र नमश्चक्रे च राघवम् ॥ ३१ ॥,praharṣamatulaṃ lebhe mārutiḥ prekṣya maithilīm | harṣajāni ca so'śrūṇi tāṃ dṛṣṭvā madirekṣaṇām | mumoca hanumāṃstatra namaścakre ca rāghavam || 31 ||
+15,32,नमस्कृत्वा च रामाय लक्ष्मणाय च वीर्यवान् । सीतादर्शनसंहृष्टो हनूमान् संवृतो ऽभवत् ॥ ३२ ॥,namaskṛtvā ca rāmāya lakṣmaṇāya ca vīryavān | sītādarśanasaṃhṛṣṭo hanūmān saṃvṛto'bhavat || 32 ||
+16,1,तथा विप्रेक्षमाणस्य वनं पुष्पितपादपम् । विचिन्वतश्च वैदेहीं किं चिच्छेषा निशाभवत् ॥ १ ॥,tathā viprekṣamāṇasya vanaṃ puṣpitapādapam | vicinvataśca vaidehīṃ kiṃ ciccheṣā niśābhavat || 1 ||
+16,2,षडङ्गवेदविदुषां क्रतुप्रवरयाजिनाम् । शुश्राव ब्रह्मघोषांश्च विरात्रे ब्रह्मरक्षसाम् ॥ २ ॥,ṣaḍaṅgavedaviduṣāṃ kratupravarayājinām | śuśrāva brahmaghoṣāṃśca virātre brahmarakṣasām || 2 ||
+16,3,अथ मङ्गलवादित्रैः शब्दैः श्रोत्रमनोहरैः । प्राबोध्यत महाबाहुर्दशग्रीवो महाबलः ॥ ३ ॥,atha maṅgalavāditraiḥ śabdaiḥ śrotramanoharaiḥ | prābodhyata mahābāhurdaśagrīvo mahābalaḥ || 3 ||
+16,4,विबुध्य तु यथाकालं राक्षसेन्द्रः प्रतावपान् । स्रस्तमाल्याम्बरधरो वैदेहीमन्वचिन्तयत् ॥ ४ ॥,vibudhya tu yathākālaṃ rākṣasendraḥ pratāvapān | srastamālyāmbaradharo vaidehīmanvacintayat || 4 ||
+16,5,भृशं नियुक्तस्तस्यां च मदनेन मदोत्कटः । न स तं राक्षसः कामं शशाकात्मनि गूहितुम् ॥ ५ ॥,bhṛśaṃ niyuktastasyāṃ ca madanena madotkaṭaḥ | na sa taṃ rākṣasaḥ kāmaṃ śaśākātmani gūhitum || 5 ||
+16,6,स सर्वाभरणैर्युक्तो बिभ्रच्छ्रियमनुत्तमाम् । तां नगैर्विविधैर्जुष्टां सर्वपुष्पफलोपगैः ॥ ६ ॥,sa sarvābharaṇairyukto bibhracchriyamanuttamām | tāṃ nagairvividhairjuṣṭāṃ sarvapuṣpaphalopagaiḥ || 6 ||
+16,7,वृतां पुष्करिणीभिश्च नानापुष्पोपशोभिताम् । सदामदैश्च विहगैर्विचित्रां परमाद्भुताम् ॥ ७ ॥,vṛtāṃ puṣkariṇībhiśca nānāpuṣpopaśobhitām | sadāmadaiśca vihagairvicitrāṃ paramādbhutām || 7 ||
+16,8,ईहामृगैश्च विविधैश् वृतां दृष्टिमनोहरैः । वीथीः संप्रेक्षमाणश्च मणिकाञ्चनतोरणाः ॥ ८ ॥,īhāmṛgaiśca vividhaiś vṛtāṃ dṛṣṭimanoharaiḥ | vīthīḥ saṃprekṣamāṇaśca maṇikāñcanatoraṇāḥ || 8 ||
+16,9,नानामृगगणाकीर्णां फलैः प्रपतितैर्वृताम् । अशोकवनिकामेव प्राविशत् संततद्रुमाम् ॥ ९ ॥,nānāmṛgagaṇākīrṇāṃ phalaiḥ prapatitairvṛtām | aśokavanikāmeva prāviśat saṃtatadrumām || 9 ||
+16,10,अङ्गनाशतमात्रं तु तं व्रजन्तमनुव्रजत् । महेन्द्रमिव पौलस्त्यं देवगन्धर्वयोषितः ॥ १० ॥,aṅganāśatamātraṃ tu taṃ vrajantamanuvrajat | mahendramiva paulastyaṃ devagandharvayoṣitaḥ || 10 ||
+16,11,दीपिकाः काञ्चनीः काश्चिज्जगृहुस्तत्र योषितः । बालव्यजनहस्ताश्च तालवृन्तानि चापराः ॥ ११ ॥,dīpikāḥ kāñcanīḥ kāścijjagṛhustatra yoṣitaḥ | bālavyajanahastāśca tālavṛntāni cāparāḥ || 11 ||
+16,12,काञ्चनैरपि भृङ्गारैर्जह्रुः सलिलमग्रतः । मण्डलाग्रानसींश्चैव गृह्यान्याः पृष्ठतो ययुः ॥ १२ ॥,kāñcanairapi bhṛṅgārairjahruḥ salilamagrataḥ | maṇḍalāgrānasīṃścaiva gṛhyānyāḥ pṛṣṭhato yayuḥ || 12 ||
+16,13,का चिद् रत्नमयीं पात्रीं पूर्णां पानस्य भामिनी । दक्षिणा दक्षिणेनैव तदा जग्राह पाणिना ॥ १३ ॥,kā cid ratnamayīṃ pātrīṃ pūrṇāṃ pānasya bhāminī | dakṣiṇā dakṣiṇenaiva tadā jagrāha pāṇinā || 13 ||
+16,14,राजहंसप्रतीकाशं छत्रं पूर्णशशिप्रभम् । सौवर्णदण्डमपरा गृहीत्वा पृष्ठतो ययौ ॥ १४ ॥,rājahaṃsapratīkāśaṃ chatraṃ pūrṇaśaśiprabham | sauvarṇadaṇḍamaparā gṛhītvā pṛṣṭhato yayau || 14 ||
+16,15,निद्रामदपरीताक्ष्यो रावणस्योत्तमस्त्रियः । अनुजग्मुः पतिं वीरं घनं विद्युल्लता इव ॥ १५ ॥,nidrāmadaparītākṣyo rāvaṇasyottamastriyaḥ | anujagmuḥ patiṃ vīraṃ ghanaṃ vidyullatā iva || 15 ||
+16,16,ततः काञ्चीनिनादं च नूपुराणां च निःस्वनम् । शुश्राव परमस्त्रीणां स कपिर्मारुतात्मजः ॥ १६ ॥,tataḥ kāñcīninādaṃ ca nūpurāṇāṃ ca niḥsvanam | śuśrāva paramastrīṇāṃ sa kapirmārutātmajaḥ || 16 ||
+16,17,तं चाप्रतिमकर्माणमचिन्त्यबलपौरुषम् । द्वारदेशमनुप्राप्तं ददर्श हनुमान् कपिः ॥ १७ ॥,taṃ cāpratimakarmāṇamacintyabalapauruṣam | dvāradeśamanuprāptaṃ dadarśa hanumān kapiḥ || 17 ||
+16,18,दीपिकाभिरनेकाभिः समन्तादवभासितम् । गन्धतैलावसिक्ताभिर्ध्रियमाणाभिरग्रतः ॥ १८ ॥,dīpikābhiranekābhiḥ samantādavabhāsitam | gandhatailāvasiktābhirdhriyamāṇābhiragrataḥ || 18 ||
+16,19,कामदर्पमदैर्युक्तं जिह्मताम्रायतेक्षणम् । समक्षमिव कन्दर्पमपविद्ध शरासनम् ॥ १९ ॥,kāmadarpamadairyuktaṃ jihmatāmrāyatekṣaṇam | samakṣamiva kandarpamapaviddha śarāsanam || 19 ||
+16,20,मथितामृतफेनाभमरजो वस्त्रमुत्तमम् । सलीलमनुकर्षन्तं विमुक्तं सक्तमङ्गदे ॥ २० ॥,mathitāmṛtaphenābhamarajo vastramuttamam | salīlamanukarṣantaṃ vimuktaṃ saktamaṅgade || 20 ||
+16,21,तं पत्रविटपे लीनः पत्रपुष्पघनावृतः । समीपमुपसंक्रान्तं निध्यातुमुपचक्रमे ॥ २१ ॥,taṃ patraviṭape līnaḥ patrapuṣpaghanāvṛtaḥ | samīpamupasaṃkrāntaṃ nidhyātumupacakrame || 21 ||
+16,22,अवेक्षमाणश्च ततो ददर्श कपिकुञ्जरः । रूपयौवनसंपन्ना रावणस्य वरस्त्रियः ॥ २२ ॥,avekṣamāṇaśca tato dadarśa kapikuñjaraḥ | rūpayauvanasaṃpannā rāvaṇasya varastriyaḥ || 22 ||
+16,23,ताभिः परिवृतो राजा सुरूपाभिर्महायशाः । तन्मृगद्विजसंघुष्टं प्रविष्टः प्रमदावनम् ॥ २३ ॥,tābhiḥ parivṛto rājā surūpābhirmahāyaśāḥ | tanmṛgadvijasaṃghuṣṭaṃ praviṣṭaḥ pramadāvanam || 23 ||
+16,24,क्षीबो विचित्राभरणः शङ्कुकर्णो महाबलः �� तेन विश्रवसः पुत्रः स दृष्टो राक्षसाधिपः ॥ २४ ॥,kṣībo vicitrābharaṇaḥ śaṅkukarṇo mahābalaḥ | tena viśravasaḥ putraḥ sa dṛṣṭo rākṣasādhipaḥ || 24 ||
+16,25,वृतः परमनारीभिस्ताराभिरिव चन्द्रमाः । तं ददर्श महातेजास्तेजोवन्तं महाकपिः ॥ २५ ॥,vṛtaḥ paramanārībhistārābhiriva candramāḥ | taṃ dadarśa mahātejāstejovantaṃ mahākapiḥ || 25 ||
+16,26,रावणो ऽयं महाबाहुरिति संचिन्त्य वानरः । अवप्लुतो महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः ॥ २६ ॥,rāvaṇo'yaṃ mahābāhuriti saṃcintya vānaraḥ | avapluto mahātejā hanūmānmārutātmajaḥ || 26 ||
+16,27,स तथाप्युग्रतेजाः सन्निर्धूतस्तस्य तेजसा । पत्रगुह्यान्तरे सक्तो हनूमान् संवृतो ऽभवत् ॥ २७ ॥,sa tathāpyugratejāḥ sannirdhūtastasya tejasā | patraguhyāntare sakto hanūmān saṃvṛto'bhavat || 27 ||
+16,28,स तामसितकेशान्तां सुश्रोणीं संहतस्तनीम् । दिदृक्षुरसितापाङ्गीमुपावर्तत रावणः ॥ २८ ॥,sa tāmasitakeśāntāṃ suśroṇīṃ saṃhatastanīm | didṛkṣurasitāpāṅgīmupāvartata rāvaṇaḥ || 28 ||
+17,1,तस्मिन्नेव ततः काले राजपुत्री त्वनिन्दिता । रूपयौवनसंपन्नं भूषणोत्तमभूषितम् ॥ १ ॥,tasminneva tataḥ kāle rājaputrī tvaninditā | rūpayauvanasaṃpannaṃ bhūṣaṇottamabhūṣitam || 1 ||
+17,2,ततो दृष्ट्वैव वैदेही रावणं राक्षसाधिपम् । प्रावेपत वरारोहा प्रवाते कदली यथा ॥ २ ॥,tato dṛṣṭvaiva vaidehī rāvaṇaṃ rākṣasādhipam | prāvepata varārohā pravāte kadalī yathā || 2 ||
+17,3,ऊरुभ्यामुदरं छाद्य बाहुभ्यां च पयोधरौ । उपविष्टा विशालाक्षी रुदन्ती वरवर्णिनी ॥ ३ ॥,ūrubhyāmudaraṃ chādya bāhubhyāṃ ca payodharau | upaviṣṭā viśālākṣī rudantī varavarṇinī || 3 ||
+17,4,दशग्रीवस्तु वैदेहीं रक्षितां राक्षसीगणैः । ददर्श दीनां दुःखार्तं नावं सन्नामिवार्णवे ॥ ४ ॥,daśagrīvastu vaidehīṃ rakṣitāṃ rākṣasīgaṇaiḥ | dadarśa dīnāṃ duḥkhārtaṃ nāvaṃ sannāmivārṇave || 4 ||
+17,5,असंवृतायामासीनां धरण्यां संशितव्रताम् । छिन्नां प्रपतितां भूमौ शाखामिव वनस्पतेः । मलमण्डनदिग्धाङ्गीं मण्डनार्हाममण्डिताम् ॥ ५ ॥,asaṃvṛtāyāmāsīnāṃ dharaṇyāṃ saṃśitavratām | chinnāṃ prapatitāṃ bhūmau śākhāmiva vanaspateḥ | malamaṇḍanadigdhāṅgīṃ maṇḍanārhāmamaṇḍitām || 5 ||
+17,6,समीपं राजसिंहस्य रामस्य विदितात्मनः । संकल्पहयसंयुक्तैर्यान्तीमिव मनोरथैः ॥ ६ ॥,samīpaṃ rājasiṃhasya rāmasya viditātmanaḥ | saṃkalpahayasaṃyuktairyāntīmiva manorathaiḥ || 6 ||
+17,7,शुष्यन्तीं रुदतीमेकां ध्यानशोकपरायणाम् । दुःखस्यान्तमपश्यन्तीं रामां राममनुव्रताम् ॥ ७ ॥,śuṣyantīṃ rudatīmekāṃ dhyānaśokaparāyaṇām | duḥkhasyāntamapaśyantīṃ rāmāṃ rāmamanuvratām || 7 ||
+17,8,वेष्टमानामथाविष्टां पन्नगेन्द्रवधूमिव । धूप्यमानां ग्रहेणेव रोहिणीं धूमकेतुना ॥ ८ ॥,veṣṭamānāmathāviṣṭāṃ pannagendravadhūmiva | dhūpyamānāṃ graheṇeva rohiṇīṃ dhūmaketunā || 8 ||
+17,9,वृत्तशीले कुले जातामाचारवति धार्मिके । पुनः संस्कारमापन्नां जातमिव च दुष्कुले ॥ ९ ॥,vṛttaśīle kule jātāmācāravati dhārmike | punaḥ saṃskāramāpannāṃ jātamiva ca duṣkule || 9 ||
+17,10,सन्नामिव महाकीर्तिं श्रद्धामिव विमानिताम् । प्रज्ञामिव परिक्षीणामाशां प्रतिहतामिव ॥ १० ॥,sannāmiva mahākīrtiṃ śraddhāmiva vimānitām | prajñāmiva parikṣīṇāmāśāṃ pratihatāmiva || 10 ||
+17,11,आयतीमिव विध्वस्तामाज्ञां प्रतिहतामिव । दीप्तामिव दिशं काले पूजामपहृतामिव ॥ ११ ॥,āyatīmiva vidhvastāmājñāṃ pratihatāmiva | dīptāmiva diśaṃ kāle pūjāmapahṛtāmiva || 11 ||
+17,12,पद्मिनीमिव विध्वस्तां हतशूरां चमूमिव । प्रभामिव तपोध्वस्तामुपक्षीणामिवापगाम् ॥ १२ ॥,padminīmiva vidhvastāṃ hataśūrāṃ camūmiva | prabhāmiva tapodhvastāmupakṣīṇāmivāpagām || 12 ||
+17,13,वेदीमिव परामृष्टां शान्तामग्निशिखामिव । पौर्णमासीमिव निशां राहुग्रस्तेन्दुमण्डलाम् ॥ १३ ॥,vedīmiva parāmṛṣṭāṃ śāntāmagniśikhāmiva | paurṇamāsīmiva niśāṃ rāhugrastendumaṇḍalām || 13 ||
+17,14,उत्कृष्टपर्णकमलां वित्रासितविहंगमाम् । हस्तिहस्तपरामृष्टामाकुलां पद्मिनीमिव ॥ १४ ॥,utkṛṣṭaparṇakamalāṃ vitrāsitavihaṃgamām | hastihastaparāmṛṣṭāmākulāṃ padminīmiva || 14 ||
+17,15,पतिशोकातुरां शुष्कां नदीं विस्रावितामिव । परया मृजया हीनां कृष्णपक्षे निशामिव ॥ १५ ॥,patiśokāturāṃ śuṣkāṃ nadīṃ visrāvitāmiva | parayā mṛjayā hīnāṃ kṛṣṇapakṣe niśāmiva || 15 ||
+17,16,सुकुमारीं सुजाताङ्गीं रत्नगर्भगृहोचिताम् । तप्यमानामिवोष्णेन मृणालीमचिरोद्धृताम् ॥ १६ ॥,sukumārīṃ sujātāṅgīṃ ratnagarbhagṛhocitām | tapyamānāmivoṣṇena mṛṇālīmaciroddhṛtām || 16 ||
+17,17,गृहीतामालितां स्तम्भे यूथपेन विनाकृताम् । निःश्वसन्तीं सुदुःखार्तां गजराजवधूमिव ॥ १७ ॥,gṛhītāmālitāṃ stambhe yūthapena vinākṛtām | niḥśvasantīṃ suduḥkhārtāṃ gajarājavadhūmiva || 17 ||
+17,18,एकया दीर्घया वेण्या शोभमानामयत्नतः । नीलया नीरदापाये वनराज्या महीमिव ॥ १८ ॥,ekayā dīrghayā veṇyā śobhamānāmayatnataḥ | nīlayā nīradāpāye vanarājyā mahīmiva || 18 ||
+17,19,उपवासेन शोकेन ध्यानेन च भयेन च । परिक्षीणां कृशां दीनामल्पाहारां तपोधनाम् ॥ १९ ॥,upavāsena śokena dhyānena ca bhayena ca | parikṣīṇāṃ kṛśāṃ dīnāmalpāhārāṃ tapodhanām || 19 ||
+17,20,आयाचमानां दुःखार्तां प्राञ्जलिं देवतामिव । भावेन रघुमुख्यस्य दशग्रीवपराभवम् ॥ २० ॥,āyācamānāṃ duḥkhārtāṃ prāñjaliṃ devatāmiva | bhāvena raghumukhyasya daśagrīvaparābhavam || 20 ||
+17,21,समीक्षमाणां रुदतीमनिन्दितां सुपक्ष्मताम्रायतशुक्ललोचनाम् । अनुव्रतां राममतीव मैथिलीं प्रलोभयामास वधाय रावणः ॥ २१ ॥,samīkṣamāṇāṃ rudatīmaninditāṃ supakṣmatāmrāyataśuklalocanām | anuvratāṃ rāmamatīva maithilīṃ pralobhayāmāsa vadhāya rāvaṇaḥ || 21 ||
+18,1,स तां परिवृतां दीनां निरानन्दां तपस्विनीम् । साकारैर्मधुरैर्वाक्यैर्न्यदर्शयत रावणः ॥ १ ॥,sa tāṃ parivṛtāṃ dīnāṃ nirānandāṃ tapasvinīm | sākārairmadhurairvākyairnyadarśayata rāvaṇaḥ || 1 ||
+18,2,मां दृष्ट्वा नागनासोरुगूहमाना स्तनोदरम् । अदर्शनमिवात्मानं भयान्नेतुं त्वमिच्छसि ॥ २ ॥,māṃ dṛṣṭvā nāganāsorugūhamānā stanodaram | adarśanamivātmānaṃ bhayānnetuṃ tvamicchasi || 2 ||
+18,3,कामये त्वां विशालाक्षि बहुमन्यस्व मां प्रिये । सर्वाङ्गगुणसंपन्ने सर्वलोकमनोहरे ॥ ३ ॥,kāmaye tvāṃ viśālākṣi bahumanyasva māṃ priye | sarvāṅgaguṇasaṃpanne sarvalokamanohare || 3 ||
+18,4,नेह के चिन्मनुष्या वा राक्षसाः कामरूपिणः । व्यपसर्पतु ते सीते भयं मत्तः समुत्थितम् ॥ ४ ॥,neha ke cinmanuṣyā vā rākṣasāḥ kāmarūpiṇaḥ | vyapasarpatu te sīte bhayaṃ mattaḥ samutthitam || 4 ||
+18,5,स्वधर्मे रक्षसां भीरु सर्वथैष न संशयः । गमनं वा परस्त्रीणां हरणं संप्रमथ्य वा ॥ ५ ॥,svadharme rakṣasāṃ bhīru sarvathaiṣa na saṃśayaḥ | gamanaṃ vā parastrīṇāṃ haraṇaṃ saṃpramathya vā || 5 ||
+18,6,एवं चैतदकामां च न त्वां स्प्रक्ष्यामि मैथिलि । कामं कामः शरीरे मे यथाकामं प्रवर्तताम् ॥ ६ ॥,evaṃ caitadakāmāṃ ca na tvāṃ sprakṣyāmi maithili | kāmaṃ kāmaḥ śarīre me yathākāmaṃ pravartatām || 6 ||
+18,7,देवि नेह भयं कार्यं मयि विश्वसिहि प्रिये । प्रणयस्व च तत्त्वेन मैवं भूः शोकलालसा ॥ ७ ॥,devi neha bhayaṃ kāryaṃ mayi viśvasihi priye | praṇayasva ca tattvena maivaṃ bhūḥ śokalālasā || 7 ||
+18,8,एकवेणी धराशय्या ध्यानं मलिनमम्बरम् । अस्थाने ऽप्युपवासश्च नैतान्यौपयिकानि ते ॥ ८ ॥,ekaveṇī dharāśayyā dhyānaṃ malinamambaram | asthāne'pyupavāsaśca naitānyaupayikāni te || 8 ||
+18,9,विचित्राणि च माल्यानि चन्दनान्यगरूणि च । विविधानि च वासांसि दिव्यान्याभरणानि च ॥ ९ ॥,vicitrāṇi ca mālyāni candanānyagarūṇi ca | vividhāni ca vāsāṃsi divyānyābharaṇāni ca || 9 ||
+18,10,महार्हाणि च पानानि यानानि शयनानि च । गीतं नृत्तं च वाद्यं च लभ मां प्राप्य मैथिलि ॥ १० ॥,mahārhāṇi ca pānāni yānāni śayanāni ca | gītaṃ nṛttaṃ ca vādyaṃ ca labha māṃ prāpya maithili || 10 ||
+18,11,स्त्रीरत्नमसि मैवं भूः कुरु गात्रेषु भूषणम् । मां प्राप्य तु कथं हि स्यास्त्वमनर्हा सुविग्रहे ॥ ११ ॥,strīratnamasi maivaṃ bhūḥ kuru gātreṣu bhūṣaṇam | māṃ prāpya tu kathaṃ hi syāstvamanarhā suvigrahe || 11 ||
+18,12,इदं ते चारुसंजातं यौवनं व्यतिवर्तते । यदतीतं पुनर्नैति स्रोतः शीघ्रमपामिव ॥ १२ ॥,idaṃ te cārusaṃjātaṃ yauvanaṃ vyativartate | yadatītaṃ punarnaiti srotaḥ śīghramapāmiva || 12 ||
+18,13,त्वां कृत्वोपरतो मन्ये रूपकर्ता स विश्वकृत् । न हि रूपोपमा त्वन्या तवास्ति शुभदर्शने ॥ १३ ॥,tvāṃ kṛtvoparato manye rūpakartā sa viśvakṛt | na hi rūpopamā tvanyā tavāsti śubhadarśane || 13 ||
+18,14,त्वां समासाद्य वैदेहि रूपयौवनशालिनीम् । कः पुमानतिवर्तेत साक्षादपि पितामहः ॥ १४ ॥,tvāṃ samāsādya vaidehi rūpayauvanaśālinīm | kaḥ pumānativarteta sākṣādapi pitāmahaḥ || 14 ||
+18,15,यद् यत् पश्यामि ते गात्रं शीतांशुसदृशानने । तस्मिंस्तस्मिन्पृथुश्रोणि चक्षुर्मम निबध्यते ॥ १५ ॥,yad yat paśyāmi te gātraṃ śītāṃśusadṛśānane | tasmiṃstasminpṛthuśroṇi cakṣurmama nibadhyate || 15 ||
+18,16,भव मैथिलि भार्या मे मोहमेनं विसर्जय । बह्वीनामुत्तमस्त्रीणां ममाग्रमहिषी भव ॥ १६ ॥,bhava maithili bhāryā me mohamenaṃ visarjaya | bahvīnāmuttamastrīṇāṃ mamāgramahiṣī bhava || 16 ||
+18,17,लोकेभ्यो यान��� रत्नानि संप्रमथ्याहृतानि मे । तानि ते भीरु सर्वाणि राज्यं चैतदहं च ते ॥ १७ ॥,lokebhyo yāni ratnāni saṃpramathyāhṛtāni me | tāni te bhīru sarvāṇi rājyaṃ caitadahaṃ ca te || 17 ||
+18,18,विजित्य पृथिवीं सर्वां नानानगरमालिनीम् । जनकाय प्रदास्यामि तव हेतोर्विलासिनि ॥ १८ ॥,vijitya pṛthivīṃ sarvāṃ nānānagaramālinīm | janakāya pradāsyāmi tava hetorvilāsini || 18 ||
+18,19,नेह पश्यामि लोके ऽन्यं यो मे प्रतिबलो भवेत् । पश्य मे सुमहद्वीर्यमप्रतिद्वन्द्वमाहवे ॥ १९ ॥,neha paśyāmi loke'nyaṃ yo me pratibalo bhavet | paśya me sumahadvīryamapratidvandvamāhave || 19 ||
+18,20,असकृत् संयुगे भग्ना मया विमृदितध्वजाः । अशक्ताः प्रत्यनीकेषु स्थातुं मम सुरासुराः ॥ २० ॥,asakṛt saṃyuge bhagnā mayā vimṛditadhvajāḥ | aśaktāḥ pratyanīkeṣu sthātuṃ mama surāsurāḥ || 20 ||
+18,21,इच्छ मां क्रियतामद्य प्रतिकर्म तवोत्तमम् । सप्रभाण्यवसज्जन्तां तवाङ्गे भूषणानि च । साधु पश्यामि ते रूपं संयुक्तं प्रतिकर्मणा ॥ २१ ॥,iccha māṃ kriyatāmadya pratikarma tavottamam | saprabhāṇyavasajjantāṃ tavāṅge bhūṣaṇāni ca | sādhu paśyāmi te rūpaṃ saṃyuktaṃ pratikarmaṇā || 21 ||
+18,22,प्रतिकर्माभिसंयुक्ता दाक्षिण्येन वरानने । भुङ्क्ष्व भोगान्यथाकामं पिब भीरु रमस्व च । यथेष्टं च प्रयच्छ त्वं पृथिवीं वा धनानि च ॥ २२ ॥,pratikarmābhisaṃyuktā dākṣiṇyena varānane | bhuṅkṣva bhogānyathākāmaṃ piba bhīru ramasva ca | yatheṣṭaṃ ca prayaccha tvaṃ pṛthivīṃ vā dhanāni ca || 22 ||
+18,23,ललस्व मयि विस्रब्धा धृष्टमाज्ञापयस्व च । मत्प्रभावाल् ललन्त्याश्च ललन्तां बान्धवास्तव ॥ २३ ॥,lalasva mayi visrabdhā dhṛṣṭamājñāpayasva ca | matprabhāvāl lalantyāśca lalantāṃ bāndhavāstava || 23 ||
+18,24,ऋद्धिं ममानुपश्य त्वं श्रियं भद्रे यशश्च मे । किं करिष्यसि रामेण सुभगे चीरवाससा ॥ २४ ॥,ṛddhiṃ mamānupaśya tvaṃ śriyaṃ bhadre yaśaśca me | kiṃ kariṣyasi rāmeṇa subhage cīravāsasā || 24 ||
+18,25,निक्षिप्तविजयो रामो गतश्रीर्वनगोचरः । व्रती स्थण्डिलशायी च शङ्के जीवति वा न वा ॥ २५ ॥,nikṣiptavijayo rāmo gataśrīrvanagocaraḥ | vratī sthaṇḍilaśāyī ca śaṅke jīvati vā na vā || 25 ||
+18,26,न हि वैदेहि रामस्त्वां द्रष्टुं वाप्युपलप्स्यते । पुरो बलाकैरसितैर्मेघैर्ज्योत्स्नामिवावृताम् ॥ २६ ॥,na hi vaidehi rāmastvāṃ draṣṭuṃ vāpyupalapsyate | puro balākairasitairmeghairjyotsnāmivāvṛtām || 26 ||
+18,27,न चापि मम हस्तात्त्वां प्राप्तुमर्हति राघवः । हिरण्यकशिपुः कीर्तिमिन्द्रहस्तगतामिव ॥ २७ ॥,na cāpi mama hastāttvāṃ prāptumarhati rāghavaḥ | hiraṇyakaśipuḥ kīrtimindrahastagatāmiva || 27 ||
+18,28,चारुस्मिते चारुदति चारुनेत्रे विलासिनि । मनो हरसि मे भीरु सुपर्णः पन्नगं यथा ॥ २८ ॥,cārusmite cārudati cārunetre vilāsini | mano harasi me bhīru suparṇaḥ pannagaṃ yathā || 28 ||
+18,29,क्लिष्टकौशेयवसनां तन्वीमप्यनलंकृताम् । तां दृष्ट्वा स्वेषु दारेषु रतिं नोपलभाम्यहम् ॥ २९ ॥,kliṣṭakauśeyavasanāṃ tanvīmapyanalaṃkṛtām | tāṃ dṛṣṭvā sveṣu dāreṣu ratiṃ nopalabhāmyaham || 29 ||
+18,30,अन्तःप��रनिवासिन्यः स्त्रियः सर्वगुणान्विताः । यावन्त्यो मम सर्वासामैश्वर्यं कुरु जानकि ॥ ३० ॥,antaḥpuranivāsinyaḥ striyaḥ sarvaguṇānvitāḥ | yāvantyo mama sarvāsāmaiśvaryaṃ kuru jānaki || 30 ||
+18,31,मम ह्यसितकेशान्ते त्रैलोक्यप्रवराः स्त्रियः । तास्त्वां परिचरिष्यन्ति श्रियमप्सरसो यथा ॥ ३१ ॥,mama hyasitakeśānte trailokyapravarāḥ striyaḥ | tāstvāṃ paricariṣyanti śriyamapsaraso yathā || 31 ||
+18,32,यानि वैश्रवणे सुभ्रु रत्नानि च धनानि च । तानि लोकांश्च सुश्रोणि मां च भुङ्क्ष्व यथासुखम् ॥ ३२ ॥,yāni vaiśravaṇe subhru ratnāni ca dhanāni ca | tāni lokāṃśca suśroṇi māṃ ca bhuṅkṣva yathāsukham || 32 ||
+18,33,न रामस्तपसा देवि न बलेन न विक्रमैः । न धनेन मया तुल्यस्तेजसा यशसापि वा ॥ ३३ ॥,na rāmastapasā devi na balena na vikramaiḥ | na dhanena mayā tulyastejasā yaśasāpi vā || 33 ||
+18,34,पिब विहर रमस्व भुङ्क्ष्व भोगान्धननिचयं प्रदिशामि मेदिनीं च । मयि लल ललने यथासुखं त्वं त्वयि च समेत्य ललन्तु बान्धवास्ते ॥ ३४ ॥,piba vihara ramasva bhuṅkṣva bhogāndhananicayaṃ pradiśāmi medinīṃ ca | mayi lala lalane yathāsukhaṃ tvaṃ tvayi ca sametya lalantu bāndhavāste || 34 ||
+18,35,कुसुमिततरुजालसंततानि भ्रमरयुतानि समुद्रतीरजानि । कनकविमलहारभूषिताङ्गी विहर मया सह भीरु काननानि ॥ ३५ ॥,kusumitatarujālasaṃtatāni bhramarayutāni samudratīrajāni | kanakavimalahārabhūṣitāṅgī vihara mayā saha bhīru kānanāni || 35 ||
+19,1,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सीता रौद्रस्य रक्षसः । आर्ता दीनस्वरा दीनं प्रत्युवाच शनैर्वचः ॥ १ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā sītā raudrasya rakṣasaḥ | ārtā dīnasvarā dīnaṃ pratyuvāca śanairvacaḥ || 1 ||
+19,2,दुःखार्ता रुदती सीता वेपमाना तपस्विनी । चिन्तयन्ती वरारोहा पतिमेव पतिव्रता ॥ २ ॥,duḥkhārtā rudatī sītā vepamānā tapasvinī | cintayantī varārohā patimeva pativratā || 2 ||
+19,3,तृणमन्तरतः कृत्वा प्रत्युवाच शुचिस्मिता । निवर्तय मनो मत्तः स्वजने क्रियतां मनः ॥ ३ ॥,tṛṇamantarataḥ kṛtvā pratyuvāca śucismitā | nivartaya mano mattaḥ svajane kriyatāṃ manaḥ || 3 ||
+19,4,न मां प्रार्थयितुं युक्तस्त्वं सिद्धिमिव पापकृत् । अकार्यं न मया कार्यमेकपत्न्या विगर्हितम् । कुलं संप्राप्तया पुण्यं कुले महति जातया ॥ ४ ॥,na māṃ prārthayituṃ yuktastvaṃ siddhimiva pāpakṛt | akāryaṃ na mayā kāryamekapatnyā vigarhitam | kulaṃ saṃprāptayā puṇyaṃ kule mahati jātayā || 4 ||
+19,5,एवमुक्त्वा तु वैदेही रावणं तं यशस्विनी । राक्षसं पृष्ठतः कृत्वा भूयो वचनमब्रवीत् ॥ ५ ॥,evamuktvā tu vaidehī rāvaṇaṃ taṃ yaśasvinī | rākṣasaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā bhūyo vacanamabravīt || 5 ||
+19,6,नाहमौपयिकी भार्या परभार्या सती तव । साधु धर्ममवेक्षस्व साधु साधुव्रतं चर ॥ ६ ॥,nāhamaupayikī bhāryā parabhāryā satī tava | sādhu dharmamavekṣasva sādhu sādhuvrataṃ cara || 6 ||
+19,7,यथा तव तथान्येषां रक्ष्या दारा निशाचर । आत्मानमुपमां कृत्वा स्वेषु दारेषु रम्यताम् ॥ ७ ॥,yathā tava tathānyeṣāṃ rakṣyā dārā niśācara | ātmānamupamāṃ kṛtvā sveṣu dāreṣu ramyatām || 7 ||
+19,8,अतुष्टं स्वेषु दा���ेषु चपलं चलितेन्द्रियम् । नयन्ति निकृतिप्रज्ञां परदाराः पराभवम् ॥ ८ ॥,atuṣṭaṃ sveṣu dāreṣu capalaṃ calitendriyam | nayanti nikṛtiprajñāṃ paradārāḥ parābhavam || 8 ||
+19,9,इह सन्तो न वा सन्ति सतो वा नानुवर्तसे । वचो मिथ्या प्रणीतात्मा पथ्यमुक्तं विचक्षणैः ॥ ९ ॥,iha santo na vā santi sato vā nānuvartase | vaco mithyā praṇītātmā pathyamuktaṃ vicakṣaṇaiḥ || 9 ||
+19,10,अकृतात्मानमासाद्य राजानमनये रतम् । समृद्धानि विनश्यन्ति राष्ट्राणि नगराणि च ॥ १० ॥,akṛtātmānamāsādya rājānamanaye ratam | samṛddhāni vinaśyanti rāṣṭrāṇi nagarāṇi ca || 10 ||
+19,11,तथेयं त्वां समासाद्य लङ्का रत्नौघ संकुला । अपराधात्तवैकस्य नचिराद्विनशिष्यति ॥ ११ ॥,tatheyaṃ tvāṃ samāsādya laṅkā ratnaugha saṃkulā | aparādhāttavaikasya nacirādvinaśiṣyati || 11 ||
+19,12,स्वकृतैर्हन्यमानस्य रावणादीर्घदर्शिनः । अभिनन्दन्ति भूतानि विनाशे पापकर्मणः ॥ १२ ॥,svakṛtairhanyamānasya rāvaṇādīrghadarśinaḥ | abhinandanti bhūtāni vināśe pāpakarmaṇaḥ || 12 ||
+19,13,एवं त्वां पापकर्माणं वक्ष्यन्ति निकृता जनाः । दिष्ट्यैतद्व्यसनं प्राप्तो रौद्र इत्येव हर्षिताः ॥ १३ ॥,evaṃ tvāṃ pāpakarmāṇaṃ vakṣyanti nikṛtā janāḥ | diṣṭyaitadvyasanaṃ prāpto raudra ityeva harṣitāḥ || 13 ||
+19,14,शक्या लोभयितुं नाहमैश्वर्येण धनेन वा । अनन्या राघवेणाहं भास्करेण प्रभा यथा ॥ १४ ॥,śakyā lobhayituṃ nāhamaiśvaryeṇa dhanena vā | ananyā rāghaveṇāhaṃ bhāskareṇa prabhā yathā || 14 ||
+19,15,उपधाय भुजं तस्य लोकनाथस्य सत्कृतम् । कथं नामोपधास्यामि भुजमन्यस्य कस्य चित् ॥ १५ ॥,upadhāya bhujaṃ tasya lokanāthasya satkṛtam | kathaṃ nāmopadhāsyāmi bhujamanyasya kasya cit || 15 ||
+19,16,अहमौपयिकी भार्या तस्यैव वसुधापतेः । व्रतस्नातस्य विप्रस्य विद्येव विदितात्मनः ॥ १६ ॥,ahamaupayikī bhāryā tasyaiva vasudhāpateḥ | vratasnātasya viprasya vidyeva viditātmanaḥ || 16 ||
+19,17,साधु रावण रामेण मां समानय दुःखिताम् । वने वाशितया सार्धं करेण्वेव गजाधिपम् ॥ १७ ॥,sādhu rāvaṇa rāmeṇa māṃ samānaya duḥkhitām | vane vāśitayā sārdhaṃ kareṇveva gajādhipam || 17 ||
+19,18,मित्रमौपयिकं कर्तुं रामः स्थानं परीप्सता । वधं चानिच्छता घोरं त्वयासौ पुरुषर्षभः ॥ १८ ॥,mitramaupayikaṃ kartuṃ rāmaḥ sthānaṃ parīpsatā | vadhaṃ cānicchatā ghoraṃ tvayāsau puruṣarṣabhaḥ || 18 ||
+19,19,वर्जयेद्वज्रमुत्सृष्टं वर्जयेदन्तकश्चिरम् । त्वद्विधं न तु संक्रुद्धो लोकनाथः स राघवः ॥ १९ ॥,varjayedvajramutsṛṣṭaṃ varjayedantakaściram | tvadvidhaṃ na tu saṃkruddho lokanāthaḥ sa rāghavaḥ || 19 ||
+19,20,रामस्य धनुषः शब्दं श्रोष्यसि त्वं महास्वनम् । शतक्रतुविसृष्टस्य निर्घोषमशनेरिव ॥ २० ॥,rāmasya dhanuṣaḥ śabdaṃ śroṣyasi tvaṃ mahāsvanam | śatakratuvisṛṣṭasya nirghoṣamaśaneriva || 20 ||
+19,21,इह शीघ्रं सुपर्वाणो ज्वलितास्या इवोरगाः । इषवो निपतिष्यन्ति रामलक्ष्मणलक्षणाः ॥ २१ ॥,iha śīghraṃ suparvāṇo jvalitāsyā ivoragāḥ | iṣavo nipatiṣyanti rāmalakṣmaṇalakṣaṇāḥ || 21 ||
+19,22,रक्षांसि परिनिघ्नन्तः पुर्यामस्यां सम���्ततः । असंपातं करिष्यन्ति पतन्तः कङ्कवाससः ॥ २२ ॥,rakṣāṃsi parinighnantaḥ puryāmasyāṃ samantataḥ | asaṃpātaṃ kariṣyanti patantaḥ kaṅkavāsasaḥ || 22 ||
+19,23,राक्षसेन्द्रमहासर्पान् स रामगरुडो महान् । उद्धरिष्यति वेगेन वैनतेय इवोरगान् ॥ २३ ॥,rākṣasendramahāsarpān sa rāmagaruḍo mahān | uddhariṣyati vegena vainateya ivoragān || 23 ||
+19,24,अपनेष्यति मां भर्ता त्वत्तः शीघ्रमरिंदमः । असुरेभ्यः श्रियं दीप्तां विष्णुस्त्रिभिरिव क्रमैः ॥ २४ ॥,apaneṣyati māṃ bhartā tvattaḥ śīghramariṃdamaḥ | asurebhyaḥ śriyaṃ dīptāṃ viṣṇustribhiriva kramaiḥ || 24 ||
+19,25,जनस्थाने हतस्थाने निहते रक्षसां बले । अशक्तेन त्वया रक्षः कृतमेतदसाधु वै ॥ २५ ॥,janasthāne hatasthāne nihate rakṣasāṃ bale | aśaktena tvayā rakṣaḥ kṛtametadasādhu vai || 25 ||
+19,26,आश्रमं तु तयोः शून्यं प्रविश्य नरसिंहयोः । गोचरं गतयोर्भ्रात्रोरपनीता त्वयाधम ॥ २६ ॥,āśramaṃ tu tayoḥ śūnyaṃ praviśya narasiṃhayoḥ | gocaraṃ gatayorbhrātrorapanītā tvayādhama || 26 ||
+19,27,न हि गन्धमुपाघ्राय रामलक्ष्मणयोस्त्वया । शक्यं संदर्शने स्थातुं शुना शार्दूलयोरिव ॥ २७ ॥,na hi gandhamupāghrāya rāmalakṣmaṇayostvayā | śakyaṃ saṃdarśane sthātuṃ śunā śārdūlayoriva || 27 ||
+19,28,तस्य ते विग्रहे ताभ्यां युगग्रहणमस्थिरम् । वृत्रस्येवेन्द्रबाहुभ्यां बाहोरेकस्य निग्रहः ॥ २८ ॥,tasya te vigrahe tābhyāṃ yugagrahaṇamasthiram | vṛtrasyevendrabāhubhyāṃ bāhorekasya nigrahaḥ || 28 ||
+19,29,क्षिप्रं तव स नाथो मे रामः सौमित्रिणा सह । तोयमल्पमिवादित्यः प्राणानादास्यते शरैः ॥ २९ ॥,kṣipraṃ tava sa nātho me rāmaḥ saumitriṇā saha | toyamalpamivādityaḥ prāṇānādāsyate śaraiḥ || 29 ||
+19,30,गिरिं कुबेरस्य गतो ऽथ वालयं सभां गतो वा वरुणस्य राज्ञः । असंशयं दाशरथेर्न मोक्ष्यसे महाद्रुमः कालहतो ऽशनेरिव ॥ ३० ॥,giriṃ kuberasya gato'tha vālayaṃ sabhāṃ gato vā varuṇasya rājñaḥ | asaṃśayaṃ dāśaratherna mokṣyase mahādrumaḥ kālahato'śaneriva || 30 ||
+20,1,सीताया वचनं श्रुत्वा परुषं राक्षसाधिपः । प्रत्युवाच ततः सीतां विप्रियं प्रियदर्शनाम् ॥ १ ॥,sītāyā vacanaṃ śrutvā paruṣaṃ rākṣasādhipaḥ | pratyuvāca tataḥ sītāṃ vipriyaṃ priyadarśanām || 1 ||
+20,2,यथा यथा सान्त्वयिता वश्यः स्त्रीणां तथा तथा । यथा यथा प्रियं वक्ता परिभूतस्तथा तथा ॥ २ ॥,yathā yathā sāntvayitā vaśyaḥ strīṇāṃ tathā tathā | yathā yathā priyaṃ vaktā paribhūtastathā tathā || 2 ||
+20,3,संनियच्छति मे क्रोधं त्वयि कामः समुत्थितः । द्रवतो मार्गमासाद्य हयानिव सुसारथिः ॥ ३ ॥,saṃniyacchati me krodhaṃ tvayi kāmaḥ samutthitaḥ | dravato mārgamāsādya hayāniva susārathiḥ || 3 ||
+20,4,वामः कामो मनुष्याणां यस्मिन् किल निबध्यते । जने तस्मिंस्त्वनुक्रोशः स्नेहश्च किल जायते ॥ ४ ॥,vāmaḥ kāmo manuṣyāṇāṃ yasmin kila nibadhyate | jane tasmiṃstvanukrośaḥ snehaśca kila jāyate || 4 ||
+20,5,एतस्मात् कारणान्न तां घतयामि वरानने । वधार्हामवमानार्हां मिथ्याप्रव्रजिते रताम् ॥ ५ ॥,etasmāt kāraṇānna tāṃ ghatayāmi varānane | vadhārhāmavamānārhāṃ mithyāpravrajite ratām || 5 ||
+20,6,परुषाणि हि वाक्यानि यानि यानि ब्रवीषि माम् । तेषु तेषु वधो युक्तस्तव मैथिलि दारुणः ॥ ६ ॥,paruṣāṇi hi vākyāni yāni yāni bravīṣi mām | teṣu teṣu vadho yuktastava maithili dāruṇaḥ || 6 ||
+20,7,एवमुक्त्वा तु वैदेहीं रावणो राक्षसाधिपः । क्रोधसंरम्भसंयुक्तः सीतामुत्तरमब्रवीत् ॥ ७ ॥,evamuktvā tu vaidehīṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | krodhasaṃrambhasaṃyuktaḥ sītāmuttaramabravīt || 7 ||
+20,8,द्वौ मासौ रक्षितव्यौ मे यो ऽवधिस्ते मया कृतः । ततः शयनमारोह मम त्वं वरवर्णिनि ॥ ८ ॥,dvau māsau rakṣitavyau me yo'vadhiste mayā kṛtaḥ | tataḥ śayanamāroha mama tvaṃ varavarṇini || 8 ||
+20,9,द्वाभ्यामूर्ध्वं तु मासाभ्यां भर्तारं मामनिच्छतीम् । मम त्वां प्रातराशार्थमारभन्ते महानसे ॥ ९ ॥,dvābhyāmūrdhvaṃ tu māsābhyāṃ bhartāraṃ māmanicchatīm | mama tvāṃ prātarāśārthamārabhante mahānase || 9 ||
+20,10,तां तर्ज्यमानां संप्रेक्ष्य राक्षसेन्द्रेण जानकीम् । देवगन्धर्वकन्यास्ता विषेदुर्विपुलेक्षणाः ॥ १० ॥,tāṃ tarjyamānāṃ saṃprekṣya rākṣasendreṇa jānakīm | devagandharvakanyāstā viṣedurvipulekṣaṇāḥ || 10 ||
+20,11,ओष्ठप्रकारैरपरा नेत्रवक्त्रैस्तथापराः । सीतामाश्वासयामासुस्तर्जितां तेन रक्षसा ॥ ११ ॥,oṣṭhaprakārairaparā netravaktraistathāparāḥ | sītāmāśvāsayāmāsustarjitāṃ tena rakṣasā || 11 ||
+20,12,ताभिराश्वासिता सीता रावणं राक्षसाधिपम् । उवाचात्महितं वाक्यं वृत्तशौण्डीर्यगर्वितम् ॥ १२ ॥,tābhirāśvāsitā sītā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam | uvācātmahitaṃ vākyaṃ vṛttaśauṇḍīryagarvitam || 12 ||
+20,13,नूनं न ते जनः कश्चिदसिन्निःश्रेयसे स्थितः । निवारयति यो न त्वां कर्मणो ऽस्माद्विगर्हितात् ॥ १३ ॥,nūnaṃ na te janaḥ kaścidasinniḥśreyase sthitaḥ | nivārayati yo na tvāṃ karmaṇo'smādvigarhitāt || 13 ||
+20,14,मां हि धर्मात्मनः पत्नीं शचीमिव शचीपतेः । त्वदन्यस्त्रिषु लोकेषु प्रार्थयेन्मनसापि कः ॥ १४ ॥,māṃ hi dharmātmanaḥ patnīṃ śacīmiva śacīpateḥ | tvadanyastriṣu lokeṣu prārthayenmanasāpi kaḥ || 14 ||
+20,15,राक्षसाधम रामस्य भार्याममिततेजसः । उक्तवानसि यत् पापं क्व गतस्तस्य मोक्ष्यसे ॥ १५ ॥,rākṣasādhama rāmasya bhāryāmamitatejasaḥ | uktavānasi yat pāpaṃ kva gatastasya mokṣyase || 15 ||
+20,16,यथा दृप्तश्च मातङ्गः शशश्च सहितौ वने । तथा द्विरदवद् रामस्त्वं नीच शशवत् स्मृतः ॥ १६ ॥,yathā dṛptaśca mātaṅgaḥ śaśaśca sahitau vane | tathā dviradavad rāmastvaṃ nīca śaśavat smṛtaḥ || 16 ||
+20,17,स त्वमिक्ष्वाकुनाथं वै क्षिपन्निह न लज्जसे । चक्षुषो विषयं तस्य न तावदुपगच्छसि ॥ १७ ॥,sa tvamikṣvākunāthaṃ vai kṣipanniha na lajjase | cakṣuṣo viṣayaṃ tasya na tāvadupagacchasi || 17 ||
+20,18,इमे ते नयने क्रूरे विरूपे कृष्णपिङ्गले । क्षितौ न पतिते कस्मान्मामनार्यनिरीक्षितः ॥ १८ ॥,ime te nayane krūre virūpe kṛṣṇapiṅgale | kṣitau na patite kasmānmāmanāryanirīkṣitaḥ || 18 ||
+20,19,तस्य धर्मात्मनः पत्नीं स्नुषां दशरथस्य च । कथं व्याहरतो मां ते न जिह्वा पाप शीर्यते ॥ १९ ॥,tasya dharmātmanaḥ patnīṃ snuṣāṃ daśarathasya ca | kathaṃ vyāharato māṃ te na jihvā pāpa śīryate || 19 ||
+20,20,असंदेशात्तु रामस्य तपसश्चानुपालनात् । न त्वां कुर्मि दशग्रीव भस्म भस्मार्हतेजसा ॥ २० ॥,asaṃdeśāttu rāmasya tapasaścānupālanāt | na tvāṃ kurmi daśagrīva bhasma bhasmārhatejasā || 20 ||
+20,21,नापहर्तुमहं शक्या तस्य रामस्य धीमतः । विधिस्तव वधार्थाय विहितो नात्र संशयः ॥ २१ ॥,nāpahartumahaṃ śakyā tasya rāmasya dhīmataḥ | vidhistava vadhārthāya vihito nātra saṃśayaḥ || 21 ||
+20,22,शूरेण धनदभ्राता बलैः समुदितेन च । अपोह्य रामं कस्माद्धि दारचौर्यं त्वया कृतम् ॥ २२ ॥,śūreṇa dhanadabhrātā balaiḥ samuditena ca | apohya rāmaṃ kasmāddhi dāracauryaṃ tvayā kṛtam || 22 ||
+20,23,सीताया वचनं श्रुत्वा रावणो राक्षसाधिपः । विवृत्य नयने क्रूरे जानकीमन्ववैक्षत ॥ २३ ॥,sītāyā vacanaṃ śrutvā rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | vivṛtya nayane krūre jānakīmanvavaikṣata || 23 ||
+20,24,नीलजीमूतसंकाशो महाभुजशिरोधरः । सिंहसत्त्वगतिः श्रीमान्दीप्तजिह्वोग्रलोचनः ॥ २४ ॥,nīlajīmūtasaṃkāśo mahābhujaśirodharaḥ | siṃhasattvagatiḥ śrīmāndīptajihvogralocanaḥ || 24 ||
+20,25,चलाग्रमकुटः प्रांशुश्चित्रमाल्यानुलेपनः । रक्तमाल्याम्बरधरस्तप्ताङ्गदविभूषणः ॥ २५ ॥,calāgramakuṭaḥ prāṃśuścitramālyānulepanaḥ | raktamālyāmbaradharastaptāṅgadavibhūṣaṇaḥ || 25 ||
+20,26,श्रोणीसूत्रेण महता मेककेन सुसंवृतः । अमृतोत्पादनद्धेन भुजंगेनेव मन्दरः ॥ २६ ॥,śroṇīsūtreṇa mahatā mekakena susaṃvṛtaḥ | amṛtotpādanaddhena bhujaṃgeneva mandaraḥ || 26 ||
+20,27,तरुणादित्यवर्णाभ्यां कुण्डलाभ्यां विभूषितः । रक्तपल्लवपुष्पाभ्यामशोकाभ्यामिवाचलः ॥ २७ ॥,taruṇādityavarṇābhyāṃ kuṇḍalābhyāṃ vibhūṣitaḥ | raktapallavapuṣpābhyāmaśokābhyāmivācalaḥ || 27 ||
+20,28,अवेक्षमाणो वैदेहीं कोपसंरक्तलोचनः । उवाच रावणः सीतां भुजंग इव निःश्वसन् ॥ २८ ॥,avekṣamāṇo vaidehīṃ kopasaṃraktalocanaḥ | uvāca rāvaṇaḥ sītāṃ bhujaṃga iva niḥśvasan || 28 ||
+20,29,अनयेनाभिसंपन्नमर्थहीनमनुव्रते । नाशयाम्यहमद्य त्वां सूर्यः संध्यामिवौजसा ॥ २९ ॥,anayenābhisaṃpannamarthahīnamanuvrate | nāśayāmyahamadya tvāṃ sūryaḥ saṃdhyāmivaujasā || 29 ||
+20,30,इत्युक्त्वा मैथिलीं राजा रावणः शत्रुरावणः । संदिदेश ततः सर्वा राक्षसीर्घोरदर्शनाः ॥ ३० ॥,ityuktvā maithilīṃ rājā rāvaṇaḥ śatrurāvaṇaḥ | saṃdideśa tataḥ sarvā rākṣasīrghoradarśanāḥ || 30 ||
+20,31,एकाक्षीमेककर्णां च कर्णप्रावरणां तथा । गोकर्णीं हस्तिकर्णीं च लम्बकर्णीमकर्णिकाम् ॥ ३१ ॥,ekākṣīmekakarṇāṃ ca karṇaprāvaraṇāṃ tathā | gokarṇīṃ hastikarṇīṃ ca lambakarṇīmakarṇikām || 31 ||
+20,32,हस्तिपद्य श्वपद्यौ च गोपदीं पादचूलिकाम् । एकाक्षीमेकपादीं च पृथुपादीमपादिकाम् ॥ ३२ ॥,hastipadya śvapadyau ca gopadīṃ pādacūlikām | ekākṣīmekapādīṃ ca pṛthupādīmapādikām || 32 ||
+20,33,अतिमात्रशिरोग्रीवामतिमात्रकुचोदरीम् । अतिमात्रास्यनेत्रां च दीर्घजिह्वामजिह्विकाम् । अनासिकां सिंहमुखीं गोमुखीं सूकरीमुखीम् ॥ ३३ ॥,atimātraśirogrīvāmatimātrakucodarīm | atimātrāsyanetrāṃ ca dīrghajihvāmajihvikām | anāsikāṃ siṃhamukhīṃ gomukhīṃ sūkarīmukhīm || 33 ||
+20,34,यथा मद्वशगा सीता क्षिप्रं भवति जानकी । तथा कुरुत राक्षस्यः सर्वाः क्षिप्रं समेत्य च ॥ ३४ ॥,yathā madvaśagā sītā kṣipraṃ bhavati jānakī | tathā kuruta rākṣasyaḥ sarvāḥ kṣipraṃ sametya ca || 34 ||
+20,35,प्रतिलोमानुलोमैश्च सामदानादिभेदनैः । आवर्तयत वैदेहीं दण्डस्योद्यमनेन च ॥ ३५ ॥,pratilomānulomaiśca sāmadānādibhedanaiḥ | āvartayata vaidehīṃ daṇḍasyodyamanena ca || 35 ||
+20,36,इति प्रतिसमादिश्य राक्षसेन्द्रः पुनः पुनः । काममन्युपरीतात्मा जानकीं पर्यतर्जयत् ॥ ३६ ॥,iti pratisamādiśya rākṣasendraḥ punaḥ punaḥ | kāmamanyuparītātmā jānakīṃ paryatarjayat || 36 ||
+20,37,उपगम्य ततः क्षिप्रं राक्षसी धान्यमालिनी । परिष्वज्य दशग्रीवमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३७ ॥,upagamya tataḥ kṣipraṃ rākṣasī dhānyamālinī | pariṣvajya daśagrīvamidaṃ vacanamabravīt || 37 ||
+20,38,मया क्रीड महाराजसीतया किं तवानया । अकामां कामयानस्य शरीरमुपतप्यते । इच्छन्तीं कामयानस्य प्रीतिर्भवति शोभना ॥ ३८ ॥,mayā krīḍa mahārājasītayā kiṃ tavānayā | akāmāṃ kāmayānasya śarīramupatapyate | icchantīṃ kāmayānasya prītirbhavati śobhanā || 38 ||
+20,39,एवमुक्तस्तु राक्षस्या समुत्क्षिप्तस्ततो बली । ज्वलद्भास्करवर्णाभं प्रविवेश निवेशनम् ॥ ३९ ॥,evamuktastu rākṣasyā samutkṣiptastato balī | jvaladbhāskaravarṇābhaṃ praviveśa niveśanam || 39 ||
+20,40,देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च तास्ततः । परिवार्य दशग्रीवं विविशुस्तद्गृहोत्तमम् ॥ ४० ॥,devagandharvakanyāśca nāgakanyāśca tāstataḥ | parivārya daśagrīvaṃ viviśustadgṛhottamam || 40 ||
+20,41,स मैथिलीं धर्मपरामवस्थितां प्रवेपमानां परिभर्त्स्य रावणः । विहाय सीतां मदनेन मोहितः स्वमेव वेश्म प्रविवेश भास्वरम् ॥ ४१ ॥,sa maithilīṃ dharmaparāmavasthitāṃ pravepamānāṃ paribhartsya rāvaṇaḥ | vihāya sītāṃ madanena mohitaḥ svameva veśma praviveśa bhāsvaram || 41 ||
+21,1,इत्युक्त्वा मैथिलीं राजा रावणः शत्रुरावणः । संदिश्य च ततः सर्वा राक्षसीर्निर्जगाम ह ॥ १ ॥,ityuktvā maithilīṃ rājā rāvaṇaḥ śatrurāvaṇaḥ | saṃdiśya ca tataḥ sarvā rākṣasīrnirjagāma ha || 1 ||
+21,2,निष्क्रान्ते राक्षसेन्द्रे तु पुनरन्तःपुरं गते । राक्षस्यो भीमरूपास्ताः सीतां समभिदुद्रुवुः ॥ २ ॥,niṣkrānte rākṣasendre tu punarantaḥpuraṃ gate | rākṣasyo bhīmarūpāstāḥ sītāṃ samabhidudruvuḥ || 2 ||
+21,3,ततः सीतामुपागम्य राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः । परं परुषया वाचा वैदेहीमिदमब्रुवन् ॥ ३ ॥,tataḥ sītāmupāgamya rākṣasyaḥ krodhamūrchitāḥ | paraṃ paruṣayā vācā vaidehīmidamabruvan || 3 ||
+21,4,पौलस्त्यस्य वरिष्ठस्य रावणस्य महात्मनः । दशग्रीवस्य भार्यात्वं सीते न बहु मन्यसे ॥ ४ ॥,paulastyasya variṣṭhasya rāvaṇasya mahātmanaḥ | daśagrīvasya bhāryātvaṃ sīte na bahu manyase || 4 ||
+21,5,ततस्त्वेकजटा नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत् । आमन्त्र्य क्रोधताम्राक्षी सीतां करतलोदरीम् ॥ ५ ॥,tatastvekajaṭā nāma rākṣasī vākyamabravīt | āmantrya krodhatāmrākṣī sītāṃ karatalodarīm || 5 ||
+21,6,प्रजापतीनां षण्णां तु चतुर्थो यः प्रजापतिः । मानसो ब्रह्मणः पुत्रः पुलस्त्य इति विश्रुतः ॥ ६ ॥,prajāpatīnāṃ ṣaṇṇāṃ tu caturtho yaḥ prajāpatiḥ | mānaso brahmaṇaḥ putraḥ pulastya iti viśrutaḥ || 6 ||
+21,7,पुलस्त्यस्य तु तेजस्वी महर्षिर्मानसः सुतः । नाम्ना स विश्रवा नाम प्रजापतिसमप्रभः ॥ ७ ॥,pulastyasya tu tejasvī maharṣirmānasaḥ sutaḥ | nāmnā sa viśravā nāma prajāpatisamaprabhaḥ || 7 ||
+21,8,तस्य पुत्रो विशालाक्षि रावणः शत्रुरावणः । तस्य त्वं राक्षसेन्द्रस्य भार्या भवितुमर्हसि । मयोक्तं चारुसर्वाङ्गि वाक्यं किं नानुमन्यसे ॥ ८ ॥,tasya putro viśālākṣi rāvaṇaḥ śatrurāvaṇaḥ | tasya tvaṃ rākṣasendrasya bhāryā bhavitumarhasi | mayoktaṃ cārusarvāṅgi vākyaṃ kiṃ nānumanyase || 8 ||
+21,9,ततो हरिजटा नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत् । विवृत्य नयने कोपान्मार्जारसदृशेक्षणा ॥ ९ ॥,tato harijaṭā nāma rākṣasī vākyamabravīt | vivṛtya nayane kopānmārjārasadṛśekṣaṇā || 9 ||
+21,10,येन देवास्त्रयस्त्रिंशद्देवराजश्च निर्जितः । तस्य त्वं राक्षसेन्द्रस्य भार्या भवितुमर्हसि ॥ १० ॥,yena devāstrayastriṃśaddevarājaśca nirjitaḥ | tasya tvaṃ rākṣasendrasya bhāryā bhavitumarhasi || 10 ||
+21,11,वीर्योत्सिक्तस्य शूरस्य संग्रामेष्वनिवर्तिनः । बलिनो वीर्ययुक्तस्या भार्यात्वं किं न लप्स्यसे ॥ ११ ॥,vīryotsiktasya śūrasya saṃgrāmeṣvanivartinaḥ | balino vīryayuktasyā bhāryātvaṃ kiṃ na lapsyase || 11 ||
+21,12,प्रियां बहुमतां भार्यां त्यक्त्वा राजा महाबलः । सर्वासां च महाभागां त्वामुपैष्यति रावणः ॥ १२ ॥,priyāṃ bahumatāṃ bhāryāṃ tyaktvā rājā mahābalaḥ | sarvāsāṃ ca mahābhāgāṃ tvāmupaiṣyati rāvaṇaḥ || 12 ||
+21,13,समृद्धं स्त्रीसहस्रेण नानारत्नोपशोभितम् । अन्तःपुरं समुत्सृज्य त्वामुपैष्यति रावणः ॥ १३ ॥,samṛddhaṃ strīsahasreṇa nānāratnopaśobhitam | antaḥpuraṃ samutsṛjya tvāmupaiṣyati rāvaṇaḥ || 13 ||
+21,14,असकृद्देवता युद्धे नागगन्धर्वदानवाः । निर्जिताः समरे येन स ते पार्श्वमुपागतः ॥ १४ ॥,asakṛddevatā yuddhe nāgagandharvadānavāḥ | nirjitāḥ samare yena sa te pārśvamupāgataḥ || 14 ||
+21,15,तस्य सर्वसमृद्धस्या रावणस्य महात्मनः । किमर्थं राक्षसेन्द्रस्य भार्यात्वं नेच्छसे ऽधमे ॥ १५ ॥,tasya sarvasamṛddhasyā rāvaṇasya mahātmanaḥ | kimarthaṃ rākṣasendrasya bhāryātvaṃ necchase'dhame || 15 ||
+21,16,यस्य सूर्यो न तपति भीतो यस्य च मारुतः । न वाति स्मायतापाङ्गे किं त्वं तस्य न तिष्ठसि ॥ १६ ॥,yasya sūryo na tapati bhīto yasya ca mārutaḥ | na vāti smāyatāpāṅge kiṃ tvaṃ tasya na tiṣṭhasi || 16 ||
+21,17,पुष्पवृष्टिं च तरवो मुमुचुर्यस्य वै भयात् । शैलाश्च सुभ्रु पानीयं जलदाश्च यदेच्छति ॥ १७ ॥,puṣpavṛṣṭiṃ ca taravo mumucuryasya vai bhayāt | śailāśca subhru pānīyaṃ jaladāśca yadecchati || 17 ||
+21,18,तस्य नैरृतराजस्य राजराजस्य भामिनि । किं त्वं न कुरुषे बुद्धिं भार्यार्थे रावणस्य हि ॥ १८ ॥,tasya nairṛtarājasya rājarājasya bhāmini | kiṃ tvaṃ na kuruṣe buddhiṃ bhāryārthe rāvaṇasya hi || 18 ||
+21,19,साधु ते तत्त्वतो देवि कथितं साधु भामिनि । गृहाण सुस्मिते वाक्यमन्यथा न भविष्यसि ॥ १९ ॥,sādhu te tattvato devi kathitaṃ sādhu bhāmini | gṛhāṇa susmite vākyamanyathā na bhaviṣyasi || 19 ||
+22,1,ततः सीतामुपागम्य राक्षस्यो विकृताननाः । परुषं परुषा नार्य ऊचुस्ता वाक्यमप्रियम् ॥ १ ॥,tataḥ sītāmupāgamya rākṣasyo vikṛtānanāḥ | paruṣaṃ paruṣā nārya ūcustā vākyamapriyam || 1 ||
+22,2,किं त्वमन्तःपुरे सीते सर्वभूतमनोहरे । महार्हशयनोपेते न वासमनुमन्यसे ॥ २ ॥,kiṃ tvamantaḥpure sīte sarvabhūtamanohare | mahārhaśayanopete na vāsamanumanyase || 2 ||
+22,3,मानुषी मानुषस्यैव भार्यात्वं बहु मन्यसे । प्रत्याहर मनो रामान्न त्वं जातु भविष्यसि ॥ ३ ॥,mānuṣī mānuṣasyaiva bhāryātvaṃ bahu manyase | pratyāhara mano rāmānna tvaṃ jātu bhaviṣyasi || 3 ||
+22,4,मानुषी मानुषं तं तु राममिच्छसि शोभने । राज्याद्भ्रष्टमसिद्धार्थं विक्लवं तमनिन्दिते ॥ ४ ॥,mānuṣī mānuṣaṃ taṃ tu rāmamicchasi śobhane | rājyādbhraṣṭamasiddhārthaṃ viklavaṃ tamanindite || 4 ||
+22,5,राक्षसीनां वचः श्रुत्वा सीता पद्मनिभेक्षणा । नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यामिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५ ॥,rākṣasīnāṃ vacaḥ śrutvā sītā padmanibhekṣaṇā | netrābhyāmaśrupūrṇābhyāmidaṃ vacanamabravīt || 5 ||
+22,6,यदिदं लोकविद्विष्टमुदाहरथ संगताः । नैतन्मनसि वाक्यं मे किल्बिषं प्रतितिष्ठति ॥ ६ ॥,yadidaṃ lokavidviṣṭamudāharatha saṃgatāḥ | naitanmanasi vākyaṃ me kilbiṣaṃ pratitiṣṭhati || 6 ||
+22,7,न मानुषी राक्षसस्य भार्या भवितुमर्हति । कामं खादत मां सर्वा न करिष्यामि वो वचः । दीनो वा राज्यहीनो वा यो मे भर्ता स मे गुरुः ॥ ७ ॥,na mānuṣī rākṣasasya bhāryā bhavitumarhati | kāmaṃ khādata māṃ sarvā na kariṣyāmi vo vacaḥ | dīno vā rājyahīno vā yo me bhartā sa me guruḥ || 7 ||
+22,8,सीताया वचनं श्रुत्वा राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः । भर्त्सयन्ति स्म परुषैर्वाक्यै रावणचोदिताः ॥ ८ ॥,sītāyā vacanaṃ śrutvā rākṣasyaḥ krodhamūrchitāḥ | bhartsayanti sma paruṣairvākyai rāvaṇacoditāḥ || 8 ||
+22,9,अवलीनः स निर्वाक्यो हनुमाञ् शिंशपाद्रुमे । सीतां संतर्जयन्तीस्ता राक्षसीरशृणोत् कपिः ॥ ९ ॥,avalīnaḥ sa nirvākyo hanumāñ śiṃśapādrume | sītāṃ saṃtarjayantīstā rākṣasīraśṛṇot kapiḥ || 9 ||
+22,10,तामभिक्रम्य संरब्धा वेपमानां समन्ततः । भृशं संलिलिहुर्दीप्तान्प्रलम्बदशनच्छदान् ॥ १० ॥,tāmabhikramya saṃrabdhā vepamānāṃ samantataḥ | bhṛśaṃ saṃlilihurdīptānpralambadaśanacchadān || 10 ||
+22,11,ऊचुश्च परमक्रुद्धाः प्रगृह्याशु परश्वधान् । नेयमर्हति भर्तारं रावणं राक्षसाधिपम् ॥ ११ ॥,ūcuśca paramakruddhāḥ pragṛhyāśu paraśvadhān | neyamarhati bhartāraṃ rāvaṇaṃ rākṣasādhipam || 11 ||
+22,12,सा भर्त्स्यमाना भीमाभी राक्षसीभिर्वरानना । सा बाष्पमपमार्जन्ती शिंशपां तामुपागमत् ॥ १२ ॥,sā bhartsyamānā bhīmābhī rākṣasībhirvarānanā | sā bāṣpamapamārjantī śiṃśapāṃ tāmupāgamat || 12 ||
+22,13,ततस्तां शिंशपां सीता राक्षसीभिः समावृता । अभिगम्य विशालाक्षी तस्थौ शोकपरिप���लुता ॥ १३ ॥,tatastāṃ śiṃśapāṃ sītā rākṣasībhiḥ samāvṛtā | abhigamya viśālākṣī tasthau śokapariplutā || 13 ||
+22,14,तां कृशां दीनवदनां मलिनाम्बरधारिणीम् । भर्त्सयां चक्रिरे भीमा राक्षस्यस्ताः समन्ततः ॥ १४ ॥,tāṃ kṛśāṃ dīnavadanāṃ malināmbaradhāriṇīm | bhartsayāṃ cakrire bhīmā rākṣasyastāḥ samantataḥ || 14 ||
+22,15,ततस्तां विनता नाम राक्षसी भीमदर्शना । अब्रवीत् कुपिताकारा कराला निर्णतोदरी ॥ १५ ॥,tatastāṃ vinatā nāma rākṣasī bhīmadarśanā | abravīt kupitākārā karālā nirṇatodarī || 15 ||
+22,16,सीते पर्याप्तमेतावद्भर्तृस्नेहो निदर्शितः । सर्वत्रातिकृतं भद्रे व्यसनायोपकल्पते ॥ १६ ॥,sīte paryāptametāvadbhartṛsneho nidarśitaḥ | sarvatrātikṛtaṃ bhadre vyasanāyopakalpate || 16 ||
+22,17,परितुष्टास्मि भद्रं ते मानुषस्ते कृतो विधिः । ममापि तु वचः पथ्यं ब्रुवन्त्याः कुरु मैथिलि ॥ १७ ॥,parituṣṭāsmi bhadraṃ te mānuṣaste kṛto vidhiḥ | mamāpi tu vacaḥ pathyaṃ bruvantyāḥ kuru maithili || 17 ||
+22,18,रावणं भज भर्तारं भर्तारं सर्वरक्षसाम् । विक्रान्तं रूपवन्तं च सुरेशमिव वासवम् ॥ १८ ॥,rāvaṇaṃ bhaja bhartāraṃ bhartāraṃ sarvarakṣasām | vikrāntaṃ rūpavantaṃ ca sureśamiva vāsavam || 18 ||
+22,19,दक्षिणं त्यागशीलं च सर्वस्य प्रियवादिनम् । मानुषं कृपणं रामं त्यक्त्वा रावणमाश्रय ॥ १९ ॥,dakṣiṇaṃ tyāgaśīlaṃ ca sarvasya priyavādinam | mānuṣaṃ kṛpaṇaṃ rāmaṃ tyaktvā rāvaṇamāśraya || 19 ||
+22,20,दिव्याङ्गरागा वैदेहि दिव्याभरणभूषिता । अद्य प्रभृति सर्वेषां लोकानामीश्वरी भव । अग्नेः स्वाहा यथा देवी शचीवेन्द्रस्य शोभने ॥ २० ॥,divyāṅgarāgā vaidehi divyābharaṇabhūṣitā | adya prabhṛti sarveṣāṃ lokānāmīśvarī bhava | agneḥ svāhā yathā devī śacīvendrasya śobhane || 20 ||
+22,21,किं ते रामेण वैदेहि कृपणेन गतायुषा ॥ २१ ॥,kiṃ te rāmeṇa vaidehi kṛpaṇena gatāyuṣā || 21 ||
+22,22,एतदुक्तं च मे वाक्यं यदि त्वं न करिष्यसि । अस्मिन्मुहूर्ते सर्वास्त्वां भक्षयिष्यामहे वयम् ॥ २२ ॥,etaduktaṃ ca me vākyaṃ yadi tvaṃ na kariṣyasi | asminmuhūrte sarvāstvāṃ bhakṣayiṣyāmahe vayam || 22 ||
+22,23,अन्या तु विकटा नाम लम्बमानपयोधरा । अब्रवीत् कुपिता सीतां मुष्टिमुद्यम्य गर्जती ॥ २३ ॥,anyā tu vikaṭā nāma lambamānapayodharā | abravīt kupitā sītāṃ muṣṭimudyamya garjatī || 23 ||
+22,24,बहून्यप्रतिरूपाणि वचनानि सुदुर्मते । अनुक्रोशान्मृदुत्वाच्च सोढानि तव मैथिलि । न च नः कुरुषे वाक्यं हितं कालपुरस्कृतम् ॥ २४ ॥,bahūnyapratirūpāṇi vacanāni sudurmate | anukrośānmṛdutvācca soḍhāni tava maithili | na ca naḥ kuruṣe vākyaṃ hitaṃ kālapuraskṛtam || 24 ||
+22,25,आनीतासि समुद्रस्य पारमन्यैर्दुरासदम् । रावणान्तःपुरं घोरं प्रविष्टा चासि मैथिलि ॥ २५ ॥,ānītāsi samudrasya pāramanyairdurāsadam | rāvaṇāntaḥpuraṃ ghoraṃ praviṣṭā cāsi maithili || 25 ||
+22,26,रावणस्य गृहे रुधा अस्माभिस्तु सुरक्षिता । न त्वां शक्तः परित्रातुमपि साक्षात् पुरंदरः ॥ २६ ॥,rāvaṇasya gṛhe rudhā asmābhistu surakṣitā | na tvāṃ śaktaḥ paritrātumapi sākṣāt puraṃdaraḥ || 26 ||
+22,27,कुरुष्व ���ितवादिन्या वचनं मम मैथिलि । अलमश्रुप्रपातेन त्यज शोकमनर्थकम् ॥ २७ ॥,kuruṣva hitavādinyā vacanaṃ mama maithili | alamaśruprapātena tyaja śokamanarthakam || 27 ||
+22,28,भज प्रीतिं प्रहर्षं च त्यजैतां नित्यदैन्यताम् । सीते राक्षसराजेन सह क्रीड यथासुखम् ॥ २८ ॥,bhaja prītiṃ praharṣaṃ ca tyajaitāṃ nityadainyatām | sīte rākṣasarājena saha krīḍa yathāsukham || 28 ||
+22,29,जानासि हि यथा भीरु स्त्रीणां यौवनमध्रुवम् । यावन्न ते व्यतिक्रामेत्तावत् सुखमवाप्नुहि ॥ २९ ॥,jānāsi hi yathā bhīru strīṇāṃ yauvanamadhruvam | yāvanna te vyatikrāmettāvat sukhamavāpnuhi || 29 ||
+22,30,उद्यानानि च रम्याणि पर्वतोपवनानि च । सह राक्षसराजेन चर त्वं मदिरेक्षणे ॥ ३० ॥,udyānāni ca ramyāṇi parvatopavanāni ca | saha rākṣasarājena cara tvaṃ madirekṣaṇe || 30 ||
+22,31,स्त्रीसहस्राणि ते सप्त वशे स्थास्यन्ति सुन्दरि । रावणं भज भर्तारं भर्तारं सर्वरक्षसाम् ॥ ३१ ॥,strīsahasrāṇi te sapta vaśe sthāsyanti sundari | rāvaṇaṃ bhaja bhartāraṃ bhartāraṃ sarvarakṣasām || 31 ||
+22,32,उत्पाट्य वा ते हृदयं भक्षयिष्यामि मैथिलि । यदि मे व्याहृतं वाक्यं न यथावत् करिष्यसि ॥ ३२ ॥,utpāṭya vā te hṛdayaṃ bhakṣayiṣyāmi maithili | yadi me vyāhṛtaṃ vākyaṃ na yathāvat kariṣyasi || 32 ||
+22,33,ततश्चण्डोदरी नाम राक्षसी क्रूरदर्शना । भ्रामयन्ती महच्छूलमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३३ ॥,tataścaṇḍodarī nāma rākṣasī krūradarśanā | bhrāmayantī mahacchūlamidaṃ vacanamabravīt || 33 ||
+22,34,इमां हरिणलोकाक्षीं त्रासोत्कम्पपयोधराम् । रावणेन हृतां दृष्ट्वा दौर्हृदो मे महानभूत् ॥ ३४ ॥,imāṃ hariṇalokākṣīṃ trāsotkampapayodharām | rāvaṇena hṛtāṃ dṛṣṭvā daurhṛdo me mahānabhūt || 34 ||
+22,35,यकृत्प्लीहमथोत्पीडं हृदयं च सबन्धनम् । अन्त्राण्यपि तथा शीर्षं खादेयमिति मे मतिः ॥ ३५ ॥,yakṛtplīhamathotpīḍaṃ hṛdayaṃ ca sabandhanam | antrāṇyapi tathā śīrṣaṃ khādeyamiti me matiḥ || 35 ||
+22,36,ततस्तु प्रघसा नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत् । कण्ठमस्या नृशंसायाः पीडयामः किमास्यते ॥ ३६ ॥,tatastu praghasā nāma rākṣasī vākyamabravīt | kaṇṭhamasyā nṛśaṃsāyāḥ pīḍayāmaḥ kimāsyate || 36 ||
+22,37,निवेद्यतां ततो राज्ञे मानुषी सा मृतेति ह । नात्र कश्चन संदेहः खादतेति स वक्ष्यति ॥ ३७ ॥,nivedyatāṃ tato rājñe mānuṣī sā mṛteti ha | nātra kaścana saṃdehaḥ khādateti sa vakṣyati || 37 ||
+22,38,ततस्त्वजामुखी नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत् । विशस्येमां ततः सर्वान् समान् कुरुत पीलुकान् ॥ ३८ ॥,tatastvajāmukhī nāma rākṣasī vākyamabravīt | viśasyemāṃ tataḥ sarvān samān kuruta pīlukān || 38 ||
+22,39,विभजाम ततः सर्वा विवादो मे न रोचते । पेयमानीयतां क्षिप्रं माल्यं च विविधं बहु ॥ ३९ ॥,vibhajāma tataḥ sarvā vivādo me na rocate | peyamānīyatāṃ kṣipraṃ mālyaṃ ca vividhaṃ bahu || 39 ||
+22,40,ततः शूर्पणखा नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत् । अजामुखा यदुक्तं हि तदेव मम रोचते ॥ ४० ॥,tataḥ śūrpaṇakhā nāma rākṣasī vākyamabravīt | ajāmukhā yaduktaṃ hi tadeva mama rocate || 40 ||
+22,41,सुरा चानीयतां क्षिप्रं सर्वशोकविनाशिनी । मानुषं मांसमासाद्य नृत्यामो ऽथ निकुम्भिलाम् ॥ ४१ ॥,surā cānīyatāṃ kṣipraṃ sarvaśokavināśinī | mānuṣaṃ māṃsamāsādya nṛtyāmo'tha nikumbhilām || 41 ||
+22,42,एवं संभर्त्स्यमाना सा सीता सुरसुतोपमा । राक्षसीभिः सुघोराभिर्धैर्यमुत्सृज्य रोदिति ॥ ४२ ॥,evaṃ saṃbhartsyamānā sā sītā surasutopamā | rākṣasībhiḥ sughorābhirdhairyamutsṛjya roditi || 42 ||
+23,1,तथा तासां वदन्तीनां परुषं दारुणं बहु । राक्षसीनामसौम्यानां रुरोद जनकात्मजा ॥ १ ॥,tathā tāsāṃ vadantīnāṃ paruṣaṃ dāruṇaṃ bahu | rākṣasīnāmasaumyānāṃ ruroda janakātmajā || 1 ||
+23,2,एवमुक्ता तु वैदेही राक्षसीभिर्मनस्विनी । उवाच परमत्रस्ता बाष्पगद्गदया गिरा ॥ २ ॥,evamuktā tu vaidehī rākṣasībhirmanasvinī | uvāca paramatrastā bāṣpagadgadayā girā || 2 ||
+23,3,न मानुषी राक्षसस्य भार्या भवितुमर्हति । कामं खादत मां सर्वा न करिष्यामि वो वचः ॥ ३ ॥,na mānuṣī rākṣasasya bhāryā bhavitumarhati | kāmaṃ khādata māṃ sarvā na kariṣyāmi vo vacaḥ || 3 ||
+23,4,सा राक्षसी मध्यगता सीता सुरसुतोपमा । न शर्म लेभे दुःखार्ता रावणेन च तर्जिता ॥ ४ ॥,sā rākṣasī madhyagatā sītā surasutopamā | na śarma lebhe duḥkhārtā rāvaṇena ca tarjitā || 4 ||
+23,5,वेपते स्माधिकं सीता विशन्तीवाङ्गमात्मनः । वने यूथपरिभ्रष्टा मृगी कोकैरिवार्दिता ॥ ५ ॥,vepate smādhikaṃ sītā viśantīvāṅgamātmanaḥ | vane yūthaparibhraṣṭā mṛgī kokairivārditā || 5 ||
+23,6,सा त्वशोकस्य विपुलां शाखामालम्ब्य पुष्पिताम् । चिन्तयामास शोकेन भर्तारं भग्नमानसा ॥ ६ ॥,sā tvaśokasya vipulāṃ śākhāmālambya puṣpitām | cintayāmāsa śokena bhartāraṃ bhagnamānasā || 6 ||
+23,7,सा स्नापयन्ती विपुलौ स्तनौ नेत्रजलस्रवैः । चिन्तयन्ती न शोकस्य तदान्तमधिगच्छति ॥ ७ ॥,sā snāpayantī vipulau stanau netrajalasravaiḥ | cintayantī na śokasya tadāntamadhigacchati || 7 ||
+23,8,सा वेपमाना पतिता प्रवाते कदली यथा । राक्षसीनां भयत्रस्ता विवर्णवदनाभवत् ॥ ८ ॥,sā vepamānā patitā pravāte kadalī yathā | rākṣasīnāṃ bhayatrastā vivarṇavadanābhavat || 8 ||
+23,9,तस्या सा दीर्घविपुला वेपन्त्याः सीतया तदा । ददृशे कम्पिनी वेणी व्यालीव परिसर्पती ॥ ९ ॥,tasyā sā dīrghavipulā vepantyāḥ sītayā tadā | dadṛśe kampinī veṇī vyālīva parisarpatī || 9 ||
+23,10,सा निःश्वसन्ती दुःखार्ता शोकोपहतचेतना । आर्ता व्यसृजदश्रूणि मैथिली विललाप ह ॥ १० ॥,sā niḥśvasantī duḥkhārtā śokopahatacetanā | ārtā vyasṛjadaśrūṇi maithilī vilalāpa ha || 10 ||
+23,11,हा रामेति च दुःखार्ता पुनर्हा लक्ष्मणेति च । हा श्वश्रु मम कौसल्ये हा सुमित्रेति भाविनि ॥ ११ ॥,hā rāmeti ca duḥkhārtā punarhā lakṣmaṇeti ca | hā śvaśru mama kausalye hā sumitreti bhāvini || 11 ||
+23,12,लोकप्रवादः सत्यो ऽयं पण्डितैः समुदाहृतः । अकाले दुर्लभो मृत्युः स्त्रिया वा पुरुषस्य वा ॥ १२ ॥,lokapravādaḥ satyo'yaṃ paṇḍitaiḥ samudāhṛtaḥ | akāle durlabho mṛtyuḥ striyā vā puruṣasya vā || 12 ||
+23,13,यत्राहमाभिः क्रूराभी राक्षसीभिरिहार्दिता । जीवामि हीना रामेण मुहूर्तमपि दुःखिता ॥ १३ ॥,yatrāhamābhiḥ krūrābhī rākṣasībhirihārditā | jīvāmi hīnā rāmeṇa muhūrtamapi duḥkhitā || 13 ||
+23,14,एषाल्पपुण्या कृपणा विनशिष्याम्यनाथवत् । समुद्रमध्ये नौ पूर्णा वायुवेगैरिवाहता ॥ १४ ॥,eṣālpapuṇyā kṛpaṇā vinaśiṣyāmyanāthavat | samudramadhye nau pūrṇā vāyuvegairivāhatā || 14 ||
+23,15,भर्तारं तमपश्यन्ती राक्षसीवशमागता । सीदामि खलु शोकेन कूलं तोयहतं यथा ॥ १५ ॥,bhartāraṃ tamapaśyantī rākṣasīvaśamāgatā | sīdāmi khalu śokena kūlaṃ toyahataṃ yathā || 15 ||
+23,16,तं पद्मदलपत्राक्षं सिंहविक्रान्तगामिनम् । धन्याः पश्यन्ति मे नाथं कृतज्ञं प्रियवादिनम् ॥ १६ ॥,taṃ padmadalapatrākṣaṃ siṃhavikrāntagāminam | dhanyāḥ paśyanti me nāthaṃ kṛtajñaṃ priyavādinam || 16 ||
+23,17,सर्वथा तेन हीनाया रामेण विदितात्मना । तीष्क्णं विषमिवास्वाद्य दुर्लभं मम जीवितम् ॥ १७ ॥,sarvathā tena hīnāyā rāmeṇa viditātmanā | tīṣkṇaṃ viṣamivāsvādya durlabhaṃ mama jīvitam || 17 ||
+23,18,कीदृशं तु मया पापं पुरा देहान्तरे कृतम् । येनेदं प्राप्यते दुःखं मया घोरं सुदारुणम् ॥ १८ ॥,kīdṛśaṃ tu mayā pāpaṃ purā dehāntare kṛtam | yenedaṃ prāpyate duḥkhaṃ mayā ghoraṃ sudāruṇam || 18 ||
+23,19,जीवितं त्यक्तुमिच्छामि शोकेन महता वृता । राक्षसीभिश्च रक्षन्त्या रामो नासाद्यते मया ॥ १९ ॥,jīvitaṃ tyaktumicchāmi śokena mahatā vṛtā | rākṣasībhiśca rakṣantyā rāmo nāsādyate mayā || 19 ||
+23,20,धिगस्तु खलु मानुष्यं धिगस्तु परवश्यताम् । न शक्यं यत् परित्यक्तुमात्मच्छन्देन जीवितम् ॥ २० ॥,dhigastu khalu mānuṣyaṃ dhigastu paravaśyatām | na śakyaṃ yat parityaktumātmacchandena jīvitam || 20 ||
+24,1,प्रसक्ताश्रुमुखीत्येवं ब्रुवन्ती जनकात्मजा । अधोमुखमुखी बाला विलप्तुमुपचक्रमे ॥ १ ॥,prasaktāśrumukhītyevaṃ bruvantī janakātmajā | adhomukhamukhī bālā vilaptumupacakrame || 1 ||
+24,2,उन्मत्तेव प्रमत्तेव भ्रान्तचित्तेव शोचती । उपावृत्ता किशोरीव विवेष्टन्ती महीतले ॥ २ ॥,unmatteva pramatteva bhrāntacitteva śocatī | upāvṛttā kiśorīva viveṣṭantī mahītale || 2 ||
+24,3,राघवस्याप्रमत्तस्य रक्षसा कामरूपिणा । रावणेन प्रमथ्याहमानीता क्रोशती बलात् ॥ ३ ॥,rāghavasyāpramattasya rakṣasā kāmarūpiṇā | rāvaṇena pramathyāhamānītā krośatī balāt || 3 ||
+24,4,राक्षसी वशमापन्ना भर्त्यमाना सुदारुणम् । चिन्तयन्ती सुदुःखार्ता नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ ४ ॥,rākṣasī vaśamāpannā bhartyamānā sudāruṇam | cintayantī suduḥkhārtā nāhaṃ jīvitumutsahe || 4 ||
+24,5,न हि मे जीवितेनार्थो नैवार्थैर्न च भूषणैः । वसन्त्या राक्षसी मध्ये विना रामं महारथम् ॥ ५ ॥,na hi me jīvitenārtho naivārthairna ca bhūṣaṇaiḥ | vasantyā rākṣasī madhye vinā rāmaṃ mahāratham || 5 ||
+24,6,धिङ् मामनार्यामसतीं याहं तेन विना कृता । मुहूर्तमपि रक्षामि जीवितं पापजीविता ॥ ६ ॥,dhiṅ māmanāryāmasatīṃ yāhaṃ tena vinā kṛtā | muhūrtamapi rakṣāmi jīvitaṃ pāpajīvitā || 6 ||
+24,7,का च मे जीविते श्रद्धा सुखे वा तं प्रियं विना । भर्तारं सागरान्ताया वसुधायाः प्रियं वदम् ॥ ७ ॥,kā ca me jīvite śraddhā sukhe vā taṃ priyaṃ vinā | bhartāraṃ sāgarāntāyā vasudhāyāḥ priyaṃ vadam || 7 ||
+24,8,भिद्यतां भक्ष्यतां वापि शरीरं विसृजाम्यहम् । न चाप्यहं चिरं दुःखं सहेयं प्रियवर्जिता ॥ ८ ॥,bhidyatāṃ bhakṣyatāṃ vāpi śarīraṃ visṛjāmyaham | na cāpyahaṃ ciraṃ duḥkhaṃ saheyaṃ priyavarjitā || 8 ||
+24,9,चरणेनापि सव्येन न स्पृशेयं निशाचरम् । रावणं किं पुनरहं कामयेयं विगर्हितम् ॥ ९ ॥,caraṇenāpi savyena na spṛśeyaṃ niśācaram | rāvaṇaṃ kiṃ punarahaṃ kāmayeyaṃ vigarhitam || 9 ||
+24,10,प्रत्याख्यातं न जानाति नात्मानं नात्मनः कुलम् । यो नृशंस स्वभावेन मां प्रार्थयितुमिच्छति ॥ १० ॥,pratyākhyātaṃ na jānāti nātmānaṃ nātmanaḥ kulam | yo nṛśaṃsa svabhāvena māṃ prārthayitumicchati || 10 ||
+24,11,छिन्ना भिन्ना विभक्ता वा दीप्ते वाग्नौ प्रदीपिता । रावणं नोपतिष्ठेयं किं प्रलापेन वश्चिरम् ॥ ११ ॥,chinnā bhinnā vibhaktā vā dīpte vāgnau pradīpitā | rāvaṇaṃ nopatiṣṭheyaṃ kiṃ pralāpena vaściram || 11 ||
+24,12,ख्यातः प्राज्ञः कृतज्ञश्च सानुक्रोशश्च राघवः । सद्वृत्तो निरनुक्रोशः शङ्के मद्भाग्यसंक्षयात् ॥ १२ ॥,khyātaḥ prājñaḥ kṛtajñaśca sānukrośaśca rāghavaḥ | sadvṛtto niranukrośaḥ śaṅke madbhāgyasaṃkṣayāt || 12 ||
+24,13,राक्षसानां जनस्थाने सहस्राणि चतुर्दश । येनैकेन निरस्तानि स मां किं नाभिपद्यते ॥ १३ ॥,rākṣasānāṃ janasthāne sahasrāṇi caturdaśa | yenaikena nirastāni sa māṃ kiṃ nābhipadyate || 13 ||
+24,14,निरुद्धा रावणेनाहमल्पवीर्येण रक्षसा । समर्थः खलु मे भर्ता रावणं हन्तुमाहवे ॥ १४ ॥,niruddhā rāvaṇenāhamalpavīryeṇa rakṣasā | samarthaḥ khalu me bhartā rāvaṇaṃ hantumāhave || 14 ||
+24,15,विराधो दण्डकारण्ये येन राक्षसपुंगवः । रणे रामेण निहतः स मां किं नाभिपद्यते ॥ १५ ॥,virādho daṇḍakāraṇye yena rākṣasapuṃgavaḥ | raṇe rāmeṇa nihataḥ sa māṃ kiṃ nābhipadyate || 15 ||
+24,16,कामं मध्ये समुद्रस्य लङ्केयं दुष्प्रधर्षणा । न तु राघवबाणानां गतिरोधी ह विद्यते ॥ १६ ॥,kāmaṃ madhye samudrasya laṅkeyaṃ duṣpradharṣaṇā | na tu rāghavabāṇānāṃ gatirodhī ha vidyate || 16 ||
+24,17,किं नु तत् कारणं येन रामो दृढपराक्रमः । रक्षसापहृतां भार्यामिष्टां नाभ्यवपद्यते ॥ १७ ॥,kiṃ nu tat kāraṇaṃ yena rāmo dṛḍhaparākramaḥ | rakṣasāpahṛtāṃ bhāryāmiṣṭāṃ nābhyavapadyate || 17 ||
+24,18,इहस्थां मां न जानीते शङ्के लक्ष्मणपूर्वजः । जानन्नपि हि तेजस्वी धर्षणां मर्षयिष्यति ॥ १८ ॥,ihasthāṃ māṃ na jānīte śaṅke lakṣmaṇapūrvajaḥ | jānannapi hi tejasvī dharṣaṇāṃ marṣayiṣyati || 18 ||
+24,19,हृतेति यो ऽधिगत्वा मां राघवाय निवेदयेत् । गृध्रराजो ऽपि स रणे रावणेन निपातितः ॥ १९ ॥,hṛteti yo'dhigatvā māṃ rāghavāya nivedayet | gṛdhrarājo'pi sa raṇe rāvaṇena nipātitaḥ || 19 ||
+24,20,कृतं कर्म महत्तेन मां तदाभ्यवपद्यता । तिष्ठता रावणद्वन्द्वे वृद्धेनापि जटायुषा ॥ २० ॥,kṛtaṃ karma mahattena māṃ tadābhyavapadyatā | tiṣṭhatā rāvaṇadvandve vṛddhenāpi jaṭāyuṣā || 20 ||
+24,21,यदि मामिह जानीयाद्वर्तमानां स राघवः । अद्य बाणैरभिक्रुद्धः कुर्याल् लोकमराक्षसं ॥ २१ ॥,yadi māmiha jānīyādvartamānāṃ sa rāghavaḥ | adya bāṇairabhikruddhaḥ kuryāl lokamarākṣasaṃ || 21 ||
+24,22,विधमेच्च पुरीं लङ्कां शोषयेच्च महोदधिम् । रावणस्य च नीचस्य कीर्तिं नाम च नाशयेत् ॥ २२ ॥,vidhamecca purīṃ laṅkāṃ śoṣayecca mahodadhim | rāvaṇasya ca nīcasya kīrtiṃ nāma ca nāśayet || 22 ||
+24,23,ततो निहतनथानां राक्षसीनां गृहे गृहे । यथाहमेवं रुदती तथा भूयो न संशयः । अन्विष्य रक्षसां लङ्कां कुर्याद् रामः सलक्ष्मणः ॥ २३ ॥,tato nihatanathānāṃ rākṣasīnāṃ gṛhe gṛhe | yathāhamevaṃ rudatī tathā bhūyo na saṃśayaḥ | anviṣya rakṣasāṃ laṅkāṃ kuryād rāmaḥ salakṣmaṇaḥ || 23 ||
+24,24,न हि ताभ्यां रिपुर्दृष्टो मुहूतमपि जीवति । चिता धूमाकुलपथा गृध्रमण्डलसंकुला । अचिरेण तु लङ्केयं श्मशानसदृशी भवेत् ॥ २४ ॥,na hi tābhyāṃ ripurdṛṣṭo muhūtamapi jīvati | citā dhūmākulapathā gṛdhramaṇḍalasaṃkulā | acireṇa tu laṅkeyaṃ śmaśānasadṛśī bhavet || 24 ||
+24,25,अचिरेणैव कालेन प्राप्स्याम्येव मनोरथम् । दुष्प्रस्थानो ऽयमाख्याति सर्वेषां वो विपर्ययः ॥ २५ ॥,acireṇaiva kālena prāpsyāmyeva manoratham | duṣprasthāno'yamākhyāti sarveṣāṃ vo viparyayaḥ || 25 ||
+24,26,यादृशानि तु दृश्यन्ते लङ्कायामशुभानि तु । अचिरेणैव कालेन भविष्यति हतप्रभा ॥ २६ ॥,yādṛśāni tu dṛśyante laṅkāyāmaśubhāni tu | acireṇaiva kālena bhaviṣyati hataprabhā || 26 ||
+24,27,नूनं लङ्का हते पापे रावणे राक्षसाधिपे । शोषं यास्यति दुर्धर्षा प्रमदा विधवा यथा ॥ २७ ॥,nūnaṃ laṅkā hate pāpe rāvaṇe rākṣasādhipe | śoṣaṃ yāsyati durdharṣā pramadā vidhavā yathā || 27 ||
+24,28,पुष्योत्सवसमृद्धा च नष्टभर्त्री सराक्षसा । भविष्यति पुरी लङ्का नष्टभर्त्री यथाङ्गना ॥ २८ ॥,puṣyotsavasamṛddhā ca naṣṭabhartrī sarākṣasā | bhaviṣyati purī laṅkā naṣṭabhartrī yathāṅganā || 28 ||
+24,29,नूनं राक्षसकन्यानां रुदन्तीनां गृहे गृहे । श्रोष्यामि नचिरादेव दुःखार्तानामिह ध्वनिम् ॥ २९ ॥,nūnaṃ rākṣasakanyānāṃ rudantīnāṃ gṛhe gṛhe | śroṣyāmi nacirādeva duḥkhārtānāmiha dhvanim || 29 ||
+24,30,सान्धकारा हतद्योता हतराक्षसपुंगवा । भविष्यति पुरी लङ्का निर्दग्धा रामसायकैः ॥ ३० ॥,sāndhakārā hatadyotā hatarākṣasapuṃgavā | bhaviṣyati purī laṅkā nirdagdhā rāmasāyakaiḥ || 30 ||
+24,31,यदि नाम स शूरो मां रामो रक्तान्तलोचनः । जानीयाद्वर्तमानां हि रावणस्य निवेशने ॥ ३१ ॥,yadi nāma sa śūro māṃ rāmo raktāntalocanaḥ | jānīyādvartamānāṃ hi rāvaṇasya niveśane || 31 ||
+24,32,अनेन तु नृशंसेन रावणेनाधमेन मे । समयो यस्तु निर्दिष्टस्तस्य कालो ऽयमागतः ॥ ३२ ॥,anena tu nṛśaṃsena rāvaṇenādhamena me | samayo yastu nirdiṣṭastasya kālo'yamāgataḥ || 32 ||
+24,33,अकार्यं ये न जानन्ति नैरृताः पापकारिणः । अधर्मात्तु महोत्पातो भविष्यति हि साम्प्रतम् ॥ ३३ ॥,akāryaṃ ye na jānanti nairṛtāḥ pāpakāriṇaḥ | adharmāttu mahotpāto bhaviṣyati hi sāmpratam || 33 ||
+24,34,नैते धर्मं विजानन्ति राक्षसाः पिशिताशनाः । ध्रुवं मां प्रातराशार्थे राक्षसः कल्पयिष्यति ॥ ३४ ॥,naite dharmaṃ vijānanti rākṣasāḥ piśitāśanāḥ | dhruvaṃ māṃ prātarāśārthe rākṣasaḥ kalpayiṣyati || 34 ||
+24,35,साहं कथं करिष्यामि तं विना प्रियदर्शनम् । रामं रक्तान्तनयनमपश्यन्ती सुदुःखिता ॥ ३५ ॥,sāhaṃ kathaṃ kariṣyāmi taṃ vinā priyadarśanam | rāmaṃ raktāntanayanamapaśyantī suduḥkhitā || 35 ||
+24,36,यदि कश्चित् प्रदाता मे विषस्याद्य भवेदिह । क्षिप्रं वैवस्वतं देवं पश्येयं पतिना विना ॥ ३६ ॥,yadi kaścit pradātā me viṣasyādya bhavediha | kṣipraṃ vaivasvataṃ devaṃ paśyeyaṃ patinā vinā || 36 ||
+24,37,नाजानाज्जीवतीं रामः स मां लक्ष्मणपूर्वजः । जानन्तौ तौ न कुर्यातां नोर्व्यां हि मम मार्गणम् ॥ ३७ ॥,nājānājjīvatīṃ rāmaḥ sa māṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ | jānantau tau na kuryātāṃ norvyāṃ hi mama mārgaṇam || 37 ||
+24,38,नूनं ममैव शोकेन स वीरो लक्ष्मणाग्रजः । देवलोकमितो यातस्त्यक्त्वा देहं महीतले ॥ ३८ ॥,nūnaṃ mamaiva śokena sa vīro lakṣmaṇāgrajaḥ | devalokamito yātastyaktvā dehaṃ mahītale || 38 ||
+24,39,धन्या देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः । मम पश्यन्ति ये नाथं रामं राजीवलोचनम् ॥ ३९ ॥,dhanyā devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ | mama paśyanti ye nāthaṃ rāmaṃ rājīvalocanam || 39 ||
+24,40,अथ वा न हि तस्यार्थे धर्मकामस्य धीमतः । मया रामस्य राजर्षेर्भार्यया परमात्मनः ॥ ४० ॥,atha vā na hi tasyārthe dharmakāmasya dhīmataḥ | mayā rāmasya rājarṣerbhāryayā paramātmanaḥ || 40 ||
+24,41,दृश्यमाने भवेत् प्रीतः सौहृदं नास्त्यपश्यतः । नाशयन्ति कृतघ्रास्तु न रामो नाशयिष्यति ॥ ४१ ॥,dṛśyamāne bhavet prītaḥ sauhṛdaṃ nāstyapaśyataḥ | nāśayanti kṛtaghrāstu na rāmo nāśayiṣyati || 41 ||
+24,42,किं नु मे न गुणाः के चित् किं वा भाग्य क्षयो हि मे । याहं सीता वरार्हेण हीना रामेण भामिनी ॥ ४२ ॥,kiṃ nu me na guṇāḥ ke cit kiṃ vā bhāgya kṣayo hi me | yāhaṃ sītā varārheṇa hīnā rāmeṇa bhāminī || 42 ||
+24,43,श्रेयो मे जीवितान्मर्तुं विहीना या महात्मना । रामादक्लिष्टचारित्राच्छूराच्छत्रुनिबर्हणात् ॥ ४३ ॥,śreyo me jīvitānmartuṃ vihīnā yā mahātmanā | rāmādakliṣṭacāritrācchūrācchatrunibarhaṇāt || 43 ||
+24,44,अथ वा न्यस्तशस्त्रौ तौ वने मूलफलाशनौ । भ्रातरौ हि नर श्रेष्ठौ चरन्तौ वनगोचरौ ॥ ४४ ॥,atha vā nyastaśastrau tau vane mūlaphalāśanau | bhrātarau hi nara śreṣṭhau carantau vanagocarau || 44 ||
+24,45,अथ वा राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना । छद्मना घातितौ शूरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ४५ ॥,atha vā rākṣasendreṇa rāvaṇena durātmanā | chadmanā ghātitau śūrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 45 ||
+24,46,साहमेवंगते काले मर्तुमिच्छामि सर्वथा । न च मे विहितो मृत्युरस्मिन्दुःखे ऽपि वर्तति ॥ ४६ ॥,sāhamevaṃgate kāle martumicchāmi sarvathā | na ca me vihito mṛtyurasminduḥkhe'pi vartati || 46 ||
+24,47,धन्याः खलु महात्मानो मुनयः सत्यसंमताः । जितात्मानो महाभागा येषां न स्तः प्रियाप्रिये ॥ ४७ ॥,dhanyāḥ khalu mahātmāno munayaḥ satyasaṃmatāḥ | jitātmāno mahābhāgā yeṣāṃ na staḥ priyāpriye || 47 ||
+24,48,प्रियान्न संभवेद्दुःखमप्रियादधिकं भयम् । ताभ्यां हि ये वियुज्यन्ते नमस्तेषां महात्मनाम् ॥ ४८ ॥,priyānna saṃbhavedduḥkhamapriyādadhikaṃ bhayam | tābhyāṃ hi ye viyujyante namasteṣāṃ mahātmanām || 48 ||
+24,49,साहं त्यक्ता प्रियेणेह रामेण विदितात्मना । प्राणांस्त्यक्ष्यामि पापस्य रावणस्य गता वशम् ॥ ४९ ॥,sāhaṃ tyaktā priyeṇeha rāmeṇa viditātmanā | prāṇāṃstyakṣyāmi pāpasya rāvaṇasya gatā vaśam || 49 ||
+25,1,इत्युक्ताः सीतया घोरं राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः । काश्चिज्जग्मुस्तदाख्यातुं रावणस्य तरस्विनः ॥ १ ॥,ityuktāḥ sītayā ghoraṃ rākṣasyaḥ krodhamūrchitāḥ | kāścijjagmustadākhyātuṃ rāvaṇasya tarasvinaḥ || 1 ||
+25,2,ततः सीतामुपागम्य राक्षस्यो घोरदर्शनाः । पुनः परुषमेकार्थमनर्थार्थमथाब्रुवन् ॥ २ ॥,tataḥ sītāmupāgamya rākṣasyo ghoradarśanāḥ | punaḥ paruṣamekārthamanarthārthamathābruvan || 2 ||
+25,3,हन्तेदानीं तवानार्ये सीते पापविनिश्चये । राक्षस्यो भक्षयिष्यन्ति मांसमेतद् यथासुखम् ॥ ३ ॥,hantedānīṃ tavānārye sīte pāpaviniścaye | rākṣasyo bhakṣayiṣyanti māṃsametad yathāsukham || 3 ||
+25,4,सीतां ताभिरनार्याभिर्दृष्ट्वा संतर्जितां तदा । राक्षसी त्रिजटावृद्धा शयाना वाक्यमब्रवीत् ॥ ४ ॥,sītāṃ tābhiranāryābhirdṛṣṭvā saṃtarjitāṃ tadā | rākṣasī trijaṭāvṛddhā śayānā vākyamabravīt || 4 ||
+25,5,आत्मानं खादतानार्या न सीतां भक्षयिष्यथ । जनकस्य सुतामिष्टां स्नुषां दशरथस्य च ॥ ५ ॥,ātmānaṃ khādatānāryā na sītāṃ bhakṣayiṣyatha | janakasya sutāmiṣṭāṃ snuṣāṃ daśarathasya ca || 5 ||
+25,6,स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः । राक्षसानामभावाय भर्तुरस्या भवाय च ॥ ६ ॥,svapno hyadya mayā dṛṣṭo dāruṇo romaharṣaṇaḥ | rākṣasānāmabhāvāya bharturasyā bhavāya ca || 6 ||
+25,7,एवमुक्तास्त्रिजटया राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः । सर्वा एवाब्रुवन्भीतास्त्रिजटां तामिदं वचः ॥ ७ ॥,evamuktāstrijaṭayā rākṣasyaḥ krodhamūrchitāḥ | sarvā evābruvanbhītāstrijaṭāṃ tāmidaṃ vacaḥ || 7 ||
+25,8,कथयस्व त्वया दृष्टः स्वप्ने ऽयं कीदृशो निशि ॥ ८ ॥,kathayasva tvayā dṛṣṭaḥ svapne'yaṃ kīdṛśo niśi || 8 ||
+25,9,तासां श्रुत्वा तु वचनं राक्षसीनां मुखोद्गतम् । उवाच वचनं काले त्रिजटास्वप्नसंश्रितम् ॥ ९ ॥,tāsāṃ śrutvā tu vacanaṃ rākṣasīnāṃ mukhodgatam | uvāca vacanaṃ kāle trijaṭāsvapnasaṃśritam || 9 ||
+25,10,गजदन्तमयीं दिव्यां शिबिकामन्तरिक्षगाम् । युक्तां वाजिसहस्रेण स्वयमास्थाय राघवः ॥ १० ॥,gajadantamayīṃ divyāṃ śibikāmantarikṣagām | yuktāṃ vājisahasreṇa svayamāsthāya rāghavaḥ || 10 ||
+25,11,स्वप्ने चाद्य मया दृष्टा सीता शुक्लाम्बरावृता । सागरेण परिक्षिप्तं श्वेतपर्वतमास्थिता । रामेण संगता सीता भास्करेण प्रभा यथा ॥ ११ ॥,svapne cādya mayā dṛṣṭā sītā śuklāmbarāvṛtā | sāgareṇa parikṣiptaṃ śvetaparvatamāsthitā | rāmeṇa saṃgatā sītā bhāskareṇa prabhā yathā || 11 ||
+25,12,राघवश्च मया दृष्टश्चतुर्दन्तं महागजम् । आरूढः शैलसंकाशं चचार सहलक्ष्मणः ॥ १२ ॥,rāghavaśca mayā dṛṣṭaścaturdantaṃ mahāgajam | ārūḍhaḥ śailasaṃkāśaṃ cacāra sahalakṣmaṇaḥ || 12 ||
+25,13,ततस्तौ नरशार्दूलौ दीप्यमानौ स्वतेजसा । शुक्लमाल्याम्बरधर�� जानकीं पर्युपस्थितौ ॥ १३ ॥,tatastau naraśārdūlau dīpyamānau svatejasā | śuklamālyāmbaradharau jānakīṃ paryupasthitau || 13 ||
+25,14,ततस्तस्य नगस्याग्रे आकाशस्थस्य दन्तिनः । भर्त्रा परिगृहीतस्य जानकी स्कन्धमाश्रिता ॥ १४ ॥,tatastasya nagasyāgre ākāśasthasya dantinaḥ | bhartrā parigṛhītasya jānakī skandhamāśritā || 14 ||
+25,15,भर्तुरङ्कात् समुत्पत्य ततः कमललोचना । चन्द्रसूर्यौ मया दृष्टा पाणिभ्यां परिमार्जती ॥ १५ ॥,bharturaṅkāt samutpatya tataḥ kamalalocanā | candrasūryau mayā dṛṣṭā pāṇibhyāṃ parimārjatī || 15 ||
+25,16,ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यामास्थितः स गजोत्तमः । सीतया च विशालाक्ष्या लङ्काया उपरि स्थितः ॥ १६ ॥,tatastābhyāṃ kumārābhyāmāsthitaḥ sa gajottamaḥ | sītayā ca viśālākṣyā laṅkāyā upari sthitaḥ || 16 ||
+25,17,पाण्डुरर्षभयुक्तेन रथेनाष्टयुजा स्वयम् । शुक्लमाल्याम्बरधरो लक्ष्मणेन समागतः । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह भार्यया ॥ १७ ॥,pāṇḍurarṣabhayuktena rathenāṣṭayujā svayam | śuklamālyāmbaradharo lakṣmaṇena samāgataḥ | lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā saha bhāryayā || 17 ||
+25,18,विमानात् पुष्पकादद्य रावणः पतितो भुवि । कृष्यपाणः स्त्रिया दृष्टो मुण्डः कृष्णाम्बरः पुनः ॥ १८ ॥,vimānāt puṣpakādadya rāvaṇaḥ patito bhuvi | kṛṣyapāṇaḥ striyā dṛṣṭo muṇḍaḥ kṛṣṇāmbaraḥ punaḥ || 18 ||
+25,19,रथेन खरयुक्तेन रक्तमाल्यानुलेपनः । प्रयातो दक्षिणामाशां प्रविष्टः कर्दमं ह्रदम् ॥ १९ ॥,rathena kharayuktena raktamālyānulepanaḥ | prayāto dakṣiṇāmāśāṃ praviṣṭaḥ kardamaṃ hradam || 19 ||
+25,20,कण्ठे बद्ध्वा दशग्रीवं प्रमदा रक्तवासिनी । काली कर्दमलिप्ताङ्गी दिशं याम्यां प्रकर्षति ॥ २० ॥,kaṇṭhe baddhvā daśagrīvaṃ pramadā raktavāsinī | kālī kardamaliptāṅgī diśaṃ yāmyāṃ prakarṣati || 20 ||
+25,21,वराहेण दशग्रीवः शिंशुमारेण चेन्द्रजित् । उष्ट्रेण कुम्भकर्णश्च प्रयातो दक्षिणां दिशम् ॥ २१ ॥,varāheṇa daśagrīvaḥ śiṃśumāreṇa cendrajit | uṣṭreṇa kumbhakarṇaśca prayāto dakṣiṇāṃ diśam || 21 ||
+25,22,समाजश्च महान् वृत्तो गीतवादित्रनिःस्वनः । पिबतां रक्तमाल्यानां रक्षसां रक्तवाससाम् ॥ २२ ॥,samājaśca mahān vṛtto gītavāditraniḥsvanaḥ | pibatāṃ raktamālyānāṃ rakṣasāṃ raktavāsasām || 22 ||
+25,23,लङ्का चेयं पुरी रम्या सवाजिरथसंकुला । सागरे पतिता दृष्टा भग्नगोपुरतोरणा ॥ २३ ॥,laṅkā ceyaṃ purī ramyā savājirathasaṃkulā | sāgare patitā dṛṣṭā bhagnagopuratoraṇā || 23 ||
+25,24,पीत्व तैलं प्रनृत्ताश्च प्रहसन्त्यो महास्वनाः । लङ्कायां भस्मरूक्षायां सर्वा राक्षसयोषितः ॥ २४ ॥,pītva tailaṃ pranṛttāśca prahasantyo mahāsvanāḥ | laṅkāyāṃ bhasmarūkṣāyāṃ sarvā rākṣasayoṣitaḥ || 24 ||
+25,25,कुम्भकर्णादयश्चेमे सर्वे राक्षसपुंगवाः । रक्तं निवसनं गृह्य प्रविष्टा गोमयह्रदे ॥ २५ ॥,kumbhakarṇādayaśceme sarve rākṣasapuṃgavāḥ | raktaṃ nivasanaṃ gṛhya praviṣṭā gomayahrade || 25 ||
+25,26,अपगच्छत नश्यध्वं सीतामाप्नोति राघवः । घातयेत् परमामर्षी सर्वैः सार्धं हि राक्षसैः ॥ २६ ॥,apagacchata naśyadhvaṃ sītāmāpnoti rāghavaḥ | ghātayet paramāmarṣī sarvaiḥ sārdhaṃ hi rākṣasaiḥ || 26 ||
+25,27,प्रियां बहुमतां भार्यां वनवासमनुव्रताम् । भर्त्सितां तर्जितां वापि नानुमंस्यति राघवः ॥ २७ ॥,priyāṃ bahumatāṃ bhāryāṃ vanavāsamanuvratām | bhartsitāṃ tarjitāṃ vāpi nānumaṃsyati rāghavaḥ || 27 ||
+25,28,तदलं क्रूरवाक्यैर्वः सान्त्वमेवाभिधीयताम् । अभियाचाम वैदेहीमेतद्धि मम रोचते ॥ २८ ॥,tadalaṃ krūravākyairvaḥ sāntvamevābhidhīyatām | abhiyācāma vaidehīmetaddhi mama rocate || 28 ||
+25,29,यस्या ह्येवं विधः स्वप्नो दुःखितायाः प्रदृश्यते । सा दुःखैर्बहुभिर्मुक्ता प्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ २९ ॥,yasyā hyevaṃ vidhaḥ svapno duḥkhitāyāḥ pradṛśyate | sā duḥkhairbahubhirmuktā priyaṃ prāpnotyanuttamam || 29 ||
+25,30,भर्त्सितामपि याचध्वं राक्षस्यः किं विवक्षया । राघवाद्धि भयं घोरं राक्षसानामुपस्थितम् ॥ ३० ॥,bhartsitāmapi yācadhvaṃ rākṣasyaḥ kiṃ vivakṣayā | rāghavāddhi bhayaṃ ghoraṃ rākṣasānāmupasthitam || 30 ||
+25,31,प्रणिपात प्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा । अलमेषा परित्रातुं राक्षस्यो महतो भयात् ॥ ३१ ॥,praṇipāta prasannā hi maithilī janakātmajā | alameṣā paritrātuṃ rākṣasyo mahato bhayāt || 31 ||
+25,32,अपि चास्या विशालाक्ष्या न किं चिदुपलक्षये । विरुद्धमपि चाङ्गेषु सुसूक्ष्ममपि लक्ष्मणम् ॥ ३२ ॥,api cāsyā viśālākṣyā na kiṃ cidupalakṣaye | viruddhamapi cāṅgeṣu susūkṣmamapi lakṣmaṇam || 32 ||
+25,33,छाया वैगुण्य मात्रं तु शङ्के दुःखमुपस्थितम् । अदुःखार्हामिमां देवीं वैहायसमुपस्थिताम् ॥ ३३ ॥,chāyā vaiguṇya mātraṃ tu śaṅke duḥkhamupasthitam | aduḥkhārhāmimāṃ devīṃ vaihāyasamupasthitām || 33 ||
+25,34,अर्थसिद्धिं तु वैदेह्याः पश्याम्यहमुपस्थिताम् । राक्षसेन्द्रविनाशं च विजयं राघवस्य च ॥ ३४ ॥,arthasiddhiṃ tu vaidehyāḥ paśyāmyahamupasthitām | rākṣasendravināśaṃ ca vijayaṃ rāghavasya ca || 34 ||
+25,35,निमित्तभूतमेतत्तु श्रोतुमस्या महत् प्रियम् । दृश्यते च स्फुरच्चक्षुः पद्मपत्रमिवायतम् ॥ ३५ ॥,nimittabhūtametattu śrotumasyā mahat priyam | dṛśyate ca sphuraccakṣuḥ padmapatramivāyatam || 35 ||
+25,36,ईषच्च हृषितो वास्या दक्षिणाया ह्यदक्षिणः । अकस्मादेव वैदेह्या बाहुरेकः प्रकम्पते ॥ ३६ ॥,īṣacca hṛṣito vāsyā dakṣiṇāyā hyadakṣiṇaḥ | akasmādeva vaidehyā bāhurekaḥ prakampate || 36 ||
+25,37,करेणुहस्तप्रतिमः सव्यश्चोरुरनुत्तमः । वेपन् सूचयतीवास्या राघवं पुरतः स्थितम् ॥ ३७ ॥,kareṇuhastapratimaḥ savyaścoruranuttamaḥ | vepan sūcayatīvāsyā rāghavaṃ purataḥ sthitam || 37 ||
+25,38,पक्षी च शाखा निलयं प्रविष्टः पुनः पुनश्चोत्तमसान्त्ववादी । सुखागतां वाचमुदीरयाणः पुनः पुनश्चोदयतीव हृष्टः ॥ ३८ ॥,pakṣī ca śākhā nilayaṃ praviṣṭaḥ punaḥ punaścottamasāntvavādī | sukhāgatāṃ vācamudīrayāṇaḥ punaḥ punaścodayatīva hṛṣṭaḥ || 38 ||
+26,1,सा राक्षसेन्द्रस्य वचो निशम्य तद् रावणस्याप्रियमप्रियार्ता । सीता वितत्रास यथा वनान्ते सिंहाभिपन्ना गजराजकन्या ॥ १ ॥,sā rākṣasendrasya vaco niśamya tad rāvaṇasyāpriyamapriyārtā | sītā vitatrāsa yathā vanānte siṃhābhipannā gajarājakanyā || 1 ||
+26,2,सा राक्षसी मध्यगता च भीरुर्वाग्भिर्भृशं रावणतर्जिता च । कान्तारमध्ये विजने विसृष्टा बालेव कन्या विललाप सीता ॥ २ ॥,sā rākṣasī madhyagatā ca bhīrurvāgbhirbhṛśaṃ rāvaṇatarjitā ca | kāntāramadhye vijane visṛṣṭā bāleva kanyā vilalāpa sītā || 2 ||
+26,3,सत्यं बतेदं प्रवदन्ति लोके नाकालमृत्युर्भवतीति सन्तः । यत्राहमेवं परिभर्त्स्यमाना जीवामि किं चित् क्षणमप्यपुण्या ॥ ३ ॥,satyaṃ batedaṃ pravadanti loke nākālamṛtyurbhavatīti santaḥ | yatrāhamevaṃ paribhartsyamānā jīvāmi kiṃ cit kṣaṇamapyapuṇyā || 3 ||
+26,4,सुखाद्विहीनं बहुदुःखपूर्णमिदं तु नूनं हृदयं स्थिरं मे । विदीर्यते यन्न सहस्रधाद्य वज्राहतं शृङ्गमिवाचलस्य ॥ ४ ॥,sukhādvihīnaṃ bahuduḥkhapūrṇamidaṃ tu nūnaṃ hṛdayaṃ sthiraṃ me | vidīryate yanna sahasradhādya vajrāhataṃ śṛṅgamivācalasya || 4 ||
+26,5,नैवास्ति नूनं मम दोषमत्र वध्याहमस्याप्रियदर्शनस्य । भावं न चास्याहमनुप्रदातुमलं द्विजो मन्त्रमिवाद्विजाय ॥ ५ ॥,naivāsti nūnaṃ mama doṣamatra vadhyāhamasyāpriyadarśanasya | bhāvaṃ na cāsyāhamanupradātumalaṃ dvijo mantramivādvijāya || 5 ||
+26,6,नूनं ममाङ्गान्यचिरादनार्यः शस्त्रैः शितैश्छेत्स्यति राक्षसेन्द्रः । तस्मिन्ननागच्छति लोकनाथे गर्भस्थजन्तोरिव शल्यकृन्तः ॥ ६ ॥,nūnaṃ mamāṅgānyacirādanāryaḥ śastraiḥ śitaiśchetsyati rākṣasendraḥ | tasminnanāgacchati lokanāthe garbhasthajantoriva śalyakṛntaḥ || 6 ||
+26,7,दुःखं बतेदं मम दुःखिताया मासौ चिरायाभिगमिष्यतो द्वौ । बद्धस्य वध्यस्य यथा निशान्ते राजापराधादिव तस्करस्य ॥ ७ ॥,duḥkhaṃ batedaṃ mama duḥkhitāyā māsau cirāyābhigamiṣyato dvau | baddhasya vadhyasya yathā niśānte rājāparādhādiva taskarasya || 7 ||
+26,8,हा राम हा लक्ष्मण हा सुमित्रे हा राम मातः सह मे जनन्या । एषा विपद्याम्यहमल्पभाग्या महार्णवे नौरिव मूढ वाता ॥ ८ ॥,hā rāma hā lakṣmaṇa hā sumitre hā rāma mātaḥ saha me jananyā | eṣā vipadyāmyahamalpabhāgyā mahārṇave nauriva mūḍha vātā || 8 ||
+26,9,तरस्विनौ धारयता मृगस्य सत्त्वेन रूपं मनुजेन्द्रपुत्रौ । नूनं विशस्तौ मम कारणात्तौ सिंहर्षभौ द्वाविव वैद्युतेन ॥ ९ ॥,tarasvinau dhārayatā mṛgasya sattvena rūpaṃ manujendraputrau | nūnaṃ viśastau mama kāraṇāttau siṃharṣabhau dvāviva vaidyutena || 9 ||
+26,10,नूनं स कालो मृगरूपधारी मामल्पभाग्यां लुलुभे तदानीम् । यत्रार्यपुत्रं विससर्ज मूढा रामानुजं लक्ष्मणपूर्वकं च ॥ १० ॥,nūnaṃ sa kālo mṛgarūpadhārī māmalpabhāgyāṃ lulubhe tadānīm | yatrāryaputraṃ visasarja mūḍhā rāmānujaṃ lakṣmaṇapūrvakaṃ ca || 10 ||
+26,11,हा राम सत्यव्रत दीर्घवाहो हा पूर्णचन्द्रप्रतिमानवक्त्र । हा जीवलोकस्य हितः प्रियश्च वध्यां न मां वेत्सि हि राक्षसानाम् ॥ ११ ॥,hā rāma satyavrata dīrghavāho hā pūrṇacandrapratimānavaktra | hā jīvalokasya hitaḥ priyaśca vadhyāṃ na māṃ vetsi hi rākṣasānām || 11 ||
+26,12,अनन्यदेवत्वमियं क्षमा च भूमौ च शय्या नियमश्च धर्मे । पतिव्रतात्वं विफलं ममेदं कृतं कृतघ्नेष्विव मानुषाणाम् ॥ १२ ॥,ananyadevatvamiyaṃ kṣamā ca bhūmau ca śayyā niyamaśca dharme | pativratātvaṃ viphalaṃ mamedaṃ kṛtaṃ kṛtaghneṣviva mānuṣāṇām || 12 ||
+26,13,मोघो हि धर्मश्चरितो ममायं तथैकपत्नीत्वमिदं निरर्थम् । या त्वां न पश्यामि कृशा विवर्णा हीना त्वया संगमने निराशा ॥ १३ ॥,mogho hi dharmaścarito mamāyaṃ tathaikapatnītvamidaṃ nirartham | yā tvāṃ na paśyāmi kṛśā vivarṇā hīnā tvayā saṃgamane nirāśā || 13 ||
+26,14,पितुर्निर्देशं नियमेन कृत्वा वनान्निवृत्तश्चरितव्रतश्च । स्त्रीभिस्तु मन्ये विपुलेक्षणाभिः संरंस्यसे वीतभयः कृतार्थः ॥ १४ ॥,piturnirdeśaṃ niyamena kṛtvā vanānnivṛttaścaritavrataśca | strībhistu manye vipulekṣaṇābhiḥ saṃraṃsyase vītabhayaḥ kṛtārthaḥ || 14 ||
+26,15,अहं तु राम त्वयि जातकामा चिरं विनाशाय निबद्धभावा । मोघं चरित्वाथ तपोव्रतं च त्यक्ष्यामि धिग्जीवितमल्पभाग्या ॥ १५ ॥,ahaṃ tu rāma tvayi jātakāmā ciraṃ vināśāya nibaddhabhāvā | moghaṃ caritvātha tapovrataṃ ca tyakṣyāmi dhigjīvitamalpabhāgyā || 15 ||
+26,16,सा जीवितं क्षिप्रमहं त्यजेयं विषेण शस्त्रेण शितेन वापि । विषस्य दाता न तु मे ऽस्ति कश्चिच्छस्त्रस्य वा वेश्मनि राक्षसस्य ॥ १६ ॥,sā jīvitaṃ kṣipramahaṃ tyajeyaṃ viṣeṇa śastreṇa śitena vāpi | viṣasya dātā na tu me'sti kaścicchastrasya vā veśmani rākṣasasya || 16 ||
+26,17,शोकाभितप्ता बहुधा विचिन्त्य सीताथ वेण्युद्ग्रथनं गृहीत्वा । उद्बध्य वेण्युद्ग्रथनेन शीघ्रमहं गमिष्यामि यमस्य मूलम् ॥ १७ ॥,śokābhitaptā bahudhā vicintya sītātha veṇyudgrathanaṃ gṛhītvā | udbadhya veṇyudgrathanena śīghramahaṃ gamiṣyāmi yamasya mūlam || 17 ||
+26,18,इतीव सीता बहुधा विलप्य सर्वात्मना राममनुस्मरन्ती । प्रवेपमाना परिशुष्कवक्त्रा नगोत्तमं पुष्पितमाससाद ॥ १८ ॥,itīva sītā bahudhā vilapya sarvātmanā rāmamanusmarantī | pravepamānā pariśuṣkavaktrā nagottamaṃ puṣpitamāsasāda || 18 ||
+26,19,उपस्थिता सा मृदुर् सर्वगात्री शाखां गृहीत्वाथ नगस्य तस्य । तस्यास्तु रामं प्रविचिन्तयन्त्या रामानुजं स्वं च कुलं शुभाङ्ग्याः ॥ १९ ॥,upasthitā sā mṛdur sarvagātrī śākhāṃ gṛhītvātha nagasya tasya | tasyāstu rāmaṃ pravicintayantyā rāmānujaṃ svaṃ ca kulaṃ śubhāṅgyāḥ || 19 ||
+26,20,शोकानिमित्तानि तदा बहूनि धैर्यार्जितानि प्रवराणि लोके । प्रादुर्निमित्तानि तदा बभूवुः पुरापि सिद्धान्युपलक्षितानि ॥ २० ॥,śokānimittāni tadā bahūni dhairyārjitāni pravarāṇi loke | prādurnimittāni tadā babhūvuḥ purāpi siddhānyupalakṣitāni || 20 ||
+27,1,तथागतां तां व्यथितामनिन्दितां व्यपेतहर्षां परिदीनमानसाम् । शुभां निमित्तानि शुभानि भेजिरे नरं श्रिया जुष्टमिवोपजीविनः ॥ १ ॥,tathāgatāṃ tāṃ vyathitāmaninditāṃ vyapetaharṣāṃ paridīnamānasām | śubhāṃ nimittāni śubhāni bhejire naraṃ śriyā juṣṭamivopajīvinaḥ || 1 ||
+27,2,तस्याः शुभं वाममरालपक्ष्म राजीवृतं कृष्णविशालशुक्लम् । प्रास्पन्दतैकं नयनं सुकेश्या मीनाहतं पद्ममिवाभिताम्रम् ॥ २ ॥,tasyāḥ śubhaṃ vāmamarālapakṣma rājīvṛtaṃ kṛṣṇaviśālaśuklam | prāspandataikaṃ nayanaṃ sukeśyā mīnāhataṃ padmamivābhitāmram || 2 ||
+27,3,भुजश्च चार्वञ्चितपीनवृत्तः परार्ध्य कालागुरुचन्दनार्हः । अनुत्तमेनाध्युषितः प्रियेण चिरेण वामः समवेपताशु ॥ ३ ॥,bhujaśca cārvañcitapīnavṛttaḥ parārdhya kālāgurucandanārhaḥ | anuttamenādhyuṣitaḥ priyeṇa cireṇa vāmaḥ samavepatāśu || 3 ||
+27,4,गजेन्द्रहस्तप्रतिमश्च पीनस्तयोर्द्वयोः संहतयोः सुजातः । प्रस्पन्दमानः पुनरूरुरस्या रामं पुरस्तात् स्थितमाचचक्षे ॥ ४ ॥,gajendrahastapratimaśca pīnastayordvayoḥ saṃhatayoḥ sujātaḥ | praspandamānaḥ punarūrurasyā rāmaṃ purastāt sthitamācacakṣe || 4 ||
+27,5,शुभं पुनर्हेमसमानवर्णमीषद्रजोध्वस्तमिवामलाक्ष्याः । वासः स्थितायाः शिखराग्रदन्त्याः किं चित् परिस्रंसत चारुगात्र्याः ॥ ५ ॥,śubhaṃ punarhemasamānavarṇamīṣadrajodhvastamivāmalākṣyāḥ | vāsaḥ sthitāyāḥ śikharāgradantyāḥ kiṃ cit parisraṃsata cārugātryāḥ || 5 ||
+27,6,एतैर्निमित्तैरपरैश्च सुभ्रूः संबोधिता प्रागपि साधुसिद्धैः । वातातपक्लान्तमिव प्रनष्टं वर्षेण बीजं प्रतिसंजहर्ष ॥ ६ ॥,etairnimittairaparaiśca subhrūḥ saṃbodhitā prāgapi sādhusiddhaiḥ | vātātapaklāntamiva pranaṣṭaṃ varṣeṇa bījaṃ pratisaṃjaharṣa || 6 ||
+27,7,तस्याः पुनर्बिम्बफलोपमौष्ठं स्वक्षिभ्रुकेशान्तमरालपक्ष्म । वक्त्रं बभासे सितशुक्लदंष्ट्रं राहोर्मुखाच्चन्द्र इव प्रमुक्तः ॥ ७ ॥,tasyāḥ punarbimbaphalopamauṣṭhaṃ svakṣibhrukeśāntamarālapakṣma | vaktraṃ babhāse sitaśukladaṃṣṭraṃ rāhormukhāccandra iva pramuktaḥ || 7 ||
+27,8,सा वीतशोका व्यपनीततन्द्री शान्तज्वरा हर्षविबुद्धसत्त्वा । अशोभतार्या वदनेन शुक्ले शीतान्शुना रात्रिरिवोदितेन ॥ ८ ॥,sā vītaśokā vyapanītatandrī śāntajvarā harṣavibuddhasattvā | aśobhatāryā vadanena śukle śītānśunā rātririvoditena || 8 ||
+28,1,हनुमानपि विक्रान्तः सर्वं शुश्राव तत्त्वतः । सीतायास्त्रिजटायाश्च राक्षसीनां च तर्जनम् ॥ १ ॥,hanumānapi vikrāntaḥ sarvaṃ śuśrāva tattvataḥ | sītāyāstrijaṭāyāśca rākṣasīnāṃ ca tarjanam || 1 ||
+28,2,अवेक्षमाणस्तां देवीं देवतामिव नन्दने । ततो बहुविधां चिन्तां चिन्तयामास वानरः ॥ २ ॥,avekṣamāṇastāṃ devīṃ devatāmiva nandane | tato bahuvidhāṃ cintāṃ cintayāmāsa vānaraḥ || 2 ||
+28,3,यां कपीनां सहस्राणि सुबहून्ययुतानि च । दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते सेयमासादिता मया ॥ ३ ॥,yāṃ kapīnāṃ sahasrāṇi subahūnyayutāni ca | dikṣu sarvāsu mārgante seyamāsāditā mayā || 3 ||
+28,4,चारेण तु सुयुक्तेन शत्रोः शक्तिमवेक्षिता । गूढेन चरता तावदवेक्षितमिदं मया ॥ ४ ॥,cāreṇa tu suyuktena śatroḥ śaktimavekṣitā | gūḍhena caratā tāvadavekṣitamidaṃ mayā || 4 ||
+28,5,राक्षसानां विशेषश्च पुरी चेयमवेक्षिता । राक्षसाधिपतेरस्य प्रभावो रावणस्य च ॥ ५ ॥,rākṣasānāṃ viśeṣaśca purī ceyamavekṣitā | rākṣasādhipaterasya prabhāvo rāvaṇasya ca || 5 ||
+28,6,युक्तं तस्याप्रमेयस्य सर्वसत्त्वदयावतः । समाश्वासयितुं भार्यां पतिदर्शनकाङ्क्षिणीम् ॥ ६ ॥,yuktaṃ tasyāprameyasya sarvasattvadayāvataḥ | samāśvāsayituṃ bhāryāṃ patidarśanakāṅkṣiṇīm || 6 ||
+28,7,अहमाश्वासयाम्येनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । अदृष्टदुःखां दुःखस्य न ह्यन्तमधिगच्छतीम् ॥ ७ ॥,ahamāśvāsayāmyenāṃ pūrṇacandranibhānanām | adṛṣṭaduḥkhāṃ duḥkhasya na hyantamadhigacchatīm || 7 ||
+28,8,यदि ह्यहमिमां देवीं शोकोपहतचेतनाम् । अनाश्वास्य गमिष्यामि दोषवद्गमनं भवेत् ॥ ८ ॥,yadi hyahamimāṃ devīṃ śokopahatacetanām | anāśvāsya gamiṣyāmi doṣavadgamanaṃ bhavet || 8 ||
+28,9,गते हि मयि तत्रेयं राजपुत्री यशस्विनी । परित्राणमविन्दन्ती जानकी जीवितं त्यजेत् ॥ ९ ॥,gate hi mayi tatreyaṃ rājaputrī yaśasvinī | paritrāṇamavindantī jānakī jīvitaṃ tyajet || 9 ||
+28,10,मया च स महाबाहुः पूर्णचन्द्रनिभाननः । समाश्वासयितुं न्याय्यः सीतादर्शनलालसः ॥ १० ॥,mayā ca sa mahābāhuḥ pūrṇacandranibhānanaḥ | samāśvāsayituṃ nyāyyaḥ sītādarśanalālasaḥ || 10 ||
+28,11,निशाचरीणां प्रत्यक्षमक्षमं चाभिभाषणम् । कथं नु खलु कर्तव्यमिदं कृच्छ्र गतो ह्यहम् ॥ ११ ॥,niśācarīṇāṃ pratyakṣamakṣamaṃ cābhibhāṣaṇam | kathaṃ nu khalu kartavyamidaṃ kṛcchra gato hyaham || 11 ||
+28,12,अनेन रात्रिशेषेण यदि नाश्वास्यते मया । सर्वथा नास्ति संदेहः परित्यक्ष्यति जीवितम् ॥ १२ ॥,anena rātriśeṣeṇa yadi nāśvāsyate mayā | sarvathā nāsti saṃdehaḥ parityakṣyati jīvitam || 12 ||
+28,13,रामश्च यदि पृच्छेन्मां किं मां सीताब्रवीद्वचः । किमहं तं प्रतिब्रूयामसंभाष्य सुमध्यमाम् ॥ १३ ॥,rāmaśca yadi pṛcchenmāṃ kiṃ māṃ sītābravīdvacaḥ | kimahaṃ taṃ pratibrūyāmasaṃbhāṣya sumadhyamām || 13 ||
+28,14,सीतासंदेशरहितं मामितस्त्वरया गतम् । निर्दहेदपि काकुत्स्थः क्रुद्धस्तीव्रेण चक्षुषा ॥ १४ ॥,sītāsaṃdeśarahitaṃ māmitastvarayā gatam | nirdahedapi kākutsthaḥ kruddhastīvreṇa cakṣuṣā || 14 ||
+28,15,यदि चेद् योजयिष्यामि भर्तारं रामकारणात् । व्यर्थमागमनं तस्य ससैन्यस्य भविष्यति ॥ १५ ॥,yadi ced yojayiṣyāmi bhartāraṃ rāmakāraṇāt | vyarthamāgamanaṃ tasya sasainyasya bhaviṣyati || 15 ||
+28,16,अन्तरं त्वहमासाद्य राक्षसीनामिह स्थितः । शनैराश्वासयिष्यामि संतापबहुलामिमाम् ॥ १६ ॥,antaraṃ tvahamāsādya rākṣasīnāmiha sthitaḥ | śanairāśvāsayiṣyāmi saṃtāpabahulāmimām || 16 ||
+28,17,अहं ह्यतितनुश्चैव वनरश्च विशेषतः । वाचं चोदाहरिष्यामि मानुषीमिह संस्कृताम् ॥ १७ ॥,ahaṃ hyatitanuścaiva vanaraśca viśeṣataḥ | vācaṃ codāhariṣyāmi mānuṣīmiha saṃskṛtām || 17 ||
+28,18,यदि वाचं प्रदास्यामि द्विजातिरिव संस्कृताम् । रावणं मन्यमाना मां सीता भीता भविष्यति ॥ १८ ॥,yadi vācaṃ pradāsyāmi dvijātiriva saṃskṛtām | rāvaṇaṃ manyamānā māṃ sītā bhītā bhaviṣyati || 18 ||
+28,19,अवश्यमेव वक्तव्यं मानुषं वाक्यमर्थवत् । मया सान्त्वयितुं शक्या नान्यथेयमनिन्दिता ॥ १९ ॥,avaśyameva vaktavyaṃ mānuṣaṃ vākyamarthavat | mayā sāntvayituṃ śakyā nānyatheyamaninditā || 19 ||
+28,20,सेयमालोक्य मे रूपं जानकी भाषितं तथा । रक्षोभिस्त्रासिता पूर्वं भूयस्त्रासं गमिष्यति ॥ २० ॥,seyamālokya me rūpaṃ jānakī bhāṣitaṃ tathā | rakṣobhistrāsitā pūrvaṃ bhūyastrāsaṃ gamiṣyati || 20 ||
+28,21,ततो जातपरित्रासा शब्दं कुर्यान्मनस्विनी । जानमाना विशालाक्षी रावणं कामरूपिणम् ॥ २१ ॥,tato jātaparitrāsā śabdaṃ kuryānmanasvinī | jānamānā viśālākṣī rāvaṇaṃ kāmarūpiṇam || 21 ||
+28,22,सीतया च कृते शब्दे सहसा राक्षसीगणः । नानाप्रहरणो घोरः समेयादन्तकोपमः ॥ २२ ॥,sītayā ca kṛte śabde sahasā rākṣasīgaṇaḥ | nānāpraharaṇo ghoraḥ sameyādantakopamaḥ || 22 ||
+28,23,ततो मां संपरिक्षिप्य सर्वतो विकृताननाः । वधे च ग्रहणे चैव कुर्युर्यत्नं यथाबलम् ॥ २३ ॥,tato māṃ saṃparikṣipya sarvato vikṛtānanāḥ | vadhe ca grahaṇe caiva kuryuryatnaṃ yathābalam || 23 ||
+28,24,तं मां शाखाः प्रशाखाश्च स्कन्धांश्चोत्तमशाखिनाम् । दृष्ट्वा विपरिधावन्तं भवेयुर्भयशङ्किताः ॥ २४ ॥,taṃ māṃ śākhāḥ praśākhāśca skandhāṃścottamaśākhinām | dṛṣṭvā viparidhāvantaṃ bhaveyurbhayaśaṅkitāḥ || 24 ||
+28,25,मम रूपं च संप्रेक्ष्य वनं विचरतो महत् । राक्षस्यो भयवित्रस्ता भवेयुर्विकृताननाः ॥ २५ ॥,mama rūpaṃ ca saṃprekṣya vanaṃ vicarato mahat | rākṣasyo bhayavitrastā bhaveyurvikṛtānanāḥ || 25 ||
+28,26,ततः कुर्युः समाह्वानं राक्षस्यो रक्षसामपि । राक्षसेन्द्रनियुक्तानां राक्षसेन्द्रनिवेशने ॥ २६ ॥,tataḥ kuryuḥ samāhvānaṃ rākṣasyo rakṣasāmapi | rākṣasendraniyuktānāṃ rākṣasendraniveśane || 26 ||
+28,27,ते शूलशरनिस्त्रिंश विविधायुधपाणयः । आपतेयुर्विमर्दे ऽस्मिन् वेगेनोद्विग्नकारिणः ॥ २७ ॥,te śūlaśaranistriṃśa vividhāyudhapāṇayaḥ | āpateyurvimarde'smin vegenodvignakāriṇaḥ || 27 ||
+28,28,संक्रुद्धस्तैस्तु परितो विधमन् रक्षसां बलम् । शक्नुयं न तु संप्राप्तुं परं पारं महोदधेः ॥ २८ ॥,saṃkruddhastaistu parito vidhaman rakṣasāṃ balam | śaknuyaṃ na tu saṃprāptuṃ paraṃ pāraṃ mahodadheḥ || 28 ||
+28,29,मां वा गृह्णीयुराप्लुत्य बहवः शीघ्रकारिणः । स्यादियं चागृहीतार्था मम च ग्रहणं भवेत् ॥ २९ ॥,māṃ vā gṛhṇīyurāplutya bahavaḥ śīghrakāriṇaḥ | syādiyaṃ cāgṛhītārthā mama ca grahaṇaṃ bhavet || 29 ||
+28,30,हिंसाभिरुचयो हिंस्युरिमां वा जनकात्मजाम् । विपन्नं स्यात्ततः कार्यं रामसुग्रीवयोरिदम् ॥ ३० ॥,hiṃsābhirucayo hiṃsyurimāṃ vā janakātmajām | vipannaṃ syāttataḥ kāryaṃ rāmasugrīvayoridam || 30 ||
+28,31,उद्देशे नष्टमार्गे ऽस्मिन् राक्षसैः परिवारिते । सागरेण परिक्षिप्ते गुप्ते वसति जानकी ॥ ३१ ॥,uddeśe naṣṭamārge'smin rākṣasaiḥ parivārite | sāgareṇa parikṣipte gupte vasati jānakī || 31 ||
+28,32,विशस्ते वा गृहीते वा रक्षोभिर्मयि संयुगे । नान्यं पश्यामि रामस्य सहायं कार्यसाधने ॥ ३२ ॥,viśaste vā gṛhīte vā rakṣobhirmayi saṃyuge | nānyaṃ paśyāmi rāmasya sahāyaṃ kāryasādhane || 32 ||
+28,33,विमृशंश्च न पश्यामि यो हते मयि वानरः । शतयोजनविस्तीर्णं लङ्घयेत महोदधिम् ॥ ३३ ॥,vimṛśaṃśca na paśyāmi yo hate mayi vānaraḥ | śatayojanavistīrṇaṃ laṅghayeta mahodadhim || 33 ||
+28,34,कामं हन्तुं समर्थो ऽस्मि सहस्राण्यपि रक्षसाम् । न तु शक्ष्यामि संप्रा���्तुं परं पारं महोदधेः ॥ ३४ ॥,kāmaṃ hantuṃ samartho'smi sahasrāṇyapi rakṣasām | na tu śakṣyāmi saṃprāptuṃ paraṃ pāraṃ mahodadheḥ || 34 ||
+28,35,असत्यानि च युद्धानि संशयो मे न रोचते । कश्च निःसंशयं कार्यं कुर्यात् प्राज्ञः ससंशयम् ॥ ३५ ॥,asatyāni ca yuddhāni saṃśayo me na rocate | kaśca niḥsaṃśayaṃ kāryaṃ kuryāt prājñaḥ sasaṃśayam || 35 ||
+28,36,एष दोषो महान् हि स्यान्मम सीताभिभाषणे । प्राणत्यागश्च वैदेह्या भवेदनभिभाषणे ॥ ३६ ॥,eṣa doṣo mahān hi syānmama sītābhibhāṣaṇe | prāṇatyāgaśca vaidehyā bhavedanabhibhāṣaṇe || 36 ||
+28,37,भूताश्चार्था विनश्यन्ति देशकालविरोधिताः । विक्लवं दूतमासाद्य तमः सूर्योदये यथा ॥ ३७ ॥,bhūtāścārthā vinaśyanti deśakālavirodhitāḥ | viklavaṃ dūtamāsādya tamaḥ sūryodaye yathā || 37 ||
+28,38,अर्थानर्थान्तरे बुद्धिर्निश्चितापि न शोभते । घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः ॥ ३८ ॥,arthānarthāntare buddhirniścitāpi na śobhate | ghātayanti hi kāryāṇi dūtāḥ paṇḍitamāninaḥ || 38 ||
+28,39,न विनश्येत् कथं कार्यं वैक्लव्यं न कथं भवेत् । लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न वृथा भवेत् ॥ ३९ ॥,na vinaśyet kathaṃ kāryaṃ vaiklavyaṃ na kathaṃ bhavet | laṅghanaṃ ca samudrasya kathaṃ nu na vṛthā bhavet || 39 ||
+28,40,कथं नु खलु वाक्यं मे शृणुयान्नोद्विजेत च । इति संचिन्त्य हनुमांश्चकार मतिमान्मतिम् ॥ ४० ॥,kathaṃ nu khalu vākyaṃ me śṛṇuyānnodvijeta ca | iti saṃcintya hanumāṃścakāra matimānmatim || 40 ||
+28,41,राममक्लिष्टकर्माणं स्वबन्धुमनुकीर्तयन् । नैनामुद्वेजयिष्यामि तद्बन्धुगतमानसाम् ॥ ४१ ॥,rāmamakliṣṭakarmāṇaṃ svabandhumanukīrtayan | naināmudvejayiṣyāmi tadbandhugatamānasām || 41 ||
+28,42,इक्ष्वाकूणां वरिष्ठस्य रामस्य विदितात्मनः । शुभानि धर्मयुक्तानि वचनानि समर्पयन् ॥ ४२ ॥,ikṣvākūṇāṃ variṣṭhasya rāmasya viditātmanaḥ | śubhāni dharmayuktāni vacanāni samarpayan || 42 ||
+28,43,श्रावयिष्यामि सर्वाणि मधुरां प्रब्रुवन् गिरम् । श्रद्धास्यति यथा हीयं तथा सर्वं समादधे ॥ ४३ ॥,śrāvayiṣyāmi sarvāṇi madhurāṃ prabruvan giram | śraddhāsyati yathā hīyaṃ tathā sarvaṃ samādadhe || 43 ||
+28,44,इति स बहुविधं महानुभावो जगतिपतेः प्रमदामवेक्षमाणः । मधुरमवितथं जगाद वाक्यं द्रुमविटपान्तरमास्थितो हनूमान् ॥ ४४ ॥,iti sa bahuvidhaṃ mahānubhāvo jagatipateḥ pramadāmavekṣamāṇaḥ | madhuramavitathaṃ jagāda vākyaṃ drumaviṭapāntaramāsthito hanūmān || 44 ||
+29,1,एवं बहुविधां चिन्तां चिन्तयित्व महाकपिः । संश्रवे मधुरं वाक्यं वैदेह्या व्याजहार ह ॥ १ ॥,evaṃ bahuvidhāṃ cintāṃ cintayitva mahākapiḥ | saṃśrave madhuraṃ vākyaṃ vaidehyā vyājahāra ha || 1 ||
+29,2,राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिनाम् । पुण्यशीलो महाकीर्तिरृजुरासीन्महायशाः । चक्रवर्तिकुले जातः पुरंदरसमो बले ॥ २ ॥,rājā daśaratho nāma rathakuñjaravājinām | puṇyaśīlo mahākīrtirṛjurāsīnmahāyaśāḥ | cakravartikule jātaḥ puraṃdarasamo bale || 2 ||
+29,3,अहिंसारतिरक्षुद्रो घृणी सत्यपराक्रमः । मुख्यश्चेक्ष्वाकुवंशस्य लक्ष्मीवांल् लक्ष्मिवर्धनः �� ३ ॥,ahiṃsāratirakṣudro ghṛṇī satyaparākramaḥ | mukhyaścekṣvākuvaṃśasya lakṣmīvāṃl lakṣmivardhanaḥ || 3 ||
+29,4,पार्थिवव्यञ्जनैर्युक्तः पृथुश्रीः पार्थिवर्षभः । पृथिव्यां चतुरन्तयां विश्रुतः सुखदः सुखी ॥ ४ ॥,pārthivavyañjanairyuktaḥ pṛthuśrīḥ pārthivarṣabhaḥ | pṛthivyāṃ caturantayāṃ viśrutaḥ sukhadaḥ sukhī || 4 ||
+29,5,तस्य पुत्रः प्रियो ज्येष्ठस्ताराधिपनिभाननः । रामो नाम विशेषज्ञः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ ५ ॥,tasya putraḥ priyo jyeṣṭhastārādhipanibhānanaḥ | rāmo nāma viśeṣajñaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām || 5 ||
+29,6,रक्षिता स्वस्य वृत्तस्य स्वजनस्यापि रक्षिता । रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य च परंतपः ॥ ६ ॥,rakṣitā svasya vṛttasya svajanasyāpi rakṣitā | rakṣitā jīvalokasya dharmasya ca paraṃtapaḥ || 6 ||
+29,7,तस्य सत्याभिसंधस्य वृद्धस्य वचनात् पितुः । सभार्यः सह च भ्रात्रा वीरः प्रव्रजितो वनम् ॥ ७ ॥,tasya satyābhisaṃdhasya vṛddhasya vacanāt pituḥ | sabhāryaḥ saha ca bhrātrā vīraḥ pravrajito vanam || 7 ||
+29,8,तेन तत्र महारण्ये मृगयां परिधावता । जनस्थानवधं श्रुत्वा हतौ च खरदूषणौ । ततस्त्वमर्षापहृता जानकी रावणेन तु ॥ ८ ॥,tena tatra mahāraṇye mṛgayāṃ paridhāvatā | janasthānavadhaṃ śrutvā hatau ca kharadūṣaṇau | tatastvamarṣāpahṛtā jānakī rāvaṇena tu || 8 ||
+29,9,यथारूपां यथावर्णां यथालक्ष्मीं विनिश्चिताम् । अश्रौषं राघवस्याहं सेयमासादिता मया ॥ ९ ॥,yathārūpāṃ yathāvarṇāṃ yathālakṣmīṃ viniścitām | aśrauṣaṃ rāghavasyāhaṃ seyamāsāditā mayā || 9 ||
+29,10,विररामैवमुक्त्वासौ वाचं वानरपुंगवः । जानकी चापि तच्छ्रुत्वा विस्मयं परमं गता ॥ १० ॥,virarāmaivamuktvāsau vācaṃ vānarapuṃgavaḥ | jānakī cāpi tacchrutvā vismayaṃ paramaṃ gatā || 10 ||
+29,11,ततः सा वक्रकेशान्ता सुकेशी केशसंवृतम् । उन्नम्य वदनं भीरुः शिंशपावृक्षमैक्षत ॥ ११ ॥,tataḥ sā vakrakeśāntā sukeśī keśasaṃvṛtam | unnamya vadanaṃ bhīruḥ śiṃśapāvṛkṣamaikṣata || 11 ||
+29,12,सा तिर्यगूर्ध्वं च तथाप्यधस्तान्निरीक्षमाणा तमचिन्त्य बुद्धिम् । ददर्श पिङ्गाधिपतेरमात्यं वातात्मजं सूर्यमिवोदयस्थम् ॥ १२ ॥,sā tiryagūrdhvaṃ ca tathāpyadhastānnirīkṣamāṇā tamacintya buddhim | dadarśa piṅgādhipateramātyaṃ vātātmajaṃ sūryamivodayastham || 12 ||
+30,1,ततः शाखान्तरे लीनं दृष्ट्वा चलितमानसा । सा ददर्श कपिं तत्र प्रश्रितं प्रियवादिनम् ॥ १ ॥,tataḥ śākhāntare līnaṃ dṛṣṭvā calitamānasā | sā dadarśa kapiṃ tatra praśritaṃ priyavādinam || 1 ||
+30,2,सा तु दृष्ट्वा हरिश्रेष्ठं विनीतवदुपस्थितम् । मैथिली चिन्तयामास स्वप्नो ऽयमिति भामिनी ॥ २ ॥,sā tu dṛṣṭvā hariśreṣṭhaṃ vinītavadupasthitam | maithilī cintayāmāsa svapno'yamiti bhāminī || 2 ||
+30,3,सा तं समीक्ष्यैव भृशं विसंज्ञा गतासुकल्पेव बभूव सीता । चिरेण संज्ञां प्रतिलभ्य चैव विचिन्तयामास विशालनेत्रा ॥ ३ ॥,sā taṃ samīkṣyaiva bhṛśaṃ visaṃjñā gatāsukalpeva babhūva sītā | cireṇa saṃjñāṃ pratilabhya caiva vicintayāmāsa viśālanetrā || 3 ||
+30,4,स्वप्नो मयायं विकृतो ऽद्य दृष्टः शाखामृगः शास्त्रगणैर��निषिद्धः । स्वस्त्यस्तु रामाय सलक्ष्मणाय तथा पितुर्मे जनकस्य राज्ञः ॥ ४ ॥,svapno mayāyaṃ vikṛto'dya dṛṣṭaḥ śākhāmṛgaḥ śāstragaṇairniṣiddhaḥ | svastyastu rāmāya salakṣmaṇāya tathā piturme janakasya rājñaḥ || 4 ||
+30,5,स्वप्नो ऽपि नायं न हि मे ऽस्ति निद्रा शोकेन दुःखेन च पीडितायाः । सुखं हि मे नास्ति यतो ऽस्मि हीना तेनेन्दुपूर्णप्रतिमाननेन ॥ ५ ॥,svapno'pi nāyaṃ na hi me'sti nidrā śokena duḥkhena ca pīḍitāyāḥ | sukhaṃ hi me nāsti yato'smi hīnā tenendupūrṇapratimānanena || 5 ||
+30,6,अहं हि तस्याद्य मनो भवेन संपीडिता तद्गतसर्वभावा । विचिन्तयन्ती सततं तमेव तथैव पश्यामि तथा शृणोमि ॥ ६ ॥,ahaṃ hi tasyādya mano bhavena saṃpīḍitā tadgatasarvabhāvā | vicintayantī satataṃ tameva tathaiva paśyāmi tathā śṛṇomi || 6 ||
+30,7,मनोरथः स्यादिति चिन्तयामि तथापि बुद्ध्या च वितर्कयामि । किं कारणं तस्य हि नास्ति रूपं सुव्यक्तरूपश्च वदत्ययं माम् ॥ ७ ॥,manorathaḥ syāditi cintayāmi tathāpi buddhyā ca vitarkayāmi | kiṃ kāraṇaṃ tasya hi nāsti rūpaṃ suvyaktarūpaśca vadatyayaṃ mām || 7 ||
+30,8,नमो ऽस्तु वाचस्पतये सवज्रिणे स्वयम्भुवे चैव हुताशनाय । अनेन चोक्तं यदिदं ममाग्रतो वनौकसा तच्च तथास्तु नान्यथा ॥ ८ ॥,namo'stu vācaspataye savajriṇe svayambhuve caiva hutāśanāya | anena coktaṃ yadidaṃ mamāgrato vanaukasā tacca tathāstu nānyathā || 8 ||
+31,1,तामब्रवीन्महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः । शिरस्यञ्जलिमाधाय सीतां मधुरया गिरा ॥ १ ॥,tāmabravīnmahātejā hanūmānmārutātmajaḥ | śirasyañjalimādhāya sītāṃ madhurayā girā || 1 ||
+31,2,का नु पद्मपलाशाक्षी क्लिष्टकौशेयवासिनी । द्रुमस्य शाखामालम्ब्य तिष्ठसि त्वमनिन्दिता ॥ २ ॥,kā nu padmapalāśākṣī kliṣṭakauśeyavāsinī | drumasya śākhāmālambya tiṣṭhasi tvamaninditā || 2 ||
+31,3,किमर्थं तव नेत्राभ्यां वारि स्रवति शोकजम् । पुण्डरीकपलाशाभ्यां विप्रकीर्णमिवोदकम् ॥ ३ ॥,kimarthaṃ tava netrābhyāṃ vāri sravati śokajam | puṇḍarīkapalāśābhyāṃ viprakīrṇamivodakam || 3 ||
+31,4,सुराणामसुराणां च नागगन्धर्वरक्षसाम् । यक्षाणां किंनराणां च का त्वं भवसि शोभने ॥ ४ ॥,surāṇāmasurāṇāṃ ca nāgagandharvarakṣasām | yakṣāṇāṃ kiṃnarāṇāṃ ca kā tvaṃ bhavasi śobhane || 4 ||
+31,5,का त्वं भवसि रुद्राणां मरुतां वा वरानने । वसूनां वा वरारोहे देवता प्रतिभासि मे ॥ ५ ॥,kā tvaṃ bhavasi rudrāṇāṃ marutāṃ vā varānane | vasūnāṃ vā varārohe devatā pratibhāsi me || 5 ||
+31,6,किं नु चन्द्रमसा हीना पतिता विबुधालयात् । रोहिणी ज्योतिषां श्रेष्ठा श्रेष्ठा सर्वगुणान्विता ॥ ६ ॥,kiṃ nu candramasā hīnā patitā vibudhālayāt | rohiṇī jyotiṣāṃ śreṣṭhā śreṣṭhā sarvaguṇānvitā || 6 ||
+31,7,कोपाद्वा यदि वा मोहाद्भर्तारमसितेक्षणा । वसिष्ठं कोपयित्वा त्वं नासि कल्याण्यरुन्धती ॥ ७ ॥,kopādvā yadi vā mohādbhartāramasitekṣaṇā | vasiṣṭhaṃ kopayitvā tvaṃ nāsi kalyāṇyarundhatī || 7 ||
+31,8,को नौ पुत्रः पिता भ्रात भर्ता वा ते सुमध्यमे । अस्माल् लोकादमुं लोकं गतं त्वमनुशोचसि ॥ ८ ॥,ko nau putraḥ pitā bhrāta bhartā vā te sumadhyame | asmāl lokādamuṃ lokaṃ gataṃ tvamanuśocasi || 8 ||
+31,9,व्यञ्जनानि हि ते यानि लक्षणानि च लक्षये । महिषी भूमिपालस्य राजकन्यासि मे मता ॥ ९ ॥,vyañjanāni hi te yāni lakṣaṇāni ca lakṣaye | mahiṣī bhūmipālasya rājakanyāsi me matā || 9 ||
+31,10,रावणेन जनस्थानाद्बलादपहृता यदि । सीता त्वमसि भद्रं ते तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ १० ॥,rāvaṇena janasthānādbalādapahṛtā yadi | sītā tvamasi bhadraṃ te tanmamācakṣva pṛcchataḥ || 10 ||
+31,11,सा तस्य वचनं श्रुत्वा रामकीर्तनहर्षिता । उवाच वाक्यं वैदेही हनूमन्तं द्रुमाश्रितम् ॥ ११ ॥,sā tasya vacanaṃ śrutvā rāmakīrtanaharṣitā | uvāca vākyaṃ vaidehī hanūmantaṃ drumāśritam || 11 ||
+31,12,दुहिता जनकस्याहं वैदेहस्य महात्मनः । सीता च नाम नाम्नाहं भार्या रामस्य धीमतः ॥ १२ ॥,duhitā janakasyāhaṃ vaidehasya mahātmanaḥ | sītā ca nāma nāmnāhaṃ bhāryā rāmasya dhīmataḥ || 12 ||
+31,13,समा द्वादश तत्राहं राघवस्य निवेशने । भुञ्जाना मानुषान्भोगान् सर्वकामसमृद्धिनी ॥ १३ ॥,samā dvādaśa tatrāhaṃ rāghavasya niveśane | bhuñjānā mānuṣānbhogān sarvakāmasamṛddhinī || 13 ||
+31,14,ततस्त्रयोदशे वर्षे राज्येनेक्ष्वाकुनन्दनम् । अभिषेचयितुं राजा सोपाध्यायः प्रचक्रमे ॥ १४ ॥,tatastrayodaśe varṣe rājyenekṣvākunandanam | abhiṣecayituṃ rājā sopādhyāyaḥ pracakrame || 14 ||
+31,15,तस्मिन् संभ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने । कैकेयी नाम भर्तारं देवी वचनमब्रवीत् ॥ १५ ॥,tasmin saṃbhriyamāṇe tu rāghavasyābhiṣecane | kaikeyī nāma bhartāraṃ devī vacanamabravīt || 15 ||
+31,16,न पिबेयं न खादेयं प्रत्यहं मम भोजनम् । एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते ॥ १६ ॥,na pibeyaṃ na khādeyaṃ pratyahaṃ mama bhojanam | eṣa me jīvitasyānto rāmo yadyabhiṣicyate || 16 ||
+31,17,यत्तदुक्तं त्वया वाक्यं प्रीत्या नृपतिसत्तम । तच्चेन्न वितथं कार्यं वनं गच्छतु राघवः ॥ १७ ॥,yattaduktaṃ tvayā vākyaṃ prītyā nṛpatisattama | taccenna vitathaṃ kāryaṃ vanaṃ gacchatu rāghavaḥ || 17 ||
+31,18,स राजा सत्यवाग्देव्या वरदानमनुस्मरन् । मुमोह वचनं श्रुत्वा कैकेय्याः क्रूरमप्रियम् ॥ १८ ॥,sa rājā satyavāgdevyā varadānamanusmaran | mumoha vacanaṃ śrutvā kaikeyyāḥ krūramapriyam || 18 ||
+31,19,ततस्तु स्थविरो राजा सत्यधर्मे व्यवस्थितः । ज्येष्ठं यशस्विनं पुत्रं रुदन् राज्यमयाचत ॥ १९ ॥,tatastu sthaviro rājā satyadharme vyavasthitaḥ | jyeṣṭhaṃ yaśasvinaṃ putraṃ rudan rājyamayācata || 19 ||
+31,20,स पितुर्वचनं श्रीमानभिषेकात् परं प्रियम् । मनसा पूर्वमासाद्य वाचा प्रतिगृहीतवान् ॥ २० ॥,sa piturvacanaṃ śrīmānabhiṣekāt paraṃ priyam | manasā pūrvamāsādya vācā pratigṛhītavān || 20 ||
+31,21,दद्यान्न प्रतिगृह्णीयान्न ब्रूयत् किं चिदप्रियम् । अपि जीवितहेतोर्हि रामः सत्यपराक्रमः ॥ २१ ॥,dadyānna pratigṛhṇīyānna brūyat kiṃ cidapriyam | api jīvitahetorhi rāmaḥ satyaparākramaḥ || 21 ||
+31,22,स विहायोत्तरीयाणि महार्हाणि महायशाः । विसृज्य मनसा राज्यं जनन्यै मां समादिशत् ॥ २२ ॥,sa vihāyottarīyāṇi mahārhāṇi mahāyaśāḥ | visṛjya manasā rājyaṃ jananyai māṃ samādiśat || 22 ||
+31,23,साहं तस्याग्रतस्तूर्णं प्रस्थिता वनचारिणी । न हि मे तेन हीनाया वासः स्वर्गे ऽपि रोचते ॥ २३ ॥,sāhaṃ tasyāgratastūrṇaṃ prasthitā vanacāriṇī | na hi me tena hīnāyā vāsaḥ svarge'pi rocate || 23 ||
+31,24,प्रागेव तु महाभागः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः । पूर्वजस्यानुयात्रार्थे द्रुमचीरैरलंकृतः ॥ २४ ॥,prāgeva tu mahābhāgaḥ saumitrirmitranandanaḥ | pūrvajasyānuyātrārthe drumacīrairalaṃkṛtaḥ || 24 ||
+31,25,ते वयं भर्तुरादेशं बहु मान्यदृढव्रताः । प्रविष्टाः स्म पुराद्दृष्टं वनं गम्भीरदर्शनम् ॥ २५ ॥,te vayaṃ bharturādeśaṃ bahu mānyadṛḍhavratāḥ | praviṣṭāḥ sma purāddṛṣṭaṃ vanaṃ gambhīradarśanam || 25 ||
+31,26,वसतो दण्डकारण्ये तस्याहममितौजसः । रक्षसापहृता भार्या रावणेन दुरात्मना ॥ २६ ॥,vasato daṇḍakāraṇye tasyāhamamitaujasaḥ | rakṣasāpahṛtā bhāryā rāvaṇena durātmanā || 26 ||
+31,27,द्वौ मासौ तेन मे कालो जीवितानुग्रहः कृतः । ऊर्ध्वं द्वाभ्यां तु मासाभ्यां ततस्त्यक्ष्यामि जीवितम् ॥ २७ ॥,dvau māsau tena me kālo jīvitānugrahaḥ kṛtaḥ | ūrdhvaṃ dvābhyāṃ tu māsābhyāṃ tatastyakṣyāmi jīvitam || 27 ||
+32,1,तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनूमान् हरियूथपः । दुःखाद्दुःखाभिभूतायाः सान्तमुत्तरमब्रवीत् ॥ १ ॥,tasyāstadvacanaṃ śrutvā hanūmān hariyūthapaḥ | duḥkhādduḥkhābhibhūtāyāḥ sāntamuttaramabravīt || 1 ||
+32,2,अहं रामस्य संदेशाद्देवि दूतस्तवागतः । वैदेहि कुशली रामस्त्वां च कौशलमब्रवीत् ॥ २ ॥,ahaṃ rāmasya saṃdeśāddevi dūtastavāgataḥ | vaidehi kuśalī rāmastvāṃ ca kauśalamabravīt || 2 ||
+32,3,यो ब्राह्ममस्त्रं वेदांश्च वेद वेदविदां वरः । स त्वां दाशरथी रामो देवि कौशलमब्रवीत् ॥ ३ ॥,yo brāhmamastraṃ vedāṃśca veda vedavidāṃ varaḥ | sa tvāṃ dāśarathī rāmo devi kauśalamabravīt || 3 ||
+32,4,लक्ष्मणश्च महातेजा भर्तुस्ते ऽनुचरः प्रियः । कृतवाञ् शोकसंतप्तः शिरसा ते ऽभिवादनम् ॥ ४ ॥,lakṣmaṇaśca mahātejā bhartuste'nucaraḥ priyaḥ | kṛtavāñ śokasaṃtaptaḥ śirasā te'bhivādanam || 4 ||
+32,5,सा तयोः कुशलं देवी निशम्य नरसिंहयोः । प्रीतिसंहृष्टसर्वाङ्गी हनूमान्तमथाब्रवीत् ॥ ५ ॥,sā tayoḥ kuśalaṃ devī niśamya narasiṃhayoḥ | prītisaṃhṛṣṭasarvāṅgī hanūmāntamathābravīt || 5 ||
+32,6,कल्याणी बत गथेयं लौकिकी प्रतिभाति मे । एहि जीवन्तमानदो नरं वर्षशतादपि ॥ ६ ॥,kalyāṇī bata gatheyaṃ laukikī pratibhāti me | ehi jīvantamānado naraṃ varṣaśatādapi || 6 ||
+32,7,तयोः समागमे तस्मिन्प्रीतिरुत्पादिताद्भुता । परस्परेण चालापं विश्वस्तौ तौ प्रचक्रतुः ॥ ७ ॥,tayoḥ samāgame tasminprītirutpāditādbhutā | paraspareṇa cālāpaṃ viśvastau tau pracakratuḥ || 7 ||
+32,8,तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनूमान् हरियूथपः । सीतायाः शोकदीनायाः समीपमुपचक्रमे ॥ ८ ॥,tasyāstadvacanaṃ śrutvā hanūmān hariyūthapaḥ | sītāyāḥ śokadīnāyāḥ samīpamupacakrame || 8 ||
+32,9,यथा यथा समीपं स हनूमानुपसर्पति । तथा तथा रावणं सा तं सीता परिशङ्कते ॥ ९ ॥,yathā yathā samīpaṃ sa hanūmānupasarpati | tathā tathā rāvaṇaṃ sā taṃ sītā pariśaṅkate || 9 ||
+32,10,अहो धिग्धिक्कृतमिदं कथि��ं हि यदस्य मे । रूपान्तरमुपागम्य स एवायं हि रावणः ॥ १० ॥,aho dhigdhikkṛtamidaṃ kathitaṃ hi yadasya me | rūpāntaramupāgamya sa evāyaṃ hi rāvaṇaḥ || 10 ||
+32,11,तामशोकस्य शाखां सा विमुक्त्वा शोककर्शिता । तस्यामेवानवद्याङ्गी धरण्यां समुपाविशत् ॥ ११ ॥,tāmaśokasya śākhāṃ sā vimuktvā śokakarśitā | tasyāmevānavadyāṅgī dharaṇyāṃ samupāviśat || 11 ||
+32,12,अवन्दत महाबाहुस्ततस्तां जनकात्मजाम् । सा चैनं भयवित्रस्ता भूयो नैवाभ्युदैक्षत ॥ १२ ॥,avandata mahābāhustatastāṃ janakātmajām | sā cainaṃ bhayavitrastā bhūyo naivābhyudaikṣata || 12 ||
+32,13,तं दृष्ट्वा वन्दमानं तु सीता शशिनिभानना । अब्रवीद्दीर्घमुच्छ्वस्य वानरं मधुरस्वरा ॥ १३ ॥,taṃ dṛṣṭvā vandamānaṃ tu sītā śaśinibhānanā | abravīddīrghamucchvasya vānaraṃ madhurasvarā || 13 ||
+32,14,मायां प्रविष्टो मायावी यदि त्वं रावणः स्वयम् । उत्पादयसि मे भूयः संतापं तन्न शोभनम् ॥ १४ ॥,māyāṃ praviṣṭo māyāvī yadi tvaṃ rāvaṇaḥ svayam | utpādayasi me bhūyaḥ saṃtāpaṃ tanna śobhanam || 14 ||
+32,15,स्वं परित्यज्य रूपं यः परिव्राजकरूपधृत् । जनस्थाने मया दृष्टस्त्वं स एवासि रावणः ॥ १५ ॥,svaṃ parityajya rūpaṃ yaḥ parivrājakarūpadhṛt | janasthāne mayā dṛṣṭastvaṃ sa evāsi rāvaṇaḥ || 15 ||
+32,16,उपवासकृशां दीनां कामरूप निशाचर । संतापयसि मां भूयः संतापं तन्न शोभनम् ॥ १६ ॥,upavāsakṛśāṃ dīnāṃ kāmarūpa niśācara | saṃtāpayasi māṃ bhūyaḥ saṃtāpaṃ tanna śobhanam || 16 ||
+32,17,यदि रामस्य दूतस्त्वमागतो भद्रमस्तु ते । पृच्छामि त्वां हरिश्रेष्ठ प्रिया राम कथा हि मे ॥ १७ ॥,yadi rāmasya dūtastvamāgato bhadramastu te | pṛcchāmi tvāṃ hariśreṣṭha priyā rāma kathā hi me || 17 ||
+32,18,गुणान् रामस्य कथय प्रियस्य मम वानर । चित्तं हरसि मे सौम्य नदीकूलं यथा रयः ॥ १८ ॥,guṇān rāmasya kathaya priyasya mama vānara | cittaṃ harasi me saumya nadīkūlaṃ yathā rayaḥ || 18 ||
+32,19,अहो स्वप्नस्य सुखता याहमेवं चिराहृता । प्रेषितं नाम पश्यामि राघवेण वनौकसं ॥ १९ ॥,aho svapnasya sukhatā yāhamevaṃ cirāhṛtā | preṣitaṃ nāma paśyāmi rāghaveṇa vanaukasaṃ || 19 ||
+32,20,स्वप्ने ऽपि यद्यहं वीरं राघवं सहलक्ष्मणम् । पश्येयं नावसीदेयं स्वप्नो ऽपि मम मत्सरी ॥ २० ॥,svapne'pi yadyahaṃ vīraṃ rāghavaṃ sahalakṣmaṇam | paśyeyaṃ nāvasīdeyaṃ svapno'pi mama matsarī || 20 ||
+32,21,नाहं स्वप्नमिमं मन्ये स्वप्ने दृष्ट्वा हि वानरम् । न शक्यो ऽभ्युदयः प्राप्तुं प्राप्तश्चाभ्युदयो मम ॥ २१ ॥,nāhaṃ svapnamimaṃ manye svapne dṛṣṭvā hi vānaram | na śakyo'bhyudayaḥ prāptuṃ prāptaścābhyudayo mama || 21 ||
+32,22,किं नु स्याच्चित्तमोहो ऽयं भवेद्वातगतिस्त्वियम् । उन्मादजो विकारो वा स्यादियं मृगतृष्णिका ॥ २२ ॥,kiṃ nu syāccittamoho'yaṃ bhavedvātagatistviyam | unmādajo vikāro vā syādiyaṃ mṛgatṛṣṇikā || 22 ||
+32,23,अथ वा नायमुन्मादो मोहो ऽप्युन्मादलक्ष्मणः । संबुध्ये चाहमात्मानमिमं चापि वनौकसं ॥ २३ ॥,atha vā nāyamunmādo moho'pyunmādalakṣmaṇaḥ | saṃbudhye cāhamātmānamimaṃ cāpi vanaukasaṃ || 23 ||
+32,24,इत्येवं बहुधा सीता संप्रधार��य बलाबलम् । रक्षसां कामरूपत्वान्मेने तं राक्षसाधिपम् ॥ २४ ॥,ityevaṃ bahudhā sītā saṃpradhārya balābalam | rakṣasāṃ kāmarūpatvānmene taṃ rākṣasādhipam || 24 ||
+32,25,एतां बुद्धिं तदा कृत्वा सीता सा तनुमध्यमा । न प्रतिव्याजहाराथ वानरं जनकात्मजा ॥ २५ ॥,etāṃ buddhiṃ tadā kṛtvā sītā sā tanumadhyamā | na prativyājahārātha vānaraṃ janakātmajā || 25 ||
+32,26,सीतायाश्चिन्तितं बुद्ध्वा हनूमान्मारुतात्मजः । श्रोत्रानुकूलैर्वचनैस्तदा तां संप्रहर्षयत् ॥ २६ ॥,sītāyāścintitaṃ buddhvā hanūmānmārutātmajaḥ | śrotrānukūlairvacanaistadā tāṃ saṃpraharṣayat || 26 ||
+32,27,आदित्य इव तेजस्वी लोककान्तः शशी यथा । राजा सर्वस्य लोकस्य देवो वैश्रवणो यथा ॥ २७ ॥,āditya iva tejasvī lokakāntaḥ śaśī yathā | rājā sarvasya lokasya devo vaiśravaṇo yathā || 27 ||
+32,28,विक्रमेणोपपन्नश्च यथा विष्णुर्महायशाः । सत्यवादी मधुरवाग्देवो वाचस्पतिर्यथा ॥ २८ ॥,vikrameṇopapannaśca yathā viṣṇurmahāyaśāḥ | satyavādī madhuravāgdevo vācaspatiryathā || 28 ||
+32,29,रूपवान् सुभगः श्रीमान् कन्दर्प इव मूर्तिमान् । स्थानक्रोधप्रहर्ता च श्रेष्ठो लोके महारथः । बाहुच्छायामवष्टब्धो यस्य लोको महात्मनः ॥ २९ ॥,rūpavān subhagaḥ śrīmān kandarpa iva mūrtimān | sthānakrodhaprahartā ca śreṣṭho loke mahārathaḥ | bāhucchāyāmavaṣṭabdho yasya loko mahātmanaḥ || 29 ||
+32,30,अपकृष्याश्रमपदान्मृगरूपेण राघवम् । शून्ये येनापनीतासि तस्य द्रक्ष्यसि यत् फलम् ॥ ३० ॥,apakṛṣyāśramapadānmṛgarūpeṇa rāghavam | śūnye yenāpanītāsi tasya drakṣyasi yat phalam || 30 ||
+32,31,नचिराद् रावणं संख्ये यो वधिष्यति वीर्यवान् । रोषप्रमुक्तैरिषुभिर्ज्वलद्भिरिव पावकैः ॥ ३१ ॥,nacirād rāvaṇaṃ saṃkhye yo vadhiṣyati vīryavān | roṣapramuktairiṣubhirjvaladbhiriva pāvakaiḥ || 31 ||
+32,32,तेनाहं प्रेषितो दूतस्त्वत्सकाशमिहागतः । त्वद्वियोगेन दुःखार्तः स त्वां कौशलमब्रवीत् ॥ ३२ ॥,tenāhaṃ preṣito dūtastvatsakāśamihāgataḥ | tvadviyogena duḥkhārtaḥ sa tvāṃ kauśalamabravīt || 32 ||
+32,33,लक्ष्मणश्च महातेजाः सुमित्रानन्दवर्धनः । अभिवाद्य महाबाहुः सो ऽपि कौशलमब्रवीत् ॥ ३३ ॥,lakṣmaṇaśca mahātejāḥ sumitrānandavardhanaḥ | abhivādya mahābāhuḥ so'pi kauśalamabravīt || 33 ||
+32,34,रामस्य च सखा देवि सुग्रीवो नाम वानरः । राजा वानरमुख्यानां स त्वां कौशलमब्रवीत् ॥ ३४ ॥,rāmasya ca sakhā devi sugrīvo nāma vānaraḥ | rājā vānaramukhyānāṃ sa tvāṃ kauśalamabravīt || 34 ||
+32,35,नित्यं स्मरति रामस्त्वां ससुग्रीवः सलक्ष्मणः । दिष्ट्या जीवसि वैदेहि राक्षसी वशमागता ॥ ३५ ॥,nityaṃ smarati rāmastvāṃ sasugrīvaḥ salakṣmaṇaḥ | diṣṭyā jīvasi vaidehi rākṣasī vaśamāgatā || 35 ||
+32,36,नचिराद्द्रक्ष्यसे रामं लक्ष्मणं च महारथम् । मध्ये वानरकोटीनां सुग्रीवं चामितौजसं ॥ ३६ ॥,nacirāddrakṣyase rāmaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahāratham | madhye vānarakoṭīnāṃ sugrīvaṃ cāmitaujasaṃ || 36 ||
+32,37,अहं सुग्रीवसचिवो हनूमान्नाम वानरः । प्रविष्टो नगरीं लङ्कां लङ्घयित्वा महोदधिम् ॥ ३७ ॥,ahaṃ sugrīvasacivo hanūmānnāma vānaraḥ | praviṣṭo nagarīṃ laṅkāṃ laṅghayitvā mahodadhim || 37 ||
+32,38,कृत्वा मूर्ध्नि पदन्यासं रावणस्य दुरात्मनः । त्वां द्रष्टुमुपयातो ऽहं समाश्रित्य पराक्रमम् ॥ ३८ ॥,kṛtvā mūrdhni padanyāsaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ | tvāṃ draṣṭumupayāto'haṃ samāśritya parākramam || 38 ||
+32,39,नाहमस्मि तथा देवि यथा मामवगच्छसि । विशङ्का त्यज्यतामेषा श्रद्धत्स्व वदतो मम ॥ ३९ ॥,nāhamasmi tathā devi yathā māmavagacchasi | viśaṅkā tyajyatāmeṣā śraddhatsva vadato mama || 39 ||
+33,1,तां तु राम कथां श्रुत्वा वैदेही वानरर्षभात् । उवाच वचनं सान्त्वमिदं मधुरया गिरा ॥ १ ॥,tāṃ tu rāma kathāṃ śrutvā vaidehī vānararṣabhāt | uvāca vacanaṃ sāntvamidaṃ madhurayā girā || 1 ||
+33,2,क्व ते रामेण संसर्गः कथं जानासि लक्ष्मणम् । वानराणां नराणां च कथमासीत् समागमः ॥ २ ॥,kva te rāmeṇa saṃsargaḥ kathaṃ jānāsi lakṣmaṇam | vānarāṇāṃ narāṇāṃ ca kathamāsīt samāgamaḥ || 2 ||
+33,3,यानि रामस्य लिङ्गानि लक्ष्मणस्य च वानर । तानि भूयः समाचक्ष्व न मां शोकः समाविशेत् ॥ ३ ॥,yāni rāmasya liṅgāni lakṣmaṇasya ca vānara | tāni bhūyaḥ samācakṣva na māṃ śokaḥ samāviśet || 3 ||
+33,4,कीदृशं तस्य संस्थानं रूपं रामस्य कीदृशम् । कथमूरू कथं बाहू लक्ष्मणस्य च शंस मे ॥ ४ ॥,kīdṛśaṃ tasya saṃsthānaṃ rūpaṃ rāmasya kīdṛśam | kathamūrū kathaṃ bāhū lakṣmaṇasya ca śaṃsa me || 4 ||
+33,5,एवमुक्तस्तु वैदेह्या हनूमान्मारुतात्मजः । ततो रामं यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ५ ॥,evamuktastu vaidehyā hanūmānmārutātmajaḥ | tato rāmaṃ yathātattvamākhyātumupacakrame || 5 ||
+33,6,जानन्ती बत दिष्ट्या मां वैदेहि परिपृच्छसि । भर्तुः कमलपत्राक्षि संख्यानं लक्ष्मणस्य च ॥ ६ ॥,jānantī bata diṣṭyā māṃ vaidehi paripṛcchasi | bhartuḥ kamalapatrākṣi saṃkhyānaṃ lakṣmaṇasya ca || 6 ||
+33,7,यानि रामस्य चिह्नानि लक्ष्मणस्य च यानि वै । लक्षितानि विशालाक्षि वदतः शृणु तानि मे ॥ ७ ॥,yāni rāmasya cihnāni lakṣmaṇasya ca yāni vai | lakṣitāni viśālākṣi vadataḥ śṛṇu tāni me || 7 ||
+33,8,रामः कमलपत्राक्षः सर्वभूतमनोहरः । रूपदाक्षिण्यसंपन्नः प्रसूतो जनकात्मजे ॥ ८ ॥,rāmaḥ kamalapatrākṣaḥ sarvabhūtamanoharaḥ | rūpadākṣiṇyasaṃpannaḥ prasūto janakātmaje || 8 ||
+33,9,तेजसादित्यसंकाशः क्षमया पृथिवीसमः । बृहस्पतिसमो बुद्ध्या यशसा वासवोपमः ॥ ९ ॥,tejasādityasaṃkāśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ | bṛhaspatisamo buddhyā yaśasā vāsavopamaḥ || 9 ||
+33,10,रक्षिता जीवलोकस्य स्वजनस्य च रक्षिता । रक्षिता स्वस्य वृत्तस्य धर्मस्य च परंतपः ॥ १० ॥,rakṣitā jīvalokasya svajanasya ca rakṣitā | rakṣitā svasya vṛttasya dharmasya ca paraṃtapaḥ || 10 ||
+33,11,रामो भामिनि लोकस्य चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता । मर्यादानां च लोकस्य कर्ता कारयिता च सः ॥ ११ ॥,rāmo bhāmini lokasya cāturvarṇyasya rakṣitā | maryādānāṃ ca lokasya kartā kārayitā ca saḥ || 11 ||
+33,12,अर्चिष्मानर्चितो ऽत्यर्थं ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः । साधूनामुपकारज्ञः प्रचारज्ञश्च कर्मणाम् ॥ १२ ॥,arciṣmānarcito'tyarthaṃ brahmacaryavrate sthitaḥ | sādhūnāmupakārajñaḥ pracārajñaśca karmaṇām || 12 ||
+33,13,राजविद्याविनीतश्च ब्राह्मणानामुपासिता । श्रुतवाञ् शीलसंपन्नो विनीतश्च परंतपः ॥ १३ ॥,rājavidyāvinītaśca brāhmaṇānāmupāsitā | śrutavāñ śīlasaṃpanno vinītaśca paraṃtapaḥ || 13 ||
+33,14,यजुर्वेदविनीतश्च वेदविद्भिः सुपूजितः । धनुर्वेदे च वेदे च वेदाङ्गेषु च निष्ठितः ॥ १४ ॥,yajurvedavinītaśca vedavidbhiḥ supūjitaḥ | dhanurvede ca vede ca vedāṅgeṣu ca niṣṭhitaḥ || 14 ||
+33,15,विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवः शुभाननः । गूढजत्रुः सुताम्राक्षो रामो देवि जनैः श्रुतः ॥ १५ ॥,vipulāṃso mahābāhuḥ kambugrīvaḥ śubhānanaḥ | gūḍhajatruḥ sutāmrākṣo rāmo devi janaiḥ śrutaḥ || 15 ||
+33,16,दुन्दुभिस्वननिर्घोषः स्निग्धवर्णः प्रतापवान् । समः समविभक्ताङ्गो वर्णं श्यामं समाश्रितः ॥ १६ ॥,dundubhisvananirghoṣaḥ snigdhavarṇaḥ pratāpavān | samaḥ samavibhaktāṅgo varṇaṃ śyāmaṃ samāśritaḥ || 16 ||
+33,17,त्रिस्थिरस्त्रिप्रलम्बश्च त्रिसमस्त्रिषु चोन्नतः । त्रिवलीवांस्त्र्यवणतश्चतुर्व्यङ्गस्त्रिशीर्षवान् ॥ १७ ॥,tristhirastripralambaśca trisamastriṣu connataḥ | trivalīvāṃstryavaṇataścaturvyaṅgastriśīrṣavān || 17 ||
+33,18,चतुष्कलश्चतुर्लेखश्चतुष्किष्कुश्चतुःसमः । चतुर्दशसमद्वन्द्वश्चतुर्दष्टश्चतुर्गतिः ॥ १८ ॥,catuṣkalaścaturlekhaścatuṣkiṣkuścatuḥsamaḥ | caturdaśasamadvandvaścaturdaṣṭaścaturgatiḥ || 18 ||
+33,19,महौष्ठहनुनासश्च पञ्चस्निग्धो ऽष्टवंशवान् । दशपद्मो दशबृहत्त्रिभिर्व्याप्तो द्विशुक्लवान् । षडुन्नतो नवतनुस्त्रिभिर्व्याप्नोति राघवः ॥ १९ ॥,mahauṣṭhahanunāsaśca pañcasnigdho'ṣṭavaṃśavān | daśapadmo daśabṛhattribhirvyāpto dviśuklavān | ṣaḍunnato navatanustribhirvyāpnoti rāghavaḥ || 19 ||
+33,20,सत्यधर्मपरः श्रीमान् संग्रहानुग्रहे रतः । देशकालविभागज्ञः सर्वलोकप्रियंवदः ॥ २० ॥,satyadharmaparaḥ śrīmān saṃgrahānugrahe rataḥ | deśakālavibhāgajñaḥ sarvalokapriyaṃvadaḥ || 20 ||
+33,21,भ्राता च तस्य द्वैमात्रः सौमित्रिरपराजितः । अनुरागेण रूपेण गुणैश्चैव तथाविधः ॥ २१ ॥,bhrātā ca tasya dvaimātraḥ saumitriraparājitaḥ | anurāgeṇa rūpeṇa guṇaiścaiva tathāvidhaḥ || 21 ||
+33,22,त्वामेव मार्गमाणो तौ विचरन्तौ वसुंधराम् । ददर्शतुर्मृगपतिं पूर्वजेनावरोपितम् ॥ २२ ॥,tvāmeva mārgamāṇo tau vicarantau vasuṃdharām | dadarśaturmṛgapatiṃ pūrvajenāvaropitam || 22 ||
+33,23,ऋश्यमूकस्य पृष्ठे तु बहुपादपसंकुले । भ्रातुर्भार्यार्तमासीनं सुग्रीवं प्रियदर्शनम् ॥ २३ ॥,ṛśyamūkasya pṛṣṭhe tu bahupādapasaṃkule | bhrāturbhāryārtamāsīnaṃ sugrīvaṃ priyadarśanam || 23 ||
+33,24,वयं तु हरिराजं तं सुग्रीवं सत्यसंगरम् । परिचर्यामहे राज्यात् पूर्वजेनावरोपितम् ॥ २४ ॥,vayaṃ tu harirājaṃ taṃ sugrīvaṃ satyasaṃgaram | paricaryāmahe rājyāt pūrvajenāvaropitam || 24 ||
+33,25,ततस्तौ चीरवसनौ धनुःप्रवरपाणिनौ । ऋश्यमूकस्य शैलस्य रम्यं देशमुपागतौ ॥ २५ ॥,tatastau cīravasanau dhanuḥpravarapāṇinau | ṛśyamūkasya śailasya ramyaṃ deśamupāgatau || 25 ||
+33,26,स तौ दृष्ट्वा नरव्याघ्रौ धन्विनौ वानरर्षभः । अभिप्लुतो गिरेस्तस्य शिखरं भयमोहितः ॥ २६ ॥,sa tau dṛṣṭvā naravyāghrau dhanvinau vānararṣabhaḥ | abhipluto girestasya śikharaṃ bhayamohitaḥ || 26 ||
+33,27,ततः स शिखरे तस्मिन् वानरेन्द्रो व्यवस्थितः । तयोः समीपं मामेव प्रेषयामास सत्वरः ॥ २७ ॥,tataḥ sa śikhare tasmin vānarendro vyavasthitaḥ | tayoḥ samīpaṃ māmeva preṣayāmāsa satvaraḥ || 27 ||
+33,28,तावहं पुरुषव्याघ्रौ सुग्रीववचनात् प्रभू । रूपलक्षणसंपन्नौ कृताञ्जलिरुपस्थितः ॥ २८ ॥,tāvahaṃ puruṣavyāghrau sugrīvavacanāt prabhū | rūpalakṣaṇasaṃpannau kṛtāñjalirupasthitaḥ || 28 ||
+33,29,तौ परिज्ञाततत्त्वार्थौ मया प्रीतिसमन्वितौ । पृष्ठमारोप्य तं देशं प्रापितौ पुरुषर्षभौ ॥ २९ ॥,tau parijñātatattvārthau mayā prītisamanvitau | pṛṣṭhamāropya taṃ deśaṃ prāpitau puruṣarṣabhau || 29 ||
+33,30,निवेदितौ च तत्त्वेन सुग्रीवाय महात्मने । तयोरन्योन्यसंभाषाद्भृशं प्रीतिरजायत ॥ ३० ॥,niveditau ca tattvena sugrīvāya mahātmane | tayoranyonyasaṃbhāṣādbhṛśaṃ prītirajāyata || 30 ||
+33,31,तत्र तौ कीर्तिसंपन्नौ हरीश्वरनरेश्वरौ । परस्परकृताश्वासौ कथया पूर्ववृत्तया ॥ ३१ ॥,tatra tau kīrtisaṃpannau harīśvaranareśvarau | parasparakṛtāśvāsau kathayā pūrvavṛttayā || 31 ||
+33,32,तं ततः सान्त्वयामास सुग्रीवं लक्ष्मणाग्रजः । स्त्रीहेतोर्वालिना भ्रात्रा निरस्तमुरु तेजसा ॥ ३२ ॥,taṃ tataḥ sāntvayāmāsa sugrīvaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ | strīhetorvālinā bhrātrā nirastamuru tejasā || 32 ||
+33,33,ततस्त्वन्नाशजं शोकं रामस्याक्लिष्टकर्मणः । लक्ष्मणो वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयत् ॥ ३३ ॥,tatastvannāśajaṃ śokaṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ | lakṣmaṇo vānarendrāya sugrīvāya nyavedayat || 33 ||
+33,34,स श्रुत्वा वानरेन्द्रस्तु लक्ष्मणेनेरितं वचः । तदासीन्निष्प्रभो ऽत्यर्थं ग्रहग्रस्त इवांशुमान् ॥ ३४ ॥,sa śrutvā vānarendrastu lakṣmaṇeneritaṃ vacaḥ | tadāsīnniṣprabho'tyarthaṃ grahagrasta ivāṃśumān || 34 ||
+33,35,ततस्त्वद्गात्रशोभीनि रक्षसा ह्रियमाणया । यान्याभरणजालानि पातितानि महीतले ॥ ३५ ॥,tatastvadgātraśobhīni rakṣasā hriyamāṇayā | yānyābharaṇajālāni pātitāni mahītale || 35 ||
+33,36,तानि सर्वाणि रामाय आनीय हरियूथपाः । संहृष्टा दर्शयामासुर्गतिं तु न विदुस्तव ॥ ३६ ॥,tāni sarvāṇi rāmāya ānīya hariyūthapāḥ | saṃhṛṣṭā darśayāmāsurgatiṃ tu na vidustava || 36 ||
+33,37,तानि रामाय दत्तानि मयैवोपहृतानि च । स्वनवन्त्यवकीर्णन्ति तस्मिन् विहतचेतसि ॥ ३७ ॥,tāni rāmāya dattāni mayaivopahṛtāni ca | svanavantyavakīrṇanti tasmin vihatacetasi || 37 ||
+33,38,तान्यङ्के दर्शनीयानि कृत्वा बहुविधं ततः । तेन देवप्रकाशेन देवेन परिदेवितम् ॥ ३८ ॥,tānyaṅke darśanīyāni kṛtvā bahuvidhaṃ tataḥ | tena devaprakāśena devena paridevitam || 38 ||
+33,39,पश्यतस्तस्या रुदतस्ताम्यतश्च पुनः पुनः । प्रादीपयन्दाशरथेस्तानि शोकहुताशनम् ॥ ३९ ॥,paśyatastasyā rudatastāmyataśca punaḥ punaḥ | prādīpayandāśarathestāni śokahutāśanam || 39 ||
+33,40,शयितं च चिरं तेन दुःखार्तेन महात्मना । मयापि विविधैर्वाक्यैः कृच्छ्रादुत्थापितः पुनः ॥ ४० ॥,śayitaṃ ca ciraṃ tena duḥkhārtena mahātmanā | mayāpi vividhairvākyaiḥ kṛcchrādutthāpitaḥ punaḥ || 40 ||
+33,41,तानि दृष्ट्वा महार्हाणि दर्शयित्वा मुहुर्मुहुः । राघवः सहसौमित्रिः सुग्रीवे स न्यवेदयत् ॥ ४१ ॥,tāni dṛṣṭvā mahārhāṇi darśayitvā muhurmuhuḥ | rāghavaḥ sahasaumitriḥ sugrīve sa nyavedayat || 41 ||
+33,42,स तवादर्शनादार्ये राघवः परितप्यते । महता ज्वलता नित्यमग्निनेवाग्निपर्वतः ॥ ४२ ॥,sa tavādarśanādārye rāghavaḥ paritapyate | mahatā jvalatā nityamagninevāgniparvataḥ || 42 ||
+33,43,त्वत्कृते तमनिद्रा च शोकश्चिन्ता च राघवम् । तापयन्ति महात्मानमग्न्यगारमिवाग्नयः ॥ ४३ ॥,tvatkṛte tamanidrā ca śokaścintā ca rāghavam | tāpayanti mahātmānamagnyagāramivāgnayaḥ || 43 ||
+33,44,तवादर्शनशोकेन राघवः प्रविचाल्यते । महता भूमिकम्पेन महानिव शिलोच्चयः ॥ ४४ ॥,tavādarśanaśokena rāghavaḥ pravicālyate | mahatā bhūmikampena mahāniva śiloccayaḥ || 44 ||
+33,45,कानानानि सुरम्याणि नदीप्रस्रवणानि च । चरन्न रतिमाप्नोति त्वमपश्यन्नृपात्मजे ॥ ४५ ॥,kānānāni suramyāṇi nadīprasravaṇāni ca | caranna ratimāpnoti tvamapaśyannṛpātmaje || 45 ||
+33,46,स त्वां मनुजशार्दूलः क्षिप्रं प्राप्स्यति राघवः । समित्रबान्धवं हत्वा रावणं जनकात्मजे ॥ ४६ ॥,sa tvāṃ manujaśārdūlaḥ kṣipraṃ prāpsyati rāghavaḥ | samitrabāndhavaṃ hatvā rāvaṇaṃ janakātmaje || 46 ||
+33,47,सहितौ रामसुग्रीवाव् उभावकुरुतां तदा । समयं वालिनं हन्तुं तव चान्वेषणं तथा ॥ ४७ ॥,sahitau rāmasugrīvāv ubhāvakurutāṃ tadā | samayaṃ vālinaṃ hantuṃ tava cānveṣaṇaṃ tathā || 47 ||
+33,48,ततो निहत्य तरसा रामो वालिनमाहवे । सर्वर्क्षहरिसंघानां सुग्रीवमकरोत् पतिम् ॥ ४८ ॥,tato nihatya tarasā rāmo vālinamāhave | sarvarkṣaharisaṃghānāṃ sugrīvamakarot patim || 48 ||
+33,49,रामसुग्रीवयोरैक्यं देव्येवं समजायत । हनूमन्तं च मां विद्धि तयोर्दूतमिहागतम् ॥ ४९ ॥,rāmasugrīvayoraikyaṃ devyevaṃ samajāyata | hanūmantaṃ ca māṃ viddhi tayordūtamihāgatam || 49 ||
+33,50,स्वराज्यं प्राप्य सुग्रीवः समनीय महाहरीन् । त्वदर्थं प्रेषयामास दिशो दश महाबलान् ॥ ५० ॥,svarājyaṃ prāpya sugrīvaḥ samanīya mahāharīn | tvadarthaṃ preṣayāmāsa diśo daśa mahābalān || 50 ||
+33,51,आदिष्टा वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण महौजसः । अद्रिराजप्रतीकाशाः सर्वतः प्रस्थिता महीम् ॥ ५१ ॥,ādiṣṭā vānarendreṇa sugrīveṇa mahaujasaḥ | adrirājapratīkāśāḥ sarvataḥ prasthitā mahīm || 51 ||
+33,52,अङ्गदो नाम लक्ष्मीवान् वालिसूनुर्महाबलः । प्रस्थितः कपिशार्दूलस्त्रिभागबलसंवृतः ॥ ५२ ॥,aṅgado nāma lakṣmīvān vālisūnurmahābalaḥ | prasthitaḥ kapiśārdūlastribhāgabalasaṃvṛtaḥ || 52 ||
+33,53,तेषां नो विप्रनष्टानां विन्ध्ये पर्वतसत्तमे । भृशं शोकपरीतनामहोरात्रगणा गताः ॥ ५३ ॥,teṣāṃ no vipranaṣṭānāṃ vindhye parvatasattame | bhṛśaṃ śokaparītanāmahorātragaṇā gatāḥ || 53 ||
+33,54,ते वयं कार्यनैराश्यात् कालस्यातिक्रमेण च । भयाच्च कपिराजस्य प्राणांस्त्यक्तुं व्यवस्थिताः ॥ ५४ ���,te vayaṃ kāryanairāśyāt kālasyātikrameṇa ca | bhayācca kapirājasya prāṇāṃstyaktuṃ vyavasthitāḥ || 54 ||
+33,55,विचित्य वनदुर्गाणि गिरिप्रस्रवणानि च । अनासाद्य पदं देव्याः प्राणांस्त्यक्तुं व्यवस्थिताः ॥ ५५ ॥,vicitya vanadurgāṇi giriprasravaṇāni ca | anāsādya padaṃ devyāḥ prāṇāṃstyaktuṃ vyavasthitāḥ || 55 ||
+33,56,भृशं शोकार्णवे मग्नः पर्यदेवयदङ्गदः । तव नाशं च वैदेहि वालिनश्च तथा वधम् । प्रायोपवेशमस्माकं मरणं च जटायुषः ॥ ५६ ॥,bhṛśaṃ śokārṇave magnaḥ paryadevayadaṅgadaḥ | tava nāśaṃ ca vaidehi vālinaśca tathā vadham | prāyopaveśamasmākaṃ maraṇaṃ ca jaṭāyuṣaḥ || 56 ||
+33,57,तेषां नः स्वामिसंदेशान्निराशानां मुमूर्षताम् । कार्यहेतोरिवायातः शकुनिर्वीर्यवान्महान् ॥ ५७ ॥,teṣāṃ naḥ svāmisaṃdeśānnirāśānāṃ mumūrṣatām | kāryahetorivāyātaḥ śakunirvīryavānmahān || 57 ||
+33,58,गृध्रराजस्य सोदर्यः संपातिर्नाम गृध्रराट् । श्रुत्वा भ्रातृवधं कोपादिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५८ ॥,gṛdhrarājasya sodaryaḥ saṃpātirnāma gṛdhrarāṭ | śrutvā bhrātṛvadhaṃ kopādidaṃ vacanamabravīt || 58 ||
+33,59,यवीयान् केन मे भ्राता हतः क्व च विनाशितः । एतदाख्यातुमिच्छामि भवद्भिर्वानरोत्तमाः ॥ ५९ ॥,yavīyān kena me bhrātā hataḥ kva ca vināśitaḥ | etadākhyātumicchāmi bhavadbhirvānarottamāḥ || 59 ||
+33,60,अङ्गदो ऽकथयत्तस्य जनस्थाने महद्वधम् । रक्षसा भीमरूपेण त्वामुद्दिश्य यथातथम् ॥ ६० ॥,aṅgado'kathayattasya janasthāne mahadvadham | rakṣasā bhīmarūpeṇa tvāmuddiśya yathātatham || 60 ||
+33,61,जटायोस्तु वधं श्रुत्वा दुःखितः सो ऽरुणात्मजः । त्वामाह स वरारोहे वसन्तीं रावणालये ॥ ६१ ॥,jaṭāyostu vadhaṃ śrutvā duḥkhitaḥ so'ruṇātmajaḥ | tvāmāha sa varārohe vasantīṃ rāvaṇālaye || 61 ||
+33,62,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संपातेः प्रीतिवर्धनम् । अङ्गदप्रमुखाः सर्वे ततः संप्रस्थिता वयम् । त्वद्दर्शनकृतोत्साहा हृष्टास्तुष्टाः प्लवंगमाः ॥ ६२ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā saṃpāteḥ prītivardhanam | aṅgadapramukhāḥ sarve tataḥ saṃprasthitā vayam | tvaddarśanakṛtotsāhā hṛṣṭāstuṣṭāḥ plavaṃgamāḥ || 62 ||
+33,63,अथाहं हरिसैन्यस्य सागरं दृश्य सीदतः । व्यवधूय भयं तीव्रं योजनानां शतं प्लुतः ॥ ६३ ॥,athāhaṃ harisainyasya sāgaraṃ dṛśya sīdataḥ | vyavadhūya bhayaṃ tīvraṃ yojanānāṃ śataṃ plutaḥ || 63 ||
+33,64,लङ्का चापि मया रात्रौ प्रविष्टा राक्षसाकुला । रावणश्च मया दृष्टस्त्वं च शोकनिपीडिता ॥ ६४ ॥,laṅkā cāpi mayā rātrau praviṣṭā rākṣasākulā | rāvaṇaśca mayā dṛṣṭastvaṃ ca śokanipīḍitā || 64 ||
+33,65,एतत्ते सर्वमाख्यातं यथावृत्तमनिन्दिते । अभिभाषस्व मां देवि दूतो दाशरथेरहम् ॥ ६५ ॥,etatte sarvamākhyātaṃ yathāvṛttamanindite | abhibhāṣasva māṃ devi dūto dāśaratheraham || 65 ||
+33,66,त्वं मां रामकृतोद्योगं त्वन्निमित्तमिहागतम् । सुग्रीव सचिवं देवि बुध्यस्व पवनात्मजम् ॥ ६६ ॥,tvaṃ māṃ rāmakṛtodyogaṃ tvannimittamihāgatam | sugrīva sacivaṃ devi budhyasva pavanātmajam || 66 ||
+33,67,कुशली तव काकुत्स्थः सर्वशस्त्रभृतां वरः । गुरोराराधने युक्तो लक्ष्मणश्च सुलक्षणः ॥ ६७ ॥,kuśalī tava kākutsthaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ | gurorārādhane yukto lakṣmaṇaśca sulakṣaṇaḥ || 67 ||
+33,68,तस्य वीर्यवतो देवि भर्तुस्तव हिते रतः । अहमेकस्तु संप्राप्तः सुग्रीववचनादिह ॥ ६८ ॥,tasya vīryavato devi bhartustava hite rataḥ | ahamekastu saṃprāptaḥ sugrīvavacanādiha || 68 ||
+33,69,मयेयमसहायेन चरता कामरूपिणा । दक्षिणा दिगनुक्रान्ता त्वन्मार्गविचयैषिणा ॥ ६९ ॥,mayeyamasahāyena caratā kāmarūpiṇā | dakṣiṇā diganukrāntā tvanmārgavicayaiṣiṇā || 69 ||
+33,70,दिष्ट्याहं हरिसैन्यानां त्वन्नाशमनुशोचताम् । अपनेष्यामि संतापं तवाभिगमशंसनात् ॥ ७० ॥,diṣṭyāhaṃ harisainyānāṃ tvannāśamanuśocatām | apaneṣyāmi saṃtāpaṃ tavābhigamaśaṃsanāt || 70 ||
+33,71,दिष्ट्या हि न मम व्यर्थं देवि सागरलङ्घनम् । प्राप्स्याम्यहमिदं दिष्ट्या त्वद्दर्शनकृतं यशः ॥ ७१ ॥,diṣṭyā hi na mama vyarthaṃ devi sāgaralaṅghanam | prāpsyāmyahamidaṃ diṣṭyā tvaddarśanakṛtaṃ yaśaḥ || 71 ||
+33,72,राघवश्च महावीर्यः क्षिप्रं त्वामभिपत्स्यते । समित्रबान्धवं हत्वा रावणं राक्षसाधिपम् ॥ ७२ ॥,rāghavaśca mahāvīryaḥ kṣipraṃ tvāmabhipatsyate | samitrabāndhavaṃ hatvā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam || 72 ||
+33,73,कौरजो नाम वैदेहि गिरीणामुत्तमो गिरिः । ततो गच्छति गोकर्णं पर्वतं केसरी हरिः ॥ ७३ ॥,kaurajo nāma vaidehi girīṇāmuttamo giriḥ | tato gacchati gokarṇaṃ parvataṃ kesarī hariḥ || 73 ||
+33,74,स च देवर्षिभिर्दृष्टः पिता मम महाकपिः । तीर्थे नदीपतेः पुण्ये शम्बसादनमुद्धरत् ॥ ७४ ॥,sa ca devarṣibhirdṛṣṭaḥ pitā mama mahākapiḥ | tīrthe nadīpateḥ puṇye śambasādanamuddharat || 74 ||
+33,75,तस्याहं हरिणः क्षेत्रे जातो वातेन मैथिलि । हनूमानिति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा । विश्वासार्थं तु वैदेहि भर्तुरुक्ता मया गुणाः ॥ ७५ ॥,tasyāhaṃ hariṇaḥ kṣetre jāto vātena maithili | hanūmāniti vikhyāto loke svenaiva karmaṇā | viśvāsārthaṃ tu vaidehi bharturuktā mayā guṇāḥ || 75 ||
+33,76,एवं विश्वासिता सीता हेतुभिः शोककर्शिता । उपपन्नैरभिज्ञानैर्दूतं तमवगच्छति ॥ ७६ ॥,evaṃ viśvāsitā sītā hetubhiḥ śokakarśitā | upapannairabhijñānairdūtaṃ tamavagacchati || 76 ||
+33,77,अतुलं च गता हर्षं प्रहर्षेण तु जानकी । नेत्राभ्यां वक्रपक्ष्माभ्यां मुमोचानन्दजं जलम् ॥ ७७ ॥,atulaṃ ca gatā harṣaṃ praharṣeṇa tu jānakī | netrābhyāṃ vakrapakṣmābhyāṃ mumocānandajaṃ jalam || 77 ||
+33,78,चारु तच्चाननं तस्यास्ताम्रशुक्लायतेक्षणम् । अशोभत विशालाक्ष्या राहुमुक्त इवोडुराट् । हनूमन्तं कपिं व्यक्तं मन्यते नान्यथेति सा ॥ ७८ ॥,cāru taccānanaṃ tasyāstāmraśuklāyatekṣaṇam | aśobhata viśālākṣyā rāhumukta ivoḍurāṭ | hanūmantaṃ kapiṃ vyaktaṃ manyate nānyatheti sā || 78 ||
+33,79,अथोवाच हनूमांस्तामुत्तरं प्रियदर्शनाम् ॥ ७९ ॥,athovāca hanūmāṃstāmuttaraṃ priyadarśanām || 79 ||
+33,80,हते ऽसुरे संयति शम्बसादने कपिप्रवीरेण महर्षिचोदनात् । ततो ऽस्मि वायुप्रभवो हि मैथिलि प्रभावतस्तत्प्रतिमश्च वानरः ॥ ८० ॥,hate'sure saṃyati śambasādane kapipravīreṇa mahar���icodanāt | tato'smi vāyuprabhavo hi maithili prabhāvatastatpratimaśca vānaraḥ || 80 ||
+34,1,भूय एव महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः । अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं सीताप्रत्ययकारणात् ॥ १ ॥,bhūya eva mahātejā hanūmānmārutātmajaḥ | abravīt praśritaṃ vākyaṃ sītāpratyayakāraṇāt || 1 ||
+34,2,वानरो ऽहं महाभागे दूतो रामस्य धीमतः । रामनामाङ्कितं चेदं पश्य देव्यङ्गुलीयकम् । समाश्वसिहि भद्रं ते क्षीणदुःखफला ह्यसि ॥ २ ॥,vānaro'haṃ mahābhāge dūto rāmasya dhīmataḥ | rāmanāmāṅkitaṃ cedaṃ paśya devyaṅgulīyakam | samāśvasihi bhadraṃ te kṣīṇaduḥkhaphalā hyasi || 2 ||
+34,3,गृहीत्वा प्रेक्षमाणा सा भर्तुः करविभूषणम् । भर्तारमिव संप्राप्ता जानकी मुदिताभवत् ॥ ३ ॥,gṛhītvā prekṣamāṇā sā bhartuḥ karavibhūṣaṇam | bhartāramiva saṃprāptā jānakī muditābhavat || 3 ||
+34,4,चारु तद्वदनं तस्यास्ताम्रशुक्लायतेक्षणम् । बभूव प्रहर्षोदग्रं राहुमुक्त इवोडुराट् ॥ ४ ॥,cāru tadvadanaṃ tasyāstāmraśuklāyatekṣaṇam | babhūva praharṣodagraṃ rāhumukta ivoḍurāṭ || 4 ||
+34,5,ततः सा ह्रीमती बाला भर्तुः संदेशहर्षिता । परितुट्षा प्रियं श्रुत्वा प्राशंसत महाकपिम् ॥ ५ ॥,tataḥ sā hrīmatī bālā bhartuḥ saṃdeśaharṣitā | parituṭṣā priyaṃ śrutvā prāśaṃsata mahākapim || 5 ||
+34,6,विक्रान्तस्त्वं समर्थस्त्वं प्राज्ञस्त्वं वानरोत्तम । येनेदं राक्षसपदं त्वयैकेन प्रधर्षितम् ॥ ६ ॥,vikrāntastvaṃ samarthastvaṃ prājñastvaṃ vānarottama | yenedaṃ rākṣasapadaṃ tvayaikena pradharṣitam || 6 ||
+34,7,शतयोजनविस्तीर्णः सागरो मकरालयः । विक्रमश्लाघनीयेन क्रमता गोष्पदीकृतः ॥ ७ ॥,śatayojanavistīrṇaḥ sāgaro makarālayaḥ | vikramaślāghanīyena kramatā goṣpadīkṛtaḥ || 7 ||
+34,8,न हि त्वां प्राकृतं मन्ये वनरं वनरर्षभ । यस्य ते नास्ति संत्रासो रावणान्नापि संभ्रमः ॥ ८ ॥,na hi tvāṃ prākṛtaṃ manye vanaraṃ vanararṣabha | yasya te nāsti saṃtrāso rāvaṇānnāpi saṃbhramaḥ || 8 ||
+34,9,अर्हसे च कपिश्रेष्ठ मया समभिभाषितुम् । यद्यसि प्रेषितस्तेन रामेण विदितात्मना ॥ ९ ॥,arhase ca kapiśreṣṭha mayā samabhibhāṣitum | yadyasi preṣitastena rāmeṇa viditātmanā || 9 ||
+34,10,प्रेषयिष्यति दुर्धर्षो रामो न ह्यपरीक्षितम् । पराक्रममविज्ञाय मत्सकाशं विशेषतः ॥ १० ॥,preṣayiṣyati durdharṣo rāmo na hyaparīkṣitam | parākramamavijñāya matsakāśaṃ viśeṣataḥ || 10 ||
+34,11,दिष्ट्या च कुशली रामो धर्मात्मा धर्मवत्सलः । लक्ष्मणश्च महातेजाः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ ११ ॥,diṣṭyā ca kuśalī rāmo dharmātmā dharmavatsalaḥ | lakṣmaṇaśca mahātejāḥ sumitrānandavardhanaḥ || 11 ||
+34,12,कुशली यदि काकुत्स्थः किं नु सागरमेखलाम् । महीं दहति कोपेन युगान्ताग्निरिवोत्थितः ॥ १२ ॥,kuśalī yadi kākutsthaḥ kiṃ nu sāgaramekhalām | mahīṃ dahati kopena yugāntāgnirivotthitaḥ || 12 ||
+34,13,अथ वा शक्तिमन्तौ तौ सुराणामपि निग्रहे । ममैव तु न दुःखानामस्ति मन्ये विपर्ययः ॥ १३ ॥,atha vā śaktimantau tau surāṇāmapi nigrahe | mamaiva tu na duḥkhānāmasti manye viparyayaḥ || 13 ||
+34,14,कच्चिच्च व्यथते रामः कच्चिन्न परिपत्यते । उत्तराण�� च कार्याणि कुरुते पुरुषोत्तमः ॥ १४ ॥,kaccicca vyathate rāmaḥ kaccinna paripatyate | uttarāṇi ca kāryāṇi kurute puruṣottamaḥ || 14 ||
+34,15,कच्चिन्न दीनः संभ्रान्तः कार्येषु च न मुह्यति । कच्चिन्पुरुषकार्याणि कुरुते नृपतेः सुतः ॥ १५ ॥,kaccinna dīnaḥ saṃbhrāntaḥ kāryeṣu ca na muhyati | kaccinpuruṣakāryāṇi kurute nṛpateḥ sutaḥ || 15 ||
+34,16,द्विविधं त्रिविधोपायमुपायमपि सेवते । विजिगीषुः सुहृत् कच्चिन्मित्रेषु च परंतपः ॥ १६ ॥,dvividhaṃ trividhopāyamupāyamapi sevate | vijigīṣuḥ suhṛt kaccinmitreṣu ca paraṃtapaḥ || 16 ||
+34,17,कच्चिन्मित्राणि लभते मित्रैश्चाप्यभिगम्यते । कच्चित् कल्याणमित्रश्च मित्रैश्चापि पुरस्कृतः ॥ १७ ॥,kaccinmitrāṇi labhate mitraiścāpyabhigamyate | kaccit kalyāṇamitraśca mitraiścāpi puraskṛtaḥ || 17 ||
+34,18,कच्चिदाशास्ति देवानां प्रसादं पार्थिवात्मजः । कच्चित् पुरुषकारं च दैवं च प्रतिपद्यते ॥ १८ ॥,kaccidāśāsti devānāṃ prasādaṃ pārthivātmajaḥ | kaccit puruṣakāraṃ ca daivaṃ ca pratipadyate || 18 ||
+34,19,कच्चिन्न विगतस्नेहो विवासान्मयि राघवः । कच्चिन्मां व्यसनादस्मान्मोक्षयिष्यति वानरः ॥ १९ ॥,kaccinna vigatasneho vivāsānmayi rāghavaḥ | kaccinmāṃ vyasanādasmānmokṣayiṣyati vānaraḥ || 19 ||
+34,20,सुखानामुचितो नित्यमसुखानामनूचितः । दुःखमुत्तरमासाद्य कच्चिद् रामो न सीदति ॥ २० ॥,sukhānāmucito nityamasukhānāmanūcitaḥ | duḥkhamuttaramāsādya kaccid rāmo na sīdati || 20 ||
+34,21,कौसल्यायास्तथा कच्चित् सुमित्रायास्तथैव च । अभीक्ष्णं श्रूयते कच्चित् कुशलं भरतस्य च ॥ २१ ॥,kausalyāyāstathā kaccit sumitrāyāstathaiva ca | abhīkṣṇaṃ śrūyate kaccit kuśalaṃ bharatasya ca || 21 ||
+34,22,मन्निमित्तेन मानार्हः कच्चिच्छोकेन राघवः । कच्चिन्नान्यमना रामः कच्चिन्मां तारयिष्यति ॥ २२ ॥,mannimittena mānārhaḥ kaccicchokena rāghavaḥ | kaccinnānyamanā rāmaḥ kaccinmāṃ tārayiṣyati || 22 ||
+34,23,कच्चिदक्षौहिणीं भीमां भरतो भ्रातृवत्सलः । ध्वजिनीं मन्त्रिभिर्गुप्तां प्रेषयिष्यति मत्कृते ॥ २३ ॥,kaccidakṣauhiṇīṃ bhīmāṃ bharato bhrātṛvatsalaḥ | dhvajinīṃ mantribhirguptāṃ preṣayiṣyati matkṛte || 23 ||
+34,24,वानराधिपतिः श्रीमान् सुग्रीवः कच्चिदेष्यति । मत्कृते हरिभिर्वीरैर्वृतो दन्तनखायुधैः ॥ २४ ॥,vānarādhipatiḥ śrīmān sugrīvaḥ kaccideṣyati | matkṛte haribhirvīrairvṛto dantanakhāyudhaiḥ || 24 ||
+34,25,कच्चिच्च लक्ष्मणः शूरः सुमित्रानन्दवर्धनः । अस्त्रविच्छरजालेन राक्षसान् विधमिष्यति ॥ २५ ॥,kaccicca lakṣmaṇaḥ śūraḥ sumitrānandavardhanaḥ | astraviccharajālena rākṣasān vidhamiṣyati || 25 ||
+34,26,रौद्रेण कच्चिदस्त्रेण रामेण निहतं रणे । द्रक्ष्याम्यल्पेन कालेन रावणं ससुहृज्जनम् ॥ २६ ॥,raudreṇa kaccidastreṇa rāmeṇa nihataṃ raṇe | drakṣyāmyalpena kālena rāvaṇaṃ sasuhṛjjanam || 26 ||
+34,27,कच्चिन्न तद्धेमसमानवर्णं तस्याननं पद्मसमानगन्धि । मया विना शुष्यति शोकदीनं जलक्षये पद्ममिवातपेन ॥ २७ ॥,kaccinna taddhemasamānavarṇaṃ tasyānanaṃ padmasamānagandhi | mayā vinā śuṣyati śokadīnaṃ jalakṣaye padmamivātapena || 27 ||
+34,28,धर्मापदेशात्त्यजतश्च राज्यां मां चाप्यरण्यं नयतः पदातिम् । नासीद्व्यथा यस्य न भीर्न शोकः कच्चित् स धैर्यं हृदये करोति ॥ २८ ॥,dharmāpadeśāttyajataśca rājyāṃ māṃ cāpyaraṇyaṃ nayataḥ padātim | nāsīdvyathā yasya na bhīrna śokaḥ kaccit sa dhairyaṃ hṛdaye karoti || 28 ||
+34,29,न चास्य माता न पिता न चान्यः स्नेहाद्विशिष्टो ऽस्ति मया समो वा । तावद्ध्यहं दूतजिजीविषेयं यावत् प्रवृत्तिं शृणुयां प्रियस्य ॥ २९ ॥,na cāsya mātā na pitā na cānyaḥ snehādviśiṣṭo'sti mayā samo vā | tāvaddhyahaṃ dūtajijīviṣeyaṃ yāvat pravṛttiṃ śṛṇuyāṃ priyasya || 29 ||
+34,30,इतीव देवी वचनं महार्थं तं वानरेन्द्रं मधुरार्थमुक्त्वा । श्रोतुं पुनस्तस्य वचो ऽभिरामं रामार्थयुक्तं विरराम रामा ॥ ३० ॥,itīva devī vacanaṃ mahārthaṃ taṃ vānarendraṃ madhurārthamuktvā | śrotuṃ punastasya vaco'bhirāmaṃ rāmārthayuktaṃ virarāma rāmā || 30 ||
+34,31,सीताया वचनं श्रुत्वा मारुतिर्भीमविक्रमः । शिरस्यञ्जलिमाधाय वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ ३१ ॥,sītāyā vacanaṃ śrutvā mārutirbhīmavikramaḥ | śirasyañjalimādhāya vākyamuttaramabravīt || 31 ||
+34,32,न त्वामिहस्थां जानीते रामः कमललोचनः । श्रुत्वैव तु वचो मह्यं क्षिप्रमेष्यति राघवः ॥ ३२ ॥,na tvāmihasthāṃ jānīte rāmaḥ kamalalocanaḥ | śrutvaiva tu vaco mahyaṃ kṣiprameṣyati rāghavaḥ || 32 ||
+34,33,चमूं प्रकर्षन्महतीं हर्यृष्कगणसंकुलाम् । विष्टम्भयित्वा बाणौघैरक्षोभ्यं वरुणालयम् । करिष्यति पुरीं लङ्कां काकुत्स्थः शान्तराक्षसाम् ॥ ३३ ॥,camūṃ prakarṣanmahatīṃ haryṛṣkagaṇasaṃkulām | viṣṭambhayitvā bāṇaughairakṣobhyaṃ varuṇālayam | kariṣyati purīṃ laṅkāṃ kākutsthaḥ śāntarākṣasām || 33 ||
+34,34,तत्र यद्यन्तरा मृत्युर्यदि देवाः सहासुराः । स्थास्यन्ति पथि रामस्य स तानपि वधिष्यति ॥ ३४ ॥,tatra yadyantarā mṛtyuryadi devāḥ sahāsurāḥ | sthāsyanti pathi rāmasya sa tānapi vadhiṣyati || 34 ||
+34,35,तवादर्शनजेनार्ये शोकेन स परिप्लुतः । न शर्म लभते रामः सिंहार्दित इव द्विपः ॥ ३५ ॥,tavādarśanajenārye śokena sa pariplutaḥ | na śarma labhate rāmaḥ siṃhārdita iva dvipaḥ || 35 ||
+34,36,दर्दरेण च ते देवि शपे मूलफलेन च । मलयेन च विन्ध्येन मेरुणा मन्दरेण च ॥ ३६ ॥,dardareṇa ca te devi śape mūlaphalena ca | malayena ca vindhyena meruṇā mandareṇa ca || 36 ||
+34,37,यथा सुनयनं वल्गु बिम्बौष्ठं चारुकुण्डलम् । मुखं द्रक्ष्यसि रामस्य पूर्णचन्द्रमिवोदितम् ॥ ३७ ॥,yathā sunayanaṃ valgu bimbauṣṭhaṃ cārukuṇḍalam | mukhaṃ drakṣyasi rāmasya pūrṇacandramivoditam || 37 ||
+34,38,क्षिप्रं द्रक्ष्यसि वैदेहि रामं प्रस्रवणे गिरौ । शतक्रतुमिवासीनं नाकपृष्ठस्य मूर्धनि ॥ ३८ ॥,kṣipraṃ drakṣyasi vaidehi rāmaṃ prasravaṇe girau | śatakratumivāsīnaṃ nākapṛṣṭhasya mūrdhani || 38 ||
+34,39,न मांसं राघवो भुङ्क्ते न चापि मधुसेवते । वन्यं सुविहितं नित्यं भक्तमश्नाति पञ्चमम् ॥ ३९ ॥,na māṃsaṃ rāghavo bhuṅkte na cāpi madhusevate | vanyaṃ suvihitaṃ nityaṃ bhaktamaśnāti pañcamam || 39 ||
+34,40,नैव दंशान्न मशकान्न कीटान्न सरीसृपान् । राघवो ऽपनयेद्गत्रात्त्वद्गतेनान्तरात्मना ॥ ४० ॥,naiva daṃśānna maśakānna kīṭānna sarīsṛpān | rāghavo'panayedgatrāttvadgatenāntarātmanā || 40 ||
+34,41,नित्यं ध्यानपरो रामो नित्यं शोकपरायणः । नान्यच्चिन्तयते किं चित् स तु कामवशं गतः ॥ ४१ ॥,nityaṃ dhyānaparo rāmo nityaṃ śokaparāyaṇaḥ | nānyaccintayate kiṃ cit sa tu kāmavaśaṃ gataḥ || 41 ||
+34,42,अनिद्रः सततं रामः सुप्तो ऽपि च नरोत्तमः । सीतेति मधुरां वाणीं व्याहरन्प्रतिबुध्यते ॥ ४२ ॥,anidraḥ satataṃ rāmaḥ supto'pi ca narottamaḥ | sīteti madhurāṃ vāṇīṃ vyāharanpratibudhyate || 42 ||
+34,43,दृष्ट्वा फलं वा पुष्पं वा यच्चान्यत् स्त्रीमनोहरम् । बहुशो हा प्रियेत्येवं श्वसंस्त्वामभिभाषते ॥ ४३ ॥,dṛṣṭvā phalaṃ vā puṣpaṃ vā yaccānyat strīmanoharam | bahuśo hā priyetyevaṃ śvasaṃstvāmabhibhāṣate || 43 ||
+34,44,स देवि नित्यं परितप्यमानस्त्वामेव सीतेत्यभिभाषमाणः । धृतव्रतो राजसुतो महात्मा तवैव लाभाय कृतप्रयत्नः ॥ ४४ ॥,sa devi nityaṃ paritapyamānastvāmeva sītetyabhibhāṣamāṇaḥ | dhṛtavrato rājasuto mahātmā tavaiva lābhāya kṛtaprayatnaḥ || 44 ||
+34,45,सा रामसंकीर्तनवीतशोका रामस्य शोकेन समानशोका । शरन्मुखेनाम्बुदशेषचन्द्रा निशेव वैदेहसुता बभूव ॥ ४५ ॥,sā rāmasaṃkīrtanavītaśokā rāmasya śokena samānaśokā | śaranmukhenāmbudaśeṣacandrā niśeva vaidehasutā babhūva || 45 ||
+35,1,सीता तद्वचनं श्रुत्वा पूर्णचन्द्रनिभानना । हनूमन्तमुवाचेदं धर्मार्थसहितं वचः ॥ १ ॥,sītā tadvacanaṃ śrutvā pūrṇacandranibhānanā | hanūmantamuvācedaṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ || 1 ||
+35,2,अमृतं विषसंसृष्टं त्वया वानरभाषितम् । यच्च नान्यमना रामो यच्च शोकपरायणः ॥ २ ॥,amṛtaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ tvayā vānarabhāṣitam | yacca nānyamanā rāmo yacca śokaparāyaṇaḥ || 2 ||
+35,3,ऐश्वर्ये वा सुविस्तीर्णे व्यसने वा सुदारुणे । रज्ज्वेव पुरुषं बद्ध्वा कृतान्तः परिकर्षति ॥ ३ ॥,aiśvarye vā suvistīrṇe vyasane vā sudāruṇe | rajjveva puruṣaṃ baddhvā kṛtāntaḥ parikarṣati || 3 ||
+35,4,विधिर्नूनमसंहार्यः प्राणिनां प्लवगोत्तम । सौमित्रिं मां च रामं च व्यसनैः पश्य मोहितान् ॥ ४ ॥,vidhirnūnamasaṃhāryaḥ prāṇināṃ plavagottama | saumitriṃ māṃ ca rāmaṃ ca vyasanaiḥ paśya mohitān || 4 ||
+35,5,शोकस्यास्य कदा पारं राघवो ऽधिगमिष्यति । प्लवमानः परिश्रान्तो हतनौः सागरे यथा ॥ ५ ॥,śokasyāsya kadā pāraṃ rāghavo'dhigamiṣyati | plavamānaḥ pariśrānto hatanauḥ sāgare yathā || 5 ||
+35,6,राक्षसानां क्षयं कृत्वा सूदयित्वा च रावणम् । लङ्कामुन्मूलितां कृत्वा कदा द्रक्ष्यति मां पतिः ॥ ६ ॥,rākṣasānāṃ kṣayaṃ kṛtvā sūdayitvā ca rāvaṇam | laṅkāmunmūlitāṃ kṛtvā kadā drakṣyati māṃ patiḥ || 6 ||
+35,7,स वाच्यः संत्वरस्वेति यावदेव न पूर्यते । अयं संवत्सरः कालस्तावद्धि मम जीवितम् ॥ ७ ॥,sa vācyaḥ saṃtvarasveti yāvadeva na pūryate | ayaṃ saṃvatsaraḥ kālastāvaddhi mama jīvitam || 7 ||
+35,8,वर्तते दशमो मासो द्वौ तु शेषौ प्लवंगम । रावणेन नृशंसेन समयो यः कृतो मम ॥ ८ ॥,vartate daśamo māso dvau tu śeṣau plavaṃgama | rāvaṇena nṛśaṃsena samayo yaḥ kṛto mama || 8 ||
+35,9,विभीषणेन च भ्रात्रा मम निर्यातनं प्रति । अनुनीतः प्रयत्नेन न च तत् कुरुते मतिम् ॥ ९ ॥,vibhīṣaṇena ca bhrātrā mama niryātanaṃ prati | anunītaḥ prayatnena na ca tat kurute matim || 9 ||
+35,10,मम प्रतिप्रदानं हि रावणस्य न रोचते । रावणं मार्गते संख्ये मृत्युः कालवशं गतम् ॥ १० ॥,mama pratipradānaṃ hi rāvaṇasya na rocate | rāvaṇaṃ mārgate saṃkhye mṛtyuḥ kālavaśaṃ gatam || 10 ||
+35,11,ज्येष्ठा कन्यानला नम विभीषणसुता कपे । तया ममैतदाख्यातं मात्रा प्रहितया स्वयम् ॥ ११ ॥,jyeṣṭhā kanyānalā nama vibhīṣaṇasutā kape | tayā mamaitadākhyātaṃ mātrā prahitayā svayam || 11 ||
+35,12,अविन्ध्यो नाम मेधावी विद्वान् राक्षसपुंगवः । धृतिमाञ् शीलवान् वृद्धो रावणस्य सुसंमतः ॥ १२ ॥,avindhyo nāma medhāvī vidvān rākṣasapuṃgavaḥ | dhṛtimāñ śīlavān vṛddho rāvaṇasya susaṃmataḥ || 12 ||
+35,13,रामात् क्षयमनुप्राप्तं रक्षसां प्रत्यचोदयत् । न च तस्यापि दुष्टात्मा शृणोति वचनं हितम् ॥ १३ ॥,rāmāt kṣayamanuprāptaṃ rakṣasāṃ pratyacodayat | na ca tasyāpi duṣṭātmā śṛṇoti vacanaṃ hitam || 13 ||
+35,14,आशंसेति हरिश्रेष्ठ क्षिप्रं मां प्राप्स्यते पतिः । अन्तरात्मा हि मे शुद्धस्तस्मिंश्च बहवो गुणाः ॥ १४ ॥,āśaṃseti hariśreṣṭha kṣipraṃ māṃ prāpsyate patiḥ | antarātmā hi me śuddhastasmiṃśca bahavo guṇāḥ || 14 ||
+35,15,उत्साहः पौरुषं सत्त्वमानृशंस्यं कृतज्ञता । विक्रमश्च प्रभावश्च सन्ति वानरराघवे ॥ १५ ॥,utsāhaḥ pauruṣaṃ sattvamānṛśaṃsyaṃ kṛtajñatā | vikramaśca prabhāvaśca santi vānararāghave || 15 ||
+35,16,चतुर्दशसहस्राणि राक्षसानां जघान यः । जनस्थाने विना भ्रात्रा शत्रुः कस्तस्य नोद्विजेत् ॥ १६ ॥,caturdaśasahasrāṇi rākṣasānāṃ jaghāna yaḥ | janasthāne vinā bhrātrā śatruḥ kastasya nodvijet || 16 ||
+35,17,न स शक्यस्तुलयितुं व्यसनैः पुरुषर्षभः । अहं तस्यानुभावज्ञा शक्रस्येव पुलोमजा ॥ १७ ॥,na sa śakyastulayituṃ vyasanaiḥ puruṣarṣabhaḥ | ahaṃ tasyānubhāvajñā śakrasyeva pulomajā || 17 ||
+35,18,शरजालांशुमाञ् शूरः कपे रामदिवाकरः । शत्रुरक्षोमयं तोयमुपशोषं नयिष्यति ॥ १८ ॥,śarajālāṃśumāñ śūraḥ kape rāmadivākaraḥ | śatrurakṣomayaṃ toyamupaśoṣaṃ nayiṣyati || 18 ||
+35,19,इति संजल्पमानां तां रामार्थे शोककर्शिताम् । अश्रुसंपूर्णवदनामुवाच हनुमान् कपिः ॥ १९ ॥,iti saṃjalpamānāṃ tāṃ rāmārthe śokakarśitām | aśrusaṃpūrṇavadanāmuvāca hanumān kapiḥ || 19 ||
+35,20,श्रुत्वैव तु वचो मह्यं क्षिप्रमेष्यति राघवः । चमूं प्रकर्षन्महतीं हर्यृक्षगणसंकुलाम् ॥ २० ॥,śrutvaiva tu vaco mahyaṃ kṣiprameṣyati rāghavaḥ | camūṃ prakarṣanmahatīṃ haryṛkṣagaṇasaṃkulām || 20 ||
+35,21,अथ वा मोचयिष्यामि तामद्यैव हि राक्षसात् । अस्माद्दुःखादुपारोह मम पृष्ठमनिन्दिते ॥ २१ ॥,atha vā mocayiṣyāmi tāmadyaiva hi rākṣasāt | asmādduḥkhādupāroha mama pṛṣṭhamanindite || 21 ||
+35,22,त्वं हि पृष्ठगतां कृत्वा संतरिष्यामि सागरम् । शक्तिरस्ति हि मे वोढुं लङ्कामपि सरावणाम् ॥ २२ ॥,tvaṃ hi pṛ���ṭhagatāṃ kṛtvā saṃtariṣyāmi sāgaram | śaktirasti hi me voḍhuṃ laṅkāmapi sarāvaṇām || 22 ||
+35,23,अहं प्रस्रवणस्थाय राघवायाद्य मैथिलि । प्रापयिष्यामि शक्राय हव्यं हुतमिवानलः ॥ २३ ॥,ahaṃ prasravaṇasthāya rāghavāyādya maithili | prāpayiṣyāmi śakrāya havyaṃ hutamivānalaḥ || 23 ||
+35,24,द्रक्ष्यस्यद्यैव वैदेहि राघवं सहलक्ष्मणम् । व्यवसाय समायुक्तं विष्णुं दैत्यवधे यथा ॥ २४ ॥,drakṣyasyadyaiva vaidehi rāghavaṃ sahalakṣmaṇam | vyavasāya samāyuktaṃ viṣṇuṃ daityavadhe yathā || 24 ||
+35,25,त्वद्दर्शनकृतोत्साहमाश्रमस्थं महाबलम् । पुरंदरमिवासीनं नागराजस्य मूर्धनि ॥ २५ ॥,tvaddarśanakṛtotsāhamāśramasthaṃ mahābalam | puraṃdaramivāsīnaṃ nāgarājasya mūrdhani || 25 ||
+35,26,पृष्ठमारोह मे देवि मा विकाङ्क्षस्व शोभने । योगमन्विच्छ रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी ॥ २६ ॥,pṛṣṭhamāroha me devi mā vikāṅkṣasva śobhane | yogamanviccha rāmeṇa śaśāṅkeneva rohiṇī || 26 ||
+35,27,कथयन्तीव चन्द्रेण सूर्येणेव सुवर्चला । मत्पृष्ठमधिरुह्य त्वं तराकाशमहार्णवम् ॥ २७ ॥,kathayantīva candreṇa sūryeṇeva suvarcalā | matpṛṣṭhamadhiruhya tvaṃ tarākāśamahārṇavam || 27 ||
+35,28,न हि मे संप्रयातस्य त्वामितो नयतो ऽङ्गने । अनुगन्तुं गतिं शक्ताः सर्वे लङ्कानिवासिनः ॥ २८ ॥,na hi me saṃprayātasya tvāmito nayato'ṅgane | anugantuṃ gatiṃ śaktāḥ sarve laṅkānivāsinaḥ || 28 ||
+35,29,यथैवाहमिह प्राप्तस्तथैवाहमसंशयम् । यास्यामि पश्य वैदेहि त्वामुद्यम्य विहायसं ॥ २९ ॥,yathaivāhamiha prāptastathaivāhamasaṃśayam | yāsyāmi paśya vaidehi tvāmudyamya vihāyasaṃ || 29 ||
+35,30,मैथिली तु हरिश्रेष्ठाच्छ्रुत्वा वचनमद्भुतम् । हर्षविस्मितसर्वाङ्गी हनूमन्तमथाब्रवीत् ॥ ३० ॥,maithilī tu hariśreṣṭhācchrutvā vacanamadbhutam | harṣavismitasarvāṅgī hanūmantamathābravīt || 30 ||
+35,31,हनूमन्दूरमध्वनं कथं मां वोढुमिच्छसि । तदेव खलु ते मन्ये कपित्वं हरियूथप ॥ ३१ ॥,hanūmandūramadhvanaṃ kathaṃ māṃ voḍhumicchasi | tadeva khalu te manye kapitvaṃ hariyūthapa || 31 ||
+35,32,कथं वाल्पशरीरस्त्वं मामितो नेतुमिच्छसि । सकाशं मानवेन्द्रस्य भर्तुर्मे प्लवगर्षभ ॥ ३२ ॥,kathaṃ vālpaśarīrastvaṃ māmito netumicchasi | sakāśaṃ mānavendrasya bharturme plavagarṣabha || 32 ||
+35,33,सीताया वचनं श्रुत्वा हनूमान्मारुतात्मजः । चिन्तयामास लक्ष्मीवान्नवं परिभवं कृतम् ॥ ३३ ॥,sītāyā vacanaṃ śrutvā hanūmānmārutātmajaḥ | cintayāmāsa lakṣmīvānnavaṃ paribhavaṃ kṛtam || 33 ||
+35,34,न मे जानाति सत्त्वं वा प्रभावं वासितेक्षणा । तस्मात् पश्यतु वैदेही यद् रूपं मम कामतः ॥ ३४ ॥,na me jānāti sattvaṃ vā prabhāvaṃ vāsitekṣaṇā | tasmāt paśyatu vaidehī yad rūpaṃ mama kāmataḥ || 34 ||
+35,35,इति संचिन्त्य हनुमांस्तदा प्लवगसत्तमः । दर्शयामास वैदेह्याः स्वरूपमरिमर्दनः ॥ ३५ ॥,iti saṃcintya hanumāṃstadā plavagasattamaḥ | darśayāmāsa vaidehyāḥ svarūpamarimardanaḥ || 35 ||
+35,36,स तस्मात् पादपाद्धीमानाप्लुत्य प्लवगर्षभः । ततो वर्धितुमारेभे सीताप्रत्ययकारणात् ॥ ३६ ॥,sa tasmāt pādapāddhīmānāplutya plavagarṣabhaḥ | tato vardhitumārebhe sītāpratyayakāraṇāt || 36 ||
+35,37,मेरुमन्दारसंकाशो बभौ दीप्तानलप्रभः । अग्रतो व्यवतस्थे च सीताया वानरर्षभः ॥ ३७ ॥,merumandārasaṃkāśo babhau dīptānalaprabhaḥ | agrato vyavatasthe ca sītāyā vānararṣabhaḥ || 37 ||
+35,38,हरिः पर्वतसंकाशस्ताम्रवक्त्रो महाबलः । वज्रदंष्ट्रनखो भीमो वैदेहीमिदमब्रवीत् ॥ ३८ ॥,hariḥ parvatasaṃkāśastāmravaktro mahābalaḥ | vajradaṃṣṭranakho bhīmo vaidehīmidamabravīt || 38 ||
+35,39,सपर्वतवनोद्देशां साट्टप्राकारतोरणाम् । लङ्कामिमां सनथां वा नयितुं शक्तिरस्ति मे ॥ ३९ ॥,saparvatavanoddeśāṃ sāṭṭaprākāratoraṇām | laṅkāmimāṃ sanathāṃ vā nayituṃ śaktirasti me || 39 ||
+35,40,तदवस्थाप्य तां बुद्धिरलं देवि विकाङ्क्षया । विशोकं कुरु वैदेहि राघवं सहलक्ष्मणम् ॥ ४० ॥,tadavasthāpya tāṃ buddhiralaṃ devi vikāṅkṣayā | viśokaṃ kuru vaidehi rāghavaṃ sahalakṣmaṇam || 40 ||
+35,41,तं दृष्ट्वाचलसंकाशमुवाच जनकात्मजा । पद्मपत्रविशालाक्षी मारुतस्यौरसं सुतम् ॥ ४१ ॥,taṃ dṛṣṭvācalasaṃkāśamuvāca janakātmajā | padmapatraviśālākṣī mārutasyaurasaṃ sutam || 41 ||
+35,42,तव सत्त्वं बलं चैव विजानामि महाकपे । वायोरिव गतिं चापि तेजश्चाग्निरिवाद्भुतम् ॥ ४२ ॥,tava sattvaṃ balaṃ caiva vijānāmi mahākape | vāyoriva gatiṃ cāpi tejaścāgnirivādbhutam || 42 ||
+35,43,प्राकृतो ऽन्यः कथं चेमां भूमिमागन्तुमर्हति । उदधेरप्रमेयस्य पारं वानरपुंगव ॥ ४३ ॥,prākṛto'nyaḥ kathaṃ cemāṃ bhūmimāgantumarhati | udadheraprameyasya pāraṃ vānarapuṃgava || 43 ||
+35,44,जानामि गमने शक्तिं नयने चापि ते मम । अवश्यं साम्प्रधार्याशु कार्यसिद्धिरिहात्मनः ॥ ४४ ॥,jānāmi gamane śaktiṃ nayane cāpi te mama | avaśyaṃ sāmpradhāryāśu kāryasiddhirihātmanaḥ || 44 ||
+35,45,अयुक्तं तु कपिश्रेष्ठ मया गन्तुं त्वया सह । वायुवेगसवेगस्य वेगो मां मोहयेत्तव ॥ ४५ ॥,ayuktaṃ tu kapiśreṣṭha mayā gantuṃ tvayā saha | vāyuvegasavegasya vego māṃ mohayettava || 45 ||
+35,46,अहमाकाशमासक्ता उपर्युपरि सागरम् । प्रपतेयं हि ते पृष्ठाद्भयाद्वेगेन गच्छतः ॥ ४६ ॥,ahamākāśamāsaktā uparyupari sāgaram | prapateyaṃ hi te pṛṣṭhādbhayādvegena gacchataḥ || 46 ||
+35,47,पतिता सागरे चाहं तिमिनक्रझषाकुले । भयेयमाशु विवशा यादसामन्नमुत्तमम् ॥ ४७ ॥,patitā sāgare cāhaṃ timinakrajhaṣākule | bhayeyamāśu vivaśā yādasāmannamuttamam || 47 ||
+35,48,न च शक्ष्ये त्वया सार्धं गन्तुं शत्रुविनाशन । कलत्रवति संदेहस्त्वय्यपि स्यादसंशयम् ॥ ४८ ॥,na ca śakṣye tvayā sārdhaṃ gantuṃ śatruvināśana | kalatravati saṃdehastvayyapi syādasaṃśayam || 48 ||
+35,49,ह्रियमाणां तु मां दृष्ट्वा राक्षसा भीमविक्रमाः । अनुगच्छेयुरादिष्टा रावणेन दुरात्मना ॥ ४९ ॥,hriyamāṇāṃ tu māṃ dṛṣṭvā rākṣasā bhīmavikramāḥ | anugaccheyurādiṣṭā rāvaṇena durātmanā || 49 ||
+35,50,तैस्त्वं परिवृतः शूरैः शूलमुद्गर पाणिभिः । भवेस्त्वं संशयं प्राप्तो मया वीर कलत्रवान् ॥ ५० ॥,taistvaṃ parivṛtaḥ śūraiḥ śūlamudgara pāṇibhiḥ | bhavestvaṃ saṃśayaṃ prāpto mayā vīra kalatravān || 50 ||
+35,51,सायुधा बहवो व्योम्नि राक्षसास्त्वं न���रायुधः । कथं शक्ष्यसि संयातुं मां चैव परिरक्षितुम् ॥ ५१ ॥,sāyudhā bahavo vyomni rākṣasāstvaṃ nirāyudhaḥ | kathaṃ śakṣyasi saṃyātuṃ māṃ caiva parirakṣitum || 51 ||
+35,52,युध्यमानस्य रक्षोभिस्ततस्तैः क्रूरकर्मभिः । प्रपतेयं हि ते पृष्ठद्भयार्ता कपिसत्तम ॥ ५२ ॥,yudhyamānasya rakṣobhistatastaiḥ krūrakarmabhiḥ | prapateyaṃ hi te pṛṣṭhadbhayārtā kapisattama || 52 ||
+35,53,अथ रक्षांसि भीमानि महान्ति बलवन्ति च । कथं चित् साम्पराये त्वां जयेयुः कपिसत्तम ॥ ५३ ॥,atha rakṣāṃsi bhīmāni mahānti balavanti ca | kathaṃ cit sāmparāye tvāṃ jayeyuḥ kapisattama || 53 ||
+35,54,अथ वा युध्यमानस्य पतेयं विमुखस्य ते । पतितां च गृहीत्वा मां नयेयुः पापराक्षसाः ॥ ५४ ॥,atha vā yudhyamānasya pateyaṃ vimukhasya te | patitāṃ ca gṛhītvā māṃ nayeyuḥ pāparākṣasāḥ || 54 ||
+35,55,मां वा हरेयुस्त्वद्धस्ताद्विशसेयुरथापि वा । अव्यवस्थौ हि दृश्येते युद्धे जयपराजयौ ॥ ५५ ॥,māṃ vā hareyustvaddhastādviśaseyurathāpi vā | avyavasthau hi dṛśyete yuddhe jayaparājayau || 55 ||
+35,56,अहं वापि विपद्येयं रक्षोभिरभितर्जिता । त्वत्प्रयत्नो हरिश्रेष्ठ भवेन्निष्फल एव तु ॥ ५६ ॥,ahaṃ vāpi vipadyeyaṃ rakṣobhirabhitarjitā | tvatprayatno hariśreṣṭha bhavenniṣphala eva tu || 56 ||
+35,57,कामं त्वमपि पर्याप्तो निहन्तुं सर्वराक्षसान् । राघवस्य यशो हीयेत्त्वया शस्तैस्तु राक्षसैः ॥ ५७ ॥,kāmaṃ tvamapi paryāpto nihantuṃ sarvarākṣasān | rāghavasya yaśo hīyettvayā śastaistu rākṣasaiḥ || 57 ||
+35,58,अथ वादाय रक्षांसि न्यस्येयुः संवृते हि माम् । यत्र ते नाभिजानीयुर्हरयो नापि राघवः ॥ ५८ ॥,atha vādāya rakṣāṃsi nyasyeyuḥ saṃvṛte hi mām | yatra te nābhijānīyurharayo nāpi rāghavaḥ || 58 ||
+35,59,आरम्भस्तु मदर्थो ऽयं ततस्तव निरर्थकः । त्वया हि सह रामस्य महानागमने गुणः ॥ ५९ ॥,ārambhastu madartho'yaṃ tatastava nirarthakaḥ | tvayā hi saha rāmasya mahānāgamane guṇaḥ || 59 ||
+35,60,मयि जीवितमायत्तं राघवस्य महात्मनः । भ्रातॄणां च महाबाहो तव राजकुलस्य च ॥ ६० ॥,mayi jīvitamāyattaṃ rāghavasya mahātmanaḥ | bhrātṝṇāṃ ca mahābāho tava rājakulasya ca || 60 ||
+35,61,तौ निराशौ मदर्थे तु शोकसंतापकर्शितौ । सह सर्वर्क्षहरिभिस्त्यक्ष्यतः प्राणसंग्रहम् ॥ ६१ ॥,tau nirāśau madarthe tu śokasaṃtāpakarśitau | saha sarvarkṣaharibhistyakṣyataḥ prāṇasaṃgraham || 61 ||
+35,62,भर्तुर्भक्तिं पुरस्कृत्य रामादन्यस्य वानर । नाहं स्प्रष्टुं पदा गात्रमिच्छेयं वानरोत्तम ॥ ६२ ॥,bharturbhaktiṃ puraskṛtya rāmādanyasya vānara | nāhaṃ spraṣṭuṃ padā gātramiccheyaṃ vānarottama || 62 ||
+35,63,यदहं गात्रसंस्पर्शं रावणस्य गता बलात् । अनीशा किं करिष्यामि विनाथा विवशा सती ॥ ६३ ॥,yadahaṃ gātrasaṃsparśaṃ rāvaṇasya gatā balāt | anīśā kiṃ kariṣyāmi vināthā vivaśā satī || 63 ||
+35,64,यदि रामो दशग्रीवमिह हत्वा सराक्षसं । मामितो गृह्य गच्छेत तत्तस्य सदृशं भवेत् ॥ ६४ ॥,yadi rāmo daśagrīvamiha hatvā sarākṣasaṃ | māmito gṛhya gaccheta tattasya sadṛśaṃ bhavet || 64 ||
+35,65,श्रुता हि दृष्टाश्च मया पराक्रमा महात्मनस्तस्य रणावमर्दिनः । न देवगन्धर्वभुजंगराक्षसा भवन्ति रामेण समा हि संयुगे ॥ ६५ ॥,śrutā hi dṛṣṭāśca mayā parākramā mahātmanastasya raṇāvamardinaḥ | na devagandharvabhujaṃgarākṣasā bhavanti rāmeṇa samā hi saṃyuge || 65 ||
+35,66,समीक्ष्य तं संयति चित्रकार्मुकं महाबलं वासवतुल्यविक्रमम् । सलक्ष्मणं को विषहेत राघवं हुताशनं दीप्तमिवानिलेरितम् ॥ ६६ ॥,samīkṣya taṃ saṃyati citrakārmukaṃ mahābalaṃ vāsavatulyavikramam | salakṣmaṇaṃ ko viṣaheta rāghavaṃ hutāśanaṃ dīptamivānileritam || 66 ||
+35,67,सलक्ष्मणं राघवमाजिमर्दनं दिशागजं मत्तमिव व्यवस्थितम् । सहेत को वानरमुख्य संयुगे युगान्तसूर्यप्रतिमं शरार्चिषम् ॥ ६७ ॥,salakṣmaṇaṃ rāghavamājimardanaṃ diśāgajaṃ mattamiva vyavasthitam | saheta ko vānaramukhya saṃyuge yugāntasūryapratimaṃ śarārciṣam || 67 ||
+35,68,स मे हरिश्रेष्ठ सलक्ष्मणं पतिं सयूथपं क्षिप्रमिहोपपादय । चिराय रामं प्रति शोककर्शितां कुरुष्व मां वानरमुख्य हर्षिताम् ॥ ६८ ॥,sa me hariśreṣṭha salakṣmaṇaṃ patiṃ sayūthapaṃ kṣipramihopapādaya | cirāya rāmaṃ prati śokakarśitāṃ kuruṣva māṃ vānaramukhya harṣitām || 68 ||
+36,1,ततः स कपिशार्दूलस्तेन वाक्येन हर्षितः । सीतामुवाच तच्छ्रुत्वा वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ १ ॥,tataḥ sa kapiśārdūlastena vākyena harṣitaḥ | sītāmuvāca tacchrutvā vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 1 ||
+36,2,युक्तरूपं त्वया देवि भाषितं शुभदर्शने । सदृशं स्त्रीस्वभावस्य साध्वीनां विनयस्य च ॥ २ ॥,yuktarūpaṃ tvayā devi bhāṣitaṃ śubhadarśane | sadṛśaṃ strīsvabhāvasya sādhvīnāṃ vinayasya ca || 2 ||
+36,3,स्त्रीत्वं न तु समर्थं हि सागरं व्यतिवर्तितुम् । मामधिष्ठाय विस्तीर्णं शतयोजनमायतम् ॥ ३ ॥,strītvaṃ na tu samarthaṃ hi sāgaraṃ vyativartitum | māmadhiṣṭhāya vistīrṇaṃ śatayojanamāyatam || 3 ||
+36,4,द्वितीयं कारणं यच्च ब्रवीषि विनयान्विते । रामादन्यस्य नार्हामि संस्पर्शमिति जानकि ॥ ४ ॥,dvitīyaṃ kāraṇaṃ yacca bravīṣi vinayānvite | rāmādanyasya nārhāmi saṃsparśamiti jānaki || 4 ||
+36,5,एतत्ते देवि सदृशं पत्न्यास्तस्य महात्मनः । का ह्यन्या त्वामृते देवि ब्रूयाद्वचनमीदृशम् ॥ ५ ॥,etatte devi sadṛśaṃ patnyāstasya mahātmanaḥ | kā hyanyā tvāmṛte devi brūyādvacanamīdṛśam || 5 ||
+36,6,श्रोष्यते चैव काकुत्स्थः सर्वं निरवशेषतः । चेष्टितं यत्त्वया देवि भाषितं मम चाग्रतः ॥ ६ ॥,śroṣyate caiva kākutsthaḥ sarvaṃ niravaśeṣataḥ | ceṣṭitaṃ yattvayā devi bhāṣitaṃ mama cāgrataḥ || 6 ||
+36,7,कारणैर्बहुभिर्देवि राम प्रियचिकीर्षया । स्नेहप्रस्कन्नमनसा मयैतत् समुदीरितम् ॥ ७ ॥,kāraṇairbahubhirdevi rāma priyacikīrṣayā | snehapraskannamanasā mayaitat samudīritam || 7 ||
+36,8,लङ्काया दुष्प्रवेशत्वाद्दुस्तरत्वान्महोदधेः । सामर्थ्यादात्मनश्चैव मयैतत् समुदाहृतम् ॥ ८ ॥,laṅkāyā duṣpraveśatvāddustaratvānmahodadheḥ | sāmarthyādātmanaścaiva mayaitat samudāhṛtam || 8 ||
+36,9,इच्छामि त्वां समानेतुमद्यैव रघुबन्धुना । गुरुस्नेहेन भक्त्या च नान्यथा तदुदाहृतम् ॥ ९ ॥,icchāmi tvāṃ samānetumadyaiva raghubandhunā | gurusnehena bhaktyā ca nānyathā tadudāhṛtam || 9 ||
+36,10,यदि नोत्सहसे यातुं मया सार्धमनिन्दिते । अभिज्ञानं प्रयच्छ त्वं जानीयाद् राघवो हि यत् ॥ १० ॥,yadi notsahase yātuṃ mayā sārdhamanindite | abhijñānaṃ prayaccha tvaṃ jānīyād rāghavo hi yat || 10 ||
+36,11,एवमुक्ता हनुमता सीता सुरसुतोपमा । उवाच वचनं मन्दं बाष्पप्रग्रथिताक्षरम् ॥ ११ ॥,evamuktā hanumatā sītā surasutopamā | uvāca vacanaṃ mandaṃ bāṣpapragrathitākṣaram || 11 ||
+36,12,इदं श्रेष्ठमभिज्ञानं ब्रूयास्त्वं तु मम प्रियम् । शैलस्य चित्रकूटस्य पादे पूर्वोत्तरे तदा ॥ १२ ॥,idaṃ śreṣṭhamabhijñānaṃ brūyāstvaṃ tu mama priyam | śailasya citrakūṭasya pāde pūrvottare tadā || 12 ||
+36,13,तापसाश्रमवासिन्याः प्राज्यमूलफलोदके । तस्मिन् सिद्धाश्रमे देशे मन्दाकिन्या अदूरतः ॥ १३ ॥,tāpasāśramavāsinyāḥ prājyamūlaphalodake | tasmin siddhāśrame deśe mandākinyā adūrataḥ || 13 ||
+36,14,तस्योपवनषण्डेषु नानापुष्पसुगन्धिषु । विहृत्य सलिलक्लिन्ना तवाङ्के समुपाविशम् ॥ १४ ॥,tasyopavanaṣaṇḍeṣu nānāpuṣpasugandhiṣu | vihṛtya salilaklinnā tavāṅke samupāviśam || 14 ||
+36,15,पर्यायेण प्रसुप्तश्च ममाङ्के भरताग्रजः ॥ १५ ॥,paryāyeṇa prasuptaśca mamāṅke bharatāgrajaḥ || 15 ||
+36,16,ततो मांससमायुक्तो वायसः पर्यतुण्डयत् । तमहं लोष्टमुद्यम्य वारयामि स्म वायसं ॥ १६ ॥,tato māṃsasamāyukto vāyasaḥ paryatuṇḍayat | tamahaṃ loṣṭamudyamya vārayāmi sma vāyasaṃ || 16 ||
+36,17,दारयन् स च मां काकस्तत्रैव परिलीयते । न चाप्युपरमन्मांसाद्भक्षार्थी बलिभोजनः ॥ १७ ॥,dārayan sa ca māṃ kākastatraiva parilīyate | na cāpyuparamanmāṃsādbhakṣārthī balibhojanaḥ || 17 ||
+36,18,उत्कर्षन्त्यां च रशनां क्रुद्धायां मयि पक्षिणे । स्रंसमाने च वसने ततो दृष्टा त्वया ह्यहम् ॥ १८ ॥,utkarṣantyāṃ ca raśanāṃ kruddhāyāṃ mayi pakṣiṇe | sraṃsamāne ca vasane tato dṛṣṭā tvayā hyaham || 18 ||
+36,19,त्वया विहसिता चाहं क्रुद्धा संलज्जिता तदा । भक्ष्य गृद्धेन कालेन दारिता त्वामुपागता ॥ १९ ॥,tvayā vihasitā cāhaṃ kruddhā saṃlajjitā tadā | bhakṣya gṛddhena kālena dāritā tvāmupāgatā || 19 ||
+36,20,आसीनस्य च ते श्रान्ता पुनरुत्सङ्गमाविशम् । क्रुध्यन्ती च प्रहृष्टेन त्वयाहं परिसान्त्विता ॥ २० ॥,āsīnasya ca te śrāntā punarutsaṅgamāviśam | krudhyantī ca prahṛṣṭena tvayāhaṃ parisāntvitā || 20 ||
+36,21,बाष्पपूर्णमुखी मन्दं चक्षुषी परिमार्जती । लक्षिताहं त्वया नाथ वायसेन प्रकोपिता ॥ २१ ॥,bāṣpapūrṇamukhī mandaṃ cakṣuṣī parimārjatī | lakṣitāhaṃ tvayā nātha vāyasena prakopitā || 21 ||
+36,22,आशीविष इव क्रुद्धः श्वसान् वाक्यमभाषथाः । केन ते नागनासोरु विक्षतं वै स्तनान्तरम् । कः क्रीडति सरोषेण पञ्चवक्त्रेण भोगिना ॥ २२ ॥,āśīviṣa iva kruddhaḥ śvasān vākyamabhāṣathāḥ | kena te nāganāsoru vikṣataṃ vai stanāntaram | kaḥ krīḍati saroṣeṇa pañcavaktreṇa bhoginā || 22 ||
+36,23,वीक्षमाणस्ततस्तं वै वायसं समवैक्षथाः । नखैः सरुधिरैस्तीक्ष्णैर्मामेवाभिमुखं स्थितम् ॥ २३ ॥,vīkṣamāṇastatastaṃ vai vāyasaṃ samavaikṣathā��� | nakhaiḥ sarudhiraistīkṣṇairmāmevābhimukhaṃ sthitam || 23 ||
+36,24,पुत्रः किल स शक्रस्य वायसः पततां वरः । धरान्तरचरः शीघ्रं पवनस्य गतौ समः ॥ २४ ॥,putraḥ kila sa śakrasya vāyasaḥ patatāṃ varaḥ | dharāntaracaraḥ śīghraṃ pavanasya gatau samaḥ || 24 ||
+36,25,ततस्तस्मिन्महाबाहुः कोपसंवर्तितेक्षणः । वायसे कृतवान् क्रूरां मतिं मतिमतां वर ॥ २५ ॥,tatastasminmahābāhuḥ kopasaṃvartitekṣaṇaḥ | vāyase kṛtavān krūrāṃ matiṃ matimatāṃ vara || 25 ||
+36,26,स दर्भसंस्तराद्गृह्य ब्रह्मणो ऽस्त्रेण योजयः । स दीप्त इव कालाग्निर्जज्वालाभिमुखो द्विजम् ॥ २६ ॥,sa darbhasaṃstarādgṛhya brahmaṇo'streṇa yojayaḥ | sa dīpta iva kālāgnirjajvālābhimukho dvijam || 26 ||
+36,27,चिक्षेपिथ प्रदीप्तां तामिषीकां वायसं प्रति । अनुसृष्टस्तदा कालो जगाम विविधां गतिम् । त्राणकाम इमं लोकं सर्वं वै विचचार ह ॥ २७ ॥,cikṣepitha pradīptāṃ tāmiṣīkāṃ vāyasaṃ prati | anusṛṣṭastadā kālo jagāma vividhāṃ gatim | trāṇakāma imaṃ lokaṃ sarvaṃ vai vicacāra ha || 27 ||
+36,28,स पित्रा च परित्यक्तः सुरैः सर्वैर्महर्षिभिः । त्रींल् लोकान् संपरिक्रम्य त्वामेव शरणं गतः ॥ २८ ॥,sa pitrā ca parityaktaḥ suraiḥ sarvairmaharṣibhiḥ | trīṃl lokān saṃparikramya tvāmeva śaraṇaṃ gataḥ || 28 ||
+36,29,तं त्वं निपतितं भूमौ शरण्यः शरणागतम् । वधार्हमपि काकुत्स्थ कृपया पर्यपालयः । न शर्म लब्ध्वा लोकेषु त्वामेव शरणं गतः ॥ २९ ॥,taṃ tvaṃ nipatitaṃ bhūmau śaraṇyaḥ śaraṇāgatam | vadhārhamapi kākutstha kṛpayā paryapālayaḥ | na śarma labdhvā lokeṣu tvāmeva śaraṇaṃ gataḥ || 29 ||
+36,30,परिद्यूनं विषण्णं च स त्वमायान्तमुक्तवान् । मोघं कर्तुं न शक्यं तु ब्राह्ममस्त्रं तदुच्यताम् ॥ ३० ॥,paridyūnaṃ viṣaṇṇaṃ ca sa tvamāyāntamuktavān | moghaṃ kartuṃ na śakyaṃ tu brāhmamastraṃ taducyatām || 30 ||
+36,31,ततस्तस्याक्षि काकस्य हिनस्ति स्म स दक्षिणम् ॥ ३१ ॥,tatastasyākṣi kākasya hinasti sma sa dakṣiṇam || 31 ||
+36,32,स ते तदा नमस्कृत्वा राज्ञे दशरथाय च । त्वया वीर विसृष्टस्तु प्रतिपेदे स्वमालयम् ॥ ३२ ॥,sa te tadā namaskṛtvā rājñe daśarathāya ca | tvayā vīra visṛṣṭastu pratipede svamālayam || 32 ||
+36,33,मत्कृते काकमात्रे ऽपि ब्रह्मास्त्रं समुदीरितम् । कस्माद् यो मां हरत्त्वत्तः क्षमसे तं महीपते ॥ ३३ ॥,matkṛte kākamātre'pi brahmāstraṃ samudīritam | kasmād yo māṃ harattvattaḥ kṣamase taṃ mahīpate || 33 ||
+36,34,स कुरुष्व महोत्साहं कृपां मयि नरर्षभ । आनृशंस्यं परो धर्मस्त्वत्त एव मया श्रुतः ॥ ३४ ॥,sa kuruṣva mahotsāhaṃ kṛpāṃ mayi nararṣabha | ānṛśaṃsyaṃ paro dharmastvatta eva mayā śrutaḥ || 34 ||
+36,35,जानामि त्वां महावीर्यं महोत्साहं महाबलम् । अपारपारमक्षोभ्यं गाम्भीर्यात् सागरोपमम् । भर्तारं ससमुद्राया धरण्या वासवोपमम् ॥ ३५ ॥,jānāmi tvāṃ mahāvīryaṃ mahotsāhaṃ mahābalam | apārapāramakṣobhyaṃ gāmbhīryāt sāgaropamam | bhartāraṃ sasamudrāyā dharaṇyā vāsavopamam || 35 ||
+36,36,एवमस्त्रविदां श्रेष्ठः सत्त्ववान्बलवानपि । किमर्थमस्त्रं रक्षःसु न योजयसि राघव ॥ ३६ ॥,evamastravidāṃ śreṣṭhaḥ sattvavānbalavānapi | kimarthamastraṃ rakṣaḥsu na yojayasi rāghava || 36 ||
+36,37,न नागा नापि गन्धर्वा नासुरा न मरुद्गणाः । रामस्य समरे वेगं शक्ताः प्रति समाधितुम् ॥ ३७ ॥,na nāgā nāpi gandharvā nāsurā na marudgaṇāḥ | rāmasya samare vegaṃ śaktāḥ prati samādhitum || 37 ||
+36,38,तस्या वीर्यवतः कश्चिद् यद्यस्ति मयि संभ्रमः । किमर्थं न शरैस्तीक्ष्णैः क्षयं नयति राक्षसान् ॥ ३८ ॥,tasyā vīryavataḥ kaścid yadyasti mayi saṃbhramaḥ | kimarthaṃ na śaraistīkṣṇaiḥ kṣayaṃ nayati rākṣasān || 38 ||
+36,39,भ्रातुरादेशमादाय लक्ष्मणो वा परंतपः । कस्य हेतोर्न मां वीरः परित्राति महाबलः ॥ ३९ ॥,bhrāturādeśamādāya lakṣmaṇo vā paraṃtapaḥ | kasya hetorna māṃ vīraḥ paritrāti mahābalaḥ || 39 ||
+36,40,यदि तौ पुरुषव्याघ्रौ वाय्विन्द्रसमतेजसौ । सुराणामपि दुर्धर्षो किमर्थं मामुपेक्षतः ॥ ४० ॥,yadi tau puruṣavyāghrau vāyvindrasamatejasau | surāṇāmapi durdharṣo kimarthaṃ māmupekṣataḥ || 40 ||
+36,41,ममैव दुष्कृतं किं चिन्महदस्ति न संशयः । समर्थावपि तौ यन्मां नावेक्षेते परंतपौ ॥ ४१ ॥,mamaiva duṣkṛtaṃ kiṃ cinmahadasti na saṃśayaḥ | samarthāvapi tau yanmāṃ nāvekṣete paraṃtapau || 41 ||
+36,42,कौसल्या लोकभर्तारं सुषुवे यं मनस्विनी । तं ममार्थे सुखं पृच्छ शिरसा चाभिवादय ॥ ४२ ॥,kausalyā lokabhartāraṃ suṣuve yaṃ manasvinī | taṃ mamārthe sukhaṃ pṛccha śirasā cābhivādaya || 42 ||
+36,43,स्रजश्च सर्वरत्नानि प्रिया याश्च वराङ्गनाः । ऐश्वर्यं च विशालायां पृथिव्यामपि दुर्लभम् ॥ ४३ ॥,srajaśca sarvaratnāni priyā yāśca varāṅganāḥ | aiśvaryaṃ ca viśālāyāṃ pṛthivyāmapi durlabham || 43 ||
+36,44,पितरं मातरं चैव संमान्याभिप्रसाद्य च । अनुप्रव्रजितो रामं सुमित्रा येन सुप्रजाः । आनुकूल्येन धर्मात्मा त्यक्त्वा सुखमनुत्तमम् ॥ ४४ ॥,pitaraṃ mātaraṃ caiva saṃmānyābhiprasādya ca | anupravrajito rāmaṃ sumitrā yena suprajāḥ | ānukūlyena dharmātmā tyaktvā sukhamanuttamam || 44 ||
+36,45,अनुगच्छति काकुत्स्थं भ्रातरं पालयन् वने । सिंहस्कन्धो महाबाहुर्मनस्वी प्रियदर्शनः ॥ ४५ ॥,anugacchati kākutsthaṃ bhrātaraṃ pālayan vane | siṃhaskandho mahābāhurmanasvī priyadarśanaḥ || 45 ||
+36,46,पितृवद्वर्तते रामे मातृवन्मां समाचरन् । ह्रियमाणां तदा वीरो न तु मां वेद लक्ष्मणः ॥ ४६ ॥,pitṛvadvartate rāme mātṛvanmāṃ samācaran | hriyamāṇāṃ tadā vīro na tu māṃ veda lakṣmaṇaḥ || 46 ||
+36,47,वृद्धोपसेवी लक्ष्मीवाञ् शक्तो न बहुभाषिता । राजपुत्रः प्रियश्रेष्ठः सदृशः श्वशुरस्य मे ॥ ४७ ॥,vṛddhopasevī lakṣmīvāñ śakto na bahubhāṣitā | rājaputraḥ priyaśreṣṭhaḥ sadṛśaḥ śvaśurasya me || 47 ||
+36,48,मत्तः प्रियतरो नित्यं भ्राता रामस्य लक्ष्मणः । नियुक्तो धुरि यस्यां तु तामुद्वहति वीर्यवान् ॥ ४८ ॥,mattaḥ priyataro nityaṃ bhrātā rāmasya lakṣmaṇaḥ | niyukto dhuri yasyāṃ tu tāmudvahati vīryavān || 48 ||
+36,49,यं दृष्ट्वा राघवो नैव वृद्धमार्यमनुस्मरत् । स ममार्थाय कुशलं वक्तव्यो वचनान्मम । मृदुर्नित्यं शुचिर्दक्षः प्रियो रामस्य लक्ष्मण��� ॥ ४९ ॥,yaṃ dṛṣṭvā rāghavo naiva vṛddhamāryamanusmarat | sa mamārthāya kuśalaṃ vaktavyo vacanānmama | mṛdurnityaṃ śucirdakṣaḥ priyo rāmasya lakṣmaṇaḥ || 49 ||
+36,50,इदं ब्रूयाश्च मे नाथं शूरं रामं पुनः पुनः । जीवितं धारयिष्यामि मासं दशरथात्मज । ऊर्ध्वं मासान्न जीवेयं सत्येनाहं ब्रवीमि ते ॥ ५० ॥,idaṃ brūyāśca me nāthaṃ śūraṃ rāmaṃ punaḥ punaḥ | jīvitaṃ dhārayiṣyāmi māsaṃ daśarathātmaja | ūrdhvaṃ māsānna jīveyaṃ satyenāhaṃ bravīmi te || 50 ||
+36,51,रावणेनोपरुद्धां मां निकृत्या पापकर्मणा । त्रातुमर्हसि वीर त्वं पातालादिव कौशिकीम् ॥ ५१ ॥,rāvaṇenoparuddhāṃ māṃ nikṛtyā pāpakarmaṇā | trātumarhasi vīra tvaṃ pātālādiva kauśikīm || 51 ||
+36,52,ततो वस्त्रगतं मुक्त्वा दिव्यं चूडामणिं शुभम् । प्रदेयो राघवायेति सीता हनुमते ददौ ॥ ५२ ॥,tato vastragataṃ muktvā divyaṃ cūḍāmaṇiṃ śubham | pradeyo rāghavāyeti sītā hanumate dadau || 52 ||
+36,53,प्रतिगृह्य ततो वीरो मणिरत्नमनुत्तमम् । अङ्गुल्या योजयामास न ह्यस्या प्राभवद्भुजः ॥ ५३ ॥,pratigṛhya tato vīro maṇiratnamanuttamam | aṅgulyā yojayāmāsa na hyasyā prābhavadbhujaḥ || 53 ||
+36,54,मणिरत्नं कपिवरः प्रतिगृह्याभिवाद्य च । सीतां प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणतः पार्श्वतः स्थितः ॥ ५४ ॥,maṇiratnaṃ kapivaraḥ pratigṛhyābhivādya ca | sītāṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā praṇataḥ pārśvataḥ sthitaḥ || 54 ||
+36,55,हर्षेण महता युक्तः सीतादर्शनजेन सः । हृदयेन गतो रामं शरीरेण तु विष्ठितः ॥ ५५ ॥,harṣeṇa mahatā yuktaḥ sītādarśanajena saḥ | hṛdayena gato rāmaṃ śarīreṇa tu viṣṭhitaḥ || 55 ||
+36,56,मणिवरमुपगृह्य तं महार्हं जनकनृपात्मजया धृतं प्रभावात् । गिरिवरपवनावधूतमुक्तः सुखितमनाः प्रतिसंक्रमं प्रपेदे ॥ ५६ ॥,maṇivaramupagṛhya taṃ mahārhaṃ janakanṛpātmajayā dhṛtaṃ prabhāvāt | girivarapavanāvadhūtamuktaḥ sukhitamanāḥ pratisaṃkramaṃ prapede || 56 ||
+37,1,मणिं दत्त्वा ततः सीता हनूमन्तमथाब्रवीत् । अभिज्ञानमभिज्ञातमेतद् रामस्य तत्त्वतः ॥ १ ॥,maṇiṃ dattvā tataḥ sītā hanūmantamathābravīt | abhijñānamabhijñātametad rāmasya tattvataḥ || 1 ||
+37,2,मणिं तु दृष्ट्वा रामो वै त्रयाणां संस्मरिष्यति । वीरो जनन्या मम च राज्ञो दशरथस्य च ॥ २ ॥,maṇiṃ tu dṛṣṭvā rāmo vai trayāṇāṃ saṃsmariṣyati | vīro jananyā mama ca rājño daśarathasya ca || 2 ||
+37,3,स भूयस्त्वं समुत्साहे चोदितो हरिसत्तम । अस्मिन् कार्यसमारम्भे प्रचिन्तय यदुत्तरम् ॥ ३ ॥,sa bhūyastvaṃ samutsāhe codito harisattama | asmin kāryasamārambhe pracintaya yaduttaram || 3 ||
+37,4,त्वमस्मिन् कार्यनिर्योगे प्रमाणं हरिसत्तम । तस्य चिन्तय यो यत्नो दुःखक्षयकरो भवेत् ॥ ४ ॥,tvamasmin kāryaniryoge pramāṇaṃ harisattama | tasya cintaya yo yatno duḥkhakṣayakaro bhavet || 4 ||
+37,5,स तथेति प्रतिज्ञाय मारुतिर्भीमविक्रमः । शिरसावन्द्य वैदेहीं गमनायोपचक्रमे ॥ ५ ॥,sa tatheti pratijñāya mārutirbhīmavikramaḥ | śirasāvandya vaidehīṃ gamanāyopacakrame || 5 ||
+37,6,ज्ञात्वा संप्रस्थितं देवी वानरं मारुतात्मजम् । बाष्पगद्गदया वाचा मैथिली वाक्यमब्रवीत् ॥ ६ ॥,jñātvā saṃprasthitaṃ devī vānaraṃ mārutātmajam | bāṣpagadgadayā vācā maithilī vākyamabravīt || 6 ||
+37,7,कुशलं हनुमन्ब्रूयाः सहितौ रामलक्ष्मणौ । सुग्रीवं च सहामात्यं वृद्धान् सर्वांश्च वानरान् ॥ ७ ॥,kuśalaṃ hanumanbrūyāḥ sahitau rāmalakṣmaṇau | sugrīvaṃ ca sahāmātyaṃ vṛddhān sarvāṃśca vānarān || 7 ||
+37,8,यथा च स महाबाहुर्मां तारयति राघवः । अस्माद्दुःखाम्बुसंरोधात्त्वं समाधातुमर्हसि ॥ ८ ॥,yathā ca sa mahābāhurmāṃ tārayati rāghavaḥ | asmādduḥkhāmbusaṃrodhāttvaṃ samādhātumarhasi || 8 ||
+37,9,जीवन्तीं मां यथा रामः संभावयति कीर्तिमान् । तत्त्वया हनुमन् वाच्यं वाचा धर्ममवाप्नुहि ॥ ९ ॥,jīvantīṃ māṃ yathā rāmaḥ saṃbhāvayati kīrtimān | tattvayā hanuman vācyaṃ vācā dharmamavāpnuhi || 9 ||
+37,10,नित्यमुत्साहयुक्ताश्च वाचः श्रुत्वा मयेरिताः । वर्धिष्यते दाशरथेः पौरुषं मदवाप्तये ॥ १० ॥,nityamutsāhayuktāśca vācaḥ śrutvā mayeritāḥ | vardhiṣyate dāśaratheḥ pauruṣaṃ madavāptaye || 10 ||
+37,11,मत्संदेशयुता वाचस्त्वत्तः श्रुत्वैव राघवः । पराक्रमविधिं वीरो विधिवत् संविधास्यति ॥ ११ ॥,matsaṃdeśayutā vācastvattaḥ śrutvaiva rāghavaḥ | parākramavidhiṃ vīro vidhivat saṃvidhāsyati || 11 ||
+37,12,सीतायास्तद्वचः श्रुत्वा हनुमान्मारुतात्मजः । शिरस्यञ्जलिमाधाय वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ १२ ॥,sītāyāstadvacaḥ śrutvā hanumānmārutātmajaḥ | śirasyañjalimādhāya vākyamuttaramabravīt || 12 ||
+37,13,क्षिप्रमेष्यति काकुत्स्थो हर्यृक्षप्रवरैर्वृतः । यस्ते युधि विजित्यारीञ् शोकं व्यपनयिष्यति ॥ १३ ॥,kṣiprameṣyati kākutstho haryṛkṣapravarairvṛtaḥ | yaste yudhi vijityārīñ śokaṃ vyapanayiṣyati || 13 ||
+37,14,न हि पश्यामि मर्त्येषु नामरेष्वसुरेषु वा । यस्तस्य वमतो बाणान् स्थातुमुत्सहते ऽग्रतः ॥ १४ ॥,na hi paśyāmi martyeṣu nāmareṣvasureṣu vā | yastasya vamato bāṇān sthātumutsahate'grataḥ || 14 ||
+37,15,अप्यर्कमपि पर्जन्यमपि वैवस्वतं यमम् । स हि सोढुं रणे शक्तस्तवहेतोर्विशेषतः ॥ १५ ॥,apyarkamapi parjanyamapi vaivasvataṃ yamam | sa hi soḍhuṃ raṇe śaktastavahetorviśeṣataḥ || 15 ||
+37,16,स हि सागरपर्यन्तां महीं शासितुमीहते । त्वन्निमित्तो हि रामस्य जयो जनकनन्दिनि ॥ १६ ॥,sa hi sāgaraparyantāṃ mahīṃ śāsitumīhate | tvannimitto hi rāmasya jayo janakanandini || 16 ||
+37,17,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सम्यक् सत्यं सुभाषितम् । जानकी बहु मेने ऽथ वचनं चेदमब्रवीत् ॥ १७ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā samyak satyaṃ subhāṣitam | jānakī bahu mene'tha vacanaṃ cedamabravīt || 17 ||
+37,18,ततस्तं प्रस्थितं सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः । भर्तुः स्नेहान्वितं वाक्यं सौहार्दादनुमानयत् ॥ १८ ॥,tatastaṃ prasthitaṃ sītā vīkṣamāṇā punaḥ punaḥ | bhartuḥ snehānvitaṃ vākyaṃ sauhārdādanumānayat || 18 ||
+37,19,यदि वा मन्यसे वीर वसैकाहमरिंदम । कस्मिंश्चित् संवृते देशे विश्रान्तः श्वो गमिष्यसि ॥ १९ ॥,yadi vā manyase vīra vasaikāhamariṃdama | kasmiṃścit saṃvṛte deśe viśrāntaḥ śvo gamiṣyasi || 19 ||
+37,20,मम चेदल्पभाग्यायाः साम्निध्यात्तव वीर्यवान् । अस्य शोकस्य महतो मुहूर्तं मोक��षणं भवेत् ॥ २० ॥,mama cedalpabhāgyāyāḥ sāmnidhyāttava vīryavān | asya śokasya mahato muhūrtaṃ mokṣaṇaṃ bhavet || 20 ||
+37,21,गते हि हरिशार्दूल पुनरागमनाय तु । प्राणानामपि संदेहो मम स्यान्नात्र संशयः ॥ २१ ॥,gate hi hariśārdūla punarāgamanāya tu | prāṇānāmapi saṃdeho mama syānnātra saṃśayaḥ || 21 ||
+37,22,तवादर्शनजः शोको भूयो मां परितापयेत् । दुःखाद्दुःखपरामृष्टां दीपयन्निव वानर ॥ २२ ॥,tavādarśanajaḥ śoko bhūyo māṃ paritāpayet | duḥkhādduḥkhaparāmṛṣṭāṃ dīpayanniva vānara || 22 ||
+37,23,अयं च वीर संदेहस्तिष्ठतीव ममाग्रतः । सुमहांस्त्वत्सहायेषु हर्यृक्षेषु हरीश्वर ॥ २३ ॥,ayaṃ ca vīra saṃdehastiṣṭhatīva mamāgrataḥ | sumahāṃstvatsahāyeṣu haryṛkṣeṣu harīśvara || 23 ||
+37,24,कथं नु खलु दुष्पारं तरिष्यन्ति महोदधिम् । तानि हर्यृक्षसैन्यानि तौ वा नरवरात्मजौ ॥ २४ ॥,kathaṃ nu khalu duṣpāraṃ tariṣyanti mahodadhim | tāni haryṛkṣasainyāni tau vā naravarātmajau || 24 ||
+37,25,त्रयाणामेव भूतानां सागरस्येह लङ्घने । शक्तिः स्याद्वैनतेयस्य तव वा मारुतस्य वा ॥ २५ ॥,trayāṇāmeva bhūtānāṃ sāgarasyeha laṅghane | śaktiḥ syādvainateyasya tava vā mārutasya vā || 25 ||
+37,26,तदस्मिन् कार्यनिर्योगे वीरैवं दुरतिक्रमे । किं पश्यसि समाधानं त्वं हि कार्यविदां वरः ॥ २६ ॥,tadasmin kāryaniryoge vīraivaṃ duratikrame | kiṃ paśyasi samādhānaṃ tvaṃ hi kāryavidāṃ varaḥ || 26 ||
+37,27,काममस्य त्वमेवैकः कार्यस्य परिसाधने । पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस्ते बलोदयः ॥ २७ ॥,kāmamasya tvamevaikaḥ kāryasya parisādhane | paryāptaḥ paravīraghna yaśasyaste balodayaḥ || 27 ||
+37,28,बलैः समग्रैर्यदि मां रावणं जित्य संयुगे । विजयी स्वपुरं यायात्तत्तु मे स्याद् यशस्करम् ॥ २८ ॥,balaiḥ samagrairyadi māṃ rāvaṇaṃ jitya saṃyuge | vijayī svapuraṃ yāyāttattu me syād yaśaskaram || 28 ||
+37,29,बलैस्तु संकुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः । मां नयेद् यदि काकुत्स्थस्तत्तस्य सदृशं भवेत् ॥ २९ ॥,balaistu saṃkulāṃ kṛtvā laṅkāṃ parabalārdanaḥ | māṃ nayed yadi kākutsthastattasya sadṛśaṃ bhavet || 29 ||
+37,30,तद् यथा तस्य विक्रान्तमनुरूपं महात्मनः । भवेदाहव शूरस्य तथा त्वमुपपादय ॥ ३० ॥,tad yathā tasya vikrāntamanurūpaṃ mahātmanaḥ | bhavedāhava śūrasya tathā tvamupapādaya || 30 ||
+37,31,तदर्थोपहितं वाक्यं सहितं हेतुसंहितम् । निशम्य हनुमाञ् शेषं वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ ३१ ॥,tadarthopahitaṃ vākyaṃ sahitaṃ hetusaṃhitam | niśamya hanumāñ śeṣaṃ vākyamuttaramabravīt || 31 ||
+37,32,देवि हर्यृक्षसैन्यानामीश्वरः प्लवतां वरः । सुग्रीवः सत्त्वसंपन्नस्तवार्थे कृतनिश्चयः ॥ ३२ ॥,devi haryṛkṣasainyānāmīśvaraḥ plavatāṃ varaḥ | sugrīvaḥ sattvasaṃpannastavārthe kṛtaniścayaḥ || 32 ||
+37,33,स वानरसहस्राणां कोटीभिरभिसंवृतः । क्षिप्रमेष्यति वैदेहि राक्षसानां निबर्हणः ॥ ३३ ॥,sa vānarasahasrāṇāṃ koṭībhirabhisaṃvṛtaḥ | kṣiprameṣyati vaidehi rākṣasānāṃ nibarhaṇaḥ || 33 ||
+37,34,तस्य विक्रमसंपन्नाः सत्त्ववन्तो महाबलाः । मनःसंकल्पसंपाता निदेशे हरयः स्थिताः ॥ ३४ ॥,tasya vikramasaṃpannāḥ sattvavanto mahābalāḥ | manaḥsaṃkalpasaṃpātā nideśe harayaḥ sthitāḥ || 34 ||
+37,35,येषां नोपरि नाधस्तान्न तिर्यक् सज्जते गतिः । न च कर्मसु सीदन्ति महत्स्वमिततेजसः ॥ ३५ ॥,yeṣāṃ nopari nādhastānna tiryak sajjate gatiḥ | na ca karmasu sīdanti mahatsvamitatejasaḥ || 35 ||
+37,36,असकृत्तैर्महोत्सहैः ससागरधराधरा । प्रदक्षिणीकृता भूमिर्वायुमार्गानुसारिभिः ॥ ३६ ॥,asakṛttairmahotsahaiḥ sasāgaradharādharā | pradakṣiṇīkṛtā bhūmirvāyumārgānusāribhiḥ || 36 ||
+37,37,मद्विशिष्टाश्च तुल्याश्च सन्ति तत्र वनौकसः । मत्तः प्रत्यवरः कश्चिन्नास्ति सुग्रीवसंनिधौ ॥ ३७ ॥,madviśiṣṭāśca tulyāśca santi tatra vanaukasaḥ | mattaḥ pratyavaraḥ kaścinnāsti sugrīvasaṃnidhau || 37 ||
+37,38,अहं तावदिह प्राप्तः किं पुनस्ते महाबलाः । न हि प्रकृष्टाः प्रेष्यन्ते प्रेष्यन्ते हीतरे जनाः ॥ ३८ ॥,ahaṃ tāvadiha prāptaḥ kiṃ punaste mahābalāḥ | na hi prakṛṣṭāḥ preṣyante preṣyante hītare janāḥ || 38 ||
+37,39,तदलं परितापेन देवि शोको व्यपैतु ते । एकोत्पातेन ते लङ्कामेष्यन्ति हरियूथपाः ॥ ३९ ॥,tadalaṃ paritāpena devi śoko vyapaitu te | ekotpātena te laṅkāmeṣyanti hariyūthapāḥ || 39 ||
+37,40,मम पृष्ठगतौ तौ च चन्द्रसूर्याविवोदितौ । त्वत्सकाशं महासत्त्वौ नृसिंहावागमिष्यतः ॥ ४० ॥,mama pṛṣṭhagatau tau ca candrasūryāvivoditau | tvatsakāśaṃ mahāsattvau nṛsiṃhāvāgamiṣyataḥ || 40 ||
+37,41,तौ हि वीरौ नरवरौ सहितौ रामलक्ष्मणौ । आगम्य नगरीं लङ्कां सायकैर्विधमिष्यतः ॥ ४१ ॥,tau hi vīrau naravarau sahitau rāmalakṣmaṇau | āgamya nagarīṃ laṅkāṃ sāyakairvidhamiṣyataḥ || 41 ||
+37,42,सगणं रावणं हत्वा राघवो रघुनन्दनः । त्वामादाय वरारोहे स्वपुरं प्रतियास्यति ॥ ४२ ॥,sagaṇaṃ rāvaṇaṃ hatvā rāghavo raghunandanaḥ | tvāmādāya varārohe svapuraṃ pratiyāsyati || 42 ||
+37,43,तदाश्वसिहि भद्रं ते भव त्वं कालकाङ्क्षिणी । नचिराद्द्रक्ष्यसे रामं प्रज्वजन्तमिवानिलम् ॥ ४३ ॥,tadāśvasihi bhadraṃ te bhava tvaṃ kālakāṅkṣiṇī | nacirāddrakṣyase rāmaṃ prajvajantamivānilam || 43 ||
+37,44,निहते राक्षसेन्द्रे च सपुत्रामात्यबान्धवे । त्वं समेष्यसि रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी ॥ ४४ ॥,nihate rākṣasendre ca saputrāmātyabāndhave | tvaṃ sameṣyasi rāmeṇa śaśāṅkeneva rohiṇī || 44 ||
+37,45,क्षिप्रं त्वं देवि शोकस्य पारं यास्यसि मैथिलि । रावणं चैव रामेण निहतं द्रक्ष्यसे ऽचिरात् ॥ ४५ ॥,kṣipraṃ tvaṃ devi śokasya pāraṃ yāsyasi maithili | rāvaṇaṃ caiva rāmeṇa nihataṃ drakṣyase'cirāt || 45 ||
+37,46,एवमाश्वस्य वैदेहीं हनूमान्मारुतात्मजः । गमनाय मतिं कृत्वा वैदेहीं पुनरब्रवीत् ॥ ४६ ॥,evamāśvasya vaidehīṃ hanūmānmārutātmajaḥ | gamanāya matiṃ kṛtvā vaidehīṃ punarabravīt || 46 ||
+37,47,तमरिघ्नं कृतात्मानं क्षिप्रं द्रक्ष्यसि राघवम् । लक्ष्मणं च धनुष्पाणिं लङ्काद्वारमुपस्थितम् ॥ ४७ ॥,tamarighnaṃ kṛtātmānaṃ kṣipraṃ drakṣyasi rāghavam | lakṣmaṇaṃ ca dhanuṣpāṇiṃ laṅkādvāramupasthitam || 47 ||
+37,48,नखदंष्ट्रायुधान् वीरान् सिंहशार्दूलविक्रमान् । वानरान् वारणेन्द्राभान् क्षिप्रं द्रक्ष्यसि संगतान् ॥ ४८ ॥,nakhadaṃṣṭrāyudhān vīrān siṃhaśārdūlavikramān | vānarān vāraṇendrābhān kṣipraṃ drakṣyasi saṃgatān || 48 ||
+37,49,शैलाम्बुदनिकाशानां लङ्कामलयसानुषु । नर्दतां कपिमुख्यानामार्ये यूथान्यनेकशः ॥ ४९ ॥,śailāmbudanikāśānāṃ laṅkāmalayasānuṣu | nardatāṃ kapimukhyānāmārye yūthānyanekaśaḥ || 49 ||
+37,50,स तु मर्मणि घोरेण ताडितो मन्मथेषुणा । न शर्म लभते रामः सिंहार्दित इव द्विपः ॥ ५० ॥,sa tu marmaṇi ghoreṇa tāḍito manmatheṣuṇā | na śarma labhate rāmaḥ siṃhārdita iva dvipaḥ || 50 ||
+37,51,मा रुदो देवि शोकेन मा भूत्ते मनसो ऽप्रियम् । शचीव पथ्या शक्रेण भर्त्रा नाथवती ह्यसि ॥ ५१ ॥,mā rudo devi śokena mā bhūtte manaso'priyam | śacīva pathyā śakreṇa bhartrā nāthavatī hyasi || 51 ||
+37,52,रामाद्विशिष्टः को ऽन्यो ऽस्ति कश्चित् सौमित्रिणा समः । अग्निमारुतकल्पौ तौ भ्रातरौ तव संश्रयौ ॥ ५२ ॥,rāmādviśiṣṭaḥ ko'nyo'sti kaścit saumitriṇā samaḥ | agnimārutakalpau tau bhrātarau tava saṃśrayau || 52 ||
+37,53,नास्मिंश्चिरं वत्स्यसि देवि देशे रक्षोगणैरध्युषितो ऽतिरौद्रे । न ते चिरादागमनं प्रियस्य क्षमस्व मत्संगमकालमात्रम् ॥ ५३ ॥,nāsmiṃściraṃ vatsyasi devi deśe rakṣogaṇairadhyuṣito'tiraudre | na te cirādāgamanaṃ priyasya kṣamasva matsaṃgamakālamātram || 53 ||
+38,1,श्रुत्वा तु वचनं तस्य वायुसूनोर्महात्मनः । उवाचात्महितं वाक्यं सीता सुरसुतोपमा ॥ १ ॥,śrutvā tu vacanaṃ tasya vāyusūnormahātmanaḥ | uvācātmahitaṃ vākyaṃ sītā surasutopamā || 1 ||
+38,2,त्वां दृष्ट्वा प्रियवक्तारं संप्रहृष्यामि वानर । अर्धसंजातसस्येव वृष्टिं प्राप्य वसुंधरा ॥ २ ॥,tvāṃ dṛṣṭvā priyavaktāraṃ saṃprahṛṣyāmi vānara | ardhasaṃjātasasyeva vṛṣṭiṃ prāpya vasuṃdharā || 2 ||
+38,3,यथा तं पुरुषव्याघ्रं गात्रैः शोकाभिकर्शितैः । संस्पृशेयं सकामाहं तथा कुरु दयां मयि ॥ ३ ॥,yathā taṃ puruṣavyāghraṃ gātraiḥ śokābhikarśitaiḥ | saṃspṛśeyaṃ sakāmāhaṃ tathā kuru dayāṃ mayi || 3 ||
+38,4,अभिज्ञानं च रामस्य दत्तं हरिगणोत्तम । क्षिप्तामीषिकां काकस्य कोपादेकाक्षिशातनीम् ॥ ४ ॥,abhijñānaṃ ca rāmasya dattaṃ harigaṇottama | kṣiptāmīṣikāṃ kākasya kopādekākṣiśātanīm || 4 ||
+38,5,मनःशिलायास्तिकलो गण्डपार्श्वे निवेशितः । त्वया प्रनष्टे तिलके तं किल स्मर्तुमर्हसि ॥ ५ ॥,manaḥśilāyāstikalo gaṇḍapārśve niveśitaḥ | tvayā pranaṣṭe tilake taṃ kila smartumarhasi || 5 ||
+38,6,स वीर्यवान् कथं सीतां हृतां समनुमन्यसे । वसन्तीं रक्षसां मध्ये महेन्द्रवरुणोपम ॥ ६ ॥,sa vīryavān kathaṃ sītāṃ hṛtāṃ samanumanyase | vasantīṃ rakṣasāṃ madhye mahendravaruṇopama || 6 ||
+38,7,एष चूडामणिर्दिव्यो मया सुपरिरक्षितः । एतं दृष्ट्वा प्रहृष्यामि व्यसने त्वामिवानघ ॥ ७ ॥,eṣa cūḍāmaṇirdivyo mayā suparirakṣitaḥ | etaṃ dṛṣṭvā prahṛṣyāmi vyasane tvāmivānagha || 7 ||
+38,8,एष निर्यातितः श्रीमान्मया ते वारिसंभवः । अतः परं न शक्ष्यामि जीवितुं शोकलालसा ॥ ८ ॥,eṣa niryātitaḥ śrīmānmayā te vārisaṃbhavaḥ | ataḥ paraṃ na śakṣyāmi jīvituṃ śokalālasā || 8 ||
+38,9,अ��ह्यानि च दुःखानि वाचश्च हृदयच्छिदः । राक्षसीनां सुघोराणां त्वत्कृते मर्षयाम्यहम् ॥ ९ ॥,asahyāni ca duḥkhāni vācaśca hṛdayacchidaḥ | rākṣasīnāṃ sughorāṇāṃ tvatkṛte marṣayāmyaham || 9 ||
+38,10,धारयिष्यामि मासं तु जीवितं शत्रुसूदन । मासादूर्ध्वं न जीविष्ये त्वया हीना नृपात्मज ॥ १० ॥,dhārayiṣyāmi māsaṃ tu jīvitaṃ śatrusūdana | māsādūrdhvaṃ na jīviṣye tvayā hīnā nṛpātmaja || 10 ||
+38,11,घोरो राक्षसराजो ऽयं दृष्टिश्च न सुखा मयि । त्वां च श्रुत्वा विपद्यन्तं न जीवेयमहं क्षणम् ॥ ११ ॥,ghoro rākṣasarājo'yaṃ dṛṣṭiśca na sukhā mayi | tvāṃ ca śrutvā vipadyantaṃ na jīveyamahaṃ kṣaṇam || 11 ||
+38,12,वैदेह्या वचनं श्रुत्वा करुणं साश्रुभाषितम् । अथाब्रवीन्महातेजा हनुमान्मारुतात्मजः ॥ १२ ॥,vaidehyā vacanaṃ śrutvā karuṇaṃ sāśrubhāṣitam | athābravīnmahātejā hanumānmārutātmajaḥ || 12 ||
+38,13,त्वच्छोकविमुखो रामो देवि सत्येन ते शपे । रामे शोकाभिभूते तु लक्ष्मणः परितप्यते ॥ १३ ॥,tvacchokavimukho rāmo devi satyena te śape | rāme śokābhibhūte tu lakṣmaṇaḥ paritapyate || 13 ||
+38,14,दृष्टा कथं चिद्भवती न कालः परिशोचितुम् । इमं मुहूर्तं दुःखानामन्तं द्रक्ष्यसि भामिनि ॥ १४ ॥,dṛṣṭā kathaṃ cidbhavatī na kālaḥ pariśocitum | imaṃ muhūrtaṃ duḥkhānāmantaṃ drakṣyasi bhāmini || 14 ||
+38,15,ताव् उभौ पुरुषव्याघ्रौ राजपुत्रावनिन्दितौ । त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लङ्कां भस्मीकरिष्यतः ॥ १५ ॥,tāv ubhau puruṣavyāghrau rājaputrāvaninditau | tvaddarśanakṛtotsāhau laṅkāṃ bhasmīkariṣyataḥ || 15 ||
+38,16,हत्वा तु समरे क्रूरं रावणं सह बान्धवम् । राघवौ त्वां विशालाक्षि स्वां पुरीं प्रापयिष्यतः ॥ १६ ॥,hatvā tu samare krūraṃ rāvaṇaṃ saha bāndhavam | rāghavau tvāṃ viśālākṣi svāṃ purīṃ prāpayiṣyataḥ || 16 ||
+38,17,यत्तु रामो विजानीयादभिज्ञानमनिन्दिते । प्रीतिसंजननं तस्य भूयस्त्वं दातुमर्हसि ॥ १७ ॥,yattu rāmo vijānīyādabhijñānamanindite | prītisaṃjananaṃ tasya bhūyastvaṃ dātumarhasi || 17 ||
+38,18,साब्रवीद्दत्तमेवेह मयाभिज्ञानमुत्तमम् । एतदेव हि रामस्य दृष्ट्वा मत्केशभूषणम् । श्रद्धेयं हनुमन् वाक्यं तव वीर भविष्यति ॥ १८ ॥,sābravīddattameveha mayābhijñānamuttamam | etadeva hi rāmasya dṛṣṭvā matkeśabhūṣaṇam | śraddheyaṃ hanuman vākyaṃ tava vīra bhaviṣyati || 18 ||
+38,19,स तं मणिवरं गृह्य श्रीमान्प्लवगसत्तमः । प्रणम्य शिरसा देवीं गमनायोपचक्रमे ॥ १९ ॥,sa taṃ maṇivaraṃ gṛhya śrīmānplavagasattamaḥ | praṇamya śirasā devīṃ gamanāyopacakrame || 19 ||
+38,20,तमुत्पातकृतोत्साहमवेक्ष्य हरिपुंगवम् । वर्धमानं महावेगमुवाच जनकात्मजा । अश्रुपूर्णमुखी दीना बाष्पगद्गदया गिरा ॥ २० ॥,tamutpātakṛtotsāhamavekṣya haripuṃgavam | vardhamānaṃ mahāvegamuvāca janakātmajā | aśrupūrṇamukhī dīnā bāṣpagadgadayā girā || 20 ||
+38,21,हनूमन् सिंहसंकाशौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । सुग्रीवं च सहामात्यं सर्वान्ब्रूया अनामयम् ॥ २१ ॥,hanūman siṃhasaṃkāśau bhrātarau rāmalakṣmaṇau | sugrīvaṃ ca sahāmātyaṃ sarvānbrūyā anāmayam || 21 ||
+38,22,यथा च स महाबाहुर्मां तारयति राघवः । अस्माद्दुःखाम्बुसंरोधात्तत् समाधातुमर्हसि ॥ २२ ॥,yathā ca sa mahābāhurmāṃ tārayati rāghavaḥ | asmādduḥkhāmbusaṃrodhāttat samādhātumarhasi || 22 ||
+38,23,इमं च तीव्रं मम शोकवेगं रक्षोभिरेभिः परिभर्त्सनं च । ब्रूयास्तु रामस्य गतः समीपं शिवश्च ते ऽध्वास्तु हरिप्रवीर ॥ २३ ॥,imaṃ ca tīvraṃ mama śokavegaṃ rakṣobhirebhiḥ paribhartsanaṃ ca | brūyāstu rāmasya gataḥ samīpaṃ śivaśca te'dhvāstu haripravīra || 23 ||
+38,24,स राजपुत्र्या प्रतिवेदितार्थः कपिः कृतार्थः परिहृष्टचेताः । तदल्पशेषं प्रसमीक्ष्य कार्यं दिशं ह्युदीचीं मनसा जगाम ॥ २४ ॥,sa rājaputryā prativeditārthaḥ kapiḥ kṛtārthaḥ parihṛṣṭacetāḥ | tadalpaśeṣaṃ prasamīkṣya kāryaṃ diśaṃ hyudīcīṃ manasā jagāma || 24 ||
+39,1,स च वाग्भिः प्रशस्ताभिर्गमिष्यन्पूजितस्तया । तस्माद्देशादपक्रम्य चिन्तयामास वानरः ॥ १ ॥,sa ca vāgbhiḥ praśastābhirgamiṣyanpūjitastayā | tasmāddeśādapakramya cintayāmāsa vānaraḥ || 1 ||
+39,2,अल्पशेषमिदं कार्यं दृष्टेयमसितेक्षणा । त्रीनुपायानतिक्रम्य चतुर्थ इह दृश्यते ॥ २ ॥,alpaśeṣamidaṃ kāryaṃ dṛṣṭeyamasitekṣaṇā | trīnupāyānatikramya caturtha iha dṛśyate || 2 ||
+39,3,न साम रक्षःसु गुणाय कल्पते न दनमर्थोपचितेषु वर्तते । न भेदसाध्या बलदर्पिता जनाः पराक्रमस्त्वेष ममेह रोचते ॥ ३ ॥,na sāma rakṣaḥsu guṇāya kalpate na danamarthopaciteṣu vartate | na bhedasādhyā baladarpitā janāḥ parākramastveṣa mameha rocate || 3 ||
+39,4,न चास्य कार्यस्य पराक्रमादृते विनिश्चयः कश्चिदिहोपपद्यते । हृतप्रवीरास्तु रणे हि राक्षसाः कथं चिदीयुर्यदिहाद्य मार्दवम् ॥ ४ ॥,na cāsya kāryasya parākramādṛte viniścayaḥ kaścidihopapadyate | hṛtapravīrāstu raṇe hi rākṣasāḥ kathaṃ cidīyuryadihādya mārdavam || 4 ||
+39,5,कार्ये कर्मणि निर्दिष्टो यो बहून्यपि साधयेत् । पूर्वकार्यविरोधेन स कार्यं कर्तुमर्हति ॥ ५ ॥,kārye karmaṇi nirdiṣṭo yo bahūnyapi sādhayet | pūrvakāryavirodhena sa kāryaṃ kartumarhati || 5 ||
+39,6,न ह्येकः साधको हेतुः स्वल्पस्यापीह कर्मणः । यो ह्यर्थं बहुधा वेद स समर्थो ऽर्थसाधने ॥ ६ ॥,na hyekaḥ sādhako hetuḥ svalpasyāpīha karmaṇaḥ | yo hyarthaṃ bahudhā veda sa samartho'rthasādhane || 6 ||
+39,7,इहैव तावत् कृतनिश्चयो ह्यहं यदि व्रजेयं प्लवगेश्वरालयम् । परात्मसंमर्द विशेषतत्त्ववित्ततः कृतं स्यान्मम भर्तृशासनम् ॥ ७ ॥,ihaiva tāvat kṛtaniścayo hyahaṃ yadi vrajeyaṃ plavageśvarālayam | parātmasaṃmarda viśeṣatattvavittataḥ kṛtaṃ syānmama bhartṛśāsanam || 7 ||
+39,8,कथं नु खल्वद्य भवेत् सुखागतं प्रसह्य युद्धं मम राक्षसैः सह । तथैव खल्वात्मबलं च सारवत् समानयेन्मां च रणे दशाननः ॥ ८ ॥,kathaṃ nu khalvadya bhavet sukhāgataṃ prasahya yuddhaṃ mama rākṣasaiḥ saha | tathaiva khalvātmabalaṃ ca sāravat samānayenmāṃ ca raṇe daśānanaḥ || 8 ||
+39,9,इदमस्य नृशंसस्य नन्दनोपममुत्तमम् । वनं नेत्रमनःकान्तं नानाद्रुमलतायुतम् ॥ ९ ॥,idamasya nṛśaṃsasya nandanopamamuttamam | vanaṃ netramanaḥkāntaṃ nānādrumalatāyutam || 9 ||
+39,10,इदं विध्वंसयिष्यामि शुष्कं वनमिवानलः । अस्मिन्भग्ने ततः कोपं करिष्यति स रावणः ॥ १० ॥,idaṃ vidhvaṃsayiṣyāmi śuṣkaṃ vanamivānalaḥ | asminbhagne tataḥ kopaṃ kariṣyati sa rāvaṇaḥ || 10 ||
+39,11,ततो महत् साश्वमहारथद्विपं बलं समानेष्वपि राक्षसाधिपः । त्रिशूलकालायसपट्टिशायुधं ततो महद् युद्धमिदं भविष्यति ॥ ११ ॥,tato mahat sāśvamahārathadvipaṃ balaṃ samāneṣvapi rākṣasādhipaḥ | triśūlakālāyasapaṭṭiśāyudhaṃ tato mahad yuddhamidaṃ bhaviṣyati || 11 ||
+39,12,अहं तु तैः संयति चण्डविक्रमैः समेत्य रक्षोभिरसंगविक्रमः । निहत्य तद् रावणचोदितं बलं सुखं गमिष्यामि कपीश्वरालयम् ॥ १२ ॥,ahaṃ tu taiḥ saṃyati caṇḍavikramaiḥ sametya rakṣobhirasaṃgavikramaḥ | nihatya tad rāvaṇacoditaṃ balaṃ sukhaṃ gamiṣyāmi kapīśvarālayam || 12 ||
+39,13,ततो मारुतवत् क्रुद्धो मारुतिर्भीमविक्रमः । ऊरुवेगेन महता द्रुमान् क्षेप्तुमथारभत् ॥ १३ ॥,tato mārutavat kruddho mārutirbhīmavikramaḥ | ūruvegena mahatā drumān kṣeptumathārabhat || 13 ||
+39,14,ततस्तद्धनुमान् वीरो बभञ्ज प्रमदावनम् । मत्तद्विजसमाघुष्टं नानाद्रुमलतायुतम् ॥ १४ ॥,tatastaddhanumān vīro babhañja pramadāvanam | mattadvijasamāghuṣṭaṃ nānādrumalatāyutam || 14 ||
+39,15,तद्वनं मथितैर्वृक्षैर्भिन्नैश्च सलिलाशयैः । चूर्णितैः पर्वताग्रैश्च बभूवाप्रियदर्शनम् ॥ १५ ॥,tadvanaṃ mathitairvṛkṣairbhinnaiśca salilāśayaiḥ | cūrṇitaiḥ parvatāgraiśca babhūvāpriyadarśanam || 15 ||
+39,16,लतागृहैश्चित्रगृहैश्च नाशितैर्महोरगैर्व्यालमृगैश्च निर्धुतैः । शिलागृहैरुन्मथितैस्तथा गृहैः प्रनष्टरूपं तदभून्महद्वनम् ॥ १६ ॥,latāgṛhaiścitragṛhaiśca nāśitairmahoragairvyālamṛgaiśca nirdhutaiḥ | śilāgṛhairunmathitaistathā gṛhaiḥ pranaṣṭarūpaṃ tadabhūnmahadvanam || 16 ||
+39,17,स तस्य कृत्वार्थपतेर्महाकपिर्महद्व्यलीकं मनसो महात्मनः । युयुत्सुरेको बहुभिर्महाबलैः श्रिया ज्वलंस्तोरणमाश्रितः कपिः ॥ १७ ॥,sa tasya kṛtvārthapatermahākapirmahadvyalīkaṃ manaso mahātmanaḥ | yuyutsureko bahubhirmahābalaiḥ śriyā jvalaṃstoraṇamāśritaḥ kapiḥ || 17 ||
+40,1,ततः पक्षिनिनादेन वृक्षभङ्गस्वनेन च । बभूवुस्त्राससंभ्रान्ताः सर्वे लङ्कानिवासिनः ॥ १ ॥,tataḥ pakṣininādena vṛkṣabhaṅgasvanena ca | babhūvustrāsasaṃbhrāntāḥ sarve laṅkānivāsinaḥ || 1 ||
+40,2,विद्रुताश्च भयत्रस्ता विनेदुर्मृगपक्षुणः । रक्षसां च निमित्तानि क्रूराणि प्रतिपेदिरे ॥ २ ॥,vidrutāśca bhayatrastā vinedurmṛgapakṣuṇaḥ | rakṣasāṃ ca nimittāni krūrāṇi pratipedire || 2 ||
+40,3,ततो गतायां निद्रायां राक्षस्यो विकृताननाः । तद्वनं ददृशुर्भग्नं तं च वीरं महाकपिम् ॥ ३ ॥,tato gatāyāṃ nidrāyāṃ rākṣasyo vikṛtānanāḥ | tadvanaṃ dadṛśurbhagnaṃ taṃ ca vīraṃ mahākapim || 3 ||
+40,4,स ता दृष्ट्व महाबाहुर्महासत्त्वो महाबलः । चकार सुमहद् रूपं राक्षसीनां भयावहम् ॥ ४ ॥,sa tā dṛṣṭva mahābāhurmahāsattvo mahābalaḥ | cakāra sumahad rūpaṃ rākṣasīnāṃ bhayāvaham || 4 ||
+40,5,ततस्तं गिरिसंकाशमतिकायं महाबलम् । राक्षस्यो वानरं दृष्ट्वा पप्रच्छुर्जनकात्मजाम् ॥ ५ ॥,tatastaṃ girisaṃkāśamatikāyaṃ mahābalam | rākṣasyo vānaraṃ dṛṣṭvā papracchurjanakātmajām || 5 ||
+40,6,को ऽयं कस्य कुतो वायं किंनिमित्तमिहागतः । कथं त्वया सहानेन संवादः कृत इत्युत ॥ ६ ॥,ko'yaṃ kasya kuto vāyaṃ kiṃnimittamihāgataḥ | kathaṃ tvayā sahānena saṃvādaḥ kṛta ityuta || 6 ||
+40,7,आचक्ष्व नो विशालाक्षि मा भूत्ते सुभगे भयम् । संवादमसितापाङ्गे त्वया किं कृतवानयम् ॥ ७ ॥,ācakṣva no viśālākṣi mā bhūtte subhage bhayam | saṃvādamasitāpāṅge tvayā kiṃ kṛtavānayam || 7 ||
+40,8,अथाब्रवीत्तदा साध्वी सीता सर्वाङ्गशोभना । रक्षसां कामरूपाणां विज्ञाने मम का गतिः ॥ ८ ॥,athābravīttadā sādhvī sītā sarvāṅgaśobhanā | rakṣasāṃ kāmarūpāṇāṃ vijñāne mama kā gatiḥ || 8 ||
+40,9,यूयमेवास्य जानीत यो ऽयं यद्वा करिष्यति । अहिरेव अहेः पादान् विजानाति न संशयः ॥ ९ ॥,yūyamevāsya jānīta yo'yaṃ yadvā kariṣyati | ahireva aheḥ pādān vijānāti na saṃśayaḥ || 9 ||
+40,10,अहमप्यस्य भीतास्मि नैनं जानामि को ऽन्वयम् । वेद्मि राक्षसमेवैनं कामरूपिणमागतम् ॥ १० ॥,ahamapyasya bhītāsmi nainaṃ jānāmi ko'nvayam | vedmi rākṣasamevainaṃ kāmarūpiṇamāgatam || 10 ||
+40,11,वैदेह्या वचनं श्रुत्वा राक्षस्यो विद्रुता द्रुतम् । स्थिताः काश्चिद्गताः काश्चिद् रावणाय निवेदितुम् ॥ ११ ॥,vaidehyā vacanaṃ śrutvā rākṣasyo vidrutā drutam | sthitāḥ kāścidgatāḥ kāścid rāvaṇāya niveditum || 11 ||
+40,12,रावणस्य समीपे तु राक्षस्यो विकृताननाः । विरूपं वानरं भीममाख्यातुमुपचक्रमुः ॥ १२ ॥,rāvaṇasya samīpe tu rākṣasyo vikṛtānanāḥ | virūpaṃ vānaraṃ bhīmamākhyātumupacakramuḥ || 12 ||
+40,13,अशोकवनिका मध्ये राजन्भीमवपुः कपिः । सीतया कृतसंवादस्तिष्ठत्यमितविक्रमः ॥ १३ ॥,aśokavanikā madhye rājanbhīmavapuḥ kapiḥ | sītayā kṛtasaṃvādastiṣṭhatyamitavikramaḥ || 13 ||
+40,14,न च तं जानकी सीता हरिं हरिणलोचणा । अस्माभिर्बहुधा पृष्टा निवेदयितुमिच्छति ॥ १४ ॥,na ca taṃ jānakī sītā hariṃ hariṇalocaṇā | asmābhirbahudhā pṛṣṭā nivedayitumicchati || 14 ||
+40,15,वासवस्य भवेद्दूतो दूतो वैश्रवणस्य वा । प्रेषितो वापि रामेण सीतान्वेषणकाङ्क्षया ॥ १५ ॥,vāsavasya bhaveddūto dūto vaiśravaṇasya vā | preṣito vāpi rāmeṇa sītānveṣaṇakāṅkṣayā || 15 ||
+40,16,तेन त्वद्भूतरूपेण यत्तत्तव मनोहरम् । नानामृगगणाकीर्णं प्रमृष्टं प्रमदावनम् ॥ १६ ॥,tena tvadbhūtarūpeṇa yattattava manoharam | nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ pramṛṣṭaṃ pramadāvanam || 16 ||
+40,17,न तत्र कश्चिदुद्देशो यस्तेन न विनाशितः । यत्र सा जानकी सीता स तेन न विनाशितः ॥ १७ ॥,na tatra kaściduddeśo yastena na vināśitaḥ | yatra sā jānakī sītā sa tena na vināśitaḥ || 17 ||
+40,18,जानकीरक्षणार्थं वा श्रमाद्वा नोपलभ्यते । अथ वा कः श्रमस्तस्य सैव तेनाभिरक्षिता ॥ १८ ॥,jānakīrakṣaṇārthaṃ vā śramādvā nopalabhyate | atha vā kaḥ śramastasya saiva tenābhirakṣitā || 18 ||
+40,19,चारुपल्लवपत्राढ्यं यं सीता स्वयमास्थिता । प्रवृद्धः शिंशपावृक्षः स च तेनाभिरक्षितः ॥ १९ ॥,cārupallavapatrāḍhyaṃ yaṃ sītā svayamāsthitā | pravṛddhaḥ śiṃśapāvṛkṣaḥ sa ca tenābhirakṣitaḥ || 19 ||
+40,20,तस्योग्ररूपस्योग्रं त्वं दण्डमाज्ञातुमर्हसि । सीता संभाषिता येन तद्वनं च विनाशितम् ॥ २० ॥,tasyograrūpasyograṃ tvaṃ daṇḍamājñātumarhasi | sītā saṃbhāṣitā yena tadvanaṃ ca vināśitam || 20 ||
+40,21,मनःपरिगृहीतां तां तव रक्षोगणेश्वर । कः सीतामभिभाषेत यो न स्यात्त्यक्तजीवितः ॥ २१ ॥,manaḥparigṛhītāṃ tāṃ tava rakṣogaṇeśvara | kaḥ sītāmabhibhāṣeta yo na syāttyaktajīvitaḥ || 21 ||
+40,22,राक्षसीनां वचः श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः । हुतागिरिव जज्वाल कोपसंवर्तितेक्षणः ॥ २२ ॥,rākṣasīnāṃ vacaḥ śrutvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | hutāgiriva jajvāla kopasaṃvartitekṣaṇaḥ || 22 ||
+40,23,आत्मनः सदृशाञ् शूरान् किंकरान्नाम राक्षसान् । व्यादिदेश महातेजा निग्रहार्थं हनूमतः ॥ २३ ॥,ātmanaḥ sadṛśāñ śūrān kiṃkarānnāma rākṣasān | vyādideśa mahātejā nigrahārthaṃ hanūmataḥ || 23 ||
+40,24,तेषामशीतिसाहस्रं किंकराणां तरस्विनाम् । निर्ययुर्भवनात्तस्मात् कूटमुद्गरपाणयः ॥ २४ ॥,teṣāmaśītisāhasraṃ kiṃkarāṇāṃ tarasvinām | niryayurbhavanāttasmāt kūṭamudgarapāṇayaḥ || 24 ||
+40,25,महोदरा महादंष्ट्रा घोररूपा महाबलाः । युद्धाभिमनसः सर्वे हनूमद्ग्रहणोन्मुखाः ॥ २५ ॥,mahodarā mahādaṃṣṭrā ghorarūpā mahābalāḥ | yuddhābhimanasaḥ sarve hanūmadgrahaṇonmukhāḥ || 25 ||
+40,26,ते कपिं तं समासाद्य तोरणस्थमवस्थितम् । अभिपेतुर्महावेगाः पतङ्गा इव पावकम् ॥ २६ ॥,te kapiṃ taṃ samāsādya toraṇasthamavasthitam | abhipeturmahāvegāḥ pataṅgā iva pāvakam || 26 ||
+40,27,ते गदाभिर्विचित्राभिः परिघैः काञ्चनाङ्गदैः । आजघ्नुर्वानरश्रेष्ठं शरैरादित्यसंनिभैः ॥ २७ ॥,te gadābhirvicitrābhiḥ parighaiḥ kāñcanāṅgadaiḥ | ājaghnurvānaraśreṣṭhaṃ śarairādityasaṃnibhaiḥ || 27 ||
+40,28,हनूमानपि तेजस्वी श्रीमान्पर्वतसंनिभः । क्षितावाविध्य लाङ्गूलं ननाद च महास्वनम् ॥ २८ ॥,hanūmānapi tejasvī śrīmānparvatasaṃnibhaḥ | kṣitāvāvidhya lāṅgūlaṃ nanāda ca mahāsvanam || 28 ||
+40,29,तस्य संनादशब्देन ते ऽभवन्भयशङ्किताः । ददृशुश्च हनूमन्तं संध्यामेघमिवोन्नतम् ॥ २९ ॥,tasya saṃnādaśabdena te'bhavanbhayaśaṅkitāḥ | dadṛśuśca hanūmantaṃ saṃdhyāmeghamivonnatam || 29 ||
+40,30,स्वामिसंदेशनिःशङ्कास्ततस्ते राक्षसाः कपिम् । चित्रैः प्रहरणैर्भीमैरभिपेतुस्ततस्ततः ॥ ३० ॥,svāmisaṃdeśaniḥśaṅkāstataste rākṣasāḥ kapim | citraiḥ praharaṇairbhīmairabhipetustatastataḥ || 30 ||
+40,31,स तैः परिवृतः शूरैः सर्वतः स महाबलः । आससादायसं भीमं परिघं तोरणाश्रितम् ॥ ३१ ॥,sa taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥ sarvataḥ sa mahābalaḥ | āsasādāyasaṃ bhīmaṃ parighaṃ toraṇāśritam || 31 ||
+40,32,स तं परिघमादाय जघान रजनीचरान् ॥ ३२ ॥,sa taṃ parighamādāya jaghāna rajanīcarān || 32 ||
+40,33,स पन्नगमिवादाय स्फुरन्तं विनतासुतः । विचचाराम्बरे वीरः परिगृह्य च मारुतिः ॥ ३३ ॥,sa pannagamivādāya sphurantaṃ vinatāsutaḥ | vicacārāmbare vīraḥ parigṛhya ca mārutiḥ || 33 ||
+40,34,स हत्वा राक्षसान् वीरः किंकरान्मारुतात्मजः । युद्धाकाङ्क्षी पुनर्वीरस्तोरणं समुपस्थितः ॥ ३४ ॥,sa hatvā rākṣasān vīraḥ kiṃkarānmārutātmajaḥ | yuddhākāṅkṣī punarvīrastoraṇaṃ samupasthitaḥ || 34 ||
+40,35,ततस्तस्माद्भयान्मुक्ताः कति चित्तत्र राक्षसाः । निहतान् किंकरान् सर्वान् रावणाय न्यवेदयन् ॥ ३५ ॥,tatastasmādbhayānmuktāḥ kati cittatra rākṣasāḥ | nihatān kiṃkarān sarvān rāvaṇāya nyavedayan || 35 ||
+40,36,स राक्षसानां निहतं महाबलं निशम्य राजा परिवृत्तलोचनः । समादिदेशाप्रतिमं पराक्रमे प्रहस्तपुत्रं समरे सुदुर्जयम् ॥ ३६ ॥,sa rākṣasānāṃ nihataṃ mahābalaṃ niśamya rājā parivṛttalocanaḥ | samādideśāpratimaṃ parākrame prahastaputraṃ samare sudurjayam || 36 ||
+41,1,ततः स किंकरान् हत्वा हनूमान्ध्यानमास्थितः । वनं भग्नं मया चैत्यप्रासादो न विनाशितः । तस्मात् प्रासादमप्येवमिमं विध्वंसयाम्यहम् ॥ १ ॥,tataḥ sa kiṃkarān hatvā hanūmāndhyānamāsthitaḥ | vanaṃ bhagnaṃ mayā caityaprāsādo na vināśitaḥ | tasmāt prāsādamapyevamimaṃ vidhvaṃsayāmyaham || 1 ||
+41,2,इति संचिन्त्य हनुमान्मनसा दर्शयन्बलम् । चैत्यप्रासादमाप्लुत्य मेरुशृङ्गमिवोन्नतम् । आरुरोह हरिश्रेष्ठो हनूमान्मारुतात्मजः ॥ २ ॥,iti saṃcintya hanumānmanasā darśayanbalam | caityaprāsādamāplutya meruśṛṅgamivonnatam | āruroha hariśreṣṭho hanūmānmārutātmajaḥ || 2 ||
+41,3,संप्रधृष्य च दुर्धर्षश्चैत्यप्रासादमुन्नतम् । हनूमान्प्रज्वलंल् लक्ष्म्या पारियात्रोपमो ऽभवत् ॥ ३ ॥,saṃpradhṛṣya ca durdharṣaścaityaprāsādamunnatam | hanūmānprajvalaṃl lakṣmyā pāriyātropamo'bhavat || 3 ||
+41,4,स भूत्वा तु महाकायो हनूमान्मारुतात्मजः । धृष्टमास्फोटयामास लङ्कां शब्देन पूरयन् ॥ ४ ॥,sa bhūtvā tu mahākāyo hanūmānmārutātmajaḥ | dhṛṣṭamāsphoṭayāmāsa laṅkāṃ śabdena pūrayan || 4 ||
+41,5,तस्यास्फोटितशब्देन महता श्रोत्रघातिना । पेतुर्विहंगा गगनादुच्चैश्चेदमघोषयत् ॥ ५ ॥,tasyāsphoṭitaśabdena mahatā śrotraghātinā | peturvihaṃgā gaganāduccaiścedamaghoṣayat || 5 ||
+41,6,जयत्यतिबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः । राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः ॥ ६ ॥,jayatyatibalo rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ | rājā jayati sugrīvo rāghaveṇābhipālitaḥ || 6 ||
+41,7,दासो ऽहं कोसलेन्द्रस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः । हनुमाञ् शत्रुसैन्यानां निहन्ता मारुतात्मजः ॥ ७ ॥,dāso'haṃ kosalendrasya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ | hanumāñ śatrusainyānāṃ nihantā mārutātmajaḥ || 7 ||
+41,8,न रावणसहस्रं मे युद्धे प्रतिबलं भवेत् । शिलाभिस्तु प्रहरतः पादपैश्च सहस्रशः ॥ ८ ॥,na rāvaṇasahasraṃ me yuddhe pratibalaṃ bhavet | śilābhistu praharataḥ pādapaiśca sahasraśaḥ || 8 ||
+41,9,अर्दयित्वा पुरीं लङ्कामभिवाद्य च मैथिलीम् । समृद्धार्थो गमिष्यामि मिषतां सर्वरक्षसाम् ॥ ९ ॥,ardayitvā purīṃ laṅkāmabhivādya ca maithilīm | samṛddhārtho gamiṣyāmi miṣatāṃ sarvarakṣasām || 9 ||
+41,10,एवमुक्त्वा विमानस्थश्चैत्यस्थान् हरिपुंगवः । ननाद भीमनिर्ह्रादो रक्षसां जनयन्भयम् ॥ १० ॥,evamuktvā vimānasthaścaityasthān haripuṃgavaḥ | nanāda bhīmanirhrādo rakṣasāṃ janayanbhayam || 10 ||
+41,11,तेन शब्देन महता चैत्यपालाः शतं ययुः । गृहीत्वा विविधानस्त्रान्प्रासान् खड्गान्परश्वधान् । विसृजन्तो महाक्षया मारुतिं पर्यवारयन् ॥ ११ ॥,tena śabdena mahatā caityapālāḥ śataṃ yayuḥ | gṛhītvā vividhānastrānprāsān khaḍgānparaśvadhān | visṛjanto mahākṣayā mārutiṃ paryavārayan || 11 ||
+41,12,आवर्त इव गङ्गायास्तोयस्य विपुलो महान् । परिक्षिप्य हरिश्रेष्ठं स बभौ रक्षसां गणः ॥ १२ ॥,āvarta iva gaṅgāyāstoyasya vipulo mahān | parikṣipya hariśreṣṭhaṃ sa babhau rakṣasāṃ gaṇaḥ || 12 ||
+41,13,ततो वातात्मजः क्रुद्धो भीमरूपं समास्थितः ॥ १३ ॥,tato vātātmajaḥ kruddho bhīmarūpaṃ samāsthitaḥ || 13 ||
+41,14,प्रासादस्य महांस्तस्य स्तम्भं हेमपरिष्कृतम् । उत्पाटयित्वा वेगेन हनूमान्मारुतात्मजः । ततस्तं भ्रामयामास शतधारं महाबलः ॥ १४ ॥,prāsādasya mahāṃstasya stambhaṃ hemapariṣkṛtam | utpāṭayitvā vegena hanūmānmārutātmajaḥ | tatastaṃ bhrāmayāmāsa śatadhāraṃ mahābalaḥ || 14 ||
+41,15,स राक्षसशतं हत्वा वज्रेणेन्द्र इवासुरान् । अन्तरिक्षस्थितः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ १५ ॥,sa rākṣasaśataṃ hatvā vajreṇendra ivāsurān | antarikṣasthitaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt || 15 ||
+41,16,मादृशानां सहस्राणि विसृष्टानि महात्मनाम् । बलिनां वानरेन्द्राणां सुग्रीववशवर्तिनाम् ॥ १६ ॥,mādṛśānāṃ sahasrāṇi visṛṣṭāni mahātmanām | balināṃ vānarendrāṇāṃ sugrīvavaśavartinām || 16 ||
+41,17,शतैः शतसहस्रैश्च कोटीभिरयुतैरपि । आगमिष्यति सुग्रीवः सर्वेषां वो निषूदनः ॥ १७ ॥,śataiḥ śatasahasraiśca koṭībhirayutairapi | āgamiṣyati sugrīvaḥ sarveṣāṃ vo niṣūdanaḥ || 17 ||
+41,18,नेयमस्ति पुरी लङ्का न यूयं न च रावणः । यस्मादिक्ष्वाकुनाथेन बद्धं वैरं महात्मना ॥ १८ ॥,neyamasti purī laṅkā na yūyaṃ na ca rāvaṇaḥ | yasmādikṣvākunāthena baddhaṃ vairaṃ mahātmanā || 18 ||
+42,1,संदिष्टो राक्षसेन्द्रेण प्रहस्तस्य सुतो बली । जम्बुमाली महादंष्ट्रो निर्जगाम धनुर्धरः ॥ १ ॥,saṃdiṣṭo rākṣasendreṇa prahastasya suto balī | jambumālī mahādaṃṣṭro nirjagāma dhanurdharaḥ || 1 ||
+42,2,रक्तमाल्याम्बरधरः स्रग्वी रुचिरकुण्डलः । महान् विवृत्तनयनश्चण्डः समरदुर्जयः ॥ २ ॥,raktamālyāmbaradharaḥ sragvī rucirakuṇḍalaḥ | mahān vivṛttanayanaścaṇḍaḥ samaradurjayaḥ || 2 ||
+42,3,धनुः शक्रधनुः प्रख्यं महद् रुचिरसायकम् । विस्फारयाणो वेगेन वज्राशनिसमस्वनम् ॥ ३ ॥,dhanuḥ śakradhanuḥ prakhyaṃ mahad rucirasāyakam | visphārayāṇo vegena vajrāśanisamasvanam || 3 ||
+42,4,तस्य विस्फारघोषेण धनुषो महता दिशः । प्रदिशश्च नभश्चैव सहसा समपूर्यत ॥ ४ ॥,tasya visphāraghoṣeṇa dhanuṣo mahatā diśaḥ | pradiśaśca nabhaścaiva sahasā samapūryata || 4 ||
+42,5,रथेन खरयुक्तेन तमागतमुदीक्ष्य सः । हनूमान् वेगसंपन्नो जहर्ष च ननाद च ॥ ५ ॥,rathena kharayuktena tamāgatamudīkṣya saḥ | hanūmān vegasaṃpanno jaharṣa ca nanāda ca || 5 ||
+42,6,तं तोरणविटङ्कस्थं हनूमन्तं महाकपिम् । जम्बुमाली महाबाहुर्विव्याध निशितैः शरैः ॥ ६ ॥,taṃ toraṇaviṭaṅkasthaṃ hanūmantaṃ mahākapim | jambumālī mahābāhurvivyādha niśitai��� śaraiḥ || 6 ||
+42,7,अर्धचन्द्रेण वदने शिरस्येकेन कर्णिना । बाह्वोर्विव्याध नाराचैर्दशभिस्तं कपीश्वरम् ॥ ७ ॥,ardhacandreṇa vadane śirasyekena karṇinā | bāhvorvivyādha nārācairdaśabhistaṃ kapīśvaram || 7 ||
+42,8,तस्य तच्छुशुभे ताम्रं शरेणाभिहतं मुखम् । शरदीवाम्बुजं फुल्लं विद्धं भास्कररश्मिना ॥ ८ ॥,tasya tacchuśubhe tāmraṃ śareṇābhihataṃ mukham | śaradīvāmbujaṃ phullaṃ viddhaṃ bhāskararaśminā || 8 ||
+42,9,चुकोप बाणाभिहतो राक्षसस्य महाकपिः । ततः पार्श्वे ऽतिविपुलां ददर्श महतीं शिलाम् ॥ ९ ॥,cukopa bāṇābhihato rākṣasasya mahākapiḥ | tataḥ pārśve'tivipulāṃ dadarśa mahatīṃ śilām || 9 ||
+42,10,तरसा तां समुत्पाट्य चिक्षेप बलवद्बली । तां शरैर्दशभिः क्रुद्धस्ताडयामास राक्षसः ॥ १० ॥,tarasā tāṃ samutpāṭya cikṣepa balavadbalī | tāṃ śarairdaśabhiḥ kruddhastāḍayāmāsa rākṣasaḥ || 10 ||
+42,11,विपन्नं कर्म तद्दृष्ट्वा हनूमांश्चण्डविक्रमः । सालं विपुलमुत्पाट्य भ्रामयामास वीर्यवान् ॥ ११ ॥,vipannaṃ karma taddṛṣṭvā hanūmāṃścaṇḍavikramaḥ | sālaṃ vipulamutpāṭya bhrāmayāmāsa vīryavān || 11 ||
+42,12,भ्रामयन्तं कपिं दृष्ट्वा सालवृक्षं महाबलम् । चिक्षेप सुबहून्बाणाञ्जम्बुमाली महाबलः ॥ १२ ॥,bhrāmayantaṃ kapiṃ dṛṣṭvā sālavṛkṣaṃ mahābalam | cikṣepa subahūnbāṇāñjambumālī mahābalaḥ || 12 ||
+42,13,सालं चतुर्भिर् चिच्छेद वानरं पञ्चभिर्भुजे । उरस्येकेन बाणेन दशभिस्तु स्तनान्तरे ॥ १३ ॥,sālaṃ caturbhir ciccheda vānaraṃ pañcabhirbhuje | urasyekena bāṇena daśabhistu stanāntare || 13 ||
+42,14,स शरैः पूरिततनुः क्रोधेन महता वृतः । तमेव परिघं गृह्य भ्रामयामास वेगितः ॥ १४ ॥,sa śaraiḥ pūritatanuḥ krodhena mahatā vṛtaḥ | tameva parighaṃ gṛhya bhrāmayāmāsa vegitaḥ || 14 ||
+42,15,अतिवेगो ऽतिवेगेन भ्रामयित्वा बलोत्कटः । परिघं पातयामास जम्बुमालेर्महोरसि ॥ १५ ॥,ativego'tivegena bhrāmayitvā balotkaṭaḥ | parighaṃ pātayāmāsa jambumālermahorasi || 15 ||
+42,16,तस्य चैव शिरो नास्ति न बाहू न च जानुनी । न धनुर्न रथो नाश्वास्तत्रादृश्यन्त नेषवः ॥ १६ ॥,tasya caiva śiro nāsti na bāhū na ca jānunī | na dhanurna ratho nāśvāstatrādṛśyanta neṣavaḥ || 16 ||
+42,17,स हतस्तरसा तेन जम्बुमाली महारथः । पपात निहतो भूमौ चूर्णिताङ्गविभूषणः ॥ १७ ॥,sa hatastarasā tena jambumālī mahārathaḥ | papāta nihato bhūmau cūrṇitāṅgavibhūṣaṇaḥ || 17 ||
+42,18,जम्बुमालिं च निहतं किंकरांश्च महाबलान् । चुक्रोध रावणः श्रुत्वा कोपसंरक्तलोचनः ॥ १८ ॥,jambumāliṃ ca nihataṃ kiṃkarāṃśca mahābalān | cukrodha rāvaṇaḥ śrutvā kopasaṃraktalocanaḥ || 18 ||
+42,19,स रोषसंवर्तितताम्रलोचनः प्रहस्तपुत्रे निहते महाबले । अमात्यपुत्रानतिवीर्यविक्रमान् समादिदेशाशु निशाचरेश्वरः ॥ १९ ॥,sa roṣasaṃvartitatāmralocanaḥ prahastaputre nihate mahābale | amātyaputrānativīryavikramān samādideśāśu niśācareśvaraḥ || 19 ||
+43,1,ततस्ते राक्षसेन्द्रेण चोदिता मन्त्रिणः सुताः । निर्ययुर्भवनात्तस्मात् सप्त सप्तार्चिवर्चसः ॥ १ ॥,tataste rākṣasendreṇa coditā mantriṇa�� sutāḥ | niryayurbhavanāttasmāt sapta saptārcivarcasaḥ || 1 ||
+43,2,महाबलपरीवारा धनुष्मन्तो महाबलाः । कृतास्त्रास्त्रविदां श्रेष्ठाः परस्परजयैषिणः ॥ २ ॥,mahābalaparīvārā dhanuṣmanto mahābalāḥ | kṛtāstrāstravidāṃ śreṣṭhāḥ parasparajayaiṣiṇaḥ || 2 ||
+43,3,हेमजालपरिक्षिप्तैर्ध्वजवद्भिः पताकिभिः । तोयदस्वननिर्घोषैर्वाजियुक्तैर्महारथैः ॥ ३ ॥,hemajālaparikṣiptairdhvajavadbhiḥ patākibhiḥ | toyadasvananirghoṣairvājiyuktairmahārathaiḥ || 3 ||
+43,4,तप्तकाञ्चनचित्राणि चापान्यमितविक्रमाः । विस्फारयन्तः संहृष्टास्तडिद्वन्त इवाम्बुदाः ॥ ४ ॥,taptakāñcanacitrāṇi cāpānyamitavikramāḥ | visphārayantaḥ saṃhṛṣṭāstaḍidvanta ivāmbudāḥ || 4 ||
+43,5,जनन्यस्तास्ततस्तेषां विदित्वा किंकरान् हतान् । बभूवुः शोकसंभ्रान्ताः सबान्धवसुहृज्जनाः ॥ ५ ॥,jananyastāstatasteṣāṃ viditvā kiṃkarān hatān | babhūvuḥ śokasaṃbhrāntāḥ sabāndhavasuhṛjjanāḥ || 5 ||
+43,6,ते परस्परसंघर्षास्तप्तकाञ्चनभूषणाः । अभिपेतुर्हनूमन्तं तोरणस्थमवस्थितम् ॥ ६ ॥,te parasparasaṃgharṣāstaptakāñcanabhūṣaṇāḥ | abhipeturhanūmantaṃ toraṇasthamavasthitam || 6 ||
+43,7,सृजन्तो बाणवृष्टिं ते रथगर्जितनिःस्वनाः । वृष्टिमन्त इवाम्भोदा विचेरुर्नैरृतर्षभाः ॥ ७ ॥,sṛjanto bāṇavṛṣṭiṃ te rathagarjitaniḥsvanāḥ | vṛṣṭimanta ivāmbhodā vicerurnairṛtarṣabhāḥ || 7 ||
+43,8,अवकीर्णस्ततस्ताभिर्हनूमाञ् शरवृष्टिभिः । अभवत् संवृताकारः शैलराडिव वृष्टिभिः ॥ ८ ॥,avakīrṇastatastābhirhanūmāñ śaravṛṣṭibhiḥ | abhavat saṃvṛtākāraḥ śailarāḍiva vṛṣṭibhiḥ || 8 ||
+43,9,स शरान् वञ्चयामास तेषामाशुचरः कपिः । रथवेगांश्च वीराणां विचरन् विमले ऽम्बरे ॥ ९ ॥,sa śarān vañcayāmāsa teṣāmāśucaraḥ kapiḥ | rathavegāṃśca vīrāṇāṃ vicaran vimale'mbare || 9 ||
+43,10,स तैः क्रीडन्धनुष्मद्भिर्व्योम्नि वीरः प्रकाशते । धनुष्मद्भिर्यथा मेघैर्मारुतः प्रभुरम्बरे ॥ १० ॥,sa taiḥ krīḍandhanuṣmadbhirvyomni vīraḥ prakāśate | dhanuṣmadbhiryathā meghairmārutaḥ prabhurambare || 10 ||
+43,11,स कृत्वा निनदं घोरं त्रासयंस्तां महाचमूम् । चकार हनुमान् वेगं तेषु रक्षःसु वीर्यवान् ॥ ११ ॥,sa kṛtvā ninadaṃ ghoraṃ trāsayaṃstāṃ mahācamūm | cakāra hanumān vegaṃ teṣu rakṣaḥsu vīryavān || 11 ||
+43,12,तलेनाभिहनत् कांश्चित् पादैः कांश्चित् परंतपः । मुष्टिनाभ्यहनत् कांश्चिन्नखैः कांश्चिद्व्यदारयत् ॥ १२ ॥,talenābhihanat kāṃścit pādaiḥ kāṃścit paraṃtapaḥ | muṣṭinābhyahanat kāṃścinnakhaiḥ kāṃścidvyadārayat || 12 ||
+43,13,प्रममाथोरसा कांश्चिदूरुभ्यामपरान् कपिः । के चित्तस्यैव नादेन तत्रैव पतिता भुवि ॥ १३ ॥,pramamāthorasā kāṃścidūrubhyāmaparān kapiḥ | ke cittasyaiva nādena tatraiva patitā bhuvi || 13 ||
+43,14,ततस्तेष्ववपन्नेषु भूमौ निपतितेषु च । तत् सैन्यमगमत् सर्वं दिशो दशभयार्दितम् ॥ १४ ॥,tatasteṣvavapanneṣu bhūmau nipatiteṣu ca | tat sainyamagamat sarvaṃ diśo daśabhayārditam || 14 ||
+43,15,विनेदुर्विस्वरं नागा निपेतुर्भुवि वाजिनः । भग्ननीडध्वजच्छत्रैर्भूश��च कीर्णाभवद् रथैः ॥ १५ ॥,vinedurvisvaraṃ nāgā nipeturbhuvi vājinaḥ | bhagnanīḍadhvajacchatrairbhūśca kīrṇābhavad rathaiḥ || 15 ||
+43,16,स तान्प्रवृद्धान् विनिहत्य राक्षसान्महाबलश्चण्डपराक्रमः कपिः । युयुत्सुरन्यैः पुनरेव राक्षसैस्तदेव वीरो ऽभिजगाम तोरणम् ॥ १६ ॥,sa tānpravṛddhān vinihatya rākṣasānmahābalaścaṇḍaparākramaḥ kapiḥ | yuyutsuranyaiḥ punareva rākṣasaistadeva vīro'bhijagāma toraṇam || 16 ||
+44,1,हतान्मन्त्रिसुतान्बुद्ध्वा वानरेण महात्मना । रावणः संवृताकारश्चकार मतिमुत्तमाम् ॥ १ ॥,hatānmantrisutānbuddhvā vānareṇa mahātmanā | rāvaṇaḥ saṃvṛtākāraścakāra matimuttamām || 1 ||
+44,2,स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसं । प्रघसं भासकर्णं च पञ्चसेनाग्रनायकान् ॥ २ ॥,sa virūpākṣayūpākṣau durdharaṃ caiva rākṣasaṃ | praghasaṃ bhāsakarṇaṃ ca pañcasenāgranāyakān || 2 ||
+44,3,संदिदेश दशग्रीवो वीरान्नयविशारदान् । हनूमद्ग्रहणे व्यग्रान् वायुवेगसमान्युधि ॥ ३ ॥,saṃdideśa daśagrīvo vīrānnayaviśāradān | hanūmadgrahaṇe vyagrān vāyuvegasamānyudhi || 3 ||
+44,4,यात सेनाग्रगाः सर्वे महाबलपरिग्रहाः । सवाजिरथमातङ्गाः स कपिः शास्यतामिति ॥ ४ ॥,yāta senāgragāḥ sarve mahābalaparigrahāḥ | savājirathamātaṅgāḥ sa kapiḥ śāsyatāmiti || 4 ||
+44,5,यत्तैश्च खलु भाव्यं स्यात्तमासाद्य वनालयम् । कर्म चापि समाधेयं देशकालविरोधितम् ॥ ५ ॥,yattaiśca khalu bhāvyaṃ syāttamāsādya vanālayam | karma cāpi samādheyaṃ deśakālavirodhitam || 5 ||
+44,6,न ह्यहं तं कपिं मन्ये कर्मणा प्रतितर्कयन् । सर्वथा तन्महद्भूतं महाबलपरिग्रहम् । भवेदिन्द्रेण वा सृष्टमस्मदर्थं तपोबलात् ॥ ६ ॥,na hyahaṃ taṃ kapiṃ manye karmaṇā pratitarkayan | sarvathā tanmahadbhūtaṃ mahābalaparigraham | bhavedindreṇa vā sṛṣṭamasmadarthaṃ tapobalāt || 6 ||
+44,7,सनागयक्षगन्धर्वा देवासुरमहर्षयः । युष्माभिः सहितैः सर्वैर्मया सह विनिर्जिताः ॥ ७ ॥,sanāgayakṣagandharvā devāsuramaharṣayaḥ | yuṣmābhiḥ sahitaiḥ sarvairmayā saha vinirjitāḥ || 7 ||
+44,8,तैरवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किं चिदेव नः । तदेव नात्र संदेहः प्रसह्य परिगृह्यताम् ॥ ८ ॥,tairavaśyaṃ vidhātavyaṃ vyalīkaṃ kiṃ cideva naḥ | tadeva nātra saṃdehaḥ prasahya parigṛhyatām || 8 ||
+44,9,नावमन्यो भवद्भिश्च हरिः क्रूरपराक्रमः । दृष्टा हि हरयः शीघ्रा मया विपुलविक्रमाः ॥ ९ ॥,nāvamanyo bhavadbhiśca hariḥ krūraparākramaḥ | dṛṣṭā hi harayaḥ śīghrā mayā vipulavikramāḥ || 9 ||
+44,10,वाली च सह सुग्रीवो जाम्बवांश्च महाबलः । नीलः सेनापतिश्चैव ये चान्ये द्विविदादयः ॥ १० ॥,vālī ca saha sugrīvo jāmbavāṃśca mahābalaḥ | nīlaḥ senāpatiścaiva ye cānye dvividādayaḥ || 10 ||
+44,11,नैव तेषां गतिर्भीमा न तेजो न पराक्रमः । न मतिर्न बलोत्साहो न रूपपरिकल्पनम् ॥ ११ ॥,naiva teṣāṃ gatirbhīmā na tejo na parākramaḥ | na matirna balotsāho na rūpaparikalpanam || 11 ||
+44,12,महत् सत्त्वमिदं ज्ञेयं कपिरूपं व्यवस्थितम् । प्रयत्नं महदास्थाय क्रियतामस्य निग्रहः ॥ १२ ॥,mahat sattvamidaṃ jñeyaṃ kapirūpaṃ vyavasthitam | prayatnaṃ mahadāsthāya kriyatāmasya nigrahaḥ || 12 ||
+44,13,कामं लोकास्त्रयः सेन्द्राः ससुरासुरमानवाः । भवतामग्रतः स्थातुं न पर्याप्ता रणाजिरे ॥ १३ ॥,kāmaṃ lokāstrayaḥ sendrāḥ sasurāsuramānavāḥ | bhavatāmagrataḥ sthātuṃ na paryāptā raṇājire || 13 ||
+44,14,तथापि तु नयज्ञेन जयमाकाङ्क्षता रणे । आत्मा रक्ष्यः प्रयत्नेन युद्धसिद्धिर्हि चञ्चला ॥ १४ ॥,tathāpi tu nayajñena jayamākāṅkṣatā raṇe | ātmā rakṣyaḥ prayatnena yuddhasiddhirhi cañcalā || 14 ||
+44,15,ते स्वामिवचनं सर्वे प्रतिगृह्य महौजसः । समुत्पेतुर्महावेगा हुताशसमतेजसः ॥ १५ ॥,te svāmivacanaṃ sarve pratigṛhya mahaujasaḥ | samutpeturmahāvegā hutāśasamatejasaḥ || 15 ||
+44,16,रथैश्च मत्तैर्नागैश्च वाजिभिश्च महाजवैः । शस्त्रैश्च विविधैस्तीक्ष्णैः सर्वैश्चोपचिता बलैः ॥ १६ ॥,rathaiśca mattairnāgaiśca vājibhiśca mahājavaiḥ | śastraiśca vividhaistīkṣṇaiḥ sarvaiścopacitā balaiḥ || 16 ||
+44,17,ततस्तं ददृशुर्वीरा दीप्यमानं महाकपिम् । रश्मिमन्तमिवोद्यन्तं स्वतेजोरश्मिमालिनम् ॥ १७ ॥,tatastaṃ dadṛśurvīrā dīpyamānaṃ mahākapim | raśmimantamivodyantaṃ svatejoraśmimālinam || 17 ||
+44,18,तोरणस्थं महावेगं महासत्त्वं महाबलम् । महामतिं महोत्साहं महाकायं महाबलम् ॥ १८ ॥,toraṇasthaṃ mahāvegaṃ mahāsattvaṃ mahābalam | mahāmatiṃ mahotsāhaṃ mahākāyaṃ mahābalam || 18 ||
+44,19,तं समीक्ष्यैव ते सर्वे दिक्षु सर्वास्ववस्थिताः । तैस्तैः प्रहरणैर्भीमैरभिपेतुस्ततस्ततः ॥ १९ ॥,taṃ samīkṣyaiva te sarve dikṣu sarvāsvavasthitāḥ | taistaiḥ praharaṇairbhīmairabhipetustatastataḥ || 19 ||
+44,20,तस्य पञ्चायसास्तीक्ष्णाः सिताः पीतमुखाः शराः । शिरस्त्युत्पलपत्राभा दुर्धरेण निपातिताः ॥ २० ॥,tasya pañcāyasāstīkṣṇāḥ sitāḥ pītamukhāḥ śarāḥ | śirastyutpalapatrābhā durdhareṇa nipātitāḥ || 20 ||
+44,21,स तैः पञ्चभिराविद्धः शरैः शिरसि वानरः । उत्पपात नदन् व्योम्नि दिशो दश विनादयन् ॥ २१ ॥,sa taiḥ pañcabhirāviddhaḥ śaraiḥ śirasi vānaraḥ | utpapāta nadan vyomni diśo daśa vinādayan || 21 ||
+44,22,ततस्तु दुर्धरो वीरः सरथः सज्जकार्मुकः । किरञ् शरशतैर्नैकैरभिपेदे महाबलः ॥ २२ ॥,tatastu durdharo vīraḥ sarathaḥ sajjakārmukaḥ | kirañ śaraśatairnaikairabhipede mahābalaḥ || 22 ||
+44,23,स कपिर्वारयामास तं व्योम्नि शरवर्षिणम् । वृष्टिमन्तं पयोदान्ते पयोदमिव मारुतः ॥ २३ ॥,sa kapirvārayāmāsa taṃ vyomni śaravarṣiṇam | vṛṣṭimantaṃ payodānte payodamiva mārutaḥ || 23 ||
+44,24,अर्द्यमानस्ततस्तेन दुर्धरेणानिलात्मजः । चकार निनदं भूयो व्यवर्धत च वेगवान् ॥ २४ ॥,ardyamānastatastena durdhareṇānilātmajaḥ | cakāra ninadaṃ bhūyo vyavardhata ca vegavān || 24 ||
+44,25,स दूरं सहसोत्पत्य दुर्धरस्य रथे हरिः । निपपात महावेगो विद्युद्राशिर्गिराविव ॥ २५ ॥,sa dūraṃ sahasotpatya durdharasya rathe hariḥ | nipapāta mahāvego vidyudrāśirgirāviva || 25 ||
+44,26,ततस्तं मथिताष्टाश्वं रथं भग्नाक्षकूवरम् । विहाय न्यपतद्भूमौ दुर्धरस्त्यक्तजीवितः ॥ २६ ॥,tatastaṃ mathitāṣṭāśvaṃ rathaṃ bhagnākṣakūvaram | vihāya nyapatadbhūmau durdharastyaktajīvitaḥ || 26 ||
+44,27,तं विरूपाक्षयूपाक���षौ दृष्ट्वा निपतितं भुवि । संजातरोषौ दुर्धर्षाव् उत्पेततुररिंदमौ ॥ २७ ॥,taṃ virūpākṣayūpākṣau dṛṣṭvā nipatitaṃ bhuvi | saṃjātaroṣau durdharṣāv utpetaturariṃdamau || 27 ||
+44,28,स ताभ्यां सहसोत्पत्य विष्ठितो विमले ऽम्बरे । मुद्गराभ्यां महाबाहुर्वक्षस्यभिहतः कपिः ॥ २८ ॥,sa tābhyāṃ sahasotpatya viṣṭhito vimale'mbare | mudgarābhyāṃ mahābāhurvakṣasyabhihataḥ kapiḥ || 28 ||
+44,29,तयोर्वेगवतोर्वेगं विनिहत्य महाबलः । निपपात पुनर्भूमौ सुपर्णसमविक्रमः ॥ २९ ॥,tayorvegavatorvegaṃ vinihatya mahābalaḥ | nipapāta punarbhūmau suparṇasamavikramaḥ || 29 ||
+44,30,स सालवृक्षमासाद्य समुत्पाट्य च वानरः । ताव् उभौ राक्षसौ वीरौ जघान पवनात्मजः ॥ ३० ॥,sa sālavṛkṣamāsādya samutpāṭya ca vānaraḥ | tāv ubhau rākṣasau vīrau jaghāna pavanātmajaḥ || 30 ||
+44,31,ततस्तांस्त्रीन् हताञ्ज्ञात्वा वानरेण तरस्विना । अभिपेदे महावेगः प्रसह्य प्रघसो हरिम् ॥ ३१ ॥,tatastāṃstrīn hatāñjñātvā vānareṇa tarasvinā | abhipede mahāvegaḥ prasahya praghaso harim || 31 ||
+44,32,भासकर्णश्च संक्रुद्धः शूलमादाय वीर्यवान् । एकतः कपिशार्दूलं यशस्विनमवस्थितौ ॥ ३२ ॥,bhāsakarṇaśca saṃkruddhaḥ śūlamādāya vīryavān | ekataḥ kapiśārdūlaṃ yaśasvinamavasthitau || 32 ||
+44,33,पट्टिशेन शिताग्रेण प्रघसः प्रत्यपोथयत् । भासकर्णश्च शूलेन राक्षसः कपिसत्तमम् ॥ ३३ ॥,paṭṭiśena śitāgreṇa praghasaḥ pratyapothayat | bhāsakarṇaśca śūlena rākṣasaḥ kapisattamam || 33 ||
+44,34,स ताभ्यां विक्षतैर्गात्रैरसृग्दिग्धतनूरुहः । अभवद्वानरः क्रुद्धो बालसूर्यसमप्रभः ॥ ३४ ॥,sa tābhyāṃ vikṣatairgātrairasṛgdigdhatanūruhaḥ | abhavadvānaraḥ kruddho bālasūryasamaprabhaḥ || 34 ||
+44,35,समुत्पाट्य गिरेः शृङ्गं समृगव्यालपादपम् । जघान हनुमान् वीरो राक्षसौ कपिकुञ्जरः ॥ ३५ ॥,samutpāṭya gireḥ śṛṅgaṃ samṛgavyālapādapam | jaghāna hanumān vīro rākṣasau kapikuñjaraḥ || 35 ||
+44,36,ततस्तेष्ववसन्नेषु सेनापतिषु पञ्चसु । बलं तदवशेषं तु नाशयामास वानरः ॥ ३६ ॥,tatasteṣvavasanneṣu senāpatiṣu pañcasu | balaṃ tadavaśeṣaṃ tu nāśayāmāsa vānaraḥ || 36 ||
+44,37,अश्वैरश्वान् गजैर्नागान्योधैर्योधान् रथै रथान् । स कपिर्नाशयामास सहस्राक्ष इवासुरान् ॥ ३७ ॥,aśvairaśvān gajairnāgānyodhairyodhān rathai rathān | sa kapirnāśayāmāsa sahasrākṣa ivāsurān || 37 ||
+44,38,हतैर्नागैश्च तुरगैर्भग्नाक्षैश्च महारथैः । हतैश्च राक्षसैर्भूमी रुद्धमार्गा समन्ततः ॥ ३८ ॥,hatairnāgaiśca turagairbhagnākṣaiśca mahārathaiḥ | hataiśca rākṣasairbhūmī ruddhamārgā samantataḥ || 38 ||
+44,39,ततः कपिस्तान्ध्वजिनीपतीन् रणे निहत्य वीरान् सबलान् सवाहनान् । तदेव वीरः परिगृह्य तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ॥ ३९ ॥,tataḥ kapistāndhvajinīpatīn raṇe nihatya vīrān sabalān savāhanān | tadeva vīraḥ parigṛhya toraṇaṃ kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye || 39 ||
+45,1,सेनापतीन्पञ्च स तु प्रमापितान् हनूमता सानुचरान् सवाहनान् । समीक्ष्य राजा समरोद्धतोन्मुखं कुमारमक्षं प्रसमैक्षताक्षतम् ॥ १ ��,senāpatīnpañca sa tu pramāpitān hanūmatā sānucarān savāhanān | samīkṣya rājā samaroddhatonmukhaṃ kumāramakṣaṃ prasamaikṣatākṣatam || 1 ||
+45,2,स तस्य दृष्ट्यर्पणसंप्रचोदितः प्रतापवान् काञ्चनचित्रकार्मुकः । समुत्पपाताथ सदस्युदीरितो द्विजातिमुख्यैर्हविषेव पावकः ॥ २ ॥,sa tasya dṛṣṭyarpaṇasaṃpracoditaḥ pratāpavān kāñcanacitrakārmukaḥ | samutpapātātha sadasyudīrito dvijātimukhyairhaviṣeva pāvakaḥ || 2 ||
+45,3,ततो महद्बालदिवाकरप्रभं प्रतप्तजाम्बूनदजालसंततम् । रथां समास्थाय ययौ स वीर्यवान्महाहरिं तं प्रति नैरृतर्षभः ॥ ३ ॥,tato mahadbāladivākaraprabhaṃ prataptajāmbūnadajālasaṃtatam | rathāṃ samāsthāya yayau sa vīryavānmahāhariṃ taṃ prati nairṛtarṣabhaḥ || 3 ||
+45,4,ततस्तपःसंग्रहसंचयार्जितं प्रतप्तजाम्बूनदजालशोभितम् । पताकिनं रत्नविभूषितध्वजं मनोजवाष्टाश्ववरैः सुयोजितम् ॥ ४ ॥,tatastapaḥsaṃgrahasaṃcayārjitaṃ prataptajāmbūnadajālaśobhitam | patākinaṃ ratnavibhūṣitadhvajaṃ manojavāṣṭāśvavaraiḥ suyojitam || 4 ||
+45,5,सुरासुराधृष्यमसंगचारिणं रविप्रभं व्योमचरं समाहितम् । सतूणमष्टासिनिबद्धबन्धुरं यथाक्रमावेशितशक्तितोमरम् ॥ ५ ॥,surāsurādhṛṣyamasaṃgacāriṇaṃ raviprabhaṃ vyomacaraṃ samāhitam | satūṇamaṣṭāsinibaddhabandhuraṃ yathākramāveśitaśaktitomaram || 5 ||
+45,6,विराजमानं प्रतिपूर्णवस्तुना सहेमदाम्ना शशिसूर्यवर्वसा । दिवाकराभं रथमास्थितस्ततः स निर्जगामामरतुल्यविक्रमः ॥ ६ ॥,virājamānaṃ pratipūrṇavastunā sahemadāmnā śaśisūryavarvasā | divākarābhaṃ rathamāsthitastataḥ sa nirjagāmāmaratulyavikramaḥ || 6 ||
+45,7,स पूरयन् खं च महीं च साचलां तुरंगमतङ्गमहारथस्वनैः । बलैः समेतैः स हि तोरणस्थितं समर्थमासीनमुपागमत् कपिम् ॥ ७ ॥,sa pūrayan khaṃ ca mahīṃ ca sācalāṃ turaṃgamataṅgamahārathasvanaiḥ | balaiḥ sametaiḥ sa hi toraṇasthitaṃ samarthamāsīnamupāgamat kapim || 7 ||
+45,8,स तं समासाद्य हरिं हरीक्षणो युगान्तकालाग्निमिव प्रजाक्षये । अवस्थितं विस्मितजातसंभ्रमः समैक्षताक्षो बहुमानचक्षुषा ॥ ८ ॥,sa taṃ samāsādya hariṃ harīkṣaṇo yugāntakālāgnimiva prajākṣaye | avasthitaṃ vismitajātasaṃbhramaḥ samaikṣatākṣo bahumānacakṣuṣā || 8 ||
+45,9,स तस्य वेगं च कपेर्महात्मनः पराक्रमं चारिषु पार्थिवात्मजः । विचारयन् खं च बलं महाबलो हिमक्षये सूर्य इवाभिवर्धते ॥ ९ ॥,sa tasya vegaṃ ca kapermahātmanaḥ parākramaṃ cāriṣu pārthivātmajaḥ | vicārayan khaṃ ca balaṃ mahābalo himakṣaye sūrya ivābhivardhate || 9 ||
+45,10,स जातमन्युः प्रसमीक्ष्य विक्रमं स्थिरः स्थितः संयति दुर्निवारणम् । समाहितात्मा हनुमन्तमाहवे प्रचोदयामास शरैस्त्रिभिः शितैः ॥ १० ॥,sa jātamanyuḥ prasamīkṣya vikramaṃ sthiraḥ sthitaḥ saṃyati durnivāraṇam | samāhitātmā hanumantamāhave pracodayāmāsa śaraistribhiḥ śitaiḥ || 10 ||
+45,11,ततः कपिं तं प्रसमीक्ष्य गर्वितं जितश्रमं शत्रुपराजयोर्जितम् । अवैक्षताक्षः समुदीर्णमानसः सबाणपाणिः प्रगृहीतकार्मुकः ॥ ११ ॥,tataḥ kapiṃ taṃ prasamīkṣya garvitaṃ jitaśramaṃ śatruparājayorjitam | avaikṣatākṣaḥ samudīrṇamānasaḥ sabāṇapāṇiḥ prag���hītakārmukaḥ || 11 ||
+45,12,स हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः समाससादाशु पराक्रमः कपिम् । तयोर्बभूवाप्रतिमः समागमः सुरासुराणामपि संभ्रमप्रदः ॥ १२ ॥,sa hemaniṣkāṅgadacārukuṇḍalaḥ samāsasādāśu parākramaḥ kapim | tayorbabhūvāpratimaḥ samāgamaḥ surāsurāṇāmapi saṃbhramapradaḥ || 12 ||
+45,13,ररास भूमिर्न तताप भानुमान् ववौ न वायुः प्रचचाल चाचलः । कपेः कुमारस्य च वीक्ष्य संयुगं ननाद च द्यौरुदधिश्च चुक्षुभे ॥ १३ ॥,rarāsa bhūmirna tatāpa bhānumān vavau na vāyuḥ pracacāla cācalaḥ | kapeḥ kumārasya ca vīkṣya saṃyugaṃ nanāda ca dyaurudadhiśca cukṣubhe || 13 ||
+45,14,ततः स वीरः सुमुखान्पतत्रिणः सुवर्णपुङ्खान् सविषानिवोरगान् । समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्वविच्छरानथ त्रीन् कपिमूर्ध्न्यपातयत् ॥ १४ ॥,tataḥ sa vīraḥ sumukhānpatatriṇaḥ suvarṇapuṅkhān saviṣānivoragān | samādhisaṃyogavimokṣatattvaviccharānatha trīn kapimūrdhnyapātayat || 14 ||
+45,15,स तैः शरैर्मूर्ध्नि समं निपातितैः क्षरन्नसृग्दिग्धविवृत्तलोचनः । नवोदितादित्यनिभः शरांशुमान् व्यराजतादित्य इवांशुमालिकः ॥ १५ ॥,sa taiḥ śarairmūrdhni samaṃ nipātitaiḥ kṣarannasṛgdigdhavivṛttalocanaḥ | navoditādityanibhaḥ śarāṃśumān vyarājatāditya ivāṃśumālikaḥ || 15 ||
+45,16,ततः स पिङ्गाधिपमन्त्रिसत्तमः समीक्ष्य तं राजवरात्मजं रणे । उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं जहर्ष चापूर्यत चाहवोन्मुखः ॥ १६ ॥,tataḥ sa piṅgādhipamantrisattamaḥ samīkṣya taṃ rājavarātmajaṃ raṇe | udagracitrāyudhacitrakārmukaṃ jaharṣa cāpūryata cāhavonmukhaḥ || 16 ||
+45,17,स मन्दराग्रस्थ इवांशुमाली विवृद्धकोपो बलवीर्यसंयुतः । कुमारमक्षं सबलं सवाहनं ददाह नेत्राग्निमरीचिभिस्तदा ॥ १७ ॥,sa mandarāgrastha ivāṃśumālī vivṛddhakopo balavīryasaṃyutaḥ | kumāramakṣaṃ sabalaṃ savāhanaṃ dadāha netrāgnimarīcibhistadā || 17 ||
+45,18,ततः स बाणासनशक्रकार्मुकः शरप्रवर्षो युधि राक्षसाम्बुदः । शरान्मुमोचाशु हरीश्वराचले बलाहको वृष्टिमिवाचलोत्तमे ॥ १८ ॥,tataḥ sa bāṇāsanaśakrakārmukaḥ śarapravarṣo yudhi rākṣasāmbudaḥ | śarānmumocāśu harīśvarācale balāhako vṛṣṭimivācalottame || 18 ||
+45,19,ततः कपिस्तं रणचण्डविक्रमं विवृद्धतेजोबलवीर्यसायकम् । कुमारमक्षं प्रसमीक्ष्य संयुगे ननाद हर्षाद्घनतुल्यविक्रमः ॥ १९ ॥,tataḥ kapistaṃ raṇacaṇḍavikramaṃ vivṛddhatejobalavīryasāyakam | kumāramakṣaṃ prasamīkṣya saṃyuge nanāda harṣādghanatulyavikramaḥ || 19 ||
+45,20,स बालभावाद् युधि वीर्यदर्पितः प्रवृद्धमन्युः क्षतजोपमेक्षणः । समाससादाप्रतिमं रणे कपिं गजो महाकूपमिवावृतं तृणैः ॥ २० ॥,sa bālabhāvād yudhi vīryadarpitaḥ pravṛddhamanyuḥ kṣatajopamekṣaṇaḥ | samāsasādāpratimaṃ raṇe kapiṃ gajo mahākūpamivāvṛtaṃ tṛṇaiḥ || 20 ||
+45,21,स तेन बाणैः प्रसभं निपातितैश्चकार नादं घननादनिःस्वनः । समुत्पपाताशु नभः स मारुतिर्भुजोरुविक्षेपण घोरदर्शनः ॥ २१ ॥,sa tena bāṇaiḥ prasabhaṃ nipātitaiścakāra nādaṃ ghananādaniḥsvanaḥ | samutpapātāśu nabhaḥ sa mārutirbhujoruvikṣepaṇa ghoradarśanaḥ || 21 ||
+45,22,समुत्पतन्तं समभिद्रवद्बली स राक्षसानां प्रवरः प्रतापवान् । रथी रथश्रेष्ठतमः किरञ् शरैः पयोधरः शैलमिवाश्मवृष्टिभिः ॥ २२ ॥,samutpatantaṃ samabhidravadbalī sa rākṣasānāṃ pravaraḥ pratāpavān | rathī rathaśreṣṭhatamaḥ kirañ śaraiḥ payodharaḥ śailamivāśmavṛṣṭibhiḥ || 22 ||
+45,23,स ताञ् शरांस्तस्य विमोक्षयन् कपिश्चचार वीरः पथि वायुसेविते । शरान्तरे मारुतवद्विनिष्पतन्मनोजवः संयति चण्डविक्रमः ॥ २३ ॥,sa tāñ śarāṃstasya vimokṣayan kapiścacāra vīraḥ pathi vāyusevite | śarāntare mārutavadviniṣpatanmanojavaḥ saṃyati caṇḍavikramaḥ || 23 ||
+45,24,तमात्तबाणासनमाहवोन्मुखं खमास्तृणन्तं विविधैः शरोत्तमैः । अवैक्षताक्षं बहुमानचक्षुषा जगाम चिन्तां च स मारुतात्मजः ॥ २४ ॥,tamāttabāṇāsanamāhavonmukhaṃ khamāstṛṇantaṃ vividhaiḥ śarottamaiḥ | avaikṣatākṣaṃ bahumānacakṣuṣā jagāma cintāṃ ca sa mārutātmajaḥ || 24 ||
+45,25,ततः शरैर्भिन्नभुजान्तरः कपिः कुमारवर्येण महात्मना नदन् । महाभुजः कर्मविशेषतत्त्वविद्विचिन्तयामास रणे पराक्रमम् ॥ २५ ॥,tataḥ śarairbhinnabhujāntaraḥ kapiḥ kumāravaryeṇa mahātmanā nadan | mahābhujaḥ karmaviśeṣatattvavidvicintayāmāsa raṇe parākramam || 25 ||
+45,26,अबालवद्बालदिवाकरप्रभः करोत्ययं कर्म महन्महाबलः । न चास्य सर्वाहवकर्मशोभिनः प्रमापणे मे मतिरत्र जायते ॥ २६ ॥,abālavadbāladivākaraprabhaḥ karotyayaṃ karma mahanmahābalaḥ | na cāsya sarvāhavakarmaśobhinaḥ pramāpaṇe me matiratra jāyate || 26 ||
+45,27,अयं महात्मा च महांश्च वीर्यतः समाहितश्चातिसहश्च संयुगे । असंशयं कर्मगुणोदयादयं सनागयक्षैर्मुनिभिश्च पूजितः ॥ २७ ॥,ayaṃ mahātmā ca mahāṃśca vīryataḥ samāhitaścātisahaśca saṃyuge | asaṃśayaṃ karmaguṇodayādayaṃ sanāgayakṣairmunibhiśca pūjitaḥ || 27 ||
+45,28,पराक्रमोत्साहविवृद्धमानसः समीक्षते मां प्रमुखागतः स्थितः । पराक्रमो ह्यस्य मनांसि कम्पयेत् सुरासुराणामपि शीघ्रकारिणः ॥ २८ ॥,parākramotsāhavivṛddhamānasaḥ samīkṣate māṃ pramukhāgataḥ sthitaḥ | parākramo hyasya manāṃsi kampayet surāsurāṇāmapi śīghrakāriṇaḥ || 28 ||
+45,29,न खल्वयं नाभिभवेदुपेक्षितः पराक्रमो ह्यस्य रणे विवर्धते । प्रमापणं त्वेव ममास्य रोचते न वर्धमानो ऽग्निरुपेक्षितुं क्षमः ॥ २९ ॥,na khalvayaṃ nābhibhavedupekṣitaḥ parākramo hyasya raṇe vivardhate | pramāpaṇaṃ tveva mamāsya rocate na vardhamāno'gnirupekṣituṃ kṣamaḥ || 29 ||
+45,30,इति प्रवेगं तु परस्य तर्कयन् स्वकर्मयोगं च विधाय वीर्यवान् । चकार वेगं तु महाबलस्तदा मतिं च चक्रे ऽस्य वधे महाकपिः ॥ ३० ॥,iti pravegaṃ tu parasya tarkayan svakarmayogaṃ ca vidhāya vīryavān | cakāra vegaṃ tu mahābalastadā matiṃ ca cakre'sya vadhe mahākapiḥ || 30 ||
+45,31,स तस्य तानष्टहयान्महाजवान् समाहितान्भारसहान् विवर्तने । जघान वीरः पथि वायुसेविते तलप्रहालैः पवनात्मजः कपिः ॥ ३१ ॥,sa tasya tānaṣṭahayānmahājavān samāhitānbhārasahān vivartane | jaghāna vīraḥ pathi vāyusevite talaprahālaiḥ pavanātmajaḥ kapiḥ || 31 ||
+45,32,ततस्तलेनाभिहतो महारथः स तस्य पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः । स भग्ननीडः परिमुक्तकूबरः पपात भूमौ हतवाजिरम्बरात् ॥ ३२ ॥,tatastalenābhihato mahārathaḥ sa tasya piṅgādhipamantrinirjitaḥ | sa bhagnanīḍaḥ parimuktakūbaraḥ papāta bhūmau hatavājirambarāt || 32 ||
+45,33,स तं परित्यज्य महारथो रथं सकार्मुकः खड्गधरः खमुत्पतत् । तपोऽभियोगादृषिरुग्रवीर्यवान् विहाय देहं मरुतामिवालयम् ॥ ३३ ॥,sa taṃ parityajya mahāratho rathaṃ sakārmukaḥ khaḍgadharaḥ khamutpatat | tapo'bhiyogādṛṣirugravīryavān vihāya dehaṃ marutāmivālayam || 33 ||
+45,34,ततः कपिस्तं विचरन्तमम्बरे पतत्रिराजानिलसिद्धसेविते । समेत्य तं मारुतवेगविक्रमः क्रमेण जग्राह च पादयोर्दृढम् ॥ ३४ ॥,tataḥ kapistaṃ vicarantamambare patatrirājānilasiddhasevite | sametya taṃ mārutavegavikramaḥ krameṇa jagrāha ca pādayordṛḍham || 34 ||
+45,35,स तं समाविध्य सहस्रशः कपिर्महोरगं गृह्य इवाण्डजेश्वरः । मुमोच वेगात् पितृतुल्यविक्रमो महीतले संयति वानरोत्तमः ॥ ३५ ॥,sa taṃ samāvidhya sahasraśaḥ kapirmahoragaṃ gṛhya ivāṇḍajeśvaraḥ | mumoca vegāt pitṛtulyavikramo mahītale saṃyati vānarottamaḥ || 35 ||
+45,36,स भग्नबाहूरुकटीशिरो धरः क्षरन्नसृन्निर्मथितास्थिलोचनः । स भिन्नसंधिः प्रविकीर्णबन्धनो हतः क्षितौ वायुसुतेन राक्षसः ॥ ३६ ॥,sa bhagnabāhūrukaṭīśiro dharaḥ kṣarannasṛnnirmathitāsthilocanaḥ | sa bhinnasaṃdhiḥ pravikīrṇabandhano hataḥ kṣitau vāyusutena rākṣasaḥ || 36 ||
+45,37,महाकपिर्भूमितले निपीड्य तं चकार रक्षोऽधिपतेर्महद्भयम् ॥ ३७ ॥,mahākapirbhūmitale nipīḍya taṃ cakāra rakṣo'dhipatermahadbhayam || 37 ||
+45,38,महर्षिभिश्चक्रचरैर्महाव्रतैः समेत्य भूतैश्च सयक्षपन्नगैः । सुरैश्च सेन्द्रैर्भृशजातविस्मयैर्हते कुमारे स कपिर्निरीक्षितः ॥ ३८ ॥,maharṣibhiścakracarairmahāvrataiḥ sametya bhūtaiśca sayakṣapannagaiḥ | suraiśca sendrairbhṛśajātavismayairhate kumāre sa kapirnirīkṣitaḥ || 38 ||
+45,39,निहत्य तं वज्रसुतोपमप्रभं कुमारमक्षं क्षतजोपमेक्षणम् । तदेव वीरो ऽभिजगाम तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ॥ ३९ ॥,nihatya taṃ vajrasutopamaprabhaṃ kumāramakṣaṃ kṣatajopamekṣaṇam | tadeva vīro'bhijagāma toraṇaṃ kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye || 39 ||
+46,1,ततस्तु रक्षोऽधिपतिर्महात्मा हनूमताक्षे निहते कुमारे । मनः समाधाय तदेन्द्रकल्पं समादिदेशेन्द्रजितं स रोषात् ॥ १ ॥,tatastu rakṣo'dhipatirmahātmā hanūmatākṣe nihate kumāre | manaḥ samādhāya tadendrakalpaṃ samādideśendrajitaṃ sa roṣāt || 1 ||
+46,2,त्वमस्त्रविच्छस्त्रभृतां वरिष्ठः सुरासुराणामपि शोकदाता । सुरेषु सेन्द्रेषु च दृष्टकर्मा पितामहाराधनसंचितास्त्रः ॥ २ ॥,tvamastravicchastrabhṛtāṃ variṣṭhaḥ surāsurāṇāmapi śokadātā | sureṣu sendreṣu ca dṛṣṭakarmā pitāmahārādhanasaṃcitāstraḥ || 2 ||
+46,3,तवास्त्रबलमासाद्य नासुरा न मरुद्गणाः । न कश्चित्त्रिषु लोकेषु संयुगे न गतश्रमः ॥ ३ ॥,tavāstrabalamāsādya nāsurā na marudgaṇāḥ | na kaścittriṣu lokeṣu saṃyuge na gataśramaḥ || 3 ||
+46,4,भुजवीर्याभिगुप्तश्च तपसा चाभिरक्षितः । देशकालविभागज्ञस्त्वमेव मतिसत्तमः ॥ ४ ॥,bhujavīryābhiguptaśca tapasā cābhirakṣitaḥ | deśakālavibhāgajñastvameva matisattamaḥ || 4 ||
+46,5,न ते ऽस्त्यशक्यं समरेषु कर्मणा न ते ऽस्त्यकार्यं मतिपूर्वमन्त्रणे । न सो ऽस्ति कश्चित्त्रिषु संग्रहेषु वै न वेद यस्ते ऽस्त्रबलं बलं च ते ॥ ५ ॥,na te'styaśakyaṃ samareṣu karmaṇā na te'styakāryaṃ matipūrvamantraṇe | na so'sti kaścittriṣu saṃgraheṣu vai na veda yaste'strabalaṃ balaṃ ca te || 5 ||
+46,6,ममानुरूपं तपसो बलं च ते पराक्रमश्चास्त्रबलं च संयुगे । न त्वां समासाद्य रणावमर्दे मनः श्रमं गच्छति निश्चितार्थम् ॥ ६ ॥,mamānurūpaṃ tapaso balaṃ ca te parākramaścāstrabalaṃ ca saṃyuge | na tvāṃ samāsādya raṇāvamarde manaḥ śramaṃ gacchati niścitārtham || 6 ||
+46,7,निहता इंकराः सर्वे जम्बुमाली च राक्षसः । अमात्यपुत्रा वीराश्च पञ्च सेनाग्रयायिनः ॥ ७ ॥,nihatā iṃkarāḥ sarve jambumālī ca rākṣasaḥ | amātyaputrā vīrāśca pañca senāgrayāyinaḥ || 7 ||
+46,8,सहोदरस्ते दयितः कुमारो ऽक्षश्च सूदितः । न तु तेष्वेव मे सारो यस्त्वय्यरिनिषूदन ॥ ८ ॥,sahodaraste dayitaḥ kumāro'kṣaśca sūditaḥ | na tu teṣveva me sāro yastvayyariniṣūdana || 8 ||
+46,9,इदं हि दृष्ट्वा मतिमन्महद्बलं कपेः प्रभावं च पराक्रमं च । त्वमात्मनश्चापि समीक्ष्य सारं कुरुष्व वेगं स्वबलानुरूपम् ॥ ९ ॥,idaṃ hi dṛṣṭvā matimanmahadbalaṃ kapeḥ prabhāvaṃ ca parākramaṃ ca | tvamātmanaścāpi samīkṣya sāraṃ kuruṣva vegaṃ svabalānurūpam || 9 ||
+46,10,बलावमर्दस्त्वयि संनिकृष्टे यथा गते शाम्यति शान्तशत्रौ । तथा समीक्ष्यात्मबलं परं च समारभस्वास्त्रविदां वरिष्ठ ॥ १० ॥,balāvamardastvayi saṃnikṛṣṭe yathā gate śāmyati śāntaśatrau | tathā samīkṣyātmabalaṃ paraṃ ca samārabhasvāstravidāṃ variṣṭha || 10 ||
+46,11,न खल्वियं मतिः श्रेष्ठा यत्त्वां संप्रेषयाम्यहम् । इयं च राजधर्माणां क्षत्रस्य च मतिर्मता ॥ ११ ॥,na khalviyaṃ matiḥ śreṣṭhā yattvāṃ saṃpreṣayāmyaham | iyaṃ ca rājadharmāṇāṃ kṣatrasya ca matirmatā || 11 ||
+46,12,नानाशस्त्रैश्च संग्रामे वैशारद्यमरिंदम । अवश्यमेव बोद्धव्यं काम्यश्च विजयो रणे ॥ १२ ॥,nānāśastraiśca saṃgrāme vaiśāradyamariṃdama | avaśyameva boddhavyaṃ kāmyaśca vijayo raṇe || 12 ||
+46,13,ततः पितुस्तद्वचनं निशम्य प्रदक्षिणं दक्षसुतप्रभावः । चकार भर्तारमदीनसत्त्वो रणाय वीरः प्रतिपन्नबुद्धिः ॥ १३ ॥,tataḥ pitustadvacanaṃ niśamya pradakṣiṇaṃ dakṣasutaprabhāvaḥ | cakāra bhartāramadīnasattvo raṇāya vīraḥ pratipannabuddhiḥ || 13 ||
+46,14,ततस्तैः स्वगणैरिष्टैरिन्द्रजित् प्रतिपूजितः । युद्धोद्धतकृतोत्साहः संग्रामं प्रतिपद्यत ॥ १४ ॥,tatastaiḥ svagaṇairiṣṭairindrajit pratipūjitaḥ | yuddhoddhatakṛtotsāhaḥ saṃgrāmaṃ pratipadyata || 14 ||
+46,15,श्रीमान्पद्मपलाशाक्षो राक्षसाधिपतेः सुतः । निर्जगाम महातेजाः समुद्र इव पर्वसु ॥ १५ ॥,śrīmānpadmapalāśākṣo rākṣasādhipateḥ sutaḥ | nirjagāma mahātejāḥ samudra iva parvasu || 15 ||
+46,16,स पक्षि राजोपमतुल्यवेगैर्व्यालैश्चतुर्भिः सिततीक्ष्णदंष्ट्रैः । रथं समायुक्तमसंगवेगं समारुरोहेन्द्रजिदिन्द्रकल्पः ॥ १६ ॥,sa pakṣi rājopamatulyavegairvyālaiścaturbhiḥ sitatīkṣṇadaṃṣṭraiḥ | rathaṃ samāyuktamasaṃgavegaṃ samārurohendrajidindrakalpaḥ || 16 ||
+46,17,स रथी धन्विनां श्रेष्ठः शस्त्रज्ञो ऽस्त्रविदां वरः । रथेनाभिययौ क्षिप्रं हनूमान्यत्र सो ऽभवत् ॥ १७ ॥,sa rathī dhanvināṃ śreṣṭhaḥ śastrajño'stravidāṃ varaḥ | rathenābhiyayau kṣipraṃ hanūmānyatra so'bhavat || 17 ||
+46,18,स तस्य रथनिर्घोषं ज्यास्वनं कार्मुकस्य च । निशम्य हरिवीरो ऽसौ संप्रहृष्टतरो ऽभवत् ॥ १८ ॥,sa tasya rathanirghoṣaṃ jyāsvanaṃ kārmukasya ca | niśamya harivīro'sau saṃprahṛṣṭataro'bhavat || 18 ||
+46,19,सुमहच्चापमादाय शितशल्यांश्च सायकान् । हनूमन्तमभिप्रेत्य जगाम रणपण्डितः ॥ १९ ॥,sumahaccāpamādāya śitaśalyāṃśca sāyakān | hanūmantamabhipretya jagāma raṇapaṇḍitaḥ || 19 ||
+46,20,तस्मिंस्ततः संयति जातहर्षे रणाय निर्गच्छति बाणपाणौ । दिशश्च सर्वाः कलुषा बभूवुर्मृगाश्च रौद्रा बहुधा विनेदुः ॥ २० ॥,tasmiṃstataḥ saṃyati jātaharṣe raṇāya nirgacchati bāṇapāṇau | diśaśca sarvāḥ kaluṣā babhūvurmṛgāśca raudrā bahudhā vineduḥ || 20 ||
+46,21,समागतास्तत्र तु नागयक्षा महर्षयश्चक्रचराश्च सिद्धाः । नभः समावृत्य च पक्षिसंघा विनेदुरुच्चैः परमप्रहृष्टाः ॥ २१ ॥,samāgatāstatra tu nāgayakṣā maharṣayaścakracarāśca siddhāḥ | nabhaḥ samāvṛtya ca pakṣisaṃghā vineduruccaiḥ paramaprahṛṣṭāḥ || 21 ||
+46,22,आयन्तं सरथं दृष्ट्वा तूर्णमिन्द्रजितं कपिः । विननाद महानादं व्यवर्धत च वेगवान् ॥ २२ ॥,āyantaṃ sarathaṃ dṛṣṭvā tūrṇamindrajitaṃ kapiḥ | vinanāda mahānādaṃ vyavardhata ca vegavān || 22 ||
+46,23,इन्द्रजित्तु रथं दिव्यमास्थितश्चित्रकार्मुकः । धनुर्विस्फारयामास तडिदूर्जितनिःस्वनम् ॥ २३ ॥,indrajittu rathaṃ divyamāsthitaścitrakārmukaḥ | dhanurvisphārayāmāsa taḍidūrjitaniḥsvanam || 23 ||
+46,24,ततः समेतावतितीक्ष्णवेगौ महाबलौ तौ रणनिर्विशङ्कौ । कपिश्च रक्षोऽधिपतेश्च पुत्रः सुरासुरेन्द्राविव बद्धवैरौ ॥ २४ ॥,tataḥ sametāvatitīkṣṇavegau mahābalau tau raṇanirviśaṅkau | kapiśca rakṣo'dhipateśca putraḥ surāsurendrāviva baddhavairau || 24 ||
+46,25,स तस्य वीरस्य महारथस्या धनुष्मतः संयति संमतस्य । शरप्रवेगं व्यहनत् प्रवृद्धश्चचार मार्गे पितुरप्रमेयः ॥ २५ ॥,sa tasya vīrasya mahārathasyā dhanuṣmataḥ saṃyati saṃmatasya | śarapravegaṃ vyahanat pravṛddhaścacāra mārge pituraprameyaḥ || 25 ||
+46,26,ततः शरानायततीक्ष्णशल्यान् सुपत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खान् । मुमोच वीरः परवीरहन्ता सुसंततान् वज्रनिपातवेगान् ॥ २६ ॥,tataḥ śarānāyatatīkṣṇaśalyān supatriṇaḥ kāñcanacitrapuṅkhān | mumoca vīraḥ paravīrahantā susaṃtatān vajranipātavegān || 26 ||
+46,27,स तस्य तत् स्यन्दननिःस्वनं च मृदङ्गभेरीपटहस्वनं च । विकृष्यमाणस्य च कार्मुकस्य निशम्य घोषं पुनरुत्पपात ॥ २७ ॥,sa tasya tat syandananiḥsvanaṃ ca mṛdaṅgabherīpaṭahasvanaṃ ca | vikṛṣyamāṇasya ca kārmukasya niśamya ghoṣaṃ punarutpapāta || 27 ||
+46,28,शराणामन्तरेष्वाशु व्यवर्तत महाकपिः । हरिस्तस्याभिलक्षस्य मोक्षयंल् लक्ष्यसंग्रहम् ॥ २८ ॥,śarāṇāmantareṣvāśu vyavartata mahākapiḥ | haristasyābhilakṣasya mokṣayaṃl lakṣyasaṃgraham || 28 ||
+46,29,शराणामग्रतस्तस्य पुनः समभिवर्तत । प्रसार्य हस्तौ हनुमानुत्पपातानिलात्मजः ॥ २९ ॥,śarāṇāmagratastasya punaḥ samabhivartata | prasārya hastau hanumānutpapātānilātmajaḥ || 29 ||
+46,30,ताव् उभौ वेगसंपन्नौ रणकर्मविशारदौ । सर्वभूतमनोग्राहि चक्रतुर्युद्धमुत्तमम् ॥ ३० ॥,tāv ubhau vegasaṃpannau raṇakarmaviśāradau | sarvabhūtamanogrāhi cakraturyuddhamuttamam || 30 ||
+46,31,हनूमतो वेद न राक्षसो ऽन्तरं न मारुतिस्तस्य महात्मनो ऽन्तरम् । परस्परं निर्विषहौ बभूवतुः समेत्य तौ देवसमानविक्रमौ ॥ ३१ ॥,hanūmato veda na rākṣaso'ntaraṃ na mārutistasya mahātmano'ntaram | parasparaṃ nirviṣahau babhūvatuḥ sametya tau devasamānavikramau || 31 ||
+46,32,ततस्तु लक्ष्ये स विहन्यमाने शरेषु मोघेषु च संपतत्सु । जगाम चिन्तां महतीं महात्मा समाधिसंयोगसमाहितात्मा ॥ ३२ ॥,tatastu lakṣye sa vihanyamāne śareṣu mogheṣu ca saṃpatatsu | jagāma cintāṃ mahatīṃ mahātmā samādhisaṃyogasamāhitātmā || 32 ||
+46,33,ततो मतिं राक्षसराजसूनुश्चकार तस्मिन् हरिवीरमुख्ये । अवध्यतां तस्य कपेः समीक्ष्य कथं निगच्छेदिति निग्रहार्थम् ॥ ३३ ॥,tato matiṃ rākṣasarājasūnuścakāra tasmin harivīramukhye | avadhyatāṃ tasya kapeḥ samīkṣya kathaṃ nigacchediti nigrahārtham || 33 ||
+46,34,ततः पैतामहां वीरः सो ऽस्त्रमस्त्रविदां वरः । संदधे सुमहातेजास्तं हरिप्रवरं प्रति ॥ ३४ ॥,tataḥ paitāmahāṃ vīraḥ so'stramastravidāṃ varaḥ | saṃdadhe sumahātejāstaṃ haripravaraṃ prati || 34 ||
+46,35,अवध्यो ऽयमिति ज्ञात्वा तमस्त्रेणास्त्रतत्त्ववित् । निजग्राह महाबाहुर्मारुतात्मजमिन्द्रजित् ॥ ३५ ॥,avadhyo'yamiti jñātvā tamastreṇāstratattvavit | nijagrāha mahābāhurmārutātmajamindrajit || 35 ||
+46,36,तेन बद्धस्ततो ऽस्त्रेण राक्षसेन स वानरः । अभवन्निर्विचेष्टश्च पपात च महीतले ॥ ३६ ॥,tena baddhastato'streṇa rākṣasena sa vānaraḥ | abhavannirviceṣṭaśca papāta ca mahītale || 36 ||
+46,37,ततो ऽथ बुद्ध्वा स तदास्त्रबन्धं प्रभोः प्रभावाद्विगताल्पवेगः । पितामहानुग्रहमात्मनश्च विचिन्तयामास हरिप्रवीरः ॥ ३७ ॥,tato'tha buddhvā sa tadāstrabandhaṃ prabhoḥ prabhāvādvigatālpavegaḥ | pitāmahānugrahamātmanaśca vicintayāmāsa haripravīraḥ || 37 ||
+46,38,ततः स्वायम्भुवैर्मन्त्रैर्ब्रह्मास्त्रमभिमन्त्रितम् । हनूमांश्चिन्तयामास वरदानं पितामहात् ॥ ३८ ॥,tataḥ svāyambhuvairmantrairbrahmāstramabhimantritam | hanūmāṃścintayāmāsa varadānaṃ pitāmahāt || 38 ||
+46,39,न मे ऽस्त्रबन्धस्य च शक्तिरस्ति विमोक्षणे लोकगुरोः प्रभावात् । इत्येवमेवंविहितो ऽस्त्रबन्धो मयात्मयोनेरनुवर्तितव्यः ॥ ३९ ॥,na me'strabandhasya ca śaktirasti vimokṣaṇe lokaguroḥ prabhāvāt | ityevamevaṃvihito'strabandho mayātmayoneranuvartitavyaḥ || 39 ||
+46,40,स वीर्यमस्त्रस्य कपिर्विचार्य पितामहानुग्रहमात्मनश्च । विमोक्षशक्तिं परिचिन्तयित्वा पितामहाज्ञामनुवर्तते स्म ॥ ४० ॥,sa vīryamastrasya kapirvicārya pitāmahānugrahamātmanaśca | vimokṣaśaktiṃ paricintayitvā pitāmahājñāmanuvartate sma || 40 ||
+46,41,अस्त्रेणापि हि बद्धस्य भयं मम न जायते । पितामहमहेन्द्राभ्यां रक्षितस्यानिलेन च ॥ ४१ ॥,astreṇāpi hi baddhasya bhayaṃ mama na jāyate | pitāmahamahendrābhyāṃ rakṣitasyānilena ca || 41 ||
+46,42,ग्रहणे चापि रक्षोभिर्महन्मे गुणदर्शनम् । राक्षसेन्द्रेण संवादस्तस्माद्गृह्णन्तु मां परे ॥ ४२ ॥,grahaṇe cāpi rakṣobhirmahanme guṇadarśanam | rākṣasendreṇa saṃvādastasmādgṛhṇantu māṃ pare || 42 ||
+46,43,स निश्चितार्थः परवीरहन्ता समीक्ष्य करी विनिवृत्तचेष्टः । परैः प्रसह्याभिगतैर्निगृह्य ननाद तैस्तैः परिभर्त्स्यमानः ॥ ४३ ॥,sa niścitārthaḥ paravīrahantā samīkṣya karī vinivṛttaceṣṭaḥ | paraiḥ prasahyābhigatairnigṛhya nanāda taistaiḥ paribhartsyamānaḥ || 43 ||
+46,44,ततस्तं राक्षसा दृष्ट्वा निर्विचेष्टमरिंदमम् । बबन्धुः शणवल्कैश्च द्रुमचीरैश्च संहतैः ॥ ४४ ॥,tatastaṃ rākṣasā dṛṣṭvā nirviceṣṭamariṃdamam | babandhuḥ śaṇavalkaiśca drumacīraiśca saṃhataiḥ || 44 ||
+46,45,स रोचयामास परैश्च बन्धनं प्रसह्य वीरैरभिनिग्रहं च । कौतूहलान्मां यदि राक्षसेन्द्रो द्रष्टुं व्यवस्येदिति निश्चितार्थः ॥ ४५ ॥,sa rocayāmāsa paraiśca bandhanaṃ prasahya vīrairabhinigrahaṃ ca | kautūhalānmāṃ yadi rākṣasendro draṣṭuṃ vyavasyediti niścitārthaḥ || 45 ||
+46,46,स बद्धस्तेन वल्केन विमुक्तो ऽस्त्रेण वीर्यवान् । अस्त्रबन्धः स चान्यं हि न बन्धमनुवर्तते ॥ ४६ ॥,sa baddhastena valkena vimukto'streṇa vīryavān | astrabandhaḥ sa cānyaṃ hi na bandhamanuvartate || 46 ||
+46,47,अथेन्द्रजित्तं द्रुमचीरबन्धं विचार्य वीरः कपिसत्तमं तम् । विमुक्तमस्त्रेण जगाम चिन्तामन्येन बद्धो ह्यनुवर्तते ऽस्त्रम् ॥ ४७ ॥,athendrajittaṃ drumacīrabandhaṃ vicārya vīraḥ kapisattamaṃ tam | vimuktamastreṇa jagāma cintāmanyena baddho hyanuvartate'stram || 47 ||
+46,48,अहो महत् कर्म कृतं निरर्थकं न राक्षसैर्मन्त्रगतिर्विमृष्टा । पुनश्च नास्त्रे विहते ऽस्त्रमन्यत् प्रवर्तते संशयिताः स्म सर्वे ॥ ४८ ॥,aho mahat karma kṛtaṃ nirarthakaṃ na rākṣasairmantragatirvimṛṣṭā | punaśca nāstre vihate'stramanyat pravartate saṃśayitāḥ sma sarve || 48 ||
+46,49,अस्त्रेण हनुमान्मुक्तो नात्मानमवबुध्यते । कृष्यमाणस्तु रक्षोभिस्तैश्च बन्धैर्निपीडितः ॥ ४९ ॥,astreṇa hanumānmukto nātmānamavabudhyate | kṛṣyamāṇastu rakṣobhistaiśca bandhairnipīḍitaḥ || 49 ||
+46,50,हन्यमानस्ततः क्रूरै राक्षसैः काष्ठमुष्टिभिः । समीपं राक्षसेन्द्रस्य प्राकृष्यत स वानरः ॥ ५० ॥,hanyamānastataḥ krūrai rākṣasaiḥ kāṣṭhamuṣṭibhiḥ | samīpaṃ rākṣasendrasya prākṛṣyata sa vānaraḥ || 50 ||
+46,51,अथेन्द्रजित्तं प्रसमीक्ष्य मुक्तमस्त्रेण बद्धं द्रुमचीरसूत्रैः । व्यदर्शयत्तत्र महाबलं तं हरिप्रवीरं सगणाय राज्ञे ॥ ५१ ॥,athendrajittaṃ prasamīkṣya muktamastreṇa baddhaṃ drumacīrasūtraiḥ | vyadarśayattatra mahābalaṃ taṃ haripravīraṃ sagaṇāya rājñe || 51 ||
+46,52,तं मत्तमिव मातङ्गं बद्धं कपिवरोत्तमम् । राक्षसा राक्षसेन्द्रा��� रावणाय न्यवेदयन् ॥ ५२ ॥,taṃ mattamiva mātaṅgaṃ baddhaṃ kapivarottamam | rākṣasā rākṣasendrāya rāvaṇāya nyavedayan || 52 ||
+46,53,को ऽयं कस्य कुतो वापि किं कार्यं को व्यपाश्रयः । इति राक्षसवीराणां तत्र संजज्ञिरे कथाः ॥ ५३ ॥,ko'yaṃ kasya kuto vāpi kiṃ kāryaṃ ko vyapāśrayaḥ | iti rākṣasavīrāṇāṃ tatra saṃjajñire kathāḥ || 53 ||
+46,54,हन्यतां दह्यतां वापि भक्ष्यतामिति चापरे । राक्षसास्तत्र संक्रुद्धाः परस्परमथाब्रुवन् ॥ ५४ ॥,hanyatāṃ dahyatāṃ vāpi bhakṣyatāmiti cāpare | rākṣasāstatra saṃkruddhāḥ parasparamathābruvan || 54 ||
+46,55,अतीत्य मार्गं सहसा महात्मा स तत्र रक्षोऽधिपपादमूले । ददर्श राज्ञः परिचारवृद्धान् गृहं महारत्नविभूषितं च ॥ ५५ ॥,atītya mārgaṃ sahasā mahātmā sa tatra rakṣo'dhipapādamūle | dadarśa rājñaḥ paricāravṛddhān gṛhaṃ mahāratnavibhūṣitaṃ ca || 55 ||
+46,56,स ददर्श महातेजा रावणः कपिसत्तमम् । रक्षोभिर्विकृताकारैः कृष्यमाणमितस्ततः ॥ ५६ ॥,sa dadarśa mahātejā rāvaṇaḥ kapisattamam | rakṣobhirvikṛtākāraiḥ kṛṣyamāṇamitastataḥ || 56 ||
+46,57,राक्षसाधिपतिं चापि ददर्श कपिसत्तमः । तेजोबलसमायुक्तं तपन्तमिव भास्करम् ॥ ५७ ॥,rākṣasādhipatiṃ cāpi dadarśa kapisattamaḥ | tejobalasamāyuktaṃ tapantamiva bhāskaram || 57 ||
+46,58,स रोषसंवर्तितताम्रदृष्टिर्दशाननस्तं कपिमन्ववेक्ष्य । अथोपविष्टान् कुलशीलवृद्धान् समादिशत्तं प्रति मन्त्रमुख्यान् ॥ ५८ ॥,sa roṣasaṃvartitatāmradṛṣṭirdaśānanastaṃ kapimanvavekṣya | athopaviṣṭān kulaśīlavṛddhān samādiśattaṃ prati mantramukhyān || 58 ||
+46,59,यथाक्रमं तैः स कपिश्च पृष्टः कार्यार्थमर्थस्य च मूलमादौ । निवेदयामास हरीश्वरस्य दूतः सकाशादहमागतो ऽस्मि ॥ ५९ ॥,yathākramaṃ taiḥ sa kapiśca pṛṣṭaḥ kāryārthamarthasya ca mūlamādau | nivedayāmāsa harīśvarasya dūtaḥ sakāśādahamāgato'smi || 59 ||
+47,1,ततः स कर्मणा तस्य विस्मितो भीमविक्रमः । हनुमान् रोषताम्राक्षो रक्षोऽधिपमवैक्षत ॥ १ ॥,tataḥ sa karmaṇā tasya vismito bhīmavikramaḥ | hanumān roṣatāmrākṣo rakṣo'dhipamavaikṣata || 1 ||
+47,2,भाजमानं महार्हेण काञ्चनेन विराजता । मुक्ताजालावृतेनाथ मुकुटेन महाद्युतिम् ॥ २ ॥,bhājamānaṃ mahārheṇa kāñcanena virājatā | muktājālāvṛtenātha mukuṭena mahādyutim || 2 ||
+47,3,वज्रसंयोगसंयुक्तैर्महार्हमणिविग्रहैः । हैमैराभरणैश्चित्रैर्मनसेव प्रकल्पितैः ॥ ३ ॥,vajrasaṃyogasaṃyuktairmahārhamaṇivigrahaiḥ | haimairābharaṇaiścitrairmanaseva prakalpitaiḥ || 3 ||
+47,4,महार्हक्षौमसंवीतं रक्तचन्दनरूषितम् । स्वनुलिप्तं विचित्राभिर्विविधभिश्च भक्तिभिः ॥ ४ ॥,mahārhakṣaumasaṃvītaṃ raktacandanarūṣitam | svanuliptaṃ vicitrābhirvividhabhiśca bhaktibhiḥ || 4 ||
+47,5,विपुलैर्दर्शनीयैश्च रक्षाक्षैर्भीमदर्शनैः । दीप्ततीक्ष्णमहादंष्ट्रैः प्रलम्बदशनच्छदैः ॥ ५ ॥,vipulairdarśanīyaiśca rakṣākṣairbhīmadarśanaiḥ | dīptatīkṣṇamahādaṃṣṭraiḥ pralambadaśanacchadaiḥ || 5 ||
+47,6,शिरोभिर्दशभिर्वीरं भ्राजमानं महौजसं । नानाव्यालसमाकीर्णैः शिखरैरिव मन्दरम् ॥ ६ ॥,śirobhirdaśabhirvīraṃ bhrājamānaṃ mahaujasaṃ | nānāvyālasamākīrṇaiḥ śikharairiva mandaram || 6 ||
+47,7,नीलाञ्जनचय प्रख्यं हारेणोरसि राजता । पूर्णचन्द्राभवक्त्रेण सबलाकमिवाम्बुदम् ॥ ७ ॥,nīlāñjanacaya prakhyaṃ hāreṇorasi rājatā | pūrṇacandrābhavaktreṇa sabalākamivāmbudam || 7 ||
+47,8,बाहुभिर्बद्धकेयूरैश्चन्दनोत्तमरूषितैः । भ्राजमानाङ्गदैः पीनैः पञ्चशीर्षैरिवोरगैः ॥ ८ ॥,bāhubhirbaddhakeyūraiścandanottamarūṣitaiḥ | bhrājamānāṅgadaiḥ pīnaiḥ pañcaśīrṣairivoragaiḥ || 8 ||
+47,9,महति स्फाटिके चित्रे रत्नसंयोगसंस्कृते । उत्तमास्तरणास्तीर्णे उपविष्टं वरासने ॥ ९ ॥,mahati sphāṭike citre ratnasaṃyogasaṃskṛte | uttamāstaraṇāstīrṇe upaviṣṭaṃ varāsane || 9 ||
+47,10,अलंकृताभिरत्यर्थं प्रमदाभिः समन्ततः । वालव्यजनहस्ताभिरारात् समुपसेवितम् ॥ १० ॥,alaṃkṛtābhiratyarthaṃ pramadābhiḥ samantataḥ | vālavyajanahastābhirārāt samupasevitam || 10 ||
+47,11,दुर्धरेण प्रहस्तेन महापार्श्वेन रक्षसा । मन्त्रिभिर्मन्त्रतत्त्वज्ञैर्निकुम्भेन च मन्त्रिणा ॥ ११ ॥,durdhareṇa prahastena mahāpārśvena rakṣasā | mantribhirmantratattvajñairnikumbhena ca mantriṇā || 11 ||
+47,12,उपोपविष्टं रक्षोभिश्चतुर्भिर्बलदर्पितैः । कृत्स्नैः परिवृतं लोकं चतुर्भिरिव सागरैः ॥ १२ ॥,upopaviṣṭaṃ rakṣobhiścaturbhirbaladarpitaiḥ | kṛtsnaiḥ parivṛtaṃ lokaṃ caturbhiriva sāgaraiḥ || 12 ||
+47,13,मन्त्रिभिर्मन्त्रतत्त्वज्ञैरन्यैश्च शुभबुद्धिभिः । अन्वास्यमानं सचिवैः सुरैरिव सुरेश्वरम् ॥ १३ ॥,mantribhirmantratattvajñairanyaiśca śubhabuddhibhiḥ | anvāsyamānaṃ sacivaiḥ surairiva sureśvaram || 13 ||
+47,14,अपश्यद् राक्षसपतिं हनूमानतितेजसं । विष्ठितं मेरुशिखरे सतोयमिव तोयदम् ॥ १४ ॥,apaśyad rākṣasapatiṃ hanūmānatitejasaṃ | viṣṭhitaṃ meruśikhare satoyamiva toyadam || 14 ||
+47,15,स तैः संपीड्यमानो ऽपि रक्षोभिर्भीमविक्रमैः । विस्मयं परमं गत्वा रक्षोऽधिपमवैक्षत ॥ १५ ॥,sa taiḥ saṃpīḍyamāno'pi rakṣobhirbhīmavikramaiḥ | vismayaṃ paramaṃ gatvā rakṣo'dhipamavaikṣata || 15 ||
+47,16,भ्राजमानं ततो दृष्ट्वा हनुमान् राक्षसेश्वरम् । मनसा चिन्तयामास तेजसा तस्य मोहितः ॥ १६ ॥,bhrājamānaṃ tato dṛṣṭvā hanumān rākṣaseśvaram | manasā cintayāmāsa tejasā tasya mohitaḥ || 16 ||
+47,17,अहो रूपमहो धैर्यमहो सत्त्वमहो द्युतिः । अहो राक्षसराजस्य सर्वलक्षणयुक्तता ॥ १७ ॥,aho rūpamaho dhairyamaho sattvamaho dyutiḥ | aho rākṣasarājasya sarvalakṣaṇayuktatā || 17 ||
+47,18,यद्यधर्मो न बलवान् स्यादयं राक्षसेश्वरः । स्यादयं सुरलोकस्य सशक्रस्यापि रक्षिता ॥ १८ ॥,yadyadharmo na balavān syādayaṃ rākṣaseśvaraḥ | syādayaṃ suralokasya saśakrasyāpi rakṣitā || 18 ||
+47,19,तेन बिभ्यति खल्वस्माल् लोकाः सामरदानवाः । अयं ह्युत्सहते क्रुद्धः कर्तुमेकार्णवं जगत् ॥ १९ ॥,tena bibhyati khalvasmāl lokāḥ sāmaradānavāḥ | ayaṃ hyutsahate kruddhaḥ kartumekārṇavaṃ jagat || 19 ||
+47,20,इति चिन्तां बहुविधामकरोन्मतिमान् कपिः । दृष्ट्वा राक्षसराजस्य प्रभावममितौजसः ॥ २० ॥,iti cintāṃ bahuvidhāmakaronmatimān kapiḥ | dṛṣ���vā rākṣasarājasya prabhāvamamitaujasaḥ || 20 ||
+48,1,तमुद्वीक्ष्य महाबाहुः पिङ्गाक्षं पुरतः स्थितम् । रोषेण महताविष्टो रावणो लोकरावणः ॥ १ ॥,tamudvīkṣya mahābāhuḥ piṅgākṣaṃ purataḥ sthitam | roṣeṇa mahatāviṣṭo rāvaṇo lokarāvaṇaḥ || 1 ||
+48,2,स राजा रोषताम्राक्षः प्रहस्तं मन्त्रिसत्तमम् । कालयुक्तमुवाचेदं वचो विपुलमर्थवत् ॥ २ ॥,sa rājā roṣatāmrākṣaḥ prahastaṃ mantrisattamam | kālayuktamuvācedaṃ vaco vipulamarthavat || 2 ||
+48,3,दुरात्मा पृच्छ्यतामेष कुतः किं वास्य कारणम् । वनभङ्गे च को ऽस्यार्थो राक्षसीनां च तर्जने ॥ ३ ॥,durātmā pṛcchyatāmeṣa kutaḥ kiṃ vāsya kāraṇam | vanabhaṅge ca ko'syārtho rākṣasīnāṃ ca tarjane || 3 ||
+48,4,रावणस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्तो वाक्यमब्रवीत् । समाश्वसिहि भद्रं ते न भीः कार्या त्वया कपे ॥ ४ ॥,rāvaṇasya vacaḥ śrutvā prahasto vākyamabravīt | samāśvasihi bhadraṃ te na bhīḥ kāryā tvayā kape || 4 ||
+48,5,यदि तावत्त्वमिन्द्रेण प्रेषितो रावणालयम् । तत्त्वमाख्याहि मा ते भूद्भयं वानर मोक्ष्यसे ॥ ५ ॥,yadi tāvattvamindreṇa preṣito rāvaṇālayam | tattvamākhyāhi mā te bhūdbhayaṃ vānara mokṣyase || 5 ||
+48,6,यदि वैश्रवणस्य त्वं यमस्य वरुणस्य च । चारुरूपमिदं कृत्वा यमस्य वरुणस्य च ॥ ६ ॥,yadi vaiśravaṇasya tvaṃ yamasya varuṇasya ca | cārurūpamidaṃ kṛtvā yamasya varuṇasya ca || 6 ||
+48,7,विष्णुना प्रेषितो वापि दूतो विजयकाङ्क्षिणा । न हि ते वानरं तेजो रूपमात्रं तु वानरम् ॥ ७ ॥,viṣṇunā preṣito vāpi dūto vijayakāṅkṣiṇā | na hi te vānaraṃ tejo rūpamātraṃ tu vānaram || 7 ||
+48,8,तत्त्वतः कथयस्वाद्य ततो वानर मोक्ष्यसे । अनृतं वदतश्चापि दुर्लभं तव जीवितम् ॥ ८ ॥,tattvataḥ kathayasvādya tato vānara mokṣyase | anṛtaṃ vadataścāpi durlabhaṃ tava jīvitam || 8 ||
+48,9,अथ वा यन्निमित्तस्ते प्रवेशो रावणालये ॥ ९ ॥,atha vā yannimittaste praveśo rāvaṇālaye || 9 ||
+48,10,एवमुक्तो हरिवरस्तदा रक्षोगणेश्वरम् । अब्रवीन्नास्मि शक्रस्य यमस्य वरुणस्य वा ॥ १० ॥,evamukto harivarastadā rakṣogaṇeśvaram | abravīnnāsmi śakrasya yamasya varuṇasya vā || 10 ||
+48,11,धनदेन न मे सख्यं विष्णुना नास्मि चोदितः । जातिरेव मम त्वेषा वानरो ऽहमिहागतः ॥ ११ ॥,dhanadena na me sakhyaṃ viṣṇunā nāsmi coditaḥ | jātireva mama tveṣā vānaro'hamihāgataḥ || 11 ||
+48,12,दर्शने राक्षसेन्द्रस्य दुर्लभे तदिदं मया । वनं राक्षसराजस्य दर्शनार्थे विनाशितम् ॥ १२ ॥,darśane rākṣasendrasya durlabhe tadidaṃ mayā | vanaṃ rākṣasarājasya darśanārthe vināśitam || 12 ||
+48,13,ततस्ते राक्षसाः प्राप्ता बलिनो युद्धकाङ्क्षिणः । रक्षणार्थं च देहस्य प्रतियुद्धा मया रणे ॥ १३ ॥,tataste rākṣasāḥ prāptā balino yuddhakāṅkṣiṇaḥ | rakṣaṇārthaṃ ca dehasya pratiyuddhā mayā raṇe || 13 ||
+48,14,अस्त्रपाशैर्न शक्यो ऽहं बद्धुं देवासुरैरपि । पितामहादेव वरो ममाप्येषो ऽभ्युपागतः ॥ १४ ॥,astrapāśairna śakyo'haṃ baddhuṃ devāsurairapi | pitāmahādeva varo mamāpyeṣo'bhyupāgataḥ || 14 ||
+48,15,राजानं द्रष्टुकामेन मयास्त्रमनुवर्तितम् । विमुक्तो अहमस्त्रेण राक्षसैस्त्वतिपीडितः ॥ १५ ॥,rājānaṃ draṣṭukāmena mayāstramanuvartitam | vimukto ahamastreṇa rākṣasaistvatipīḍitaḥ || 15 ||
+48,16,दूतो ऽहमिति विज्ञेयो राघवस्यामितौजसः । श्रूयतां चापि वचनं मम पथ्यमिदं प्रभो ॥ १६ ॥,dūto'hamiti vijñeyo rāghavasyāmitaujasaḥ | śrūyatāṃ cāpi vacanaṃ mama pathyamidaṃ prabho || 16 ||
+49,1,तं समीक्ष्य महासत्त्वं सत्त्ववान् हरिसत्तमः । वाक्यमर्थवदव्यग्रस्तमुवाच दशाननम् ॥ १ ॥,taṃ samīkṣya mahāsattvaṃ sattvavān harisattamaḥ | vākyamarthavadavyagrastamuvāca daśānanam || 1 ||
+49,2,अहं सुग्रीवसंदेशादिह प्राप्तस्तवालयम् । राक्षसेन्द्र हरीशस्त्वां भ्राता कुशलमब्रवीत् ॥ २ ॥,ahaṃ sugrīvasaṃdeśādiha prāptastavālayam | rākṣasendra harīśastvāṃ bhrātā kuśalamabravīt || 2 ||
+49,3,भ्रातुः शृणु समादेशं सुग्रीवस्य महात्मनः । धर्मार्थोपहितं वाक्यमिह चामुत्र च क्षमम् ॥ ३ ॥,bhrātuḥ śṛṇu samādeśaṃ sugrīvasya mahātmanaḥ | dharmārthopahitaṃ vākyamiha cāmutra ca kṣamam || 3 ||
+49,4,राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिमान् । पितेव बन्धुर्लोकस्य सुरेश्वरसमद्युतिः ॥ ४ ॥,rājā daśaratho nāma rathakuñjaravājimān | piteva bandhurlokasya sureśvarasamadyutiḥ || 4 ||
+49,5,ज्येष्ठस्तस्य महाबाहुः पुत्रः प्रियकरः प्रभुः । पितुर्निदेशान्निष्क्रान्तः प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ ५ ॥,jyeṣṭhastasya mahābāhuḥ putraḥ priyakaraḥ prabhuḥ | piturnideśānniṣkrāntaḥ praviṣṭo daṇḍakāvanam || 5 ||
+49,6,लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया चापि भार्यया । रामो नाम महातेजा धर्म्यं पन्थानमाश्रितः ॥ ६ ॥,lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā cāpi bhāryayā | rāmo nāma mahātejā dharmyaṃ panthānamāśritaḥ || 6 ||
+49,7,तस्य भार्या वने नष्टा सीता पतिमनुव्रता । वैदेहस्य सुता राज्ञो जनकस्य महात्मनः ॥ ७ ॥,tasya bhāryā vane naṣṭā sītā patimanuvratā | vaidehasya sutā rājño janakasya mahātmanaḥ || 7 ||
+49,8,स मार्गमाणस्तां देवीं राजपुत्रः सहानुजः । ऋश्यमूकमनुप्राप्तः सुग्रीवेण च संगतः ॥ ८ ॥,sa mārgamāṇastāṃ devīṃ rājaputraḥ sahānujaḥ | ṛśyamūkamanuprāptaḥ sugrīveṇa ca saṃgataḥ || 8 ||
+49,9,तस्य तेन प्रतिज्ञातं सीतायाः परिमार्गणम् । सुग्रीवस्यापि रामेण हरिराज्यं निवेदितम् ॥ ९ ॥,tasya tena pratijñātaṃ sītāyāḥ parimārgaṇam | sugrīvasyāpi rāmeṇa harirājyaṃ niveditam || 9 ||
+49,10,ततस्तेन मृधे हत्वा राजपुत्रेण वालिनम् । सुग्रीवः स्थापितो राज्ये हर्यृक्षाणां गणेश्वरः ॥ १० ॥,tatastena mṛdhe hatvā rājaputreṇa vālinam | sugrīvaḥ sthāpito rājye haryṛkṣāṇāṃ gaṇeśvaraḥ || 10 ||
+49,11,स सीतामार्गणे व्यग्रः सुग्रीवः सत्यसंगरः । हरीन् संप्रेषयामास दिशः सर्वा हरीश्वरः ॥ ११ ॥,sa sītāmārgaṇe vyagraḥ sugrīvaḥ satyasaṃgaraḥ | harīn saṃpreṣayāmāsa diśaḥ sarvā harīśvaraḥ || 11 ||
+49,12,तां हरीणां सहस्राणि शतानि नियुतानि च । दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते अधश्चोपरि चाम्बरे ॥ १२ ॥,tāṃ harīṇāṃ sahasrāṇi śatāni niyutāni ca | dikṣu sarvāsu mārgante adhaścopari cāmbare || 12 ||
+49,13,वैनतेय समाः के चित् के चित्तत्रानिलोपमाः । असंगगतयः शीघ्रा हरिवीरा महाबलाः ॥ १३ ॥,vainateya samāḥ ke cit ke cittatrānilopamāḥ | asaṃgagatayaḥ śīghrā harivīrā mahābalāḥ || 13 ||
+49,14,अहं तु हनुमान्नाम मारुतस्यौरसः सुतः । सीतायास्तु कृते तूर्णं शतयोजनमायतम् । समुद्रं लङ्घयित्वैव तां दिदृक्षुरिहागतः ॥ १४ ॥,ahaṃ tu hanumānnāma mārutasyaurasaḥ sutaḥ | sītāyāstu kṛte tūrṇaṃ śatayojanamāyatam | samudraṃ laṅghayitvaiva tāṃ didṛkṣurihāgataḥ || 14 ||
+49,15,तद्भवान्दृष्टधर्मार्थस्तपः कृतपरिग्रहः । परदारान्महाप्राज्ञ नोपरोद्धुं त्वमर्हसि ॥ १५ ॥,tadbhavāndṛṣṭadharmārthastapaḥ kṛtaparigrahaḥ | paradārānmahāprājña noparoddhuṃ tvamarhasi || 15 ||
+49,16,न हि धर्मविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु । मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥ १६ ॥,na hi dharmaviruddheṣu bahvapāyeṣu karmasu | mūlaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ || 16 ||
+49,17,कश्च लक्ष्मणमुक्तानां रामकोपानुवर्तिनाम् । शराणामग्रतः स्थातुं शक्तो देवासुरेष्वपि ॥ १७ ॥,kaśca lakṣmaṇamuktānāṃ rāmakopānuvartinām | śarāṇāmagrataḥ sthātuṃ śakto devāsureṣvapi || 17 ||
+49,18,न चापि त्रिषु लोकेषु राजन् विद्येत कश्चन । राघवस्य व्यलीकं यः कृत्वा सुखमवाप्नुयात् ॥ १८ ॥,na cāpi triṣu lokeṣu rājan vidyeta kaścana | rāghavasya vyalīkaṃ yaḥ kṛtvā sukhamavāpnuyāt || 18 ||
+49,19,तत्त्रिकालहितं वाक्यं धर्म्यमर्थानुबन्धि च । मन्यस्व नरदेवाय जानकी प्रतिदीयताम् ॥ १९ ॥,tattrikālahitaṃ vākyaṃ dharmyamarthānubandhi ca | manyasva naradevāya jānakī pratidīyatām || 19 ||
+49,20,दृष्टा हीयं मया देवी लब्धं यदिह दुर्लभम् । उत्तरं कर्म यच्छेषं निमित्तं तत्र राघवः ॥ २० ॥,dṛṣṭā hīyaṃ mayā devī labdhaṃ yadiha durlabham | uttaraṃ karma yaccheṣaṃ nimittaṃ tatra rāghavaḥ || 20 ||
+49,21,लक्षितेयं मया सीता तथा शोकपरायणा । गृह्य यां नाभिजानासि पञ्चास्यामिव पन्नगीम् ॥ २१ ॥,lakṣiteyaṃ mayā sītā tathā śokaparāyaṇā | gṛhya yāṃ nābhijānāsi pañcāsyāmiva pannagīm || 21 ||
+49,22,नेयं जरयितुं शक्या सासुरैरमरैरपि । विषसंसृष्टमत्यर्थं भुक्तमन्नमिवौजसा ॥ २२ ॥,neyaṃ jarayituṃ śakyā sāsurairamarairapi | viṣasaṃsṛṣṭamatyarthaṃ bhuktamannamivaujasā || 22 ||
+49,23,तपःसंतापलब्धस्ते यो ऽयं धर्मपरिग्रहः । न स नाशयितुं न्याय्य आत्मप्राणपरिग्रहः ॥ २३ ॥,tapaḥsaṃtāpalabdhaste yo'yaṃ dharmaparigrahaḥ | na sa nāśayituṃ nyāyya ātmaprāṇaparigrahaḥ || 23 ||
+49,24,अवध्यतां तपोभिर्यां भवान् समनुपश्यति । आत्मनः सासुरैर्देवैर्हेतुस्तत्राप्ययं महान् ॥ २४ ॥,avadhyatāṃ tapobhiryāṃ bhavān samanupaśyati | ātmanaḥ sāsurairdevairhetustatrāpyayaṃ mahān || 24 ||
+49,25,सुग्रीवो न हि देवो ऽयं नासुरो न च मानुषः । न राक्षसो न गन्धर्वो न यक्षो न च पन्नगः ॥ २५ ॥,sugrīvo na hi devo'yaṃ nāsuro na ca mānuṣaḥ | na rākṣaso na gandharvo na yakṣo na ca pannagaḥ || 25 ||
+49,26,मानुषो राघवो राजन् सुग्रीवश्च हरीश्वरः । तस्मात् प्राणपरित्राणं कथं राजन् करिष्यसि ॥ २६ ॥,mānuṣo rāghavo rājan sugrīvaśca harīśvaraḥ | tasmāt prāṇaparitrāṇaṃ kathaṃ rājan kariṣyasi || 26 ||
+49,27,न तु धर्मोपसंहारमधर्मफलसंहि���म् । तदेव फलमन्वेति धर्मश्चाधर्मनाशनः ॥ २७ ॥,na tu dharmopasaṃhāramadharmaphalasaṃhitam | tadeva phalamanveti dharmaścādharmanāśanaḥ || 27 ||
+49,28,प्राप्तं धर्मफलं तावद्भवता नात्र संशयः । फलमस्याप्यधर्मस्य क्षिप्रमेव प्रपत्स्यसे ॥ २८ ॥,prāptaṃ dharmaphalaṃ tāvadbhavatā nātra saṃśayaḥ | phalamasyāpyadharmasya kṣiprameva prapatsyase || 28 ||
+49,29,जनस्थानवधं बुद्ध्वा बुद्ध्वा वालिवधं तथा । रामसुग्रीवसख्यं च बुध्यस्व हितमात्मनः ॥ २९ ॥,janasthānavadhaṃ buddhvā buddhvā vālivadhaṃ tathā | rāmasugrīvasakhyaṃ ca budhyasva hitamātmanaḥ || 29 ||
+49,30,कामं खल्वहमप्येकः सवाजिरथकुञ्जराम् । लङ्कां नाशयितुं शक्तस्तस्यैष तु विनिश्चयः ॥ ३० ॥,kāmaṃ khalvahamapyekaḥ savājirathakuñjarām | laṅkāṃ nāśayituṃ śaktastasyaiṣa tu viniścayaḥ || 30 ||
+49,31,रामेण हि प्रतिज्ञातं हर्यृक्षगणसंनिधौ । उत्सादनममित्राणां सीता यैस्तु प्रधर्षिता ॥ ३१ ॥,rāmeṇa hi pratijñātaṃ haryṛkṣagaṇasaṃnidhau | utsādanamamitrāṇāṃ sītā yaistu pradharṣitā || 31 ||
+49,32,अपकुर्वन् हि रामस्य साक्षादपि पुरंदरः । न सुखं प्राप्नुयादन्यः किं पुनस्त्वद्विधो जनः ॥ ३२ ॥,apakurvan hi rāmasya sākṣādapi puraṃdaraḥ | na sukhaṃ prāpnuyādanyaḥ kiṃ punastvadvidho janaḥ || 32 ||
+49,33,यां सीतेत्यभिजानासि येयं तिष्ठति ते वशे । कालरात्रीति तां विद्धि सर्वलङ्काविनाशिनीम् ॥ ३३ ॥,yāṃ sītetyabhijānāsi yeyaṃ tiṣṭhati te vaśe | kālarātrīti tāṃ viddhi sarvalaṅkāvināśinīm || 33 ||
+49,34,तदलं कालपाशेन सीता विग्रहरूपिणा । स्वयं स्कन्धावसक्तेन क्षममात्मनि चिन्त्यताम् ॥ ३४ ॥,tadalaṃ kālapāśena sītā vigraharūpiṇā | svayaṃ skandhāvasaktena kṣamamātmani cintyatām || 34 ||
+49,35,सीतायास्तेजसा दग्धां रामकोपप्रपीडिताम् । दह्यमनामिमां पश्य पुरीं साट्टप्रतोलिकाम् ॥ ३५ ॥,sītāyāstejasā dagdhāṃ rāmakopaprapīḍitām | dahyamanāmimāṃ paśya purīṃ sāṭṭapratolikām || 35 ||
+49,36,स सौष्ठवोपेतमदीनवादिनः कपेर्निशम्याप्रतिमो ऽप्रियं वचः । दशाननः कोपविवृत्तलोचनः समादिशत्तस्य वधं महाकपेः ॥ ३६ ॥,sa sauṣṭhavopetamadīnavādinaḥ kaperniśamyāpratimo'priyaṃ vacaḥ | daśānanaḥ kopavivṛttalocanaḥ samādiśattasya vadhaṃ mahākapeḥ || 36 ||
+50,1,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वानरस्य महात्मनः । आज्ञापयद्वधं तस्य रावणः क्रोधमूर्छितः ॥ १ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā vānarasya mahātmanaḥ | ājñāpayadvadhaṃ tasya rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ || 1 ||
+50,2,वधे तस्य समाज्ञप्ते रावणेन दुरात्मना । निवेदितवतो दौत्यं नानुमेने विभीषणः ॥ २ ॥,vadhe tasya samājñapte rāvaṇena durātmanā | niveditavato dautyaṃ nānumene vibhīṣaṇaḥ || 2 ||
+50,3,तं रक्षोऽधिपतिं क्रुद्धं तच्च कार्यमुपस्थितम् । विदित्वा चिन्तयामास कार्यं कार्यविधौ स्थितः ॥ ३ ॥,taṃ rakṣo'dhipatiṃ kruddhaṃ tacca kāryamupasthitam | viditvā cintayāmāsa kāryaṃ kāryavidhau sthitaḥ || 3 ||
+50,4,निश्चितार्थस्ततः साम्नापूज्य शत्रुजिदग्रजम् । उवाच हितमत्यर्थं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ४ ॥,niścitārthastataḥ sāmnāpūjya śatrujidagrajam | uvāca hitamatyarthaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 4 ||
+50,5,राजन्धर्मविरुद्धं च लोकवृत्तेश्च गर्हितम् । तव चासदृशं वीर कपेरस्य प्रमापणम् ॥ ५ ॥,rājandharmaviruddhaṃ ca lokavṛtteśca garhitam | tava cāsadṛśaṃ vīra kaperasya pramāpaṇam || 5 ||
+50,6,असंशयं शत्रुरयं प्रवृद्धः कृतं ह्यनेनाप्रियमप्रमेयम् । न दूतवध्यां प्रवदन्ति सन्तो दूतस्य दृष्टा बहवो हि दण्डाः ॥ ६ ॥,asaṃśayaṃ śatrurayaṃ pravṛddhaḥ kṛtaṃ hyanenāpriyamaprameyam | na dūtavadhyāṃ pravadanti santo dūtasya dṛṣṭā bahavo hi daṇḍāḥ || 6 ||
+50,7,वैरूप्यामङ्गेषु कशाभिघातो मौण्ड्यं तथा लक्ष्मणसंनिपातः । एतान् हि दूते प्रवदन्ति दण्डान् वधस्तु दूतस्य न नः श्रुतो ऽपि ॥ ७ ॥,vairūpyāmaṅgeṣu kaśābhighāto mauṇḍyaṃ tathā lakṣmaṇasaṃnipātaḥ | etān hi dūte pravadanti daṇḍān vadhastu dūtasya na naḥ śruto'pi || 7 ||
+50,8,कथं च धर्मार्थविनीतबुद्धिः परावरप्रत्ययनिश्चितार्थः । भवद्विधः कोपवशे हि तिष्ठेत् कोपं नियच्छन्ति हि सत्त्ववन्तः ॥ ८ ॥,kathaṃ ca dharmārthavinītabuddhiḥ parāvarapratyayaniścitārthaḥ | bhavadvidhaḥ kopavaśe hi tiṣṭhet kopaṃ niyacchanti hi sattvavantaḥ || 8 ||
+50,9,न धर्मवादे न च लोकवृत्ते न शास्त्रबुद्धिग्रहणेषु वापि । विद्येत कश्चित्तव वीरतुल्यस्त्वं ह्युत्तमः सर्वसुरासुराणाम् ॥ ९ ॥,na dharmavāde na ca lokavṛtte na śāstrabuddhigrahaṇeṣu vāpi | vidyeta kaścittava vīratulyastvaṃ hyuttamaḥ sarvasurāsurāṇām || 9 ||
+50,10,न चाप्यस्य कपेर्घाते कं चित् पश्याम्यहं गुणम् । तेष्वयं पात्यतां दण्डो यैरयं प्रेषितः कपिः ॥ १० ॥,na cāpyasya kaperghāte kaṃ cit paśyāmyahaṃ guṇam | teṣvayaṃ pātyatāṃ daṇḍo yairayaṃ preṣitaḥ kapiḥ || 10 ||
+50,11,साधुर्वा यदि वासाधुर् परैरेष समर्पितः । ब्रुवन्परार्थं परवान्न दूतो वधमर्हति ॥ ११ ॥,sādhurvā yadi vāsādhur paraireṣa samarpitaḥ | bruvanparārthaṃ paravānna dūto vadhamarhati || 11 ||
+50,12,अपि चास्मिन् हते राजन्नान्यं पश्यामि खेचरम् । इह यः पुनरागच्छेत् परं पारं महोदधिः ॥ १२ ॥,api cāsmin hate rājannānyaṃ paśyāmi khecaram | iha yaḥ punarāgacchet paraṃ pāraṃ mahodadhiḥ || 12 ||
+50,13,तस्मान्नास्य वधे यत्नः कार्यः परपुरंजय । भवान् सेन्द्रेषु देवेषु यत्नमास्थातुमर्हति ॥ १३ ॥,tasmānnāsya vadhe yatnaḥ kāryaḥ parapuraṃjaya | bhavān sendreṣu deveṣu yatnamāsthātumarhati || 13 ||
+50,14,अस्मिन् विनष्टे न हि दूतमन्यं पश्यामि यस्तौ नरराजपुत्रौ । युद्धाय युद्धप्रियदुर्विनीताव् उद्योजयेद्दीर्घपथावरुद्धौ ॥ १४ ॥,asmin vinaṣṭe na hi dūtamanyaṃ paśyāmi yastau nararājaputrau | yuddhāya yuddhapriyadurvinītāv udyojayeddīrghapathāvaruddhau || 14 ||
+50,15,पराक्रमोत्साहमनस्विनां च सुरासुराणामपि दुर्जयेन । त्वया मनोनन्दन नैरृतानां युद्धायतिर्नाशयितुं न युक्ता ॥ १५ ॥,parākramotsāhamanasvināṃ ca surāsurāṇāmapi durjayena | tvayā manonandana nairṛtānāṃ yuddhāyatirnāśayituṃ na yuktā || 15 ||
+50,16,हिताश्च शूराश्च समाहिताश्च कुलेषु जाताश्च महागुणेषु । मनस्विनः शस्त्रभृतां वरिष्ठाः कोट्यग्रशस्ते सुभृताश्च योधाः ॥ १�� ॥,hitāśca śūrāśca samāhitāśca kuleṣu jātāśca mahāguṇeṣu | manasvinaḥ śastrabhṛtāṃ variṣṭhāḥ koṭyagraśaste subhṛtāśca yodhāḥ || 16 ||
+50,17,तदेकदेशेन बलस्य तावत् के चित्तवादेशकृतो ऽपयान्तु । तौ राजपुत्रौ विनिगृह्य मूढौ परेषु ते भावयितुं प्रभावम् ॥ १७ ॥,tadekadeśena balasya tāvat ke cittavādeśakṛto'payāntu | tau rājaputrau vinigṛhya mūḍhau pareṣu te bhāvayituṃ prabhāvam || 17 ||
+51,1,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवो महाबलः । देशकालहितं वाक्यं भ्रातुरुत्तममब्रवीत् ॥ १ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā daśagrīvo mahābalaḥ | deśakālahitaṃ vākyaṃ bhrāturuttamamabravīt || 1 ||
+51,2,सम्यगुक्तं हि भवता दूतवध्या विगर्हिता । अवश्यं तु वधादन्यः क्रियतामस्य निग्रहः ॥ २ ॥,samyaguktaṃ hi bhavatā dūtavadhyā vigarhitā | avaśyaṃ tu vadhādanyaḥ kriyatāmasya nigrahaḥ || 2 ||
+51,3,कपीनां किल लाङ्गूलमिष्टं भवति भूषणम् । तदस्य दीप्यतां शीघ्रं तेन दग्धेन गच्छतु ॥ ३ ॥,kapīnāṃ kila lāṅgūlamiṣṭaṃ bhavati bhūṣaṇam | tadasya dīpyatāṃ śīghraṃ tena dagdhena gacchatu || 3 ||
+51,4,ततः पश्यन्त्विमं दीनमङ्गवैरूप्यकर्शितम् । समित्रा ज्ञातयः सर्वे बान्धवाः ससुहृज्जनाः ॥ ४ ॥,tataḥ paśyantvimaṃ dīnamaṅgavairūpyakarśitam | samitrā jñātayaḥ sarve bāndhavāḥ sasuhṛjjanāḥ || 4 ||
+51,5,आज्ञापयद् राक्षसेन्द्रः पुरं सर्वं सचत्वरम् । लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन रक्षोभिः परिणीयताम् ॥ ५ ॥,ājñāpayad rākṣasendraḥ puraṃ sarvaṃ sacatvaram | lāṅgūlena pradīptena rakṣobhiḥ pariṇīyatām || 5 ||
+51,6,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसाः कोपकर्कशाः । वेष्टन्ते तस्य लाङ्गूलं जीर्णैः कार्पासिकैः पटैः ॥ ६ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasāḥ kopakarkaśāḥ | veṣṭante tasya lāṅgūlaṃ jīrṇaiḥ kārpāsikaiḥ paṭaiḥ || 6 ||
+51,7,संवेष्ट्यमाने लाङ्गूले व्यवर्धत महाकपिः । शुष्कमिन्धनमासाद्य वनेष्विव हुताशनः ॥ ७ ॥,saṃveṣṭyamāne lāṅgūle vyavardhata mahākapiḥ | śuṣkamindhanamāsādya vaneṣviva hutāśanaḥ || 7 ||
+51,8,तैलेन परिषिच्याथ ते ऽग्निं तत्रावपातयन् ॥ ८ ॥,tailena pariṣicyātha te'gniṃ tatrāvapātayan || 8 ||
+51,9,लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन राक्षसांस्तानपातयत् । रोषामर्षपरीतात्मा बालसूर्यसमाननः ॥ ९ ॥,lāṅgūlena pradīptena rākṣasāṃstānapātayat | roṣāmarṣaparītātmā bālasūryasamānanaḥ || 9 ||
+51,10,स भूयः संगतैः क्रूरै राकसैर्हरिसत्तमः । निबद्धः कृतवान् वीरस्तत्कालसदृशीं मतिम् ॥ १० ॥,sa bhūyaḥ saṃgataiḥ krūrai rākasairharisattamaḥ | nibaddhaḥ kṛtavān vīrastatkālasadṛśīṃ matim || 10 ||
+51,11,कामं खलु न मे शक्ता निबधस्यापि राक्षसाः । छित्त्वा पाशान् समुत्पत्य हन्यामहमिमान्पुनः ॥ ११ ॥,kāmaṃ khalu na me śaktā nibadhasyāpi rākṣasāḥ | chittvā pāśān samutpatya hanyāmahamimānpunaḥ || 11 ||
+51,12,सर्वेषामेव पर्याप्तो राक्षसानामहं युधि । किं तु रामस्य प्रीत्यर्थं विषहिष्ये ऽहमीदृशम् ॥ १२ ॥,sarveṣāmeva paryāpto rākṣasānāmahaṃ yudhi | kiṃ tu rāmasya prītyarthaṃ viṣahiṣye'hamīdṛśam || 12 ||
+51,13,लङ्का चरयितव्या मे पुनरेव भवेदिति । रात्रौ न हि सुदृष्टा मे दुर्गकर्मविध���नतः । अवश्यमेव द्रष्टव्या मया लङ्का निशाक्षये ॥ १३ ॥,laṅkā carayitavyā me punareva bhavediti | rātrau na hi sudṛṣṭā me durgakarmavidhānataḥ | avaśyameva draṣṭavyā mayā laṅkā niśākṣaye || 13 ||
+51,14,कामं बन्धैश्च मे भूयः पुच्छस्योद्दीपनेन च । पीडां कुर्वन्तु रक्षांसि न मे ऽस्ति मनसः श्रमः ॥ १४ ॥,kāmaṃ bandhaiśca me bhūyaḥ pucchasyoddīpanena ca | pīḍāṃ kurvantu rakṣāṃsi na me'sti manasaḥ śramaḥ || 14 ||
+51,15,ततस्ते संवृताकारं सत्त्ववन्तं महाकपिम् । परिगृह्य ययुर्हृष्टा राक्षसाः कपिकुञ्जरम् ॥ १५ ॥,tataste saṃvṛtākāraṃ sattvavantaṃ mahākapim | parigṛhya yayurhṛṣṭā rākṣasāḥ kapikuñjaram || 15 ||
+51,16,शङ्खभेरीनिनादैस्तैर्घोषयन्तः स्वकर्मभिः । राक्षसाः क्रूरकर्माणश्चारयन्ति स्म तां पुरीम् ॥ १६ ॥,śaṅkhabherīninādaistairghoṣayantaḥ svakarmabhiḥ | rākṣasāḥ krūrakarmāṇaścārayanti sma tāṃ purīm || 16 ||
+51,17,हनुमांश्चारयामास राक्षसानां महापुरीम् । अथापश्यद्विमानानि विचित्राणि महाकपिः ॥ १७ ॥,hanumāṃścārayāmāsa rākṣasānāṃ mahāpurīm | athāpaśyadvimānāni vicitrāṇi mahākapiḥ || 17 ||
+51,18,संवृतान्भूमिभागांश्च सुविभक्तांश्च चत्वरान् । रथ्याश्च गृहसंबाधाः कपिः शृङ्गाटकानि च ॥ १८ ॥,saṃvṛtānbhūmibhāgāṃśca suvibhaktāṃśca catvarān | rathyāśca gṛhasaṃbādhāḥ kapiḥ śṛṅgāṭakāni ca || 18 ||
+51,19,चत्वरेषु चतुष्केषु राजमार्गे तथैव च । घोषयन्ति कपिं सर्वे चारीक इति राक्षसाः ॥ १९ ॥,catvareṣu catuṣkeṣu rājamārge tathaiva ca | ghoṣayanti kapiṃ sarve cārīka iti rākṣasāḥ || 19 ||
+51,20,दीप्यमाने ततस्तस्य लाङ्गूलाग्रे हनूमतः । राक्षस्यस्ता विरूपाक्ष्यः शंसुर्देव्यास्तदप्रियम् ॥ २० ॥,dīpyamāne tatastasya lāṅgūlāgre hanūmataḥ | rākṣasyastā virūpākṣyaḥ śaṃsurdevyāstadapriyam || 20 ||
+51,21,यस्त्वया कृतसंवादः सीते ताम्रमुखः कपिः । लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन स एष परिणीयते ॥ २१ ॥,yastvayā kṛtasaṃvādaḥ sīte tāmramukhaḥ kapiḥ | lāṅgūlena pradīptena sa eṣa pariṇīyate || 21 ||
+51,22,श्रुत्वा तद्वचनं क्रूरमात्मापहरणोपमम् । वैदेही शोकसंतप्ता हुताशनमुपागमत् ॥ २२ ॥,śrutvā tadvacanaṃ krūramātmāpaharaṇopamam | vaidehī śokasaṃtaptā hutāśanamupāgamat || 22 ||
+51,23,मङ्गलाभिमुखी तस्य सा तदासीन्महाकपेः । उपतस्थे विशालाक्षी प्रयता हव्यवाहनम् ॥ २३ ॥,maṅgalābhimukhī tasya sā tadāsīnmahākapeḥ | upatasthe viśālākṣī prayatā havyavāhanam || 23 ||
+51,24,यद्यस्ति पतिशुश्रूषा यद्यस्ति चरितं तपः । यदि चास्त्येकपत्नीत्वं शीतो भव हनूमतः ॥ २४ ॥,yadyasti patiśuśrūṣā yadyasti caritaṃ tapaḥ | yadi cāstyekapatnītvaṃ śīto bhava hanūmataḥ || 24 ||
+51,25,यदि कश्चिदनुक्रोशस्तस्य मय्यस्ति धीमतः । यदि वा भाग्यशेषं मे शीतो भव हनूमतः ॥ २५ ॥,yadi kaścidanukrośastasya mayyasti dhīmataḥ | yadi vā bhāgyaśeṣaṃ me śīto bhava hanūmataḥ || 25 ||
+51,26,यदि मां वृत्तसंपन्नां तत्समागमलालसाम् । स विजानाति धर्मात्मा शीतो भव हनूमतः ॥ २६ ॥,yadi māṃ vṛttasaṃpannāṃ tatsamāgamalālasām | sa vijānāti dharmātmā śīto bhava hanūmataḥ || 26 ||
+51,27,यदि मां तारयत्यार्यः सुग्रीवः सत्यसंगरः । अस्माद्दुःखान्महाबाहुः शीतो भव हनूमतः ॥ २७ ॥,yadi māṃ tārayatyāryaḥ sugrīvaḥ satyasaṃgaraḥ | asmādduḥkhānmahābāhuḥ śīto bhava hanūmataḥ || 27 ||
+51,28,ततस्तीक्ष्णार्चिरव्यग्रः प्रदक्षिणशिखो ऽनलः । जज्वाल मृगशावाक्ष्याः शंसन्निव शिवं कपेः ॥ २८ ॥,tatastīkṣṇārciravyagraḥ pradakṣiṇaśikho'nalaḥ | jajvāla mṛgaśāvākṣyāḥ śaṃsanniva śivaṃ kapeḥ || 28 ||
+51,29,दह्यमाने च लाङ्गूले चिन्तयामास वानरः । प्रदीप्तो ऽग्निरयं कस्मान्न मां दहति सर्वतः ॥ २९ ॥,dahyamāne ca lāṅgūle cintayāmāsa vānaraḥ | pradīpto'gnirayaṃ kasmānna māṃ dahati sarvataḥ || 29 ||
+51,30,दृश्यते च महाज्वालः करोति च न मे रुजम् । शिशिरस्येव संपातो लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितः ॥ ३० ॥,dṛśyate ca mahājvālaḥ karoti ca na me rujam | śiśirasyeva saṃpāto lāṅgūlāgre pratiṣṭhitaḥ || 30 ||
+51,31,अथ वा तदिदं व्यक्तं यद्दृष्टं प्लवता मया । रामप्रभावादाश्चर्यं पर्वतः सरितां पतौ ॥ ३१ ॥,atha vā tadidaṃ vyaktaṃ yaddṛṣṭaṃ plavatā mayā | rāmaprabhāvādāścaryaṃ parvataḥ saritāṃ patau || 31 ||
+51,32,यदि तावत् समुद्रस्य मैनाकस्य च धीमथ । रामार्थं संभ्रमस्तादृक्किमग्निर्न करिष्यति ॥ ३२ ॥,yadi tāvat samudrasya mainākasya ca dhīmatha | rāmārthaṃ saṃbhramastādṛkkimagnirna kariṣyati || 32 ||
+51,33,सीतायाश्चानृशंस्येन तेजसा राघवस्य च । पितुश्च मम सख्येन न मां दहति पावकः ॥ ३३ ॥,sītāyāścānṛśaṃsyena tejasā rāghavasya ca | pituśca mama sakhyena na māṃ dahati pāvakaḥ || 33 ||
+51,34,भूयः स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः । उत्पपाताथ वेगेन ननाद च महाकपिः ॥ ३४ ॥,bhūyaḥ sa cintayāmāsa muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ | utpapātātha vegena nanāda ca mahākapiḥ || 34 ||
+51,35,पुरद्वारं ततः श्रीमाञ् शैलशृङ्गमिवोन्नतम् । विभक्तरक्षःसंबाधमाससादानिलात्मजः ॥ ३५ ॥,puradvāraṃ tataḥ śrīmāñ śailaśṛṅgamivonnatam | vibhaktarakṣaḥsaṃbādhamāsasādānilātmajaḥ || 35 ||
+51,36,स भूत्वा शैलसंकाशः क्षणेन पुनरात्मवान् । ह्रस्वतां परमां प्राप्तो बन्धनान्यवशातयत् ॥ ३६ ॥,sa bhūtvā śailasaṃkāśaḥ kṣaṇena punarātmavān | hrasvatāṃ paramāṃ prāpto bandhanānyavaśātayat || 36 ||
+51,37,विमुक्तश्चाभवच्छ्रीमान्पुनः पर्वतसंनिभः । वीक्षमाणश्च ददृशे परिघं तोरणाश्रितम् ॥ ३७ ॥,vimuktaścābhavacchrīmānpunaḥ parvatasaṃnibhaḥ | vīkṣamāṇaśca dadṛśe parighaṃ toraṇāśritam || 37 ||
+51,38,स तं गृह्य महाबाहुः कालायसपरिष्कृतम् । रक्षिणस्तान्पुनः सर्वान् सूदयामास मारुतिः ॥ ३८ ॥,sa taṃ gṛhya mahābāhuḥ kālāyasapariṣkṛtam | rakṣiṇastānpunaḥ sarvān sūdayāmāsa mārutiḥ || 38 ||
+51,39,स तान्निहत्वा रणचण्डविक्रमः समीक्षमाणः पुनरेव लङ्काम् । प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली प्रकाशतादित्य इवांशुमाली ॥ ३९ ॥,sa tānnihatvā raṇacaṇḍavikramaḥ samīkṣamāṇaḥ punareva laṅkām | pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī prakāśatāditya ivāṃśumālī || 39 ||
+52,1,वीक्षमाणस्ततो लङ्कां कपिः कृतमनोरथः । वर्धमानसमुत्साहः कार्यशेषमचिन्तयत् ॥ १ ॥,vīkṣamāṇastato laṅkāṃ kapiḥ kṛtamanorathaḥ | vardhamānasamutsāhaḥ kāryaśeṣamacintayat || 1 ||
+52,2,किं नु खल्वविशिष्टं मे कर्तव्यमिह साम्प्रतम् । यदेषां रक्षसां भूयः संतापजननं भवेत् ॥ २ ॥,kiṃ nu khalvaviśiṣṭaṃ me kartavyamiha sāmpratam | yadeṣāṃ rakṣasāṃ bhūyaḥ saṃtāpajananaṃ bhavet || 2 ||
+52,3,वनं तावत् प्रमथितं प्रकृष्टा राक्षसा हताः । बलैकदेशः क्षपितः शेषं दुर्गविनाशनम् ॥ ३ ॥,vanaṃ tāvat pramathitaṃ prakṛṣṭā rākṣasā hatāḥ | balaikadeśaḥ kṣapitaḥ śeṣaṃ durgavināśanam || 3 ||
+52,4,दुर्गे विनाशिते कर्म भवेत् सुखपरिश्रमम् । अल्पयत्नेन कार्ये ऽस्मिन्मम स्यात् सफलः श्रमः ॥ ४ ॥,durge vināśite karma bhavet sukhapariśramam | alpayatnena kārye'sminmama syāt saphalaḥ śramaḥ || 4 ||
+52,5,यो ह्ययं मम लाङ्गूले दीप्यते हव्यवाहनः । अस्य संतर्पणं न्याय्यं कर्तुमेभिर्गृहोत्तमैः ॥ ५ ॥,yo hyayaṃ mama lāṅgūle dīpyate havyavāhanaḥ | asya saṃtarpaṇaṃ nyāyyaṃ kartumebhirgṛhottamaiḥ || 5 ||
+52,6,ततः प्रदीप्तलाङ्गूलः सविद्युदिव तोयदः । भवनाग्रेषु लङ्काया विचचार महाकपिः ॥ ६ ॥,tataḥ pradīptalāṅgūlaḥ savidyudiva toyadaḥ | bhavanāgreṣu laṅkāyā vicacāra mahākapiḥ || 6 ||
+52,7,मुमोच हनुमानग्निं कालानलशिखोपमम् ॥ ७ ॥,mumoca hanumānagniṃ kālānalaśikhopamam || 7 ||
+52,8,श्वसनेन च संयोगादतिवेगो महाबलः । कालाग्निरिव जज्वाल प्रावर्धत हुताशनः ॥ ८ ॥,śvasanena ca saṃyogādativego mahābalaḥ | kālāgniriva jajvāla prāvardhata hutāśanaḥ || 8 ||
+52,9,प्रदीप्तमग्निं पवनस्तेषु वेश्मसु चारयत् ॥ ९ ॥,pradīptamagniṃ pavanasteṣu veśmasu cārayat || 9 ||
+52,10,तानि काञ्चनजालानि मुक्तामणिमयानि च । भवनान्यवशीर्यन्त रत्नवन्ति महान्ति च ॥ १० ॥,tāni kāñcanajālāni muktāmaṇimayāni ca | bhavanānyavaśīryanta ratnavanti mahānti ca || 10 ||
+52,11,तानि भग्नविमानानि निपेतुर्वसुधातले । भवनानीव सिद्धानामम्बरात् पुण्यसंक्षये ॥ ११ ॥,tāni bhagnavimānāni nipeturvasudhātale | bhavanānīva siddhānāmambarāt puṇyasaṃkṣaye || 11 ||
+52,12,वज्रविद्रुमवैदूर्यमुक्तारजतसंहितान् । विचित्रान्भवनाद्धातून् स्यन्दमानान्ददर्श सः ॥ १२ ॥,vajravidrumavaidūryamuktārajatasaṃhitān | vicitrānbhavanāddhātūn syandamānāndadarśa saḥ || 12 ||
+52,13,नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां तृणानां च यथा तथा । हनूमान् राक्षसेन्द्राणां वधे किं चिन्न तृप्यति ॥ १३ ॥,nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ tṛṇānāṃ ca yathā tathā | hanūmān rākṣasendrāṇāṃ vadhe kiṃ cinna tṛpyati || 13 ||
+52,14,हुताशनज्वालसमावृता सा हतप्रवीरा परिवृत्तयोधा । हनूमातः क्रोधबलाभिभूता बभूव शापोपहतेव लङ्का ॥ १४ ॥,hutāśanajvālasamāvṛtā sā hatapravīrā parivṛttayodhā | hanūmātaḥ krodhabalābhibhūtā babhūva śāpopahateva laṅkā || 14 ||
+52,15,ससंभ्रमं त्रस्तविषण्णराक्षसां समुज्ज्वलज्ज्वालहुताशनाङ्किताम् । ददर्श लङ्कां हनुमान्महामनाः स्वयम्भुकोपोपहतामिवावनिम् ॥ १५ ॥,sasaṃbhramaṃ trastaviṣaṇṇarākṣasāṃ samujjvalajjvālahutāśanāṅkitām | dadarśa laṅkāṃ hanumānmahāmanāḥ svayambhukopopahatāmivāvanim || 15 ||
+52,16,स राक्षसांस्तान् सुबहूंश्च हत्वा वनं च भङ्क्त्��ा बहुपादपं तत् । विसृज्य रक्षो भवनेषु चाग्निं जगाम रामं मनसा महात्मा ॥ १६ ॥,sa rākṣasāṃstān subahūṃśca hatvā vanaṃ ca bhaṅktvā bahupādapaṃ tat | visṛjya rakṣo bhavaneṣu cāgniṃ jagāma rāmaṃ manasā mahātmā || 16 ||
+52,17,लङ्कां समस्तां संदीप्य लाङ्गूलाग्निं महाकपिः । निर्वापयामास तदा समुद्रे हरिसत्तमः ॥ १७ ॥,laṅkāṃ samastāṃ saṃdīpya lāṅgūlāgniṃ mahākapiḥ | nirvāpayāmāsa tadā samudre harisattamaḥ || 17 ||
+53,1,संदीप्यमानां विध्वस्तां त्रस्तरक्षो गणां पुरीम् । अवेक्ष्य हानुमांल् लङ्कां चिन्तयामास वानरः ॥ १ ॥,saṃdīpyamānāṃ vidhvastāṃ trastarakṣo gaṇāṃ purīm | avekṣya hānumāṃl laṅkāṃ cintayāmāsa vānaraḥ || 1 ||
+53,2,तस्याभूत् सुमहांस्त्रासः कुत्सा चात्मन्यजायत । लङ्कां प्रदहता कर्म किंस्वित् कृतमिदं मया ॥ २ ॥,tasyābhūt sumahāṃstrāsaḥ kutsā cātmanyajāyata | laṅkāṃ pradahatā karma kiṃsvit kṛtamidaṃ mayā || 2 ||
+53,3,धन्यास्ते पुरुषश्रेष्ठ ये बुद्ध्या कोपमुत्थितम् । निरुन्धन्ति महात्मानो दीप्तमग्निमिवाम्भसा ॥ ३ ॥,dhanyāste puruṣaśreṣṭha ye buddhyā kopamutthitam | nirundhanti mahātmāno dīptamagnimivāmbhasā || 3 ||
+53,4,यदि दग्धा त्वियं लङ्का नूनमार्यापि जानकी । दग्धा तेन मया भर्तुर्हतं कार्यमजानता ॥ ४ ॥,yadi dagdhā tviyaṃ laṅkā nūnamāryāpi jānakī | dagdhā tena mayā bharturhataṃ kāryamajānatā || 4 ||
+53,5,यदर्थमयमारम्भस्तत् कार्यमवसादितम् । मया हि दहता लङ्कां न सीता परिरक्षिता ॥ ५ ॥,yadarthamayamārambhastat kāryamavasāditam | mayā hi dahatā laṅkāṃ na sītā parirakṣitā || 5 ||
+53,6,ईषत्कार्यमिदं कार्यं कृतमासीन्न संशयः । तस्य क्रोधाभिभूतेन मया मूलक्षयः कृतः ॥ ६ ॥,īṣatkāryamidaṃ kāryaṃ kṛtamāsīnna saṃśayaḥ | tasya krodhābhibhūtena mayā mūlakṣayaḥ kṛtaḥ || 6 ||
+53,7,विनष्टा जानकी व्यक्तं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते । लङ्कायाः कश्चिदुद्देशः सर्वा भस्मीकृता पुरी ॥ ७ ॥,vinaṣṭā jānakī vyaktaṃ na hyadagdhaḥ pradṛśyate | laṅkāyāḥ kaściduddeśaḥ sarvā bhasmīkṛtā purī || 7 ||
+53,8,यदि तद्विहतं कार्यं मया प्रज्ञाविपर्ययात् । इहैव प्राणसंन्यासो ममापि ह्यतिरोचते ॥ ८ ॥,yadi tadvihataṃ kāryaṃ mayā prajñāviparyayāt | ihaiva prāṇasaṃnyāso mamāpi hyatirocate || 8 ||
+53,9,किमग्नौ निपताम्यद्य आहोस्विद्वडवामुखे । शरीरमाहो सत्त्वानां दद्मि सागरवासिनाम् ॥ ९ ॥,kimagnau nipatāmyadya āhosvidvaḍavāmukhe | śarīramāho sattvānāṃ dadmi sāgaravāsinām || 9 ||
+53,10,कथं हि जीवता शक्यो मया द्रष्टुं हरीश्वरः । तौ वा पुरुषशार्दूलौ कार्यसर्वस्वघातिना ॥ १० ॥,kathaṃ hi jīvatā śakyo mayā draṣṭuṃ harīśvaraḥ | tau vā puruṣaśārdūlau kāryasarvasvaghātinā || 10 ||
+53,11,मया खलु तदेवेदं रोषदोषात् प्रदर्शितम् । प्रथितं त्रिषु लोकेषु कपितमनवस्थितम् ॥ ११ ॥,mayā khalu tadevedaṃ roṣadoṣāt pradarśitam | prathitaṃ triṣu lokeṣu kapitamanavasthitam || 11 ||
+53,12,धिगस्तु राजसं भावमनीशमनवस्थितम् । ईश्वरेणापि यद् रागान्मया सीता न रक्षिता ॥ १२ ॥,dhigastu rājasaṃ bhāvamanīśamanavasthitam | īśvareṇāpi yad rāgānmayā sītā na rakṣitā || 12 ||
+53,13,विनष्टायां तु सीतायां ताव् उभौ विनशिष्यतः । तयोर्विनाशे सुग्रीवः सबन्धुर्विनशिष्यति ॥ १३ ॥,vinaṣṭāyāṃ tu sītāyāṃ tāv ubhau vinaśiṣyataḥ | tayorvināśe sugrīvaḥ sabandhurvinaśiṣyati || 13 ||
+53,14,एतदेव वचः श्रुत्वा भरतो भ्रातृवत्सलः । धर्मात्मा सहशत्रुघ्नः कथं शक्ष्यति जीवितुम् ॥ १४ ॥,etadeva vacaḥ śrutvā bharato bhrātṛvatsalaḥ | dharmātmā sahaśatrughnaḥ kathaṃ śakṣyati jīvitum || 14 ||
+53,15,इक्ष्वाकुवंशे धर्मिष्ठे गते नाशमसंशयम् । भविष्यन्ति प्रजाः सर्वाः शोकसंतापपीडिताः ॥ १५ ॥,ikṣvākuvaṃśe dharmiṣṭhe gate nāśamasaṃśayam | bhaviṣyanti prajāḥ sarvāḥ śokasaṃtāpapīḍitāḥ || 15 ||
+53,16,तदहं भाग्यरहितो लुप्तधर्मार्थसंग्रहः । रोषदोषपरीतात्मा व्यक्तं लोकविनाशनः ॥ १६ ॥,tadahaṃ bhāgyarahito luptadharmārthasaṃgrahaḥ | roṣadoṣaparītātmā vyaktaṃ lokavināśanaḥ || 16 ||
+53,17,इति चिन्तयतस्तस्य निमित्तान्युपपेदिरे । पूरमप्युपलब्धानि साक्षात् पुनरचिन्तयत् ॥ १७ ॥,iti cintayatastasya nimittānyupapedire | pūramapyupalabdhāni sākṣāt punaracintayat || 17 ||
+53,18,अथ वा चारुसर्वाङ्गी रक्षिता स्वेन तेजसा । न नशिष्यति कल्याणी नाग्निरग्नौ प्रवर्तते ॥ १८ ॥,atha vā cārusarvāṅgī rakṣitā svena tejasā | na naśiṣyati kalyāṇī nāgniragnau pravartate || 18 ||
+53,19,न हि धर्मान्मनस्तस्य भार्याममिततेजसः । स्वचारित्राभिगुप्तां तां स्प्रष्टुमर्हति पावकः ॥ १९ ॥,na hi dharmānmanastasya bhāryāmamitatejasaḥ | svacāritrābhiguptāṃ tāṃ spraṣṭumarhati pāvakaḥ || 19 ||
+53,20,नूनं रामप्रभावेन वैदेह्याः सुकृतेन च । यन्मां दहनकर्मायं नादहद्धव्यवाहनः ॥ २० ॥,nūnaṃ rāmaprabhāvena vaidehyāḥ sukṛtena ca | yanmāṃ dahanakarmāyaṃ nādahaddhavyavāhanaḥ || 20 ||
+53,21,त्रयाणां भरतादीनां भ्रातॄणां देवता च या । रामस्य च मनःकान्ता सा कथं विनशिष्यति ॥ २१ ॥,trayāṇāṃ bharatādīnāṃ bhrātṝṇāṃ devatā ca yā | rāmasya ca manaḥkāntā sā kathaṃ vinaśiṣyati || 21 ||
+53,22,यद्वा दहनकर्मायं सर्वत्र प्रभुरव्ययः । न मे दहति लाङ्गूलं कथमार्यां प्रधक्ष्यति ॥ २२ ॥,yadvā dahanakarmāyaṃ sarvatra prabhuravyayaḥ | na me dahati lāṅgūlaṃ kathamāryāṃ pradhakṣyati || 22 ||
+53,23,तपसा सत्यवाक्येन अनन्यत्वाच्च भर्तरि । अपि सा निर्दहेदग्निं न तामग्निः प्रधक्ष्यति ॥ २३ ॥,tapasā satyavākyena ananyatvācca bhartari | api sā nirdahedagniṃ na tāmagniḥ pradhakṣyati || 23 ||
+53,24,स तथा चिन्तयंस्तत्र देव्या धर्मपरिग्रहम् । शुश्राव हनुमान् वाक्यं चारणानां महात्मनाम् ॥ २४ ॥,sa tathā cintayaṃstatra devyā dharmaparigraham | śuśrāva hanumān vākyaṃ cāraṇānāṃ mahātmanām || 24 ||
+53,25,अहो खलु कृतं कर्म दुर्विषह्यं हनूमता । अग्निं विसृजताभीक्ष्णं भीमं राक्षससद्मनि ॥ २५ ॥,aho khalu kṛtaṃ karma durviṣahyaṃ hanūmatā | agniṃ visṛjatābhīkṣṇaṃ bhīmaṃ rākṣasasadmani || 25 ||
+53,26,दग्धेयं नगरी लङ्का साट्टप्राकारतोरणा । जानकी न च दग्धेति विस्मयो ऽद्भुत एव नः ॥ २६ ॥,dagdheyaṃ nagarī laṅkā sāṭṭaprākāratoraṇā | jānakī na ca dagdheti vismayo'dbhuta eva naḥ || 26 ||
+53,27,स निमित्तैश्च दृष्टार्थैः कारणैश्च महागुणैः । ऋषिवाक्यैश्च हनुमानभवत् प्रीतमानसः ॥ २७ ॥,sa nimittaiśca dṛṣṭārthaiḥ kāraṇaiśca mahāguṇaiḥ | ṛṣivākyaiśca hanumānabhavat prītamānasaḥ || 27 ||
+53,28,ततः कपिः प्राप्तमनोरथार्थस्तामक्षतां राजसुतां विदित्वा । प्रत्यक्षतस्तां पुनरेव दृष्ट्वा प्रतिप्रयाणाय मतिं चकार ॥ २८ ॥,tataḥ kapiḥ prāptamanorathārthastāmakṣatāṃ rājasutāṃ viditvā | pratyakṣatastāṃ punareva dṛṣṭvā pratiprayāṇāya matiṃ cakāra || 28 ||
+54,1,ततस्तु शिंशपामूले जानकीं पर्यवस्थिताम् । अभिवाद्याब्रवीद्दिष्ट्या पश्यामि त्वामिहाक्षताम् ॥ १ ॥,tatastu śiṃśapāmūle jānakīṃ paryavasthitām | abhivādyābravīddiṣṭyā paśyāmi tvāmihākṣatām || 1 ||
+54,2,ततस्तं प्रस्थितं सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः । भर्तृस्नेहान्वितं वाक्यं हनूमन्तमभाषत ॥ २ ॥,tatastaṃ prasthitaṃ sītā vīkṣamāṇā punaḥ punaḥ | bhartṛsnehānvitaṃ vākyaṃ hanūmantamabhāṣata || 2 ||
+54,3,काममस्य त्वमेवैकः कार्यस्य परिसाधने । पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस्ते बलोदयः ॥ ३ ॥,kāmamasya tvamevaikaḥ kāryasya parisādhane | paryāptaḥ paravīraghna yaśasyaste balodayaḥ || 3 ||
+54,4,बलैस्तु संकुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः । मां नयेद् यदि काकुत्स्थस्तस्य तत् सादृशं भवेत् ॥ ४ ॥,balaistu saṃkulāṃ kṛtvā laṅkāṃ parabalārdanaḥ | māṃ nayed yadi kākutsthastasya tat sādṛśaṃ bhavet || 4 ||
+54,5,तद् यथा तस्य विक्रान्तमनुरूपं महात्मनः । भवत्याहवशूरस्य तत्त्वमेवोपपादय ॥ ५ ॥,tad yathā tasya vikrāntamanurūpaṃ mahātmanaḥ | bhavatyāhavaśūrasya tattvamevopapādaya || 5 ||
+54,6,तदर्थोपहितं वाक्यं प्रश्रितं हेतुसंहितम् । निशम्य हनुमांस्तस्या वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ ६ ॥,tadarthopahitaṃ vākyaṃ praśritaṃ hetusaṃhitam | niśamya hanumāṃstasyā vākyamuttaramabravīt || 6 ||
+54,7,क्षिप्रमेष्यति काकुत्स्थो हर्यृक्षप्रवरैर्वृतः । यस्ते युधि विजित्यारीञ् शोकं व्यपनयिष्यति ॥ ७ ॥,kṣiprameṣyati kākutstho haryṛkṣapravarairvṛtaḥ | yaste yudhi vijityārīñ śokaṃ vyapanayiṣyati || 7 ||
+54,8,एवमाश्वास्य वैदेहीं हनूमान्मारुतात्मजः । गमनाय मतिं कृत्वा वैदेहीमभ्यवादयत् ॥ ८ ॥,evamāśvāsya vaidehīṃ hanūmānmārutātmajaḥ | gamanāya matiṃ kṛtvā vaidehīmabhyavādayat || 8 ||
+54,9,ततः स कपिशार्दूलः स्वामिसंदर्शनोत्सुकः । आरुरोह गिरिश्रेष्ठमरिष्टमरिमर्दनः ॥ ९ ॥,tataḥ sa kapiśārdūlaḥ svāmisaṃdarśanotsukaḥ | āruroha giriśreṣṭhamariṣṭamarimardanaḥ || 9 ||
+54,10,तुङ्गपद्मकजुष्टाभिर्नीलाभिर्वनराजिभिः । सालतालाश्वकर्णैश्च वंशैश्च बहुभिर्वृतम् ॥ १० ॥,tuṅgapadmakajuṣṭābhirnīlābhirvanarājibhiḥ | sālatālāśvakarṇaiśca vaṃśaiśca bahubhirvṛtam || 10 ||
+54,11,लतावितानैर्विततैः पुष्पवद्भिरलंकृतम् । नानामृगगणाकीर्णं धातुनिष्यन्दभूषितम् ॥ ११ ॥,latāvitānairvitataiḥ puṣpavadbhiralaṃkṛtam | nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ dhātuniṣyandabhūṣitam || 11 ||
+54,12,बहुप्रस्रवणोपेतं शिलासंचयसंकटम् । महर्षियक्षगन्धर्वकिंनरोरगसेवितम् ॥ १२ ॥,bahuprasravaṇopetaṃ śilāsaṃcayasaṃkaṭam | maharṣiyakṣagandharvakiṃnaroragasevitam || 12 ||
+54,13,लतापादपसंबाधं सिंहाकुलितकन्दरम् । व्याघ्रसंघसमाकीर्णं स्वादुमूलफलद्रुमम् ॥ १३ ॥,latāpādapasaṃbādhaṃ siṃhākulitakandaram | vyāghrasaṃghasamākīrṇaṃ svādumūlaphaladrumam || 13 ||
+54,14,तमारुरोहातिबलः पर्वतं प्लवगोत्तमः । रामदर्शनशीघ्रेण प्रहर्षेणाभिचोदितः ॥ १४ ॥,tamārurohātibalaḥ parvataṃ plavagottamaḥ | rāmadarśanaśīghreṇa praharṣeṇābhicoditaḥ || 14 ||
+54,15,तेन पादतलाक्रान्ता रम्येषु गिरिसानुषु । सघोषाः समशीर्यन्त शिलाश्चूर्णीकृतास्ततः ॥ १५ ॥,tena pādatalākrāntā ramyeṣu girisānuṣu | saghoṣāḥ samaśīryanta śilāścūrṇīkṛtāstataḥ || 15 ||
+54,16,स तमारुह्य शैलेन्द्रं व्यवर्धत महाकपिः । दक्षिणादुत्तरं पारं प्रार्थयंल् लवणाम्भसः ॥ १६ ॥,sa tamāruhya śailendraṃ vyavardhata mahākapiḥ | dakṣiṇāduttaraṃ pāraṃ prārthayaṃl lavaṇāmbhasaḥ || 16 ||
+54,17,अधिरुह्य ततो वीरः पर्वतं पवनात्मजः । ददर्श सागरं भीमं मीनोरगनिषेवितम् ॥ १७ ॥,adhiruhya tato vīraḥ parvataṃ pavanātmajaḥ | dadarśa sāgaraṃ bhīmaṃ mīnoraganiṣevitam || 17 ||
+54,18,स मारुत इवाकाशं मारुतस्यात्मसंभवः । प्रपेदे हरिशार्दूलो दक्षिणादुत्तरां दिशम् ॥ १८ ॥,sa māruta ivākāśaṃ mārutasyātmasaṃbhavaḥ | prapede hariśārdūlo dakṣiṇāduttarāṃ diśam || 18 ||
+54,19,स तदा पीडितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः । ररास सह तैर्भूतैः प्राविशद्वसुधातलम् । कम्पमानैश्च शिखरैः पतद्भिरपि च द्रुमैः ॥ १९ ॥,sa tadā pīḍitastena kapinā parvatottamaḥ | rarāsa saha tairbhūtaiḥ prāviśadvasudhātalam | kampamānaiśca śikharaiḥ patadbhirapi ca drumaiḥ || 19 ||
+54,20,तस्योरुवेगान्मथिताः पादपाः पुष्पशालिनः । निपेतुर्भूतले रुग्णाः शक्रायुधहता इव ॥ २० ॥,tasyoruvegānmathitāḥ pādapāḥ puṣpaśālinaḥ | nipeturbhūtale rugṇāḥ śakrāyudhahatā iva || 20 ||
+54,21,कन्दरोदरसंस्थानां पीडितानां महौजसाम् । सिंहानां निनदो भीमो नभो भिन्दन् स शुश्रुवे ॥ २१ ॥,kandarodarasaṃsthānāṃ pīḍitānāṃ mahaujasām | siṃhānāṃ ninado bhīmo nabho bhindan sa śuśruve || 21 ||
+54,22,स्रस्तव्याविद्धवसना व्याकुलीकृतभूषणा । विद्याधर्यः समुत्पेतुः सहसा धरणीधरात् ॥ २२ ॥,srastavyāviddhavasanā vyākulīkṛtabhūṣaṇā | vidyādharyaḥ samutpetuḥ sahasā dharaṇīdharāt || 22 ||
+54,23,अतिप्रमाणा बलिनो दीप्तजिह्वा महाविषाः । निपीडितशिरोग्रीवा व्यवेष्टन्त महाहयः ॥ २३ ॥,atipramāṇā balino dīptajihvā mahāviṣāḥ | nipīḍitaśirogrīvā vyaveṣṭanta mahāhayaḥ || 23 ||
+54,24,किंनरोरगगन्धर्वयक्षविद्याधरास्तथा । पीडितं तं नगवरं त्यक्त्वा गगनमास्थिताः ॥ २४ ॥,kiṃnaroragagandharvayakṣavidyādharāstathā | pīḍitaṃ taṃ nagavaraṃ tyaktvā gaganamāsthitāḥ || 24 ||
+54,25,स च भूमिधरः श्रीमान्बलिना तेन पीडितः । सवृक्षशिखरोदग्राः प्रविवेश रसातलम् ॥ २५ ॥,sa ca bhūmidharaḥ śrīmānbalinā tena pīḍitaḥ | savṛkṣaśikharodagrāḥ praviveśa rasātalam || 25 ||
+54,26,दशयोजनविस्तारस्त्रिंशद्योजनमुच्छ्रितः । धरण्यां समतां यातः स बभूव धराधरः ॥ २६ ॥,daśayojanavistārastri��śadyojanamucchritaḥ | dharaṇyāṃ samatāṃ yātaḥ sa babhūva dharādharaḥ || 26 ||
+55,1,सचन्द्रकुमुदं रम्यं सार्ककारण्डवं शुभम् । तिष्यश्रवणकदम्बमभ्रशैवलशाद्वलम् ॥ १ ॥,sacandrakumudaṃ ramyaṃ sārkakāraṇḍavaṃ śubham | tiṣyaśravaṇakadambamabhraśaivalaśādvalam || 1 ||
+55,2,पुनर्वसु महामीनं लोहिताङ्गमहाग्रहम् । ऐरावतमहाद्वीपं स्वातीहंसविलोडितम् ॥ २ ॥,punarvasu mahāmīnaṃ lohitāṅgamahāgraham | airāvatamahādvīpaṃ svātīhaṃsaviloḍitam || 2 ||
+55,3,वातसंघातजातोर्मिं चन्द्रांशुशिशिराम्बुमत् । भुजंगयक्षगन्धर्वप्रबुद्धकमलोत्पलम् ॥ ३ ॥,vātasaṃghātajātormiṃ candrāṃśuśiśirāmbumat | bhujaṃgayakṣagandharvaprabuddhakamalotpalam || 3 ||
+55,4,ग्रसमान इवाकाशं ताराधिपमिवालिखन् । हरन्निव सनक्षत्रं गगनं सार्कमण्डलम् ॥ ४ ॥,grasamāna ivākāśaṃ tārādhipamivālikhan | haranniva sanakṣatraṃ gaganaṃ sārkamaṇḍalam || 4 ||
+55,5,मारुतस्यालयं श्रीमान् कपिर्व्योमचरो महान् । हनूमान्मेघजालानि विकर्षन्निव गच्छति ॥ ५ ॥,mārutasyālayaṃ śrīmān kapirvyomacaro mahān | hanūmānmeghajālāni vikarṣanniva gacchati || 5 ||
+55,6,पाण्डुरारुणवर्णानि नीलमाञ्जिष्ठकानि च । हरितारुणवर्णानि महाभ्राणि चकाशिरे ॥ ६ ॥,pāṇḍurāruṇavarṇāni nīlamāñjiṣṭhakāni ca | haritāruṇavarṇāni mahābhrāṇi cakāśire || 6 ||
+55,7,प्रविशन्नभ्रजालानि निष्क्रमंश्च पुनः पुनः । प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च चन्द्रमा इव लक्ष्यते ॥ ७ ॥,praviśannabhrajālāni niṣkramaṃśca punaḥ punaḥ | pracchannaśca prakāśaśca candramā iva lakṣyate || 7 ||
+55,8,नदन्नादेन महता मेघस्वनमहास्वनः । आजगाम महातेजाः पुनर्मध्येन सागरम् ॥ ८ ॥,nadannādena mahatā meghasvanamahāsvanaḥ | ājagāma mahātejāḥ punarmadhyena sāgaram || 8 ||
+55,9,पर्वतेन्द्रं सुनाभं च समुपस्पृश्य वीर्यवान् । ज्यामुक्त इव नाराचो महावेगो ऽभ्युपागतः ॥ ९ ॥,parvatendraṃ sunābhaṃ ca samupaspṛśya vīryavān | jyāmukta iva nārāco mahāvego'bhyupāgataḥ || 9 ||
+55,10,स किं चिदनुसंप्राप्तः समालोक्य महागिरिम् । महेन्द्रमेघसंकाशं ननाद हरिपुंगवः ॥ १० ॥,sa kiṃ cidanusaṃprāptaḥ samālokya mahāgirim | mahendrameghasaṃkāśaṃ nanāda haripuṃgavaḥ || 10 ||
+55,11,निशम्य नदतो नादं वानरास्ते समन्ततः । बभूवुरुत्सुकाः सर्वे सुहृद्दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ ११ ॥,niśamya nadato nādaṃ vānarāste samantataḥ | babhūvurutsukāḥ sarve suhṛddarśanakāṅkṣiṇaḥ || 11 ||
+55,12,जाम्बवान् स हरिश्रेष्ठः प्रीतिसंहृष्टमानसः । उपामन्त्र्य हरीन् सर्वानिदं वचनमब्रवीत् ॥ १२ ॥,jāmbavān sa hariśreṣṭhaḥ prītisaṃhṛṣṭamānasaḥ | upāmantrya harīn sarvānidaṃ vacanamabravīt || 12 ||
+55,13,सर्वथा कृतकार्यो ऽसौ हनूमान्नात्र संशयः । न ह्यस्याकृतकार्यस्य नाद एवंविधो भवेत् ॥ १३ ॥,sarvathā kṛtakāryo'sau hanūmānnātra saṃśayaḥ | na hyasyākṛtakāryasya nāda evaṃvidho bhavet || 13 ||
+55,14,तस्या बाहूरुवेगं च निनादं च महात्मनः । निशम्य हरयो हृष्टाः समुत्पेतुस्ततस्ततः ॥ १४ ॥,tasyā bāhūruvegaṃ ca ninādaṃ ca mahātmanaḥ | niśamya harayo hṛṣṭāḥ samutpetustatastataḥ || 14 ||
+55,15,ते नगाग्रान्नगाग्राणि शि���राच्छिखराणि च । प्रहृष्टाः समपद्यन्त हनूमन्तं दिदृक्षवः ॥ १५ ॥,te nagāgrānnagāgrāṇi śikharācchikharāṇi ca | prahṛṣṭāḥ samapadyanta hanūmantaṃ didṛkṣavaḥ || 15 ||
+55,16,ते प्रीताः पादपाग्रेषु गृह्य शाखाः सुपुष्पिताः । वासांसीव प्रकाशानि समाविध्यन्त वानराः ॥ १६ ॥,te prītāḥ pādapāgreṣu gṛhya śākhāḥ supuṣpitāḥ | vāsāṃsīva prakāśāni samāvidhyanta vānarāḥ || 16 ||
+55,17,तमभ्रघनसंकाशमापतन्तं महाकपिम् । दृष्ट्वा ते वानराः सर्वे तस्थुः प्राञ्जलयस्तदा ॥ १७ ॥,tamabhraghanasaṃkāśamāpatantaṃ mahākapim | dṛṣṭvā te vānarāḥ sarve tasthuḥ prāñjalayastadā || 17 ||
+55,18,ततस्तु वेगवांस्तस्य गिरेर्गिरिनिभः कपिः । निपपात महेन्द्रस्य शिखरे पादपाकुले ॥ १८ ॥,tatastu vegavāṃstasya girergirinibhaḥ kapiḥ | nipapāta mahendrasya śikhare pādapākule || 18 ||
+55,19,ततस्ते प्रीतमनसः सर्वे वानरपुंगवाः । हनूमन्तं महात्मानं परिवार्योपतस्थिरे ॥ १९ ॥,tataste prītamanasaḥ sarve vānarapuṃgavāḥ | hanūmantaṃ mahātmānaṃ parivāryopatasthire || 19 ||
+55,20,परिवार्य च ते सर्वे परां प्रीतिमुपागताः । प्रहृष्टवदनाः सर्वे तमरोगमुपागतम् ॥ २० ॥,parivārya ca te sarve parāṃ prītimupāgatāḥ | prahṛṣṭavadanāḥ sarve tamarogamupāgatam || 20 ||
+55,21,उपायनानि चादाय मूलानि च फलानि च । प्रत्यर्चयन् हरिश्रेष्ठं हरयो मारुतात्मजम् ॥ २१ ॥,upāyanāni cādāya mūlāni ca phalāni ca | pratyarcayan hariśreṣṭhaṃ harayo mārutātmajam || 21 ||
+55,22,विनेदुर्मुदिताः के चिच्चक्रुः किल किलां तथा । हृष्टाः पादपशाखाश्च आनिन्युर्वानरर्षभाः ॥ २२ ॥,vinedurmuditāḥ ke ciccakruḥ kila kilāṃ tathā | hṛṣṭāḥ pādapaśākhāśca āninyurvānararṣabhāḥ || 22 ||
+55,23,हनूमांस्तु गुरून् वृद्धाञ्जाम्बवत् प्रमुखांस्तदा । कुमारमङ्गदं चैव सो ऽवन्दत महाकपिः ॥ २३ ॥,hanūmāṃstu gurūn vṛddhāñjāmbavat pramukhāṃstadā | kumāramaṅgadaṃ caiva so'vandata mahākapiḥ || 23 ||
+55,24,स ताभ्यां पूजितः पूज्यः कपिभिश्च प्रसादितः । दृष्टा देवीति विक्रान्तः संक्षेपेण न्यवेदयत् ॥ २४ ॥,sa tābhyāṃ pūjitaḥ pūjyaḥ kapibhiśca prasāditaḥ | dṛṣṭā devīti vikrāntaḥ saṃkṣepeṇa nyavedayat || 24 ||
+55,25,निषसाद च हस्तेन गृहीत्वा वालिनः सुतम् । रमणीये वनोद्देशे महेन्द्रस्य गिरेस्तदा ॥ २५ ॥,niṣasāda ca hastena gṛhītvā vālinaḥ sutam | ramaṇīye vanoddeśe mahendrasya girestadā || 25 ||
+55,26,हनूमानब्रवीद्धृष्टस्तदा तान् वानरर्षभान् । अशोकवनिकासंस्था दृष्टा सा जनकात्मजा ॥ २६ ॥,hanūmānabravīddhṛṣṭastadā tān vānararṣabhān | aśokavanikāsaṃsthā dṛṣṭā sā janakātmajā || 26 ||
+55,27,रक्ष्यमाणा सुघोराभी राक्षसीभिरनिन्दिता । एकवेणीधरा बाला रामदर्शनलालसा । उपवासपरिश्रान्ता मलिना जटिला कृशा ॥ २७ ॥,rakṣyamāṇā sughorābhī rākṣasībhiraninditā | ekaveṇīdharā bālā rāmadarśanalālasā | upavāsapariśrāntā malinā jaṭilā kṛśā || 27 ||
+55,28,ततो दृष्टेति वचनं महार्थममृतोपमम् । निशम्य मारुतेः सर्वे मुदिता वानरा भवन् ॥ २८ ॥,tato dṛṣṭeti vacanaṃ mahārthamamṛtopamam | niśamya māruteḥ sarve muditā vānarā bhavan || 28 ||
+55,29,क्ष्वेडन्त्यन्ये नदन्त्यन्ये गर्जन्त्यन्ये महाबलाः । चक्रुः किल किलामन्ये प्रतिगर्जन्ति चापरे ॥ २९ ॥,kṣveḍantyanye nadantyanye garjantyanye mahābalāḥ | cakruḥ kila kilāmanye pratigarjanti cāpare || 29 ||
+55,30,के चिदुच्छ्रितलाङ्गूलाः प्रहृष्टाः कपिकुञ्जराः । अञ्चितायतदीर्घाणि लाङ्गूलानि प्रविव्यधुः ॥ ३० ॥,ke ciducchritalāṅgūlāḥ prahṛṣṭāḥ kapikuñjarāḥ | añcitāyatadīrghāṇi lāṅgūlāni pravivyadhuḥ || 30 ||
+55,31,अपरे तु हनूमन्तं वानरा वारणोपमम् । आप्लुत्य गिरिशृङ्गेभ्यः संस्पृशन्ति स्म हर्षिताः ॥ ३१ ॥,apare tu hanūmantaṃ vānarā vāraṇopamam | āplutya giriśṛṅgebhyaḥ saṃspṛśanti sma harṣitāḥ || 31 ||
+55,32,उक्तवाक्यं हनूमन्तमङ्गदस्तु तदाब्रवीत् । सर्वेषां हरिवीराणां मध्ये वाचमनुत्तमाम् ॥ ३२ ॥,uktavākyaṃ hanūmantamaṅgadastu tadābravīt | sarveṣāṃ harivīrāṇāṃ madhye vācamanuttamām || 32 ||
+55,33,सत्त्वे वीर्ये न ते कश्चित् समो वानरविद्यते । यदवप्लुत्य विस्तीर्णं सागरं पुनरागतः ॥ ३३ ॥,sattve vīrye na te kaścit samo vānaravidyate | yadavaplutya vistīrṇaṃ sāgaraṃ punarāgataḥ || 33 ||
+55,34,दिष्ट्या दृष्टा त्वया देवी रामपत्नी यशस्विनी । दिष्ट्या त्यक्ष्यति काकुत्स्थः शोकं सीता वियोगजम् ॥ ३४ ॥,diṣṭyā dṛṣṭā tvayā devī rāmapatnī yaśasvinī | diṣṭyā tyakṣyati kākutsthaḥ śokaṃ sītā viyogajam || 34 ||
+55,35,ततो ऽङ्गदं हनूमन्तं जाम्बवन्तं च वानराः । परिवार्य प्रमुदिता भेजिरे विपुलाः शिलाः ॥ ३५ ॥,tato'ṅgadaṃ hanūmantaṃ jāmbavantaṃ ca vānarāḥ | parivārya pramuditā bhejire vipulāḥ śilāḥ || 35 ||
+55,36,श्रोतुकामाः समुद्रस्य लङ्घनं वानरोत्तमाः । दर्शनं चापि लङ्कायाः सीताया रावणस्य च । तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे हनूमद्वदनोन्मुखाः ॥ ३६ ॥,śrotukāmāḥ samudrasya laṅghanaṃ vānarottamāḥ | darśanaṃ cāpi laṅkāyāḥ sītāyā rāvaṇasya ca | tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve hanūmadvadanonmukhāḥ || 36 ||
+55,37,तस्थौ तत्राङ्गदः श्रीमान् वानरैर्बहुभिर्वृतः । उपास्यमानो विबुधैर्दिवि देवपतिर्यथा ॥ ३७ ॥,tasthau tatrāṅgadaḥ śrīmān vānarairbahubhirvṛtaḥ | upāsyamāno vibudhairdivi devapatiryathā || 37 ||
+55,38,हनूमता कीर्तिमता यशस्विना तथाङ्गदेनाङ्गदबद्धबाहुना । मुदा तदाध्यासितमुन्नतं महन्महीधराग्रं ज्वलितं श्रियाभवत् ॥ ३८ ॥,hanūmatā kīrtimatā yaśasvinā tathāṅgadenāṅgadabaddhabāhunā | mudā tadādhyāsitamunnataṃ mahanmahīdharāgraṃ jvalitaṃ śriyābhavat || 38 ||
+56,1,ततस्तस्य गिरेः शृङ्गे महेन्द्रस्य महाबलाः । हनुमत्प्रमुखाः प्रीतिं हरयो जग्मुरुत्तमाम् ॥ १ ॥,tatastasya gireḥ śṛṅge mahendrasya mahābalāḥ | hanumatpramukhāḥ prītiṃ harayo jagmuruttamām || 1 ||
+56,2,तं ततः प्रतिसंहृष्टः प्रीतिमन्तं महाकपिम् । जाम्बवान् कार्यवृत्तान्तमपृच्छदनिलात्मजम् ॥ २ ॥,taṃ tataḥ pratisaṃhṛṣṭaḥ prītimantaṃ mahākapim | jāmbavān kāryavṛttāntamapṛcchadanilātmajam || 2 ||
+56,3,कथं दृष्टा त्वया देवी कथं वा तत्र वर्तते । तस्यां वा स कथं वृत्तः क्रूरकर्मा दशाननः ॥ ३ ॥,kathaṃ dṛṣṭā tvayā devī kathaṃ vā tatra vartate | tasyāṃ vā sa kathaṃ vṛttaḥ krūrakarmā daśānanaḥ || 3 ||
+56,4,तत्त्वतः सर्वमेतन्नः प्रब्रूहि त्वं महाकपे । श्रुतार्थाश्चिन्तयिष्यामो भूयः कार्यविनिश्चयम् ॥ ४ ॥,tattvataḥ sarvametannaḥ prabrūhi tvaṃ mahākape | śrutārthāścintayiṣyāmo bhūyaḥ kāryaviniścayam || 4 ||
+56,5,यश्चार्थस्तत्र वक्तव्यो गतैरस्माभिरात्मवान् । रक्षितव्यं च यत्तत्र तद्भवान् व्याकरोतु नः ॥ ५ ॥,yaścārthastatra vaktavyo gatairasmābhirātmavān | rakṣitavyaṃ ca yattatra tadbhavān vyākarotu naḥ || 5 ||
+56,6,स नियुक्तस्ततस्तेन संप्रहृष्टतनूरुहः । नमस्यञ् शिरसा देव्यै सीतायै प्रत्यभाषत ॥ ६ ॥,sa niyuktastatastena saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ | namasyañ śirasā devyai sītāyai pratyabhāṣata || 6 ||
+56,7,प्रत्यक्षमेव भवतां महेन्द्राग्रात् खमाप्लुतः । उदधेर्दक्षिणं पारं काङ्क्षमाणः समाहितः ॥ ७ ॥,pratyakṣameva bhavatāṃ mahendrāgrāt khamāplutaḥ | udadherdakṣiṇaṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇaḥ samāhitaḥ || 7 ||
+56,8,गच्छतश्च हि मे घोरं विघ्नरूपमिवाभवत् । काञ्चनं शिखरं दिव्यं पश्यामि सुमनोहरम् ॥ ८ ॥,gacchataśca hi me ghoraṃ vighnarūpamivābhavat | kāñcanaṃ śikharaṃ divyaṃ paśyāmi sumanoharam || 8 ||
+56,9,स्थितं पन्थानमावृत्य मेने विघ्नं च तं नगम् ॥ ९ ॥,sthitaṃ panthānamāvṛtya mene vighnaṃ ca taṃ nagam || 9 ||
+56,10,उपसंगम्य तं दिव्यं काञ्चनं नगसत्तमम् । कृता मे मनसा बुद्धिर्भेत्तव्यो ऽयं मयेति च ॥ १० ॥,upasaṃgamya taṃ divyaṃ kāñcanaṃ nagasattamam | kṛtā me manasā buddhirbhettavyo'yaṃ mayeti ca || 10 ||
+56,11,प्रहतं च मया तस्य लाङ्गूलेन महागिरेः । शिखरं सूर्यसंकाशं व्यशीर्यत सहस्रधा ॥ ११ ॥,prahataṃ ca mayā tasya lāṅgūlena mahāgireḥ | śikharaṃ sūryasaṃkāśaṃ vyaśīryata sahasradhā || 11 ||
+56,12,व्यवसायं च मे बुद्ध्वा स होवाच महागिरिः । पुत्रेति मधुरां बाणीं मनःप्रह्लादयन्निव ॥ १२ ॥,vyavasāyaṃ ca me buddhvā sa hovāca mahāgiriḥ | putreti madhurāṃ bāṇīṃ manaḥprahlādayanniva || 12 ||
+56,13,पितृव्यं चापि मां विद्धि सखायं मातरिश्वनः । मैनाकमिति विख्यातं निवसन्तं महोदधौ ॥ १३ ॥,pitṛvyaṃ cāpi māṃ viddhi sakhāyaṃ mātariśvanaḥ | mainākamiti vikhyātaṃ nivasantaṃ mahodadhau || 13 ||
+56,14,पक्ष्ववन्तः पुरा पुत्र बभूवुः पर्वतोत्तमाः । छन्दतः पृथिवीं चेरुर्बाधमानाः समन्ततः ॥ १४ ॥,pakṣvavantaḥ purā putra babhūvuḥ parvatottamāḥ | chandataḥ pṛthivīṃ cerurbādhamānāḥ samantataḥ || 14 ||
+56,15,श्रुत्वा नगानां चरितं महेन्द्रः पाकशासनः । चिच्छेद भगवान्पक्षान् वज्रेणैषां सहस्रशः ॥ १५ ॥,śrutvā nagānāṃ caritaṃ mahendraḥ pākaśāsanaḥ | ciccheda bhagavānpakṣān vajreṇaiṣāṃ sahasraśaḥ || 15 ||
+56,16,अहं तु मोक्षितस्तस्मात्तव पित्रा महात्मना । मारुतेन तदा वत्स प्रक्षिप्तो ऽस्मि महार्णवे ॥ १६ ॥,ahaṃ tu mokṣitastasmāttava pitrā mahātmanā | mārutena tadā vatsa prakṣipto'smi mahārṇave || 16 ||
+56,17,रामस्य च मया साह्ये वर्तितव्यमरिंदम । रामो धर्मभृतां श्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः ॥ १७ ॥,rāmasya ca mayā sāhye vartitavyamariṃdama | rāmo dharmabhṛtāṃ śreṣṭho mahendrasamavikramaḥ || 17 ||
+56,18,एतच्छ्रुत्वा मया तस्य मैनाकस्य महात्मनः । कार्यमावेद्य तु गिरेरुद्धतं च मनो मम ॥ १८ ॥,etacchrutvā mayā tasya mainākasya mahātmanaḥ | kāryamāvedya tu gireruddhataṃ ca mano mama || 18 ||
+56,19,तेन चाहमनुज्ञातो मैनाकेन महात्मना । उत्तमं जवमास्थाय शेषमध्वानमास्थितः ॥ १९ ॥,tena cāhamanujñāto mainākena mahātmanā | uttamaṃ javamāsthāya śeṣamadhvānamāsthitaḥ || 19 ||
+56,20,ततो ऽहं सुचिरं कालं वेगेनाभ्यगमं पथि । ततः पश्याम्यहं देवीं सुरसां नागमातरम् ॥ २० ॥,tato'haṃ suciraṃ kālaṃ vegenābhyagamaṃ pathi | tataḥ paśyāmyahaṃ devīṃ surasāṃ nāgamātaram || 20 ||
+56,21,समुद्रमध्ये सा देवी वचनं मामभाषत । मम भक्ष्यः प्रदिष्टस्त्वममारैर्हरिसत्तमम् । ततस्त्वां भक्षयिष्यामि विहितस्त्वं चिरस्य मे ॥ २१ ॥,samudramadhye sā devī vacanaṃ māmabhāṣata | mama bhakṣyaḥ pradiṣṭastvamamārairharisattamam | tatastvāṃ bhakṣayiṣyāmi vihitastvaṃ cirasya me || 21 ||
+56,22,एवमुक्तः सुरसया प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः । विवर्णवदनो भूत्वा वाक्यं चेदमुदीरयम् ॥ २२ ॥,evamuktaḥ surasayā prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ | vivarṇavadano bhūtvā vākyaṃ cedamudīrayam || 22 ||
+56,23,रामो दाशरथिः श्रीमान्प्रविष्टो दण्डकावनम् । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च परंतपः ॥ २३ ॥,rāmo dāśarathiḥ śrīmānpraviṣṭo daṇḍakāvanam | lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā ca paraṃtapaḥ || 23 ||
+56,24,तस्य सीता हृता भार्या रावणेन दुरात्मना । तस्याः सकाशं दूतो ऽहं गमिष्ये रामशासनात् ॥ २४ ॥,tasya sītā hṛtā bhāryā rāvaṇena durātmanā | tasyāḥ sakāśaṃ dūto'haṃ gamiṣye rāmaśāsanāt || 24 ||
+56,25,कर्तुमर्हसि रामस्य साह्यं विषयवासिनि ॥ २५ ॥,kartumarhasi rāmasya sāhyaṃ viṣayavāsini || 25 ||
+56,26,अथ वा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम् । आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोति मे ॥ २६ ॥,atha vā maithilīṃ dṛṣṭvā rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam | āgamiṣyāmi te vaktraṃ satyaṃ pratiśṛṇoti me || 26 ||
+56,27,एवमुक्ता मया सा तु सुरसा कामरूपिणी । अब्रवीन्नातिवर्तेत कश्चिदेष वरो मम ॥ २७ ॥,evamuktā mayā sā tu surasā kāmarūpiṇī | abravīnnātivarteta kaścideṣa varo mama || 27 ||
+56,28,एवमुक्तः सुरसया दशयोजनमायतः । ततो ऽर्धगुणविस्तारो बभूवाहं क्षणेन तु ॥ २८ ॥,evamuktaḥ surasayā daśayojanamāyataḥ | tato'rdhaguṇavistāro babhūvāhaṃ kṣaṇena tu || 28 ||
+56,29,मत्प्रमाणानुरूपं च व्यादितं तन्मुखं तया । तद्दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं ह्रस्वं ह्यकरवं वपुः ॥ २९ ॥,matpramāṇānurūpaṃ ca vyāditaṃ tanmukhaṃ tayā | taddṛṣṭvā vyāditaṃ tvāsyaṃ hrasvaṃ hyakaravaṃ vapuḥ || 29 ||
+56,30,तस्मिन्मुहूर्ते च पुनर्बभूवाङ्गुष्ठसंमितः । अभिपत्याशु तद्वक्त्रं निर्गतो ऽहं ततः क्षणात् ॥ ३० ॥,tasminmuhūrte ca punarbabhūvāṅguṣṭhasaṃmitaḥ | abhipatyāśu tadvaktraṃ nirgato'haṃ tataḥ kṣaṇāt || 30 ||
+56,31,अब्रवीत् सुरसा देवी स्वेन रूपेण मां पुनः । अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम् ॥ ३१ ॥,abravīt surasā devī svena rūpeṇa māṃ punaḥ | arthasiddhyai hariśreṣṭha gaccha saumya yathāsukham || 31 ||
+56,32,समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना । सुखी भव महाबाहो प्रीतास्मि तव वानर ॥ ३२ ॥,samānaya ca vaidehīṃ rāghaveṇa mahātmanā | sukhī bhava mahābāho prītāsmi tava vānara || 32 ||
+56,33,ततो ऽहं साधु साध्वीति सर्वभूतैः प्रशंसितः । ततो ऽन्तरिक्षं विपुलं प्लुतो ऽहं गरुडो यथा ॥ ३३ ॥,tato'haṃ sādhu sādhvīti sarvabhūtaiḥ praśaṃsitaḥ | tato'ntarikṣaṃ vipulaṃ pluto'haṃ garuḍo yathā || 33 ||
+56,34,छाया मे निगृहीता च न च पश्यामि किं चन । सो ऽहं विगतवेगस्तु दिशो दश विलोकयन् । न किं चित्तत्र पश्यामि येन मे ऽपहृता गतिः ॥ ३४ ॥,chāyā me nigṛhītā ca na ca paśyāmi kiṃ cana | so'haṃ vigatavegastu diśo daśa vilokayan | na kiṃ cittatra paśyāmi yena me'pahṛtā gatiḥ || 34 ||
+56,35,ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना किं नाम गमने मम । ईदृशो विघ्न उत्पन्नो रूपं यत्र न दृश्यते ॥ ३५ ॥,tato me buddhirutpannā kiṃ nāma gamane mama | īdṛśo vighna utpanno rūpaṃ yatra na dṛśyate || 35 ||
+56,36,अधो भागेन मे दृष्टिः शोचता पातिता मया । ततो ऽद्राक्षमहं भीमां राक्षसीं सलिले शयाम् ॥ ३६ ॥,adho bhāgena me dṛṣṭiḥ śocatā pātitā mayā | tato'drākṣamahaṃ bhīmāṃ rākṣasīṃ salile śayām || 36 ||
+56,37,प्रहस्य च महानादमुक्तो ऽहं भीमया तया । अवस्थितमसंभ्रान्तमिदं वाक्यमशोभनम् ॥ ३७ ॥,prahasya ca mahānādamukto'haṃ bhīmayā tayā | avasthitamasaṃbhrāntamidaṃ vākyamaśobhanam || 37 ||
+56,38,क्वासि गन्ता महाकाय क्षुधिताया ममेप्सितः । भक्षः प्रीणय मे देहं चिरमाहारवर्जितम् ॥ ३८ ॥,kvāsi gantā mahākāya kṣudhitāyā mamepsitaḥ | bhakṣaḥ prīṇaya me dehaṃ ciramāhāravarjitam || 38 ||
+56,39,बाढमित्येव तां वाणीं प्रत्यगृह्णामहं ततः । आस्य प्रमाणादधिकं तस्याः कायमपूरयम् ॥ ३९ ॥,bāḍhamityeva tāṃ vāṇīṃ pratyagṛhṇāmahaṃ tataḥ | āsya pramāṇādadhikaṃ tasyāḥ kāyamapūrayam || 39 ||
+56,40,तस्याश्चास्यं महद्भीमं वर्धते मम भक्षणे । न च मां सा तु बुबुधे मम वा विकृतं कृतम् ॥ ४० ॥,tasyāścāsyaṃ mahadbhīmaṃ vardhate mama bhakṣaṇe | na ca māṃ sā tu bubudhe mama vā vikṛtaṃ kṛtam || 40 ||
+56,41,ततो ऽहं विपुलं रूपं संक्षिप्य निमिषान्तरात् । तस्या हृदयमादाय प्रपतामि नभस्तलम् ॥ ४१ ॥,tato'haṃ vipulaṃ rūpaṃ saṃkṣipya nimiṣāntarāt | tasyā hṛdayamādāya prapatāmi nabhastalam || 41 ||
+56,42,सा विसृष्टभुजा भीमा पपात लवणाम्भसि । मया पर्वतसंकाशा निकृत्तहृदया सती ॥ ४२ ॥,sā visṛṣṭabhujā bhīmā papāta lavaṇāmbhasi | mayā parvatasaṃkāśā nikṛttahṛdayā satī || 42 ||
+56,43,शृणोमि खगतानां च सिद्धानां चारणैः सह । राक्षसी सिंहिका भीमा क्षिप्रं हनुमता हृता ॥ ४३ ॥,śṛṇomi khagatānāṃ ca siddhānāṃ cāraṇaiḥ saha | rākṣasī siṃhikā bhīmā kṣipraṃ hanumatā hṛtā || 43 ||
+56,44,तां हत्वा पुनरेवाहं कृत्यमात्ययिकं स्मरन् । गत्वा च महदध्वानं पश्यामि नगमण्डितम् । दक्षिणं तीरमुदधेर्लङ्का यत्र च सा पुरी ॥ ४४ ॥,tāṃ hatvā punarevāhaṃ kṛtyamātyayikaṃ smaran | gatvā ca mahadadhvānaṃ paśyāmi nagamaṇḍitam | dakṣiṇaṃ tīramudadherlaṅkā yatra ca sā purī || 44 ||
+56,45,अस्तं दिनकरे याते रक्षसां निलयं पुरीम�� । प्रविष्टो ऽहमविज्ञातो रक्षोभिर्भीमविक्रमैः ॥ ४५ ॥,astaṃ dinakare yāte rakṣasāṃ nilayaṃ purīm | praviṣṭo'hamavijñāto rakṣobhirbhīmavikramaiḥ || 45 ||
+56,46,तत्राहं सर्वरात्रं तु विचिन्वञ्जनकात्मजाम् । रावणान्तःपुरगतो न चापश्यं सुमध्यमाम् ॥ ४६ ॥,tatrāhaṃ sarvarātraṃ tu vicinvañjanakātmajām | rāvaṇāntaḥpuragato na cāpaśyaṃ sumadhyamām || 46 ||
+56,47,ततः सीतामपश्यंस्तु रावणस्य निवेशने । शोकसागरमासाद्य न पारमुपलक्षये ॥ ४७ ॥,tataḥ sītāmapaśyaṃstu rāvaṇasya niveśane | śokasāgaramāsādya na pāramupalakṣaye || 47 ||
+56,48,शोचता च मया दृष्टं प्राकारेण समावृतम् । काञ्चनेन विकृष्टेन गृहोपवनमुत्तमम् ॥ ४८ ॥,śocatā ca mayā dṛṣṭaṃ prākāreṇa samāvṛtam | kāñcanena vikṛṣṭena gṛhopavanamuttamam || 48 ||
+56,49,स प्राकारमवप्लुत्य पश्यामि बहुपादपम् ॥ ४९ ॥,sa prākāramavaplutya paśyāmi bahupādapam || 49 ||
+56,50,अशोकवनिकामध्ये शिंशपापादपो महान् । तमारुह्य च पश्यामि काञ्चनं कदली वनम् ॥ ५० ॥,aśokavanikāmadhye śiṃśapāpādapo mahān | tamāruhya ca paśyāmi kāñcanaṃ kadalī vanam || 50 ||
+56,51,अदूराच्छिंशपावृक्षात् पश्यामि वनवर्णिनीम् । श्यामां कमलपत्राक्षीमुपवासकृशाननाम् ॥ ५१ ॥,adūrācchiṃśapāvṛkṣāt paśyāmi vanavarṇinīm | śyāmāṃ kamalapatrākṣīmupavāsakṛśānanām || 51 ||
+56,52,राक्षसीभिर्विरूपाभिः क्रूराभिरभिसंवृताम् । मांसशोणितभक्ष्याभिर्व्याघ्रीभिर्हरिणीं यथा ॥ ५२ ॥,rākṣasībhirvirūpābhiḥ krūrābhirabhisaṃvṛtām | māṃsaśoṇitabhakṣyābhirvyāghrībhirhariṇīṃ yathā || 52 ||
+56,53,तां दृष्ट्वा तादृशीं नारीं रामपत्नीमनिन्दिताम् । तत्रैव शिंशपावृक्षे पश्यन्नहमवस्थितः ॥ ५३ ॥,tāṃ dṛṣṭvā tādṛśīṃ nārīṃ rāmapatnīmaninditām | tatraiva śiṃśapāvṛkṣe paśyannahamavasthitaḥ || 53 ||
+56,54,ततो हलहलाशब्दं काञ्चीनूपुरमिश्रितम् । शृणोम्यधिकगम्भीरं रावणस्य निवेशने ॥ ५४ ॥,tato halahalāśabdaṃ kāñcīnūpuramiśritam | śṛṇomyadhikagambhīraṃ rāvaṇasya niveśane || 54 ||
+56,55,ततो ऽहं परमोद्विग्नः स्वरूपं प्रत्यसंहरम् । अहं च शिंशपावृक्षे पक्षीव गहने स्थितः ॥ ५५ ॥,tato'haṃ paramodvignaḥ svarūpaṃ pratyasaṃharam | ahaṃ ca śiṃśapāvṛkṣe pakṣīva gahane sthitaḥ || 55 ||
+56,56,ततो रावणदाराश्च रावणश्च महाबलः । तं देशं समनुप्राप्ता यत्र सीताभवत् स्थिता ॥ ५६ ॥,tato rāvaṇadārāśca rāvaṇaśca mahābalaḥ | taṃ deśaṃ samanuprāptā yatra sītābhavat sthitā || 56 ||
+56,57,तं दृष्ट्वाथ वरारोहा सीता रक्षोगणेश्वरम् । संकुच्योरू स्तनौ पीनौ बाहुभ्यां परिरभ्य च ॥ ५७ ॥,taṃ dṛṣṭvātha varārohā sītā rakṣogaṇeśvaram | saṃkucyorū stanau pīnau bāhubhyāṃ parirabhya ca || 57 ||
+56,58,तामुवाच दशग्रीवः सीतां परमदुःखिताम् । अवाक्शिराः प्रपतितो बहु मन्यस्व मामिति ॥ ५८ ॥,tāmuvāca daśagrīvaḥ sītāṃ paramaduḥkhitām | avākśirāḥ prapatito bahu manyasva māmiti || 58 ||
+56,59,यदि चेत्त्वं तु मां दर्पान्नाभिनन्दसि गर्विते । द्विमासानन्तरं सीते पास्यामि रुधिरं तव ॥ ५९ ॥,yadi cettvaṃ tu māṃ darpānnābhinandasi garvite | dvimāsānantaraṃ sīte pāsyāmi rudhiraṃ tava || 59 ||
+56,60,एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रावणस्य दुरात्मनः । उवाच परमक्रुद्धा सीता वचनमुत्तमम् ॥ ६० ॥,etacchrutvā vacastasya rāvaṇasya durātmanaḥ | uvāca paramakruddhā sītā vacanamuttamam || 60 ||
+56,61,राक्षसाधम रामस्य भार्याममिततेजसः । इक्ष्वाकुकुलनाथस्य स्नुषां दशरथस्य च । अवाच्यं वदतो जिह्वा कथं न पतिता तव ॥ ६१ ॥,rākṣasādhama rāmasya bhāryāmamitatejasaḥ | ikṣvākukulanāthasya snuṣāṃ daśarathasya ca | avācyaṃ vadato jihvā kathaṃ na patitā tava || 61 ||
+56,62,किंस्विद्वीर्यं तवानार्य यो मां भर्तुरसंनिधौ । अपहृत्यागतः पाप तेनादृष्टो महात्मना ॥ ६२ ॥,kiṃsvidvīryaṃ tavānārya yo māṃ bharturasaṃnidhau | apahṛtyāgataḥ pāpa tenādṛṣṭo mahātmanā || 62 ||
+56,63,न त्वं रामस्य सदृशो दास्ये ऽप्यस्या न युज्यसे । यज्ञीयः सत्यवाक् चैव रणश्लाघी च राघवः ॥ ६३ ॥,na tvaṃ rāmasya sadṛśo dāsye'pyasyā na yujyase | yajñīyaḥ satyavāk caiva raṇaślāghī ca rāghavaḥ || 63 ||
+56,64,जानक्या परुषं वाक्यमेवमुक्तो दशाननः । जज्वाल सहसा कोपाच्चितास्थ इव पावकः ॥ ६४ ॥,jānakyā paruṣaṃ vākyamevamukto daśānanaḥ | jajvāla sahasā kopāccitāstha iva pāvakaḥ || 64 ||
+56,65,विवृत्य नयने क्रूरे मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम् । मैथिलीं हन्तुमारब्धः स्त्रीभिर्हाहाकृतं तदा ॥ ६५ ॥,vivṛtya nayane krūre muṣṭimudyamya dakṣiṇam | maithilīṃ hantumārabdhaḥ strībhirhāhākṛtaṃ tadā || 65 ||
+56,66,स्त्रीणां मध्यात् समुत्पत्य तस्य भार्या दुरात्मनः । वरा मन्दोदरी नाम तया स प्रतिषेधितः ॥ ६६ ॥,strīṇāṃ madhyāt samutpatya tasya bhāryā durātmanaḥ | varā mandodarī nāma tayā sa pratiṣedhitaḥ || 66 ||
+56,67,उक्तश्च मधुरां वाणीं तया स मदनार्दितः । सीतया तव किं कार्यं महेन्द्रसमविक्रम । मया सह रमस्वाद्य मद्विशिष्टा न जानकी ॥ ६७ ॥,uktaśca madhurāṃ vāṇīṃ tayā sa madanārditaḥ | sītayā tava kiṃ kāryaṃ mahendrasamavikrama | mayā saha ramasvādya madviśiṣṭā na jānakī || 67 ||
+56,68,देवगन्धर्वकन्याभिर्यक्षकन्याभिरेव च । सार्धं प्रभो रमस्वेह सीतया किं करिष्यसि ॥ ६८ ॥,devagandharvakanyābhiryakṣakanyābhireva ca | sārdhaṃ prabho ramasveha sītayā kiṃ kariṣyasi || 68 ||
+56,69,ततस्ताभिः समेताभिर्नारीभिः स महाबलः । उत्थाप्य सहसा नीतो भवनं स्वं निशाचरः ॥ ६९ ॥,tatastābhiḥ sametābhirnārībhiḥ sa mahābalaḥ | utthāpya sahasā nīto bhavanaṃ svaṃ niśācaraḥ || 69 ||
+56,70,याते तस्मिन्दशग्रीवे राक्षस्यो विकृताननाः । सीतां निर्भर्त्सयामासुर्वाक्यैः क्रूरैः सुदारुणैः ॥ ७० ॥,yāte tasmindaśagrīve rākṣasyo vikṛtānanāḥ | sītāṃ nirbhartsayāmāsurvākyaiḥ krūraiḥ sudāruṇaiḥ || 70 ||
+56,71,तृणवद्भाषितं तासां गणयामास जानकी । तर्जितं च तदा तासां सीतां प्राप्य निरर्थकम् ॥ ७१ ॥,tṛṇavadbhāṣitaṃ tāsāṃ gaṇayāmāsa jānakī | tarjitaṃ ca tadā tāsāṃ sītāṃ prāpya nirarthakam || 71 ||
+56,72,वृथागर्जितनिश्चेष्टा राक्षस्यः पिशिताशनाः । रावणाय शशंसुस्ताः सीताव्यवसितं महत् ॥ ७२ ॥,vṛthāgarjitaniśceṣṭā rākṣasyaḥ piśitāśanāḥ | rāvaṇāya śaśaṃsustāḥ sītāvyavasitaṃ mahat || 72 ||
+56,73,ततस्ताः सहिताः सर्वा विहताशा निरुद्यमाः । परिक्षिप्य समन्तात्तां निद्रावशमुपागताः ॥ ७३ ॥,tatastāḥ sahitāḥ sarvā vihatāśā nirudyamāḥ | parikṣipya samantāttāṃ nidrāvaśamupāgatāḥ || 73 ||
+56,74,तासु चैव प्रसुप्तासु सीता भर्तृहिते रता । विलप्य करुणं दीना प्रशुशोच सुदुःखिता ॥ ७४ ॥,tāsu caiva prasuptāsu sītā bhartṛhite ratā | vilapya karuṇaṃ dīnā praśuśoca suduḥkhitā || 74 ||
+56,75,तां चाहं तादृशीं दृष्ट्वा सीताया दारुणां दशाम् । चिन्तयामास विश्रान्तो न च मे निर्वृतं मनः ॥ ७५ ॥,tāṃ cāhaṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā sītāyā dāruṇāṃ daśām | cintayāmāsa viśrānto na ca me nirvṛtaṃ manaḥ || 75 ||
+56,76,संभाषणार्थे च मया जानक्याश्चिन्तितो विधिः । इक्ष्वाकुकुलवंशस्तु ततो मम पुरस्कृतः ॥ ७६ ॥,saṃbhāṣaṇārthe ca mayā jānakyāścintito vidhiḥ | ikṣvākukulavaṃśastu tato mama puraskṛtaḥ || 76 ||
+56,77,श्रुत्वा तु गदितां वाचं राजर्षिगणपूजिताम् । प्रत्यभाषत मां देवी बाष्पैः पिहितलोचना ॥ ७७ ॥,śrutvā tu gaditāṃ vācaṃ rājarṣigaṇapūjitām | pratyabhāṣata māṃ devī bāṣpaiḥ pihitalocanā || 77 ||
+56,78,कस्त्वं केन कथं चेह प्राप्तो वानरपुंगव । का च रामेण ते प्रीतिस्तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ ७८ ॥,kastvaṃ kena kathaṃ ceha prāpto vānarapuṃgava | kā ca rāmeṇa te prītistanme śaṃsitumarhasi || 78 ||
+56,79,तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा अहमप्यब्रुवं वचः । देवि रामस्य भर्तुस्ते सहायो भीमविक्रमः । सुग्रीवो नाम विक्रान्तो वानरेन्दो महाबलः ॥ ७९ ॥,tasyāstadvacanaṃ śrutvā ahamapyabruvaṃ vacaḥ | devi rāmasya bhartuste sahāyo bhīmavikramaḥ | sugrīvo nāma vikrānto vānarendo mahābalaḥ || 79 ||
+56,80,तस्य मां विद्धि भृत्यं त्वं हनूमन्तमिहागतम् । भर्त्राहं प्रहितस्तुभ्यं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ८० ॥,tasya māṃ viddhi bhṛtyaṃ tvaṃ hanūmantamihāgatam | bhartrāhaṃ prahitastubhyaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 80 ||
+56,81,इदं च पुरुषव्याघ्रः श्रीमान्दाशरथिः स्वयम् । अङ्गुलीयमभिज्ञानमदात्तुभ्यं यशस्विनि ॥ ८१ ॥,idaṃ ca puruṣavyāghraḥ śrīmāndāśarathiḥ svayam | aṅgulīyamabhijñānamadāttubhyaṃ yaśasvini || 81 ||
+56,82,तदिच्छामि त्वयाज्ञप्तं देवि किं करवाण्यहम् । रामलक्ष्मणयोः पार्श्वं नयामि त्वां किमुत्तरम् ॥ ८२ ॥,tadicchāmi tvayājñaptaṃ devi kiṃ karavāṇyaham | rāmalakṣmaṇayoḥ pārśvaṃ nayāmi tvāṃ kimuttaram || 82 ||
+56,83,एतच्छ्रुत्वा विदित्वा च सीता जनकनन्दिनी । आह रावणमुत्साद्य राघवो मां नयत्विति ॥ ८३ ॥,etacchrutvā viditvā ca sītā janakanandinī | āha rāvaṇamutsādya rāghavo māṃ nayatviti || 83 ||
+56,84,प्रणम्य शिरसा देवीमहमार्यामनिन्दिताम् । राघवस्य मनोह्लादमभिज्ञानमयाचिषम् ॥ ८४ ॥,praṇamya śirasā devīmahamāryāmaninditām | rāghavasya manohlādamabhijñānamayāciṣam || 84 ||
+56,85,एवमुक्ता वरारोहा मणिप्रवरमुत्तमम् । प्रायच्छत् परमोद्विग्ना वाचा मां संदिदेश ह ॥ ८५ ॥,evamuktā varārohā maṇipravaramuttamam | prāyacchat paramodvignā vācā māṃ saṃdideśa ha || 85 ||
+56,86,ततस्तस्यै प्रणम्याहं राजपुत्र्यै समाहितः । प्रदक्षिणं परिक्राममिहाभ्युद्गतमानसः ॥ ८६ ॥,tatastasyai praṇamyāhaṃ rājaputryai samāhitaḥ | pradakṣiṇaṃ parikrāmamihābhyudgatamānasaḥ || 86 ||
+56,87,उत्तरं पुनरेवाह निश्चित्य मनसा तदा । हनूमन्मम वृत्तान्तं वक्तुमर्हसि राघवे ॥ ८७ ॥,uttaraṃ punarevāha niścitya manasā tadā | hanūmanmama vṛttāntaṃ vaktumarhasi rāghave || 87 ||
+56,88,यथा श्रुत्वैव नचिरात्ताव् उभौ रामलक्ष्मणौ । सुग्रीवसहितौ वीराव् उपेयातां तथा कुरु ॥ ८८ ॥,yathā śrutvaiva nacirāttāv ubhau rāmalakṣmaṇau | sugrīvasahitau vīrāv upeyātāṃ tathā kuru || 88 ||
+56,89,यद्यन्यथा भवेदेतद्द्वौ मासौ जीवितं मम । न मां द्रक्ष्यति काकुत्स्थो म्रिये साहमनाथवत् ॥ ८९ ॥,yadyanyathā bhavedetaddvau māsau jīvitaṃ mama | na māṃ drakṣyati kākutstho mriye sāhamanāthavat || 89 ||
+56,90,तच्छ्रुत्वा करुणं वाक्यं क्रोधो मामभ्यवर्तत । उत्तरं च मया दृष्टं कार्यशेषमनन्तरम् ॥ ९० ॥,tacchrutvā karuṇaṃ vākyaṃ krodho māmabhyavartata | uttaraṃ ca mayā dṛṣṭaṃ kāryaśeṣamanantaram || 90 ||
+56,91,ततो ऽवर्धत मे कायस्तदा पर्वतसंनिभः । युद्धकाङ्क्षी वनं तच्च विनाशयितुमारभे ॥ ९१ ॥,tato'vardhata me kāyastadā parvatasaṃnibhaḥ | yuddhakāṅkṣī vanaṃ tacca vināśayitumārabhe || 91 ||
+56,92,तद्भग्नं वनषण्डं तु भ्रान्तत्रस्तमृगद्विजम् । प्रतिबुद्धा निरीक्षन्ते राक्षस्यो विकृताननाः ॥ ९२ ॥,tadbhagnaṃ vanaṣaṇḍaṃ tu bhrāntatrastamṛgadvijam | pratibuddhā nirīkṣante rākṣasyo vikṛtānanāḥ || 92 ||
+56,93,मां च दृष्ट्वा वने तस्मिन् समागम्य ततस्ततः । ताः समभ्यागताः क्षिप्रं रावणायाचचक्षिरे ॥ ९३ ॥,māṃ ca dṛṣṭvā vane tasmin samāgamya tatastataḥ | tāḥ samabhyāgatāḥ kṣipraṃ rāvaṇāyācacakṣire || 93 ||
+56,94,राजन् वनमिदं दुर्गं तव भग्नं दुरात्मना । वानरेण ह्यविज्ञाय तव वीर्यं महाबल ॥ ९४ ॥,rājan vanamidaṃ durgaṃ tava bhagnaṃ durātmanā | vānareṇa hyavijñāya tava vīryaṃ mahābala || 94 ||
+56,95,दुर्बुद्धेस्तस्य राजेन्द्र तव विप्रियकारिणः । वधमाज्ञापय क्षिप्रं यथासौ विलयं व्रजेत् ॥ ९५ ॥,durbuddhestasya rājendra tava vipriyakāriṇaḥ | vadhamājñāpaya kṣipraṃ yathāsau vilayaṃ vrajet || 95 ||
+56,96,तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रेण विसृष्टा भृशदुर्जयाः । राक्षसाः किंकरा नाम रावणस्य मनोऽनुगाः ॥ ९६ ॥,tacchrutvā rākṣasendreṇa visṛṣṭā bhṛśadurjayāḥ | rākṣasāḥ kiṃkarā nāma rāvaṇasya mano'nugāḥ || 96 ||
+56,97,तेषामशीतिसाहस्रं शूलमुद्गरपाणिनाम् । मया तस्मिन् वनोद्देशे परिघेण निषूदितम् ॥ ९७ ॥,teṣāmaśītisāhasraṃ śūlamudgarapāṇinām | mayā tasmin vanoddeśe parigheṇa niṣūditam || 97 ||
+56,98,तेषां तु हतशेषा ये ते गता लघुविक्रमाः । निहतं च मया सैन्यं रावणायाचचक्षिरे ॥ ९८ ॥,teṣāṃ tu hataśeṣā ye te gatā laghuvikramāḥ | nihataṃ ca mayā sainyaṃ rāvaṇāyācacakṣire || 98 ||
+56,99,ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना चैत्यप्रासादमाक्रमम् ॥ ९९ ॥,tato me buddhirutpannā caityaprāsādamākramam || 99 ||
+56,100,तत्रस्थान् राक्षसान् हत्वा शतं स्तम्भेन वै पुनः । ललाम भूतो लङ्काया मया विध्वंसितो रुषा ॥ १०० ॥,tatrasthān rākṣasān hatvā śataṃ stambhena vai punaḥ | lalāma bhūto laṅkāyā mayā vidhvaṃsito ruṣā || 100 ||
+56,101,ततः प्रहस्तस्य सुतं जम्बुमालिनमादिशत् ॥ १०१ ॥,tataḥ prahastasya sutaṃ jambumālinamādiśat || 101 ||
+56,102,तमहं बलसंपन्नं राक्षसं रणकोविदम् । परिघेणातिघोरेण सूदयामि सहानुगम् ॥ १०२ ॥,tamahaṃ balasaṃpannaṃ rākṣasaṃ raṇakovidam | parigheṇātighoreṇa sūdayāmi sahānugam || 102 ||
+56,103,तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्तु मन्त्रिपुत्रान्महाबलान् । पदातिबलसंपन्नान्प्रेषयामास रावणः । परिघेणैव तान् सर्वान्नयामि यमसादनम् ॥ १०३ ॥,tacchrutvā rākṣasendrastu mantriputrānmahābalān | padātibalasaṃpannānpreṣayāmāsa rāvaṇaḥ | parigheṇaiva tān sarvānnayāmi yamasādanam || 103 ||
+56,104,मन्त्रिपुत्रान् हताञ् श्रुत्वा समरे लघुविक्रमान् । पञ्चसेनाग्रगाञ् शूरान्प्रेषयामास रावणः । तानहं सह सैन्यान् वै सर्वानेवाभ्यसूदयम् ॥ १०४ ॥,mantriputrān hatāñ śrutvā samare laghuvikramān | pañcasenāgragāñ śūrānpreṣayāmāsa rāvaṇaḥ | tānahaṃ saha sainyān vai sarvānevābhyasūdayam || 104 ||
+56,105,ततः पुनर्दशग्रीवः पुत्रमक्षं महाबलम् । बहुभी राकसैः सार्धं प्रेषयामास संयुगे ॥ १०५ ॥,tataḥ punardaśagrīvaḥ putramakṣaṃ mahābalam | bahubhī rākasaiḥ sārdhaṃ preṣayāmāsa saṃyuge || 105 ||
+56,106,तं तु मन्दोदरी पुत्रं कुमारं रणपण्डितम् । सहसा खं समुत्क्रान्तं पादयोश्च गृहीतवान् । चर्मासिनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम् ॥ १०६ ॥,taṃ tu mandodarī putraṃ kumāraṃ raṇapaṇḍitam | sahasā khaṃ samutkrāntaṃ pādayośca gṛhītavān | carmāsinaṃ śataguṇaṃ bhrāmayitvā vyapeṣayam || 106 ||
+56,107,तमक्षमागतं भग्नं निशम्य स दशाननः । तत इन्द्रजितं नाम द्वितीयं रावणः सुतम् । व्यादिदेश सुसंक्रुद्धो बलिनं युद्धदुर्मदम् ॥ १०७ ॥,tamakṣamāgataṃ bhagnaṃ niśamya sa daśānanaḥ | tata indrajitaṃ nāma dvitīyaṃ rāvaṇaḥ sutam | vyādideśa susaṃkruddho balinaṃ yuddhadurmadam || 107 ||
+56,108,तस्याप्यहं बलं सर्वं तं च राक्षसपुंगवम् । नष्टौजसं रणे कृत्वा परं हर्षमुपागमम् ॥ १०८ ॥,tasyāpyahaṃ balaṃ sarvaṃ taṃ ca rākṣasapuṃgavam | naṣṭaujasaṃ raṇe kṛtvā paraṃ harṣamupāgamam || 108 ||
+56,109,महता हि महाबाहुः प्रत्ययेन महाबलः । प्रेषितो रावणेनैष सह वीरैर्मदोत्कटैः ॥ १०९ ॥,mahatā hi mahābāhuḥ pratyayena mahābalaḥ | preṣito rāvaṇenaiṣa saha vīrairmadotkaṭaiḥ || 109 ||
+56,110,ब्राह्मेणास्त्रेण स तु मां प्रबध्नाच्चातिवेगतः । रज्जूभिरभिबध्नन्ति ततो मां तत्र राक्षसाः ॥ ११० ॥,brāhmeṇāstreṇa sa tu māṃ prabadhnāccātivegataḥ | rajjūbhirabhibadhnanti tato māṃ tatra rākṣasāḥ || 110 ||
+56,111,रावणस्य समीपं च गृहीत्वा मामुपानयन् । दृष्ट्वा संभाषितश्चाहं रावणेन दुरात्मना ॥ १११ ॥,rāvaṇasya samīpaṃ ca gṛhītvā māmupānayan | dṛṣṭvā saṃbhāṣitaścāhaṃ rāvaṇena durātmanā || 111 ||
+56,112,पृष्टश्च लङ्कागमनं राक्षसानां च तद्वधम् । तत् सर्वं च मया तत्र सीतार्थमिति जल्पितम् ॥ ११२ ॥,pṛṣṭaśca laṅkāgamanaṃ rākṣasānāṃ ca tadvadham | tat sarvaṃ ca mayā tatra sītārthamiti jalpitam || 112 ||
+56,113,अस्याहं दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तस्त्वद्भवनं विभो । मारुतस्यौरसः पुत्रो वानरो हनुमानहम् ॥ ११३ ॥,asyāhaṃ darśanākāṅkṣī prāptastvadbhavanaṃ vibho | mārutasyaurasaḥ putro vānaro hanumānaham || 113 ||
+56,114,रामदूतं च मां विद्धि सुग्रीवसचिवं कपिम् । सो ऽहं दौत्येन रामस्य त्वत्समीपमिहागतः ॥ ११४ ॥,rāmadūtaṃ ca māṃ viddhi sugrīvasacivaṃ kapim | so'haṃ dautyena rāmasya tvatsamīpamihāgataḥ || 114 ||
+56,115,शृणु चापि समादेशं यदहं प्रब्रवीमि ते । राक्षसेश हरीशस्त्वां वाक्यमाह समाहितम् । धर्मार्थकामसहितं हितं पथ्यमिवाशनम् ॥ ११५ ॥,śṛṇu cāpi samādeśaṃ yadahaṃ prabravīmi te | rākṣaseśa harīśastvāṃ vākyamāha samāhitam | dharmārthakāmasahitaṃ hitaṃ pathyamivāśanam || 115 ||
+56,116,वसतो ऋष्यमूके मे पर्वते विपुलद्रुमे । राघवो रणविक्रान्तो मित्रत्वं समुपागतः ॥ ११६ ॥,vasato ṛṣyamūke me parvate vipuladrume | rāghavo raṇavikrānto mitratvaṃ samupāgataḥ || 116 ||
+56,117,तेन मे कथितं राजन्भार्या मे रक्षसा हृता । तत्र साहाय्यहेतोर्मे समयं कर्तुमर्हसि ॥ ११७ ॥,tena me kathitaṃ rājanbhāryā me rakṣasā hṛtā | tatra sāhāyyahetorme samayaṃ kartumarhasi || 117 ||
+56,118,वालिना हृतराज्येन सुग्रीवेण सह प्रभुः । चक्रे ऽग्निसाक्षिकं सक्यं राघवः सहलक्ष्मणः ॥ ११८ ॥,vālinā hṛtarājyena sugrīveṇa saha prabhuḥ | cakre'gnisākṣikaṃ sakyaṃ rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ || 118 ||
+56,119,तेन वालिनमुत्साद्य शरेणैकेन संयुगे । वानराणां महाराजः कृतः संप्लवतां प्रभुः ॥ ११९ ॥,tena vālinamutsādya śareṇaikena saṃyuge | vānarāṇāṃ mahārājaḥ kṛtaḥ saṃplavatāṃ prabhuḥ || 119 ||
+56,120,तस्य साहाय्यमस्माभिः कार्यं सर्वात्मना त्विह । तेन प्रस्थापितस्तुभ्यं समीपमिह धर्मतः ॥ १२० ॥,tasya sāhāyyamasmābhiḥ kāryaṃ sarvātmanā tviha | tena prasthāpitastubhyaṃ samīpamiha dharmataḥ || 120 ||
+56,121,क्षिप्रमानीयतां सीता दीयतां राघवस्य च । यावन्न हरयो वीरा विधमन्ति बलं तव ॥ १२१ ॥,kṣipramānīyatāṃ sītā dīyatāṃ rāghavasya ca | yāvanna harayo vīrā vidhamanti balaṃ tava || 121 ||
+56,122,वानराणां प्रभवो हि न केन विदितः पुरा । देवतानां सकाशं च ये गच्छन्ति निमन्त्रिताः ॥ १२२ ॥,vānarāṇāṃ prabhavo hi na kena viditaḥ purā | devatānāṃ sakāśaṃ ca ye gacchanti nimantritāḥ || 122 ||
+56,123,इति वानरराजस्त्वामाहेत्यभिहितो मया । मामैक्षत ततो रुष्टश्चक्षुषा प्रदहन्निव ॥ १२३ ॥,iti vānararājastvāmāhetyabhihito mayā | māmaikṣata tato ruṣṭaścakṣuṣā pradahanniva || 123 ||
+56,124,तेन वध्यो ऽहमाज्ञप्तो रक्षसा रौद्रकर्मणा ॥ १२४ ॥,tena vadhyo'hamājñapto rakṣasā raudrakarmaṇā || 124 ||
+56,125,ततो विभीषणो नाम तस्य भ्राता महामतिः । तेन राक्षसराजो ऽसौ याचितो मम कारणात् ॥ १२५ ॥,tato vibhīṣaṇo nāma tasya bhrātā mahāmatiḥ | tena rākṣasarājo'sau yācito mama kāraṇāt || 125 ||
+56,126,दूतवध्या न दृष्टा हि राजशास्त्रेषु राक्षस । दूतेन वेदितव्यं च यथार्थं हितवादिना ॥ १२६ ॥,dūtavadhyā na dṛṣṭā hi rājaśāstreṣu rākṣasa | dūtena veditavyaṃ ca yathārthaṃ hitavādinā || 126 ||
+56,127,सुमहत्यपराधे ऽपि दूतस्यातुलविक्रमः । विरूपकरणं दृष���टं न वधो ऽस्तीह शास्त्रतः ॥ १२७ ॥,sumahatyaparādhe'pi dūtasyātulavikramaḥ | virūpakaraṇaṃ dṛṣṭaṃ na vadho'stīha śāstrataḥ || 127 ||
+56,128,विभीषणेनैवमुक्तो रावणः संदिदेश तान् । राक्षसानेतदेवाद्य लाङ्गूलं दह्यतामिति ॥ १२८ ॥,vibhīṣaṇenaivamukto rāvaṇaḥ saṃdideśa tān | rākṣasānetadevādya lāṅgūlaṃ dahyatāmiti || 128 ||
+56,129,ततस्तस्य वचः श्रुत्वा मम पुच्छं समन्ततः । वेष्टितं शणवल्कैश्च पटैः कार्पासकैस्तथा ॥ १२९ ॥,tatastasya vacaḥ śrutvā mama pucchaṃ samantataḥ | veṣṭitaṃ śaṇavalkaiśca paṭaiḥ kārpāsakaistathā || 129 ||
+56,130,राक्षसाः सिद्धसंनाहास्ततस्ते चण्डविक्रमाः । तदादीप्यन्त मे पुच्छं हनन्तः काष्ठमुष्टिभिः ॥ १३० ॥,rākṣasāḥ siddhasaṃnāhāstataste caṇḍavikramāḥ | tadādīpyanta me pucchaṃ hanantaḥ kāṣṭhamuṣṭibhiḥ || 130 ||
+56,131,बद्धस्य बहुभिः पाशैर्यन्त्रितस्य च राक्षसैः । न मे पीडा भवेत् का चिद्दिदृक्षोर्नगरीं दिवा ॥ १३१ ॥,baddhasya bahubhiḥ pāśairyantritasya ca rākṣasaiḥ | na me pīḍā bhavet kā ciddidṛkṣornagarīṃ divā || 131 ||
+56,132,ततस्ते राक्षसाः शूरा बद्धं मामग्निसंवृतम् । अघोषयन् राजमार्गे नगरद्वारमागताः ॥ १३२ ॥,tataste rākṣasāḥ śūrā baddhaṃ māmagnisaṃvṛtam | aghoṣayan rājamārge nagaradvāramāgatāḥ || 132 ||
+56,133,ततो ऽहं सुमहद् रूपं संक्षिप्य पुनरात्मनः । विमोचयित्वा तं बन्धं प्रकृतिष्ठः स्थितः पुनः ॥ १३३ ॥,tato'haṃ sumahad rūpaṃ saṃkṣipya punarātmanaḥ | vimocayitvā taṃ bandhaṃ prakṛtiṣṭhaḥ sthitaḥ punaḥ || 133 ||
+56,134,आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांस्यसूदयम् । ततस्तन्नगरद्वारं वेगेनाप्लुतवानहम् ॥ १३४ ॥,āyasaṃ parighaṃ gṛhya tāni rakṣāṃsyasūdayam | tatastannagaradvāraṃ vegenāplutavānaham || 134 ||
+56,135,पुच्छेन च प्रदीप्तेन तां पुरीं साट्टगोपुराम् । दहाम्यहमसंभ्रान्तो युगान्ताग्निरिव प्रजाः ॥ १३५ ॥,pucchena ca pradīptena tāṃ purīṃ sāṭṭagopurām | dahāmyahamasaṃbhrānto yugāntāgniriva prajāḥ || 135 ||
+56,136,दग्ध्वा लङ्कां पुनश्चैव शङ्का मामभ्यवर्तत । दहता च मया लङ्कां दग्धा सीता न संशयः ॥ १३६ ॥,dagdhvā laṅkāṃ punaścaiva śaṅkā māmabhyavartata | dahatā ca mayā laṅkāṃ dagdhā sītā na saṃśayaḥ || 136 ||
+56,137,अथाहं वाचमश्रौषं चारणानां शुभाक्षराम् । जानकी न च दग्धेति विस्मयोदन्तभाषिणाम् ॥ १३७ ॥,athāhaṃ vācamaśrauṣaṃ cāraṇānāṃ śubhākṣarām | jānakī na ca dagdheti vismayodantabhāṣiṇām || 137 ||
+56,138,ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना श्रुत्वा तामद्भुतां गिरम् । पुनर्दृष्टा च वैदेही विसृष्टश्च तया पुनः ॥ १३८ ॥,tato me buddhirutpannā śrutvā tāmadbhutāṃ giram | punardṛṣṭā ca vaidehī visṛṣṭaśca tayā punaḥ || 138 ||
+56,139,राघवस्य प्रभावेन भवतां चैव तेजसा । सुग्रीवस्य च कार्यार्थं मया सर्वमनुष्ठितम् ॥ १३९ ॥,rāghavasya prabhāvena bhavatāṃ caiva tejasā | sugrīvasya ca kāryārthaṃ mayā sarvamanuṣṭhitam || 139 ||
+56,140,एतत् सर्वं मया तत्र यथावदुपपादितम् । अत्र यन्न कृतं शेषं तत् सर्वं क्रियतामिति ॥ १४० ॥,etat sarvaṃ mayā tatra yathāvadupapāditam | atra yanna kṛtaṃ śeṣaṃ tat sarvaṃ kriyatāmiti || 140 ||
+57,1,एतदाख्यानं तत् सर्वं हनूमान्मारुतात्मजः । भूयः समुपचक्राम वचनं वक्तुमुत्तरम् ॥ १ ॥,etadākhyānaṃ tat sarvaṃ hanūmānmārutātmajaḥ | bhūyaḥ samupacakrāma vacanaṃ vaktumuttaram || 1 ||
+57,2,सफलो राघवोद्योगः सुग्रीवस्य च संभ्रमः । शीलमासाद्य सीताया मम च प्लवनं महत् ॥ २ ॥,saphalo rāghavodyogaḥ sugrīvasya ca saṃbhramaḥ | śīlamāsādya sītāyā mama ca plavanaṃ mahat || 2 ||
+57,3,आर्यायाः सदृशं शीलं सीतायाः प्लवगर्षभाः । तपसा धारयेल् लोकान् क्रुद्धा वा निर्दहेदपि ॥ ३ ॥,āryāyāḥ sadṛśaṃ śīlaṃ sītāyāḥ plavagarṣabhāḥ | tapasā dhārayel lokān kruddhā vā nirdahedapi || 3 ||
+57,4,सर्वथातिप्रवृद्धो ऽसौ रावणो राक्षसाधिपः । यस्य तां स्पृशतो गात्रं तपसा न विनाशितम् ॥ ४ ॥,sarvathātipravṛddho'sau rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | yasya tāṃ spṛśato gātraṃ tapasā na vināśitam || 4 ||
+57,5,न तदग्निशिखा कुर्यात् संस्पृष्टा पाणिना सती । जनकस्यात्मजा कुर्यादुत्क्रोधकलुषीकृता ॥ ५ ॥,na tadagniśikhā kuryāt saṃspṛṣṭā pāṇinā satī | janakasyātmajā kuryādutkrodhakaluṣīkṛtā || 5 ||
+57,6,अशोकवनिकामध्ये रावणस्य दुरात्मनः । अधस्ताच्छिंशपावृक्षे साध्वी करुणमास्थिता ॥ ६ ॥,aśokavanikāmadhye rāvaṇasya durātmanaḥ | adhastācchiṃśapāvṛkṣe sādhvī karuṇamāsthitā || 6 ||
+57,7,राक्षसीभिः परिवृता शोकसंतापकर्शिता । मेघलेखापरिवृता चन्द्रलेखेव निष्प्रभा ॥ ७ ॥,rākṣasībhiḥ parivṛtā śokasaṃtāpakarśitā | meghalekhāparivṛtā candralekheva niṣprabhā || 7 ||
+57,8,अचिन्तयन्ती वैदेही रावणं बलदर्पितम् । पतिव्रता च सुश्रोणी अवष्टब्धा च जानकी ॥ ८ ॥,acintayantī vaidehī rāvaṇaṃ baladarpitam | pativratā ca suśroṇī avaṣṭabdhā ca jānakī || 8 ||
+57,9,अनुरक्ता हि वैदेही रामं सर्वात्मना शुभा । अनन्यचित्ता रामे च पौलोमीव पुरंदरे ॥ ९ ॥,anuraktā hi vaidehī rāmaṃ sarvātmanā śubhā | ananyacittā rāme ca paulomīva puraṃdare || 9 ||
+57,10,तदेकवासःसंवीता रजोध्वस्ता तथैव च । शोकसंतापदीनाङ्गी सीता भर्तृहिते रता ॥ १० ॥,tadekavāsaḥsaṃvītā rajodhvastā tathaiva ca | śokasaṃtāpadīnāṅgī sītā bhartṛhite ratā || 10 ||
+57,11,सा मया राक्षसी मध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः । राक्षसीभिर्विरूपाभिर्दृष्टा हि प्रमदा वने ॥ ११ ॥,sā mayā rākṣasī madhye tarjyamānā muhurmuhuḥ | rākṣasībhirvirūpābhirdṛṣṭā hi pramadā vane || 11 ||
+57,12,एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा । अधःशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे ॥ १२ ॥,ekaveṇīdharā dīnā bhartṛcintāparāyaṇā | adhaḥśayyā vivarṇāṅgī padminīva himāgame || 12 ||
+57,13,रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया । कथं चिन्मृगशावाक्षी विश्वासमुपपादिता ॥ १३ ॥,rāvaṇādvinivṛttārthā martavyakṛtaniścayā | kathaṃ cinmṛgaśāvākṣī viśvāsamupapāditā || 13 ||
+57,14,ततः संभाषिता चैव सर्वमर्थं च दर्शिता । रामसुग्रीवसख्यं च श्रुत्वा प्रीतिमुपागता ॥ १४ ॥,tataḥ saṃbhāṣitā caiva sarvamarthaṃ ca darśitā | rāmasugrīvasakhyaṃ ca śrutvā prītimupāgatā || 14 ||
+57,15,नियतः समुदाचारो भक्तिर्भर्तरि चोत्तमा ॥ १५ ॥,niyataḥ samudācāro bhaktirbhartari cottamā || 15 ||
+57,16,यन्न हन्ति दशग्रीवं स महात्मा दशाननः । निमित्तमात्रं रामस्तु वधे तस्य भविष्यति ॥ १६ ॥,yanna hanti daśagrīvaṃ sa mahātmā daśānanaḥ | nimittamātraṃ rāmastu vadhe tasya bhaviṣyati || 16 ||
+57,17,एवमास्ते महाभागा सीता शोकपरायणा । यदत्र प्रतिकर्तव्यं तत् सर्वमुपपाद्यताम् ॥ १७ ॥,evamāste mahābhāgā sītā śokaparāyaṇā | yadatra pratikartavyaṃ tat sarvamupapādyatām || 17 ||
+58,1,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वालिसूनुरभाषत । जाम्बवत्प्रमुखान् सर्वाननुज्ञाप्य महाकपीन् ॥ १ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā vālisūnurabhāṣata | jāmbavatpramukhān sarvānanujñāpya mahākapīn || 1 ||
+58,2,अस्मिन्नेवंगते कार्ये भवतां च निवेदिते । न्याय्यं स्म सह वैदेह्या द्रष्टुं तौ पार्थिवात्मजौ ॥ २ ॥,asminnevaṃgate kārye bhavatāṃ ca nivedite | nyāyyaṃ sma saha vaidehyā draṣṭuṃ tau pārthivātmajau || 2 ||
+58,3,अहमेको ऽपि पर्याप्तः सराक्षसगणां पुरीम् । तां लङ्कां तरसा हन्तुं रावणं च महाबलम् ॥ ३ ॥,ahameko'pi paryāptaḥ sarākṣasagaṇāṃ purīm | tāṃ laṅkāṃ tarasā hantuṃ rāvaṇaṃ ca mahābalam || 3 ||
+58,4,किं पुनः सहितो वीरैर्बलवद्भिः कृतात्मभिः । कृतास्त्रैः प्लवगैः शक्तैर्भवद्भिर्विजयैषिभिः ॥ ४ ॥,kiṃ punaḥ sahito vīrairbalavadbhiḥ kṛtātmabhiḥ | kṛtāstraiḥ plavagaiḥ śaktairbhavadbhirvijayaiṣibhiḥ || 4 ||
+58,5,अहं तु रावणं युद्धे ससैन्यं सपुरःसरम् । सपुत्रं विधमिष्यामि सहोदरयुतं युधि ॥ ५ ॥,ahaṃ tu rāvaṇaṃ yuddhe sasainyaṃ sapuraḥsaram | saputraṃ vidhamiṣyāmi sahodarayutaṃ yudhi || 5 ||
+58,6,ब्राह्ममैन्द्रं च रौद्रं च वायव्यं वारुणं तथा । यदि शक्रजितो ऽस्त्राणि दुर्निरीक्ष्याणि संयुगे । तान्यहं विधमिष्यामि निहनिष्यामि राक्षसान् ॥ ६ ॥,brāhmamaindraṃ ca raudraṃ ca vāyavyaṃ vāruṇaṃ tathā | yadi śakrajito'strāṇi durnirīkṣyāṇi saṃyuge | tānyahaṃ vidhamiṣyāmi nihaniṣyāmi rākṣasān || 6 ||
+58,7,भवतामभ्यनुज्ञातो विक्रमो मे रुणद्धि तम् ॥ ७ ॥,bhavatāmabhyanujñāto vikramo me ruṇaddhi tam || 7 ||
+58,8,मयातुला विसृष्टा हि शैलवृष्टिर्निरन्तरा । देवानपि रणे हन्यात् किं पुनस्तान्निशाचरान् ॥ ८ ॥,mayātulā visṛṣṭā hi śailavṛṣṭirnirantarā | devānapi raṇe hanyāt kiṃ punastānniśācarān || 8 ||
+58,9,सागरो ऽप्यतियाद्वेलां मन्दरः प्रचलेदपि । न जाम्बवन्तं समरे कम्पयेदरिवाहिनी ॥ ९ ॥,sāgaro'pyatiyādvelāṃ mandaraḥ pracaledapi | na jāmbavantaṃ samare kampayedarivāhinī || 9 ||
+58,10,सर्वराक्षससंघानां राक्षसा ये च पूर्वकाः । अलमेको विनाशाय वीरो वायुसुतः कपिः ॥ १० ॥,sarvarākṣasasaṃghānāṃ rākṣasā ye ca pūrvakāḥ | alameko vināśāya vīro vāyusutaḥ kapiḥ || 10 ||
+58,11,पनसस्योरुवेगेन नीलस्य च महात्मनः । मन्दरो ऽप्यवशीर्येत किं पुनर्युधि राक्षसाः ॥ ११ ॥,panasasyoruvegena nīlasya ca mahātmanaḥ | mandaro'pyavaśīryeta kiṃ punaryudhi rākṣasāḥ || 11 ||
+58,12,सदेवासुरयुद्धेषु गन्धर्वोरगपक्षिषु । मैन्दस्य प्रतियोद्धारं शंसत द्विविदस्य वा ॥ १२ ॥,sadevāsurayuddheṣu gandharvoragapakṣiṣu | maindasya pratiyoddhāraṃ śaṃsata dvividasya vā || 12 ||
+58,13,अश्विपुत्रौ महावेगावेतौ प्लवगसत्तमौ । पितामहवरोत्सेकात् परमं दर्पमास्थितौ ॥ १३ ॥,aśviputrau mahāvegāvetau plavagasattamau | pitāmahavarotsekāt paramaṃ darpamāsthitau || 13 ||
+58,14,अश्विनोर्माननार्थं हि सर्वलोकपितामहः । सर्वावध्यत्वमतुलमनयोर्दत्तवान्पुरा ॥ १४ ॥,aśvinormānanārthaṃ hi sarvalokapitāmahaḥ | sarvāvadhyatvamatulamanayordattavānpurā || 14 ||
+58,15,वरोत्सेकेन मत्तौ च प्रमथ्य महतीं चमूम् । सुराणाममृतं वीरौ पीतवन्तौ प्लवंगमौ ॥ १५ ॥,varotsekena mattau ca pramathya mahatīṃ camūm | surāṇāmamṛtaṃ vīrau pītavantau plavaṃgamau || 15 ||
+58,16,एतावेव हि संक्रुद्धौ सवाजिरथकुञ्जराम् । लङ्कां नाशयितुं शक्तौ सर्वे तिष्ठन्तु वानराः ॥ १६ ॥,etāveva hi saṃkruddhau savājirathakuñjarām | laṅkāṃ nāśayituṃ śaktau sarve tiṣṭhantu vānarāḥ || 16 ||
+58,17,अयुक्तं तु विना देवीं दृष्टबद्भिः प्लवंगमाः । समीपं गन्तुमस्माभी राघवस्य महात्मनः ॥ १७ ॥,ayuktaṃ tu vinā devīṃ dṛṣṭabadbhiḥ plavaṃgamāḥ | samīpaṃ gantumasmābhī rāghavasya mahātmanaḥ || 17 ||
+58,18,दृष्टा देवी न चानीता इति तत्र निवेदनम् । अयुक्तमिव पश्यामि भवद्भिः ख्यातविक्रमैः ॥ १८ ॥,dṛṣṭā devī na cānītā iti tatra nivedanam | ayuktamiva paśyāmi bhavadbhiḥ khyātavikramaiḥ || 18 ||
+58,19,न हि वः प्लवते कश्चिन्नापि कश्चित् पराक्रमे । तुल्यः सामरदैत्येषु लोकेषु हरिसत्तमाः ॥ १९ ॥,na hi vaḥ plavate kaścinnāpi kaścit parākrame | tulyaḥ sāmaradaityeṣu lokeṣu harisattamāḥ || 19 ||
+58,20,तेष्वेवं हतवीरेषु राक्षसेषु हनूमता । किमन्यदत्र कर्तव्यं गृहीत्वा याम जानकीम् ॥ २० ॥,teṣvevaṃ hatavīreṣu rākṣaseṣu hanūmatā | kimanyadatra kartavyaṃ gṛhītvā yāma jānakīm || 20 ||
+58,21,तमेवं कृतसंकल्पं जाम्बवान् हरिसत्तमः । उवाच परमप्रीतो वाक्यमर्थवदर्थवित् ॥ २१ ॥,tamevaṃ kṛtasaṃkalpaṃ jāmbavān harisattamaḥ | uvāca paramaprīto vākyamarthavadarthavit || 21 ||
+58,22,न तावदेषा मतिरक्षमा नो यथा भवान्पश्यति राजपुत्र । यथा तु रामस्य मतिर्निविष्टा तथा भवान्पश्यतु कार्यसिद्धिम् ॥ २२ ॥,na tāvadeṣā matirakṣamā no yathā bhavānpaśyati rājaputra | yathā tu rāmasya matirniviṣṭā tathā bhavānpaśyatu kāryasiddhim || 22 ||
+59,1,ततो जाम्बवतो वाक्यमगृह्णन्त वनौकसः । अङ्गदप्रमुखा वीरा हनूमांश्च महाकपिः ॥ १ ॥,tato jāmbavato vākyamagṛhṇanta vanaukasaḥ | aṅgadapramukhā vīrā hanūmāṃśca mahākapiḥ || 1 ||
+59,2,प्रीतिमन्तस्ततः सर्वे वायुपुत्रपुरःसराः । महेन्द्राग्रं परित्यज्य पुप्लुवुः प्लवगर्षभाः ॥ २ ॥,prītimantastataḥ sarve vāyuputrapuraḥsarāḥ | mahendrāgraṃ parityajya pupluvuḥ plavagarṣabhāḥ || 2 ||
+59,3,मेरुमन्दरसंकाशा मत्ता इव महागजाः । छादयन्त इवाकाशं महाकाया महाबलाः ॥ ३ ॥,merumandarasaṃkāśā mattā iva mahāgajāḥ | chādayanta ivākāśaṃ mahākāyā mahābalāḥ || 3 ||
+59,4,सभाज्यमानं भूतैस्तमात्मवन्तं महाबलम् । हनूमन्तं महावेगं वहन्त इव दृष्टिभिः ॥ ४ ॥,sabhājyamānaṃ bhūtaistamātmavantaṃ mahābalam | hanūmantaṃ mahāvegaṃ vahanta iva dṛṣṭibhiḥ || 4 ||
+59,5,राघवे चार्थनिर्वृत्तिं भर���तुश्च परमं यशः । समाधाय समृद्धार्थाः कर्मसिद्धिभिरुन्नताः ॥ ५ ॥,rāghave cārthanirvṛttiṃ bhartuśca paramaṃ yaśaḥ | samādhāya samṛddhārthāḥ karmasiddhibhirunnatāḥ || 5 ||
+59,6,प्रियाख्यानोन्मुखाः सर्वे सर्वे युद्धाभिनन्दिनः । सर्वे रामप्रतीकारे निश्चितार्था मनस्विनः ॥ ६ ॥,priyākhyānonmukhāḥ sarve sarve yuddhābhinandinaḥ | sarve rāmapratīkāre niścitārthā manasvinaḥ || 6 ||
+59,7,प्लवमानाः खमाप्लुत्य ततस्ते काननौक्षकः । नन्दनोपममासेदुर्वनं द्रुमलतायुतम् ॥ ७ ॥,plavamānāḥ khamāplutya tataste kānanaukṣakaḥ | nandanopamamāsedurvanaṃ drumalatāyutam || 7 ||
+59,8,यत्तन्मधुवनं नाम सुग्रीवस्याभिरक्षितम् । अधृष्यं सर्वभूतानां सर्वभूतमनोहरम् ॥ ८ ॥,yattanmadhuvanaṃ nāma sugrīvasyābhirakṣitam | adhṛṣyaṃ sarvabhūtānāṃ sarvabhūtamanoharam || 8 ||
+59,9,यद् रक्षति महावीर्यः सदा दधिमुखः कपिः । मातुलः कपिमुख्यस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥ ९ ॥,yad rakṣati mahāvīryaḥ sadā dadhimukhaḥ kapiḥ | mātulaḥ kapimukhyasya sugrīvasya mahātmanaḥ || 9 ||
+59,10,ते तद्वनमुपागम्य बभूवुः परमोत्कटाः । वानरा वानरेन्द्रस्य मनःकान्ततमं महत् ॥ १० ॥,te tadvanamupāgamya babhūvuḥ paramotkaṭāḥ | vānarā vānarendrasya manaḥkāntatamaṃ mahat || 10 ||
+59,11,ततस्ते वानरा हृष्टा दृष्ट्वा मधुवनं महत् । कुमारमभ्ययाचन्त मधूनि मधुपिङ्गलाः ॥ ११ ॥,tataste vānarā hṛṣṭā dṛṣṭvā madhuvanaṃ mahat | kumāramabhyayācanta madhūni madhupiṅgalāḥ || 11 ||
+59,12,ततः कुमारस्तान् वृद्धाञ्जाम्बवत्प्रमुखान् कपीन् । अनुमान्य ददौ तेषां निसर्गं मधुभक्षणे ॥ १२ ॥,tataḥ kumārastān vṛddhāñjāmbavatpramukhān kapīn | anumānya dadau teṣāṃ nisargaṃ madhubhakṣaṇe || 12 ||
+59,13,ततश्चानुमताः सर्वे संप्रहृष्टा वनौकसः । मुदिताश्च ततस्ते च प्रनृत्यन्ति ततस्ततः ॥ १३ ॥,tataścānumatāḥ sarve saṃprahṛṣṭā vanaukasaḥ | muditāśca tataste ca pranṛtyanti tatastataḥ || 13 ||
+59,14,गायन्ति के चित् प्रणमन्ति के चिन्नृत्यन्ति के चित् प्रहसन्ति के चित् । पतन्ति के चिद्विचरन्ति के चित् प्लवन्ति के चित् प्रलपन्ति के चित् ॥ १४ ॥,gāyanti ke cit praṇamanti ke cinnṛtyanti ke cit prahasanti ke cit | patanti ke cidvicaranti ke cit plavanti ke cit pralapanti ke cit || 14 ||
+59,15,परस्परं के चिदुपाश्रयन्ते परस्परं के चिदतिब्रुवन्ते । द्रुमाद्द्रुमं के चिदभिप्लवन्ते क्षितौ नगाग्रान्निपतन्ति के चित् ॥ १५ ॥,parasparaṃ ke cidupāśrayante parasparaṃ ke cidatibruvante | drumāddrumaṃ ke cidabhiplavante kṣitau nagāgrānnipatanti ke cit || 15 ||
+59,16,महीतलात् के चिदुदीर्णवेगा महाद्रुमाग्राण्यभिसंपतन्ते । गायन्तमन्यः प्रहसन्नुपैति हसन्तमन्यः प्रहसन्नुपैति ॥ १६ ॥,mahītalāt ke cidudīrṇavegā mahādrumāgrāṇyabhisaṃpatante | gāyantamanyaḥ prahasannupaiti hasantamanyaḥ prahasannupaiti || 16 ||
+59,17,रुदन्तमन्यः प्ररुदन्नुपैति नुदन्तमन्यः प्रणुदन्नुपैति । समाकुलं तत् कपिसैन्यमासीन्मधुप्रपानोत्कट सत्त्वचेष्टम् । न चात्र कश्चिन्न बभूव मत्तो न चात्र कश्च���न्न बभूव तृप्तो ॥ १७ ॥,rudantamanyaḥ prarudannupaiti nudantamanyaḥ praṇudannupaiti | samākulaṃ tat kapisainyamāsīnmadhuprapānotkaṭa sattvaceṣṭam | na cātra kaścinna babhūva matto na cātra kaścinna babhūva tṛpto || 17 ||
+59,18,ततो वनं तत् परिभक्ष्यमाणं द्रुमांश्च विध्वंसितपत्रपुष्पान् । समीक्ष्य कोपाद्दधिवक्त्रनामा निवारयामास कपिः कपींस्तान् ॥ १८ ॥,tato vanaṃ tat paribhakṣyamāṇaṃ drumāṃśca vidhvaṃsitapatrapuṣpān | samīkṣya kopāddadhivaktranāmā nivārayāmāsa kapiḥ kapīṃstān || 18 ||
+59,19,स तैः प्रवृद्धैः परिभर्त्स्यमानो वनस्य गोप्ता हरिवीरवृद्धः । चकार भूयो मतिमुग्रतेजा वनस्य रक्षां प्रति वानरेभ्यः ॥ १९ ॥,sa taiḥ pravṛddhaiḥ paribhartsyamāno vanasya goptā harivīravṛddhaḥ | cakāra bhūyo matimugratejā vanasya rakṣāṃ prati vānarebhyaḥ || 19 ||
+59,20,उवाच कांश्चित् परुषाणि धृष्टमसक्तमन्यांश्च तलैर्जघान । समेत्य कैश्चित् कलहं चकार तथैव साम्नोपजगाम कांश्चित् ॥ २० ॥,uvāca kāṃścit paruṣāṇi dhṛṣṭamasaktamanyāṃśca talairjaghāna | sametya kaiścit kalahaṃ cakāra tathaiva sāmnopajagāma kāṃścit || 20 ||
+59,21,स तैर्मदाच्चाप्रतिवार्य वेगैर्बलाच्च तेनाप्रतिवार्यमाणैः । प्रधर्षितस्त्यक्तभयैः समेत्य प्रकृष्यते चाप्यनवेक्ष्य दोषम् ॥ २१ ॥,sa tairmadāccāprativārya vegairbalācca tenāprativāryamāṇaiḥ | pradharṣitastyaktabhayaiḥ sametya prakṛṣyate cāpyanavekṣya doṣam || 21 ||
+59,22,नखैस्तुदन्तो दशनैर्दशन्तस्तलैश्च पादैश्च समाप्नुवन्तः । मदात् कपिं तं कपयः समग्रा महावनं निर्विषयं च चक्रुः ॥ २२ ॥,nakhaistudanto daśanairdaśantastalaiśca pādaiśca samāpnuvantaḥ | madāt kapiṃ taṃ kapayaḥ samagrā mahāvanaṃ nirviṣayaṃ ca cakruḥ || 22 ||
+60,1,तानुवाच हरिश्रेष्ठो हनूमान् वानरर्षभः । अव्यग्रमनसो यूयं मधु सेवत वानराः ॥ १ ॥,tānuvāca hariśreṣṭho hanūmān vānararṣabhaḥ | avyagramanaso yūyaṃ madhu sevata vānarāḥ || 1 ||
+60,2,श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं हरीणां प्रवरो ऽङ्गदः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पिबन्तु हरयो मधु ॥ २ ॥,śrutvā hanumato vākyaṃ harīṇāṃ pravaro'ṅgadaḥ | pratyuvāca prasannātmā pibantu harayo madhu || 2 ||
+60,3,अवश्यं कृतकार्यस्य वाक्यं हनुमतो मया । अकार्यमपि कर्तव्यं किमङ्ग पुनरीदृशम् ॥ ३ ॥,avaśyaṃ kṛtakāryasya vākyaṃ hanumato mayā | akāryamapi kartavyaṃ kimaṅga punarīdṛśam || 3 ||
+60,4,अन्दगस्य मुखाच्छ्रुत्वा वचनं वानरर्षभाः । साधु साध्विति संहृष्टा वानराः प्रत्यपूजयन् ॥ ४ ॥,andagasya mukhācchrutvā vacanaṃ vānararṣabhāḥ | sādhu sādhviti saṃhṛṣṭā vānarāḥ pratyapūjayan || 4 ||
+60,5,पूजयित्वाङ्गदं सर्वे वानरा वानरर्षभम् । जग्मुर्मधुवनं यत्र नदीवेग इव द्रुतम् ॥ ५ ॥,pūjayitvāṅgadaṃ sarve vānarā vānararṣabham | jagmurmadhuvanaṃ yatra nadīvega iva drutam || 5 ||
+60,6,ते प्रहृष्टा मधुवनं पालानाक्रम्य वीर्यतः । अतिसर्गाच्च पटवो दृष्ट्वा श्रुत्वा च मैथिलीम् ॥ ६ ॥,te prahṛṣṭā madhuvanaṃ pālānākramya vīryataḥ | atisargācca paṭavo dṛṣṭvā śrutvā ca maithilīm || 6 ||
+60,7,उत्पत्य च ततः सर्वे वनपालान् समागताः । ताडयन्ति स्म शतशः सक्तान्��धुवने तदा ॥ ७ ॥,utpatya ca tataḥ sarve vanapālān samāgatāḥ | tāḍayanti sma śataśaḥ saktānmadhuvane tadā || 7 ||
+60,8,मधूनि द्रोणमात्राणि बहुभिः परिगृह्य ते । घ्नन्ति स्म सहिताः सर्वे भक्षयन्ति तथापरे ॥ ८ ॥,madhūni droṇamātrāṇi bahubhiḥ parigṛhya te | ghnanti sma sahitāḥ sarve bhakṣayanti tathāpare || 8 ||
+60,9,के चित् पीत्वापविध्यन्ति मधूनि मधुपिङ्गलाः । मधूच्चिष्टेन के चिच्च जघ्नुरन्योन्यमुत्कटाः ॥ ९ ॥,ke cit pītvāpavidhyanti madhūni madhupiṅgalāḥ | madhūcciṣṭena ke cicca jaghnuranyonyamutkaṭāḥ || 9 ||
+60,10,अपरे वृक्षमूलेषु शाखां गृह्य व्यवस्थितः । अत्यर्थं च मदग्लानाः पर्णान्यास्तीर्य शेरते ॥ १० ॥,apare vṛkṣamūleṣu śākhāṃ gṛhya vyavasthitaḥ | atyarthaṃ ca madaglānāḥ parṇānyāstīrya śerate || 10 ||
+60,11,उन्मत्तभूताः प्लवगा मधुमत्ताश्च हृष्टवत् । क्षिपन्त्यपि तथान्योन्यं स्खलन्त्यपि तथापरे ॥ ११ ॥,unmattabhūtāḥ plavagā madhumattāśca hṛṣṭavat | kṣipantyapi tathānyonyaṃ skhalantyapi tathāpare || 11 ||
+60,12,के चित् क्ष्वेडान्प्रकुर्वन्ति के चित् कूजन्ति हृष्टवत् । हरयो मधुना मत्ताः के चित् सुप्ता महीतले ॥ १२ ॥,ke cit kṣveḍānprakurvanti ke cit kūjanti hṛṣṭavat | harayo madhunā mattāḥ ke cit suptā mahītale || 12 ||
+60,13,ये ऽप्यत्र मधुपालाः स्युः प्रेष्या दधिमुखस्य तु । ते ऽपि तैर्वानरैर्भीमैः प्रतिषिद्धा दिशो गताः ॥ १३ ॥,ye'pyatra madhupālāḥ syuḥ preṣyā dadhimukhasya tu | te'pi tairvānarairbhīmaiḥ pratiṣiddhā diśo gatāḥ || 13 ||
+60,14,जानुभिश्च प्रकृष्टाश्च देवमार्गं च दर्शिताः । अब्रुवन्परमोद्विग्ना गत्वा दधिमुखं वचः ॥ १४ ॥,jānubhiśca prakṛṣṭāśca devamārgaṃ ca darśitāḥ | abruvanparamodvignā gatvā dadhimukhaṃ vacaḥ || 14 ||
+60,15,हनूमता दत्तवरैर्हतं मधुवनं बलात् । वयं च जानुभिः कृष्टा देवमार्गं च दर्शिताः ॥ १५ ॥,hanūmatā dattavarairhataṃ madhuvanaṃ balāt | vayaṃ ca jānubhiḥ kṛṣṭā devamārgaṃ ca darśitāḥ || 15 ||
+60,16,ततो दधिमुखः क्रुद्धो वनपस्तत्र वानरः । हतं मधुवनं श्रुत्वा सान्त्वयामास तान् हरीन् ॥ १६ ॥,tato dadhimukhaḥ kruddho vanapastatra vānaraḥ | hataṃ madhuvanaṃ śrutvā sāntvayāmāsa tān harīn || 16 ||
+60,17,एतागच्छत गच्छामो वानरानतिदर्पितान् । बलेनावारयिष्यामो मधु भक्षयतो वयम् ॥ १७ ॥,etāgacchata gacchāmo vānarānatidarpitān | balenāvārayiṣyāmo madhu bhakṣayato vayam || 17 ||
+60,18,श्रुत्वा दधिमुखस्येदं वचनं वानरर्षभाः । पुनर्वीरा मधुवनं तेनैव सहिता ययुः ॥ १८ ॥,śrutvā dadhimukhasyedaṃ vacanaṃ vānararṣabhāḥ | punarvīrā madhuvanaṃ tenaiva sahitā yayuḥ || 18 ||
+60,19,मध्ये चैषां दधिमुखः प्रगृह्य सुमहातरुम् । समभ्यधावद्वेगेना ते च सर्वे प्लवंगमाः ॥ १९ ॥,madhye caiṣāṃ dadhimukhaḥ pragṛhya sumahātarum | samabhyadhāvadvegenā te ca sarve plavaṃgamāḥ || 19 ||
+60,20,ते शिलाः पादपांश्चापि पाषाणांश्चापि वानराः । गृहीत्वाभ्यागमन् क्रुद्धा यत्र ते कपिकुञ्जराः ॥ २० ॥,te śilāḥ pādapāṃścāpi pāṣāṇāṃścāpi vānarāḥ | gṛhītvābhyāgaman kruddhā yatra te kapikuñjarāḥ || 20 ||
+60,21,ते स्वामिवचनं वीरा हृदये���्ववसज्य तत् । त्वरया ह्यभ्यधावन्त सालतालशिलायुधाः ॥ २१ ॥,te svāmivacanaṃ vīrā hṛdayeṣvavasajya tat | tvarayā hyabhyadhāvanta sālatālaśilāyudhāḥ || 21 ||
+60,22,वृक्षस्थांश्च तलस्थांश्च वानरान्बलदर्पितान् । अभ्यक्रामन्त ते वीराः पालास्तत्र सहस्रशः ॥ २२ ॥,vṛkṣasthāṃśca talasthāṃśca vānarānbaladarpitān | abhyakrāmanta te vīrāḥ pālāstatra sahasraśaḥ || 22 ||
+60,23,अथ दृष्ट्वा दधिमुखं क्रुद्धं वानरपुंगवाः । अभ्यधावन्त वेगेन हनूमत्प्रमुखास्तदा ॥ २३ ॥,atha dṛṣṭvā dadhimukhaṃ kruddhaṃ vānarapuṃgavāḥ | abhyadhāvanta vegena hanūmatpramukhāstadā || 23 ||
+60,24,तं सवृक्षं महाबाहुमापतन्तं महाबलम् । आर्यकं प्राहरत्तत्र बाहुभ्यां कुपितो ऽङ्गदः ॥ २४ ॥,taṃ savṛkṣaṃ mahābāhumāpatantaṃ mahābalam | āryakaṃ prāharattatra bāhubhyāṃ kupito'ṅgadaḥ || 24 ||
+60,25,मदान्धश् अ न वेदैनमार्यको ऽयं ममेति सः । अथैनं निष्पिपेषाशु वेगवद्वसुधातले ॥ २५ ॥,madāndhaś a na vedainamāryako'yaṃ mameti saḥ | athainaṃ niṣpipeṣāśu vegavadvasudhātale || 25 ||
+60,26,स भग्नबाहुर्विमुखो विह्वलः शोणितोक्षितः । मुमोह सहसा वीरो मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ॥ २६ ॥,sa bhagnabāhurvimukho vihvalaḥ śoṇitokṣitaḥ | mumoha sahasā vīro muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ || 26 ||
+60,27,स कथं चिद्विमुक्तस्तैर्वानरैर्वानरर्षभः । उवाचैकान्तमागम्य भृत्यांस्तान् समुपागतान् ॥ २७ ॥,sa kathaṃ cidvimuktastairvānarairvānararṣabhaḥ | uvācaikāntamāgamya bhṛtyāṃstān samupāgatān || 27 ||
+60,28,एते तिष्ठन्तु गच्छामो भर्ता नो यत्र वानरः । सुग्रीवो विपुलग्रीवः सह रामेण तिष्ठति ॥ २८ ॥,ete tiṣṭhantu gacchāmo bhartā no yatra vānaraḥ | sugrīvo vipulagrīvaḥ saha rāmeṇa tiṣṭhati || 28 ||
+60,29,सर्वं चैवाङ्गदे दोषं श्रावयिष्यामि पार्थिव । अमर्षी वचनं श्रुत्वा घातयिष्यति वानरान् ॥ २९ ॥,sarvaṃ caivāṅgade doṣaṃ śrāvayiṣyāmi pārthiva | amarṣī vacanaṃ śrutvā ghātayiṣyati vānarān || 29 ||
+60,30,इष्टं मधुवनं ह्येतत् सुग्रीवस्य महात्मनः । पितृपैतामहं दिव्यं देवैरपि दुरासदम् ॥ ३० ॥,iṣṭaṃ madhuvanaṃ hyetat sugrīvasya mahātmanaḥ | pitṛpaitāmahaṃ divyaṃ devairapi durāsadam || 30 ||
+60,31,स वानरानिमान् सर्वान्मधुलुब्धान् गतायुषः । घातयिष्यति दण्डेन सुग्रीवः ससुहृज्जनान् ॥ ३१ ॥,sa vānarānimān sarvānmadhulubdhān gatāyuṣaḥ | ghātayiṣyati daṇḍena sugrīvaḥ sasuhṛjjanān || 31 ||
+60,32,वध्या ह्येते दुरात्मानो नृपाज्ञा परिभाविनः । अमर्षप्रभवो रोषः सफलो नो भविष्यति ॥ ३२ ॥,vadhyā hyete durātmāno nṛpājñā paribhāvinaḥ | amarṣaprabhavo roṣaḥ saphalo no bhaviṣyati || 32 ||
+60,33,एवमुक्त्वा दधिमुखो वनपालान्महाबलः । जगाम सहसोत्पत्य वनपालैः समन्वितः ॥ ३३ ॥,evamuktvā dadhimukho vanapālānmahābalaḥ | jagāma sahasotpatya vanapālaiḥ samanvitaḥ || 33 ||
+60,34,निमेषान्तरमात्रेण स हि प्राप्तो वनालयः । सहस्रांशुसुतो धीमान् सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ ३४ ॥,nimeṣāntaramātreṇa sa hi prāpto vanālayaḥ | sahasrāṃśusuto dhīmān sugrīvo yatra vānaraḥ || 34 ||
+60,35,रामं च लक्ष्मणं चैव दृष्ट्वा सुग्रीवमेव च । समप���रतिष्ठां जगतीमाकाशान्निपपात ह ॥ ३५ ॥,rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ caiva dṛṣṭvā sugrīvameva ca | samapratiṣṭhāṃ jagatīmākāśānnipapāta ha || 35 ||
+60,36,स निपत्य महावीर्यः सर्वैस्तैः परिवारितः । हरिर्दधिमुखः पालैः पालानां परमेश्वरः ॥ ३६ ॥,sa nipatya mahāvīryaḥ sarvaistaiḥ parivāritaḥ | harirdadhimukhaḥ pālaiḥ pālānāṃ parameśvaraḥ || 36 ||
+60,37,स दीनवदनो भूत्वा कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम् । सुग्रीवस्य शुभौ मूर्ध्ना चरणौ प्रत्यपीडयत् ॥ ३७ ॥,sa dīnavadano bhūtvā kṛtvā śirasi cāñjalim | sugrīvasya śubhau mūrdhnā caraṇau pratyapīḍayat || 37 ||
+61,1,ततो मूर्ध्ना निपतितं वानरं वानरर्षभः । दृष्ट्वैवोद्विग्नहृदयो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ १ ॥,tato mūrdhnā nipatitaṃ vānaraṃ vānararṣabhaḥ | dṛṣṭvaivodvignahṛdayo vākyametaduvāca ha || 1 ||
+61,2,उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कस्मात्त्वं पादयोः पतितो मम । अभयं ते भवेद्वीर सत्यमेवाभिधीयताम् ॥ २ ॥,uttiṣṭhottiṣṭha kasmāttvaṃ pādayoḥ patito mama | abhayaṃ te bhavedvīra satyamevābhidhīyatām || 2 ||
+61,3,स तु विश्वासितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना । उत्थाय च महाप्राज्ञो वाक्यं दधिमुखो ऽब्रवीत् ॥ ३ ॥,sa tu viśvāsitastena sugrīveṇa mahātmanā | utthāya ca mahāprājño vākyaṃ dadhimukho'bravīt || 3 ||
+61,4,नैवर्क्षरजसा राजन्न त्वया नापि वालिना । वनं निसृष्टपूर्वं हि भक्षितं तत्तु वानरैः ॥ ४ ॥,naivarkṣarajasā rājanna tvayā nāpi vālinā | vanaṃ nisṛṣṭapūrvaṃ hi bhakṣitaṃ tattu vānaraiḥ || 4 ||
+61,5,एभिः प्रधर्षिताश्चैव वारिता वनरक्षिभिः । मधून्यचिन्तयित्वेमान्भक्षयन्ति पिबन्ति च ॥ ५ ॥,ebhiḥ pradharṣitāścaiva vāritā vanarakṣibhiḥ | madhūnyacintayitvemānbhakṣayanti pibanti ca || 5 ||
+61,6,शिष्टमत्रापविध्यन्ति भक्षयन्ति तथापरे । निवार्यमाणास्ते सर्वे भ्रुवौ वै दर्शयन्ति हि ॥ ६ ॥,śiṣṭamatrāpavidhyanti bhakṣayanti tathāpare | nivāryamāṇāste sarve bhruvau vai darśayanti hi || 6 ||
+61,7,इमे हि संरब्धतरास्तथा तैः संप्रधर्षिताः । वारयन्तो वनात्तस्मात् क्रुद्धैर्वानरपुंगवैः ॥ ७ ॥,ime hi saṃrabdhatarāstathā taiḥ saṃpradharṣitāḥ | vārayanto vanāttasmāt kruddhairvānarapuṃgavaiḥ || 7 ||
+61,8,ततस्तैर्बहुभिर्वीरैर्वानरैर्वानरर्षभाः । संरक्तनयनैः क्रोधाद्धरयः संप्रचालिताः ॥ ८ ॥,tatastairbahubhirvīrairvānarairvānararṣabhāḥ | saṃraktanayanaiḥ krodhāddharayaḥ saṃpracālitāḥ || 8 ||
+61,9,पाणिभिर्निहताः के चित् के चिज्जानुभिराहताः । प्रकृष्टाश्च यथाकामं देवमार्गं च दर्शिताः ॥ ९ ॥,pāṇibhirnihatāḥ ke cit ke cijjānubhirāhatāḥ | prakṛṣṭāśca yathākāmaṃ devamārgaṃ ca darśitāḥ || 9 ||
+61,10,एवमेते हताः शूरास्त्वयि तिष्ठति भर्तरि । कृत्स्नं मधुवनं चैव प्रकामं तैः प्रभक्ष्यते ॥ १० ॥,evamete hatāḥ śūrāstvayi tiṣṭhati bhartari | kṛtsnaṃ madhuvanaṃ caiva prakāmaṃ taiḥ prabhakṣyate || 10 ||
+61,11,एवं विज्ञाप्यमानं तु सुग्रीवं वानरर्षभम् । अपृच्छत्तं महाप्राज्ञो लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ११ ॥,evaṃ vijñāpyamānaṃ tu sugrīvaṃ vānararṣabham | apṛcchattaṃ mahāprājño lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 11 ||
+61,12,किमयं वानरो राजन् वन���ः प्रत्युपस्थितः । कं चार्थमभिनिर्दिश्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत् ॥ १२ ॥,kimayaṃ vānaro rājan vanapaḥ pratyupasthitaḥ | kaṃ cārthamabhinirdiśya duḥkhito vākyamabravīt || 12 ||
+61,13,एवमुक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना । लक्ष्मणं प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ १३ ॥,evamuktastu sugrīvo lakṣmaṇena mahātmanā | lakṣmaṇaṃ pratyuvācedaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 13 ||
+61,14,आर्य लक्ष्मण संप्राह वीरो दधिमुखः कपिः । अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्भक्षितं मधुवानरैः ॥ १४ ॥,ārya lakṣmaṇa saṃprāha vīro dadhimukhaḥ kapiḥ | aṅgadapramukhairvīrairbhakṣitaṃ madhuvānaraiḥ || 14 ||
+61,15,नैषामकृतकृत्यानामीदृशः स्यादुपक्रमः । वनं यथाभिपन्नं तैः साधितं कर्म वानरैः ॥ १५ ॥,naiṣāmakṛtakṛtyānāmīdṛśaḥ syādupakramaḥ | vanaṃ yathābhipannaṃ taiḥ sādhitaṃ karma vānaraiḥ || 15 ||
+61,16,दृष्टा देवी न संदेहो न चान्येन हनूमता । न ह्यन्यः साधने हेतुः कर्मणो ऽस्य हनूमतः ॥ १६ ॥,dṛṣṭā devī na saṃdeho na cānyena hanūmatā | na hyanyaḥ sādhane hetuḥ karmaṇo'sya hanūmataḥ || 16 ||
+61,17,कार्यसिद्धिर्हनुमति मतिश्च हरिपुंगव । व्यवसायश्च वीर्यं च श्रुतं चापि प्रतिष्ठितम् ॥ १७ ॥,kāryasiddhirhanumati matiśca haripuṃgava | vyavasāyaśca vīryaṃ ca śrutaṃ cāpi pratiṣṭhitam || 17 ||
+61,18,जाम्बवान्यत्र नेता स्यादङ्गदस्य बलेश्वरः । हनूमांश्चाप्यधिष्ठाता न तस्य गतिरन्यथा ॥ १८ ॥,jāmbavānyatra netā syādaṅgadasya baleśvaraḥ | hanūmāṃścāpyadhiṣṭhātā na tasya gatiranyathā || 18 ||
+61,19,अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्हतं मधुवनं किल । विचिन्त्य दक्षिणामाशामागतैर्हरिपुंगवैः ॥ १९ ॥,aṅgadapramukhairvīrairhataṃ madhuvanaṃ kila | vicintya dakṣiṇāmāśāmāgatairharipuṃgavaiḥ || 19 ||
+61,20,आगतैश्च प्रविष्टं तद् यथा मधुवनं हि तैः । धर्षितं च वनं कृत्स्नमुपयुक्तं च वानरैः । वारिताः सहिताः पालास्तथा जानुभिराहताः ॥ २० ॥,āgataiśca praviṣṭaṃ tad yathā madhuvanaṃ hi taiḥ | dharṣitaṃ ca vanaṃ kṛtsnamupayuktaṃ ca vānaraiḥ | vāritāḥ sahitāḥ pālāstathā jānubhirāhatāḥ || 20 ||
+61,21,एतदर्थमयं प्राप्तो वक्तुं मधुरवागिह । नाम्ना दधिमुखो नाम हरिः प्रख्यातविक्रमः ॥ २१ ॥,etadarthamayaṃ prāpto vaktuṃ madhuravāgiha | nāmnā dadhimukho nāma hariḥ prakhyātavikramaḥ || 21 ||
+61,22,दृष्टा सीता महाबाहो सौमित्रे पश्य तत्त्वतः । अभिगम्य यथा सर्वे पिबन्ति मधु वानराः ॥ २२ ॥,dṛṣṭā sītā mahābāho saumitre paśya tattvataḥ | abhigamya yathā sarve pibanti madhu vānarāḥ || 22 ||
+61,23,न चाप्यदृष्ट्वा वैदेहीं विश्रुताः पुरुषर्षभ । वनं दात्त वरं दिव्यं धर्षयेयुर्वनौकसः ॥ २३ ॥,na cāpyadṛṣṭvā vaidehīṃ viśrutāḥ puruṣarṣabha | vanaṃ dātta varaṃ divyaṃ dharṣayeyurvanaukasaḥ || 23 ||
+61,24,ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा लक्ष्मणः सहराघवः । श्रुत्वा कर्णसुखां वाणीं सुग्रीववदनाच्च्युताम् ॥ २४ ॥,tataḥ prahṛṣṭo dharmātmā lakṣmaṇaḥ saharāghavaḥ | śrutvā karṇasukhāṃ vāṇīṃ sugrīvavadanāccyutām || 24 ||
+61,25,प्राहृष्यत भृशं रामो लक्ष्मणश्च महायशाः । श्रुत्वा दधिमुखस्येदं सुग्रीवस्तु प्रहृष्य च । वनपालं पुनर्वाक्यं सुग्रीवः प्रत्यभाषत ॥ २५ ॥,prāhṛṣyata bhṛśaṃ rāmo lakṣmaṇaśca mahāyaśāḥ | śrutvā dadhimukhasyedaṃ sugrīvastu prahṛṣya ca | vanapālaṃ punarvākyaṃ sugrīvaḥ pratyabhāṣata || 25 ||
+61,26,प्रीतो ऽस्मि सौम्य यद्भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः । मर्षितं मर्षणीयं च चेष्टितं कृतकर्मणाम् ॥ २६ ॥,prīto'smi saumya yadbhuktaṃ vanaṃ taiḥ kṛtakarmabhiḥ | marṣitaṃ marṣaṇīyaṃ ca ceṣṭitaṃ kṛtakarmaṇām || 26 ||
+61,27,इच्छामि शीघ्रं हनुमत्प्रधानान् शाखामृगांस्तान्मृगराजदर्पान् । द्रष्टुं कृतार्थान् सह राघवाभ्यां श्रोतुं च सीताधिगमे प्रयत्नम् ॥ २७ ॥,icchāmi śīghraṃ hanumatpradhānān śākhāmṛgāṃstānmṛgarājadarpān | draṣṭuṃ kṛtārthān saha rāghavābhyāṃ śrotuṃ ca sītādhigame prayatnam || 27 ||
+62,1,सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु हृष्टो दधिमुखः कपिः । राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं चाभ्यवादयत् ॥ १ ॥,sugrīveṇaivamuktastu hṛṣṭo dadhimukhaḥ kapiḥ | rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sugrīvaṃ cābhyavādayat || 1 ||
+62,2,स प्रणम्य च सुग्रीवं राघवौ च महाबलौ । वानरैः सहितैः शूरैर्दिवमेवोत्पपात ह ॥ २ ॥,sa praṇamya ca sugrīvaṃ rāghavau ca mahābalau | vānaraiḥ sahitaiḥ śūrairdivamevotpapāta ha || 2 ||
+62,3,स यथैवागतः पूर्वं तथैव त्वरितो गतः । निपत्य गगनाद्भूमौ तद्वनं प्रविवेश ह ॥ ३ ॥,sa yathaivāgataḥ pūrvaṃ tathaiva tvarito gataḥ | nipatya gaganādbhūmau tadvanaṃ praviveśa ha || 3 ||
+62,4,स प्रविष्टो मधुवनं ददर्श हरियूथपान् । विमदानुद्धतान् सर्वान्मेहमानान्मधूदकम् ॥ ४ ॥,sa praviṣṭo madhuvanaṃ dadarśa hariyūthapān | vimadānuddhatān sarvānmehamānānmadhūdakam || 4 ||
+62,5,स तानुपागमद्वीरो बद्ध्वा करपुटाञ्जलिम् । उवाच वचनं श्लक्ष्णमिदं हृष्टवदङ्गदम् ॥ ५ ॥,sa tānupāgamadvīro baddhvā karapuṭāñjalim | uvāca vacanaṃ ślakṣṇamidaṃ hṛṣṭavadaṅgadam || 5 ||
+62,6,सौम्य रोषो न कर्तव्यो यदेभिरभिवारितः । अज्ञानाद् रक्षिभिः क्रोधाद्भवन्तः प्रतिषेधिताः ॥ ६ ॥,saumya roṣo na kartavyo yadebhirabhivāritaḥ | ajñānād rakṣibhiḥ krodhādbhavantaḥ pratiṣedhitāḥ || 6 ||
+62,7,युवराजस्त्वमीशश्च वनस्यास्य महाबल । मौर्ख्यात् पूर्वं कृतो दोषस्तद्भवान् क्षन्तुमर्हति ॥ ७ ॥,yuvarājastvamīśaśca vanasyāsya mahābala | maurkhyāt pūrvaṃ kṛto doṣastadbhavān kṣantumarhati || 7 ||
+62,8,यथैव हि पिता ते ऽभूत् पूर्वं हरिगणेश्वरः । तथा त्वमपि सुग्रीवो नान्यस्तु हरिसत्तम ॥ ८ ॥,yathaiva hi pitā te'bhūt pūrvaṃ harigaṇeśvaraḥ | tathā tvamapi sugrīvo nānyastu harisattama || 8 ||
+62,9,आख्यातं हि मया गत्वा पितृव्यस्य तवानघ । इहोपयानं सर्वेषामेतेषां वनचारिणाम् ॥ ९ ॥,ākhyātaṃ hi mayā gatvā pitṛvyasya tavānagha | ihopayānaṃ sarveṣāmeteṣāṃ vanacāriṇām || 9 ||
+62,10,स त्वदागमनं श्रुत्वा सहैभिर्हरियूथपैः । प्रहृष्टो न तु रुष्टो ऽसौ वनं श्रुत्वा प्रधर्षितम् ॥ १० ॥,sa tvadāgamanaṃ śrutvā sahaibhirhariyūthapaiḥ | prahṛṣṭo na tu ruṣṭo'sau vanaṃ śrutvā pradharṣitam || 10 ||
+62,11,प्रहृष्टो मां पितृव्यस्ते सुग्रीवो वानरेश्वरः । शीघ्रं प्रेषय ���र्वांस्तानिति होवाच पार्थिवः ॥ ११ ॥,prahṛṣṭo māṃ pitṛvyaste sugrīvo vānareśvaraḥ | śīghraṃ preṣaya sarvāṃstāniti hovāca pārthivaḥ || 11 ||
+62,12,श्रुत्वा दधिमुखस्यैतद्वचनं श्लक्ष्णमङ्गदः । अब्रवीत्तान् हरिश्रेष्ठो वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ १२ ॥,śrutvā dadhimukhasyaitadvacanaṃ ślakṣṇamaṅgadaḥ | abravīttān hariśreṣṭho vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 12 ||
+62,13,शङ्के श्रुतो ऽयं वृत्तान्तो रामेण हरियूथपाः । तत् क्षमं नेह नः स्थातुं कृते कार्ये परंतपाः ॥ १३ ॥,śaṅke śruto'yaṃ vṛttānto rāmeṇa hariyūthapāḥ | tat kṣamaṃ neha naḥ sthātuṃ kṛte kārye paraṃtapāḥ || 13 ||
+62,14,पीत्वा मधु यथाकामं विश्रान्ता वनचारिणः । किं शेषं गमनं तत्र सुग्रीवो यत्र मे गुरुः ॥ १४ ॥,pītvā madhu yathākāmaṃ viśrāntā vanacāriṇaḥ | kiṃ śeṣaṃ gamanaṃ tatra sugrīvo yatra me guruḥ || 14 ||
+62,15,सर्वे यथा मां वक्ष्यन्ति समेत्य हरियूथपाः । तथास्मि कर्ता कर्तव्ये भवद्भिः परवानहम् ॥ १५ ॥,sarve yathā māṃ vakṣyanti sametya hariyūthapāḥ | tathāsmi kartā kartavye bhavadbhiḥ paravānaham || 15 ||
+62,16,नाज्ञापयितुमीशो ऽहं युवराजो ऽस्मि यद्यपि । अयुक्तं कृतकर्माणो यूयं धर्षयितुं मया ॥ १६ ॥,nājñāpayitumīśo'haṃ yuvarājo'smi yadyapi | ayuktaṃ kṛtakarmāṇo yūyaṃ dharṣayituṃ mayā || 16 ||
+62,17,ब्रुवतश्चाङ्गदश्चैवं श्रुत्वा वचनमव्ययम् । प्रहृष्टमनसो वाक्यमिदमूचुर्वनौकसः ॥ १७ ॥,bruvataścāṅgadaścaivaṃ śrutvā vacanamavyayam | prahṛṣṭamanaso vākyamidamūcurvanaukasaḥ || 17 ||
+62,18,एवं वक्ष्यति को राजन्प्रभुः सन् वानरर्षभ । ऐश्वर्यमदमत्तो हि सर्वो ऽहमिति मन्यते ॥ १८ ॥,evaṃ vakṣyati ko rājanprabhuḥ san vānararṣabha | aiśvaryamadamatto hi sarvo'hamiti manyate || 18 ||
+62,19,तव चेदं सुसदृशं वाक्यं नान्यस्य कस्य चित् । संनतिर्हि तवाख्याति भविष्यच्छुभभाग्यताम् ॥ १९ ॥,tava cedaṃ susadṛśaṃ vākyaṃ nānyasya kasya cit | saṃnatirhi tavākhyāti bhaviṣyacchubhabhāgyatām || 19 ||
+62,20,सर्वे वयमपि प्राप्तास्तत्र गन्तुं कृतक्षणाः । स यत्र हरिवीराणां सुग्रीवः पतिरव्ययः ॥ २० ॥,sarve vayamapi prāptāstatra gantuṃ kṛtakṣaṇāḥ | sa yatra harivīrāṇāṃ sugrīvaḥ patiravyayaḥ || 20 ||
+62,21,त्वया ह्यनुक्तैर्हरिभिर्नैव शक्यं पदात् पदम् । क्व चिद्गन्तुं हरिश्रेष्ठ ब्रूमः सत्यमिदं तु ते ॥ २१ ॥,tvayā hyanuktairharibhirnaiva śakyaṃ padāt padam | kva cidgantuṃ hariśreṣṭha brūmaḥ satyamidaṃ tu te || 21 ||
+62,22,एवं तु वदतां तेषामङ्गदः प्रत्यभाषत । बाढं गच्छाम इत्युक्त्वा उत्पपात महीतलात् ॥ २२ ॥,evaṃ tu vadatāṃ teṣāmaṅgadaḥ pratyabhāṣata | bāḍhaṃ gacchāma ityuktvā utpapāta mahītalāt || 22 ||
+62,23,उत्पतन्तमनूत्पेतुः सर्वे ते हरियूथपाः । कृत्वाकाशं निराकाशं यज्ञोत्क्षिप्ता इवानलाः ॥ २३ ॥,utpatantamanūtpetuḥ sarve te hariyūthapāḥ | kṛtvākāśaṃ nirākāśaṃ yajñotkṣiptā ivānalāḥ || 23 ||
+62,24,ते ऽम्बरं सहसोत्पत्य वेगवन्तः प्लवंगमाः । विनदन्तो महानादं घना वातेरिता यथा ॥ २४ ॥,te'mbaraṃ sahasotpatya vegavantaḥ plavaṃgamāḥ | vinadanto mahānādaṃ ghanā vāteritā yathā || 24 ||
+62,25,अङ्गदे ह्यननुप्राप्ते सुग्रीवो वानराधिपः । उवाच शोकोपहतं रामं कमललोचनम् ॥ २५ ॥,aṅgade hyananuprāpte sugrīvo vānarādhipaḥ | uvāca śokopahataṃ rāmaṃ kamalalocanam || 25 ||
+62,26,समाश्वसिहि भद्रं ते दृष्टा देवी न संशयः । नागन्तुमिह शक्यं तैरतीते समये हि नः ॥ २६ ॥,samāśvasihi bhadraṃ te dṛṣṭā devī na saṃśayaḥ | nāgantumiha śakyaṃ tairatīte samaye hi naḥ || 26 ||
+62,27,न मत्सकाशमागच्छेत् कृत्ये हि विनिपातिते । युवराजो महाबाहुः प्लवतां प्रवरो ऽङ्गदः ॥ २७ ॥,na matsakāśamāgacchet kṛtye hi vinipātite | yuvarājo mahābāhuḥ plavatāṃ pravaro'ṅgadaḥ || 27 ||
+62,28,यद्यप्यकृतकृत्यानामीदृशः स्यादुपक्रमः । भवेत्तु दीनवदनो भ्रान्तविप्लुतमानसः ॥ २८ ॥,yadyapyakṛtakṛtyānāmīdṛśaḥ syādupakramaḥ | bhavettu dīnavadano bhrāntaviplutamānasaḥ || 28 ||
+62,29,पितृपैतामहं चैतत् पूर्वकैरभिरक्षितम् । न मे मधुवनं हन्यादहृष्टः प्लवगेश्वरः ॥ २९ ॥,pitṛpaitāmahaṃ caitat pūrvakairabhirakṣitam | na me madhuvanaṃ hanyādahṛṣṭaḥ plavageśvaraḥ || 29 ||
+62,30,कौसल्या सुप्रजा राम समाश्वसिहि सुव्रत । दृष्टा देवी न संदेहो न चान्येन हनूमता । न ह्यन्यः कर्मणो हेतुः साधने तद्विधो भवेत् ॥ ३० ॥,kausalyā suprajā rāma samāśvasihi suvrata | dṛṣṭā devī na saṃdeho na cānyena hanūmatā | na hyanyaḥ karmaṇo hetuḥ sādhane tadvidho bhavet || 30 ||
+62,31,हनूमति हि सिद्धिश्च मतिश्च मतिसत्तम । व्यवसायश्च वीर्यं च सूर्ये तेज इव ध्रुवम् ॥ ३१ ॥,hanūmati hi siddhiśca matiśca matisattama | vyavasāyaśca vīryaṃ ca sūrye teja iva dhruvam || 31 ||
+62,32,जाम्बवान्यत्र नेता स्यादङ्गदश्च बलेश्वरः । हनूमांश्चाप्यधिष्ठाता न तस्य गतिरन्यथा ॥ ३२ ॥,jāmbavānyatra netā syādaṅgadaśca baleśvaraḥ | hanūmāṃścāpyadhiṣṭhātā na tasya gatiranyathā || 32 ||
+62,33,मा भूश्चिन्ता समायुक्तः संप्रत्यमितविक्रम ॥ ३३ ॥,mā bhūścintā samāyuktaḥ saṃpratyamitavikrama || 33 ||
+62,34,ततः किल किला शब्दं शुश्रावासन्नमम्बरे । हनूमत् कर्मदृप्तानां नर्दतां काननौकसाम् । किष्किन्धामुपयातानां सिद्धिं कथयतामिव ॥ ३४ ॥,tataḥ kila kilā śabdaṃ śuśrāvāsannamambare | hanūmat karmadṛptānāṃ nardatāṃ kānanaukasām | kiṣkindhāmupayātānāṃ siddhiṃ kathayatāmiva || 34 ||
+62,35,ततः श्रुत्वा निनादं तं कपीनां कपिसत्तमः । आयताञ्चितलाङ्गूलः सो ऽभवद्धृष्टमानसः ॥ ३५ ॥,tataḥ śrutvā ninādaṃ taṃ kapīnāṃ kapisattamaḥ | āyatāñcitalāṅgūlaḥ so'bhavaddhṛṣṭamānasaḥ || 35 ||
+62,36,आजग्मुस्ते ऽपि हरयो रामदर्शनकाङ्क्षिणः । अङ्गदं पुरतः कृत्वा हनूमन्तं च वानरम् ॥ ३६ ॥,ājagmuste'pi harayo rāmadarśanakāṅkṣiṇaḥ | aṅgadaṃ purataḥ kṛtvā hanūmantaṃ ca vānaram || 36 ||
+62,37,ते ऽङ्गदप्रमुखा वीराः प्रहृष्टाश्च मुदान्विताः । निपेतुर्हरिराजस्य समीपे राघवस्य च ॥ ३७ ॥,te'ṅgadapramukhā vīrāḥ prahṛṣṭāśca mudānvitāḥ | nipeturharirājasya samīpe rāghavasya ca || 37 ||
+62,38,हनूमांश्च महाबहुः प्रणम्य शिरसा ततः । नियतामक्षतां देवीं राघवाय न्यवेदयत् ॥ ३८ ॥,hanūmāṃśca mahābahuḥ praṇamya śirasā tataḥ | niyatāmakṣatāṃ devīṃ rāghavāya nyavedayat || 38 ||
+62,39,निश्चितार्थं ततस्तस्मिन् सुग्रीवं पवनात्मजे । लक्ष्मणः प्रीतिमान्प्रीतं बहुमानादवैक्षत ॥ ३९ ॥,niścitārthaṃ tatastasmin sugrīvaṃ pavanātmaje | lakṣmaṇaḥ prītimānprītaṃ bahumānādavaikṣata || 39 ||
+62,40,प्रीत्या च रममाणो ऽथ राघवः परवीरहा । बहु मानेन महता हनूमन्तमवैक्षत ॥ ४० ॥,prītyā ca ramamāṇo'tha rāghavaḥ paravīrahā | bahu mānena mahatā hanūmantamavaikṣata || 40 ||
+63,1,ततः प्रस्रवणं शैलं ते गत्वा चित्रकाननम् । प्रणम्य शिरसा रामं लक्ष्मणं च महाबलम् ॥ १ ॥,tataḥ prasravaṇaṃ śailaṃ te gatvā citrakānanam | praṇamya śirasā rāmaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahābalam || 1 ||
+63,2,युवराजं पुरस्कृत्य सुग्रीवमभिवाद्य च । प्रवृत्तमथ सीतायाः प्रवक्तुमुपचक्रमुः ॥ २ ॥,yuvarājaṃ puraskṛtya sugrīvamabhivādya ca | pravṛttamatha sītāyāḥ pravaktumupacakramuḥ || 2 ||
+63,3,रावणान्तःपुरे रोधं राक्षसीभिश्च तर्जनम् । रामे समनुरागं च यश्चापि समयः कृतः ॥ ३ ॥,rāvaṇāntaḥpure rodhaṃ rākṣasībhiśca tarjanam | rāme samanurāgaṃ ca yaścāpi samayaḥ kṛtaḥ || 3 ||
+63,4,एतदाख्यान्ति ते सर्वे हरयो राम संनिधौ । वैदेहीमक्षतां श्रुत्वा रामस्तूत्तरमब्रवीत् ॥ ४ ॥,etadākhyānti te sarve harayo rāma saṃnidhau | vaidehīmakṣatāṃ śrutvā rāmastūttaramabravīt || 4 ||
+63,5,क्व सीता वर्तते देवी कथं च मयि वर्तते । एतन्मे सर्वमाख्यात वैदेहीं प्रति वानराः ॥ ५ ॥,kva sītā vartate devī kathaṃ ca mayi vartate | etanme sarvamākhyāta vaidehīṃ prati vānarāḥ || 5 ||
+63,6,रामस्य गदितं श्रुत्व हरयो रामसंनिधौ । चोदयन्ति हनूमन्तं सीतावृत्तान्तकोविदम् ॥ ६ ॥,rāmasya gaditaṃ śrutva harayo rāmasaṃnidhau | codayanti hanūmantaṃ sītāvṛttāntakovidam || 6 ||
+63,7,श्रुत्वा तु वचनं तेषां हनूमान्मारुतात्मजः । उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः सीताया दर्शनं यथा ॥ ७ ॥,śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ hanūmānmārutātmajaḥ | uvāca vākyaṃ vākyajñaḥ sītāyā darśanaṃ yathā || 7 ||
+63,8,समुद्रं लङ्घयित्वाहं शतयोजनमायतम् । अगच्छं जानकीं सीतां मार्गमाणो दिदृक्षया ॥ ८ ॥,samudraṃ laṅghayitvāhaṃ śatayojanamāyatam | agacchaṃ jānakīṃ sītāṃ mārgamāṇo didṛkṣayā || 8 ||
+63,9,तत्र लङ्केति नगरी रावणस्य दुरात्मनः । दक्षिणस्य समुद्रस्य तीरे वसति दक्षिणे ॥ ९ ॥,tatra laṅketi nagarī rāvaṇasya durātmanaḥ | dakṣiṇasya samudrasya tīre vasati dakṣiṇe || 9 ||
+63,10,तत्र दृष्टा मया सीता रावणान्तःपुरे सती । संन्यस्य त्वयि जीवन्ती रामा राम मनोरथम् ॥ १० ॥,tatra dṛṣṭā mayā sītā rāvaṇāntaḥpure satī | saṃnyasya tvayi jīvantī rāmā rāma manoratham || 10 ||
+63,11,दृष्टा मे राक्षसी मध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः । राक्षसीभिर्विरूपाभी रक्षिता प्रमदावने ॥ ११ ॥,dṛṣṭā me rākṣasī madhye tarjyamānā muhurmuhuḥ | rākṣasībhirvirūpābhī rakṣitā pramadāvane || 11 ||
+63,12,दुःखमापद्यते देवी तवादुःखोचिता सती । रावणान्तःपुरे रुद्ध्वा राक्षसीभिः सुरक्षिता ॥ १२ ॥,duḥkhamāpadyate devī tavāduḥkhocitā satī | rāvaṇāntaḥpure ruddhvā rākṣasībhiḥ surakṣitā || 12 ||
+63,13,एकवेणीधरा दीना त्वयि चिन्तापरायणा । अधःशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे ॥ १३ ॥,ekaveṇīdharā dīnā tvayi cintāparāyaṇā | adhaḥśayyā vivarṇāṅgī padminīva himāgame || 13 ||
+63,14,रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया । देवी कथं चित् काकुत्स्थ त्वन्मना मार्गिता मया ॥ १४ ॥,rāvaṇādvinivṛttārthā martavyakṛtaniścayā | devī kathaṃ cit kākutstha tvanmanā mārgitā mayā || 14 ||
+63,15,इक्ष्वाकुवंशविख्यातिं शनैः कीर्तयतानघ । स मया नरशार्दूल विश्वासमुपपादिता ॥ १५ ॥,ikṣvākuvaṃśavikhyātiṃ śanaiḥ kīrtayatānagha | sa mayā naraśārdūla viśvāsamupapāditā || 15 ||
+63,16,ततः संभाषिता देवी सर्वमर्थं च दर्शिता । रामसुग्रीवसख्यं च श्रुत्वा प्रीतिमुपागता ॥ १६ ॥,tataḥ saṃbhāṣitā devī sarvamarthaṃ ca darśitā | rāmasugrīvasakhyaṃ ca śrutvā prītimupāgatā || 16 ||
+63,17,नियतः समुदाचारो भक्तिश्चास्यास्तथा त्वयि । एवं मया महाभागा दृष्टा जनकनन्दिनी । उग्रेण तपसा युक्ता त्वद्भक्त्या पुरुषर्षभ ॥ १७ ॥,niyataḥ samudācāro bhaktiścāsyāstathā tvayi | evaṃ mayā mahābhāgā dṛṣṭā janakanandinī | ugreṇa tapasā yuktā tvadbhaktyā puruṣarṣabha || 17 ||
+63,18,अभिज्ञानं च मे दत्तं यथावृत्तं तवान्तिके । चित्रकूटे महाप्राज्ञ वायसं प्रति राघव ॥ १८ ॥,abhijñānaṃ ca me dattaṃ yathāvṛttaṃ tavāntike | citrakūṭe mahāprājña vāyasaṃ prati rāghava || 18 ||
+63,19,विज्ञाप्यश्च नर व्याघ्रो रामो वायुसुत त्वया । अखिलेनेह यद्दृष्टमिति मामाह जानकी ॥ १९ ॥,vijñāpyaśca nara vyāghro rāmo vāyusuta tvayā | akhileneha yaddṛṣṭamiti māmāha jānakī || 19 ||
+63,20,इदं चास्मै प्रदातव्यं यत्नात् सुपरिरक्षितम् । ब्रुवता वचनान्येवं सुग्रीवस्योपशृण्वतः ॥ २० ॥,idaṃ cāsmai pradātavyaṃ yatnāt suparirakṣitam | bruvatā vacanānyevaṃ sugrīvasyopaśṛṇvataḥ || 20 ||
+63,21,एष चूडामणिः श्रीमान्मया ते यत्नरक्षितः । मनःशिलायास्तिकलस्तं स्मरस्वेति चाब्रवीत् ॥ २१ ॥,eṣa cūḍāmaṇiḥ śrīmānmayā te yatnarakṣitaḥ | manaḥśilāyāstikalastaṃ smarasveti cābravīt || 21 ||
+63,22,एष निर्यातितः श्रीमान्मया ते वारिसंभवः । एतं दृष्ट्वा प्रमोदिष्ये व्यसने त्वामिवानघ ॥ २२ ॥,eṣa niryātitaḥ śrīmānmayā te vārisaṃbhavaḥ | etaṃ dṛṣṭvā pramodiṣye vyasane tvāmivānagha || 22 ||
+63,23,जीवितं धारयिष्यामि मासं दशरथात्मज । ऊर्ध्वं मासान्न जीवेयं रक्षसां वशमागता ॥ २३ ॥,jīvitaṃ dhārayiṣyāmi māsaṃ daśarathātmaja | ūrdhvaṃ māsānna jīveyaṃ rakṣasāṃ vaśamāgatā || 23 ||
+63,24,इति मामब्रवीत् सीता कृशाङ्गी धर्म चारिणी । रावणान्तःपुरे रुद्धा मृगीवोत्फुल्ललोचना ॥ २४ ॥,iti māmabravīt sītā kṛśāṅgī dharma cāriṇī | rāvaṇāntaḥpure ruddhā mṛgīvotphullalocanā || 24 ||
+63,25,एतदेव मयाख्यातं सर्वं राघव यद् यथा । सर्वथा सागरजले संतारः प्रविधीयताम् ॥ २५ ॥,etadeva mayākhyātaṃ sarvaṃ rāghava yad yathā | sarvathā sāgarajale saṃtāraḥ pravidhīyatām || 25 ||
+63,26,तौ जाताश्वासौ राजपुत्रौ विदित्वा तच्चाभिज्ञानं राघवाय प्रदाय । देव्या चाख्यातं सर्वमेवानुपूर्व्याद्वाचा संपूर्णं वायुपुत्रः शशंस ॥ २६ ॥,tau jātāśvāsau rājaputrau viditvā taccābhijñānaṃ rāghavāya pradāya | devyā cākhyātaṃ sarvamevānupūrvyādvācā saṃpūrṇaṃ vāyuputraḥ śaśaṃsa || 26 ||
+64,1,एवमुक्तो हनुमता रामो दशरथात्मजः । तं मणिं हृदये कृत्वा प्ररुरोद सलक्ष्मणः ॥ १ ॥,evamukto hanumatā rāmo daśarathātmajaḥ | taṃ maṇiṃ hṛdaye kṛtvā praruroda salakṣmaṇaḥ || 1 ||
+64,2,तं तु दृष्ट्वा मणिश्रेष्ठं राघवः शोककर्शितः । नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुग्रीवमिदमब्रवीत् ॥ २ ॥,taṃ tu dṛṣṭvā maṇiśreṣṭhaṃ rāghavaḥ śokakarśitaḥ | netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ sugrīvamidamabravīt || 2 ||
+64,3,यथैव धेनुः स्रवति स्नेहाद्वत्सस्य वत्सला । तथा ममापि हृदयं मणिरत्नस्य दर्शनात् ॥ ३ ॥,yathaiva dhenuḥ sravati snehādvatsasya vatsalā | tathā mamāpi hṛdayaṃ maṇiratnasya darśanāt || 3 ||
+64,4,मणिरत्नमिदं दत्तं वैदेह्याः श्वशुरेण मे । वधूकाले यथा बद्धमधिकं मूर्ध्नि शोभते ॥ ४ ॥,maṇiratnamidaṃ dattaṃ vaidehyāḥ śvaśureṇa me | vadhūkāle yathā baddhamadhikaṃ mūrdhni śobhate || 4 ||
+64,5,अयं हि जलसंभूतो मणिः प्रवरपूजितः । यज्ञे परमतुष्टेन दत्तः शक्रेण धीमता ॥ ५ ॥,ayaṃ hi jalasaṃbhūto maṇiḥ pravarapūjitaḥ | yajñe paramatuṣṭena dattaḥ śakreṇa dhīmatā || 5 ||
+64,6,इमं दृष्ट्वा मणिश्रेष्ठं तथा तातस्य दर्शनम् । अद्यास्म्यवगतः सौम्य वैदेहस्य तथा विभोः ॥ ६ ॥,imaṃ dṛṣṭvā maṇiśreṣṭhaṃ tathā tātasya darśanam | adyāsmyavagataḥ saumya vaidehasya tathā vibhoḥ || 6 ||
+64,7,अयं हि शोभते तस्याः प्रियाया मूर्ध्नि मे मणिः । अद्यास्य दर्शनेनाहं प्राप्तां तामिव चिन्तये ॥ ७ ॥,ayaṃ hi śobhate tasyāḥ priyāyā mūrdhni me maṇiḥ | adyāsya darśanenāhaṃ prāptāṃ tāmiva cintaye || 7 ||
+64,8,किमाह सीता वैदेही ब्रूहि सौम्य पुनः पुनः । परासुमिव तोयेन सिञ्चन्ती वाक्यवारिणा ॥ ८ ॥,kimāha sītā vaidehī brūhi saumya punaḥ punaḥ | parāsumiva toyena siñcantī vākyavāriṇā || 8 ||
+64,9,इतस्तु किं दुःखतरं यदिमं वारिसंभवम् । मणिं पश्यामि सौमित्रे वैदेहीमागतं विना ॥ ९ ॥,itastu kiṃ duḥkhataraṃ yadimaṃ vārisaṃbhavam | maṇiṃ paśyāmi saumitre vaidehīmāgataṃ vinā || 9 ||
+64,10,चिरं जीवति वैदेही यदि मासं धरिष्यति । क्षणं सौम्य न जीवेयं विना तामसितेक्षणाम् ॥ १० ॥,ciraṃ jīvati vaidehī yadi māsaṃ dhariṣyati | kṣaṇaṃ saumya na jīveyaṃ vinā tāmasitekṣaṇām || 10 ||
+64,11,नय मामपि तं देशं यत्र दृष्टा मम प्रिया । न तिष्ठेयं क्षणमपि प्रवृत्तिमुपलभ्य च ॥ ११ ॥,naya māmapi taṃ deśaṃ yatra dṛṣṭā mama priyā | na tiṣṭheyaṃ kṣaṇamapi pravṛttimupalabhya ca || 11 ||
+64,12,कथं सा मम सुश्रोणि भीरु भीरुः सती तदा । भयावहानां घोराणां मध्ये तिष्ठति रक्षसाम् ॥ १२ ॥,kathaṃ sā mama suśroṇi bhīru bhīruḥ satī tadā | bhayāvahānāṃ ghorāṇāṃ madhye tiṣṭhati rakṣasām || 12 ||
+64,13,शारदस्तिमिरोन्मुखो नूनं चन्द्र इवाम्बुदैः । आवृतं वदनं तस्या न विराजति राक्षसैः ॥ १३ ॥,śāradastimironmukho nūnaṃ candra ivāmbudaiḥ | āvṛtaṃ vadanaṃ tasyā na virājati rākṣasaiḥ || 13 ||
+64,14,किमाह सीता हनुमंस्तत्त्वतः कथयस्व मे । एतेन खलु जीविष्ये भेषजेनातुरो य���ा ॥ १४ ॥,kimāha sītā hanumaṃstattvataḥ kathayasva me | etena khalu jīviṣye bheṣajenāturo yathā || 14 ||
+64,15,मधुरा मधुरालापा किमाह मम भामिनी । मद्विहीना वरारोहा हनुमन् कथयस्व मे । दुःखाद्दुःखतरं प्राप्य कथं जीवति जानकी ॥ १५ ॥,madhurā madhurālāpā kimāha mama bhāminī | madvihīnā varārohā hanuman kathayasva me | duḥkhādduḥkhataraṃ prāpya kathaṃ jīvati jānakī || 15 ||
+65,1,एवमुक्तस्तु हनुमान् राघवेण महात्मना । सीताया भाषितं सर्वं न्यवेदयत राघवे ॥ १ ॥,evamuktastu hanumān rāghaveṇa mahātmanā | sītāyā bhāṣitaṃ sarvaṃ nyavedayata rāghave || 1 ||
+65,2,इदमुक्तवती देवी जानकी पुरुषर्षभ । पूर्ववृत्तमभिज्ञानं चित्रकूटे यथा तथम् ॥ २ ॥,idamuktavatī devī jānakī puruṣarṣabha | pūrvavṛttamabhijñānaṃ citrakūṭe yathā tatham || 2 ||
+65,3,सुखसुप्ता त्वया सार्धं जानकी पूर्वमुत्थिता । वायसः सहसोत्पत्य विरराद स्तनान्तरे ॥ ३ ॥,sukhasuptā tvayā sārdhaṃ jānakī pūrvamutthitā | vāyasaḥ sahasotpatya virarāda stanāntare || 3 ||
+65,4,पर्यायेण च सुप्तस्त्वं देव्यङ्के भरताग्रज । पुनश्च किल पक्षी स देव्या जनयति व्यथाम् ॥ ४ ॥,paryāyeṇa ca suptastvaṃ devyaṅke bharatāgraja | punaśca kila pakṣī sa devyā janayati vyathām || 4 ||
+65,5,ततः पुनरुपागम्य विरराद भृशं किल । ततस्त्वं बोधितस्तस्याः शोणितेन समुक्षितः ॥ ५ ॥,tataḥ punarupāgamya virarāda bhṛśaṃ kila | tatastvaṃ bodhitastasyāḥ śoṇitena samukṣitaḥ || 5 ||
+65,6,वायसेन च तेनैव सततं बाध्यमानया । बोधितः किल देव्यास्त्वं सुखसुप्तः परंतप ॥ ६ ॥,vāyasena ca tenaiva satataṃ bādhyamānayā | bodhitaḥ kila devyāstvaṃ sukhasuptaḥ paraṃtapa || 6 ||
+65,7,तां तु दृष्ट्वा महाबाहो रादितां च स्तनान्तरे । आशीविष इव क्रुद्धो निःश्वसन्नभ्यभाषथाः ॥ ७ ॥,tāṃ tu dṛṣṭvā mahābāho rāditāṃ ca stanāntare | āśīviṣa iva kruddho niḥśvasannabhyabhāṣathāḥ || 7 ||
+65,8,नखाग्रैः केन ते भीरु दारितं तु स्तनान्तरम् । कः क्रीडति सरोषेण पञ्चवक्त्रेण भोगिना ॥ ८ ॥,nakhāgraiḥ kena te bhīru dāritaṃ tu stanāntaram | kaḥ krīḍati saroṣeṇa pañcavaktreṇa bhoginā || 8 ||
+65,9,निरीक्षमाणः सहसा वायसं समवैक्षताः । नखैः सरुधिरैस्तीक्ष्णैर्मामेवाभिमुखं स्थितम् ॥ ९ ॥,nirīkṣamāṇaḥ sahasā vāyasaṃ samavaikṣatāḥ | nakhaiḥ sarudhiraistīkṣṇairmāmevābhimukhaṃ sthitam || 9 ||
+65,10,सुतः किल स शक्रस्य वायसः पततां वरः । धरान्तरचरः शीघ्रं पवनस्य गतौ समः ॥ १० ॥,sutaḥ kila sa śakrasya vāyasaḥ patatāṃ varaḥ | dharāntaracaraḥ śīghraṃ pavanasya gatau samaḥ || 10 ||
+65,11,ततस्तस्मिन्महाबाहो कोपसंवर्तितेक्षणः । वायसे त्वं कृत्वाः क्रूरां मतिं मतिमतां वर ॥ ११ ॥,tatastasminmahābāho kopasaṃvartitekṣaṇaḥ | vāyase tvaṃ kṛtvāḥ krūrāṃ matiṃ matimatāṃ vara || 11 ||
+65,12,स दर्भं संस्तराद्गृह्य ब्रह्मास्त्रेण न्ययोजयः । स दीप्त इव कालाग्निर्जज्वालाभिमुखः खगम् ॥ १२ ॥,sa darbhaṃ saṃstarādgṛhya brahmāstreṇa nyayojayaḥ | sa dīpta iva kālāgnirjajvālābhimukhaḥ khagam || 12 ||
+65,13,स त्वं प्रदीप्तं चिक्षेप दर्भं तं वायसं प्रति । ततस्तु वायसं दीप्तः स दर्भो ऽनुजगाम ह ॥ १३ ॥,sa tvaṃ pradīptaṃ cikṣepa darbhaṃ taṃ vāyasaṃ prati | tatastu vāyasaṃ dīptaḥ sa darbho'nujagāma ha || 13 ||
+65,14,स पित्रा च परित्यक्तः सुरैः सर्वैर्महर्षिभिः । त्रींल् लोकान् संपरिक्रम्य त्रातारं नाधिगच्छति ॥ १४ ॥,sa pitrā ca parityaktaḥ suraiḥ sarvairmaharṣibhiḥ | trīṃl lokān saṃparikramya trātāraṃ nādhigacchati || 14 ||
+65,15,तं त्वं निपतितं भूमौ शरण्यः शरणागतम् । वधार्हमपि काकुत्स्थ कृपया परिपालयः ॥ १५ ॥,taṃ tvaṃ nipatitaṃ bhūmau śaraṇyaḥ śaraṇāgatam | vadhārhamapi kākutstha kṛpayā paripālayaḥ || 15 ||
+65,16,मोघमस्त्रं न शक्यं तु कर्तुमित्येव राघव । ततस्तस्याक्षिकाकस्य हिनस्ति स्म स दक्षिणम् ॥ १६ ॥,moghamastraṃ na śakyaṃ tu kartumityeva rāghava | tatastasyākṣikākasya hinasti sma sa dakṣiṇam || 16 ||
+65,17,राम त्वां स नमस्कृत्वा राज्ञो दशरथस्य च । विसृष्टस्तु तदा काकः प्रतिपेदे खमालयम् ॥ १७ ॥,rāma tvāṃ sa namaskṛtvā rājño daśarathasya ca | visṛṣṭastu tadā kākaḥ pratipede khamālayam || 17 ||
+65,18,एवमस्त्रविदां श्रेष्ठः सत्त्ववाञ् शीलवानपि । किमर्थमस्त्रं रक्षःसु न योजयसि राघव ॥ १८ ॥,evamastravidāṃ śreṣṭhaḥ sattvavāñ śīlavānapi | kimarthamastraṃ rakṣaḥsu na yojayasi rāghava || 18 ||
+65,19,न नागा नापि गन्धर्वा नासुरा न मरुद्गणाः । तव राम मुखे स्थातुं शक्ताः प्रतिसमाधितुम् ॥ १९ ॥,na nāgā nāpi gandharvā nāsurā na marudgaṇāḥ | tava rāma mukhe sthātuṃ śaktāḥ pratisamādhitum || 19 ||
+65,20,तव वीर्यवतः कच्चिन्मयि यद्यस्ति संभ्रमः । क्षिप्रं सुनिशितैर्बाणैर्हन्यतां युधि रावणः ॥ २० ॥,tava vīryavataḥ kaccinmayi yadyasti saṃbhramaḥ | kṣipraṃ suniśitairbāṇairhanyatāṃ yudhi rāvaṇaḥ || 20 ||
+65,21,भ्रातुरादेशमादाय लक्ष्मणो वा परंतपः । स किमर्थं नरवरो न मां रक्षति राघवः ॥ २१ ॥,bhrāturādeśamādāya lakṣmaṇo vā paraṃtapaḥ | sa kimarthaṃ naravaro na māṃ rakṣati rāghavaḥ || 21 ||
+65,22,शक्तौ तौ पुरुषव्याघ्रौ वाय्वग्निसमतेजसौ । सुराणामपि दुर्धर्षौ किमर्थं मामुपेक्षतः ॥ २२ ॥,śaktau tau puruṣavyāghrau vāyvagnisamatejasau | surāṇāmapi durdharṣau kimarthaṃ māmupekṣataḥ || 22 ||
+65,23,ममैव दुष्कृतं किं चिन्महदस्ति न संशयः । समर्थौ सहितौ यन्मां नापेक्षेते परंतपौ ॥ २३ ॥,mamaiva duṣkṛtaṃ kiṃ cinmahadasti na saṃśayaḥ | samarthau sahitau yanmāṃ nāpekṣete paraṃtapau || 23 ||
+65,24,वैदेह्या वचनं श्रुत्वा करुणं साश्रुभाषितम् । पुनरप्यहमार्यां तामिदं वचनमब्रुवम् ॥ २४ ॥,vaidehyā vacanaṃ śrutvā karuṇaṃ sāśrubhāṣitam | punarapyahamāryāṃ tāmidaṃ vacanamabruvam || 24 ||
+65,25,त्वच्छोकविमुखो रामो देवि सत्येन ते शपे । रामे दुःखाभिभूते च लक्ष्मणः परितप्यते ॥ २५ ॥,tvacchokavimukho rāmo devi satyena te śape | rāme duḥkhābhibhūte ca lakṣmaṇaḥ paritapyate || 25 ||
+65,26,कथं चिद्भवती दृष्टा न कालः परिशोचितुम् । इमं मुहूर्तं दुःखानामन्तं द्रक्ष्यसि भामिनि ॥ २६ ॥,kathaṃ cidbhavatī dṛṣṭā na kālaḥ pariśocitum | imaṃ muhūrtaṃ duḥkhānāmantaṃ drakṣyasi bhāmini || 26 ||
+65,27,ताव् उभौ नरशार्दूलौ राजपुत्रावरिंदमौ । त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लङ्कां भस��मीकरिष्यतः ॥ २७ ॥,tāv ubhau naraśārdūlau rājaputrāvariṃdamau | tvaddarśanakṛtotsāhau laṅkāṃ bhasmīkariṣyataḥ || 27 ||
+65,28,हत्वा च समरे रौद्रं रावणं सह बान्धवम् । राघवस्त्वां महाबाहुः स्वां पुरीं नयते ध्रुवम् ॥ २८ ॥,hatvā ca samare raudraṃ rāvaṇaṃ saha bāndhavam | rāghavastvāṃ mahābāhuḥ svāṃ purīṃ nayate dhruvam || 28 ||
+65,29,यत्तु रामो विजानीयादभिज्ञानमनिन्दिते । प्रीतिसंजननं तस्य प्रदातुं तत्त्वमर्हसि ॥ २९ ॥,yattu rāmo vijānīyādabhijñānamanindite | prītisaṃjananaṃ tasya pradātuṃ tattvamarhasi || 29 ||
+65,30,साभिवीक्ष्य दिशः सर्वा वेण्युद्ग्रथनमुत्तमम् । मुक्त्वा वस्त्राद्ददौ मह्यं मणिमेतं महाबल ॥ ३० ॥,sābhivīkṣya diśaḥ sarvā veṇyudgrathanamuttamam | muktvā vastrāddadau mahyaṃ maṇimetaṃ mahābala || 30 ||
+65,31,प्रतिगृह्य मणिं दिव्यं तव हेतो रघूत्तम । शिरसा संप्रणम्यैनामहमागमने त्वरे ॥ ३१ ॥,pratigṛhya maṇiṃ divyaṃ tava heto raghūttama | śirasā saṃpraṇamyaināmahamāgamane tvare || 31 ||
+65,32,गमने च कृतोत्साहमवेक्ष्य वरवर्णिनी । विवर्धमानं च हि मामुवाच जनकात्मजा । अश्रुपूर्णमुखी दीना बाष्पसंदिग्धभाषिणी ॥ ३२ ॥,gamane ca kṛtotsāhamavekṣya varavarṇinī | vivardhamānaṃ ca hi māmuvāca janakātmajā | aśrupūrṇamukhī dīnā bāṣpasaṃdigdhabhāṣiṇī || 32 ||
+65,33,हनुमन् सिंहसंकाशौ ताव् उभौ रामलक्ष्मणौ । सुग्रीवं च सहामात्यं सर्वान्ब्रूया अनामयम् ॥ ३३ ॥,hanuman siṃhasaṃkāśau tāv ubhau rāmalakṣmaṇau | sugrīvaṃ ca sahāmātyaṃ sarvānbrūyā anāmayam || 33 ||
+65,34,यथा च स महाबाहुर्मां तारयति राघवः । अस्माद्दुःखाम्बुसंरोधात्तत् समाधातुमर्हसि ॥ ३४ ॥,yathā ca sa mahābāhurmāṃ tārayati rāghavaḥ | asmādduḥkhāmbusaṃrodhāttat samādhātumarhasi || 34 ||
+65,35,इमं च तीव्रं मम शोकवेगं रक्षोभिरेभिः परिभर्त्सनं च । ब्रूयास्तु रामस्य गतः समीपं शिवश्च ते ऽध्वास्तु हरिप्रवीर ॥ ३५ ॥,imaṃ ca tīvraṃ mama śokavegaṃ rakṣobhirebhiḥ paribhartsanaṃ ca | brūyāstu rāmasya gataḥ samīpaṃ śivaśca te'dhvāstu haripravīra || 35 ||
+65,36,एतत्तवार्या नृपराजसिंह सीता वचः प्राह विषादपूर्वम् । एतच्च बुद्ध्वा गदितं मया त्वं श्रद्धत्स्व सीतां कुशलां समग्राम् ॥ ३६ ॥,etattavāryā nṛparājasiṃha sītā vacaḥ prāha viṣādapūrvam | etacca buddhvā gaditaṃ mayā tvaṃ śraddhatsva sītāṃ kuśalāṃ samagrām || 36 ||
+66,1,अथाहमुत्तरं देव्या पुनरुक्तः ससंभ्रमम् । तव स्नेहान्नरव्याघ्र सौहार्यादनुमान्य च ॥ १ ॥,athāhamuttaraṃ devyā punaruktaḥ sasaṃbhramam | tava snehānnaravyāghra sauhāryādanumānya ca || 1 ||
+66,2,एवं बहुविधं वाच्यो रामो दाशरथिस्त्वया । यथा मामाप्नुयाच्छीघ्रं हत्वा रावणमाहवे ॥ २ ॥,evaṃ bahuvidhaṃ vācyo rāmo dāśarathistvayā | yathā māmāpnuyācchīghraṃ hatvā rāvaṇamāhave || 2 ||
+66,3,यदि वा मन्यसे वीर वसैकाहमरिंदम । कस्मिंश्चित् संवृते देशे विश्रान्तः श्वो गमिष्यसि ॥ ३ ॥,yadi vā manyase vīra vasaikāhamariṃdama | kasmiṃścit saṃvṛte deśe viśrāntaḥ śvo gamiṣyasi || 3 ||
+66,4,मम चाप्यल्पभाग्यायाः साम्निध्यात्तव वानर । अस्य शोकविपाकस्य मुहू���्तं स्याद्विमोक्षणम् ॥ ४ ॥,mama cāpyalpabhāgyāyāḥ sāmnidhyāttava vānara | asya śokavipākasya muhūrtaṃ syādvimokṣaṇam || 4 ||
+66,5,गते हि त्वयि विक्रान्ते पुनरागमनाय वै । प्राणानामपि संदेहो मम स्यान्नात्र संशयः ॥ ५ ॥,gate hi tvayi vikrānte punarāgamanāya vai | prāṇānāmapi saṃdeho mama syānnātra saṃśayaḥ || 5 ||
+66,6,तवादर्शनजः शोको भूयो मां परितापयेत् । दुःखाद्दुःखपराभूतां दुर्गतां दुःखभागिनीम् ॥ ६ ॥,tavādarśanajaḥ śoko bhūyo māṃ paritāpayet | duḥkhādduḥkhaparābhūtāṃ durgatāṃ duḥkhabhāginīm || 6 ||
+66,7,अयं तु वीरसंदेहस्तिष्ठतीव ममाग्रतः । सुमहांस्त्वत्सहायेषु हर्यृक्षेषु असंशयः ॥ ७ ॥,ayaṃ tu vīrasaṃdehastiṣṭhatīva mamāgrataḥ | sumahāṃstvatsahāyeṣu haryṛkṣeṣu asaṃśayaḥ || 7 ||
+66,8,कथं नु खलु दुष्पारं तरिष्यन्ति महोदधिम् । तानि हर्यृक्षसैन्यानि तौ वा नरवरात्मजौ ॥ ८ ॥,kathaṃ nu khalu duṣpāraṃ tariṣyanti mahodadhim | tāni haryṛkṣasainyāni tau vā naravarātmajau || 8 ||
+66,9,त्रयाणामेव भूतानां सागरस्यास्य लङ्घने । शक्तिः स्याद्वैनतेयस्य वायोर्वा तव वानघ ॥ ९ ॥,trayāṇāmeva bhūtānāṃ sāgarasyāsya laṅghane | śaktiḥ syādvainateyasya vāyorvā tava vānagha || 9 ||
+66,10,तदस्मिन् कार्यनियोगे वीरैवं दुरतिक्रमे । किं पश्यसि समाधानं ब्रूहि कार्यविदां वर ॥ १० ॥,tadasmin kāryaniyoge vīraivaṃ duratikrame | kiṃ paśyasi samādhānaṃ brūhi kāryavidāṃ vara || 10 ||
+66,11,काममस्य त्वमेवैकः कार्यस्य परिसाधने । पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस्ते बलोदयः ॥ ११ ॥,kāmamasya tvamevaikaḥ kāryasya parisādhane | paryāptaḥ paravīraghna yaśasyaste balodayaḥ || 11 ||
+66,12,बलैः समग्रैर्यदि मां हत्वा रावणमाहवे । विजयी स्वां पुरीं रामो नयेत्तत् स्याद् यशस्करम् ॥ १२ ॥,balaiḥ samagrairyadi māṃ hatvā rāvaṇamāhave | vijayī svāṃ purīṃ rāmo nayettat syād yaśaskaram || 12 ||
+66,13,यथाहं तस्य वीरस्य वनादुपधिना हृता । रक्षसा तद्भयादेव तथा नार्हति राघवः ॥ १३ ॥,yathāhaṃ tasya vīrasya vanādupadhinā hṛtā | rakṣasā tadbhayādeva tathā nārhati rāghavaḥ || 13 ||
+66,14,बलैस्तु संकुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः । मां नयेद् यदि काकुत्स्थस्तत्तस्य सदृशं भवेत् ॥ १४ ॥,balaistu saṃkulāṃ kṛtvā laṅkāṃ parabalārdanaḥ | māṃ nayed yadi kākutsthastattasya sadṛśaṃ bhavet || 14 ||
+66,15,तद् यथा तस्य विक्रान्तमनुरूपं महात्मनः । भवत्याहवशूरस्य तथा त्वमुपपादय ॥ १५ ॥,tad yathā tasya vikrāntamanurūpaṃ mahātmanaḥ | bhavatyāhavaśūrasya tathā tvamupapādaya || 15 ||
+66,16,तदर्थोपहितं वाक्यं प्रश्रितं हेतुसंहितम् । निशम्याहं ततः शेषं वाक्यमुत्तरमब्रुवम् ॥ १६ ॥,tadarthopahitaṃ vākyaṃ praśritaṃ hetusaṃhitam | niśamyāhaṃ tataḥ śeṣaṃ vākyamuttaramabruvam || 16 ||
+66,17,देवि हर्यृक्षसैन्यानामीश्वरः प्लवतां वरः । सुग्रीवः सत्त्वसंपन्नस्तवार्थे कृतनिश्चयः ॥ १७ ॥,devi haryṛkṣasainyānāmīśvaraḥ plavatāṃ varaḥ | sugrīvaḥ sattvasaṃpannastavārthe kṛtaniścayaḥ || 17 ||
+66,18,तस्य विक्रमसंपन्नाः सत्त्ववन्तो महाबलाः । मनःसंकल्पसंपाता निदेशे हरयः स्थिताः ॥ १८ ॥,tasya vikramasaṃpannāḥ sattvavanto mahābalāḥ | manaḥsaṃkalpasaṃpātā nideśe harayaḥ sthitāḥ || 18 ||
+66,19,येषां नोपरि नाधस्तान्न तिर्यक् सज्जते गतिः । न च कर्मसु सीदन्ति महत्स्वमिततेजसः ॥ १९ ॥,yeṣāṃ nopari nādhastānna tiryak sajjate gatiḥ | na ca karmasu sīdanti mahatsvamitatejasaḥ || 19 ||
+66,20,असकृत्तैर्महाभागैर्वानरैर्बलसंयुतैः । प्रदक्षिणीकृता भूमिर्वायुमार्गानुसारिभिः ॥ २० ॥,asakṛttairmahābhāgairvānarairbalasaṃyutaiḥ | pradakṣiṇīkṛtā bhūmirvāyumārgānusāribhiḥ || 20 ||
+66,21,मद्विशिष्टाश्च तुल्याश्च सन्ति तत्र वनौकसः । मत्तः प्रत्यवरः कश्चिन्नास्ति सुग्रीवसंनिधौ ॥ २१ ॥,madviśiṣṭāśca tulyāśca santi tatra vanaukasaḥ | mattaḥ pratyavaraḥ kaścinnāsti sugrīvasaṃnidhau || 21 ||
+66,22,अहं तावदिह प्राप्तः किं पुनस्ते महाबलाः । न हि प्रकृष्टाः प्रेष्यन्ते प्रेष्यन्ते हीतरे जनाः ॥ २२ ॥,ahaṃ tāvadiha prāptaḥ kiṃ punaste mahābalāḥ | na hi prakṛṣṭāḥ preṣyante preṣyante hītare janāḥ || 22 ||
+66,23,तदलं परितापेन देवि मन्युर्व्यपैतु ते । एकोत्पातेन ते लङ्कामेष्यन्ति हरियूथपाः ॥ २३ ॥,tadalaṃ paritāpena devi manyurvyapaitu te | ekotpātena te laṅkāmeṣyanti hariyūthapāḥ || 23 ||
+66,24,मम पृष्ठगतौ तौ च चन्द्रसूर्याविवोदितौ । त्वत्सकाशं महाभागे नृसिंहावागमिष्यतः ॥ २४ ॥,mama pṛṣṭhagatau tau ca candrasūryāvivoditau | tvatsakāśaṃ mahābhāge nṛsiṃhāvāgamiṣyataḥ || 24 ||
+66,25,अरिघ्नं सिंहसंकाशं क्षिप्रं द्रक्ष्यसि राघवम् । लक्ष्मणं च धनुष्पाणिं लङ्का द्वारमुपस्थितम् ॥ २५ ॥,arighnaṃ siṃhasaṃkāśaṃ kṣipraṃ drakṣyasi rāghavam | lakṣmaṇaṃ ca dhanuṣpāṇiṃ laṅkā dvāramupasthitam || 25 ||
+66,26,नखदंष्ट्रायुधान् वीरान् सिंहशार्दूलविक्रमान् । वानरान् वानरेन्द्राभान् क्षिप्रं द्रक्ष्यसि संगतान् ॥ २६ ॥,nakhadaṃṣṭrāyudhān vīrān siṃhaśārdūlavikramān | vānarān vānarendrābhān kṣipraṃ drakṣyasi saṃgatān || 26 ||
+66,27,शैलाम्बुदन्निकाशानां लङ्कामलयसानुषु । नर्दतां कपिमुख्यानामचिराच्छोष्यसे स्वनम् ॥ २७ ॥,śailāmbudannikāśānāṃ laṅkāmalayasānuṣu | nardatāṃ kapimukhyānāmacirācchoṣyase svanam || 27 ||
+66,28,निवृत्तवनवासं च त्वया सार्धमरिंदमम् । अभिषिक्तमयोध्यायां क्षिप्रं द्रक्ष्यसि राघवम् ॥ २८ ॥,nivṛttavanavāsaṃ ca tvayā sārdhamariṃdamam | abhiṣiktamayodhyāyāṃ kṣipraṃ drakṣyasi rāghavam || 28 ||
+66,29,ततो मया वाग्भिरदीनभाषिणी शिवाभिरिष्टाभिरभिप्रसादिता । जगाम शान्तिं मम मैथिलात्मजा तवापि शोकेन तथाभिपीडिता ॥ २९ ॥,tato mayā vāgbhiradīnabhāṣiṇī śivābhiriṣṭābhirabhiprasāditā | jagāma śāntiṃ mama maithilātmajā tavāpi śokena tathābhipīḍitā || 29 ||
+1,1,श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं यथावदभिभाषितम् । रामः प्रीतिसमायुक्तो वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ १ ॥,śrutvā hanumato vākyaṃ yathāvadabhibhāṣitam | rāmaḥ prītisamāyukto vākyamuttaramabravīt || 1 ||
+1,2,कृतं हनुमता कार्यं सुमहद्भुवि दुष्करम् । मनसापि यदन्येन न शक्यं धरणीतले ॥ २ ॥,kṛtaṃ hanumatā kāryaṃ sumahadbhuvi duṣkaram | manasāpi yadanyena na śakyaṃ dharaṇītale || 2 ||
+1,3,न हि ��ं परिपश्यामि यस्तरेत महार्णवम् । अन्यत्र गरुणाद्वायोरन्यत्र च हनूमतः ॥ ३ ॥,na hi taṃ paripaśyāmi yastareta mahārṇavam | anyatra garuṇādvāyoranyatra ca hanūmataḥ || 3 ||
+1,4,देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । अप्रधृष्यां पुरीं लङ्कां रावणेन सुरक्षिताम् ॥ ४ ॥,devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām | apradhṛṣyāṃ purīṃ laṅkāṃ rāvaṇena surakṣitām || 4 ||
+1,5,प्रविष्टः सत्त्वमाश्रित्य जीवन् को नाम निष्क्रमेत् । को विशेत् सुदुराधर्षां राक्षसैश्च सुरक्षिताम् । यो वीर्यबलसंपन्नो न समः स्याद्धनूमतः ॥ ५ ॥,praviṣṭaḥ sattvamāśritya jīvan ko nāma niṣkramet | ko viśet sudurādharṣāṃ rākṣasaiśca surakṣitām | yo vīryabalasaṃpanno na samaḥ syāddhanūmataḥ || 5 ||
+1,6,भृत्यकार्यं हनुमता सुग्रीवस्य कृतं महत् । एवं विधाय स्वबलं सदृशं विक्रमस्य च ॥ ६ ॥,bhṛtyakāryaṃ hanumatā sugrīvasya kṛtaṃ mahat | evaṃ vidhāya svabalaṃ sadṛśaṃ vikramasya ca || 6 ||
+1,7,यो हि भृत्यो नियुक्तः सन्भर्त्रा कर्मणि दुष्करे । कुर्यात्तदनुरागेण तमाहुः पुरुषोत्तमम् ॥ ७ ॥,yo hi bhṛtyo niyuktaḥ sanbhartrā karmaṇi duṣkare | kuryāttadanurāgeṇa tamāhuḥ puruṣottamam || 7 ||
+1,8,नियुक्तो नृपतेः कार्यं न कुर्याद् यः समाहितः । भृत्यो युक्तः समर्थश्च तमाहुः पुरुषाधमम् ॥ ८ ॥,niyukto nṛpateḥ kāryaṃ na kuryād yaḥ samāhitaḥ | bhṛtyo yuktaḥ samarthaśca tamāhuḥ puruṣādhamam || 8 ||
+1,9,तन्नियोगे नियुक्तेन कृतं कृत्यं हनूमता । न चात्मा लघुतां नीतः सुग्रीवश्चापि तोषितः ॥ ९ ॥,tanniyoge niyuktena kṛtaṃ kṛtyaṃ hanūmatā | na cātmā laghutāṃ nītaḥ sugrīvaścāpi toṣitaḥ || 9 ||
+1,10,अहं च रघुवंशश्च लक्ष्मणश्च महाबलः । वैदेह्या दर्शनेनाद्य धर्मतः परिरक्षिताः ॥ १० ॥,ahaṃ ca raghuvaṃśaśca lakṣmaṇaśca mahābalaḥ | vaidehyā darśanenādya dharmataḥ parirakṣitāḥ || 10 ||
+1,11,इदं तु मम दीनस्या मनो भूयः प्रकर्षति । यदिहास्य प्रियाख्यातुर्न कुर्मि सदृशं प्रियम् ॥ ११ ॥,idaṃ tu mama dīnasyā mano bhūyaḥ prakarṣati | yadihāsya priyākhyāturna kurmi sadṛśaṃ priyam || 11 ||
+1,12,एष सर्वस्वभूतस्तु परिष्वङ्गो हनूमतः । मया कालमिमं प्राप्य दत्तस्तस्य महात्मनः ॥ १२ ॥,eṣa sarvasvabhūtastu pariṣvaṅgo hanūmataḥ | mayā kālamimaṃ prāpya dattastasya mahātmanaḥ || 12 ||
+1,13,सर्वथा सुकृतं तावत् सीतायाः परिमार्गणम् । सागरं तु समासाद्य पुनर्नष्टं मनो मम ॥ १३ ॥,sarvathā sukṛtaṃ tāvat sītāyāḥ parimārgaṇam | sāgaraṃ tu samāsādya punarnaṣṭaṃ mano mama || 13 ||
+1,14,कथं नाम समुद्रस्य दुष्पारस्य महाम्भसः । हरयो दक्षिणं पारं गमिष्यन्ति समाहिताः ॥ १४ ॥,kathaṃ nāma samudrasya duṣpārasya mahāmbhasaḥ | harayo dakṣiṇaṃ pāraṃ gamiṣyanti samāhitāḥ || 14 ||
+1,15,यद्यप्येष तु वृत्तान्तो वैदेह्या गदितो मम । समुद्रपारगमने हरीणां किमिवोत्तरम् ॥ १५ ॥,yadyapyeṣa tu vṛttānto vaidehyā gadito mama | samudrapāragamane harīṇāṃ kimivottaram || 15 ||
+1,16,इत्युक्त्वा शोकसंभ्रान्तो रामः शत्रुनिबर्हणः । हनूमन्तं महाबाहुस्ततो ध्यानमुपागमत् ॥ १६ ॥,ityuktvā śokasaṃbhrānto rāmaḥ śatrunibarhaṇaḥ | hanūmantaṃ mahābāhustato dhyānamupāgamat || 16 ||
+2,1,तं तु शोकपरिद्यूनं रामं दशरथात्मजम् । उवाच वचनं श्रीमान् सुग्रीवः शोकनाशनम् ॥ १ ॥,taṃ tu śokaparidyūnaṃ rāmaṃ daśarathātmajam | uvāca vacanaṃ śrīmān sugrīvaḥ śokanāśanam || 1 ||
+2,2,किं त्वं संतप्यसे वीर यथान्यः प्राकृतस्तथा । मैवं भूस्त्यज संतापं कृतघ्न इव सौहृदम् ॥ २ ॥,kiṃ tvaṃ saṃtapyase vīra yathānyaḥ prākṛtastathā | maivaṃ bhūstyaja saṃtāpaṃ kṛtaghna iva sauhṛdam || 2 ||
+2,3,संतापस्य च ते स्थानं न हि पश्यामि राघव । प्रवृत्ताव् उपलब्धायां ज्ञाते च निलये रिपोः ॥ ३ ॥,saṃtāpasya ca te sthānaṃ na hi paśyāmi rāghava | pravṛttāv upalabdhāyāṃ jñāte ca nilaye ripoḥ || 3 ||
+2,4,धृतिमाञ् शास्त्रवित् प्राज्ञः पण्डितश्चासि राघव । त्यजेमां पापिकां बुद्धिं कृत्वात्मेवार्थदूषणीम् ॥ ४ ॥,dhṛtimāñ śāstravit prājñaḥ paṇḍitaścāsi rāghava | tyajemāṃ pāpikāṃ buddhiṃ kṛtvātmevārthadūṣaṇīm || 4 ||
+2,5,समुद्रं लङ्घयित्वा तु महानक्रसमाकुलम् । लङ्कामारोहयिष्यामो हनिष्यामश्च ते रिपुम् ॥ ५ ॥,samudraṃ laṅghayitvā tu mahānakrasamākulam | laṅkāmārohayiṣyāmo haniṣyāmaśca te ripum || 5 ||
+2,6,निरुत्साहस्य दीनस्य शोकपर्याकुलात्मनः । सर्वार्था व्यवसीदन्ति व्यसनं चाधिगच्छति ॥ ६ ॥,nirutsāhasya dīnasya śokaparyākulātmanaḥ | sarvārthā vyavasīdanti vyasanaṃ cādhigacchati || 6 ||
+2,7,इमे शूराः समर्थाश्च सर्वे नो हरियूथपाः । त्वत्प्रियार्थं कृतोत्साहाः प्रवेष्टुमपि पावकम् ॥ ७ ॥,ime śūrāḥ samarthāśca sarve no hariyūthapāḥ | tvatpriyārthaṃ kṛtotsāhāḥ praveṣṭumapi pāvakam || 7 ||
+2,8,एषां हर्षेण जानामि तर्कश्चास्मिन्दृढो मम । विक्रमेण समानेष्ये सीतां हत्वा यथा रिपुम् ॥ ८ ॥,eṣāṃ harṣeṇa jānāmi tarkaścāsmindṛḍho mama | vikrameṇa samāneṣye sītāṃ hatvā yathā ripum || 8 ||
+2,9,सेतुरत्र यथा वध्येद् यथा पश्येम तां पुरीम् । तस्य राक्षसराजस्य तथा त्वं कुरु राघव ॥ ९ ॥,seturatra yathā vadhyed yathā paśyema tāṃ purīm | tasya rākṣasarājasya tathā tvaṃ kuru rāghava || 9 ||
+2,10,दृष्ट्वा तां हि पुरीं लङ्कां त्रिकूटशिखरे स्थिताम् । हतं च रावणं युद्धे दर्शनादुपधारय ॥ १० ॥,dṛṣṭvā tāṃ hi purīṃ laṅkāṃ trikūṭaśikhare sthitām | hataṃ ca rāvaṇaṃ yuddhe darśanādupadhāraya || 10 ||
+2,11,सेतुबद्धः समुद्रे च यावल् लङ्का समीपतः । सर्वं तीर्णं च वै सैन्यं जितमित्युपधार्यताम् ॥ ११ ॥,setubaddhaḥ samudre ca yāval laṅkā samīpataḥ | sarvaṃ tīrṇaṃ ca vai sainyaṃ jitamityupadhāryatām || 11 ||
+2,12,इमे हि समरे शूरा हरयः कामरूपिणः । तदलं विक्लवा बुद्धी राजन् सर्वार्थनाशनी ॥ १२ ॥,ime hi samare śūrā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ | tadalaṃ viklavā buddhī rājan sarvārthanāśanī || 12 ||
+2,13,पुरुषस्य हि लोके ऽस्मिञ् शोकः शौर्यापकर्षणः । यत्तु कार्यं मनुष्येण शौण्डीर्यमवलम्बता । शूराणां हि मनुष्याणां त्वद्विधानां महात्मनाम् ॥ १३ ॥,puruṣasya hi loke'smiñ śokaḥ śauryāpakarṣaṇaḥ | yattu kāryaṃ manuṣyeṇa śauṇḍīryamavalambatā | śūrāṇāṃ hi manuṣyāṇāṃ tvadvidhānāṃ mahātmanām || 13 ||
+2,14,विनष्टे वा प्रनष्टे वा शोकः सर्वार्थनाशनः । त्वं तु बुद्धिमतां श्रेष्ठः सर्वशास्त्रार्थकोविदः ॥ १४ ॥,vinaṣṭe vā pranaṣṭe vā śokaḥ sarvārthanāśanaḥ | tvaṃ tu buddhimatāṃ śreṣṭhaḥ sarvaśāstrārthakovidaḥ || 14 ||
+2,15,मद्विधैः सचिवैः सार्थमरिं जेतुमिहार्हसि । न हि पश्याम्यहं कं चित्त्रिषु लोकेषु राघव ॥ १५ ॥,madvidhaiḥ sacivaiḥ sārthamariṃ jetumihārhasi | na hi paśyāmyahaṃ kaṃ cittriṣu lokeṣu rāghava || 15 ||
+2,16,गृहीतधनुषो यस्ते तिष्ठेदभिमुखो रणे । वानरेषु समासक्तं न ते कार्यं विपत्स्यते ॥ १६ ॥,gṛhītadhanuṣo yaste tiṣṭhedabhimukho raṇe | vānareṣu samāsaktaṃ na te kāryaṃ vipatsyate || 16 ||
+2,17,अचिराद्द्रक्ष्यसे सीतां तीर्त्वा सागरमक्षयम् । तदलं शोकमालम्ब्य क्रोधमालम्ब भूपते ॥ १७ ॥,acirāddrakṣyase sītāṃ tīrtvā sāgaramakṣayam | tadalaṃ śokamālambya krodhamālamba bhūpate || 17 ||
+2,18,निश्चेष्टाः क्षत्रिया मन्दाः सर्वे चण्डस्य बिभ्यति । लङ्गनार्थं च घोरस्य समुद्रस्य नदीपतेः ॥ १८ ॥,niśceṣṭāḥ kṣatriyā mandāḥ sarve caṇḍasya bibhyati | laṅganārthaṃ ca ghorasya samudrasya nadīpateḥ || 18 ||
+2,19,सहास्माभिरिहोपेतः सूक्ष्मबुद्धिर्विचारय । इमे हि समरे शूरा हरयः कामरूपिणः ॥ १९ ॥,sahāsmābhirihopetaḥ sūkṣmabuddhirvicāraya | ime hi samare śūrā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ || 19 ||
+2,20,तानरीन् विधमिष्यन्ति शिलापादपवृष्टिभिः । कथं चित् परिपश्यामस्ते वयं वरुणालयम् ॥ २० ॥,tānarīn vidhamiṣyanti śilāpādapavṛṣṭibhiḥ | kathaṃ cit paripaśyāmaste vayaṃ varuṇālayam || 20 ||
+2,21,किमुक्त्वा बहुधा चापि सर्वथा विजयी भवान् ॥ २१ ॥,kimuktvā bahudhā cāpi sarvathā vijayī bhavān || 21 ||
+3,1,सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा हेतुमत् परमार्थवित् । प्रतिजग्राह काकुत्स्थो हनूमन्तमथाब्रवीत् ॥ १ ॥,sugrīvasya vacaḥ śrutvā hetumat paramārthavit | pratijagrāha kākutstho hanūmantamathābravīt || 1 ||
+3,2,तरसा सेतुबन्धेन सागरोच्छोषणेन वा । सर्वथा सुसमर्थो ऽस्मि सागरस्यास्य लङ्घने ॥ २ ॥,tarasā setubandhena sāgarocchoṣaṇena vā | sarvathā susamartho'smi sāgarasyāsya laṅghane || 2 ||
+3,3,कति दुर्गाणि दुर्गाया लङ्कायास्तद्ब्रवीहि मे । ज्ञातुमिच्छामि तत् सर्वं दर्शनादिव वानर ॥ ३ ॥,kati durgāṇi durgāyā laṅkāyāstadbravīhi me | jñātumicchāmi tat sarvaṃ darśanādiva vānara || 3 ||
+3,4,बलस्य परिमाणं च द्वारदुर्गक्रियामपि । गुप्ति कर्म च लङ्काया रक्षसां सदनानि च ॥ ४ ॥,balasya parimāṇaṃ ca dvāradurgakriyāmapi | gupti karma ca laṅkāyā rakṣasāṃ sadanāni ca || 4 ||
+3,5,यथासुखं यथावच्च लङ्कायामसि दृष्टवान् । सरमाचक्ष्व तत्त्वेन सर्वथा कुशलो ह्यसि ॥ ५ ॥,yathāsukhaṃ yathāvacca laṅkāyāmasi dṛṣṭavān | saramācakṣva tattvena sarvathā kuśalo hyasi || 5 ||
+3,6,श्रुत्वा रामस्य वचनं हनूमान्मारुतात्मजः । वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठो रामं पुनरथाब्रवीत् ॥ ६ ॥,śrutvā rāmasya vacanaṃ hanūmānmārutātmajaḥ | vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭho rāmaṃ punarathābravīt || 6 ||
+3,7,श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये दुर्गकर्मविधानतः । गुप्ता पुरी यथा लङ्का रक्षिता च यथा बलैः ॥ ७ ॥,śrūyatāṃ sarvamākhyāsye durgakarmavidhānataḥ | guptā purī yathā laṅkā rakṣitā ca yathā balaiḥ || 7 ||
+3,8,परां समृद्धिं लङ्कायाः सागरस्य च भीमताम् । विभागं च बलौघस्य निर्देशं वाहनस्य च ॥ ८ ॥,parāṃ samṛddhiṃ laṅkāyāḥ sāgarasya ca bhīmatām | vibhāgaṃ ca balaughasya nirdeśaṃ vāhanasya ca || 8 ||
+3,9,प्रहृष्टा मुदिता लङ्का मत्तद्विपसमाकुला । महती रथसंपूर्णा रक्षोगणसमाकुला ॥ ९ ॥,prahṛṣṭā muditā laṅkā mattadvipasamākulā | mahatī rathasaṃpūrṇā rakṣogaṇasamākulā || 9 ||
+3,10,दृढबद्धकवाटानि महापरिघवन्ति च । द्वाराणि विपुलान्यस्याश्चत्वारि सुमहान्ति च ॥ १० ॥,dṛḍhabaddhakavāṭāni mahāparighavanti ca | dvārāṇi vipulānyasyāścatvāri sumahānti ca || 10 ||
+3,11,वप्रेषूपलयन्त्राणि बलवन्ति महान्ति च । आगतं परसैन्यं तैस्तत्र प्रतिनिवार्यते ॥ ११ ॥,vapreṣūpalayantrāṇi balavanti mahānti ca | āgataṃ parasainyaṃ taistatra pratinivāryate || 11 ||
+3,12,द्वारेषु संस्कृता भीमाः कालायसमयाः शिताः । शतशो रोचिता वीरैः शतघ्न्यो रक्षसां गणैः ॥ १२ ॥,dvāreṣu saṃskṛtā bhīmāḥ kālāyasamayāḥ śitāḥ | śataśo rocitā vīraiḥ śataghnyo rakṣasāṃ gaṇaiḥ || 12 ||
+3,13,सौवर्णश्च महांस्तस्याः प्राकारो दुष्प्रधर्षणः । मणिविद्रुमवैदूर्यमुक्ताविचरितान्तरः ॥ १३ ॥,sauvarṇaśca mahāṃstasyāḥ prākāro duṣpradharṣaṇaḥ | maṇividrumavaidūryamuktāvicaritāntaraḥ || 13 ||
+3,14,सर्वतश्च महाभीमाः शीततोया महाशुभाः । अगाधा ग्राहवत्यश्च परिखा मीनसेविताः ॥ १४ ॥,sarvataśca mahābhīmāḥ śītatoyā mahāśubhāḥ | agādhā grāhavatyaśca parikhā mīnasevitāḥ || 14 ||
+3,15,द्वारेषु तासां चत्वारः संक्रमाः परमायताः । यन्त्रैरुपेता बहुभिर्महद्भिर्दृढसंधिभिः ॥ १५ ॥,dvāreṣu tāsāṃ catvāraḥ saṃkramāḥ paramāyatāḥ | yantrairupetā bahubhirmahadbhirdṛḍhasaṃdhibhiḥ || 15 ||
+3,16,त्रायन्ते संक्रमास्तत्र परसैन्यागमे सति । यन्त्रैस्तैरवकीर्यन्ते परिखासु समन्ततः ॥ १६ ॥,trāyante saṃkramāstatra parasainyāgame sati | yantraistairavakīryante parikhāsu samantataḥ || 16 ||
+3,17,एकस्त्वकम्प्यो बलवान् संक्रमः सुमहादृढः । काञ्चनैर्बहुभिः स्तम्भैर्वेदिकाभिश्च शोभितः ॥ १७ ॥,ekastvakampyo balavān saṃkramaḥ sumahādṛḍhaḥ | kāñcanairbahubhiḥ stambhairvedikābhiśca śobhitaḥ || 17 ||
+3,18,स्वयं प्रकृतिसंपन्नो युयुत्सू राम रावणः । उत्थितश्चाप्रमत्तश्च बलानामनुदर्शने ॥ १८ ॥,svayaṃ prakṛtisaṃpanno yuyutsū rāma rāvaṇaḥ | utthitaścāpramattaśca balānāmanudarśane || 18 ||
+3,19,लङ्का पुरी निरालम्बा देवदुर्गा भयावहा । नादेयं पार्वतं वन्यं कृत्रिमं च चतुर्विधम् ॥ १९ ॥,laṅkā purī nirālambā devadurgā bhayāvahā | nādeyaṃ pārvataṃ vanyaṃ kṛtrimaṃ ca caturvidham || 19 ||
+3,20,स्थिता पारे समुद्रस्य दूरपारस्य राघव । नौपथश्चापि नास्त्यत्र निरादेशश्च सर्वतः ॥ २० ॥,sthitā pāre samudrasya dūrapārasya rāghava | naupathaścāpi nāstyatra nirādeśaśca sarvataḥ || 20 ||
+3,21,शैलाग्रे रचिता दुर्गा सा पूर्देवपुरोपमा । वाजिवारणसंपूर्णा ���ङ्का परमदुर्जया ॥ २१ ॥,śailāgre racitā durgā sā pūrdevapuropamā | vājivāraṇasaṃpūrṇā laṅkā paramadurjayā || 21 ||
+3,22,परिघाश्च शतघ्न्यश्च यन्त्राणि विविधानि च । शोभयन्ति पुरीं लङ्कां रावणस्य दुरात्मनः ॥ २२ ॥,parighāśca śataghnyaśca yantrāṇi vividhāni ca | śobhayanti purīṃ laṅkāṃ rāvaṇasya durātmanaḥ || 22 ||
+3,23,अयुतं रक्षसामत्र पश्चिमद्वारमाश्रितम् । शूलहस्ता दुराधर्षाः सर्वे खड्गाग्रयोधिनः ॥ २३ ॥,ayutaṃ rakṣasāmatra paścimadvāramāśritam | śūlahastā durādharṣāḥ sarve khaḍgāgrayodhinaḥ || 23 ||
+3,24,नियुतं रक्षसामत्र दक्षिणद्वारमाश्रितम् । चतुरङ्गेण सैन्येन योधास्तत्राप्यनुत्तमाः ॥ २४ ॥,niyutaṃ rakṣasāmatra dakṣiṇadvāramāśritam | caturaṅgeṇa sainyena yodhāstatrāpyanuttamāḥ || 24 ||
+3,25,प्रयुतं रक्षसामत्र पूर्वद्वारं समाश्रितम् । चर्मखड्गधराः सर्वे तथा सर्वास्त्रकोविदाः ॥ २५ ॥,prayutaṃ rakṣasāmatra pūrvadvāraṃ samāśritam | carmakhaḍgadharāḥ sarve tathā sarvāstrakovidāḥ || 25 ||
+3,26,अर्बुदं रक्षसामत्र उत्तरद्वारमाश्रितम् । रथिनश्चाश्ववाहाश्च कुलपुत्राः सुपूजिताः ॥ २६ ॥,arbudaṃ rakṣasāmatra uttaradvāramāśritam | rathinaścāśvavāhāśca kulaputrāḥ supūjitāḥ || 26 ||
+3,27,शतं शतसहस्राणां मध्यमं गुल्ममाश्रितम् । यातुधाना दुराधर्षाः साग्रकोटिश्च रक्षसाम् ॥ २७ ॥,śataṃ śatasahasrāṇāṃ madhyamaṃ gulmamāśritam | yātudhānā durādharṣāḥ sāgrakoṭiśca rakṣasām || 27 ||
+3,28,ते मया संक्रमा भग्नाः परिखाश्चावपूरिताः । दग्धा च नगरी लङ्का प्राकाराश्चावसादिताः ॥ २८ ॥,te mayā saṃkramā bhagnāḥ parikhāścāvapūritāḥ | dagdhā ca nagarī laṅkā prākārāścāvasāditāḥ || 28 ||
+3,29,येन केन तु मार्गेण तराम वरुणालयम् । हतेति नगरी लङ्कां वानरैरवधार्यताम् ॥ २९ ॥,yena kena tu mārgeṇa tarāma varuṇālayam | hateti nagarī laṅkāṃ vānarairavadhāryatām || 29 ||
+3,30,अङ्गदो द्विविदो मैन्दो जाम्बवान्पनसो नलः । नीलः सेनापतिश्चैव बलशेषेण किं तव ॥ ३० ॥,aṅgado dvivido maindo jāmbavānpanaso nalaḥ | nīlaḥ senāpatiścaiva balaśeṣeṇa kiṃ tava || 30 ||
+3,31,प्लवमाना हि गत्वा तां रावणस्य महापुरीम् । सप्रकारां सभवनामानयिष्यन्ति मैथिलीम् ॥ ३१ ॥,plavamānā hi gatvā tāṃ rāvaṇasya mahāpurīm | saprakārāṃ sabhavanāmānayiṣyanti maithilīm || 31 ||
+3,32,एवमाज्ञापय क्षिप्रं बलानां सर्वसंग्रहम् । मुहूर्तेन तु युक्तेन प्रस्थानमभिरोचय ॥ ३२ ॥,evamājñāpaya kṣipraṃ balānāṃ sarvasaṃgraham | muhūrtena tu yuktena prasthānamabhirocaya || 32 ||
+4,1,श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं यथावदनुपूर्वशः । ततो ऽब्रवीन्महातेजा रामः सत्यपराक्रमः ॥ १ ॥,śrutvā hanūmato vākyaṃ yathāvadanupūrvaśaḥ | tato'bravīnmahātejā rāmaḥ satyaparākramaḥ || 1 ||
+4,2,यां निवेदयसे लङ्कां पुरीं भीमस्य रक्षसः । क्षिप्रमेनां वधिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ २ ॥,yāṃ nivedayase laṅkāṃ purīṃ bhīmasya rakṣasaḥ | kṣipramenāṃ vadhiṣyāmi satyametadbravīmi te || 2 ||
+4,3,अस्मिन्मुहूर्ते सुग्रीव प्रयाणमभिरोचये । युक्तो मुहूर्तो विजयः प्राप्तो मध्यं दिव���करः ॥ ३ ॥,asminmuhūrte sugrīva prayāṇamabhirocaye | yukto muhūrto vijayaḥ prāpto madhyaṃ divākaraḥ || 3 ||
+4,4,उत्तरा फल्गुनी ह्यद्य श्वस्तु हस्तेन योक्ष्यते । अभिप्रयाम सुग्रीव सर्वानीकसमावृताः ॥ ४ ॥,uttarā phalgunī hyadya śvastu hastena yokṣyate | abhiprayāma sugrīva sarvānīkasamāvṛtāḥ || 4 ||
+4,5,निमित्तानि च धन्यानि यानि प्रादुर्भवन्ति मे । निहत्य रावणं सीतामानयिष्यामि जानकीम् ॥ ५ ॥,nimittāni ca dhanyāni yāni prādurbhavanti me | nihatya rāvaṇaṃ sītāmānayiṣyāmi jānakīm || 5 ||
+4,6,उपरिष्टाद्धि नयनं स्फुरमाणमिदं मम । विजयं समनुप्राप्तं शंसतीव मनोरथम् ॥ ६ ॥,upariṣṭāddhi nayanaṃ sphuramāṇamidaṃ mama | vijayaṃ samanuprāptaṃ śaṃsatīva manoratham || 6 ||
+4,7,अग्रे यातु बलस्यास्य नीलो मार्गमवेक्षितुम् । वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ॥ ७ ॥,agre yātu balasyāsya nīlo mārgamavekṣitum | vṛtaḥ śatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām || 7 ||
+4,8,फलमूलवता नील शीतकाननवारिणा । पथा मधुमता चाशु सेनां सेनापते नय ॥ ८ ॥,phalamūlavatā nīla śītakānanavāriṇā | pathā madhumatā cāśu senāṃ senāpate naya || 8 ||
+4,9,दूषयेयुर्दुरात्मानः पथि मूलफलोदकम् । राक्षसाः परिरक्षेथास्तेभ्यस्त्वं नित्यमुद्यतः ॥ ९ ॥,dūṣayeyurdurātmānaḥ pathi mūlaphalodakam | rākṣasāḥ parirakṣethāstebhyastvaṃ nityamudyataḥ || 9 ||
+4,10,निम्नेषु वनदुर्गेषु वनेषु च वनौकसः । अभिप्लुत्याभिपश्येयुः परेषां निहतं बलम् ॥ १० ॥,nimneṣu vanadurgeṣu vaneṣu ca vanaukasaḥ | abhiplutyābhipaśyeyuḥ pareṣāṃ nihataṃ balam || 10 ||
+4,11,सागरौघनिभं भीममग्रानीकं महाबलाः । कपिसिंहा प्रकर्षन्तु शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ ११ ॥,sāgaraughanibhaṃ bhīmamagrānīkaṃ mahābalāḥ | kapisiṃhā prakarṣantu śataśo'tha sahasraśaḥ || 11 ||
+4,12,गजश्च गिरिसंकाशो गवयश्च महाबलः । गवाक्षश्चाग्रतो यान्तु गवां दृप्ता इवर्षभाः ॥ १२ ॥,gajaśca girisaṃkāśo gavayaśca mahābalaḥ | gavākṣaścāgrato yāntu gavāṃ dṛptā ivarṣabhāḥ || 12 ||
+4,13,यातु वानरवाहिन्या वानरः प्लवतां पतिः । पालयन्दक्षिणं पार्श्वमृषभो वानरर्षभः ॥ १३ ॥,yātu vānaravāhinyā vānaraḥ plavatāṃ patiḥ | pālayandakṣiṇaṃ pārśvamṛṣabho vānararṣabhaḥ || 13 ||
+4,14,गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः । यातु वानरवाहिन्याः सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः ॥ १४ ॥,gandhahastīva durdharṣastarasvī gandhamādanaḥ | yātu vānaravāhinyāḥ savyaṃ pārśvamadhiṣṭhitaḥ || 14 ||
+4,15,यास्यामि बलमध्ये ऽहं बलौघमभिहर्षयन् । अधिरुह्य हनूमन्तमैरावतमिवेश्वरः ॥ १५ ॥,yāsyāmi balamadhye'haṃ balaughamabhiharṣayan | adhiruhya hanūmantamairāvatamiveśvaraḥ || 15 ||
+4,16,अङ्गदेनैष संयातु लक्ष्मणश्चान्तकोपमः । सार्वभौमेण भूतेशो द्रविणाधिपतिर्यथा ॥ १६ ॥,aṅgadenaiṣa saṃyātu lakṣmaṇaścāntakopamaḥ | sārvabhaumeṇa bhūteśo draviṇādhipatiryathā || 16 ||
+4,17,जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः । ऋक्षराजो महासत्त्वः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः ॥ १७ ॥,jāmbavāṃśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ | ṛkṣarājo mahāsattvaḥ kukṣiṃ rakṣantu te trayaḥ || 17 ||
+4,18,राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः । व्यादिदेश महावीर्यान् वानरान् वानरर्षभः ॥ १८ ॥,rāghavasya vacaḥ śrutvā sugrīvo vāhinīpatiḥ | vyādideśa mahāvīryān vānarān vānararṣabhaḥ || 18 ||
+4,19,ते वानरगणाः सर्वे समुत्पत्य युयुत्सवः । गुहाभ्यः शिखरेभ्यश्च आशु पुप्लुविरे तदा ॥ १९ ॥,te vānaragaṇāḥ sarve samutpatya yuyutsavaḥ | guhābhyaḥ śikharebhyaśca āśu pupluvire tadā || 19 ||
+4,20,ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः । जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ॥ २० ॥,tato vānararājena lakṣmaṇena ca pūjitaḥ | jagāma rāmo dharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam || 20 ||
+4,21,शतैः शतसहस्रैश्च कोटीभिरयुतैरपि । वारणाभिश्च हरिभिर्ययौ परिवृतस्तदा ॥ २१ ॥,śataiḥ śatasahasraiśca koṭībhirayutairapi | vāraṇābhiśca haribhiryayau parivṛtastadā || 21 ||
+4,22,तं यान्तमनुयाति स्म महती हरिवाहिनी ॥ २२ ॥,taṃ yāntamanuyāti sma mahatī harivāhinī || 22 ||
+4,23,हृष्टाः प्रमुदिताः सर्वे सुग्रीवेणाभिपालिताः । आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः । क्ष्वेलन्तो निनदन्तश्च जग्मुर्वै दक्षिणां दिशम् ॥ २३ ॥,hṛṣṭāḥ pramuditāḥ sarve sugrīveṇābhipālitāḥ | āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ | kṣvelanto ninadantaśca jagmurvai dakṣiṇāṃ diśam || 23 ||
+4,24,भक्षयन्तः सुगन्धीनि मधूनि च फलानि च । उद्वहन्तो महावृक्षान्मञ्जरीपुञ्जधारिणः ॥ २४ ॥,bhakṣayantaḥ sugandhīni madhūni ca phalāni ca | udvahanto mahāvṛkṣānmañjarīpuñjadhāriṇaḥ || 24 ||
+4,25,अन्योन्यं सहसा दृष्टा निर्वहन्ति क्षिपन्ति च । पतन्तश्चोत्पतन्त्यन्ये पातयन्त्यपरे परान् ॥ २५ ॥,anyonyaṃ sahasā dṛṣṭā nirvahanti kṣipanti ca | patantaścotpatantyanye pātayantyapare parān || 25 ||
+4,26,रावणो नो निहन्तव्यः सर्वे च रजनीचराः । इति गर्जन्ति हरयो राघवस्य समीपतः ॥ २६ ॥,rāvaṇo no nihantavyaḥ sarve ca rajanīcarāḥ | iti garjanti harayo rāghavasya samīpataḥ || 26 ||
+4,27,पुरस्तादृषभो वीरो नीलः कुमुद एव च । पथानं शोधयन्ति स्म वानरैर्बहुभिः सह ॥ २७ ॥,purastādṛṣabho vīro nīlaḥ kumuda eva ca | pathānaṃ śodhayanti sma vānarairbahubhiḥ saha || 27 ||
+4,28,मध्ये तु राजा सुग्रीवो रामो लक्ष्मण एव च । बहुभिर्बलिभिर्भीमैर्वृताः शत्रुनिबर्हणः ॥ २८ ॥,madhye tu rājā sugrīvo rāmo lakṣmaṇa eva ca | bahubhirbalibhirbhīmairvṛtāḥ śatrunibarhaṇaḥ || 28 ||
+4,29,हरिः शतबलिर्वीरः कोटीभिर्दशभिर्वृतः । सर्वामेको ह्यवष्टभ्य ररक्ष हरिवाहिनीम् ॥ २९ ॥,hariḥ śatabalirvīraḥ koṭībhirdaśabhirvṛtaḥ | sarvāmeko hyavaṣṭabhya rarakṣa harivāhinīm || 29 ||
+4,30,कोटीशतपरीवारः केसरी पनसो गजः । अर्कश्चातिबलः पार्श्वमेकं तस्याभिरक्षति ॥ ३० ॥,koṭīśataparīvāraḥ kesarī panaso gajaḥ | arkaścātibalaḥ pārśvamekaṃ tasyābhirakṣati || 30 ||
+4,31,सुषेणो जाम्बवांश्चैव ऋक्षैर्बहुभिरावृतः । सुग्रीवं पुरतः कृत्वा जघनं संररक्षतुः ॥ ३१ ॥,suṣeṇo jāmbavāṃścaiva ṛkṣairbahubhirāvṛtaḥ | sugrīvaṃ purataḥ kṛtvā jaghanaṃ saṃrarakṣatuḥ || 31 ||
+4,32,तेषां सेनापतिर्वीरो नीलो वानरपुंगवः । संपतन्पततां श्रेष्ठस्तद्बलं पर्यपा���यत् ॥ ३२ ॥,teṣāṃ senāpatirvīro nīlo vānarapuṃgavaḥ | saṃpatanpatatāṃ śreṣṭhastadbalaṃ paryapālayat || 32 ||
+4,33,दरीमिखः प्रजङ्घश्च जम्भो ऽथ रभसः कपिः । सर्वतश्च ययुर्वीरास्त्वरयन्तः प्लवंगमान् ॥ ३३ ॥,darīmikhaḥ prajaṅghaśca jambho'tha rabhasaḥ kapiḥ | sarvataśca yayurvīrāstvarayantaḥ plavaṃgamān || 33 ||
+4,34,एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः । अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमलतायुतम् ॥ ३४ ॥,evaṃ te hariśārdūlā gacchanto baladarpitāḥ | apaśyaṃste giriśreṣṭhaṃ sahyaṃ drumalatāyutam || 34 ||
+4,35,सागरौघनिभं भीमं तद्वानरबलं महत् । निःससर्प महाघोषं भीमवेग इवार्णवः ॥ ३५ ॥,sāgaraughanibhaṃ bhīmaṃ tadvānarabalaṃ mahat | niḥsasarpa mahāghoṣaṃ bhīmavega ivārṇavaḥ || 35 ||
+4,36,तस्य दाशरथेः पार्श्वे शूरास्ते कपिकुञ्जराः । तूर्णमापुप्लुवुः सर्वे सदश्वा इव चोदिताः ॥ ३६ ॥,tasya dāśaratheḥ pārśve śūrāste kapikuñjarāḥ | tūrṇamāpupluvuḥ sarve sadaśvā iva coditāḥ || 36 ||
+4,37,कपिभ्यामुह्यमानौ तौ शुशुभते नरर्षभौ । महद्भ्यामिव संस्पृष्टौ ग्राहाभ्यां चन्द्रभास्करौ ॥ ३७ ॥,kapibhyāmuhyamānau tau śuśubhate nararṣabhau | mahadbhyāmiva saṃspṛṣṭau grāhābhyāṃ candrabhāskarau || 37 ||
+4,38,तमङ्गदगतो रामं लक्ष्मणः शुभया गिरा । उवाच प्रतिपूर्णार्थः स्मृतिमान्प्रतिभानवान् ॥ ३८ ॥,tamaṅgadagato rāmaṃ lakṣmaṇaḥ śubhayā girā | uvāca pratipūrṇārthaḥ smṛtimānpratibhānavān || 38 ||
+4,39,हृतामवाप्य वैदेहीं क्षिप्रं हत्वा च रावणम् । समृद्धार्थः समृद्धार्थामयोध्यां प्रतियास्यसि ॥ ३९ ॥,hṛtāmavāpya vaidehīṃ kṣipraṃ hatvā ca rāvaṇam | samṛddhārthaḥ samṛddhārthāmayodhyāṃ pratiyāsyasi || 39 ||
+4,40,महान्ति च निमित्तानि दिवि भूमौ च राघव । शुभान्ति तव पश्यामि सर्वाण्येवार्थसिद्धये ॥ ४० ॥,mahānti ca nimittāni divi bhūmau ca rāghava | śubhānti tava paśyāmi sarvāṇyevārthasiddhaye || 40 ||
+4,41,अनु वाति शुभो वायुः सेनां मृदुहितः सुखः । पूर्णवल्गुस्वराश्चेमे प्रवदन्ति मृगद्विजाः ॥ ४१ ॥,anu vāti śubho vāyuḥ senāṃ mṛduhitaḥ sukhaḥ | pūrṇavalgusvarāśceme pravadanti mṛgadvijāḥ || 41 ||
+4,42,प्रसन्नाश्च दिशः सर्वा विमलश्च दिवाकरः । उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ॥ ४२ ॥,prasannāśca diśaḥ sarvā vimalaśca divākaraḥ | uśanā ca prasannārciranu tvāṃ bhārgavo gataḥ || 42 ||
+4,43,ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्धाश्च परमर्षयः । अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ॥ ४३ ॥,brahmarāśirviśuddhaśca śuddhāśca paramarṣayaḥ | arciṣmantaḥ prakāśante dhruvaṃ sarve pradakṣiṇam || 43 ||
+4,44,त्रिशङ्कुर्विमलो भाति राजर्षिः सपुरोहितः । पितामहवरो ऽस्माकमिष्क्वाकूणां महात्मनाम् ॥ ४४ ॥,triśaṅkurvimalo bhāti rājarṣiḥ sapurohitaḥ | pitāmahavaro'smākamiṣkvākūṇāṃ mahātmanām || 44 ||
+4,45,विमले च प्रकाशेते विशाखे निरुपद्रवे । नक्षत्रं परमस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ॥ ४५ ॥,vimale ca prakāśete viśākhe nirupadrave | nakṣatraṃ paramasmākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām || 45 ||
+4,46,नैरृतं नैरृतानां च नक्षत्रमभिपीड्��ते । मूलं मूलवता स्पृष्टं धूप्यते धूमकेतुना ॥ ४६ ॥,nairṛtaṃ nairṛtānāṃ ca nakṣatramabhipīḍyate | mūlaṃ mūlavatā spṛṣṭaṃ dhūpyate dhūmaketunā || 46 ||
+4,47,सरं चैतद्विनाशाय राक्षसानामुपस्थितम् । काले कालगृहीतानां नकत्रं ग्रहपीडितम् ॥ ४७ ॥,saraṃ caitadvināśāya rākṣasānāmupasthitam | kāle kālagṛhītānāṃ nakatraṃ grahapīḍitam || 47 ||
+4,48,प्रसन्नाः सुरसाश्चापो वनानि फलवन्ति च । प्रवान्त्यभ्यधिकं गन्धा यथर्तुकुसुमा द्रुमाः ॥ ४८ ॥,prasannāḥ surasāścāpo vanāni phalavanti ca | pravāntyabhyadhikaṃ gandhā yathartukusumā drumāḥ || 48 ||
+4,49,व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्ते ऽधिकं प्रभो । देवानामिव सैन्यानि संग्रामे तारकामये ॥ ४९ ॥,vyūḍhāni kapisainyāni prakāśante'dhikaṃ prabho | devānāmiva sainyāni saṃgrāme tārakāmaye || 49 ||
+4,50,एवमार्य समीक्ष्यैतान्प्रीतो भवितुमर्हसि । इति भ्रातरमाश्वास्य हृष्टः सौमित्रिरब्रवीत् ॥ ५० ॥,evamārya samīkṣyaitānprīto bhavitumarhasi | iti bhrātaramāśvāsya hṛṣṭaḥ saumitrirabravīt || 50 ||
+4,51,अथावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः । ऋक्षवानरशार्दूलैर्नखदंष्ट्रायुधैर्वृता ॥ ५१ ॥,athāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mahatī camūḥ | ṛkṣavānaraśārdūlairnakhadaṃṣṭrāyudhairvṛtā || 51 ||
+4,52,कराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरैरुद्धतं रजः । भौममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ॥ ५२ ॥,karāgraiścaraṇāgraiśca vānarairuddhataṃ rajaḥ | bhaumamantardadhe lokaṃ nivārya savituḥ prabhām || 52 ||
+4,53,सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी । हृष्टप्रमुदिता सेना सुग्रीवेणाभिरक्षिता ॥ ५३ ॥,sā sma yāti divārātraṃ mahatī harivāhinī | hṛṣṭapramuditā senā sugrīveṇābhirakṣitā || 53 ||
+4,54,वनरास्त्वरितं यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दनः । मुमोक्षयिषवः सीतां मुहूर्तं क्वापि नासत ॥ ५४ ॥,vanarāstvaritaṃ yānti sarve yuddhābhinandanaḥ | mumokṣayiṣavaḥ sītāṃ muhūrtaṃ kvāpi nāsata || 54 ||
+4,55,ततः पादपसंबाधं नानामृगसमाकुलम् । सह्यपर्वतमासेदुर्मलयं च मही धरम् ॥ ५५ ॥,tataḥ pādapasaṃbādhaṃ nānāmṛgasamākulam | sahyaparvatamāsedurmalayaṃ ca mahī dharam || 55 ||
+4,56,काननानि विचित्राणि नदीप्रस्रवणानि च । पश्यन्नपि ययौ रामः सह्यस्य मलयस्य च ॥ ५६ ॥,kānanāni vicitrāṇi nadīprasravaṇāni ca | paśyannapi yayau rāmaḥ sahyasya malayasya ca || 56 ||
+4,57,चम्पकांस्तिलकांश्चूतानशोकान् सिन्दुवारकान् । करवीरांश्च तिमिशान्भञ्जन्ति स्म प्लवंगमाः ॥ ५७ ॥,campakāṃstilakāṃścūtānaśokān sinduvārakān | karavīrāṃśca timiśānbhañjanti sma plavaṃgamāḥ || 57 ||
+4,58,फलान्यमृतगन्धीनि मूलानि कुसुमानि च । बुभुजुर्वानरास्तत्र पादपानां बलोत्कटाः ॥ ५८ ॥,phalānyamṛtagandhīni mūlāni kusumāni ca | bubhujurvānarāstatra pādapānāṃ balotkaṭāḥ || 58 ||
+4,59,द्रोणमात्रप्रमाणानि लम्बमानानि वानराः । ययुः पिबन्तो हृष्टास्ते मधूनि मधुपिङ्गलाः ॥ ५९ ॥,droṇamātrapramāṇāni lambamānāni vānarāḥ | yayuḥ pibanto hṛṣṭāste madhūni madhupiṅgalāḥ || 59 ||
+4,60,पादपानवभञ्जन्तो विकर्षन्तस्तथा लताः । विधमन्तो ग��रिवरान्प्रययुः प्लवगर्षभाः ॥ ६० ॥,pādapānavabhañjanto vikarṣantastathā latāḥ | vidhamanto girivarānprayayuḥ plavagarṣabhāḥ || 60 ||
+4,61,वृक्षेभ्यो ऽन्ये तु कपयो नर्दन्तो मधुदर्पिताः । अन्ये वृक्षान्प्रपद्यन्ते प्रपतन्त्यपि चापरे ॥ ६१ ॥,vṛkṣebhyo'nye tu kapayo nardanto madhudarpitāḥ | anye vṛkṣānprapadyante prapatantyapi cāpare || 61 ||
+4,62,बभूव वसुधा तैस्तु संपूर्णा हरिपुंगवैः । यथा कमलकेदारैः पक्वैरिव वसुंधरा ॥ ६२ ॥,babhūva vasudhā taistu saṃpūrṇā haripuṃgavaiḥ | yathā kamalakedāraiḥ pakvairiva vasuṃdharā || 62 ||
+4,63,महेन्द्रमथ संप्राप्य रामो राजीवलोचनः । अध्यारोहन्महाबाहुः शिखरं द्रुमभूषितम् ॥ ६३ ॥,mahendramatha saṃprāpya rāmo rājīvalocanaḥ | adhyārohanmahābāhuḥ śikharaṃ drumabhūṣitam || 63 ||
+4,64,ततः शिखरमारुह्य रामो दशरथात्मजः । कूर्ममीनसमाकीर्णमपश्यत् सलिलाशयम् ॥ ६४ ॥,tataḥ śikharamāruhya rāmo daśarathātmajaḥ | kūrmamīnasamākīrṇamapaśyat salilāśayam || 64 ||
+4,65,ते सह्यं समतिक्रम्य मलयं च महागिरिम् । आसेदुरानुपूर्व्येण समुद्रं भीमनिःस्वनम् ॥ ६५ ॥,te sahyaṃ samatikramya malayaṃ ca mahāgirim | āsedurānupūrvyeṇa samudraṃ bhīmaniḥsvanam || 65 ||
+4,66,अवरुह्य जगामाशु वेलावनमनुत्तमम् । रामो रमयतां श्रेष्ठः ससुग्रीवः सलक्ष्मणः ॥ ६६ ॥,avaruhya jagāmāśu velāvanamanuttamam | rāmo ramayatāṃ śreṣṭhaḥ sasugrīvaḥ salakṣmaṇaḥ || 66 ||
+4,67,अथ धौतोपलतलां तोयौघैः सहसोत्थितैः । वेलामासाद्य विपुलां रामो वचनमब्रवीत् ॥ ६७ ॥,atha dhautopalatalāṃ toyaughaiḥ sahasotthitaiḥ | velāmāsādya vipulāṃ rāmo vacanamabravīt || 67 ||
+4,68,एते वयमनुप्राप्ताः सुग्रीव वरुणालयम् । इहेदानीं विचिन्ता सा या न पूर्वं समुत्थिता ॥ ६८ ॥,ete vayamanuprāptāḥ sugrīva varuṇālayam | ihedānīṃ vicintā sā yā na pūrvaṃ samutthitā || 68 ||
+4,69,अतः परमतीरो ऽयं सागरः सरितां पति । न चायमनुपायेन शक्यस्तरितुमर्णवः ॥ ६९ ॥,ataḥ paramatīro'yaṃ sāgaraḥ saritāṃ pati | na cāyamanupāyena śakyastaritumarṇavaḥ || 69 ||
+4,70,तदिहैव निवेशो ऽस्तु मन्त्रः प्रस्तूयतामिह । यथेदं वानरबलं परं पारमवाप्नुयात् ॥ ७० ॥,tadihaiva niveśo'stu mantraḥ prastūyatāmiha | yathedaṃ vānarabalaṃ paraṃ pāramavāpnuyāt || 70 ||
+4,71,इतीव स महाबाहुः सीताहरणकर्शितः । रामः सागरमासाद्य वासमाज्ञापयत्तदा ॥ ७१ ॥,itīva sa mahābāhuḥ sītāharaṇakarśitaḥ | rāmaḥ sāgaramāsādya vāsamājñāpayattadā || 71 ||
+4,72,संप्राप्तो मन्त्रकालो नः सागरस्येह लङ्घने । स्वां स्वां सेनां समुत्सृज्य मा च कश्चित् कुतो व्रजेत् । गच्छन्तु वानराः शूरा ज्ञेयं छन्नं भयं च नः ॥ ७२ ॥,saṃprāpto mantrakālo naḥ sāgarasyeha laṅghane | svāṃ svāṃ senāṃ samutsṛjya mā ca kaścit kuto vrajet | gacchantu vānarāḥ śūrā jñeyaṃ channaṃ bhayaṃ ca naḥ || 72 ||
+4,73,रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः सहलक्ष्मणः । सेनां न्यवेशयत्तीरे सागरस्य द्रुमायुते ॥ ७३ ॥,rāmasya vacanaṃ śrutvā sugrīvaḥ sahalakṣmaṇaḥ | senāṃ nyaveśayattīre sāgarasya drumāyute || 73 ||
+4,74,विरराज समीपस्थं सागरस्य तु तद्बलम् । मधुपाण्डुजलः श्रीमान्द्वितीय इव सागरः ॥ ७४ ॥,virarāja samīpasthaṃ sāgarasya tu tadbalam | madhupāṇḍujalaḥ śrīmāndvitīya iva sāgaraḥ || 74 ||
+4,75,वेलावनमुपागम्य ततस्ते हरिपुंगवाः । विनिविष्टाः परं पारं काङ्क्षमाणा महोदधेः ॥ ७५ ॥,velāvanamupāgamya tataste haripuṃgavāḥ | viniviṣṭāḥ paraṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇā mahodadheḥ || 75 ||
+4,76,सा महार्णवमासाद्य हृष्टा वानरवाहिनी । वायुवेगसमाधूतं पश्यमाना महार्णवम् ॥ ७६ ॥,sā mahārṇavamāsādya hṛṣṭā vānaravāhinī | vāyuvegasamādhūtaṃ paśyamānā mahārṇavam || 76 ||
+4,77,दूरपारमसंबाधं रक्षोगणनिषेवितम् । पश्यन्तो वरुणावासं निषेदुर्हरियूथपाः ॥ ७७ ॥,dūrapāramasaṃbādhaṃ rakṣogaṇaniṣevitam | paśyanto varuṇāvāsaṃ niṣedurhariyūthapāḥ || 77 ||
+4,78,चण्डनक्रग्रहं घोरं क्षपादौ दिवसक्षये । चन्द्रोदये समाधूतं प्रतिचन्द्रसमाकुलम् ॥ ७८ ॥,caṇḍanakragrahaṃ ghoraṃ kṣapādau divasakṣaye | candrodaye samādhūtaṃ praticandrasamākulam || 78 ||
+4,79,चण्डानिलमहाग्राहैः कीर्णं तिमितिमिंगिलैः । दीप्तभोगैरिवाक्रीर्णं भुजंगैर्वरुणालयम् ॥ ७९ ॥,caṇḍānilamahāgrāhaiḥ kīrṇaṃ timitimiṃgilaiḥ | dīptabhogairivākrīrṇaṃ bhujaṃgairvaruṇālayam || 79 ||
+4,80,अवगाढं महासत्तैर्नानाशैलसमाकुलम् । दुर्गं द्रुगममार्गं तमगाधमसुरालयम् ॥ ८० ॥,avagāḍhaṃ mahāsattairnānāśailasamākulam | durgaṃ drugamamārgaṃ tamagādhamasurālayam || 80 ||
+4,81,मकरैर्नागभोगैश्च विगाढा वातलोहिताः । उत्पेतुश्च निपेतुश्च प्रवृद्धा जलराशयः ॥ ८१ ॥,makarairnāgabhogaiśca vigāḍhā vātalohitāḥ | utpetuśca nipetuśca pravṛddhā jalarāśayaḥ || 81 ||
+4,82,अग्निचूर्णमिवाविद्धं भास्कराम्बुमनोरगम् । सुरारिविषयं घोरं पातालविषमं सदा ॥ ८२ ॥,agnicūrṇamivāviddhaṃ bhāskarāmbumanoragam | surāriviṣayaṃ ghoraṃ pātālaviṣamaṃ sadā || 82 ||
+4,83,सागरं चाम्बरप्रख्यमम्बरं सागरोपमम् । सागरं चाम्बरं चेति निर्विशेषमदृश्यत ॥ ८३ ॥,sāgaraṃ cāmbaraprakhyamambaraṃ sāgaropamam | sāgaraṃ cāmbaraṃ ceti nirviśeṣamadṛśyata || 83 ||
+4,84,संपृक्तं नभसा ह्यम्भः संपृक्तं च नभो ऽम्भसा । तादृग्रूपे स्म दृश्येते तारा रत्नसमाकुले ॥ ८४ ॥,saṃpṛktaṃ nabhasā hyambhaḥ saṃpṛktaṃ ca nabho'mbhasā | tādṛgrūpe sma dṛśyete tārā ratnasamākule || 84 ||
+4,85,समुत्पतितमेघस्य वीच्चि मालाकुलस्य च । विशेषो न द्वयोरासीत् सागरस्याम्बरस्य च ॥ ८५ ॥,samutpatitameghasya vīcci mālākulasya ca | viśeṣo na dvayorāsīt sāgarasyāmbarasya ca || 85 ||
+4,86,अन्योन्यैराहताः सक्ताः सस्वनुर्भीमनिःस्वनाः । ऊर्मयः सिन्धुराजस्य महाभेर्य इवाहवे ॥ ८६ ॥,anyonyairāhatāḥ saktāḥ sasvanurbhīmaniḥsvanāḥ | ūrmayaḥ sindhurājasya mahābherya ivāhave || 86 ||
+4,87,रत्नौघजलसंनादं विषक्तमिव वायुना । उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ॥ ८७ ॥,ratnaughajalasaṃnādaṃ viṣaktamiva vāyunā | utpatantamiva kruddhaṃ yādogaṇasamākulam || 87 ||
+4,88,ददृशुस्ते महात्मानो वाताहतजलाशयम् । अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवल्गतमिवोर्मिभिः । भ्रान्तोर्मिजलसंनादं प्रलोलमिव सागरम् ॥ ८८ ॥,dadṛśuste mahātmāno vātāhatajalāśayam | aniloddhūtamākāśe pravalgatamivormibhiḥ | bhrāntormijalasaṃnādaṃ pralolamiva sāgaram || 88 ||
+5,1,सा तु नीलेन विधिवत् स्वारक्षा सुसमाहिता । सागरस्योत्तरे तीरे साधु सेना निवेशिता ॥ १ ॥,sā tu nīlena vidhivat svārakṣā susamāhitā | sāgarasyottare tīre sādhu senā niveśitā || 1 ||
+5,2,मैन्दश्च द्विविधश्चोभौ तत्र वानरपुंगवौ । विचेरतुश्च तां सेनां रक्षार्थं सर्वतो दिशम् ॥ २ ॥,maindaśca dvividhaścobhau tatra vānarapuṃgavau | viceratuśca tāṃ senāṃ rakṣārthaṃ sarvato diśam || 2 ||
+5,3,निविष्टायां तु सेनायां तीरे नदनदीपतेः । पार्श्वस्थं लक्ष्मणं दृष्ट्वा रामो वचनमब्रवीत् ॥ ३ ॥,niviṣṭāyāṃ tu senāyāṃ tīre nadanadīpateḥ | pārśvasthaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā rāmo vacanamabravīt || 3 ||
+5,4,शोकश्च किल कालेन गच्छता ह्यपगच्छति । मम चापश्यतः कान्तामहन्यहनि वर्धते ॥ ४ ॥,śokaśca kila kālena gacchatā hyapagacchati | mama cāpaśyataḥ kāntāmahanyahani vardhate || 4 ||
+5,5,न मे दुःखं प्रिया दूरे न मे दुःखं हृतेति च । एतदेवानुशोचामि वयो ऽस्या ह्यतिवर्तते ॥ ५ ॥,na me duḥkhaṃ priyā dūre na me duḥkhaṃ hṛteti ca | etadevānuśocāmi vayo'syā hyativartate || 5 ||
+5,6,वाहि वात यतः कन्या तां स्पृष्ट्वा मामपि स्पृश । त्वयि मे गात्रसंस्पर्शश्चन्द्रे दृष्टिसमागमः ॥ ६ ॥,vāhi vāta yataḥ kanyā tāṃ spṛṣṭvā māmapi spṛśa | tvayi me gātrasaṃsparśaścandre dṛṣṭisamāgamaḥ || 6 ||
+5,7,तन्मे दहति गात्राणि विषं पीतमिवाशये । हा नाथेति प्रिया सा मां ह्रियमाणा यदब्रवीत् ॥ ७ ॥,tanme dahati gātrāṇi viṣaṃ pītamivāśaye | hā nātheti priyā sā māṃ hriyamāṇā yadabravīt || 7 ||
+5,8,तद्वियोगेन्धनवता तच्चिन्ताविपुलार्चिषा । रात्रिं दिवं शरीरं मे दह्यते मदनाग्निना ॥ ८ ॥,tadviyogendhanavatā taccintāvipulārciṣā | rātriṃ divaṃ śarīraṃ me dahyate madanāgninā || 8 ||
+5,9,अवगाह्यार्णवं स्वप्स्ये सौमित्रे भवता विना । कथं चित् प्रज्वलन् कामः समासुप्तं जले दहेत् ॥ ९ ॥,avagāhyārṇavaṃ svapsye saumitre bhavatā vinā | kathaṃ cit prajvalan kāmaḥ samāsuptaṃ jale dahet || 9 ||
+5,10,बह्वेतत् कामयानस्य शक्यमेतेन जीवितुम् । यदहं सा च वामोरुरेकां धरणिमाश्रितौ ॥ १० ॥,bahvetat kāmayānasya śakyametena jīvitum | yadahaṃ sā ca vāmorurekāṃ dharaṇimāśritau || 10 ||
+5,11,केदारस्येव केदारः सोदकस्य निरूदकः । उपस्नेहेन जीवामि जीवन्तीं यच्छृणोमि ताम् ॥ ११ ॥,kedārasyeva kedāraḥ sodakasya nirūdakaḥ | upasnehena jīvāmi jīvantīṃ yacchṛṇomi tām || 11 ||
+5,12,कदा तु खलु सुस्शोणीं शतपत्रायतेक्षणाम् । विजित्य शत्रून्द्रक्ष्यामि सीतां स्फीतामिव श्रियम् ॥ १२ ॥,kadā tu khalu susśoṇīṃ śatapatrāyatekṣaṇām | vijitya śatrūndrakṣyāmi sītāṃ sphītāmiva śriyam || 12 ||
+5,13,कदा नु चारुबिम्बौष्ठं तस्याः पद्ममिवाननम् । ईषदुन्नम्य पास्यामि रसायनमिवातुरः ॥ १३ ॥,kadā nu cārubimbauṣṭhaṃ tasyāḥ padmamivānanam | īṣadunnamya pāsyāmi rasāyanamivāturaḥ || 13 ||
+5,14,तौ तस्याः संहतौ पीनौ स्तनौ तालफलोपमौ । कदा नु खलु सोत्कम्पौ हसन्त्या मां भजिष्यतः ॥ १४ ॥,tau tasyāḥ saṃhatau pīnau stanau tālaphalopamau | kadā nu khalu sotkampau hasantyā māṃ bhajiṣyataḥ || 14 ||
+5,15,सा नूनमसितापाङ्गी रक्षोमध्यगता सती । मन्नाथा नाथहीनेव त्रातारं नाधिगच्छति ॥ १५ ॥,sā nūnamasitāpāṅgī rakṣomadhyagatā satī | mannāthā nāthahīneva trātāraṃ nādhigacchati || 15 ||
+5,16,कदा विक्षोभ्य रक्षांसि सा विधूयोत्पतिष्यति । विधूय जलदान्नीलाञ् शशिलेखा शरत्स्विव ॥ १६ ॥,kadā vikṣobhya rakṣāṃsi sā vidhūyotpatiṣyati | vidhūya jaladānnīlāñ śaśilekhā śaratsviva || 16 ||
+5,17,स्वभावतनुका नूनं शोकेनानशनेन च । भूयस्तनुतरा सीता देशकालविपर्ययात् ॥ १७ ॥,svabhāvatanukā nūnaṃ śokenānaśanena ca | bhūyastanutarā sītā deśakālaviparyayāt || 17 ||
+5,18,कदा नु राक्षसेन्द्रस्य निधायोरसि सायकान् । सीतां प्रत्याहरिष्यामि शोकमुत्सृज्य मानसं ॥ १८ ॥,kadā nu rākṣasendrasya nidhāyorasi sāyakān | sītāṃ pratyāhariṣyāmi śokamutsṛjya mānasaṃ || 18 ||
+5,19,कदा नु खलु मां साध्वी सीतामरसुतोपमा । सोत्कण्ठा कण्ठमालम्ब्य मोक्ष्यत्यानन्दजं जलम् ॥ १९ ॥,kadā nu khalu māṃ sādhvī sītāmarasutopamā | sotkaṇṭhā kaṇṭhamālambya mokṣyatyānandajaṃ jalam || 19 ||
+5,20,कदा शोकमिमं घोरं मैथिली विप्रयोगजम् । सहसा विप्रमोक्ष्यामि वासः शुक्लेतरं यथा ॥ २० ॥,kadā śokamimaṃ ghoraṃ maithilī viprayogajam | sahasā vipramokṣyāmi vāsaḥ śukletaraṃ yathā || 20 ||
+5,21,एवं विलपतस्तस्य तत्र रामस्य धीमतः । दिनक्षयान्मन्दवपुर्भास्करो ऽस्तमुपागमत् ॥ २१ ॥,evaṃ vilapatastasya tatra rāmasya dhīmataḥ | dinakṣayānmandavapurbhāskaro'stamupāgamat || 21 ||
+5,22,आश्वासितो लक्ष्मणेन रामः संध्यामुपासत । स्मरन् कमलपत्राक्षीं सीतां शोकाकुलीकृतः ॥ २२ ॥,āśvāsito lakṣmaṇena rāmaḥ saṃdhyāmupāsata | smaran kamalapatrākṣīṃ sītāṃ śokākulīkṛtaḥ || 22 ||
+6,1,लङ्कायां तु कृतं कर्म घोरं दृष्ट्वा भवावहम् । राक्षसेन्द्रो हनुमता शक्रेणेव महात्मना । अब्रवीद् राक्षसान् सर्वान् ह्रिया किं चिदवाङ्मुखः ॥ १ ॥,laṅkāyāṃ tu kṛtaṃ karma ghoraṃ dṛṣṭvā bhavāvaham | rākṣasendro hanumatā śakreṇeva mahātmanā | abravīd rākṣasān sarvān hriyā kiṃ cidavāṅmukhaḥ || 1 ||
+6,2,धर्षिता च प्रविष्टा च लङ्का दुष्प्रसहा पुरी । तेन वानरमात्रेण दृष्टा सीता च जानकी ॥ २ ॥,dharṣitā ca praviṣṭā ca laṅkā duṣprasahā purī | tena vānaramātreṇa dṛṣṭā sītā ca jānakī || 2 ||
+6,3,प्रसादो धर्षितश्चैत्यः प्रवरा राक्षसा हताः । आविला च पुरी लङ्का सर्वा हनुमता कृता ॥ ३ ॥,prasādo dharṣitaścaityaḥ pravarā rākṣasā hatāḥ | āvilā ca purī laṅkā sarvā hanumatā kṛtā || 3 ||
+6,4,किं करिष्यामि भद्रं वः किं वा युक्तमनन्तरम् । उच्यतां नः समर्थं यत् कृतं च सुकृतं भवेत् ॥ ४ ॥,kiṃ kariṣyāmi bhadraṃ vaḥ kiṃ vā yuktamanantaram | ucyatāṃ naḥ samarthaṃ yat kṛtaṃ ca sukṛtaṃ bhavet || 4 ||
+6,5,मन्त्रमूलं हि विजयं प्राहुरार्या मनस्विनः । तस्माद्वै रोचये मन्त्रं रामं प्रति महाबलाः ॥ ५ ॥,mantramūlaṃ hi vijayaṃ prāhurāryā manasvinaḥ | tasmādvai rocaye mantraṃ rāmaṃ prati mahābalāḥ || 5 ||
+6,6,त्रिविधाः पुरुषा लोके उत्तमाधममध्यमाः । तेषां तु समवेतानां गुणदोषं वदाम्यहम् ॥ ६ ॥,trividhāḥ puruṣā loke uttamādhamamadhyamāḥ | teṣāṃ tu samavetānāṃ guṇadoṣaṃ vadāmyaham || 6 ||
+6,7,मन्त्रिभिर्हितसंयुक्तैः समर्थैर्मन्त्रनिर्णये । मित्रैर्वापि समानार्थैर्बान्धवैरपि वा हितैः ॥ ७ ॥,mantribhirhitasaṃyuktaiḥ samarthairmantranirṇaye | mitrairvāpi samānārthairbāndhavairapi vā hitaiḥ || 7 ||
+6,8,सहितो मन्त्रयित्वा यः कर्मारम्भान्प्रवर्तयेत् । दैवे च कुरुते यत्नं तमाहुः पुरुषोत्तमम् ॥ ८ ॥,sahito mantrayitvā yaḥ karmārambhānpravartayet | daive ca kurute yatnaṃ tamāhuḥ puruṣottamam || 8 ||
+6,9,एको ऽर्थं विमृशेदेको धर्मे प्रकुरुते मनः । एकः कार्याणि कुरुते तमाहुर्मध्यमं नरम् ॥ ९ ॥,eko'rthaṃ vimṛśedeko dharme prakurute manaḥ | ekaḥ kāryāṇi kurute tamāhurmadhyamaṃ naram || 9 ||
+6,10,गुणदोषावनिश्चित्य त्यक्त्वा दैवव्यपाश्रयम् । करिष्यामीति यः कार्यमुपेक्षेत् स नराधमः ॥ १० ॥,guṇadoṣāvaniścitya tyaktvā daivavyapāśrayam | kariṣyāmīti yaḥ kāryamupekṣet sa narādhamaḥ || 10 ||
+6,11,यथेमे पुरुषा नित्यमुत्तमाधममध्यमाः । एवं मन्त्रो ऽपि विज्ञेय उत्तमाधममध्यमः ॥ ११ ॥,yatheme puruṣā nityamuttamādhamamadhyamāḥ | evaṃ mantro'pi vijñeya uttamādhamamadhyamaḥ || 11 ||
+6,12,ऐकमत्यमुपागम्य शास्त्रदृष्टेन चक्षुषा । मन्त्रिणो यत्र निरस्तास्तमाहुर्मन्त्रमुत्तमम् ॥ १२ ॥,aikamatyamupāgamya śāstradṛṣṭena cakṣuṣā | mantriṇo yatra nirastāstamāhurmantramuttamam || 12 ||
+6,13,बह्व्यो ऽपि मतयो गत्वा मन्त्रिणो ह्यर्थनिर्णये । पुनर्यत्रैकतां प्राप्तः स मन्त्रो मध्यमः स्मृतः ॥ १३ ॥,bahvyo'pi matayo gatvā mantriṇo hyarthanirṇaye | punaryatraikatāṃ prāptaḥ sa mantro madhyamaḥ smṛtaḥ || 13 ||
+6,14,अन्योन्यमतिमास्थाय यत्र संप्रतिभाष्यते । न चैकमत्ये श्रेयो ऽस्ति मन्त्रः सो ऽधम उच्यते ॥ १४ ॥,anyonyamatimāsthāya yatra saṃpratibhāṣyate | na caikamatye śreyo'sti mantraḥ so'dhama ucyate || 14 ||
+6,15,तस्मात् सुमन्त्रितं साधु भवन्तो मन्त्रिसत्तमाः । कार्यं संप्रतिपद्यन्तामेतत् कृत्यतमं मम ॥ १५ ॥,tasmāt sumantritaṃ sādhu bhavanto mantrisattamāḥ | kāryaṃ saṃpratipadyantāmetat kṛtyatamaṃ mama || 15 ||
+6,16,वानराणां हि वीराणां सहस्रैः परिवारितः । रामो ऽभ्येति पुरीं लङ्कामस्माकमुपरोधकः ॥ १६ ॥,vānarāṇāṃ hi vīrāṇāṃ sahasraiḥ parivāritaḥ | rāmo'bhyeti purīṃ laṅkāmasmākamuparodhakaḥ || 16 ||
+6,17,तरिष्यति च सुव्यक्तं राघवः सागरं सुखम् । तरसा युक्तरूपेण सानुजः सबलानुगः ॥ १७ ॥,tariṣyati ca suvyaktaṃ rāghavaḥ sāgaraṃ sukham | tarasā yuktarūpeṇa sānujaḥ sabalānugaḥ || 17 ||
+6,18,अस्मिन्नेवंगते कार्ये विरुद्धे वानरैः सह । हितं पुरे च सैन्ये च सर्वं संमन्त्र्यतां मम ॥ १८ ॥,asminnevaṃgate kārye viruddhe vānaraiḥ saha | hitaṃ pure ca sainye ca sarvaṃ saṃmantryatāṃ mama || 18 ||
+7,1,इत्युक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसास्ते महाबलाः । ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे रावणं राक्षसेश्वरम् ॥ १ ॥,ityuktā rākṣasendreṇa rākṣasāste mahābalāḥ | ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram || 1 ||
+7,2,राजन्परिघशक्त्यृष्टिशूलपट्टससंकुलम् । सुमहन्नो बलं कस्माद्विषादं भजते भवान् ॥ २ ॥,rājanparighaśaktyṛṣṭiśūlapaṭṭasasaṃkulam | sumahanno balaṃ kasmādviṣādaṃ bhajate bhavān || 2 ||
+7,3,कैलासशिखरावासी यक्षैर्बहुभिरावृतः । सुमहत् कदनं कृत्वा वश्यस्ते धनदः कृतः ॥ ३ ॥,kailāsaśikharāvāsī yakṣairbahubhirāvṛtaḥ | sumahat kadanaṃ kṛtvā vaśyaste dhanadaḥ kṛtaḥ || 3 ||
+7,4,स महेश्वरसख्येन श्लाघमानस्त्वया विभो । निर्जितः समरे रोषाल् लोकपालो महाबलः ॥ ४ ॥,sa maheśvarasakhyena ślāghamānastvayā vibho | nirjitaḥ samare roṣāl lokapālo mahābalaḥ || 4 ||
+7,5,विनिहत्य च यक्षौघान् विक्षोभ्य च विगृह्य च । त्वया कैलासशिखराद्विमानमिदमाहृतम् ॥ ५ ॥,vinihatya ca yakṣaughān vikṣobhya ca vigṛhya ca | tvayā kailāsaśikharādvimānamidamāhṛtam || 5 ||
+7,6,मयेन दानवेन्द्रेण त्वद्भयात् सख्यमिच्छता । दुहिता तव भार्यार्थे दत्ता राक्षसपुंगव ॥ ६ ॥,mayena dānavendreṇa tvadbhayāt sakhyamicchatā | duhitā tava bhāryārthe dattā rākṣasapuṃgava || 6 ||
+7,7,दानवेन्द्रो मधुर्नाम वीर्योत्सिक्तो दुरासदः । विगृह्य वशमानीतः कुम्भीनस्याः सुखावहः ॥ ७ ॥,dānavendro madhurnāma vīryotsikto durāsadaḥ | vigṛhya vaśamānītaḥ kumbhīnasyāḥ sukhāvahaḥ || 7 ||
+7,8,निर्जितास्ते महाबाहो नागा गत्वा रसातलम् । वासुकिस्तक्षकः शङ्खो जटी च वशमाहृताः ॥ ८ ॥,nirjitāste mahābāho nāgā gatvā rasātalam | vāsukistakṣakaḥ śaṅkho jaṭī ca vaśamāhṛtāḥ || 8 ||
+7,9,अक्षया बलवन्तश्च शूरा लब्धवराः पुनः । त्वया संवत्सरं युद्ध्वा समरे दानवा विभो ॥ ९ ॥,akṣayā balavantaśca śūrā labdhavarāḥ punaḥ | tvayā saṃvatsaraṃ yuddhvā samare dānavā vibho || 9 ||
+7,10,स्वबलं समुपाश्रित्य नीता वशमरिंदम । मायाश्चाधिगतास्तत्र बहवो राक्षसाधिप ॥ १० ॥,svabalaṃ samupāśritya nītā vaśamariṃdama | māyāścādhigatāstatra bahavo rākṣasādhipa || 10 ||
+7,11,शूराश्च बलवन्तश्च वरुणस्य सुता रणे । निर्जितास्ते महाबाहो चतुर्विधबलानुगाः ॥ ११ ॥,śūrāśca balavantaśca varuṇasya sutā raṇe | nirjitāste mahābāho caturvidhabalānugāḥ || 11 ||
+7,12,मृत्युदण्डमहाग्राहं शाल्मलिद्वीपमण्डितम् । अवगाह्य त्वया राजन्यमस्य बलसागरम् ॥ १२ ॥,mṛtyudaṇḍamahāgrāhaṃ śālmalidvīpamaṇḍitam | avagāhya tvayā rājanyamasya balasāgaram || 12 ||
+7,13,जयश्च विप्लुलः प्राप्तो मृत्युश्च प्रतिषेधितः । सुयुद्धेन च ते सर्वे लोकास्तत्र सुतोषिताः ॥ १३ ॥,jayaśca viplulaḥ prāpto mṛtyuśca pratiṣedhitaḥ | suyuddhena ca te sarve lokāstatra sutoṣitāḥ || 13 ||
+7,14,क्षत्रियैर्बहुभिर्वीरैः शक्रतुल्यपराक्रमैः । आसीद्वसुमती पूर्णा महद्भिरिव पादपैः ॥ १४ ॥,kṣatriyairbahubhirvīraiḥ śakratulyaparākramaiḥ | āsīdvasumatī pūrṇā mahadbhiriva pādapaiḥ || 14 ||
+7,15,तेषां वीर्यगुणोत्साहैर्न समो राघवो रणे । प्रसह्य ते त्वया राजन् हताः परमदुर्जयाः ॥ १५ ॥,teṣāṃ vīryaguṇotsāhairna samo rāghavo raṇe | prasahya te tvayā rājan hatāḥ paramadurjayāḥ || 15 ||
+7,16,राजन्नापदयुक्तेयमागता प्राकृताज्जनात् । हृदि नैव त्वया कार्या त्वं वधिष्यसि राघवम् ॥ १६ ॥,rājannāpadayukteyamāgatā prākṛtājjanāt | hṛdi naiva tvayā kāryā tvaṃ vadhiṣyasi rāghavam || 16 ||
+8,1,ततो नीलाम्बुदनिभः प्रहस्तो नाम राक्षसः । अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं शूरः सेनापतिस्तदा ॥ १ ॥,tato nīlāmbudanibhaḥ prahasto nāma rākṣasaḥ | abravīt prāñjalirvākyaṃ śūraḥ senāpatistadā || 1 ||
+8,2,देवदानवगन्धर्वाः पिशाचपतगोरगाः । न त्वां धर्षयितुं शक्ताः किं पुनर्वानरा रणे ॥ २ ॥,devadānavagandharvāḥ piśācapatagoragāḥ | na tvāṃ dharṣayituṃ śaktāḥ kiṃ punarvānarā raṇe || 2 ||
+8,3,सर्वे प्रमत्ता विश्वस्ता वञ्चिताः स्म हनूमता । न हि मे जीवतो गच्छेज्जीवन् स वनगोचरः ॥ ३ ॥,sarve pramattā viśvastā vañcitāḥ sma hanūmatā | na hi me jīvato gacchejjīvan sa vanagocaraḥ || 3 ||
+8,4,सर्वां सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननाम् । करोम्यवानरां भूमिमाज्ञापयतु मां भवान् ॥ ४ ॥,sarvāṃ sāgaraparyantāṃ saśailavanakānanām | karomyavānarāṃ bhūmimājñāpayatu māṃ bhavān || 4 ||
+8,5,रक्षां चैव विधास्यामि वानराद् रजनीचर । नागमिष्यति ते दुःखं किं चिदात्मापराधजम् ॥ ५ ॥,rakṣāṃ caiva vidhāsyāmi vānarād rajanīcara | nāgamiṣyati te duḥkhaṃ kiṃ cidātmāparādhajam || 5 ||
+8,6,अब्रवीच्च सुसंक्रुद्धो दुर्मुखो नाम राक्षसः । इदं न क्षमणीयं हि सर्वेषां नः प्रधर्षणम् ॥ ६ ॥,abravīcca susaṃkruddho durmukho nāma rākṣasaḥ | idaṃ na kṣamaṇīyaṃ hi sarveṣāṃ naḥ pradharṣaṇam || 6 ||
+8,7,अयं परिभवो भूयः पुरस्यान्तःपुरस्य च । श्रीमतो राक्षसेन्द्रस्य वानरेन्द्रप्रधर्षणम् ॥ ७ ॥,ayaṃ paribhavo bhūyaḥ purasyāntaḥpurasya ca | śrīmato rākṣasendrasya vānarendrapradharṣaṇam || 7 ||
+8,8,अस्मिन्मुहूर्ते हत्वैको निवर्तिष्यामि वानरान् । प्रविष्टान् सागरं भीममम्बरं वा रसातलम् ॥ ८ ॥,asminmuhūrte hatvaiko nivartiṣyāmi vānarān | praviṣṭān sāgaraṃ bhīmamambaraṃ vā rasātalam || 8 ||
+8,9,ततो ऽब्रवीत् सुसंक्रुद्धो वज्रदंष्ट्रो महाबलः । प्रगृह्य परिघं घोरं मांसशोणितरूपितम् ॥ ९ ॥,tato'bravīt susaṃkruddho vajradaṃṣṭro mahābalaḥ | pragṛhya parighaṃ ghoraṃ māṃsaśoṇitarūpitam || 9 ||
+8,10,किं वो हनुमता कार्यं कृपणेन तपस्विना । रामे तिष्ठति दुर्धर्षे सुग्रीवे सहलक्ष्मणे ॥ १० ॥,kiṃ vo hanumatā kāryaṃ kṛpaṇena tapasvinā | rāme tiṣṭhati durdharṣe sugrīve sahalakṣmaṇe || 10 ||
+8,11,अद्य रामं ससुग्रीवं परिघेण सलक्ष्मणम् । आगमिष्यामि हत्वैको विक्षोभ्य हरिवाहिनीम् ॥ ११ ॥,adya rāmaṃ sasugrīvaṃ parigheṇa salakṣmaṇam | āgamiṣyāmi hatvaiko vikṣobhya harivāhinīm || 11 ||
+8,12,कौम्भकर्णिस्ततो वीरो निकुम्भो नाम वीर्यवान् । अब्रवीत् परमकुर्द्धो रावणं लोकरावणम् ॥ १२ ॥,kaumbhakarṇistato vīro nikumbho nāma vīryavān | abravīt paramakurddho rāvaṇaṃ lokarāvaṇam || 12 ||
+8,13,सर्वे भवन्तस्तिष्ठन्तु महाराजेन संगताः । अहमेको हनिष्यामि राघवं सहलक्ष्मणम् ॥ १३ ॥,sarve bhavantastiṣṭhantu mahārājena saṃgatāḥ | ahameko haniṣyāmi rāghavaṃ sahalakṣmaṇam || 13 ||
+8,14,ततो वज्रहनुर्नाम राक्षसः पर्वतोपमः । क्रुद्धः परिलिहन् वक्त्रं जिह्वया वाक्यमब्रवीत् ॥ १��� ॥,tato vajrahanurnāma rākṣasaḥ parvatopamaḥ | kruddhaḥ parilihan vaktraṃ jihvayā vākyamabravīt || 14 ||
+8,15,स्वैरं कुर्वन्तु कार्याणि भवन्तो विगतज्वराः । एको ऽहं भक्षयिष्यामि तान् सर्वान् हरियूथपान् ॥ १५ ॥,svairaṃ kurvantu kāryāṇi bhavanto vigatajvarāḥ | eko'haṃ bhakṣayiṣyāmi tān sarvān hariyūthapān || 15 ||
+8,16,स्वस्थाः क्रीडन्तु निश्चिन्ताः पिबन्तु मधुवारुणीम् । अहमेको हनिष्यामि सुग्रीवं सहलक्ष्मणम् । साङ्गदं च हनूमन्तं रामं च रणकुञ्जरम् ॥ १६ ॥,svasthāḥ krīḍantu niścintāḥ pibantu madhuvāruṇīm | ahameko haniṣyāmi sugrīvaṃ sahalakṣmaṇam | sāṅgadaṃ ca hanūmantaṃ rāmaṃ ca raṇakuñjaram || 16 ||
+9,1,ततो निकुम्भो रभसः सूर्यशत्रुर्महाबलः । सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च महापार्श्वो महोदरः ॥ १ ॥,tato nikumbho rabhasaḥ sūryaśatrurmahābalaḥ | suptaghno yajñakopaśca mahāpārśvo mahodaraḥ || 1 ||
+9,2,अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः । इन्द्रजिच्च महातेजा बलवान् रावणात्मजः ॥ २ ॥,agniketuśca durdharṣo raśmiketuśca rākṣasaḥ | indrajicca mahātejā balavān rāvaṇātmajaḥ || 2 ||
+9,3,प्रहस्तो ऽथ विरूपाक्षो वज्रदंष्ट्रो महाबलः । धूम्राक्षश्चातिकायश्च दुर्मुखश्चैव राक्षसः ॥ ३ ॥,prahasto'tha virūpākṣo vajradaṃṣṭro mahābalaḥ | dhūmrākṣaścātikāyaśca durmukhaścaiva rākṣasaḥ || 3 ||
+9,4,परिघान्पट्टसान्प्रासाञ् शक्तिशूलपरश्वधान् । चापानि च सबाणानि खड्गांश्च विपुलाञ् शितान् ॥ ४ ॥,parighānpaṭṭasānprāsāñ śaktiśūlaparaśvadhān | cāpāni ca sabāṇāni khaḍgāṃśca vipulāñ śitān || 4 ||
+9,5,प्रगृह्य परमक्रुद्धाः समुत्पत्य च राक्षसाः । अब्रुवन् रावणं सर्वे प्रदीप्ता इव तेजसा ॥ ५ ॥,pragṛhya paramakruddhāḥ samutpatya ca rākṣasāḥ | abruvan rāvaṇaṃ sarve pradīptā iva tejasā || 5 ||
+9,6,अद्य रामं वधिष्यामः सुग्रीवं च सलक्ष्मणम् । कृपणं च हनूमन्तं लङ्का येन प्रधर्षिता ॥ ६ ॥,adya rāmaṃ vadhiṣyāmaḥ sugrīvaṃ ca salakṣmaṇam | kṛpaṇaṃ ca hanūmantaṃ laṅkā yena pradharṣitā || 6 ||
+9,7,तान् गृहीतायुधान् सर्वान् वारयित्वा विभीषणः । अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं पुनः प्रत्युपवेश्य तान् ॥ ७ ॥,tān gṛhītāyudhān sarvān vārayitvā vibhīṣaṇaḥ | abravīt prāñjalirvākyaṃ punaḥ pratyupaveśya tān || 7 ||
+9,8,अप्युपायैस्त्रिभिस्तात यो ऽर्थः प्राप्तुं न शक्यते । तस्य विक्रमकालांस्तान्युक्तानाहुर्मनीषिणः ॥ ८ ॥,apyupāyaistribhistāta yo'rthaḥ prāptuṃ na śakyate | tasya vikramakālāṃstānyuktānāhurmanīṣiṇaḥ || 8 ||
+9,9,प्रमत्तेष्वभियुक्तेषु दैवेन प्रहतेषु च । विक्रमास्तात सिध्यन्ति परीक्ष्य विधिना कृताः ॥ ९ ॥,pramatteṣvabhiyukteṣu daivena prahateṣu ca | vikramāstāta sidhyanti parīkṣya vidhinā kṛtāḥ || 9 ||
+9,10,अप्रमत्तं कथं तं तु विजिगीषुं बले स्थितम् । जितरोषं दुराधर्षं प्रधर्षयितुमिच्छथ ॥ १० ॥,apramattaṃ kathaṃ taṃ tu vijigīṣuṃ bale sthitam | jitaroṣaṃ durādharṣaṃ pradharṣayitumicchatha || 10 ||
+9,11,समुद्रं लङ्घयित्वा तु घोरं नदनदीपतिम् । कृतं हनुमता कर्म दुष्करं तर्कयेत कः ॥ ११ ॥,samudraṃ la���ghayitvā tu ghoraṃ nadanadīpatim | kṛtaṃ hanumatā karma duṣkaraṃ tarkayeta kaḥ || 11 ||
+9,12,बलान्यपरिमेयानि वीर्याणि च निशाचराः । परेषां सहसावज्ञा न कर्तव्या कथं चन ॥ १२ ॥,balānyaparimeyāni vīryāṇi ca niśācarāḥ | pareṣāṃ sahasāvajñā na kartavyā kathaṃ cana || 12 ||
+9,13,किं च राक्षसराजस्य रामेणापकृतं पुरा । आजहार जनस्थानाद् यस्य भार्यां यशस्विनः ॥ १३ ॥,kiṃ ca rākṣasarājasya rāmeṇāpakṛtaṃ purā | ājahāra janasthānād yasya bhāryāṃ yaśasvinaḥ || 13 ||
+9,14,खरो यद्यतिवृत्तस्तु रामेण निहतो रणे । अवश्यं प्राणिनां प्राणा रक्षितव्या यथा बलम् ॥ १४ ॥,kharo yadyativṛttastu rāmeṇa nihato raṇe | avaśyaṃ prāṇināṃ prāṇā rakṣitavyā yathā balam || 14 ||
+9,15,एतन्निमित्तं वैदेही भयं नः सुमहद्भवेत् । आहृता सा परित्याज्या कलहार्थे कृते न किम् ॥ १५ ॥,etannimittaṃ vaidehī bhayaṃ naḥ sumahadbhavet | āhṛtā sā parityājyā kalahārthe kṛte na kim || 15 ||
+9,16,न नः क्षमं वीर्यवता तेन धर्मानुवर्तिना । वैरं निरर्थकं कर्तुं दीयतामस्य मैथिली ॥ १६ ॥,na naḥ kṣamaṃ vīryavatā tena dharmānuvartinā | vairaṃ nirarthakaṃ kartuṃ dīyatāmasya maithilī || 16 ||
+9,17,यावन्न सगजां साश्वां बहुरत्नसमाकुलाम् । पुरीं दारयते बाणैर्दीयतामस्य मैथिली ॥ १७ ॥,yāvanna sagajāṃ sāśvāṃ bahuratnasamākulām | purīṃ dārayate bāṇairdīyatāmasya maithilī || 17 ||
+9,18,यावत् सुघोरा महती दुर्धर्षा हरिवाहिनी । नावस्कन्दति नो लङ्कां तावत् सीता प्रदीयताम् ॥ १८ ॥,yāvat sughorā mahatī durdharṣā harivāhinī | nāvaskandati no laṅkāṃ tāvat sītā pradīyatām || 18 ||
+9,19,विनश्येद्धि पुरी लङ्का शूराः सर्वे च राक्षसाः । रामस्य दयिता पत्नी न स्वयं यदि दीयते ॥ १९ ॥,vinaśyeddhi purī laṅkā śūrāḥ sarve ca rākṣasāḥ | rāmasya dayitā patnī na svayaṃ yadi dīyate || 19 ||
+9,20,प्रसादये त्वां बन्धुत्वात् कुरुष्व वचनं मम । हितं पथ्यं त्वहं ब्रूमि दीयतामस्य मैथिली ॥ २० ॥,prasādaye tvāṃ bandhutvāt kuruṣva vacanaṃ mama | hitaṃ pathyaṃ tvahaṃ brūmi dīyatāmasya maithilī || 20 ||
+9,21,पुरा शरत्सूर्यमरीचिसंनिभान्नवाग्रपुङ्खान् सुदृढान्नृपात्मजः । सृजत्यमोघान् विशिखान् वधाय ते प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली ॥ २१ ॥,purā śaratsūryamarīcisaṃnibhānnavāgrapuṅkhān sudṛḍhānnṛpātmajaḥ | sṛjatyamoghān viśikhān vadhāya te pradīyatāṃ dāśarathāya maithilī || 21 ||
+9,22,त्यजस्व कोपं सुखधर्मनाशनं भजस्व धर्मं रतिकीर्तिवर्धनम् । प्रसीद जीवेम सपुत्रबान्धवाः प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली ॥ २२ ॥,tyajasva kopaṃ sukhadharmanāśanaṃ bhajasva dharmaṃ ratikīrtivardhanam | prasīda jīvema saputrabāndhavāḥ pradīyatāṃ dāśarathāya maithilī || 22 ||
+10,1,सुनिविष्टं हितं वाक्यमुक्तवन्तं विभीषणम् । अब्रवीत् परुषं वाक्यं रावणः कालचोदितः ॥ १ ॥,suniviṣṭaṃ hitaṃ vākyamuktavantaṃ vibhīṣaṇam | abravīt paruṣaṃ vākyaṃ rāvaṇaḥ kālacoditaḥ || 1 ||
+10,2,वसेत् सह सपत्नेन क्रुद्धेनाशीविषेण वा । न तु मित्रप्रवादेन संवसेच्छत्रुसेविना ॥ २ ॥,vaset saha sapatnena kruddhenāśīviṣeṇa vā | na tu mitrapravādena saṃvasecchatrusevinā || 2 ||
+10,3,जानामि शीलं ज्ञातीनां सर्वलोकेषु राक्षस । हृष्यन्ति व्यसनेष्वेते ज्ञातीनां ज्ञातयः सदा ॥ ३ ॥,jānāmi śīlaṃ jñātīnāṃ sarvalokeṣu rākṣasa | hṛṣyanti vyasaneṣvete jñātīnāṃ jñātayaḥ sadā || 3 ||
+10,4,प्रधानं साधकं वैद्यं धर्मशीलं च राक्षस । ज्ञातयो ह्यवमन्यन्ते शूरं परिभवन्ति च ॥ ४ ॥,pradhānaṃ sādhakaṃ vaidyaṃ dharmaśīlaṃ ca rākṣasa | jñātayo hyavamanyante śūraṃ paribhavanti ca || 4 ||
+10,5,नित्यमन्योन्यसंहृष्टा व्यसनेष्वाततायिनः । प्रच्छन्नहृदया घोरा ज्ञातयस्तु भयावहाः ॥ ५ ॥,nityamanyonyasaṃhṛṣṭā vyasaneṣvātatāyinaḥ | pracchannahṛdayā ghorā jñātayastu bhayāvahāḥ || 5 ||
+10,6,श्रूयन्ते हस्तिभिर्गीताः श्लोकाः पद्मवने क्व चित् । पाशहस्तान्नरान्दृष्ट्वा शृणु तान् गदतो मम ॥ ६ ॥,śrūyante hastibhirgītāḥ ślokāḥ padmavane kva cit | pāśahastānnarāndṛṣṭvā śṛṇu tān gadato mama || 6 ||
+10,7,नाग्निर्नान्यानि शस्त्राणि न नः पाशा भयावहाः । घोराः स्वार्थप्रयुक्तास्तु ज्ञातयो नो भयावहाः ॥ ७ ॥,nāgnirnānyāni śastrāṇi na naḥ pāśā bhayāvahāḥ | ghorāḥ svārthaprayuktāstu jñātayo no bhayāvahāḥ || 7 ||
+10,8,उपायमेते वक्ष्यन्ति ग्रहणे नात्र संशयः । कृत्स्नाद्भयाज्ज्ञातिभयं सुकष्टं विदितं च नः ॥ ८ ॥,upāyamete vakṣyanti grahaṇe nātra saṃśayaḥ | kṛtsnādbhayājjñātibhayaṃ sukaṣṭaṃ viditaṃ ca naḥ || 8 ||
+10,9,विद्यते गोषु संपन्नं विद्यते ब्राह्मणे दमः । विद्यते स्त्रीषु चापल्यं विद्यते ज्ञातितो भयम् ॥ ९ ॥,vidyate goṣu saṃpannaṃ vidyate brāhmaṇe damaḥ | vidyate strīṣu cāpalyaṃ vidyate jñātito bhayam || 9 ||
+10,10,ततो नेष्टमिदं सौम्य यदहं लोकसत्कृतः । ऐश्वर्यमभिजातश्च रिपूणां मूर्ध्नि च स्थितः ॥ १० ॥,tato neṣṭamidaṃ saumya yadahaṃ lokasatkṛtaḥ | aiśvaryamabhijātaśca ripūṇāṃ mūrdhni ca sthitaḥ || 10 ||
+10,11,अन्यस्त्वेवंविधं ब्रूयाद्वाक्यमेतन्निशाचर । अस्मिन्मुहूर्ते न भवेत्त्वां तु धिक्कुलपांसनम् ॥ ११ ॥,anyastvevaṃvidhaṃ brūyādvākyametanniśācara | asminmuhūrte na bhavettvāṃ tu dhikkulapāṃsanam || 11 ||
+10,12,इत्युक्तः परुषं वाक्यं न्यायवादी विभीषणः । उत्पपात गदापाणिश्चतुर्भिः सह राक्षसैः ॥ १२ ॥,ityuktaḥ paruṣaṃ vākyaṃ nyāyavādī vibhīṣaṇaḥ | utpapāta gadāpāṇiścaturbhiḥ saha rākṣasaiḥ || 12 ||
+10,13,अब्रवीच्च तदा वाक्यं जातक्रोधो विभीषणः । अन्तरिक्षगतः श्रीमान्भ्रातरं राक्षसाधिपम् ॥ १३ ॥,abravīcca tadā vākyaṃ jātakrodho vibhīṣaṇaḥ | antarikṣagataḥ śrīmānbhrātaraṃ rākṣasādhipam || 13 ||
+10,14,स त्वं भ्रातासि मे राजन्ब्रूहि मां यद् यदिच्छसि । इदं तु परुषं वाक्यं न क्षमाम्यनृतं तव ॥ १४ ॥,sa tvaṃ bhrātāsi me rājanbrūhi māṃ yad yadicchasi | idaṃ tu paruṣaṃ vākyaṃ na kṣamāmyanṛtaṃ tava || 14 ||
+10,15,सुनीतं हितकामेन वाक्यमुक्तं दशानन । न गृह्णन्त्यकृतात्मानः कालस्य वशमागताः ॥ १५ ॥,sunītaṃ hitakāmena vākyamuktaṃ daśānana | na gṛhṇantyakṛtātmānaḥ kālasya vaśamāgatāḥ || 15 ||
+10,16,सुलभाः पुरुषा राजन् सततं प्रियवादिनः । अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रो��ा च दुर्लभः ॥ १६ ॥,sulabhāḥ puruṣā rājan satataṃ priyavādinaḥ | apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ || 16 ||
+10,17,बद्धं कालस्य पाशेन सर्वभूतापहारिणा । न नश्यन्तमुपेक्षेयं प्रदीप्तं शरणं यथा ॥ १७ ॥,baddhaṃ kālasya pāśena sarvabhūtāpahāriṇā | na naśyantamupekṣeyaṃ pradīptaṃ śaraṇaṃ yathā || 17 ||
+10,18,दीप्तपावकसंकाशैः शितैः काञ्चनभूषणैः । न त्वामिच्छाम्यहं द्रष्टुं रामेण निहतं शरैः ॥ १८ ॥,dīptapāvakasaṃkāśaiḥ śitaiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ | na tvāmicchāmyahaṃ draṣṭuṃ rāmeṇa nihataṃ śaraiḥ || 18 ||
+10,19,शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च रणाजिरे । कालाभिपन्ना सीदन्ति यथा वालुकसेतवः ॥ १९ ॥,śūrāśca balavantaśca kṛtāstrāśca raṇājire | kālābhipannā sīdanti yathā vālukasetavaḥ || 19 ||
+10,20,आत्मानं सर्वथा रक्ष पुरीं चेमां सराक्षसाम् । स्वस्ति ते ऽस्तु गमिष्यामि सुखी भव मया विना ॥ २० ॥,ātmānaṃ sarvathā rakṣa purīṃ cemāṃ sarākṣasām | svasti te'stu gamiṣyāmi sukhī bhava mayā vinā || 20 ||
+10,21,निवार्यमाणस्य मया हितैषिणा न रोचते ते वचनं निशाचर । परीतकाला हि गतायुषो नरा हितं न गृह्णन्ति सुहृद्भिरीरितम् ॥ २१ ॥,nivāryamāṇasya mayā hitaiṣiṇā na rocate te vacanaṃ niśācara | parītakālā hi gatāyuṣo narā hitaṃ na gṛhṇanti suhṛdbhirīritam || 21 ||
+11,1,इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणं रावणानुजः । आजगाम मुहूर्तेन यत्र रामः सलक्ष्मणः ॥ १ ॥,ityuktvā paruṣaṃ vākyaṃ rāvaṇaṃ rāvaṇānujaḥ | ājagāma muhūrtena yatra rāmaḥ salakṣmaṇaḥ || 1 ||
+11,2,तं मेरुशिखराकारं दीप्तामिव शतह्रदाम् । गगनस्थं महीस्थास्ते ददृशुर्वानराधिपाः ॥ २ ॥,taṃ meruśikharākāraṃ dīptāmiva śatahradām | gaganasthaṃ mahīsthāste dadṛśurvānarādhipāḥ || 2 ||
+11,3,तमात्मपञ्चमं दृष्ट्वा सुग्रीवो वानराधिपः । वानरैः सह दुर्धर्षश्चिन्तयामास बुद्धिमान् ॥ ३ ॥,tamātmapañcamaṃ dṛṣṭvā sugrīvo vānarādhipaḥ | vānaraiḥ saha durdharṣaścintayāmāsa buddhimān || 3 ||
+11,4,चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु वानरांस्तानुवाच ह । हनूमत्प्रमुखान् सर्वानिदं वचनमुत्तमम् ॥ ४ ॥,cintayitvā muhūrtaṃ tu vānarāṃstānuvāca ha | hanūmatpramukhān sarvānidaṃ vacanamuttamam || 4 ||
+11,5,एष सर्वायुधोपेतश्चतुर्भिः सह राक्षसैः । राक्षसो ऽभ्येति पश्यध्वमस्मान् हन्तुं न संशयः ॥ ५ ॥,eṣa sarvāyudhopetaścaturbhiḥ saha rākṣasaiḥ | rākṣaso'bhyeti paśyadhvamasmān hantuṃ na saṃśayaḥ || 5 ||
+11,6,सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा सर्वे ते वानरोत्तमाः । सालानुद्यम्य शैलांश्च इदं वचनमब्रुवन् ॥ ६ ॥,sugrīvasya vacaḥ śrutvā sarve te vānarottamāḥ | sālānudyamya śailāṃśca idaṃ vacanamabruvan || 6 ||
+11,7,शीघ्रं व्यादिश नो राजन् वधायैषां दुरात्मनाम् । निपतन्तु हताश्चैते धरण्यामल्पजीविताः ॥ ७ ॥,śīghraṃ vyādiśa no rājan vadhāyaiṣāṃ durātmanām | nipatantu hatāścaite dharaṇyāmalpajīvitāḥ || 7 ||
+11,8,तेषां संभाषमाणानामन्योन्यं स विभीषणः । उत्तरं तीरमासाद्य खस्थ एव व्यतिष्ठत ॥ ८ ॥,teṣāṃ saṃbhāṣamāṇānāmanyonyaṃ sa vibhīṣaṇaḥ | uttaraṃ tīramāsādya khastha eva vyatiṣṭhata || 8 ||
+11,9,उवाच च महाप्राज्ञः स्वरेण महता महान् । सुग्रीवं तांश्च संप्रेक्ष्य खस्थ एव विभीषणः ॥ ९ ॥,uvāca ca mahāprājñaḥ svareṇa mahatā mahān | sugrīvaṃ tāṃśca saṃprekṣya khastha eva vibhīṣaṇaḥ || 9 ||
+11,10,रावणो नाम दुर्वृत्तो राक्षसो राक्षसेश्वरः । तस्याहमनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः ॥ १० ॥,rāvaṇo nāma durvṛtto rākṣaso rākṣaseśvaraḥ | tasyāhamanujo bhrātā vibhīṣaṇa iti śrutaḥ || 10 ||
+11,11,तेन सीता जनस्थानाद्धृता हत्वा जटायुषम् । रुद्ध्वा च विवशा दीना राक्षसीभिः सुरक्षिता ॥ ११ ॥,tena sītā janasthānāddhṛtā hatvā jaṭāyuṣam | ruddhvā ca vivaśā dīnā rākṣasībhiḥ surakṣitā || 11 ||
+11,12,तमहं हेतुभिर्वाक्यैर्विविधैश्च न्यदर्शयम् । साधु निर्यात्यतां सीता रामायेति पुनः पुनः ॥ १२ ॥,tamahaṃ hetubhirvākyairvividhaiśca nyadarśayam | sādhu niryātyatāṃ sītā rāmāyeti punaḥ punaḥ || 12 ||
+11,13,स च न प्रतिजग्राह रावणः कालचोदितः । उच्यमानो हितं वाक्यं विपरीत इवौषधम् ॥ १३ ॥,sa ca na pratijagrāha rāvaṇaḥ kālacoditaḥ | ucyamāno hitaṃ vākyaṃ viparīta ivauṣadham || 13 ||
+11,14,सो ऽहं परुषितस्तेन दासवच्चावमानितः । त्यक्त्वा पुत्रांश्च दारांश्च राघवं शरणं गतः ॥ १४ ॥,so'haṃ paruṣitastena dāsavaccāvamānitaḥ | tyaktvā putrāṃśca dārāṃśca rāghavaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 14 ||
+11,15,सर्वलोकशरण्याय राघवाय महात्मने । निवेदयत मां क्षिप्रं विभीषणमुपस्थितम् ॥ १५ ॥,sarvalokaśaraṇyāya rāghavāya mahātmane | nivedayata māṃ kṣipraṃ vibhīṣaṇamupasthitam || 15 ||
+11,16,एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुग्रीवो लघुविक्रमः । लक्ष्मणस्याग्रतो रामं संरब्धमिदमब्रवीत् ॥ १६ ॥,etattu vacanaṃ śrutvā sugrīvo laghuvikramaḥ | lakṣmaṇasyāgrato rāmaṃ saṃrabdhamidamabravīt || 16 ||
+11,17,रावणस्यानुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः । चतुर्भिः सह रक्षोभिर्भवन्तं शरणं गतः ॥ १७ ॥,rāvaṇasyānujo bhrātā vibhīṣaṇa iti śrutaḥ | caturbhiḥ saha rakṣobhirbhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 17 ||
+11,18,रावणेन प्रणिहितं तमवेहि विभीषणम् । तस्याहं निग्रहं मन्ये क्षमं क्षमवतां वर ॥ १८ ॥,rāvaṇena praṇihitaṃ tamavehi vibhīṣaṇam | tasyāhaṃ nigrahaṃ manye kṣamaṃ kṣamavatāṃ vara || 18 ||
+11,19,राक्षसो जिह्मया बुद्ध्या संदिष्टो ऽयमुपस्थितः । प्रहर्तुं मायया छन्नो विश्वस्ते त्वयि राघव ॥ १९ ॥,rākṣaso jihmayā buddhyā saṃdiṣṭo'yamupasthitaḥ | prahartuṃ māyayā channo viśvaste tvayi rāghava || 19 ||
+11,20,बध्यतामेष तीव्रेण दण्डेन सचिवैः सह । रावणस्य नृशंसस्य भ्राता ह्येष विभीषणः ॥ २० ॥,badhyatāmeṣa tīvreṇa daṇḍena sacivaiḥ saha | rāvaṇasya nṛśaṃsasya bhrātā hyeṣa vibhīṣaṇaḥ || 20 ||
+11,21,एवमुक्त्वा तु तं रामं संरब्धो वाहिनीपतिः । वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं ततो मौनमुपागमत् ॥ २१ ॥,evamuktvā tu taṃ rāmaṃ saṃrabdho vāhinīpatiḥ | vākyajño vākyakuśalaṃ tato maunamupāgamat || 21 ||
+11,22,सुग्रीवस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा रामो महाबलः । समीपस्थानुवाचेदं हनूमत्प्रमुखान् हरीन् ॥ २२ ॥,sugrīvasya tu tadvākyaṃ śrutvā rāmo mahābalaḥ | samīpasthānuvācedaṃ hanūmatpramukhān harīn || 22 ||
+11,23,यदुक्तं कपिराजेन रावणावरजं प्रति । वाक्यं हेतुमदत्यर्थं भवद्भिरपि तच्छ्रुतम् ॥ २३ ॥,yaduktaṃ kapirājena rāvaṇāvarajaṃ prati | vākyaṃ hetumadatyarthaṃ bhavadbhirapi tacchrutam || 23 ||
+11,24,सुहृदा ह्यर्थकृच्छेषु युक्तं बुद्धिमता सता । समर्थेनापि संदेष्टुं शाश्वतीं भूतिमिच्छता ॥ २४ ॥,suhṛdā hyarthakṛccheṣu yuktaṃ buddhimatā satā | samarthenāpi saṃdeṣṭuṃ śāśvatīṃ bhūtimicchatā || 24 ||
+11,25,इत्येवं परिपृष्टास्ते स्वं स्वं मतमतन्द्रिताः । सोपचारं तदा राममूचुर्हितचिकीर्षवः ॥ २५ ॥,ityevaṃ paripṛṣṭāste svaṃ svaṃ matamatandritāḥ | sopacāraṃ tadā rāmamūcurhitacikīrṣavaḥ || 25 ||
+11,26,अज्ञातं नास्ति ते किं चित्त्रिषु लोकेषु राघव । आत्मानं पूजयन् राम पृच्छस्यस्मान् सुहृत्तया ॥ २६ ॥,ajñātaṃ nāsti te kiṃ cittriṣu lokeṣu rāghava | ātmānaṃ pūjayan rāma pṛcchasyasmān suhṛttayā || 26 ||
+11,27,त्वं हि सत्यव्रतः शूरो धार्मिको दृढविक्रमः । परीक्ष्य कारा स्मृतिमान्निसृष्टात्मा सुहृत्सु च ॥ २७ ॥,tvaṃ hi satyavrataḥ śūro dhārmiko dṛḍhavikramaḥ | parīkṣya kārā smṛtimānnisṛṣṭātmā suhṛtsu ca || 27 ||
+11,28,तस्मादेकैकशस्तावद्ब्रुवन्तु सचिवास्तव । हेतुतो मतिसंपन्नाः समर्थाश्च पुनः पुनः ॥ २८ ॥,tasmādekaikaśastāvadbruvantu sacivāstava | hetuto matisaṃpannāḥ samarthāśca punaḥ punaḥ || 28 ||
+11,29,इत्युक्ते राघवायाथ मतिमानङ्गदो ऽग्रतः । विभीषणपरीक्षार्थमुवाच वचनं हरिः ॥ २९ ॥,ityukte rāghavāyātha matimānaṅgado'grataḥ | vibhīṣaṇaparīkṣārthamuvāca vacanaṃ hariḥ || 29 ||
+11,30,शत्रोः सकाशात् संप्राप्तः सर्वथा शङ्क्य एव हि । विश्वासयोग्यः सहसा न कर्तव्यो विभीषणः ॥ ३० ॥,śatroḥ sakāśāt saṃprāptaḥ sarvathā śaṅkya eva hi | viśvāsayogyaḥ sahasā na kartavyo vibhīṣaṇaḥ || 30 ||
+11,31,छादयित्वात्मभावं हि चरन्ति शठबुद्धयः । प्रहरन्ति च रन्ध्रेषु सो ऽनर्थः सुमहान्भवेत् ॥ ३१ ॥,chādayitvātmabhāvaṃ hi caranti śaṭhabuddhayaḥ | praharanti ca randhreṣu so'narthaḥ sumahānbhavet || 31 ||
+11,32,अर्थानर्थौ विनिश्चित्य व्यवसायं भजेत ह । गुणतः संग्रहं कुर्याद्दोषतस्तु विसर्जयेत् ॥ ३२ ॥,arthānarthau viniścitya vyavasāyaṃ bhajeta ha | guṇataḥ saṃgrahaṃ kuryāddoṣatastu visarjayet || 32 ||
+11,33,यदि दोषो महांस्तस्मिंस्त्यज्यतामविशङ्कितम् । गुणान् वापि बहूञ्ज्ञात्वा संग्रहः क्रियतां नृप ॥ ३३ ॥,yadi doṣo mahāṃstasmiṃstyajyatāmaviśaṅkitam | guṇān vāpi bahūñjñātvā saṃgrahaḥ kriyatāṃ nṛpa || 33 ||
+11,34,शरभस्त्वथ निश्चित्य सार्थं वचनमब्रवीत् । क्षिप्रमस्मिन्नरव्याघ्र चारः प्रतिविधीयताम् ॥ ३४ ॥,śarabhastvatha niścitya sārthaṃ vacanamabravīt | kṣipramasminnaravyāghra cāraḥ pratividhīyatām || 34 ||
+11,35,प्रणिधाय हि चारेण यथावत् सूक्ष्मबुद्धिना । परीक्ष्य च ततः कार्यो यथान्यायं परिग्रहः ॥ ३५ ॥,praṇidhāya hi cāreṇa yathāvat sūkṣmabuddhinā | parīkṣya ca tataḥ kāryo yathānyāyaṃ parigrahaḥ || 35 ||
+11,36,जाम्बवांस्त्वथ संप्रेक्ष्य शास्त्रबुद्ध्या विचक्षणः । वाक्यं विज्ञापयामास गुणवद्दोषवर्जितम् ॥ ��६ ॥,jāmbavāṃstvatha saṃprekṣya śāstrabuddhyā vicakṣaṇaḥ | vākyaṃ vijñāpayāmāsa guṇavaddoṣavarjitam || 36 ||
+11,37,बद्धवैराच्च पापाच्च राक्षसेन्द्राद्विभीषणः । अदेश काले संप्राप्तः सर्वथा शङ्क्यतामयम् ॥ ३७ ॥,baddhavairācca pāpācca rākṣasendrādvibhīṣaṇaḥ | adeśa kāle saṃprāptaḥ sarvathā śaṅkyatāmayam || 37 ||
+11,38,ततो मैन्दस्तु संप्रेक्ष्य नयापनयकोविदः । वाक्यं वचनसंपन्नो बभाषे हेतुमत्तरम् ॥ ३८ ॥,tato maindastu saṃprekṣya nayāpanayakovidaḥ | vākyaṃ vacanasaṃpanno babhāṣe hetumattaram || 38 ||
+11,39,वचनं नाम तस्यैष रावणस्य विभीषणः । पृच्छ्यतां मधुरेणायं शनैर्नरवरेश्वर ॥ ३९ ॥,vacanaṃ nāma tasyaiṣa rāvaṇasya vibhīṣaṇaḥ | pṛcchyatāṃ madhureṇāyaṃ śanairnaravareśvara || 39 ||
+11,40,भावमस्य तु विज्ञाय ततस्तत्त्वं करिष्यसि । यदि दृष्टो न दुष्टो वा बुद्धिपूर्वं नरर्षभ ॥ ४० ॥,bhāvamasya tu vijñāya tatastattvaṃ kariṣyasi | yadi dṛṣṭo na duṣṭo vā buddhipūrvaṃ nararṣabha || 40 ||
+11,41,अथ संस्कारसंपन्नो हनूमान् सचिवोत्तमः । उवाच वचनं श्लक्ष्णमर्थवन्मधुरं लघु ॥ ४१ ॥,atha saṃskārasaṃpanno hanūmān sacivottamaḥ | uvāca vacanaṃ ślakṣṇamarthavanmadhuraṃ laghu || 41 ||
+11,42,न भवन्तं मतिश्रेष्ठं समर्थं वदतां वरम् । अतिशाययितुं शक्तो बृहस्पतिरपि ब्रुवन् ॥ ४२ ॥,na bhavantaṃ matiśreṣṭhaṃ samarthaṃ vadatāṃ varam | atiśāyayituṃ śakto bṛhaspatirapi bruvan || 42 ||
+11,43,न वादान्नापि संघर्षान्नाधिक्यान्न च कामतः । वक्ष्यामि वचनं राजन्यथार्थं रामगौरवात् ॥ ४३ ॥,na vādānnāpi saṃgharṣānnādhikyānna ca kāmataḥ | vakṣyāmi vacanaṃ rājanyathārthaṃ rāmagauravāt || 43 ||
+11,44,अर्थानर्थनिमित्तं हि यदुक्तं सचिवैस्तव । तत्र दोषं प्रपश्यामि क्रिया न ह्युपपद्यते ॥ ४४ ॥,arthānarthanimittaṃ hi yaduktaṃ sacivaistava | tatra doṣaṃ prapaśyāmi kriyā na hyupapadyate || 44 ||
+11,45,ऋते नियोगात् सामर्थ्यमवबोद्धुं न शक्यते । सहसा विनियोगो हि दोषवान्प्रतिभाति मे ॥ ४५ ॥,ṛte niyogāt sāmarthyamavaboddhuṃ na śakyate | sahasā viniyogo hi doṣavānpratibhāti me || 45 ||
+11,46,चारप्रणिहितं युक्तं यदुक्तं सचिवैस्तव । अर्थस्यासंभवात्तत्र कारणं नोपपद्यते ॥ ४६ ॥,cārapraṇihitaṃ yuktaṃ yaduktaṃ sacivaistava | arthasyāsaṃbhavāttatra kāraṇaṃ nopapadyate || 46 ||
+11,47,अदेश काले संप्राप्त इत्ययं यद्विभीषणः । विवक्षा चात्र मे ऽस्तीयं तां निबोध यथा मति ॥ ४७ ॥,adeśa kāle saṃprāpta ityayaṃ yadvibhīṣaṇaḥ | vivakṣā cātra me'stīyaṃ tāṃ nibodha yathā mati || 47 ||
+11,48,स एष देशः कालश्च भवतीह यथा तथा । पुरुषात् पुरुषं प्राप्य तथा दोषगुणावपि ॥ ४८ ॥,sa eṣa deśaḥ kālaśca bhavatīha yathā tathā | puruṣāt puruṣaṃ prāpya tathā doṣaguṇāvapi || 48 ||
+11,49,दौरात्म्यं रावणे दृष्ट्वा विक्रमं च तथा त्वयि । युक्तमागमनं तस्य सदृशं तस्य बुद्धितः ॥ ४९ ॥,daurātmyaṃ rāvaṇe dṛṣṭvā vikramaṃ ca tathā tvayi | yuktamāgamanaṃ tasya sadṛśaṃ tasya buddhitaḥ || 49 ||
+11,50,अज्ञातरूपैः पुरुषैः स राजन्पृच्छ्यतामिति । यदुक्तमत्र मे प्रेक्षा का चिदस्ति समीक्षिता ॥ ५० ॥,ajñātarūpaiḥ puruṣaiḥ sa rājanpṛcchyatāmiti | yaduktamatra me prekṣā kā cidasti samīkṣitā || 50 ||
+11,51,पृच्छ्यमानो विशङ्केत सहसा बुद्धिमान् वचः । तत्र मित्रं प्रदुष्येत मिथ्यपृष्टं सुखागतम् ॥ ५१ ॥,pṛcchyamāno viśaṅketa sahasā buddhimān vacaḥ | tatra mitraṃ praduṣyeta mithyapṛṣṭaṃ sukhāgatam || 51 ||
+11,52,अशक्यः सहसा राजन्भावो वेत्तुं परस्य वै । अन्तः स्वभावैर्गीतैस्तैर्नैपुण्यं पश्यता भृशम् ॥ ५२ ॥,aśakyaḥ sahasā rājanbhāvo vettuṃ parasya vai | antaḥ svabhāvairgītaistairnaipuṇyaṃ paśyatā bhṛśam || 52 ||
+11,53,न त्वस्य ब्रुवतो जातु लक्ष्यते दुष्टभावता । प्रसन्नं वदनं चापि तस्मान्मे नास्ति संशयः ॥ ५३ ॥,na tvasya bruvato jātu lakṣyate duṣṭabhāvatā | prasannaṃ vadanaṃ cāpi tasmānme nāsti saṃśayaḥ || 53 ||
+11,54,अशङ्कितमतिः स्वस्थो न शठः परिसर्पति । न चास्य दुष्टा वाक् चापि तस्मान्नास्तीह संशयः ॥ ५४ ॥,aśaṅkitamatiḥ svastho na śaṭhaḥ parisarpati | na cāsya duṣṭā vāk cāpi tasmānnāstīha saṃśayaḥ || 54 ||
+11,55,आकारश्छाद्यमानो ऽपि न शक्यो विनिगूहितुम् । बलाद्धि विवृणोत्येव भावमन्तर्गतं नृणाम् ॥ ५५ ॥,ākāraśchādyamāno'pi na śakyo vinigūhitum | balāddhi vivṛṇotyeva bhāvamantargataṃ nṛṇām || 55 ||
+11,56,देशकालोपपन्नं च कार्यं कार्यविदां वर । सफलं कुरुते क्षिप्रं प्रयोगेणाभिसंहितम् ॥ ५६ ॥,deśakālopapannaṃ ca kāryaṃ kāryavidāṃ vara | saphalaṃ kurute kṣipraṃ prayogeṇābhisaṃhitam || 56 ||
+11,57,उद्योगं तव संप्रेक्ष्य मिथ्यावृत्तं च रावणम् । वालिनश्च वधं श्रुत्वा सुग्रीवं चाभिषेचितम् ॥ ५७ ॥,udyogaṃ tava saṃprekṣya mithyāvṛttaṃ ca rāvaṇam | vālinaśca vadhaṃ śrutvā sugrīvaṃ cābhiṣecitam || 57 ||
+11,58,राज्यं प्रार्थयमानश्च बुद्धिपूर्वमिहागतः । एतावत्तु पुरस्कृत्य युज्यते त्वस्य संग्रहः ॥ ५८ ॥,rājyaṃ prārthayamānaśca buddhipūrvamihāgataḥ | etāvattu puraskṛtya yujyate tvasya saṃgrahaḥ || 58 ||
+11,59,यथाशक्ति मयोक्तं तु राक्षसस्यार्जवं प्रति । त्वं प्रमाणं तु शेषस्य श्रुत्वा बुद्धिमतां वर ॥ ५९ ॥,yathāśakti mayoktaṃ tu rākṣasasyārjavaṃ prati | tvaṃ pramāṇaṃ tu śeṣasya śrutvā buddhimatāṃ vara || 59 ||
+12,1,अथ रामः प्रसन्नात्मा श्रुत्वा वायुसुतस्य ह । प्रत्यभाषत दुर्धर्षः श्रुतवानात्मनि स्थितम् ॥ १ ॥,atha rāmaḥ prasannātmā śrutvā vāyusutasya ha | pratyabhāṣata durdharṣaḥ śrutavānātmani sthitam || 1 ||
+12,2,ममापि तु विवक्षास्ति का चित् प्रति विभीषणम् । श्रुतमिच्छामि तत् सर्वं भवद्भिः श्रेयसि स्थितैः ॥ २ ॥,mamāpi tu vivakṣāsti kā cit prati vibhīṣaṇam | śrutamicchāmi tat sarvaṃ bhavadbhiḥ śreyasi sthitaiḥ || 2 ||
+12,3,मित्रभावेन संप्राप्तं न त्यजेयं कथं चन । दोषो यद्यपि तस्य स्यात् सतामेतदगर्हितम् ॥ ३ ॥,mitrabhāvena saṃprāptaṃ na tyajeyaṃ kathaṃ cana | doṣo yadyapi tasya syāt satāmetadagarhitam || 3 ||
+12,4,रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः प्लवगेश्वरः । प्रत्यभाषत काकुत्स्थं सौहार्देनाभिचोदितः ॥ ४ ॥,rāmasya vacanaṃ śrutvā sugrīvaḥ plavageśvaraḥ | pratyabhāṣata kākutsthaṃ sauhārdenābhicoditaḥ || 4 ||
+12,5,किमत्र चित्रं धर्मज्ञ लोकनाथशिखामणे । यत्त्वमार्यं प्रभाषेथाः सत्त्ववान् सपथे स्थितः ॥ ५ ॥,kimatra citraṃ dharmajña lokanāthaśikhāmaṇe | yattvamāryaṃ prabhāṣethāḥ sattvavān sapathe sthitaḥ || 5 ||
+12,6,मम चाप्यन्तरात्मायं शुद्धिं वेत्ति विभीषणम् । अनुमनाच्च भावाच्च सर्वतः सुपरीक्षितः ॥ ६ ॥,mama cāpyantarātmāyaṃ śuddhiṃ vetti vibhīṣaṇam | anumanācca bhāvācca sarvataḥ suparīkṣitaḥ || 6 ||
+12,7,तस्मात् क्षिप्रं सहास्माभिस्तुल्यो भवतु राघव । विभीषणो महाप्राज्ञः सखित्वं चाभ्युपैतु नः ॥ ७ ॥,tasmāt kṣipraṃ sahāsmābhistulyo bhavatu rāghava | vibhīṣaṇo mahāprājñaḥ sakhitvaṃ cābhyupaitu naḥ || 7 ||
+12,8,स सुग्रीवस्य तद्वाक्यं रामः श्रुत्वा विमृश्य च । ततः शुभतरं वाक्यमुवाच हरिपुंगवम् ॥ ८ ॥,sa sugrīvasya tadvākyaṃ rāmaḥ śrutvā vimṛśya ca | tataḥ śubhataraṃ vākyamuvāca haripuṃgavam || 8 ||
+12,9,सुदुष्टो वाप्यदुष्टो वा किमेष रजनीचरः । सूक्ष्ममप्यहितं कर्तुं ममाशक्तः कथं चन ॥ ९ ॥,suduṣṭo vāpyaduṣṭo vā kimeṣa rajanīcaraḥ | sūkṣmamapyahitaṃ kartuṃ mamāśaktaḥ kathaṃ cana || 9 ||
+12,10,पिशाचान्दानवान्यक्षान्पृथिव्यां चैव राक्षसान् । अङ्गुल्यग्रेण तान् हन्यामिच्छन् हरिगणेश्वर ॥ १० ॥,piśācāndānavānyakṣānpṛthivyāṃ caiva rākṣasān | aṅgulyagreṇa tān hanyāmicchan harigaṇeśvara || 10 ||
+12,11,श्रूयते हि कपोतेन शत्रुः शरणमागतः । अर्चितश्च यथान्यायं स्वैश्च मांसैर्निमन्त्रितः ॥ ११ ॥,śrūyate hi kapotena śatruḥ śaraṇamāgataḥ | arcitaśca yathānyāyaṃ svaiśca māṃsairnimantritaḥ || 11 ||
+12,12,स हि तं प्रतिजग्राह भार्या हर्तारमागतम् । कपोतो वानरश्रेष्ठ किं पुनर्मद्विधो जनः ॥ १२ ॥,sa hi taṃ pratijagrāha bhāryā hartāramāgatam | kapoto vānaraśreṣṭha kiṃ punarmadvidho janaḥ || 12 ||
+12,13,ऋषेः कण्वस्य पुत्रेण कण्डुना परमर्षिणा । शृणु गाथां पुरा गीतां धर्मिष्ठां सत्यवादिना ॥ १३ ॥,ṛṣeḥ kaṇvasya putreṇa kaṇḍunā paramarṣiṇā | śṛṇu gāthāṃ purā gītāṃ dharmiṣṭhāṃ satyavādinā || 13 ||
+12,14,बद्धाञ्जलिपुटं दीनं याचन्तं शरणागतम् । न हन्यादानृशंस्यार्थमपि शत्रुं परं पत ॥ १४ ॥,baddhāñjalipuṭaṃ dīnaṃ yācantaṃ śaraṇāgatam | na hanyādānṛśaṃsyārthamapi śatruṃ paraṃ pata || 14 ||
+12,15,आर्तो वा यदि वा दृप्तः परेषां शरणं गतः । अरिः प्राणान्परित्यज्य रक्षितव्यः कृतात्मना ॥ १५ ॥,ārto vā yadi vā dṛptaḥ pareṣāṃ śaraṇaṃ gataḥ | ariḥ prāṇānparityajya rakṣitavyaḥ kṛtātmanā || 15 ||
+12,16,स चेद्भयाद्वा मोहाद्वा कामाद्वापि न रक्षति । स्वया शक्त्या यथातत्त्वं तत् पापं लोकगर्हितम् ॥ १६ ॥,sa cedbhayādvā mohādvā kāmādvāpi na rakṣati | svayā śaktyā yathātattvaṃ tat pāpaṃ lokagarhitam || 16 ||
+12,17,विनष्टः पश्यतस्तस्य रक्षिणः शरणागतः । आदाय सुकृतं तस्य सर्वं गच्छेदरक्षितः ॥ १७ ॥,vinaṣṭaḥ paśyatastasya rakṣiṇaḥ śaraṇāgataḥ | ādāya sukṛtaṃ tasya sarvaṃ gacchedarakṣitaḥ || 17 ||
+12,18,एवं दोषो महानत्र प्रपन्नानामरक्षणे । अस्वर्ग्यं चायशस्यं च बलवीर्यविनाशनम् ॥ १८ ॥,evaṃ doṣo mahānatra prapannānāmarakṣaṇe | asvargyaṃ cāyaśasyaṃ ca balavīryavināśanam || 18 ||
+12,19,करिष्यामि यथार्थं तु कण्डोर्वचनमुत्तमम् । धर्मिष्ठं च यशस्यं च स्वर्ग्यं स्यात्तु फलोदये ॥ १९ ॥,kariṣyāmi yathārthaṃ tu kaṇḍorvacanamuttamam | dharmiṣṭhaṃ ca yaśasyaṃ ca svargyaṃ syāttu phalodaye || 19 ||
+12,20,सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मीति च याचते । अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद्व्रतं मम ॥ २० ॥,sakṛdeva prapannāya tavāsmīti ca yācate | abhayaṃ sarvabhūtebhyo dadāmyetadvrataṃ mama || 20 ||
+12,21,आनयैनं हरिश्रेष्ठ दत्तमस्याभयं मया । विभीषणो वा सुग्रीव यदि वा रावणः स्वयम् ॥ २१ ॥,ānayainaṃ hariśreṣṭha dattamasyābhayaṃ mayā | vibhīṣaṇo vā sugrīva yadi vā rāvaṇaḥ svayam || 21 ||
+12,22,ततस्तु सुग्रीववचो निशम्य तद्धरीश्वरेणाभिहितं नरेश्वरः । विभीषणेनाशु जगाम संगमं पतत्रिराजेन यथा पुरंदरः ॥ २२ ॥,tatastu sugrīvavaco niśamya taddharīśvareṇābhihitaṃ nareśvaraḥ | vibhīṣaṇenāśu jagāma saṃgamaṃ patatrirājena yathā puraṃdaraḥ || 22 ||
+13,1,राघवेणाभये दत्ते संनतो रावणानुजः । खात् पपातावनिं हृष्टो भक्तैरनुचरैः सह ॥ १ ॥,rāghaveṇābhaye datte saṃnato rāvaṇānujaḥ | khāt papātāvaniṃ hṛṣṭo bhaktairanucaraiḥ saha || 1 ||
+13,2,स तु रामस्य धर्मात्मा निपपात विभीषणः । पादयोः शरणान्वेषी चतुर्भिः सह राक्षसैः ॥ २ ॥,sa tu rāmasya dharmātmā nipapāta vibhīṣaṇaḥ | pādayoḥ śaraṇānveṣī caturbhiḥ saha rākṣasaiḥ || 2 ||
+13,3,अब्रवीच्च तदा रामं वाक्यं तत्र विभीषणः । धर्मयुक्तं च युक्तं च साम्प्रतं संप्रहर्षणम् ॥ ३ ॥,abravīcca tadā rāmaṃ vākyaṃ tatra vibhīṣaṇaḥ | dharmayuktaṃ ca yuktaṃ ca sāmprataṃ saṃpraharṣaṇam || 3 ||
+13,4,अनुजो रावणस्याहं तेन चास्म्यवमानितः । भवन्तं सर्वभूतानां शरण्यं शरणं गतः ॥ ४ ॥,anujo rāvaṇasyāhaṃ tena cāsmyavamānitaḥ | bhavantaṃ sarvabhūtānāṃ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 4 ||
+13,5,परित्यक्ता मया लङ्का मित्राणि च धनानि च । भवद्गतं मे राज्यं च जीवितं च सुखानि च ॥ ५ ॥,parityaktā mayā laṅkā mitrāṇi ca dhanāni ca | bhavadgataṃ me rājyaṃ ca jīvitaṃ ca sukhāni ca || 5 ||
+13,6,राक्षसानां वधे साह्यं लङ्कायाश्च प्रधर्षणे । करिष्यामि यथाप्राणं प्रवेक्ष्यामि च वाहिनीम् ॥ ६ ॥,rākṣasānāṃ vadhe sāhyaṃ laṅkāyāśca pradharṣaṇe | kariṣyāmi yathāprāṇaṃ pravekṣyāmi ca vāhinīm || 6 ||
+13,7,इति ब्रुवाणं रामस्तु परिष्वज्य विभीषणम् । अब्रवील् लक्ष्मणं प्रीतः समुद्राज्जलमानय ॥ ७ ॥,iti bruvāṇaṃ rāmastu pariṣvajya vibhīṣaṇam | abravīl lakṣmaṇaṃ prītaḥ samudrājjalamānaya || 7 ||
+13,8,तेन चेमं महाप्राज्ञमभिषिञ्च विभीषणम् । राजानं रक्षसां क्षिप्रं प्रसन्ने मयि मानद ॥ ८ ॥,tena cemaṃ mahāprājñamabhiṣiñca vibhīṣaṇam | rājānaṃ rakṣasāṃ kṣipraṃ prasanne mayi mānada || 8 ||
+13,9,एवमुक्तस्तु सौमित्रिरभ्यषिञ्चद्विभीषणम् । मध्ये वानरमुख्यानां राजानं रामशासनात् ॥ ९ ॥,evamuktastu saumitrirabhyaṣiñcadvibhīṣaṇam | madhye vānaramukhyānāṃ rājānaṃ rāmaśāsanāt || 9 ||
+13,10,तं प्रसादं तु रामस्य दृष्ट्वा सद्यः प्लवंगमाः । प्रचुक्रुशुर्महानादान् साधु साध्विति चाब्रुवन् ॥ १० ॥,taṃ prasādaṃ tu rāmasya dṛṣṭvā sadyaḥ plavaṃgamāḥ | pracukruśurmahānādān sādhu sādhviti cābruvan || 10 ||
+13,11,अब्रवीच्च हनूमांश्च सुग्रीवश्च विभीषणम् । कथं सागरमक्षोभ्यं तराम वरुणालयम् ॥ ११ ॥,abravīcca hanūmāṃśca sugrīvaśca vibhīṣaṇam | kathaṃ sāgaramakṣobhyaṃ tarāma varuṇālayam || 11 ||
+13,12,उपायैरभिगच्छामो यथा नदनदीपतिम् । तराम तरसा सर्वे ससैन्या वरुणालयम् ॥ १२ ॥,upāyairabhigacchāmo yathā nadanadīpatim | tarāma tarasā sarve sasainyā varuṇālayam || 12 ||
+13,13,एवमुक्तस्तु धर्मज्ञः प्रत्युवाच विभीषणः । समुद्रं राघवो राजा शरणं गन्तुमर्हति ॥ १३ ॥,evamuktastu dharmajñaḥ pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ | samudraṃ rāghavo rājā śaraṇaṃ gantumarhati || 13 ||
+13,14,खानितः सगरेणायमप्रमेयो महोदधिः । कर्तुमर्हति रामस्य ज्ञातेः कार्यं महोदधिः ॥ १४ ॥,khānitaḥ sagareṇāyamaprameyo mahodadhiḥ | kartumarhati rāmasya jñāteḥ kāryaṃ mahodadhiḥ || 14 ||
+13,15,एवं विभीषणेनोक्ते राक्षसेन विपश्चिता । प्रकृत्या धर्मशीलस्य राघवस्याप्यरोचत ॥ १५ ॥,evaṃ vibhīṣaṇenokte rākṣasena vipaścitā | prakṛtyā dharmaśīlasya rāghavasyāpyarocata || 15 ||
+13,16,स लक्ष्मणं महातेजाः सुग्रीवं च हरीश्वरम् । सत्क्रियार्थं क्रियादक्षः स्मितपूर्वमुवाच ह ॥ १६ ॥,sa lakṣmaṇaṃ mahātejāḥ sugrīvaṃ ca harīśvaram | satkriyārthaṃ kriyādakṣaḥ smitapūrvamuvāca ha || 16 ||
+13,17,विभीषणस्य मन्त्रो ऽयं मम लक्ष्मण रोचते । ब्रूहि त्वं सहसुग्रीवस्तवापि यदि रोचते ॥ १७ ॥,vibhīṣaṇasya mantro'yaṃ mama lakṣmaṇa rocate | brūhi tvaṃ sahasugrīvastavāpi yadi rocate || 17 ||
+13,18,सुग्रीवः पण्डितो नित्यं भवान्मन्त्रविचक्षणः । उभाभ्यां संप्रधार्यार्यं रोचते यत्तदुच्यताम् ॥ १८ ॥,sugrīvaḥ paṇḍito nityaṃ bhavānmantravicakṣaṇaḥ | ubhābhyāṃ saṃpradhāryāryaṃ rocate yattaducyatām || 18 ||
+13,19,एवमुक्तौ तु तौ वीराव् उभौ सुग्रीवलक्ष्मणौ । समुदाचार संयुक्तमिदं वचनमूचतुः ॥ १९ ॥,evamuktau tu tau vīrāv ubhau sugrīvalakṣmaṇau | samudācāra saṃyuktamidaṃ vacanamūcatuḥ || 19 ||
+13,20,किमर्थं नो नरव्याघ्र न रोचिष्यति राघव । विभीषणेन यत्तूक्तमस्मिन् काले सुखावहम् ॥ २० ॥,kimarthaṃ no naravyāghra na rociṣyati rāghava | vibhīṣaṇena yattūktamasmin kāle sukhāvaham || 20 ||
+13,21,अबद्ध्वा सागरे सेतुं घोरे ऽस्मिन् वरुणालये । लङ्का नासादितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥ २१ ॥,abaddhvā sāgare setuṃ ghore'smin varuṇālaye | laṅkā nāsādituṃ śakyā sendrairapi surāsuraiḥ || 21 ||
+13,22,विभीषणस्य शूरस्य यथार्थं क्रियतां वचः । अलं कालात्ययं कृत्वा समुद्रो ऽयं नियुज्यताम् ॥ २२ ॥,vibhīṣaṇasya śūrasya yathārthaṃ kriyatāṃ vacaḥ | alaṃ kālātyayaṃ kṛtvā samudro'yaṃ niyujyatām || 22 ||
+13,23,एवमुक्तः कुशास्तीर्णे तीरे नदनदीपतेः । संविवेश तदा रामो वेद्यामिव हुताशनः ॥ २३ ॥,evamuktaḥ kuśāstīrṇe tīre nadanadīpateḥ | saṃviveśa tadā rāmo vedyāmiva hutāśanaḥ || 23 ||
+14,1,तस्य रामस्य सुप्तस्य कुशास्तीर्णे महीतले । नियमादप्रमत्तस्य निशास्तिस्रो ऽतिचक्रमुः ॥ १ ॥,tasya rāmasya suptasya kuśāstīrṇe mahītale | niyamādapramattasya niśāstisro'ticakramuḥ || 1 ||
+14,2,न च दर्शयते मन्दस्तदा रामस्य सागरः । प्रयतेनापि रामेण यथार्हमभिपूजितः ॥ २ ॥,na ca darśayate mandastadā rāmasya sāgaraḥ | prayatenāpi rāmeṇa yathārhamabhipūjitaḥ || 2 ||
+14,3,समुद्रस्य ततः क्रुद्धो रामो रक्तान्तलोचनः । समीपस्थमुवाचेदं लक्ष्मणं शुभलक्ष्मणम् ॥ ३ ॥,samudrasya tataḥ kruddho rāmo raktāntalocanaḥ | samīpasthamuvācedaṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣmaṇam || 3 ||
+14,4,पश्य तावदनार्यस्य पूज्यमानस्य लक्ष्मण । अवलेपं समुद्रस्य न दर्शयति यत् स्वयम् ॥ ४ ॥,paśya tāvadanāryasya pūjyamānasya lakṣmaṇa | avalepaṃ samudrasya na darśayati yat svayam || 4 ||
+14,5,प्रशमश्च क्षमा चैव आर्जवं प्रियवादिता । असामर्थ्यं फलन्त्येते निर्गुणेषु सतां गुणाः ॥ ५ ॥,praśamaśca kṣamā caiva ārjavaṃ priyavāditā | asāmarthyaṃ phalantyete nirguṇeṣu satāṃ guṇāḥ || 5 ||
+14,6,आत्मप्रशंसिनं दुष्टं धृष्टं विपरिधावकम् । सर्वत्रोत्सृष्टदण्डं च लोकः सत्कुरुते नरम् ॥ ६ ॥,ātmapraśaṃsinaṃ duṣṭaṃ dhṛṣṭaṃ viparidhāvakam | sarvatrotsṛṣṭadaṇḍaṃ ca lokaḥ satkurute naram || 6 ||
+14,7,न साम्ना शक्यते कीर्तिर्न साम्ना शक्यते यशः । प्राप्तुं लक्ष्मण लोके ऽस्मिञ्जयो वा रणमूधनि ॥ ७ ॥,na sāmnā śakyate kīrtirna sāmnā śakyate yaśaḥ | prāptuṃ lakṣmaṇa loke'smiñjayo vā raṇamūdhani || 7 ||
+14,8,अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैर्मकरैर्मकरालयम् । निरुद्धतोयं सौमित्रे प्लवद्भिः पश्य सर्वतः ॥ ८ ॥,adya madbāṇanirbhinnairmakarairmakarālayam | niruddhatoyaṃ saumitre plavadbhiḥ paśya sarvataḥ || 8 ||
+14,9,महाभोगानि मत्स्यानां करिणां च करानिह । भोगांश्च पश्य नागानां मया भिन्नानि लक्ष्मण ॥ ९ ॥,mahābhogāni matsyānāṃ kariṇāṃ ca karāniha | bhogāṃśca paśya nāgānāṃ mayā bhinnāni lakṣmaṇa || 9 ||
+14,10,सशङ्खशुक्तिका जालं समीनमकरं शरैः । अद्य युद्धेन महता समुद्रं परिशोषये ॥ १० ॥,saśaṅkhaśuktikā jālaṃ samīnamakaraṃ śaraiḥ | adya yuddhena mahatā samudraṃ pariśoṣaye || 10 ||
+14,11,क्षमया हि समायुक्तं मामयं मकरालयः । असमर्थं विजानाति धिक्क्षमामीदृशे जने ॥ ११ ॥,kṣamayā hi samāyuktaṃ māmayaṃ makarālayaḥ | asamarthaṃ vijānāti dhikkṣamāmīdṛśe jane || 11 ||
+14,12,चापमानय सौमित्रे शरांश्चाशीविषोपमान् । अद्याक्षोभ्यमपि क्रुद्धः क्षोभयिष्यामि सागरम् ॥ १२ ॥,cāpamānaya saumitre śarāṃścāśīviṣopamān | adyākṣobhyamapi kruddhaḥ kṣobhayiṣyāmi sāgaram || 12 ||
+14,13,वेलासु कृतमर्यादं सहसोर्मिसमाकुलम् । निर्मर्यादं करिष्यामि सायकैर्वरुणालयम् ॥ १३ ॥,velāsu kṛtamaryādaṃ sahasormisamākulam | nirmaryādaṃ kariṣyāmi sāyakairvaruṇālayam || 13 ||
+14,14,एवमुक्त्वा धनुष्पाणिः क्रोधविस्फारितेक्षणः । बभूव रामो दुर्धर्षो युगान्ताग्निरिव ज्वलन् ॥ १४ ॥,evamuktvā dhanuṣpāṇiḥ krodhavisphāritekṣaṇaḥ | babhūva rāmo durdharṣo yugāntāgniriva jvalan || 14 ||
+14,15,संपीड्य च धनुर्घोरं कम्पयित्वा शरैर्जगत् । मुमोच विशिखानुग्रान् वज्राणीव शतक्रतुः ॥ १५ ॥,saṃpīḍya ca dhanurghoraṃ kampayitvā śarairjagat | mumoca viśikhānugrān vajrāṇīva śatakratuḥ || 15 ||
+14,16,ते ज्वलन्तो महावेगास्तेजसा सायकोत्तमाः । प्रविशन्ति समुद्रस्य सलिलं त्रस्तपन्नगम् ॥ १६ ॥,te jvalanto mahāvegāstejasā sāyakottamāḥ | praviśanti samudrasya salilaṃ trastapannagam || 16 ||
+14,17,ततो वेगः समुद्रस्य सनक्रमकरो महान् । संबभूव महाघोरः समारुतरवस्तदा ॥ १७ ॥,tato vegaḥ samudrasya sanakramakaro mahān | saṃbabhūva mahāghoraḥ samārutaravastadā || 17 ||
+14,18,महोर्मिमालाविततः शङ्खशुक्तिसमाकुलः । सधूमपरिवृत्तोर्मिः सहसाभून्महोदधिः ॥ १८ ॥,mahormimālāvitataḥ śaṅkhaśuktisamākulaḥ | sadhūmaparivṛttormiḥ sahasābhūnmahodadhiḥ || 18 ||
+14,19,व्यथिताः पन्नगाश्चासन्दीप्तास्या दीप्तलोचनाः । दानवाश्च महावीर्याः पातालतलवासिनः ॥ १९ ॥,vyathitāḥ pannagāścāsandīptāsyā dīptalocanāḥ | dānavāśca mahāvīryāḥ pātālatalavāsinaḥ || 19 ||
+14,20,ऊर्मयः सिन्धुराजस्य सनक्रमकरास्तदा । विन्ध्यमन्दरसंकाशाः समुत्पेतुः सहस्रशः ॥ २० ॥,ūrmayaḥ sindhurājasya sanakramakarāstadā | vindhyamandarasaṃkāśāḥ samutpetuḥ sahasraśaḥ || 20 ||
+14,21,आघूर्णिततरङ्गौघः संभ्रान्तोरगराक्षसः । उद्वर्तित महाग्राहः संवृत्तः सलिलाशयः ॥ २१ ॥,āghūrṇitataraṅgaughaḥ saṃbhrāntoragarākṣasaḥ | udvartita mahāgrāhaḥ saṃvṛttaḥ salilāśayaḥ || 21 ||
+15,1,ततो मध्यात् समुद्रस्य सागरः स्वयमुत्थितः । उदयन् हि महाशैलान्मेरोरिव दिवाकरः । पन्नगैः सह दीप्तास्यैः समुद्रः प्रत्यदृश्यत ॥ १ ॥,tato madhyāt samudrasya sāgaraḥ svayamutthitaḥ | udayan hi mahāśailānmeroriva divākaraḥ | pannagaiḥ saha dīptāsyaiḥ samudraḥ pratyadṛśyata || 1 ||
+15,2,स्निग्धवैदूर्यसंकाशो जाम्बूनदविभूषितः । रक्तमाल्याम्बरधरः पद्मपत्रनिभेक्षणः ॥ २ ॥,snigdhavaidūryasaṃkāśo jāmbūnadavibhūṣitaḥ | raktamālyāmbaradharaḥ padmapatranibhekṣaṇaḥ || 2 ||
+15,3,सागरः समतिक्रम्य पूर्वमामन्त्र्य वीर्यवान् । अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं राघवं शरपाणिनम् ॥ ३ ॥,sāgaraḥ samatikramya pūrvamāmantrya vīryavān | abravīt prāñjalirvākyaṃ rāghavaṃ śarapāṇinam || 3 ||
+15,4,पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च राघवः । स्वभावे सौम्य तिष्ठन्ति शाश्वतं मार्गमाश्रिताः ॥ ४ ॥,pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca rāghavaḥ | svabhāve saumya tiṣṭhanti śāśvataṃ mārgamāśritāḥ || 4 ||
+15,5,तत् स्वभावो ममाप्येष यदगाधो ऽहमप्लवः । विकारस्तु भवेद् राध एतत्ते प्रवदाम्यहम् ॥ ५ ॥,tat svabhāvo mamāpyeṣa yadagādho'hamaplavaḥ | vikārastu bhaved rādha etatte pravadāmyaham || 5 ||
+15,6,न कामान्न च लोभाद्वा न भयात् पार्थिवात्मज । ग्राहनक्राकुलजलं स्तम्भयेयं कथं चन ॥ ६ ॥,na kāmānna ca lobhādvā na bhayāt pārthivātmaja | grāhanakrākulajalaṃ stambhayeyaṃ kathaṃ cana || 6 ||
+15,7,विधास्ये राम येनापि विषहिष्ये ह्यहं तथा । ग्राहा न प्रहरिष्यन्ति यावत् सेना तरिष्यति ॥ ७ ॥,vidhāsye rāma yenāpi viṣahiṣye hyahaṃ tathā | grāhā na prahariṣyanti yāvat senā tariṣyati || 7 ||
+15,8,अयं सौम्य नलो नाम तनुजो विश्वकर्मणः । पित्रा दत्तवरः श्रीमान्प्रतिमो विश्वकर्मणः ॥ ८ ॥,ayaṃ saumya nalo nāma tanujo viśvakarma���aḥ | pitrā dattavaraḥ śrīmānpratimo viśvakarmaṇaḥ || 8 ||
+15,9,एष सेतुं महोत्साहः करोतु मयि वानरः । तमहं धारयिष्यामि तथा ह्येष यथा पिता ॥ ९ ॥,eṣa setuṃ mahotsāhaḥ karotu mayi vānaraḥ | tamahaṃ dhārayiṣyāmi tathā hyeṣa yathā pitā || 9 ||
+15,10,एवमुक्त्वोदधिर्नष्टः समुत्थाय नलस्ततः । अब्रवीद्वानरश्रेष्ठो वाक्यं रामं महाबलः ॥ १० ॥,evamuktvodadhirnaṣṭaḥ samutthāya nalastataḥ | abravīdvānaraśreṣṭho vākyaṃ rāmaṃ mahābalaḥ || 10 ||
+15,11,अहं सेतुं करिष्यामि विस्तीर्णे वरुणालये । पितुः सामर्थ्यमास्थाय तत्त्वमाह महोदधिः ॥ ११ ॥,ahaṃ setuṃ kariṣyāmi vistīrṇe varuṇālaye | pituḥ sāmarthyamāsthāya tattvamāha mahodadhiḥ || 11 ||
+15,12,मम मातुर्वरो दत्तो मन्दरे विश्वकर्मणा । औरसस्तस्य पुत्रो ऽहं सदृशो विश्वकर्मणा ॥ १२ ॥,mama māturvaro datto mandare viśvakarmaṇā | aurasastasya putro'haṃ sadṛśo viśvakarmaṇā || 12 ||
+15,13,न चाप्यहमनुक्तो वै प्रब्रूयामात्मनो गुणान् । काममद्यैव बध्नन्तु सेतुं वानरपुंगवाः ॥ १३ ॥,na cāpyahamanukto vai prabrūyāmātmano guṇān | kāmamadyaiva badhnantu setuṃ vānarapuṃgavāḥ || 13 ||
+15,14,ततो निसृष्टरामेण सर्वतो हरियूथपाः । अभिपेतुर्महारण्यं हृष्टाः शतसहस्रशः ॥ १४ ॥,tato nisṛṣṭarāmeṇa sarvato hariyūthapāḥ | abhipeturmahāraṇyaṃ hṛṣṭāḥ śatasahasraśaḥ || 14 ||
+15,15,ते नगान्नगसंकाशाः शाखामृगगणर्षभाः । बभञ्जुर्वानरास्तत्र प्रचकर्षुश्च सागरम् ॥ १५ ॥,te nagānnagasaṃkāśāḥ śākhāmṛgagaṇarṣabhāḥ | babhañjurvānarāstatra pracakarṣuśca sāgaram || 15 ||
+15,16,ते सालैश्चाश्वकर्णैश्च धवैर्वंशैश्च वानराः । कुटजैरर्जुनैस्तालैस्तिकलैस्तिमिशैरपि ॥ १६ ॥,te sālaiścāśvakarṇaiśca dhavairvaṃśaiśca vānarāḥ | kuṭajairarjunaistālaistikalaistimiśairapi || 16 ||
+15,17,बिल्वकैः सप्तपर्णैश्च कर्णिकारैश्च पुष्पितैः । चूतैश्चाशोकवृक्षैश्च सागरं समपूरयन् ॥ १७ ॥,bilvakaiḥ saptaparṇaiśca karṇikāraiśca puṣpitaiḥ | cūtaiścāśokavṛkṣaiśca sāgaraṃ samapūrayan || 17 ||
+15,18,समूलांश्च विमूलांश्च पादपान् हरिसत्तमाः । इन्द्रकेतूनिवोद्यम्य प्रजह्रुर्हरयस्तरून् ॥ १८ ॥,samūlāṃśca vimūlāṃśca pādapān harisattamāḥ | indraketūnivodyamya prajahrurharayastarūn || 18 ||
+15,19,प्रक्षिप्यमाणैरचलैः सहसा जलमुद्धतम् । समुत्पतितमाकाशमपासर्पत्ततस्ततः ॥ १९ ॥,prakṣipyamāṇairacalaiḥ sahasā jalamuddhatam | samutpatitamākāśamapāsarpattatastataḥ || 19 ||
+15,20,दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम् । नलश्चक्रे महासेतुं मध्ये नदनदीपतेः ॥ २० ॥,daśayojanavistīrṇaṃ śatayojanamāyatam | nalaścakre mahāsetuṃ madhye nadanadīpateḥ || 20 ||
+15,21,शिलानां क्षिप्यमाणानां शैलानां तत्र पात्यताम् । बभूव तुमुलः शब्दस्तदा तस्मिन्महोदधौ ॥ २१ ॥,śilānāṃ kṣipyamāṇānāṃ śailānāṃ tatra pātyatām | babhūva tumulaḥ śabdastadā tasminmahodadhau || 21 ||
+15,22,स नलेन कृतः सेतुः सागरे मकरालये । शुशुभे सुभगः श्रीमान् स्वातीपथ इवाम्बरे ॥ २२ ॥,sa nalena kṛtaḥ setuḥ sāgare makarālaye | śuśubhe subhagaḥ śrīmān svātīpatha ivāmbare || 22 ||
+15,23,ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ २३ ॥,tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ || 23 ||
+15,24,आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः । तमचिन्त्यमसह्यं च अद्भुतं लोमहर्षणम् । ददृशुः सर्वभूतानि सागरे सेतुबन्धनम् ॥ २४ ॥,āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ | tamacintyamasahyaṃ ca adbhutaṃ lomaharṣaṇam | dadṛśuḥ sarvabhūtāni sāgare setubandhanam || 24 ||
+15,25,तानि कोटिसहस्राणि वानराणां महौजसाम् । बध्नन्तः सागरे सेतुं जग्मुः पारं महोदधेः ॥ २५ ॥,tāni koṭisahasrāṇi vānarāṇāṃ mahaujasām | badhnantaḥ sāgare setuṃ jagmuḥ pāraṃ mahodadheḥ || 25 ||
+15,26,विशालः सुकृतः श्रीमान् सुभूमिः सुसमाहितः । अशोभत महासेतुः सीमन्त इव सागरे ॥ २६ ॥,viśālaḥ sukṛtaḥ śrīmān subhūmiḥ susamāhitaḥ | aśobhata mahāsetuḥ sīmanta iva sāgare || 26 ||
+15,27,ततः परे समुद्रस्य गदापाणिर्विभीषणः । परेषामभिघतार्थमतिष्ठत् सचिवैः सह ॥ २७ ॥,tataḥ pare samudrasya gadāpāṇirvibhīṣaṇaḥ | pareṣāmabhighatārthamatiṣṭhat sacivaiḥ saha || 27 ||
+15,28,अग्रतस्तस्य सैन्यस्य श्रीमान् रामः सलक्ष्मणः । जगाम धन्वी धर्मात्मा सुग्रीवेण समन्वितः ॥ २८ ॥,agratastasya sainyasya śrīmān rāmaḥ salakṣmaṇaḥ | jagāma dhanvī dharmātmā sugrīveṇa samanvitaḥ || 28 ||
+15,29,अन्ये मध्येन गच्छन्ति पार्श्वतो ऽन्ये प्लवंगमाः । सलिले प्रपतन्त्यन्ये मार्गमन्ये न लेभिरे । के चिद्वैहायस गताः सुपर्णा इव पुप्लुवुः ॥ २९ ॥,anye madhyena gacchanti pārśvato'nye plavaṃgamāḥ | salile prapatantyanye mārgamanye na lebhire | ke cidvaihāyasa gatāḥ suparṇā iva pupluvuḥ || 29 ||
+15,30,घोषेण महता घोषं सागरस्य समुच्छ्रितम् । भीममन्तर्दधे भीमा तरन्ती हरिवाहिनी ॥ ३० ॥,ghoṣeṇa mahatā ghoṣaṃ sāgarasya samucchritam | bhīmamantardadhe bhīmā tarantī harivāhinī || 30 ||
+15,31,वानराणां हि सा तीर्णा वाहिनी नल सेतुना । तीरे निविविशे राज्ञा बहुमूलफलोदके ॥ ३१ ॥,vānarāṇāṃ hi sā tīrṇā vāhinī nala setunā | tīre niviviśe rājñā bahumūlaphalodake || 31 ||
+15,32,तदद्भुतं राघव कर्म दुष्करं समीक्ष्य देवाः सह सिद्धचारणैः । उपेत्य रामं सहिता महर्षिभिः समभ्यषिञ्चन् सुशुभैर्जलैः पृथक् ॥ ३२ ॥,tadadbhutaṃ rāghava karma duṣkaraṃ samīkṣya devāḥ saha siddhacāraṇaiḥ | upetya rāmaṃ sahitā maharṣibhiḥ samabhyaṣiñcan suśubhairjalaiḥ pṛthak || 32 ||
+15,33,जयस्व शत्रून्नरदेव मेदिनीं ससागरां पालय शाश्वतीः समाः । इतीव रामं नरदेवसत्कृतं शुभैर्वचोभिर्विविधैरपूजयन् ॥ ३३ ॥,jayasva śatrūnnaradeva medinīṃ sasāgarāṃ pālaya śāśvatīḥ samāḥ | itīva rāmaṃ naradevasatkṛtaṃ śubhairvacobhirvividhairapūjayan || 33 ||
+16,1,सबले सागरं तीर्णे रामे दशरथात्मजे । अमात्यौ रावणः श्रीमानब्रवीच्छुकसारणौ ॥ १ ॥,sabale sāgaraṃ tīrṇe rāme daśarathātmaje | amātyau rāvaṇaḥ śrīmānabravīcchukasāraṇau || 1 ||
+16,2,समग्रं सागरं तीर्णं दुस्तरं वानरं बलम् । अभूतपूर्वं रामेण सागरे सेतुबन्धनम् ॥ २ ॥,samagraṃ sāgaraṃ tīrṇaṃ dustaraṃ vānaraṃ balam | abhūtapūrvaṃ rāmeṇa sāgare setubandhanam || 2 ||
+16,3,सागरे सेतुबन्धं तु न श्रद्दध्यां कथं चन ��� अवश्यं चापि संख्येयं तन्मया वानरं बलम् ॥ ३ ॥,sāgare setubandhaṃ tu na śraddadhyāṃ kathaṃ cana | avaśyaṃ cāpi saṃkhyeyaṃ tanmayā vānaraṃ balam || 3 ||
+16,4,भवन्तौ वानरं सैन्यं प्रविश्यानुपलक्षितौ । परिमाणं च वीर्यं च ये च मुख्याः प्लवंगमाः ॥ ४ ॥,bhavantau vānaraṃ sainyaṃ praviśyānupalakṣitau | parimāṇaṃ ca vīryaṃ ca ye ca mukhyāḥ plavaṃgamāḥ || 4 ||
+16,5,मन्त्रिणो ये च रामस्य सुग्रीवस्य च संमताः । ये पूर्वमभिवर्तन्ते ये च शूराः प्लवंगमाः ॥ ५ ॥,mantriṇo ye ca rāmasya sugrīvasya ca saṃmatāḥ | ye pūrvamabhivartante ye ca śūrāḥ plavaṃgamāḥ || 5 ||
+16,6,स च सेतुर्यथा बद्धः सागरे सलिलार्णवे । निवेशश्च यथा तेषां वानराणां महात्मनाम् ॥ ६ ॥,sa ca seturyathā baddhaḥ sāgare salilārṇave | niveśaśca yathā teṣāṃ vānarāṇāṃ mahātmanām || 6 ||
+16,7,रामस्य व्यवसायं च वीर्यं प्रहरणानि च । लक्ष्मणस्य च वीरस्य तत्त्वतो ज्ञातुमर्हथ ॥ ७ ॥,rāmasya vyavasāyaṃ ca vīryaṃ praharaṇāni ca | lakṣmaṇasya ca vīrasya tattvato jñātumarhatha || 7 ||
+16,8,कश्च सेनापतिस्तेषां वानराणां महौजसाम् । एतज्ज्ञात्वा यथातत्त्वं शीघ्रमगन्तुमर्हथः ॥ ८ ॥,kaśca senāpatisteṣāṃ vānarāṇāṃ mahaujasām | etajjñātvā yathātattvaṃ śīghramagantumarhathaḥ || 8 ||
+16,9,इति प्रतिसमादिष्टौ राक्षसौ शुकसारणौ । हरिरूपधरौ वीरौ प्रविष्टौ वानरं बलम् ॥ ९ ॥,iti pratisamādiṣṭau rākṣasau śukasāraṇau | harirūpadharau vīrau praviṣṭau vānaraṃ balam || 9 ||
+16,10,ततस्तद्वानरं सैन्यमचिन्त्यं लोमहर्षणम् । संख्यातुं नाध्यगच्छेतां तदा तौ शुकसारणौ ॥ १० ॥,tatastadvānaraṃ sainyamacintyaṃ lomaharṣaṇam | saṃkhyātuṃ nādhyagacchetāṃ tadā tau śukasāraṇau || 10 ||
+16,11,तत् स्थितं पर्वताग्रेषु निर्दरेषु गुहासु च । समुद्रस्य च तीरेषु वनेषूपवनेषु च ॥ ११ ॥,tat sthitaṃ parvatāgreṣu nirdareṣu guhāsu ca | samudrasya ca tīreṣu vaneṣūpavaneṣu ca || 11 ||
+16,12,तरमाणं च तीर्णं च तर्तुकामं च सर्वशः । निविष्टं निविशच्चैव भीमनादं महाबलम् ॥ १२ ॥,taramāṇaṃ ca tīrṇaṃ ca tartukāmaṃ ca sarvaśaḥ | niviṣṭaṃ niviśaccaiva bhīmanādaṃ mahābalam || 12 ||
+16,13,तौ ददर्श महातेजाः प्रच्छन्नौ च विभीषणः । आचचक्षे ऽथ रामाय गृहीत्वा शुकसारणौ । लङ्कायाः समनुप्राप्तौ चारौ परपुरंजयौ ॥ १३ ॥,tau dadarśa mahātejāḥ pracchannau ca vibhīṣaṇaḥ | ācacakṣe'tha rāmāya gṛhītvā śukasāraṇau | laṅkāyāḥ samanuprāptau cārau parapuraṃjayau || 13 ||
+16,14,तौ दृष्ट्वा व्यथितौ रामं निराशौ जीविते तदा । कृताञ्जलिपुटौ भीतौ वचनं चेदमूचतुः ॥ १४ ॥,tau dṛṣṭvā vyathitau rāmaṃ nirāśau jīvite tadā | kṛtāñjalipuṭau bhītau vacanaṃ cedamūcatuḥ || 14 ||
+16,15,आवामिहागतौ सौम्य रावणप्रहिताव् उभौ । परिज्ञातुं बलं कृत्स्नं तवेदं रघुनन्दन ॥ १५ ॥,āvāmihāgatau saumya rāvaṇaprahitāv ubhau | parijñātuṃ balaṃ kṛtsnaṃ tavedaṃ raghunandana || 15 ||
+16,16,तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा रामो दशरथात्मजः । अब्रवीत् प्रहसन् वाक्यं सर्वभूतहिते रतः ॥ १६ ॥,tayostadvacanaṃ śrutvā rāmo daśarathātmajaḥ | abravīt prahasan vākyaṃ sarvabhūtahite rataḥ || 16 ||
+16,17,यदि दृष्टं बलं कृत्स���नं वयं वा सुसमीक्षिताः । यथोक्तं वा कृतं कार्यं छन्दतः प्रतिगम्यताम् ॥ १७ ॥,yadi dṛṣṭaṃ balaṃ kṛtsnaṃ vayaṃ vā susamīkṣitāḥ | yathoktaṃ vā kṛtaṃ kāryaṃ chandataḥ pratigamyatām || 17 ||
+16,18,प्रविश्य नगरीं लङ्कां भवद्भ्यां धनदानुजः । वक्तव्यो रक्षसां राजा यथोक्तं वचनं मम ॥ १८ ॥,praviśya nagarīṃ laṅkāṃ bhavadbhyāṃ dhanadānujaḥ | vaktavyo rakṣasāṃ rājā yathoktaṃ vacanaṃ mama || 18 ||
+16,19,यद्बलं च समाश्रित्य सीतां मे हृतवानसि । तद्दर्शय यथाकामं ससैन्यः सहबान्धवः ॥ १९ ॥,yadbalaṃ ca samāśritya sītāṃ me hṛtavānasi | taddarśaya yathākāmaṃ sasainyaḥ sahabāndhavaḥ || 19 ||
+16,20,श्वःकाले नगरीं लङ्कां सप्राकारां सतोरणाम् । राक्षसं च बलं पश्य शरैर्विध्वंसितं मया ॥ २० ॥,śvaḥkāle nagarīṃ laṅkāṃ saprākārāṃ satoraṇām | rākṣasaṃ ca balaṃ paśya śarairvidhvaṃsitaṃ mayā || 20 ||
+16,21,घोरं रोषमहं मोक्ष्ये बलं धारय रावण । श्वःकाले वज्रवान् वज्रं दानवेष्विव वासवः ॥ २१ ॥,ghoraṃ roṣamahaṃ mokṣye balaṃ dhāraya rāvaṇa | śvaḥkāle vajravān vajraṃ dānaveṣviva vāsavaḥ || 21 ||
+16,22,इति प्रतिसमादिष्टौ राक्षसौ शुकसारणौ । आगम्य नगरीं लङ्कामब्रूतां राक्षसाधिपम् ॥ २२ ॥,iti pratisamādiṣṭau rākṣasau śukasāraṇau | āgamya nagarīṃ laṅkāmabrūtāṃ rākṣasādhipam || 22 ||
+16,23,विभीषणगृहीतौ तु वधार्हौ राक्षसेश्वर । दृष्ट्वा धर्मात्मना मुक्तौ रामेणामिततेजसा ॥ २३ ॥,vibhīṣaṇagṛhītau tu vadhārhau rākṣaseśvara | dṛṣṭvā dharmātmanā muktau rāmeṇāmitatejasā || 23 ||
+16,24,एकस्थानगता यत्र चत्वारः पुरुषर्षभाः । लोकपालोपमाः शूराः कृतास्त्रा दृढविक्रमाः ॥ २४ ॥,ekasthānagatā yatra catvāraḥ puruṣarṣabhāḥ | lokapālopamāḥ śūrāḥ kṛtāstrā dṛḍhavikramāḥ || 24 ||
+16,25,रामो दाशरथिः श्रीमांल् लक्ष्मणश्च विभीषणः । सुग्रीवश्च महातेजा महेन्द्रसमविक्रमः ॥ २५ ॥,rāmo dāśarathiḥ śrīmāṃl lakṣmaṇaśca vibhīṣaṇaḥ | sugrīvaśca mahātejā mahendrasamavikramaḥ || 25 ||
+16,26,एते शक्ताः पुरीं लङ्कां सप्राकारां सतोरणाम् । उत्पाट्य संक्रामयितुं सर्वे तिष्ठन्तु वानराः ॥ २६ ॥,ete śaktāḥ purīṃ laṅkāṃ saprākārāṃ satoraṇām | utpāṭya saṃkrāmayituṃ sarve tiṣṭhantu vānarāḥ || 26 ||
+16,27,यादृशं तस्य रामस्य रूपं प्रहरणानि च । वधिष्यति पुरीं लङ्कामेकस्तिष्ठन्तु ते त्रयः ॥ २७ ॥,yādṛśaṃ tasya rāmasya rūpaṃ praharaṇāni ca | vadhiṣyati purīṃ laṅkāmekastiṣṭhantu te trayaḥ || 27 ||
+16,28,रामलक्ष्मणगुप्ता सा सुग्रीवेण च वाहिनी । बभूव दुर्धर्षतरा सर्वैरपि सुरासुरैः ॥ २८ ॥,rāmalakṣmaṇaguptā sā sugrīveṇa ca vāhinī | babhūva durdharṣatarā sarvairapi surāsuraiḥ || 28 ||
+16,29,प्रहृष्टरूपा ध्वजिनी वनौकसां महात्मनां संप्रति योद्धुमिच्छताम् । अलं विरोधेन शमो विधीयतां प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली ॥ २९ ॥,prahṛṣṭarūpā dhvajinī vanaukasāṃ mahātmanāṃ saṃprati yoddhumicchatām | alaṃ virodhena śamo vidhīyatāṃ pradīyatāṃ dāśarathāya maithilī || 29 ||
+17,1,तद्वचः पथ्यमक्लीबं सारणेनाभिभाषितम् । निशम्य रावणो राजा प्रत्यभ���षत सारणम् ॥ १ ॥,tadvacaḥ pathyamaklībaṃ sāraṇenābhibhāṣitam | niśamya rāvaṇo rājā pratyabhāṣata sāraṇam || 1 ||
+17,2,यदि मामभियुञ्जीरन्देवगन्धर्वदानवाः । नैव सीतां प्रदास्यामि सर्वलोकभयादपि ॥ २ ॥,yadi māmabhiyuñjīrandevagandharvadānavāḥ | naiva sītāṃ pradāsyāmi sarvalokabhayādapi || 2 ||
+17,3,त्वं तु सौम्य परित्रस्तो हरिभिर्निर्जितो भृशम् । प्रतिप्रदानमद्यैव सीतायाः साधु मन्यसे । को हि नाम सपत्नो मां समरे जेतुमर्हति ॥ ३ ॥,tvaṃ tu saumya paritrasto haribhirnirjito bhṛśam | pratipradānamadyaiva sītāyāḥ sādhu manyase | ko hi nāma sapatno māṃ samare jetumarhati || 3 ||
+17,4,इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः । आरुरोह ततः श्रीमान्प्रासादं हिमपाण्डुरम् । बहुतालसमुत्सेधं रावणो ऽथ दिदृक्षया ॥ ४ ॥,ityuktvā paruṣaṃ vākyaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | āruroha tataḥ śrīmānprāsādaṃ himapāṇḍuram | bahutālasamutsedhaṃ rāvaṇo'tha didṛkṣayā || 4 ||
+17,5,ताभ्यां चराभ्यां सहितो रावणः क्रोधमूर्छितः । पश्यमानः समुद्रं च पर्वतांश्च वनानि च । ददर्श पृथिवीदेशं सुसंपूर्णं प्लवंगमैः ॥ ५ ॥,tābhyāṃ carābhyāṃ sahito rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ | paśyamānaḥ samudraṃ ca parvatāṃśca vanāni ca | dadarśa pṛthivīdeśaṃ susaṃpūrṇaṃ plavaṃgamaiḥ || 5 ||
+17,6,तदपारमसंख्येयं वानराणां महद्बलम् । आलोक्य रावणो राजा परिपप्रच्छ सारणम् ॥ ६ ॥,tadapāramasaṃkhyeyaṃ vānarāṇāṃ mahadbalam | ālokya rāvaṇo rājā paripapraccha sāraṇam || 6 ||
+17,7,एषां वानरमुख्यानां के शूराः के महाबलाः । के पूर्वमभिवर्तन्ते महोत्साहाः समन्ततः ॥ ७ ॥,eṣāṃ vānaramukhyānāṃ ke śūrāḥ ke mahābalāḥ | ke pūrvamabhivartante mahotsāhāḥ samantataḥ || 7 ||
+17,8,केषां शृणोति सुग्रीवः के वा यूथपयूथपाः । सारणाचक्ष्व मे सर्वं के प्रधानाः प्लवंगमाः ॥ ८ ॥,keṣāṃ śṛṇoti sugrīvaḥ ke vā yūthapayūthapāḥ | sāraṇācakṣva me sarvaṃ ke pradhānāḥ plavaṃgamāḥ || 8 ||
+17,9,सारणो राक्षसेन्द्रस्य वचनं परिपृच्छतः । आचचक्षे ऽथ मुख्यज्ञो मुख्यांस्तांस्तु वनौकसः ॥ ९ ॥,sāraṇo rākṣasendrasya vacanaṃ paripṛcchataḥ | ācacakṣe'tha mukhyajño mukhyāṃstāṃstu vanaukasaḥ || 9 ||
+17,10,एष यो ऽभिमुखो लङ्कां नर्दंस्तिष्ठति वानरः । यूथपानां सहस्राणां शतेन परिवारितः ॥ १० ॥,eṣa yo'bhimukho laṅkāṃ nardaṃstiṣṭhati vānaraḥ | yūthapānāṃ sahasrāṇāṃ śatena parivāritaḥ || 10 ||
+17,11,यस्य घोषेण महता सप्राकारा सतोरणा । लङ्का प्रवेपते सर्वा सशैलवनकानना ॥ ११ ॥,yasya ghoṣeṇa mahatā saprākārā satoraṇā | laṅkā pravepate sarvā saśailavanakānanā || 11 ||
+17,12,सर्वशाखामृगेन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः । बलाग्रे तिष्ठते वीरो नीलो नामैष यूथपः ॥ १२ ॥,sarvaśākhāmṛgendrasya sugrīvasya mahātmanaḥ | balāgre tiṣṭhate vīro nīlo nāmaiṣa yūthapaḥ || 12 ||
+17,13,बाहू प्रगृह्य यः पद्भ्यां महीं गच्छति वीर्यवान् । लङ्कामभिमुखः कोपादभीक्ष्णं च विजृम्भते ॥ १३ ॥,bāhū pragṛhya yaḥ padbhyāṃ mahīṃ gacchati vīryavān | laṅkāmabhimukhaḥ kopādabhīkṣṇaṃ ca vijṛmbhate || 13 ||
+17,14,गिरिशृङ्गप्रतीकाशः पद्मकिञ्जल्कसंनि��ः । स्फोटयत्यभिसंरब्धो लाङ्गूलं च पुनः पुनः ॥ १४ ॥,giriśṛṅgapratīkāśaḥ padmakiñjalkasaṃnibhaḥ | sphoṭayatyabhisaṃrabdho lāṅgūlaṃ ca punaḥ punaḥ || 14 ||
+17,15,यस्य लाङ्गूलशब्देन स्वनन्तीव दिशो दश । एष वानरराजेन सुर्ग्रीवेणाभिषेचितः । यौवराज्ये ऽङ्गदो नाम त्वामाह्वयति संयुगे ॥ १५ ॥,yasya lāṅgūlaśabdena svanantīva diśo daśa | eṣa vānararājena surgrīveṇābhiṣecitaḥ | yauvarājye'ṅgado nāma tvāmāhvayati saṃyuge || 15 ||
+17,16,ये तु विष्टभ्य गात्राणि क्ष्वेडयन्ति नदन्ति च । उत्थाय च विजृम्भन्ते क्रोधेन हरिपुंगवाः ॥ १६ ॥,ye tu viṣṭabhya gātrāṇi kṣveḍayanti nadanti ca | utthāya ca vijṛmbhante krodhena haripuṃgavāḥ || 16 ||
+17,17,एते दुष्प्रसहा घोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः । अष्टौ शतसहस्राणि दशकोटिशतानि च ॥ १७ ॥,ete duṣprasahā ghorāścaṇḍāścaṇḍaparākramāḥ | aṣṭau śatasahasrāṇi daśakoṭiśatāni ca || 17 ||
+17,18,य एनमनुगच्छन्ति वीराश्चन्दनवासिनः । एष आशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ १८ ॥,ya enamanugacchanti vīrāścandanavāsinaḥ | eṣa āśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum || 18 ||
+17,19,श्वेतो रजतसंकाशः सबलो भीमविक्रमः । बुद्धिमान् वानरः शूरस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ १९ ॥,śveto rajatasaṃkāśaḥ sabalo bhīmavikramaḥ | buddhimān vānaraḥ śūrastriṣu lokeṣu viśrutaḥ || 19 ||
+17,20,तूर्णं सुग्रीवमागम्य पुनर्गच्छति वानरः । विभजन् वानरीं सेनामनीकानि प्रहर्षयन् ॥ २० ॥,tūrṇaṃ sugrīvamāgamya punargacchati vānaraḥ | vibhajan vānarīṃ senāmanīkāni praharṣayan || 20 ||
+17,21,यः पुरा गोमतीतीरे रम्यं पर्येति पर्वतम् । नाम्ना संकोचनो नाम नानानगयुतो गिरिः ॥ २१ ॥,yaḥ purā gomatītīre ramyaṃ paryeti parvatam | nāmnā saṃkocano nāma nānānagayuto giriḥ || 21 ||
+17,22,तत्र राज्यं प्रशास्त्येष कुमुदो नाम यूथपः । यो ऽसौ शतसहस्राणां सहस्रं परिकर्षति ॥ २२ ॥,tatra rājyaṃ praśāstyeṣa kumudo nāma yūthapaḥ | yo'sau śatasahasrāṇāṃ sahasraṃ parikarṣati || 22 ||
+17,23,यस्य वाला बहुव्यामा दीर्घलाङ्गूलमाश्रिताः । ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णा घोरकर्मणः ॥ २३ ॥,yasya vālā bahuvyāmā dīrghalāṅgūlamāśritāḥ | tāmrāḥ pītāḥ sitāḥ śvetāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ || 23 ||
+17,24,अदीनो रोषणश्चण्डः संग्राममभिकाङ्क्षति । एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ २४ ॥,adīno roṣaṇaścaṇḍaḥ saṃgrāmamabhikāṅkṣati | eṣaivāśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum || 24 ||
+17,25,यस्त्वेष सिंहसंकाशः कपिलो दीर्घकेसरः । निभृतः प्रेक्षते लङ्कां दिधक्षन्निव चक्षुषा ॥ २५ ॥,yastveṣa siṃhasaṃkāśaḥ kapilo dīrghakesaraḥ | nibhṛtaḥ prekṣate laṅkāṃ didhakṣanniva cakṣuṣā || 25 ||
+17,26,विन्ध्यं कृष्णगिरिं सह्यं पर्वतं च सुदर्शनम् । राजन् सततमध्यास्ते रम्भो नामैष यूथपः ॥ २६ ॥,vindhyaṃ kṛṣṇagiriṃ sahyaṃ parvataṃ ca sudarśanam | rājan satatamadhyāste rambho nāmaiṣa yūthapaḥ || 26 ||
+17,27,शतं शतसहस्राणां त्रिंशच्च हरियूथपाः । परिवार्यानुगच्छन्ति लङ्कां मर्दितुमोजसा ॥ २७ ॥,śataṃ śatasahasrāṇāṃ triṃśacca hariyūthapāḥ | parivāryānugacchanti laṅkāṃ marditumojasā || 27 ||
+17,28,यस्तु कर्णौ विवृणुते जृम्भते च पुनः पुनः । न च संविजते मृत्योर्न च यूथाद्विधावति ॥ २८ ॥,yastu karṇau vivṛṇute jṛmbhate ca punaḥ punaḥ | na ca saṃvijate mṛtyorna ca yūthādvidhāvati || 28 ||
+17,29,महाबलो वीतभयो रम्यं साल्वेय पर्वतम् । राजन् सततमध्यास्ते शरभो नाम यूथपः ॥ २९ ॥,mahābalo vītabhayo ramyaṃ sālveya parvatam | rājan satatamadhyāste śarabho nāma yūthapaḥ || 29 ||
+17,30,एतस्य बलिनः सर्वे विहारा नाम यूथपाः । राजञ् शतसहस्राणि चत्वारिंशत्तथैव च ॥ ३० ॥,etasya balinaḥ sarve vihārā nāma yūthapāḥ | rājañ śatasahasrāṇi catvāriṃśattathaiva ca || 30 ||
+17,31,यस्तु मेघ इवाकाशं महानावृत्य तिष्ठति । मध्ये वानरवीराणां सुराणामिव वासवः ॥ ३१ ॥,yastu megha ivākāśaṃ mahānāvṛtya tiṣṭhati | madhye vānaravīrāṇāṃ surāṇāmiva vāsavaḥ || 31 ||
+17,32,भेरीणामिव संनादो यस्यैष श्रूयते महान् । घोरः शाखामृगेन्द्राणां संग्राममभिकाङ्क्षताम् ॥ ३२ ॥,bherīṇāmiva saṃnādo yasyaiṣa śrūyate mahān | ghoraḥ śākhāmṛgendrāṇāṃ saṃgrāmamabhikāṅkṣatām || 32 ||
+17,33,एष पर्वतमध्यास्ते पारियात्रमनुत्तमम् । युद्धे दुष्प्रसहो नित्यं पनसो नाम यूथपः ॥ ३३ ॥,eṣa parvatamadhyāste pāriyātramanuttamam | yuddhe duṣprasaho nityaṃ panaso nāma yūthapaḥ || 33 ||
+17,34,एनं शतसहस्राणां शतार्धं पर्युपासते । यूथपा यूथपश्रेष्ठं येषां यूथानि भागशः ॥ ३४ ॥,enaṃ śatasahasrāṇāṃ śatārdhaṃ paryupāsate | yūthapā yūthapaśreṣṭhaṃ yeṣāṃ yūthāni bhāgaśaḥ || 34 ||
+17,35,यस्तु भीमां प्रवल्गन्तीं चमूं तिष्ठति शोभयन् । स्थितां तीरे समुद्रस्य द्वितीय इव सागरः ॥ ३५ ॥,yastu bhīmāṃ pravalgantīṃ camūṃ tiṣṭhati śobhayan | sthitāṃ tīre samudrasya dvitīya iva sāgaraḥ || 35 ||
+17,36,एष दर्दरसंकाशो विनतो नाम यूथपः । पिबंश्चरति पर्णाशां नदीनामुत्तमां नदीम् ॥ ३६ ॥,eṣa dardarasaṃkāśo vinato nāma yūthapaḥ | pibaṃścarati parṇāśāṃ nadīnāmuttamāṃ nadīm || 36 ||
+17,37,षष्टिः शतसहस्राणि बलमस्य प्लवंगमाः । त्वामाह्वयति युद्धाय क्रथनो नाम यूथपः ॥ ३७ ॥,ṣaṣṭiḥ śatasahasrāṇi balamasya plavaṃgamāḥ | tvāmāhvayati yuddhāya krathano nāma yūthapaḥ || 37 ||
+17,38,यस्तु गैरिकवर्णाभं वपुः पुष्यति वानरः । गवयो नाम तेजस्वी त्वां क्रोधादभिवर्तते ॥ ३८ ॥,yastu gairikavarṇābhaṃ vapuḥ puṣyati vānaraḥ | gavayo nāma tejasvī tvāṃ krodhādabhivartate || 38 ||
+17,39,एनं शतसहस्राणि सप्ततिः पर्युपासते । एष आशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ ३९ ॥,enaṃ śatasahasrāṇi saptatiḥ paryupāsate | eṣa āśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum || 39 ||
+17,40,एते दुष्प्रसहा घोरा बलिनः कामरूपिणः । यूथपा यूथपश्रेष्ठा येषां संख्या न विद्यते ॥ ४० ॥,ete duṣprasahā ghorā balinaḥ kāmarūpiṇaḥ | yūthapā yūthapaśreṣṭhā yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate || 40 ||
+18,1,तांस्तु ते ऽहं प्रवक्ष्यामि प्रेक्षमाणस्य यूथपान् । राघवार्थे पराक्रान्ता ये न रक्षन्ति जीवितम् ॥ १ ॥,tāṃstu te'haṃ pravakṣyāmi prekṣamāṇasya yūthapān | rāghavārthe parākrāntā ye na rakṣanti jīvitam || 1 ||
+18,2,स्न��ग्धा यस्य बहुश्यामा बाला लाङ्गूलमाश्रिताः । ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णा घोरकर्मणः ॥ २ ॥,snigdhā yasya bahuśyāmā bālā lāṅgūlamāśritāḥ | tāmrāḥ pītāḥ sitāḥ śvetāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ || 2 ||
+18,3,प्रगृहीताः प्रकाशन्ते सूर्यस्येव मरीचयः । पृथिव्यां चानुकृष्यन्ते हरो नामैष यूथपः ॥ ३ ॥,pragṛhītāḥ prakāśante sūryasyeva marīcayaḥ | pṛthivyāṃ cānukṛṣyante haro nāmaiṣa yūthapaḥ || 3 ||
+18,4,यं पृष्ठतो ऽनुगच्छन्ति शतशो ऽथ सहस्रशः । द्रुमानुद्यम्य सहिता लङ्कारोहणतत्पराः ॥ ४ ॥,yaṃ pṛṣṭhato'nugacchanti śataśo'tha sahasraśaḥ | drumānudyamya sahitā laṅkārohaṇatatparāḥ || 4 ||
+18,5,एष कोटीसहस्रेण वानराणां महौजसाम् । आकाङ्क्षते त्वां संग्रामे जेतुं परपुरंजय ॥ ५ ॥,eṣa koṭīsahasreṇa vānarāṇāṃ mahaujasām | ākāṅkṣate tvāṃ saṃgrāme jetuṃ parapuraṃjaya || 5 ||
+18,6,नीलानिव महामेघांस्तिष्ठतो यांस्तु पश्यसि । असिताञ्जनसंकाशान्युद्धे सत्यपराक्रमान् ॥ ६ ॥,nīlāniva mahāmeghāṃstiṣṭhato yāṃstu paśyasi | asitāñjanasaṃkāśānyuddhe satyaparākramān || 6 ||
+18,7,नखदंष्ट्रायुधान् वीरांस्तीक्ष्णकोपान्भयावहान् । असंख्येयाननिर्देश्यान्परं पारमिवोदधेः ॥ ७ ॥,nakhadaṃṣṭrāyudhān vīrāṃstīkṣṇakopānbhayāvahān | asaṃkhyeyānanirdeśyānparaṃ pāramivodadheḥ || 7 ||
+18,8,पर्वतेषु च ये के चिद्विषमेषु नदीषु च । एते त्वामभिवर्तन्ते राजन्नृष्काः सुदारुणाः ॥ ८ ॥,parvateṣu ca ye ke cidviṣameṣu nadīṣu ca | ete tvāmabhivartante rājannṛṣkāḥ sudāruṇāḥ || 8 ||
+18,9,एषां मध्ये स्थितो राजन्भीमाक्षो भीमदर्शनः । पर्जन्य इव जीमूतैः समन्तात् परिवारितः ॥ ९ ॥,eṣāṃ madhye sthito rājanbhīmākṣo bhīmadarśanaḥ | parjanya iva jīmūtaiḥ samantāt parivāritaḥ || 9 ||
+18,10,ऋक्षवन्तं गिरिश्रेष्ठमध्यास्ते नर्मदां पिबन् । सर्वर्क्षाणामधिपतिर्धूम्रो नामैष यूथपः ॥ १० ॥,ṛkṣavantaṃ giriśreṣṭhamadhyāste narmadāṃ piban | sarvarkṣāṇāmadhipatirdhūmro nāmaiṣa yūthapaḥ || 10 ||
+18,11,यवीयानस्य तु भ्राता पश्यैनं पर्वतोपमम् । भ्रात्रा समानो रूपेण विशिष्टस्तु पराक्रमे ॥ ११ ॥,yavīyānasya tu bhrātā paśyainaṃ parvatopamam | bhrātrā samāno rūpeṇa viśiṣṭastu parākrame || 11 ||
+18,12,स एष जाम्बवान्नाम महायूथपयूथपः । प्रशान्तो गुरुवर्ती च संप्रहारेष्वमर्षणः ॥ १२ ॥,sa eṣa jāmbavānnāma mahāyūthapayūthapaḥ | praśānto guruvartī ca saṃprahāreṣvamarṣaṇaḥ || 12 ||
+18,13,एतेन साह्यं सुमहत् कृतं शक्रस्य धीमता । देवासुरे जाम्बवता लब्धाश्च बहवो वराः ॥ १३ ॥,etena sāhyaṃ sumahat kṛtaṃ śakrasya dhīmatā | devāsure jāmbavatā labdhāśca bahavo varāḥ || 13 ||
+18,14,आरुह्य पर्वताग्रेभ्यो महाभ्रविपुलाः शिलाः । मुञ्चन्ति विपुलाकारा न मृत्योरुद्विजन्ति च ॥ १४ ॥,āruhya parvatāgrebhyo mahābhravipulāḥ śilāḥ | muñcanti vipulākārā na mṛtyorudvijanti ca || 14 ||
+18,15,राक्षसानां च सदृशाः पिशाचानां च रोमशाः । एतस्य सैन्ये बहवो विचरन्त्यग्नितेजसः ॥ १५ ॥,rākṣasānāṃ ca sadṛśāḥ piśācānāṃ ca romaśāḥ | etasya sainye bahavo vicarantyagnitejasaḥ || 15 ||
+18,16,यं त्वेनमभिसंरब्धं प्लवमानमिव स्थितम् । प्रेक्षन्ते वानराः सर्वे स्थितं यूथपयूथपम् ॥ १६ ॥,yaṃ tvenamabhisaṃrabdhaṃ plavamānamiva sthitam | prekṣante vānarāḥ sarve sthitaṃ yūthapayūthapam || 16 ||
+18,17,एष राजन् सहस्राक्षं पर्युपास्ते हरीश्वरः । बलेन बलसंपन्नो रम्भो नामैष यूथपः ॥ १७ ॥,eṣa rājan sahasrākṣaṃ paryupāste harīśvaraḥ | balena balasaṃpanno rambho nāmaiṣa yūthapaḥ || 17 ||
+18,18,यः स्थितं योजने शैलं गच्छन्पार्श्वेन सेवते । ऊर्ध्वं तथैव कायेन गतः प्राप्नोति योजनम् ॥ १८ ॥,yaḥ sthitaṃ yojane śailaṃ gacchanpārśvena sevate | ūrdhvaṃ tathaiva kāyena gataḥ prāpnoti yojanam || 18 ||
+18,19,यस्मान्न परमं रूपं चतुष्पादेषु विद्यते । श्रुतः संनादनो नाम वानराणां पितामहः ॥ १९ ॥,yasmānna paramaṃ rūpaṃ catuṣpādeṣu vidyate | śrutaḥ saṃnādano nāma vānarāṇāṃ pitāmahaḥ || 19 ||
+18,20,येन युद्धं तदा दत्तं रणे शक्रस्य धीमता । पराजयश्च न प्राप्तः सो ऽयं यूथपयूथपः । यस्य विक्रममाणस्य शक्रस्येव पराक्रमः ॥ २० ॥,yena yuddhaṃ tadā dattaṃ raṇe śakrasya dhīmatā | parājayaśca na prāptaḥ so'yaṃ yūthapayūthapaḥ | yasya vikramamāṇasya śakrasyeva parākramaḥ || 20 ||
+18,21,एष गन्धर्वकन्यायामुत्पन्नः कृष्णवर्त्मना । पुरा देवासुरे युद्धे साह्यार्थं त्रिदिवौकसाम् ॥ २१ ॥,eṣa gandharvakanyāyāmutpannaḥ kṛṣṇavartmanā | purā devāsure yuddhe sāhyārthaṃ tridivaukasām || 21 ||
+18,22,यस्य वैश्रवणो राजा जम्बूमुपनिषेवते । यो राजा पर्वतेन्द्राणां बहुकिंनरसेविनाम् ॥ २२ ॥,yasya vaiśravaṇo rājā jambūmupaniṣevate | yo rājā parvatendrāṇāṃ bahukiṃnarasevinām || 22 ||
+18,23,विहारसुखदो नित्यं भ्रातुस्ते राक्षसाधिप । तत्रैष वसति श्रीमान्बलवान् वानरर्षभः । युद्धेष्वकत्थनो नित्यं क्रथनो नाम यूथपः ॥ २३ ॥,vihārasukhado nityaṃ bhrātuste rākṣasādhipa | tatraiṣa vasati śrīmānbalavān vānararṣabhaḥ | yuddheṣvakatthano nityaṃ krathano nāma yūthapaḥ || 23 ||
+18,24,वृतः कोटिसहस्रेण हरीणां समुपस्थितः । एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ २४ ॥,vṛtaḥ koṭisahasreṇa harīṇāṃ samupasthitaḥ | eṣaivāśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum || 24 ||
+18,25,यो गङ्गामनु पर्येति त्रासयन् हस्तियूथपान् । हस्तिनां वानराणां च पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥ २५ ॥,yo gaṅgāmanu paryeti trāsayan hastiyūthapān | hastināṃ vānarāṇāṃ ca pūrvavairamanusmaran || 25 ||
+18,26,एष यूथपतिर्नेता गच्छन् गिरिगुहाशयः । हरीणां वाहिनी मुख्यो नदीं हैमवतीमनु ॥ २६ ॥,eṣa yūthapatirnetā gacchan giriguhāśayaḥ | harīṇāṃ vāhinī mukhyo nadīṃ haimavatīmanu || 26 ||
+18,27,उशीर बीजमाश्रित्य पर्वतं मन्दरोपमम् । रमते वानरश्रेष्ठो दिवि शक्र इव स्वयम् ॥ २७ ॥,uśīra bījamāśritya parvataṃ mandaropamam | ramate vānaraśreṣṭho divi śakra iva svayam || 27 ||
+18,28,एनं शतसहस्राणां सहस्रमभिवर्तते । एष दुर्मर्षणो राजन्प्रमाथी नाम यूथपः ॥ २८ ॥,enaṃ śatasahasrāṇāṃ sahasramabhivartate | eṣa durmarṣaṇo rājanpramāthī nāma yūthapaḥ || 28 ||
+18,29,वातेनेवोद्धतं मेघं यमेनमनुपश्यसि । विवर्तमानं बहुशो यत्रैतद्बहुलं रजः ॥ २९ ॥,vātenevoddhataṃ meghaṃ yamenamanupaśyasi | vivartamānaṃ bahuśo yatraitadbahulaṃ rajaḥ || 29 ||
+18,30,एते ऽसितमुखा घोरा गोलाङ्गूला महाबलाः । शतं शतसहस्राणि दृष्ट्वा वै सेतुबन्धनम् ॥ ३० ॥,ete'sitamukhā ghorā golāṅgūlā mahābalāḥ | śataṃ śatasahasrāṇi dṛṣṭvā vai setubandhanam || 30 ||
+18,31,गोलाङ्गूलं महावेगं गवाक्षं नाम यूथपम् । परिवार्याभिवर्तन्ते लङ्कां मर्दितुमोजसा ॥ ३१ ॥,golāṅgūlaṃ mahāvegaṃ gavākṣaṃ nāma yūthapam | parivāryābhivartante laṅkāṃ marditumojasā || 31 ||
+18,32,भ्रमराचरिता यत्र सर्वकामफलद्रुमाः । यं सूर्यतुल्यवर्णाभमनुपर्येति पर्वतम् ॥ ३२ ॥,bhramarācaritā yatra sarvakāmaphaladrumāḥ | yaṃ sūryatulyavarṇābhamanuparyeti parvatam || 32 ||
+18,33,यस्य भासा सदा भान्ति तद्वर्णा मृगपक्षिणः । यस्य प्रस्थं महात्मानो न त्यजन्ति महर्षयः ॥ ३३ ॥,yasya bhāsā sadā bhānti tadvarṇā mṛgapakṣiṇaḥ | yasya prasthaṃ mahātmāno na tyajanti maharṣayaḥ || 33 ||
+18,34,तत्रैष रमते राजन् रम्ये काञ्चनपर्वते । मुख्यो वानरमुख्यानां केसरी नाम यूथपः ॥ ३४ ॥,tatraiṣa ramate rājan ramye kāñcanaparvate | mukhyo vānaramukhyānāṃ kesarī nāma yūthapaḥ || 34 ||
+18,35,षष्टिर्गिरिसहस्राणां रम्याः काञ्चनपर्वताः । तेषां मध्ये गिरिवरस्त्वमिवानघ रक्षसाम् ॥ ३५ ॥,ṣaṣṭirgirisahasrāṇāṃ ramyāḥ kāñcanaparvatāḥ | teṣāṃ madhye girivarastvamivānagha rakṣasām || 35 ||
+18,36,तत्रैते कपिलाः श्वेतास्ताम्रास्या मधुपिङ्गलाः । निवसन्त्युत्तमगिरौ तीक्ष्णदंष्ट्रानखायुधाः ॥ ३६ ॥,tatraite kapilāḥ śvetāstāmrāsyā madhupiṅgalāḥ | nivasantyuttamagirau tīkṣṇadaṃṣṭrānakhāyudhāḥ || 36 ||
+18,37,सिंह इव चतुर्दंष्ट्रा व्याघ्रा इव दुरासदाः । सर्वे वैश्वनरसमा ज्वलिताशीविषोपमाः ॥ ३७ ॥,siṃha iva caturdaṃṣṭrā vyāghrā iva durāsadāḥ | sarve vaiśvanarasamā jvalitāśīviṣopamāḥ || 37 ||
+18,38,सुदीर्घाञ्चितलाङ्गूला मत्तमातंगसंनिभाः । महापर्वतसंकाशा महाजीमूतनिस्वनाः ॥ ३८ ॥,sudīrghāñcitalāṅgūlā mattamātaṃgasaṃnibhāḥ | mahāparvatasaṃkāśā mahājīmūtanisvanāḥ || 38 ||
+18,39,एष चैषामधिपतिर्मध्ये तिष्ठति वीर्यवान् । नाम्ना पृथिव्यां विख्यातो राजञ् शतबलीति यः । एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ ३९ ॥,eṣa caiṣāmadhipatirmadhye tiṣṭhati vīryavān | nāmnā pṛthivyāṃ vikhyāto rājañ śatabalīti yaḥ | eṣaivāśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum || 39 ||
+18,40,गजो गवाक्षो गवयो नलो नीलश्च वानरः । एकैक एव यूथानां कोटिभिर्दशभिर्वृतः ॥ ४० ॥,gajo gavākṣo gavayo nalo nīlaśca vānaraḥ | ekaika eva yūthānāṃ koṭibhirdaśabhirvṛtaḥ || 40 ||
+18,41,तथान्ये वानरश्रेष्ठा विन्ध्यपर्वतवासिनः । न शक्यन्ते बहुत्वात्तु संख्यातुं लघुविक्रमाः ॥ ४१ ॥,tathānye vānaraśreṣṭhā vindhyaparvatavāsinaḥ | na śakyante bahutvāttu saṃkhyātuṃ laghuvikramāḥ || 41 ||
+18,42,सर्वे महाराज महाप्रभावाः सर्वे महाशैलनिकाशकायाः । सर्वे समर्थाः पृथिवीं क्षणेन कर्तुं प्रविध्वस्तविकीर्णशैलाम् ॥ ४२ ॥,sarve mahārāja mahāprabhāvāḥ sarve mahāśailanikāśakāyāḥ | sarve samarthāḥ pṛthivīṃ kṣaṇena kartuṃ pravidhvastavikīrṇaśailām || 42 ||
+19,1,सारणस्य वचः श्रुत्वा रावणं राक्षसाधिपम् । बलमालोकयन् सर्वं शुको वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १ ॥,sāraṇasya vacaḥ śrutvā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam | balamālokayan sarvaṃ śuko vākyamathābravīt || 1 ||
+19,2,स्थितान्पश्यसि यानेतान्मत्तानिव महाद्विपान् । न्यग्रोधानिव गाङ्गेयान् सालान् हैमवतीनिव ॥ २ ॥,sthitānpaśyasi yānetānmattāniva mahādvipān | nyagrodhāniva gāṅgeyān sālān haimavatīniva || 2 ||
+19,3,एते दुष्प्रसहा राजन्बलिनः कामरूपिणः । दैत्यदानवसंकाशा युद्धे देवपराक्रमाः ॥ ३ ॥,ete duṣprasahā rājanbalinaḥ kāmarūpiṇaḥ | daityadānavasaṃkāśā yuddhe devaparākramāḥ || 3 ||
+19,4,एषां कोटिसहस्राणि नव पञ्चच सप्त च । तथा शङ्खसहस्राणि तथा वृन्दशतानि च ॥ ४ ॥,eṣāṃ koṭisahasrāṇi nava pañcaca sapta ca | tathā śaṅkhasahasrāṇi tathā vṛndaśatāni ca || 4 ||
+19,5,एते सुग्रीवसचिवाः किष्किन्धानिलयाः सदा । हरयो देवगन्धर्वैरुत्पन्नाः कामरूपिणः ॥ ५ ॥,ete sugrīvasacivāḥ kiṣkindhānilayāḥ sadā | harayo devagandharvairutpannāḥ kāmarūpiṇaḥ || 5 ||
+19,6,यौ तौ पश्यसि तिष्ठन्तौ कुमारौ देवरूपिणौ । मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ ताभ्यां नास्ति समो युधि ॥ ६ ॥,yau tau paśyasi tiṣṭhantau kumārau devarūpiṇau | maindaśca dvividaścobhau tābhyāṃ nāsti samo yudhi || 6 ||
+19,7,ब्रह्मणा समनुज्ञातावमृतप्राशिनाव् उभौ । आशंसेते युधा लङ्कामेतौ मर्दितुमोजसा ॥ ७ ॥,brahmaṇā samanujñātāvamṛtaprāśināv ubhau | āśaṃsete yudhā laṅkāmetau marditumojasā || 7 ||
+19,8,यावेतावेतयोः पार्श्वे स्थितौ पर्वतसंनिभौ । सुमुखो विमुखश्चैव मृत्युपुत्रौ पितुः समौ ॥ ८ ॥,yāvetāvetayoḥ pārśve sthitau parvatasaṃnibhau | sumukho vimukhaścaiva mṛtyuputrau pituḥ samau || 8 ||
+19,9,यं तु पश्यसि तिष्ठन्तं प्रभिन्नमिव कुञ्जरम् । यो बलात् क्षोभयेत् क्रुद्धः समुद्रमपि वानरः ॥ ९ ॥,yaṃ tu paśyasi tiṣṭhantaṃ prabhinnamiva kuñjaram | yo balāt kṣobhayet kruddhaḥ samudramapi vānaraḥ || 9 ||
+19,10,एषो ऽभिगन्ता लङ्काया वैदेह्यास्तव च प्रभो । एनं पश्य पुरा दृष्टं वानरं पुनरागतम् ॥ १० ॥,eṣo'bhigantā laṅkāyā vaidehyāstava ca prabho | enaṃ paśya purā dṛṣṭaṃ vānaraṃ punarāgatam || 10 ||
+19,11,ज्येष्ठः केसरिणः पुत्रो वातात्मज इति श्रुतः । हनूमानिति विख्यातो लङ्घितो येन सागरः ॥ ११ ॥,jyeṣṭhaḥ kesariṇaḥ putro vātātmaja iti śrutaḥ | hanūmāniti vikhyāto laṅghito yena sāgaraḥ || 11 ||
+19,12,कामरूपी हरिश्रेष्ठो बलरूपसमन्वितः । अनिवार्यगतिश्चैव यथा सततगः प्रभुः ॥ १२ ॥,kāmarūpī hariśreṣṭho balarūpasamanvitaḥ | anivāryagatiścaiva yathā satatagaḥ prabhuḥ || 12 ||
+19,13,उद्यन्तं भास्करं दृष्ट्वा बालः किल पिपासितः । त्रियोजनसहस्रं तु अध्वानमवतीर्य हि ॥ १३ ॥,udyantaṃ bhāskaraṃ dṛṣṭvā bālaḥ kila pipāsitaḥ | triyojanasahasraṃ tu adhvānamavatīrya hi || 13 ||
+19,14,आदित्यमाहरिष्यामि न मे क्षुत् प्रतियास्यति । इति संचिन्त्य मनसा पुरैष बलदर्पितः ॥ १४ ॥,ādityamāhariṣyāmi na me kṣut pratiyāsyati | iti saṃcintya manasā puraiṣa baladarpitaḥ || 14 ||
+19,15,अनाधृष्यतमं देवमपि देवर्षिदानवैः । अनासाद्यैव पतितो भास्करोदयने गिरौ ॥ १५ ॥,anādhṛṣyatamaṃ devamapi devarṣidānavaiḥ | anāsādyaiva patito bhāskarodayane girau || 15 ||
+19,16,पतितस्य कपेरस्य हनुरेका शिलातले । किं चिद्भिन्ना दृढहनोर्हनूमानेष तेन वै ॥ १६ ॥,patitasya kaperasya hanurekā śilātale | kiṃ cidbhinnā dṛḍhahanorhanūmāneṣa tena vai || 16 ||
+19,17,सत्यमागमयोगेन ममैष विदितो हरिः । नास्य शक्यं बलं रूपं प्रभावो वानुभाषितुम् ॥ १७ ॥,satyamāgamayogena mamaiṣa vidito hariḥ | nāsya śakyaṃ balaṃ rūpaṃ prabhāvo vānubhāṣitum || 17 ||
+19,18,एष आशंसते लङ्कामेको मर्दितुमोजसा । यश्चैषो ऽनन्तरः शूरः श्यामः पद्मनिभेक्षणः ॥ १८ ॥,eṣa āśaṃsate laṅkāmeko marditumojasā | yaścaiṣo'nantaraḥ śūraḥ śyāmaḥ padmanibhekṣaṇaḥ || 18 ||
+19,19,इक्ष्वाकूणामतिरथो लोके विख्यात पौरुषः । यस्मिन्न चलते धर्मो यो धर्मं नातिवर्तते ॥ १९ ॥,ikṣvākūṇāmatiratho loke vikhyāta pauruṣaḥ | yasminna calate dharmo yo dharmaṃ nātivartate || 19 ||
+19,20,यो ब्राह्ममस्त्रं वेदांश्च वेद वेदविदां वरः । यो भिन्द्याद्गगनं बाणैः पर्वतांश्चापि दारयेत् ॥ २० ॥,yo brāhmamastraṃ vedāṃśca veda vedavidāṃ varaḥ | yo bhindyādgaganaṃ bāṇaiḥ parvatāṃścāpi dārayet || 20 ||
+19,21,यस्य मृत्योरिव क्रोधः शक्रस्येव पराक्रमः । स एष रामस्त्वां योद्धुं राजन् समभिवर्तते ॥ २१ ॥,yasya mṛtyoriva krodhaḥ śakrasyeva parākramaḥ | sa eṣa rāmastvāṃ yoddhuṃ rājan samabhivartate || 21 ||
+19,22,यश्चैष दक्षिणे पार्श्वे शुद्धजाम्बूनदप्रभः । विशालवक्षास्ताम्राक्षो नीलकुञ्चितमूर्धजः ॥ २२ ॥,yaścaiṣa dakṣiṇe pārśve śuddhajāmbūnadaprabhaḥ | viśālavakṣāstāmrākṣo nīlakuñcitamūrdhajaḥ || 22 ||
+19,23,एषो ऽस्य लक्ष्मणो नाम भ्राता प्राणसमः प्रियः । नये युद्धे च कुशलः सर्वशास्त्रविशारदः ॥ २३ ॥,eṣo'sya lakṣmaṇo nāma bhrātā prāṇasamaḥ priyaḥ | naye yuddhe ca kuśalaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ || 23 ||
+19,24,अमर्षी दुर्जयो जेता विक्रान्तो बुद्धिमान्बली । रामस्य दक्षिणो बाहुर्नित्यं प्राणो बहिश्चरः ॥ २४ ॥,amarṣī durjayo jetā vikrānto buddhimānbalī | rāmasya dakṣiṇo bāhurnityaṃ prāṇo bahiścaraḥ || 24 ||
+19,25,न ह्येष राघवस्यार्थे जीवितं परिरक्षति । एषैवाशंसते युद्धे निहन्तुं सर्वराक्षसान् ॥ २५ ॥,na hyeṣa rāghavasyārthe jīvitaṃ parirakṣati | eṣaivāśaṃsate yuddhe nihantuṃ sarvarākṣasān || 25 ||
+19,26,यस्तु सव्यमसौ पक्षं रामस्याश्रित्य तिष्ठति । रक्षोगणपरिक्षिप्तो राजा ह्येष विभीषणः ॥ २६ ॥,yastu savyamasau pakṣaṃ rāmasyāśritya tiṣṭhati | rakṣogaṇaparikṣipto rājā hyeṣa vibhīṣaṇaḥ || 26 ||
+19,27,श्रीमता राजराजेन लङ्कायामभिषेचितः । त्वामेव प्रतिसंरब्धो युद्धायैषो ऽभिवर्तते ॥ २७ ॥,śrīmatā rājarājena laṅkāyāmabhiṣecitaḥ | tvāmeva pratisaṃrabdho yuddhāyaiṣo'bhivartate || 27 ||
+19,28,यं तु पश्यसि तिष्ठन्तं मध्ये गिरिमिवाचलम् । सर्वशाखामृगेन्द्राणां भर्तारमपराजितम् ॥ २८ ॥,yaṃ tu paśyasi tiṣṭhantaṃ madhye girimivācalam | sarvaśākhāmṛgendrāṇāṃ bhartāramaparājitam || 28 ||
+19,29,तेजसा यशसा बुद्ध्या ज्ञानेनाभिजनेन च । यः कपीनति बभ्राज हिमवानिव पर्वतान् ॥ २९ ॥,tejasā yaśasā buddhyā jñānenābhijanena ca | yaḥ kapīnati babhrāja himavāniva parvatān || 29 ||
+19,30,किष्किन्धां यः समध्यास्ते गुहां सगहनद्रुमाम् । दुर्गां पर्वतदुर्गस्थां प्रधानैः सह यूथपैः ॥ ३० ॥,kiṣkindhāṃ yaḥ samadhyāste guhāṃ sagahanadrumām | durgāṃ parvatadurgasthāṃ pradhānaiḥ saha yūthapaiḥ || 30 ||
+19,31,यस्यैषा काञ्चनी माला शोभते शतपुष्करा । कान्ता देवमनुष्याणां यस्यां लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता ॥ ३१ ॥,yasyaiṣā kāñcanī mālā śobhate śatapuṣkarā | kāntā devamanuṣyāṇāṃ yasyāṃ lakṣmīḥ pratiṣṭhitā || 31 ||
+19,32,एतां च मालां तारां च कपिराज्यं च शाश्वतम् । सुग्रीवो वालिनं हत्वा रामेण प्रतिपादितः ॥ ३२ ॥,etāṃ ca mālāṃ tārāṃ ca kapirājyaṃ ca śāśvatam | sugrīvo vālinaṃ hatvā rāmeṇa pratipāditaḥ || 32 ||
+19,33,एवं कोटिसहस्रेण शङ्कूनां च शतेन च । सुग्रीवो वानरेन्द्रस्त्वां युद्धार्थमभिवर्तते ॥ ३३ ॥,evaṃ koṭisahasreṇa śaṅkūnāṃ ca śatena ca | sugrīvo vānarendrastvāṃ yuddhārthamabhivartate || 33 ||
+19,34,इमां महाराजसमीक्ष्य वाहिनीमुपस्थितां प्रज्वलितग्रहोपमाम् । ततः प्रयत्नः परमो विधीयतां यथा जयः स्यान्न परैः पराजयः ॥ ३४ ॥,imāṃ mahārājasamīkṣya vāhinīmupasthitāṃ prajvalitagrahopamām | tataḥ prayatnaḥ paramo vidhīyatāṃ yathā jayaḥ syānna paraiḥ parājayaḥ || 34 ||
+20,1,शुकेन तु समाख्यातांस्तान्दृष्ट्वा हरियूथपान् । समीपस्थं च रामस्य भ्रातरं स्वं विभीषणम् ॥ १ ॥,śukena tu samākhyātāṃstāndṛṣṭvā hariyūthapān | samīpasthaṃ ca rāmasya bhrātaraṃ svaṃ vibhīṣaṇam || 1 ||
+20,2,लक्ष्मणं च महावीर्यं भुजं रामस्य दक्षिणम् । सर्ववानरराजं च सुग्रीवं भीमविक्रमम् ॥ २ ॥,lakṣmaṇaṃ ca mahāvīryaṃ bhujaṃ rāmasya dakṣiṇam | sarvavānararājaṃ ca sugrīvaṃ bhīmavikramam || 2 ||
+20,3,किं चिदाविग्नहृदयो जातक्रोधश्च रावणः । भर्त्सयामास तौ वीरौ कथान्ते शुकसारणौ ॥ ३ ॥,kiṃ cidāvignahṛdayo jātakrodhaśca rāvaṇaḥ | bhartsayāmāsa tau vīrau kathānte śukasāraṇau || 3 ||
+20,4,अधोमुखौ तौ प्रणतावब्रवीच्छुकसारणौ । रोषगद्गदया वाचा संरब्धः परुषं वचः ॥ ४ ॥,adhomukhau tau praṇatāvabravīcchukasāraṇau | roṣagadgadayā vācā saṃrabdhaḥ paruṣaṃ vacaḥ || 4 ||
+20,5,न तावत् सदृशं नाम सचिवैरुपजीविभिः । विप्रियं नृपतेर्वक्तुं निग्रहप्रग्रहे विभोः ॥ ५ ॥,na tāvat sadṛśaṃ nāma sacivairupajīvibhiḥ | vipriyaṃ nṛpatervaktuṃ nigrahapragrahe vibhoḥ || 5 ||
+20,6,रिपूणां प्रतिकूलानां युद्धार्थमभिवर्तताम् । उभाभ्यां सदृशं नाम वक्तुमप्रस्तवे स्तवम् ॥ ६ ॥,ripūṇāṃ pratikūlānāṃ yuddhārthamabhivartatām | ubhābhyāṃ sadṛśaṃ nāma vaktumaprastave stavam || 6 ||
+20,7,आचार्या गुरवो वृद्धा वृथा वां पर्युपासिताः । सारं यद् राजशास्त्राणामनुजीव्यं न गृह्यते ॥ ७ ॥,ācāryā guravo vṛddhā vṛthā vāṃ paryupāsitāḥ | sāraṃ yad rājaśāstrāṇāmanujīvyaṃ na gṛhyate || 7 ||
+20,8,गृहीतो वा न विज्ञातो भारो ज्ञानस्य वोछ्यते । ईदृशैः सचिवैर्युक्तो मूर्खैर्दिष्ट्या धराम्यहम् ॥ ८ ॥,gṛhīto vā na vijñāto bhāro jñānasya vochyate | īdṛśaiḥ sacivairyukto mūrkhairdiṣṭyā dharāmyaham || 8 ||
+20,9,किं नु मृत्योर्भयं नास्ति मां वक्तुं परुषं वचः । यस्य मे शासतो जिह्वा प्रयच्छति शुभाशुभम् ॥ ९ ॥,kiṃ nu mṛtyorbhayaṃ nāsti māṃ vaktuṃ paruṣaṃ vacaḥ | yasya me śāsato jihvā prayacchati śubhāśubham || 9 ||
+20,10,अप्येव दहनं स्पृष्ट्वा वने तिष्ठन्ति पादपाः । राजदोषपरामृष्टास्तिष्ठन्ते नापराधिनः ॥ १० ॥,apyeva dahanaṃ spṛṣṭvā vane tiṣṭhanti pādapāḥ | rājadoṣaparāmṛṣṭāstiṣṭhante nāparādhinaḥ || 10 ||
+20,11,हन्यामहमिमौ पापौ शत्रुपक्षप्रशंसकौ । यदि पूर्वोपकारैर्मे न क्रोधो मृदुतां व्रजेत् ॥ ११ ॥,hanyāmahamimau pāpau śatrupakṣapraśaṃsakau | yadi pūrvopakārairme na krodho mṛdutāṃ vrajet || 11 ||
+20,12,अपध्वंसत गच्छध्वं संनिकर्षादितो मम । न हि वां हन्तुमिच्छामि स्मरन्नुपकृतानि वाम् । हतावेव कृतघ्नौ तौ मयि स्नेहपराङ्मुखौ ॥ १२ ॥,apadhvaṃsata gacchadhvaṃ saṃnikarṣādito mama | na hi vāṃ hantumicchāmi smarannupakṛtāni vām | hatāveva kṛtaghnau tau mayi snehaparāṅmukhau || 12 ||
+20,13,एवमुक्तौ तु सव्रीडौ ताव् उभौ शुकसारणौ । रावणं जयशब्देन प्रतिनन्द्याभिनिःसृतौ ॥ १३ ॥,evamuktau tu savrīḍau tāv ubhau śukasāraṇau | rāvaṇaṃ jayaśabdena pratinandyābhiniḥsṛtau || 13 ||
+20,14,अब्रवीत् स दशग्रीवः समीपस्थं महोदरम् । उपस्थापय शीघ्रं मे चारान्नीतिविशारदान् ॥ १४ ॥,abravīt sa daśagrīvaḥ samīpasthaṃ mahodaram | upasthāpaya śīghraṃ me cārānnītiviśāradān || 14 ||
+20,15,ततश्चराः संत्वरिताः प्राप्ताः पार्थिवशासनात् । उपस्थिताः प्राञ्जलयो वर्धयित्वा जयाशिषा ॥ १५ ॥,tataścarāḥ saṃtvaritāḥ prāptāḥ pārthivaśāsanāt | upasthitāḥ prāñjalayo vardhayitvā jayāśiṣā || 15 ||
+20,16,तानब्रवीत्ततो वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः । चारान्प्रत्ययिकाञ् शूरान्भक्तान् विगतसाध्वसान् ॥ १६ ॥,tānabravīttato vākyaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | cārānpratyayikāñ śūrānbhaktān vigatasādhvasān || 16 ||
+20,17,इतो गच्छत रामस्य व्यवसायं परीक्षथ । मन्त्रेष्वभ्यन्तरा ये ऽस्य प्रीत्या तेन समागताः ॥ १७ ॥,ito gacchata rāmasya vyavasāyaṃ parīkṣatha | mantreṣvabhyantarā ye'sya prītyā tena samāgatāḥ || 17 ||
+20,18,कथं स्वपिति जागर्ति किमन्यच्च करिष्यति । विज्ञाय निपुणं सर्वमागन्तव्यमशेषतः ॥ १८ ॥,kathaṃ svapiti jāgarti kimanyacca kariṣyati | vijñāya nipuṇaṃ sarvamāgantavyamaśeṣataḥ || 18 ||
+20,19,चारेण विदितः शत्रुः पण्डितैर्वसुधाधिपैः । युद्धे स्वल्पेन यत्नेन समासाद्य निरस्यते ॥ १९ ॥,cāreṇa viditaḥ śatruḥ paṇḍitairvasudhādhipaiḥ | yuddhe svalpena yatnena samāsādya nirasyate || 19 ||
+20,20,चारास्तु ते तथेत्युक्त्वा प्रहृष्टा राक्षसेश्वरम् । कृत्वा प्रदक्षिणं जग्मुर्यत्र रामः सलक्ष्मणः ॥ २० ॥,cārāstu te tathetyuktvā prahṛṣṭā rākṣaseśvaram | kṛtvā pradakṣiṇaṃ jagmuryatra rāmaḥ salakṣmaṇaḥ || 20 ||
+20,21,ते सुवेलस्य शैलस्य समीपे रामलक्ष्मणौ । प्रच्छन्ना ददृशुर्��त्वा ससुग्रीवविभीषणौ ॥ २१ ॥,te suvelasya śailasya samīpe rāmalakṣmaṇau | pracchannā dadṛśurgatvā sasugrīvavibhīṣaṇau || 21 ||
+20,22,ते तु धर्मात्मना दृष्टा राक्षसेन्द्रेण राक्षसाः । विभीषणेन तत्रस्था निगृहीता यदृच्छया ॥ २२ ॥,te tu dharmātmanā dṛṣṭā rākṣasendreṇa rākṣasāḥ | vibhīṣaṇena tatrasthā nigṛhītā yadṛcchayā || 22 ||
+20,23,वानरैरर्दितास्ते तु विक्रान्तैर्लघुविक्रमैः । पुनर्लङ्कामनुप्राप्ताः श्वसन्तो नष्टचेतसः ॥ २३ ॥,vānarairarditāste tu vikrāntairlaghuvikramaiḥ | punarlaṅkāmanuprāptāḥ śvasanto naṣṭacetasaḥ || 23 ||
+20,24,ततो दशग्रीवमुपस्थितास्ते चारा बहिर्नित्यचरा निशाचराः । गिरेः सुवेलस्य समीपवासिनं न्यवेदयन्भीमबलं महाबलाः ॥ २४ ॥,tato daśagrīvamupasthitāste cārā bahirnityacarā niśācarāḥ | gireḥ suvelasya samīpavāsinaṃ nyavedayanbhīmabalaṃ mahābalāḥ || 24 ||
+21,1,ततस्तमक्षोभ्य बलं लङ्काधिपतये चराः । सुवेले राघवं शैले निविष्टं प्रत्यवेदयन् ॥ १ ॥,tatastamakṣobhya balaṃ laṅkādhipataye carāḥ | suvele rāghavaṃ śaile niviṣṭaṃ pratyavedayan || 1 ||
+21,2,चाराणां रावणः श्रुत्वा प्राप्तं रामं महाबलम् । जातोद्वेगो ऽभवत् किं चिच्छार्दूलं वाक्यमब्रवीत् ॥ २ ॥,cārāṇāṃ rāvaṇaḥ śrutvā prāptaṃ rāmaṃ mahābalam | jātodvego'bhavat kiṃ cicchārdūlaṃ vākyamabravīt || 2 ||
+21,3,अयथावच्च ते वर्णो दीनश्चासि निशाचर । नासि कच्चिदमित्राणां क्रुद्धानां वशमागतः ॥ ३ ॥,ayathāvacca te varṇo dīnaścāsi niśācara | nāsi kaccidamitrāṇāṃ kruddhānāṃ vaśamāgataḥ || 3 ||
+21,4,इति तेनानुशिष्टस्तु वाचं मन्दमुदीरयत् । तदा राक्षसशार्दूलं शार्दूलो भयविह्वलः ॥ ४ ॥,iti tenānuśiṣṭastu vācaṃ mandamudīrayat | tadā rākṣasaśārdūlaṃ śārdūlo bhayavihvalaḥ || 4 ||
+21,5,न ते चारयितुं शक्या राजन् वानरपुंगवाः । विक्रान्ता बलवन्तश्च राघवेण च रक्षिताः ॥ ५ ॥,na te cārayituṃ śakyā rājan vānarapuṃgavāḥ | vikrāntā balavantaśca rāghaveṇa ca rakṣitāḥ || 5 ||
+21,6,नापि संभाषितुं शक्याः संप्रश्नो ऽत्र न लभ्यते । सर्वतो रक्ष्यते पन्था वानरैः पर्वतोपमैः ॥ ६ ॥,nāpi saṃbhāṣituṃ śakyāḥ saṃpraśno'tra na labhyate | sarvato rakṣyate panthā vānaraiḥ parvatopamaiḥ || 6 ||
+21,7,प्रविष्टमात्रे ज्ञातो ऽहं बले तस्मिन्नचारिते । बलाद्गृहीतो बहुभिर्बहुधास्मि विदारितः ॥ ७ ॥,praviṣṭamātre jñāto'haṃ bale tasminnacārite | balādgṛhīto bahubhirbahudhāsmi vidāritaḥ || 7 ||
+21,8,जानुभिर्मुष्टिभिर्दन्तैस्तलैश्चाभिहतो भृशम् । परिणीतो ऽस्मि हरिभिर्बलवद्भिरमर्षणैः ॥ ८ ॥,jānubhirmuṣṭibhirdantaistalaiścābhihato bhṛśam | pariṇīto'smi haribhirbalavadbhiramarṣaṇaiḥ || 8 ||
+21,9,परिणीय च सर्वत्र नीतो ऽहं रामसंसदम् । रुधिरादिग्धसर्वाङ्गो विह्वलश्चलितेन्द्रियः ॥ ९ ॥,pariṇīya ca sarvatra nīto'haṃ rāmasaṃsadam | rudhirādigdhasarvāṅgo vihvalaścalitendriyaḥ || 9 ||
+21,10,हरिभिर्वध्यमानश्च याचमानः कृताञ्जलिः । राघवेण परित्रातो जीवामि ह यदृच्छया ॥ १० ॥,haribhirvadhyamānaśca yācamānaḥ kṛtāñjaliḥ | rāghaveṇa paritrāto jīvāmi ha yadṛcchayā || 10 ||
+21,11,एष शैल���ः शिलाभिश्च पूरयित्वा महार्णवम् । द्वारमाश्रित्य लङ्काया रामस्तिष्ठति सायुधः ॥ ११ ॥,eṣa śailaiḥ śilābhiśca pūrayitvā mahārṇavam | dvāramāśritya laṅkāyā rāmastiṣṭhati sāyudhaḥ || 11 ||
+21,12,गरुडव्यूहमास्थाय सर्वतो हरिभिर्वृतः । मां विसृज्य महातेजा लङ्कामेवाभिवर्तते ॥ १२ ॥,garuḍavyūhamāsthāya sarvato haribhirvṛtaḥ | māṃ visṛjya mahātejā laṅkāmevābhivartate || 12 ||
+21,13,पुरा प्राकारमायाति क्षिप्रमेकतरं कुरु । सीतां चास्मै प्रयच्छाशु सुयुद्धं वा प्रदीयताम् ॥ १३ ॥,purā prākāramāyāti kṣipramekataraṃ kuru | sītāṃ cāsmai prayacchāśu suyuddhaṃ vā pradīyatām || 13 ||
+21,14,मनसा संततापाथ तच्छ्रुत्वा राक्षसाधिपः । शार्दूलस्य महद्वाक्यमथोवाच स रावणः ॥ १४ ॥,manasā saṃtatāpātha tacchrutvā rākṣasādhipaḥ | śārdūlasya mahadvākyamathovāca sa rāvaṇaḥ || 14 ||
+21,15,यदि मां प्रतियुध्येरन्देवगन्धर्वदानवाः । नैव सीतां प्रदास्यामि सर्वलोकभयादपि ॥ १५ ॥,yadi māṃ pratiyudhyerandevagandharvadānavāḥ | naiva sītāṃ pradāsyāmi sarvalokabhayādapi || 15 ||
+21,16,एवमुक्त्वा महातेजा रावणः पुनरब्रवीत् । चारिता भवता सेना के ऽत्र शूराः प्लवंगमाः ॥ १६ ॥,evamuktvā mahātejā rāvaṇaḥ punarabravīt | cāritā bhavatā senā ke'tra śūrāḥ plavaṃgamāḥ || 16 ||
+21,17,कीदृशाः किंप्रभावाश्च वानरा ये दुरासदाः । कस्य पुत्राश्च पौत्राश्च तत्त्वमाख्याहि राक्षस ॥ १७ ॥,kīdṛśāḥ kiṃprabhāvāśca vānarā ye durāsadāḥ | kasya putrāśca pautrāśca tattvamākhyāhi rākṣasa || 17 ||
+21,18,तत्रत्र प्रतिपत्स्यामि ज्ञात्वा तेषां बलाबलम् । अवश्यं बलसंख्यानं कर्तव्यं युद्धमिच्छता ॥ १८ ॥,tatratra pratipatsyāmi jñātvā teṣāṃ balābalam | avaśyaṃ balasaṃkhyānaṃ kartavyaṃ yuddhamicchatā || 18 ||
+21,19,अथैवमुक्तः शार्दूलो रावणेनोत्तमश्चरः । इदं वचनमारेभे वक्तुं रावणसंनिधौ ॥ १९ ॥,athaivamuktaḥ śārdūlo rāvaṇenottamaścaraḥ | idaṃ vacanamārebhe vaktuṃ rāvaṇasaṃnidhau || 19 ||
+21,20,अथर्क्षरजसः पुत्रो युधि राजन् सुदुर्जयः । गद्गदस्याथ पुत्रो ऽत्र जाम्बवानिति विश्रुतः ॥ २० ॥,atharkṣarajasaḥ putro yudhi rājan sudurjayaḥ | gadgadasyātha putro'tra jāmbavāniti viśrutaḥ || 20 ||
+21,21,गद्गदस्यैव पुत्रो ऽन्यो गुरुपुत्रः शतक्रतोः । कदनं यस्य पुत्रेण कृतमेकेन रक्षसाम् ॥ २१ ॥,gadgadasyaiva putro'nyo guruputraḥ śatakratoḥ | kadanaṃ yasya putreṇa kṛtamekena rakṣasām || 21 ||
+21,22,सुषेणश्चापि धर्मात्मा पुत्रो धर्मस्य वीर्यवान् । सौम्यः सोमात्मजश्चात्र राजन्दधिमुखः कपिः ॥ २२ ॥,suṣeṇaścāpi dharmātmā putro dharmasya vīryavān | saumyaḥ somātmajaścātra rājandadhimukhaḥ kapiḥ || 22 ||
+21,23,सुमुखो दुर्मुखश्चात्र वेगदर्शी च वानरः । मृत्युर्वानररूपेण नूनं सृष्टः स्वयम्भुवा ॥ २३ ॥,sumukho durmukhaścātra vegadarśī ca vānaraḥ | mṛtyurvānararūpeṇa nūnaṃ sṛṣṭaḥ svayambhuvā || 23 ||
+21,24,पुत्रो हुतवहस्याथ नीलः सेनापतिः स्वयम् । अनिलस्य च पुत्रो ऽत्र हनूमानिति विश्रुतः ॥ २४ ॥,putro hutavahasyātha nīlaḥ senāpatiḥ svayam | anilasya ca putro'tra hanūmāniti viśruta�� || 24 ||
+21,25,नप्ता शक्रस्य दुर्धर्षो बलवानङ्गदो युवा । मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ बलिनावश्विसंभवौ ॥ २५ ॥,naptā śakrasya durdharṣo balavānaṅgado yuvā | maindaśca dvividaścobhau balināvaśvisaṃbhavau || 25 ||
+21,26,पुत्रा वैवस्वतस्यात्र पञ्चकालान्तकोपमाः । गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ॥ २६ ॥,putrā vaivasvatasyātra pañcakālāntakopamāḥ | gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ || 26 ||
+21,27,श्वेतो ज्योतिर्मुखश्चात्र भास्करस्यात्मसंभवौ । वरुणस्य च पुत्रो ऽथ हेमकूटः प्लवंगमः ॥ २७ ॥,śveto jyotirmukhaścātra bhāskarasyātmasaṃbhavau | varuṇasya ca putro'tha hemakūṭaḥ plavaṃgamaḥ || 27 ||
+21,28,विश्वकर्मसुतो वीरो नलः प्लवगसत्तमः । विक्रान्तो वेगवानत्र वसुपुत्रः सुदुर्धरः ॥ २८ ॥,viśvakarmasuto vīro nalaḥ plavagasattamaḥ | vikrānto vegavānatra vasuputraḥ sudurdharaḥ || 28 ||
+21,29,दशवानरकोट्यश्च शूराणां युद्धकाङ्क्षिणाम् । श्रीमतां देवपुत्राणां शेषान्नाख्यातुमुत्सहे ॥ २९ ॥,daśavānarakoṭyaśca śūrāṇāṃ yuddhakāṅkṣiṇām | śrīmatāṃ devaputrāṇāṃ śeṣānnākhyātumutsahe || 29 ||
+21,30,पुत्रो दशरथस्यैष सिंहसंहननो युवा । दूषणो निहतो येन खरश्च त्रिशिरास्तथा ॥ ३० ॥,putro daśarathasyaiṣa siṃhasaṃhanano yuvā | dūṣaṇo nihato yena kharaśca triśirāstathā || 30 ||
+21,31,नास्ति रामस्य सदृशो विक्रमे भुवि कश्चन । विराधो निहतो येन कबन्धश्चान्तकोपमः ॥ ३१ ॥,nāsti rāmasya sadṛśo vikrame bhuvi kaścana | virādho nihato yena kabandhaścāntakopamaḥ || 31 ||
+21,32,वक्तुं न शक्तो रामस्य नरः कश्चिद्गुणान् क्षितौ । जनस्थानगता येन तावन्तो राक्षसा हताः ॥ ३२ ॥,vaktuṃ na śakto rāmasya naraḥ kaścidguṇān kṣitau | janasthānagatā yena tāvanto rākṣasā hatāḥ || 32 ||
+21,33,लक्ष्मणश्चात्र धर्मात्मा मातंगानामिवर्षभः । यस्य बाणपथं प्राप्य न जीवेदपि वासवः ॥ ३३ ॥,lakṣmaṇaścātra dharmātmā mātaṃgānāmivarṣabhaḥ | yasya bāṇapathaṃ prāpya na jīvedapi vāsavaḥ || 33 ||
+21,34,राक्षसानां वरिष्ठश्च तव भ्राता विभीषणः । परिगृह्य पुरीं लङ्कां राघवस्य हिते रतः ॥ ३४ ॥,rākṣasānāṃ variṣṭhaśca tava bhrātā vibhīṣaṇaḥ | parigṛhya purīṃ laṅkāṃ rāghavasya hite rataḥ || 34 ||
+21,35,इति सर्वं समाख्यातं तवेदं वानरं बलम् । सुवेले ऽधिष्ठितं शैले शेषकार्ये भवान् गतिः ॥ ३५ ॥,iti sarvaṃ samākhyātaṃ tavedaṃ vānaraṃ balam | suvele'dhiṣṭhitaṃ śaile śeṣakārye bhavān gatiḥ || 35 ||
+22,1,ततस्तमक्षोभ्यबलं लङ्कायां नृपतेश्चरः । सुवेले राघवं शैले निविष्टं प्रत्यवेदयन् ॥ १ ॥,tatastamakṣobhyabalaṃ laṅkāyāṃ nṛpateścaraḥ | suvele rāghavaṃ śaile niviṣṭaṃ pratyavedayan || 1 ||
+22,2,चाराणां रावणः श्रुत्वा प्राप्तं रामं महाबलम् । जातोद्वेगो ऽभवत् किं चित् सचिवांश्चेदमब्रवीत् ॥ २ ॥,cārāṇāṃ rāvaṇaḥ śrutvā prāptaṃ rāmaṃ mahābalam | jātodvego'bhavat kiṃ cit sacivāṃścedamabravīt || 2 ||
+22,3,मन्त्रिणः शीघ्रमायान्तु सर्वे वै सुसमाहिताः । अयं नो मन्त्रकालो हि संप्राप्त इव राक्षसाः ॥ ३ ॥,mantriṇaḥ śīghramāyāntu sarve vai susamāhitāḥ | ayaṃ no mantrakālo hi saṃprāpta iva rākṣasāḥ || 3 ||
+22,4,तस्य तच्छासनं श्रुत्वा मन्त्रिणो ऽभ्यागमन्द्रुतम् । ततः संमन्त्रयामास सचिवै राक्षसैः सह ॥ ४ ॥,tasya tacchāsanaṃ śrutvā mantriṇo'bhyāgamandrutam | tataḥ saṃmantrayāmāsa sacivai rākṣasaiḥ saha || 4 ||
+22,5,मन्त्रयित्वा स दुर्धर्षः क्षमं यत् समनन्तरम् । विसर्जयित्वा सचिवान्प्रविवेश स्वमालयम् ॥ ५ ॥,mantrayitvā sa durdharṣaḥ kṣamaṃ yat samanantaram | visarjayitvā sacivānpraviveśa svamālayam || 5 ||
+22,6,ततो राक्षसमाहूय विद्युज्जिह्वं महाबलम् । मायाविदं महामायः प्राविशद् यत्र मैथिली ॥ ६ ॥,tato rākṣasamāhūya vidyujjihvaṃ mahābalam | māyāvidaṃ mahāmāyaḥ prāviśad yatra maithilī || 6 ||
+22,7,विद्युज्जिह्वं च मायाज्ञमब्रवीद् राक्षसाधिपः । मोहयिष्यामहे सीतां मायया जनकात्मजाम् ॥ ७ ॥,vidyujjihvaṃ ca māyājñamabravīd rākṣasādhipaḥ | mohayiṣyāmahe sītāṃ māyayā janakātmajām || 7 ||
+22,8,शिरो मायामयं गृह्य राघवस्य निशाचर । मां त्वं समुपतिष्ठस्व महच्च सशरं धनुः ॥ ८ ॥,śiro māyāmayaṃ gṛhya rāghavasya niśācara | māṃ tvaṃ samupatiṣṭhasva mahacca saśaraṃ dhanuḥ || 8 ||
+22,9,एवमुक्तस्तथेत्याह विद्युज्जिह्वो निशाचरः । तस्य तुष्टो ऽभवद् राजा प्रददौ च विभूषणम् ॥ ९ ॥,evamuktastathetyāha vidyujjihvo niśācaraḥ | tasya tuṣṭo'bhavad rājā pradadau ca vibhūṣaṇam || 9 ||
+22,10,अशोकवनिकायां तु प्रविवेश महाबलः । ततो दीनामदैन्यार्हां ददर्श धनदानुजः । अधोमुखीं शोकपरामुपविष्टां महीतले ॥ १० ॥,aśokavanikāyāṃ tu praviveśa mahābalaḥ | tato dīnāmadainyārhāṃ dadarśa dhanadānujaḥ | adhomukhīṃ śokaparāmupaviṣṭāṃ mahītale || 10 ||
+22,11,भर्तारमेव ध्यायन्तीमशोकवनिकां गताम् । उपास्यमानां घोराभी राक्षसीभिरदूरतः ॥ ११ ॥,bhartārameva dhyāyantīmaśokavanikāṃ gatām | upāsyamānāṃ ghorābhī rākṣasībhiradūrataḥ || 11 ||
+22,12,उपसृत्य ततः सीतां प्रहर्षन्नाम कीर्तयन् । इदं च वचनं धृष्टमुवाच जनकात्मजाम् ॥ १२ ॥,upasṛtya tataḥ sītāṃ praharṣannāma kīrtayan | idaṃ ca vacanaṃ dhṛṣṭamuvāca janakātmajām || 12 ||
+22,13,सान्त्व्यमाना मया भद्रे यमुपाश्रित्य वल्गसे । खर हन्ता स ते भर्ता राघवः समरे हतः ॥ १३ ॥,sāntvyamānā mayā bhadre yamupāśritya valgase | khara hantā sa te bhartā rāghavaḥ samare hataḥ || 13 ||
+22,14,छिन्नं ते सर्वतो मूलं दर्पस्ते निहतो मया । व्यसनेनात्मनः सीते मम भार्या भविष्यसि ॥ १४ ॥,chinnaṃ te sarvato mūlaṃ darpaste nihato mayā | vyasanenātmanaḥ sīte mama bhāryā bhaviṣyasi || 14 ||
+22,15,अल्पपुण्ये निवृत्तार्थे मूढे पण्डितमानिनि । शृणु भर्तृबधं सीते घोरं वृत्रवधं यथा ॥ १५ ॥,alpapuṇye nivṛttārthe mūḍhe paṇḍitamānini | śṛṇu bhartṛbadhaṃ sīte ghoraṃ vṛtravadhaṃ yathā || 15 ||
+22,16,समायातः समुद्रान्तं मां हन्तुं किल राघवः । वानरेन्द्रप्रणीतेन बलेन महता वृतः ॥ १६ ॥,samāyātaḥ samudrāntaṃ māṃ hantuṃ kila rāghavaḥ | vānarendrapraṇītena balena mahatā vṛtaḥ || 16 ||
+22,17,संनिविष्टः समुद्रस्य तीरमासाद्य दक्षिणम् । बलेन महता रामो व्रजत्यस्तं दिवाकरे ॥ १७ ॥,saṃniviṣṭaḥ samudrasya tīramāsādya dakṣiṇam | balena mahatā rāmo vrajatyastaṃ divākare || 17 ||
+22,18,अथाध्वनि परिश्रान्तमर्धरात्रे स्थितं बलम् । सुखसुप्तं समासाद्य चारितं प्रथमं चरैः ॥ १८ ॥,athādhvani pariśrāntamardharātre sthitaṃ balam | sukhasuptaṃ samāsādya cāritaṃ prathamaṃ caraiḥ || 18 ||
+22,19,तत् प्रहस्तप्रणीतेन बलेन महता मम । बलमस्य हतं रात्रौ यत्र रामः सुलक्ष्मणः ॥ १९ ॥,tat prahastapraṇītena balena mahatā mama | balamasya hataṃ rātrau yatra rāmaḥ sulakṣmaṇaḥ || 19 ||
+22,20,पट्टसान्परिघान् खड्गांश्चक्रान्दण्डान्महायसान् । बाणजालानि शूलानि भास्वरान् कूटमुद्गरान् ॥ २० ॥,paṭṭasānparighān khaḍgāṃścakrāndaṇḍānmahāyasān | bāṇajālāni śūlāni bhāsvarān kūṭamudgarān || 20 ||
+22,21,यष्टीश्च तोमरान्प्रासंश्चक्राणि मुसलानि च । उद्यम्योद्यम्य रक्षोभिर्वानरेषु निपातिताः ॥ २१ ॥,yaṣṭīśca tomarānprāsaṃścakrāṇi musalāni ca | udyamyodyamya rakṣobhirvānareṣu nipātitāḥ || 21 ||
+22,22,अथ सुप्तस्य रामस्य प्रहस्तेन प्रमाथिना । असक्तं कृतहस्तेन शिरश्छिन्नं महासिना ॥ २२ ॥,atha suptasya rāmasya prahastena pramāthinā | asaktaṃ kṛtahastena śiraśchinnaṃ mahāsinā || 22 ||
+22,23,विभीषणः समुत्पत्य निगृहीतो यदृच्छया । दिशः प्रव्राजितः सर्वैर्लक्ष्मणः प्लवगैः सह ॥ २३ ॥,vibhīṣaṇaḥ samutpatya nigṛhīto yadṛcchayā | diśaḥ pravrājitaḥ sarvairlakṣmaṇaḥ plavagaiḥ saha || 23 ||
+22,24,सुग्रीवो ग्रीवया शेते भग्नया प्लवगाधिपः । निरस्तहनुकः शेते हनूमान् राक्षसैर्हतः ॥ २४ ॥,sugrīvo grīvayā śete bhagnayā plavagādhipaḥ | nirastahanukaḥ śete hanūmān rākṣasairhataḥ || 24 ||
+22,25,जाम्बवानथ जानुभ्यामुत्पतन्निहतो युधि । पट्टसैर्बहुभिश्छिन्नो निकृत्तः पादपो यथा ॥ २५ ॥,jāmbavānatha jānubhyāmutpatannihato yudhi | paṭṭasairbahubhiśchinno nikṛttaḥ pādapo yathā || 25 ||
+22,26,मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ निहतौ वानरर्षभौ । निःश्वसन्तौ रुदन्तौ च रुधिरेण समुक्षितौ ॥ २६ ॥,maindaśca dvividaścobhau nihatau vānararṣabhau | niḥśvasantau rudantau ca rudhireṇa samukṣitau || 26 ||
+22,27,असिनाभ्याहतश्छिन्नो मध्ये रिपुनिषूदनः । अभिष्टनति मेदिन्यां पनसः पनसो यथा ॥ २७ ॥,asinābhyāhataśchinno madhye ripuniṣūdanaḥ | abhiṣṭanati medinyāṃ panasaḥ panaso yathā || 27 ||
+22,28,नाराचैर्बहुभिश्छिन्नः शेते दर्यां दरीमुखः । कुमुदस्तु महातेजा निष्कूजन् सायकैर्हतः ॥ २८ ॥,nārācairbahubhiśchinnaḥ śete daryāṃ darīmukhaḥ | kumudastu mahātejā niṣkūjan sāyakairhataḥ || 28 ||
+22,29,अङ्गदो बहुभिश्छिन्नः शरैरासाद्य राक्षसैः । पातितो रुधिरोद्गारी क्षितौ निपतितो ऽङ्गदः ॥ २९ ॥,aṅgado bahubhiśchinnaḥ śarairāsādya rākṣasaiḥ | pātito rudhirodgārī kṣitau nipatito'ṅgadaḥ || 29 ||
+22,30,हरयो मथिता नागै रथजालैस्तथापरे । शायिता मृदितास्तत्र वायुवेगैरिवाम्बुदाः ॥ ३० ॥,harayo mathitā nāgai rathajālaistathāpare | śāyitā mṛditāstatra vāyuvegairivāmbudāḥ || 30 ||
+22,31,प्रद्रुताश्च परे त्रस्ता हन्यमाना जघन्यतः । अभिद्रुतास्तु रक्षोभिः सिंहैरिव महाद्विपाः ॥ ३१ ॥,pradrutāśca pare trastā hanyamānā jaghanyataḥ | abhidrutāstu rakṣobhiḥ siṃhairiva mahādvipāḥ || 31 ||
+22,32,सागरे पतिताः के चित् के चिद्गगनमाश्रिताः । ऋक्षा वृक्षानुपारूढा वानरैस्तु विमिश्रिताः ॥ ३२ ॥,sāgare patitāḥ ke cit ke cidgaganamāśritāḥ | ṛkṣā vṛkṣānupārūḍhā vānaraistu vimiśritāḥ || 32 ||
+22,33,सागरस्य च तीरेषु शैलेषु च वनेषु च । पिङ्गाक्षास्ते विरूपाक्षैर्बहुभिर्बहवो हताः ॥ ३३ ॥,sāgarasya ca tīreṣu śaileṣu ca vaneṣu ca | piṅgākṣāste virūpākṣairbahubhirbahavo hatāḥ || 33 ||
+22,34,एवं तव हतो भर्ता ससैन्यो मम सेनया । क्षतजार्द्रं रजोध्वस्तमिदं चास्याहृतं शिरः ॥ ३४ ॥,evaṃ tava hato bhartā sasainyo mama senayā | kṣatajārdraṃ rajodhvastamidaṃ cāsyāhṛtaṃ śiraḥ || 34 ||
+22,35,ततः परमदुर्धर्षो रावणो राक्षसेश्वरः । सीतायामुपशृण्वन्त्यां राक्षसीमिदमब्रवीत् ॥ ३५ ॥,tataḥ paramadurdharṣo rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | sītāyāmupaśṛṇvantyāṃ rākṣasīmidamabravīt || 35 ||
+22,36,राक्षसं क्रूरकर्माणं विद्युज्जिह्वं त्वमानय । येन तद् राघवशिरः संग्रामात् स्वयमाहृतम् ॥ ३६ ॥,rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ vidyujjihvaṃ tvamānaya | yena tad rāghavaśiraḥ saṃgrāmāt svayamāhṛtam || 36 ||
+22,37,विद्युज्जिह्वस्ततो गृह्य शिरस्तत् सशरासनम् । प्रणामं शिरसा कृत्वा रावणस्याग्रतः स्थितः ॥ ३७ ॥,vidyujjihvastato gṛhya śirastat saśarāsanam | praṇāmaṃ śirasā kṛtvā rāvaṇasyāgrataḥ sthitaḥ || 37 ||
+22,38,तमब्रवीत्ततो राजा रावणो राक्षसं स्थितम् । विद्युज्जिह्वं महाजिह्वं समीपपरिवर्तिनम् ॥ ३८ ॥,tamabravīttato rājā rāvaṇo rākṣasaṃ sthitam | vidyujjihvaṃ mahājihvaṃ samīpaparivartinam || 38 ||
+22,39,अग्रतः कुरु सीतायाः शीघ्रं दाशरथेः शिरः । अवस्थां पश्चिमां भर्तुः कृपणा साधु पश्यतु ॥ ३९ ॥,agrataḥ kuru sītāyāḥ śīghraṃ dāśaratheḥ śiraḥ | avasthāṃ paścimāṃ bhartuḥ kṛpaṇā sādhu paśyatu || 39 ||
+22,40,एवमुक्तं तु तद् रक्षः शिरस्तत् प्रियदर्शनम् । उपनिक्षिप्य सीतायाः क्षिप्रमन्तरधीयत ॥ ४० ॥,evamuktaṃ tu tad rakṣaḥ śirastat priyadarśanam | upanikṣipya sītāyāḥ kṣipramantaradhīyata || 40 ||
+22,41,रावणश्चापि चिक्षेप भास्वरं कार्मुकं महत् । त्रिषु लोकेषु विख्यातं सीतामिदमुवाच ह ॥ ४१ ॥,rāvaṇaścāpi cikṣepa bhāsvaraṃ kārmukaṃ mahat | triṣu lokeṣu vikhyātaṃ sītāmidamuvāca ha || 41 ||
+22,42,इदं तत्तव रामस्य कार्मुकं ज्यासमन्वितम् । इह प्रहस्तेनानीतं हत्वा तं निशि मानुषम् ॥ ४२ ॥,idaṃ tattava rāmasya kārmukaṃ jyāsamanvitam | iha prahastenānītaṃ hatvā taṃ niśi mānuṣam || 42 ||
+22,43,स विद्युज्जिह्वेन सहैव तच्छिरो धनुश्च भूमौ विनिकीर्य रावणः । विदेहराजस्य सुतां यशस्विनीं ततो ऽब्रवीत्तां भव मे वशानुगा ॥ ४३ ॥,sa vidyujjihvena sahaiva tacchiro dhanuśca bhūmau vinikīrya rāvaṇaḥ | videharājasya sutāṃ yaśasvinīṃ tato'bravīttāṃ bhava me vaśānugā || 43 ||
+23,1,सा सीता तच्छिरो दृष्ट्वा तच्च कार्मुकमुत्तमम् । सुग्रीवप्रतिसंसर्गमाख्यातं च हनूमता ॥ १ ॥,sā sītā tacchiro dṛṣṭvā tacca kārmukamuttamam | sugrīvapratisaṃsargamākhyātaṃ ca hanūmatā || 1 ||
+23,2,नयने मुखवर्णं च भर्तुस्तत�� सदृशं मुखम् । केशान् केशान्तदेशं च तं च चूडामणिं शुभम् ॥ २ ॥,nayane mukhavarṇaṃ ca bhartustat sadṛśaṃ mukham | keśān keśāntadeśaṃ ca taṃ ca cūḍāmaṇiṃ śubham || 2 ||
+23,3,एतैः सर्वैरभिज्ञानैरभिज्ञाय सुदुःखिता । विजगर्हे ऽथ कैकेयीं क्रोशन्ती कुररी यथा ॥ ३ ॥,etaiḥ sarvairabhijñānairabhijñāya suduḥkhitā | vijagarhe'tha kaikeyīṃ krośantī kurarī yathā || 3 ||
+23,4,सकामा भव कैकेयि हतो ऽयं कुलनन्दनः । कुलमुत्सादितं सर्वं त्वया कलहशीलया ॥ ४ ॥,sakāmā bhava kaikeyi hato'yaṃ kulanandanaḥ | kulamutsāditaṃ sarvaṃ tvayā kalahaśīlayā || 4 ||
+23,5,आर्येण किं नु कैकेय्याः कृतं रामेण विप्रियम् । यद्गृहाच्चीरवसनस्तया प्रस्थापितो वनम् ॥ ५ ॥,āryeṇa kiṃ nu kaikeyyāḥ kṛtaṃ rāmeṇa vipriyam | yadgṛhāccīravasanastayā prasthāpito vanam || 5 ||
+23,6,एवमुक्त्वा तु वैदेही वेपमाना तपस्विनी । जगाम जगतीं बाला छिन्ना तु कदली यथा ॥ ६ ॥,evamuktvā tu vaidehī vepamānā tapasvinī | jagāma jagatīṃ bālā chinnā tu kadalī yathā || 6 ||
+23,7,सा मुहूर्तात् समाश्वस्य प्रतिलभ्य च चेतनाम् । तच्छिरः समुपाघ्राय विललापायतेक्षणा ॥ ७ ॥,sā muhūrtāt samāśvasya pratilabhya ca cetanām | tacchiraḥ samupāghrāya vilalāpāyatekṣaṇā || 7 ||
+23,8,हा हतास्मि महाबाहो वीरव्रतमनुव्रता । इमां ते पश्चिमावस्थां गतास्मि विधवा कृता ॥ ८ ॥,hā hatāsmi mahābāho vīravratamanuvratā | imāṃ te paścimāvasthāṃ gatāsmi vidhavā kṛtā || 8 ||
+23,9,प्रथमं मरणं नार्या भर्तुर्वैगुण्यमुच्यते । सुवृत्तः साधुवृत्तायाः संवृत्तस्त्वं ममाग्रतः ॥ ९ ॥,prathamaṃ maraṇaṃ nāryā bharturvaiguṇyamucyate | suvṛttaḥ sādhuvṛttāyāḥ saṃvṛttastvaṃ mamāgrataḥ || 9 ||
+23,10,दुःखाद्दुःखं प्रपन्नाया मग्नायाः शोकसागरे । यो हि मामुद्यतस्त्रातुं सो ऽपि त्वं विनिपातितः ॥ १० ॥,duḥkhādduḥkhaṃ prapannāyā magnāyāḥ śokasāgare | yo hi māmudyatastrātuṃ so'pi tvaṃ vinipātitaḥ || 10 ||
+23,11,सा श्वश्रूर्मम कौसल्या त्वया पुत्रेण राघव । वत्सेनेव यथा धेनुर्विवत्सा वत्सला कृता ॥ ११ ॥,sā śvaśrūrmama kausalyā tvayā putreṇa rāghava | vatseneva yathā dhenurvivatsā vatsalā kṛtā || 11 ||
+23,12,आदिष्टं दीर्घमायुस्ते यैरचिन्त्यपराक्रम । अनृतं वचनं तेषामल्पायुरसि राघव ॥ १२ ॥,ādiṣṭaṃ dīrghamāyuste yairacintyaparākrama | anṛtaṃ vacanaṃ teṣāmalpāyurasi rāghava || 12 ||
+23,13,अथ वा नश्यति प्रज्ञा प्राज्ञस्यापि सतस्तव । पचत्येनं तथा कालो भूतानां प्रभवो ह्ययम् ॥ १३ ॥,atha vā naśyati prajñā prājñasyāpi satastava | pacatyenaṃ tathā kālo bhūtānāṃ prabhavo hyayam || 13 ||
+23,14,अदृष्टं मृत्युमापन्नः कस्मात्त्वं नयशास्त्रवित् । व्यसनानामुपायज्ञः कुशलो ह्यसि वर्जने ॥ १४ ॥,adṛṣṭaṃ mṛtyumāpannaḥ kasmāttvaṃ nayaśāstravit | vyasanānāmupāyajñaḥ kuśalo hyasi varjane || 14 ||
+23,15,तथा त्वं संपरिष्वज्य रौद्रयातिनृशंसया । कालरात्र्या मयाच्छिद्य हृतः कमललोचनः ॥ १५ ॥,tathā tvaṃ saṃpariṣvajya raudrayātinṛśaṃsayā | kālarātryā mayācchidya hṛtaḥ kamalalocanaḥ || 15 ||
+23,16,उपशेषे महाबाहो मां विहाय तपस्विनीम् । प्रियामिव ���ुभां नारीं पृथिवीं पुरुषर्षभ ॥ १६ ॥,upaśeṣe mahābāho māṃ vihāya tapasvinīm | priyāmiva śubhāṃ nārīṃ pṛthivīṃ puruṣarṣabha || 16 ||
+23,17,अर्चितं सततं यत्नाद्गन्धमाल्यैर्मया तव । इदं ते मत्प्रियं वीर धनुः काञ्चनभूषितम् ॥ १७ ॥,arcitaṃ satataṃ yatnādgandhamālyairmayā tava | idaṃ te matpriyaṃ vīra dhanuḥ kāñcanabhūṣitam || 17 ||
+23,18,पित्रा दशरथेन त्वं श्वशुरेण ममानघ । पूर्वैश्च पितृभिः सार्धं नूनं स्वर्गे समागतः ॥ १८ ॥,pitrā daśarathena tvaṃ śvaśureṇa mamānagha | pūrvaiśca pitṛbhiḥ sārdhaṃ nūnaṃ svarge samāgataḥ || 18 ||
+23,19,दिवि नक्षत्रभूतस्त्वं महत् कर्म कृतं प्रियम् । पुण्यं राजर्षिवंशं त्वमात्मनः समुपेक्षसे ॥ १९ ॥,divi nakṣatrabhūtastvaṃ mahat karma kṛtaṃ priyam | puṇyaṃ rājarṣivaṃśaṃ tvamātmanaḥ samupekṣase || 19 ||
+23,20,किं मान्न प्रेक्षसे राजन् किं मां न प्रतिभाषसे । बालां बालेन संप्राप्तां भार्यां मां सहचारिणीम् ॥ २० ॥,kiṃ mānna prekṣase rājan kiṃ māṃ na pratibhāṣase | bālāṃ bālena saṃprāptāṃ bhāryāṃ māṃ sahacāriṇīm || 20 ||
+23,21,संश्रुतं गृह्णता पाणिं चरिष्यामीति यत्त्वया । स्मर तन्मम काकुत्स्थ नय मामपि दुःखिताम् ॥ २१ ॥,saṃśrutaṃ gṛhṇatā pāṇiṃ cariṣyāmīti yattvayā | smara tanmama kākutstha naya māmapi duḥkhitām || 21 ||
+23,22,कस्मान्मामपहाय त्वं गतो गतिमतां वर । अस्माल् लोकादमुं लोकं त्यक्त्वा मामिह दुःखिताम् ॥ २२ ॥,kasmānmāmapahāya tvaṃ gato gatimatāṃ vara | asmāl lokādamuṃ lokaṃ tyaktvā māmiha duḥkhitām || 22 ||
+23,23,कल्याणैरुचितं यत्तत् परिष्वक्तं मयैव तु । क्रव्यादैस्तच्छरीरं ते नूनं विपरिकृष्यते ॥ २३ ॥,kalyāṇairucitaṃ yattat pariṣvaktaṃ mayaiva tu | kravyādaistaccharīraṃ te nūnaṃ viparikṛṣyate || 23 ||
+23,24,अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्टवानाप्तदक्षिणैः । अग्निहोत्रेण संस्कारं केन त्वं तु न लप्स्यसे ॥ २४ ॥,agniṣṭomādibhiryajñairiṣṭavānāptadakṣiṇaiḥ | agnihotreṇa saṃskāraṃ kena tvaṃ tu na lapsyase || 24 ||
+23,25,प्रव्रज्यामुपपन्नानां त्रयाणामेकमागतम् । परिप्रक्ष्यति कौसल्या लक्ष्मणं शोकलालसा ॥ २५ ॥,pravrajyāmupapannānāṃ trayāṇāmekamāgatam | pariprakṣyati kausalyā lakṣmaṇaṃ śokalālasā || 25 ||
+23,26,स तस्याः परिपृच्छन्त्या वधं मित्रबलस्य ते । तव चाख्यास्यते नूनं निशायां राक्षसैर्वधम् ॥ २६ ॥,sa tasyāḥ paripṛcchantyā vadhaṃ mitrabalasya te | tava cākhyāsyate nūnaṃ niśāyāṃ rākṣasairvadham || 26 ||
+23,27,सा त्वां सुप्तं हतं श्रुत्वा मां च रक्षोगृहं गताम् । हृदयेन विदीर्णेन न भविष्यति राघव ॥ २७ ॥,sā tvāṃ suptaṃ hataṃ śrutvā māṃ ca rakṣogṛhaṃ gatām | hṛdayena vidīrṇena na bhaviṣyati rāghava || 27 ||
+23,28,साधु पातय मां क्षिप्रं रामस्योपरि रावणः । समानय पतिं पत्न्या कुरु कल्याणमुत्तमम् ॥ २८ ॥,sādhu pātaya māṃ kṣipraṃ rāmasyopari rāvaṇaḥ | samānaya patiṃ patnyā kuru kalyāṇamuttamam || 28 ||
+23,29,शिरसा मे शिरश्चास्य कायं कायेन योजय । रावणानुगमिष्यामि गतिं भर्तुर्महात्मनः । मुहूर्तमपि नेच्छामि जीवितुं पापज���विना ॥ २९ ॥,śirasā me śiraścāsya kāyaṃ kāyena yojaya | rāvaṇānugamiṣyāmi gatiṃ bharturmahātmanaḥ | muhūrtamapi necchāmi jīvituṃ pāpajīvinā || 29 ||
+23,30,श्रुतं मया वेदविदां ब्राह्मणानां पितुर्गृहे । यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदयाः ॥ ३० ॥,śrutaṃ mayā vedavidāṃ brāhmaṇānāṃ piturgṛhe | yāsāṃ strīṇāṃ priyo bhartā tāsāṃ lokā mahodayāḥ || 30 ||
+23,31,क्षमा यस्मिन्दमस्त्यागः सत्यं धर्मः कृतज्ञता । अहिंसा चैव भूतानां तमृते का गतिर्मम ॥ ३१ ॥,kṣamā yasmindamastyāgaḥ satyaṃ dharmaḥ kṛtajñatā | ahiṃsā caiva bhūtānāṃ tamṛte kā gatirmama || 31 ||
+23,32,इति सा दुःखसंतप्ता विललापायतेक्षणा । भर्तुः शिरो धनुस्तत्र समीक्ष्य जनकात्मजा ॥ ३२ ॥,iti sā duḥkhasaṃtaptā vilalāpāyatekṣaṇā | bhartuḥ śiro dhanustatra samīkṣya janakātmajā || 32 ||
+23,33,एवं लालप्यमानायां सीतायां तत्र राक्षसः । अभिचक्राम भर्तारमनीकस्थः कृताञ्जलिः ॥ ३३ ॥,evaṃ lālapyamānāyāṃ sītāyāṃ tatra rākṣasaḥ | abhicakrāma bhartāramanīkasthaḥ kṛtāñjaliḥ || 33 ||
+23,34,विजयस्वार्यपुत्रेति सो ऽभिवाद्य प्रसाद्य च । न्यवेदयदनुप्राप्तं प्रहस्तं वाहिनीपतिम् ॥ ३४ ॥,vijayasvāryaputreti so'bhivādya prasādya ca | nyavedayadanuprāptaṃ prahastaṃ vāhinīpatim || 34 ||
+23,35,अमात्यैः सहितः सर्वैः प्रहस्तः समुपस्थितः । किं चिदात्ययिकं कार्यं तेषां त्वं दर्शनं कुरु ॥ ३५ ॥,amātyaiḥ sahitaḥ sarvaiḥ prahastaḥ samupasthitaḥ | kiṃ cidātyayikaṃ kāryaṃ teṣāṃ tvaṃ darśanaṃ kuru || 35 ||
+23,36,एतच्छ्रुत्वा दशग्रीवो राक्षसप्रतिवेदितम् । अशोकवनिकां त्यक्त्वा मन्त्रिणां दर्शनं ययौ ॥ ३६ ॥,etacchrutvā daśagrīvo rākṣasaprativeditam | aśokavanikāṃ tyaktvā mantriṇāṃ darśanaṃ yayau || 36 ||
+23,37,स तु सर्वं समर्थ्यैव मन्त्रिभिः कृत्यमात्मनः । सभां प्रविश्य विदधे विदित्वा रामविक्रमम् ॥ ३७ ॥,sa tu sarvaṃ samarthyaiva mantribhiḥ kṛtyamātmanaḥ | sabhāṃ praviśya vidadhe viditvā rāmavikramam || 37 ||
+23,38,अन्तर्धानं तु तच्छीर्षं तच्च कार्मुकमुत्तमम् । जगाम रावणस्यैव निर्याणसमनन्तरम् ॥ ३८ ॥,antardhānaṃ tu tacchīrṣaṃ tacca kārmukamuttamam | jagāma rāvaṇasyaiva niryāṇasamanantaram || 38 ||
+23,39,राक्षसेन्द्रस्तु तैः सार्धं मन्त्रिभिर्भीमविक्रमैः । समर्थयामास तदा रामकार्यविनिश्चयम् ॥ ३९ ॥,rākṣasendrastu taiḥ sārdhaṃ mantribhirbhīmavikramaiḥ | samarthayāmāsa tadā rāmakāryaviniścayam || 39 ||
+23,40,अविदूरस्थितान् सर्वान्बलाध्यक्षान् हितैषिणः । अब्रवीत् कालसदृशो रावणो राक्षसाधिपः ॥ ४० ॥,avidūrasthitān sarvānbalādhyakṣān hitaiṣiṇaḥ | abravīt kālasadṛśo rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 40 ||
+23,41,शीघ्रं भेरीनिनादेन स्फुटकोणाहतेन मे । समानयध्वं सैन्यानि वक्तव्यं च न कारणम् ॥ ४१ ॥,śīghraṃ bherīninādena sphuṭakoṇāhatena me | samānayadhvaṃ sainyāni vaktavyaṃ ca na kāraṇam || 41 ||
+23,42,ततस्तथेति प्रतिगृह्य तद्वचो बलाधिपास्ते महदात्मनो बलम् । समानयंश्चैव समागतं च ते न्यवेदयन्भर्तरि युद्धकाङ्क्षिणि ॥ ४२ ॥,tatastatheti pratigṛhya tadvaco balādhipāste mahadātmano balam | samānayaṃścaiva samāgataṃ ca te nyavedayanbhartari yuddhakāṅkṣiṇi || 42 ||
+24,1,सीतां तु मोहितां दृष्ट्वा सरमा नाम राक्षसी । आससादाशु वैदेहीं प्रियां प्रणयिनी सखी ॥ १ ॥,sītāṃ tu mohitāṃ dṛṣṭvā saramā nāma rākṣasī | āsasādāśu vaidehīṃ priyāṃ praṇayinī sakhī || 1 ||
+24,2,सा हि तत्र कृता मित्रं सीतया रक्ष्यमाणया । रक्षन्ती रावणादिष्टा सानुक्रोशा दृढव्रता ॥ २ ॥,sā hi tatra kṛtā mitraṃ sītayā rakṣyamāṇayā | rakṣantī rāvaṇādiṣṭā sānukrośā dṛḍhavratā || 2 ||
+24,3,सा ददर्श सखीं सीतां सरमा नष्टचेतनाम् । उपावृत्योत्थितां ध्वस्तां वडवामिव पांसुषु ॥ ३ ॥,sā dadarśa sakhīṃ sītāṃ saramā naṣṭacetanām | upāvṛtyotthitāṃ dhvastāṃ vaḍavāmiva pāṃsuṣu || 3 ||
+24,4,तां समाश्वासयामास सखी स्नेहेन सुव्रता । उक्ता यद् रावणेन त्वं प्रत्युक्तं च स्वयं त्वया ॥ ४ ॥,tāṃ samāśvāsayāmāsa sakhī snehena suvratā | uktā yad rāvaṇena tvaṃ pratyuktaṃ ca svayaṃ tvayā || 4 ||
+24,5,सखीस्नेहेन तद्भीरु मया सर्वं प्रतिश्रुतम् । लीनया गनहे शूह्ये भयमुत्सृज्य रावणात् । तव हेतोर्विशालाक्षि न हि मे जीवितं प्रियम् ॥ ५ ॥,sakhīsnehena tadbhīru mayā sarvaṃ pratiśrutam | līnayā ganahe śūhye bhayamutsṛjya rāvaṇāt | tava hetorviśālākṣi na hi me jīvitaṃ priyam || 5 ||
+24,6,स संभ्रान्तश्च निष्क्रान्तो यत् कृते राक्षसाधिपः । तच्च मे विदितं सर्वमभिनिष्क्रम्य मैथिलि ॥ ६ ॥,sa saṃbhrāntaśca niṣkrānto yat kṛte rākṣasādhipaḥ | tacca me viditaṃ sarvamabhiniṣkramya maithili || 6 ||
+24,7,न शक्यं सौप्तिकं कर्तुं रामस्य विदितात्मनः । वधश्च पुरुषव्याघ्रे तस्मिन्नेवोपपद्यते ॥ ७ ॥,na śakyaṃ sauptikaṃ kartuṃ rāmasya viditātmanaḥ | vadhaśca puruṣavyāghre tasminnevopapadyate || 7 ||
+24,8,न चैव वानरा हन्तुं शक्याः पादपयोधिनः । सुरा देवर्षभेणेव रामेण हि सुरक्षिताः ॥ ८ ॥,na caiva vānarā hantuṃ śakyāḥ pādapayodhinaḥ | surā devarṣabheṇeva rāmeṇa hi surakṣitāḥ || 8 ||
+24,9,दीर्घवृत्तभुजः श्रीमान्महोरस्कः प्रतापवान् । धन्वी संहननोपेतो धर्मात्मा भुवि विश्रुतः ॥ ९ ॥,dīrghavṛttabhujaḥ śrīmānmahoraskaḥ pratāpavān | dhanvī saṃhananopeto dharmātmā bhuvi viśrutaḥ || 9 ||
+24,10,विक्रान्तो रक्षिता नित्यमात्मनश्च परस्य च । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा कुशली नयशास्त्रवित् ॥ १० ॥,vikrānto rakṣitā nityamātmanaśca parasya ca | lakṣmaṇena saha bhrātrā kuśalī nayaśāstravit || 10 ||
+24,11,हन्ता परबलौघानामचिन्त्यबलपौरुषः । न हतो राघवः श्रीमान् सीते शत्रुनिबर्हणः ॥ ११ ॥,hantā parabalaughānāmacintyabalapauruṣaḥ | na hato rāghavaḥ śrīmān sīte śatrunibarhaṇaḥ || 11 ||
+24,12,अयुक्तबुद्धिकृत्येन सर्वभूतविरोधिना । इयं प्रयुक्ता रौद्रेण माया मायाविदा त्वयि ॥ १२ ॥,ayuktabuddhikṛtyena sarvabhūtavirodhinā | iyaṃ prayuktā raudreṇa māyā māyāvidā tvayi || 12 ||
+24,13,शोकस्ते विगतः सर्वः कल्याणं त्वामुपस्थितम् । ध्रुवं त्वां भजते लक्ष्मीः प्रियं प्रीतिकरं शृणु ॥ १३ ॥,śokaste vigataḥ sarvaḥ kalyāṇaṃ tvāmupasthitam | dhruvaṃ tvāṃ bhajate lakṣmīḥ priyaṃ prītikaraṃ śṛṇu || 13 ||
+24,14,उत्तीर्य सागरं रामः सह वानरसेनया । संनिविष्टः समुद्रस्य तीरमासाद्य दक्षिणम् ॥ १४ ॥,uttīrya sāgaraṃ rāmaḥ saha vānarasenayā | saṃniviṣṭaḥ samudrasya tīramāsādya dakṣiṇam || 14 ||
+24,15,दृष्टो मे परिपूर्णार्थः काकुत्स्थः सहलक्ष्मणः । सहितैः सागरान्तस्थैर्बलैस्तिष्ठति रक्षितः ॥ १५ ॥,dṛṣṭo me paripūrṇārthaḥ kākutsthaḥ sahalakṣmaṇaḥ | sahitaiḥ sāgarāntasthairbalaistiṣṭhati rakṣitaḥ || 15 ||
+24,16,अनेन प्रेषिता ये च राक्षसा लघुविक्रमः । राघवस्तीर्ण इत्येवं प्रवृत्तिस्तैरिहाहृता ॥ १६ ॥,anena preṣitā ye ca rākṣasā laghuvikramaḥ | rāghavastīrṇa ityevaṃ pravṛttistairihāhṛtā || 16 ||
+24,17,स तां श्रुत्वा विशालाक्षि प्रवृत्तिं राक्षसाधिपः । एष मन्त्रयते सर्वैः सचिवैः सह रावणः ॥ १७ ॥,sa tāṃ śrutvā viśālākṣi pravṛttiṃ rākṣasādhipaḥ | eṣa mantrayate sarvaiḥ sacivaiḥ saha rāvaṇaḥ || 17 ||
+24,18,इति ब्रुवाणा सरमा राक्षसी सीतया सह । सर्वोद्योगेन सैन्यानां शब्दं शुश्राव भैरवम् ॥ १८ ॥,iti bruvāṇā saramā rākṣasī sītayā saha | sarvodyogena sainyānāṃ śabdaṃ śuśrāva bhairavam || 18 ||
+24,19,दण्डनिर्घातवादिन्याः श्रुत्वा भेर्या महास्वनम् । उवाच सरमा सीतामिदं मधुरभाषिणी ॥ १९ ॥,daṇḍanirghātavādinyāḥ śrutvā bheryā mahāsvanam | uvāca saramā sītāmidaṃ madhurabhāṣiṇī || 19 ||
+24,20,संनाहजननी ह्येषा भैरवा भीरु भेरिका । भेरीनादं च गम्भीरं शृणु तोयदनिस्वनम् ॥ २० ॥,saṃnāhajananī hyeṣā bhairavā bhīru bherikā | bherīnādaṃ ca gambhīraṃ śṛṇu toyadanisvanam || 20 ||
+24,21,कल्प्यन्ते मत्तमातंगा युज्यन्ते रथवाजिनः । तत्र तत्र च संनद्धाः संपतन्ति पदातयः ॥ २१ ॥,kalpyante mattamātaṃgā yujyante rathavājinaḥ | tatra tatra ca saṃnaddhāḥ saṃpatanti padātayaḥ || 21 ||
+24,22,आपूर्यन्ते राजमार्गाः सैन्यैरद्भुतदर्शनैः । वेगवद्भिर्नदद्भिश्च तोयौघैरिव सागरः ॥ २२ ॥,āpūryante rājamārgāḥ sainyairadbhutadarśanaiḥ | vegavadbhirnadadbhiśca toyaughairiva sāgaraḥ || 22 ||
+24,23,शास्त्राणां च प्रसन्नानां चर्मणां वर्मणां तथा । रथवाजिगजानां च भूषितानां च रक्षसाम् ॥ २३ ॥,śāstrāṇāṃ ca prasannānāṃ carmaṇāṃ varmaṇāṃ tathā | rathavājigajānāṃ ca bhūṣitānāṃ ca rakṣasām || 23 ||
+24,24,प्रभां विसृजतां पश्य नानावर्णां समुत्थिताम् । वनं निर्दहतो धर्मे यथारूपं विभावसोः ॥ २४ ॥,prabhāṃ visṛjatāṃ paśya nānāvarṇāṃ samutthitām | vanaṃ nirdahato dharme yathārūpaṃ vibhāvasoḥ || 24 ||
+24,25,घण्टानां शृणु निर्घोषं रथानां शृणु निस्वनम् । हयानां हेषमाणानां शृणु तूर्यध्वनिं यथा ॥ २५ ॥,ghaṇṭānāṃ śṛṇu nirghoṣaṃ rathānāṃ śṛṇu nisvanam | hayānāṃ heṣamāṇānāṃ śṛṇu tūryadhvaniṃ yathā || 25 ||
+24,26,उद्यतायुधहस्तानां राक्षसेन्द्रानुयायिनाम् । संभ्रमो रक्षसामेष तुमुलो लोमहर्षणः ॥ २६ ॥,udyatāyudhahastānāṃ rākṣasendrānuyāyinām | saṃbhramo rakṣasāmeṣa tumulo lomaharṣaṇaḥ || 26 ||
+24,27,श्रीस्त्वां भजति शोकघ्नी रक्षसां भयमागतम् । रामात् कमलपत्राक्षि दैत्यानामिव वासवात् ॥ २७ ॥,śrīstvāṃ bhajati śokaghnī rakṣasāṃ bhayamāgatam | rāmāt kamalapatrākṣi daityānāmiva vāsavāt || 27 ||
+24,28,अवजित्य जितक्रोधस्तमचिन्त्यपराक्रमः । रावणं समरे हत्वा भर्ता त्वाधिगमिष्यति ॥ २८ ॥,avajitya jitakrodhastamacintyaparākramaḥ | rāvaṇaṃ samare hatvā bhartā tvādhigamiṣyati || 28 ||
+24,29,विक्रमिष्यति रक्षःसु भर्ता ते सहलक्ष्मणः । यथा शत्रुषु शत्रुघ्नो विष्णुना सह वासवः ॥ २९ ॥,vikramiṣyati rakṣaḥsu bhartā te sahalakṣmaṇaḥ | yathā śatruṣu śatrughno viṣṇunā saha vāsavaḥ || 29 ||
+24,30,आगतस्य हि रामस्य क्षिप्रमङ्कगतां सतीम् । अहं द्रक्ष्यामि सिद्धार्थां त्वां शत्रौ विनिपातिते ॥ ३० ॥,āgatasya hi rāmasya kṣipramaṅkagatāṃ satīm | ahaṃ drakṣyāmi siddhārthāṃ tvāṃ śatrau vinipātite || 30 ||
+24,31,अश्रूण्यानन्दजानि त्वं वर्तयिष्यसि शोभने । समागम्य परिष्वक्ता तस्योरसि महोरसः ॥ ३१ ॥,aśrūṇyānandajāni tvaṃ vartayiṣyasi śobhane | samāgamya pariṣvaktā tasyorasi mahorasaḥ || 31 ||
+24,32,अचिरान्मोक्ष्यते सीते देवि ते जघनं गताम् । धृतामेतां बहून्मासान् वेणीं रामो महाबलः ॥ ३२ ॥,acirānmokṣyate sīte devi te jaghanaṃ gatām | dhṛtāmetāṃ bahūnmāsān veṇīṃ rāmo mahābalaḥ || 32 ||
+24,33,तस्य दृष्ट्वा मुखं देवि पूर्णचन्द्रमिवोदितम् । मोक्ष्यसे शोकजं वारि निर्मोकमिव पन्नगी ॥ ३३ ॥,tasya dṛṣṭvā mukhaṃ devi pūrṇacandramivoditam | mokṣyase śokajaṃ vāri nirmokamiva pannagī || 33 ||
+24,34,रावणं समरे हत्वा नचिरादेव मैथिलि । त्वया समग्रं प्रियया सुखार्हो लप्स्यते सुखम् ॥ ३४ ॥,rāvaṇaṃ samare hatvā nacirādeva maithili | tvayā samagraṃ priyayā sukhārho lapsyate sukham || 34 ||
+24,35,समागता त्वं रामेण मोदिष्यसि महात्मना । सुवर्षेण समायुक्ता यथा सस्येन मेदिनी ॥ ३५ ॥,samāgatā tvaṃ rāmeṇa modiṣyasi mahātmanā | suvarṣeṇa samāyuktā yathā sasyena medinī || 35 ||
+24,36,गिरिवरमभितो ऽनुवर्तमानो हय इव मण्डलमाशु यः करोति । तमिह शरणमभ्युपेहि देवि दिवसकरं प्रभवो ह्ययं प्रजानाम् ॥ ३६ ॥,girivaramabhito'nuvartamāno haya iva maṇḍalamāśu yaḥ karoti | tamiha śaraṇamabhyupehi devi divasakaraṃ prabhavo hyayaṃ prajānām || 36 ||
+25,1,अथ तां जातसंतापां तेन वाक्येन मोहिताम् । सरमा ह्लादयामास पृतिवीं द्यौरिवाम्भसा ॥ १ ॥,atha tāṃ jātasaṃtāpāṃ tena vākyena mohitām | saramā hlādayāmāsa pṛtivīṃ dyaurivāmbhasā || 1 ||
+25,2,ततस्तस्या हितं सख्याश्चिकीर्षन्ती सखी वचः । उवाच काले कालज्ञा स्मितपूर्वाभिभाषिणी ॥ २ ॥,tatastasyā hitaṃ sakhyāścikīrṣantī sakhī vacaḥ | uvāca kāle kālajñā smitapūrvābhibhāṣiṇī || 2 ||
+25,3,उत्सहेयमहं गत्वा त्वद्वाक्यमसितेक्षणे । निवेद्य कुशलं रामे प्रतिच्छन्ना निवर्तितुम् ॥ ३ ॥,utsaheyamahaṃ gatvā tvadvākyamasitekṣaṇe | nivedya kuśalaṃ rāme praticchannā nivartitum || 3 ||
+25,4,न हि मे क्रममाणाया निरालम्बे विहायसि । समर्थो गतिमन्वेतुं पवनो गरुडो ऽपि वा ॥ ४ ॥,na hi me kramamāṇāyā nirālambe vihāyasi | samartho gatimanvetuṃ pavano garuḍo'pi vā || 4 ||
+25,5,एवं ब्रुवाणां तां सीता सरमां पुनरब्रवीत् । मधुरं श्लक्ष्णया वाचा पूर्वशोकाभिपन्नया ॥ ५ ॥,eva�� bruvāṇāṃ tāṃ sītā saramāṃ punarabravīt | madhuraṃ ślakṣṇayā vācā pūrvaśokābhipannayā || 5 ||
+25,6,समर्था गगनं गन्तुमपि वा त्वं रसातलम् । अवगच्छाम्यकर्तव्यं कर्तव्यं ते मदन्तरे ॥ ६ ॥,samarthā gaganaṃ gantumapi vā tvaṃ rasātalam | avagacchāmyakartavyaṃ kartavyaṃ te madantare || 6 ||
+25,7,मत्प्रियं यदि कर्तव्यं यदि बुद्धिः स्थिरा तव । ज्ञातुमिच्छामि तं गत्वा किं करोतीति रावणः ॥ ७ ॥,matpriyaṃ yadi kartavyaṃ yadi buddhiḥ sthirā tava | jñātumicchāmi taṃ gatvā kiṃ karotīti rāvaṇaḥ || 7 ||
+25,8,स हि मायाबलः क्रूरो रावणः शत्रुरावणः । मां मोहयति दुष्टात्मा पीतमात्रेव वारुणी ॥ ८ ॥,sa hi māyābalaḥ krūro rāvaṇaḥ śatrurāvaṇaḥ | māṃ mohayati duṣṭātmā pītamātreva vāruṇī || 8 ||
+25,9,तर्जापयति मां नित्यं भर्त्सापयति चासकृत् । राक्षसीभिः सुघोराभिर्या मां रक्षन्ति नित्यशः ॥ ९ ॥,tarjāpayati māṃ nityaṃ bhartsāpayati cāsakṛt | rākṣasībhiḥ sughorābhiryā māṃ rakṣanti nityaśaḥ || 9 ||
+25,10,उद्विग्ना शङ्किता चास्मि न च स्वस्थं मनो मम । तद्भयाच्चाहमुद्विग्ना अशोकवनिकां गताः ॥ १० ॥,udvignā śaṅkitā cāsmi na ca svasthaṃ mano mama | tadbhayāccāhamudvignā aśokavanikāṃ gatāḥ || 10 ||
+25,11,यदि नाम कथा तस्य निश्चितं वापि यद्भवेत् । निवेदयेथाः सर्वं तत् परो मे स्यादनुग्रहः ॥ ११ ॥,yadi nāma kathā tasya niścitaṃ vāpi yadbhavet | nivedayethāḥ sarvaṃ tat paro me syādanugrahaḥ || 11 ||
+25,12,सा त्वेवं ब्रुवतीं सीतां सरमा वल्गुभाषिणी । उवाच वचनं तस्याः स्पृशन्ती बाष्पविक्लवम् ॥ १२ ॥,sā tvevaṃ bruvatīṃ sītāṃ saramā valgubhāṣiṇī | uvāca vacanaṃ tasyāḥ spṛśantī bāṣpaviklavam || 12 ||
+25,13,एष ते यद्यभिप्रायस्तस्माद्गच्छामि जानकि । गृह्य शत्रोरभिप्रायमुपावृत्तां च पश्य माम् ॥ १३ ॥,eṣa te yadyabhiprāyastasmādgacchāmi jānaki | gṛhya śatrorabhiprāyamupāvṛttāṃ ca paśya mām || 13 ||
+25,14,एवमुक्त्वा ततो गत्वा समीपं तस्य रक्षसः । शुश्राव कथितं तस्य रावणस्य समन्त्रिणः ॥ १४ ॥,evamuktvā tato gatvā samīpaṃ tasya rakṣasaḥ | śuśrāva kathitaṃ tasya rāvaṇasya samantriṇaḥ || 14 ||
+25,15,सा श्रुत्वा निश्चयं तस्य निश्चयज्ञा दुरात्मनः । पुनरेवागमत् क्षिप्रमशोकवनिकां तदा ॥ १५ ॥,sā śrutvā niścayaṃ tasya niścayajñā durātmanaḥ | punarevāgamat kṣipramaśokavanikāṃ tadā || 15 ||
+25,16,सा प्रविष्टा पुनस्तत्र ददर्श जनकात्मजाम् । प्रतीक्षमाणां स्वामेव भ्रष्टपद्मामिव श्रियम् ॥ १६ ॥,sā praviṣṭā punastatra dadarśa janakātmajām | pratīkṣamāṇāṃ svāmeva bhraṣṭapadmāmiva śriyam || 16 ||
+25,17,तां तु सीता पुनः प्राप्तां सरमां वल्गुभाषिणीम् । परिष्वज्य च सुस्निग्धं ददौ च स्वयमासनम् ॥ १७ ॥,tāṃ tu sītā punaḥ prāptāṃ saramāṃ valgubhāṣiṇīm | pariṣvajya ca susnigdhaṃ dadau ca svayamāsanam || 17 ||
+25,18,इहासीना सुखं सर्वमाख्याहि मम तत्त्वतः । क्रूरस्य निश्चयं तस्य रावणस्य दुरात्मनः ॥ १८ ॥,ihāsīnā sukhaṃ sarvamākhyāhi mama tattvataḥ | krūrasya niścayaṃ tasya rāvaṇasya durātmanaḥ || 18 ||
+25,19,एवमुक्ता तु सरमा सीतया वेपमानया । कथितं सर्वमाचष्ट रावणस्�� समन्त्रिणः ॥ १९ ॥,evamuktā tu saramā sītayā vepamānayā | kathitaṃ sarvamācaṣṭa rāvaṇasya samantriṇaḥ || 19 ||
+25,20,जनन्या राक्षसेन्द्रो वै त्वन्मोक्षार्थं बृहद्वचः । अविद्धेन च वैदेहि मन्त्रिवृद्धेन बोधितः ॥ २० ॥,jananyā rākṣasendro vai tvanmokṣārthaṃ bṛhadvacaḥ | aviddhena ca vaidehi mantrivṛddhena bodhitaḥ || 20 ||
+25,21,दीयतामभिसत्कृत्य मनुजेन्द्राय मैथिली । निदर्शनं ते पर्याप्तं जनस्थाने यदद्भुतम् ॥ २१ ॥,dīyatāmabhisatkṛtya manujendrāya maithilī | nidarśanaṃ te paryāptaṃ janasthāne yadadbhutam || 21 ||
+25,22,लङ्घनं च समुद्रस्य दर्शनं च हनूमतः । वधं च रक्षसां युद्धे कः कुर्यान्मानुषो भुवि ॥ २२ ॥,laṅghanaṃ ca samudrasya darśanaṃ ca hanūmataḥ | vadhaṃ ca rakṣasāṃ yuddhe kaḥ kuryānmānuṣo bhuvi || 22 ||
+25,23,एवं स मन्त्रिवृद्धैश्च मात्रा च बहु भाषितः । न त्वामुत्सहते मोक्तुमर्तह्मर्थपरो यथा ॥ २३ ॥,evaṃ sa mantrivṛddhaiśca mātrā ca bahu bhāṣitaḥ | na tvāmutsahate moktumartahmarthaparo yathā || 23 ||
+25,24,नोत्सहत्यमृतो मोक्तुं युद्धे त्वामिति मैथिलि । सामात्यस्य नृशंसस्य निश्चयो ह्येष वर्तते ॥ २४ ॥,notsahatyamṛto moktuṃ yuddhe tvāmiti maithili | sāmātyasya nṛśaṃsasya niścayo hyeṣa vartate || 24 ||
+25,25,तदेषा सुस्थिरा बुद्धिर्मृत्युलोभादुपस्थिता । भयान्न शक्तस्त्वां मोक्तुमनिरस्तस्तु संयुगे । राक्षसानां च सर्वेषामात्मनश्च वधेन हि ॥ २५ ॥,tadeṣā susthirā buddhirmṛtyulobhādupasthitā | bhayānna śaktastvāṃ moktumanirastastu saṃyuge | rākṣasānāṃ ca sarveṣāmātmanaśca vadhena hi || 25 ||
+25,26,निहत्य रावणं संख्ये सर्वथा निशितैः शरैः । प्रतिनेष्यति रामस्त्वामयोध्यामसितेक्षणे ॥ २६ ॥,nihatya rāvaṇaṃ saṃkhye sarvathā niśitaiḥ śaraiḥ | pratineṣyati rāmastvāmayodhyāmasitekṣaṇe || 26 ||
+25,27,एतस्मिन्नन्तरे शब्दो भेरीशङ्खसमाकुलः । श्रुतो वै सर्वसैन्यानां कम्पयन्धरणीतलम् ॥ २७ ॥,etasminnantare śabdo bherīśaṅkhasamākulaḥ | śruto vai sarvasainyānāṃ kampayandharaṇītalam || 27 ||
+25,28,श्रुत्वा तु तं वानरसैन्यशब्दं लङ्कागता राक्षसराजभृत्याः । नष्टौजसो दैन्यपरीतचेष्टाः श्रेयो न पश्यन्ति नृपस्य दोषैः ॥ २८ ॥,śrutvā tu taṃ vānarasainyaśabdaṃ laṅkāgatā rākṣasarājabhṛtyāḥ | naṣṭaujaso dainyaparītaceṣṭāḥ śreyo na paśyanti nṛpasya doṣaiḥ || 28 ||
+26,1,तेन शङ्खविमिश्रेण भेरीशब्देन राघवः । उपयतो महाबाहू रामः परपुरंजयः ॥ १ ॥,tena śaṅkhavimiśreṇa bherīśabdena rāghavaḥ | upayato mahābāhū rāmaḥ parapuraṃjayaḥ || 1 ||
+26,2,तं निनादं निशम्याथ रावणो राक्षसेश्वरः । मुहूर्तं ध्यानमास्थाय सचिवानभ्युदैक्षत ॥ २ ॥,taṃ ninādaṃ niśamyātha rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | muhūrtaṃ dhyānamāsthāya sacivānabhyudaikṣata || 2 ||
+26,3,अथ तान् सचिवांस्तत्र सर्वानाभाष्य रावणः । सभां संनादयन् सर्वामित्युवाच महाबलः ॥ ३ ॥,atha tān sacivāṃstatra sarvānābhāṣya rāvaṇaḥ | sabhāṃ saṃnādayan sarvāmityuvāca mahābalaḥ || 3 ||
+26,4,तरणं सागरस्यापि विक्रमं बलसंचयम् । यदुक्तवन्तो रामस्य भवन्तस्तन्मया श्रुतम् । भवतश्चाप्यहं वेद्मि युद्धे सत्यपराक्रमान् ॥ ४ ॥,taraṇaṃ sāgarasyāpi vikramaṃ balasaṃcayam | yaduktavanto rāmasya bhavantastanmayā śrutam | bhavataścāpyahaṃ vedmi yuddhe satyaparākramān || 4 ||
+26,5,ततस्तु सुमहाप्राज्ञो माल्यवान्नाम राक्षसः । रावणस्य वचः श्रुत्वा मातुः पैतामहो ऽब्रवीत् ॥ ५ ॥,tatastu sumahāprājño mālyavānnāma rākṣasaḥ | rāvaṇasya vacaḥ śrutvā mātuḥ paitāmaho'bravīt || 5 ||
+26,6,विद्यास्वभिविनीतो यो राजा राजन्नयानुगः । स शास्ति चिरमैश्वर्यमरींश्च कुरुते वशे ॥ ६ ॥,vidyāsvabhivinīto yo rājā rājannayānugaḥ | sa śāsti ciramaiśvaryamarīṃśca kurute vaśe || 6 ||
+26,7,संदधानो हि कालेन विगृह्णंश्चारिभिः सह । स्वपक्षवर्धनं कुर्वन्महदैश्वर्यमश्नुते ॥ ७ ॥,saṃdadhāno hi kālena vigṛhṇaṃścāribhiḥ saha | svapakṣavardhanaṃ kurvanmahadaiśvaryamaśnute || 7 ||
+26,8,हीयमानेन कर्तव्यो राज्ञा संधिः समेन च । न शत्रुमवमन्येत ज्यायान् कुर्वीत विग्रहम् ॥ ८ ॥,hīyamānena kartavyo rājñā saṃdhiḥ samena ca | na śatrumavamanyeta jyāyān kurvīta vigraham || 8 ||
+26,9,तन्मह्यं रोचते संधिः सह रामेण रावण । यदर्थमभियुक्ताः स्म सीता तस्मै प्रदीयताम् ॥ ९ ॥,tanmahyaṃ rocate saṃdhiḥ saha rāmeṇa rāvaṇa | yadarthamabhiyuktāḥ sma sītā tasmai pradīyatām || 9 ||
+26,10,तस्य देवर्षयः सर्वे गन्धर्वाश्च जयैषिणः । विरोधं मा गमस्तेन संधिस्ते तेन रोचताम् ॥ १० ॥,tasya devarṣayaḥ sarve gandharvāśca jayaiṣiṇaḥ | virodhaṃ mā gamastena saṃdhiste tena rocatām || 10 ||
+26,11,असृजद्भगवान्पक्षौ द्वावेव हि पितामहः । सुराणामसुराणां च धर्माधर्मौ तदाश्रयौ ॥ ११ ॥,asṛjadbhagavānpakṣau dvāveva hi pitāmahaḥ | surāṇāmasurāṇāṃ ca dharmādharmau tadāśrayau || 11 ||
+26,12,धर्मो हि श्रूयते पक्षः सुराणां च महात्मनाम् । अधर्मो रक्षसं पक्षो ह्यसुराणां च रावण ॥ १२ ॥,dharmo hi śrūyate pakṣaḥ surāṇāṃ ca mahātmanām | adharmo rakṣasaṃ pakṣo hyasurāṇāṃ ca rāvaṇa || 12 ||
+26,13,धर्मो वै ग्रसते ऽधर्मं ततः कृतमभूद् युगम् । अधर्मो ग्रसते धर्मं ततस्तिष्यः प्रवर्तते ॥ १३ ॥,dharmo vai grasate'dharmaṃ tataḥ kṛtamabhūd yugam | adharmo grasate dharmaṃ tatastiṣyaḥ pravartate || 13 ||
+26,14,तत्त्वया चरता लोकान्धर्मो विनिहतो महान् । अधर्मः प्रगृहीतश्च तेनास्मद्बलिनः परे ॥ १४ ॥,tattvayā caratā lokāndharmo vinihato mahān | adharmaḥ pragṛhītaśca tenāsmadbalinaḥ pare || 14 ||
+26,15,स प्रमादाद्विवृद्धस्ते ऽधर्मो ऽहिर्ग्रसते हि नः । विवर्धयति पक्षं च सुराणां सुरभावनः ॥ १५ ॥,sa pramādādvivṛddhaste'dharmo'hirgrasate hi naḥ | vivardhayati pakṣaṃ ca surāṇāṃ surabhāvanaḥ || 15 ||
+26,16,विषयेषु प्रसक्तेन यत्किंचित्कारिणा त्वया । ऋषीणामग्निकल्पानामुद्वेगो जनितो महान् । तेषां प्रभावो दुर्धर्षः प्रदीप्त इव पावकः ॥ १६ ॥,viṣayeṣu prasaktena yatkiṃcitkāriṇā tvayā | ṛṣīṇāmagnikalpānāmudvego janito mahān | teṣāṃ prabhāvo durdharṣaḥ pradīpta iva pāvakaḥ || 16 ||
+26,17,तपसा भावितात्मानो धर्मस्यानुग्रहे रताः । मुख्यैर्यज्ञैर्यजन्त्येते नित्यं तैस्तैर्द्विजातयः ॥ १७ ॥,tapasā bhāvitātmāno dharmasyānugrahe ratāḥ | mukhyairyajñairyajantyete nityaṃ taistairdvijātayaḥ || 17 ||
+26,18,जुह्वत्यग्नींश्च विधिवद्वेदांश्चोच्चैरधीयते । अभिभूय च रक्षांसि ब्रह्मघोषानुदैरयन् । दिशो विप्रद्रुताः सर्वे स्तनयित्नुरिवोष्णगे ॥ १८ ॥,juhvatyagnīṃśca vidhivadvedāṃścoccairadhīyate | abhibhūya ca rakṣāṃsi brahmaghoṣānudairayan | diśo vipradrutāḥ sarve stanayitnurivoṣṇage || 18 ||
+26,19,ऋषीणामग्निकल्पानामग्निहोत्रसमुत्थितः । आदत्ते रक्षसां तेजो धूमो व्याप्य दिशो दश ॥ १९ ॥,ṛṣīṇāmagnikalpānāmagnihotrasamutthitaḥ | ādatte rakṣasāṃ tejo dhūmo vyāpya diśo daśa || 19 ||
+26,20,तेषु तेषु च देशेषु पुण्येषु च दृढव्रतैः । चर्यमाणं तपस्तीव्रं संतापयति राक्षसान् ॥ २० ॥,teṣu teṣu ca deśeṣu puṇyeṣu ca dṛḍhavrataiḥ | caryamāṇaṃ tapastīvraṃ saṃtāpayati rākṣasān || 20 ||
+26,21,उत्पातान् विविधान्दृष्ट्वा घोरान्बहुविधांस्तथा । विनाशमनुपश्यामि सर्वेषां रक्षसामहम् ॥ २१ ॥,utpātān vividhāndṛṣṭvā ghorānbahuvidhāṃstathā | vināśamanupaśyāmi sarveṣāṃ rakṣasāmaham || 21 ||
+26,22,खराभिस्तनिता घोरा मेघाः प्रतिभयंकरः । शोणितेनाभिवर्षन्ति लङ्कामुष्णेन सर्वतः ॥ २२ ॥,kharābhistanitā ghorā meghāḥ pratibhayaṃkaraḥ | śoṇitenābhivarṣanti laṅkāmuṣṇena sarvataḥ || 22 ||
+26,23,रुदतां वाहनानां च प्रपतन्त्यस्रबिन्दवः । ध्वजा ध्वस्ता विवर्णाश्च न प्रभान्ति यथापुरम् ॥ २३ ॥,rudatāṃ vāhanānāṃ ca prapatantyasrabindavaḥ | dhvajā dhvastā vivarṇāśca na prabhānti yathāpuram || 23 ||
+26,24,व्याला गोमायवो गृध्रा वाशन्ति च सुभैरवम् । प्रविश्य लङ्कामनिशं समवायांश्च कुर्वते ॥ २४ ॥,vyālā gomāyavo gṛdhrā vāśanti ca subhairavam | praviśya laṅkāmaniśaṃ samavāyāṃśca kurvate || 24 ||
+26,25,कालिकाः पाण्डुरैर्दन्तैः प्रहसन्त्यग्रतः स्थिताः । स्त्रियः स्वप्नेषु मुष्णन्त्यो गृहाणि प्रतिभाष्य च ॥ २५ ॥,kālikāḥ pāṇḍurairdantaiḥ prahasantyagrataḥ sthitāḥ | striyaḥ svapneṣu muṣṇantyo gṛhāṇi pratibhāṣya ca || 25 ||
+26,26,गृहाणां बलिकर्माणि श्वानः पर्युपभुञ्जते । खरा गोषु प्रजायन्ते मूषिका नकुलैः सह ॥ २६ ॥,gṛhāṇāṃ balikarmāṇi śvānaḥ paryupabhuñjate | kharā goṣu prajāyante mūṣikā nakulaiḥ saha || 26 ||
+26,27,मार्जारा द्वीपिभिः सार्धं सूकराः शुनकैः सह । किंनरा राक्षसैश्चापि समेयुर्मानुषैः सह ॥ २७ ॥,mārjārā dvīpibhiḥ sārdhaṃ sūkarāḥ śunakaiḥ saha | kiṃnarā rākṣasaiścāpi sameyurmānuṣaiḥ saha || 27 ||
+26,28,पाण्डुरा रक्तपादाश्च विहगाः कालचोदिताः । राक्षसानां विनाशाय कपोता विचरन्ति च ॥ २८ ॥,pāṇḍurā raktapādāśca vihagāḥ kālacoditāḥ | rākṣasānāṃ vināśāya kapotā vicaranti ca || 28 ||
+26,29,चीकी कूचीति वाशन्त्यः शारिका वेश्मसु स्थिताः । पतन्ति ग्रथिताश्चापि निर्जिताः कलहैषिणः ॥ २९ ॥,cīkī kūcīti vāśantyaḥ śārikā veśmasu sthitāḥ | patanti grathitāścāpi nirjitāḥ kalahaiṣiṇaḥ || 29 ||
+26,30,करालो विकटो मुण्डः पुरुषः कृष्णपिङ्गलः । कालो गृहाणि सर्वेषां काले काले ऽन्ववेक्षते । एतान्यन्यानि दुष्टानि निम���त्तान्युत्पतन्ति च ॥ ३० ॥,karālo vikaṭo muṇḍaḥ puruṣaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ | kālo gṛhāṇi sarveṣāṃ kāle kāle'nvavekṣate | etānyanyāni duṣṭāni nimittānyutpatanti ca || 30 ||
+26,31,विष्णुं मन्यामहे रामं मानुषं देहमास्थितम् । न हि मानुषमात्रो ऽसौ राघवो दृढविक्रमः ॥ ३१ ॥,viṣṇuṃ manyāmahe rāmaṃ mānuṣaṃ dehamāsthitam | na hi mānuṣamātro'sau rāghavo dṛḍhavikramaḥ || 31 ||
+26,32,येन बद्धः समुद्रस्य स सेतुः परमाद्भुतः । कुरुष्व नरराजेन संधिं रामेण रावण ॥ ३२ ॥,yena baddhaḥ samudrasya sa setuḥ paramādbhutaḥ | kuruṣva nararājena saṃdhiṃ rāmeṇa rāvaṇa || 32 ||
+26,33,इदं वचस्तत्र निगद्य माल्यवन्परीक्ष्य रक्षोऽधिपतेर्मनः पुनः । अनुत्तमेषूत्तमपौरुषो बली बभूव तूष्णीं समवेक्ष्य रावणम् ॥ ३३ ॥,idaṃ vacastatra nigadya mālyavanparīkṣya rakṣo'dhipatermanaḥ punaḥ | anuttameṣūttamapauruṣo balī babhūva tūṣṇīṃ samavekṣya rāvaṇam || 33 ||
+27,1,तत्तु माल्यवतो वाक्यं हितमुक्तं दशाननः । न मर्षयति दुष्टात्मा कालस्य वशमागतः ॥ १ ॥,tattu mālyavato vākyaṃ hitamuktaṃ daśānanaḥ | na marṣayati duṣṭātmā kālasya vaśamāgataḥ || 1 ||
+27,2,स बद्ध्वा भ्रुकुटिं वक्त्रे क्रोधस्य वशमागतः । अमर्षात् परिवृत्ताक्षो माल्यवन्तमथाब्रवीत् ॥ २ ॥,sa baddhvā bhrukuṭiṃ vaktre krodhasya vaśamāgataḥ | amarṣāt parivṛttākṣo mālyavantamathābravīt || 2 ||
+27,3,हितबुद्ध्या यदहितं वचः परुषमुच्यते । परपक्षं प्रविश्यैव नैतच्छ्रोत्रगतं मम ॥ ३ ॥,hitabuddhyā yadahitaṃ vacaḥ paruṣamucyate | parapakṣaṃ praviśyaiva naitacchrotragataṃ mama || 3 ||
+27,4,मानुषं कृपणं राममेकं शाखामृगाश्रयम् । समर्थं मन्यसे केन त्यक्तं पित्रा वनालयम् ॥ ४ ॥,mānuṣaṃ kṛpaṇaṃ rāmamekaṃ śākhāmṛgāśrayam | samarthaṃ manyase kena tyaktaṃ pitrā vanālayam || 4 ||
+27,5,रक्षसामीश्वरं मां च देवतानां भयंकरम् । हीनं मां मन्यसे केन अहीनं सर्वविक्रमैः ॥ ५ ॥,rakṣasāmīśvaraṃ māṃ ca devatānāṃ bhayaṃkaram | hīnaṃ māṃ manyase kena ahīnaṃ sarvavikramaiḥ || 5 ||
+27,6,वीरद्वेषेण वा शङ्के पक्षपातेन वा रिपोः । त्वयाहं परुषाण्युक्तः परप्रोत्साहनेन वा ॥ ६ ॥,vīradveṣeṇa vā śaṅke pakṣapātena vā ripoḥ | tvayāhaṃ paruṣāṇyuktaḥ paraprotsāhanena vā || 6 ||
+27,7,प्रभवन्तं पदस्थं हि परुषं को ऽभिधास्यति । पण्डितः शास्त्रतत्त्वज्ञो विना प्रोत्साहनाद् रिपोः ॥ ७ ॥,prabhavantaṃ padasthaṃ hi paruṣaṃ ko'bhidhāsyati | paṇḍitaḥ śāstratattvajño vinā protsāhanād ripoḥ || 7 ||
+27,8,आनीय च वनात् सीतां पद्महीनामिव श्रियम् । किमर्थं प्रतिदास्यामि राघवस्य भयादहम् ॥ ८ ॥,ānīya ca vanāt sītāṃ padmahīnāmiva śriyam | kimarthaṃ pratidāsyāmi rāghavasya bhayādaham || 8 ||
+27,9,वृतं वानरकोटीभिः ससुग्रीवं सलक्ष्मणम् । पश्य कैश्चिदहोभिस्त्वं राघवं निहतं मया ॥ ९ ॥,vṛtaṃ vānarakoṭībhiḥ sasugrīvaṃ salakṣmaṇam | paśya kaiścidahobhistvaṃ rāghavaṃ nihataṃ mayā || 9 ||
+27,10,द्वन्द्वे यस्य न तिष्ठन्ति दैवतान्यपि संयुगे । स कस्माद् रावणो युद्धे भयमाहारयिष्यति ॥ १० ॥,dvandve yasya na tiṣṭhanti daivatānyapi saṃyuge | sa kasmād rāvaṇo yuddhe bhayamāhārayiṣyati || 10 ||
+27,11,द्विधा भज्येयमप्येवं न नमेयं तु कस्य चित् । एष मे सहजो दोषः स्वभावो दुरतिक्रमः ॥ ११ ॥,dvidhā bhajyeyamapyevaṃ na nameyaṃ tu kasya cit | eṣa me sahajo doṣaḥ svabhāvo duratikramaḥ || 11 ||
+27,12,यदि तावत् समुद्रे तु सेतुर्बद्धो यदृच्छया । रामेण विस्मयः को ऽत्र येन ते भयमागतम् ॥ १२ ॥,yadi tāvat samudre tu seturbaddho yadṛcchayā | rāmeṇa vismayaḥ ko'tra yena te bhayamāgatam || 12 ||
+27,13,स तु तीर्त्वार्णवं रामः सह वानरसेनया । प्रतिजानामि ते सत्यं न जीवन्प्रतियास्यति ॥ १३ ॥,sa tu tīrtvārṇavaṃ rāmaḥ saha vānarasenayā | pratijānāmi te satyaṃ na jīvanpratiyāsyati || 13 ||
+27,14,एवं ब्रुवाणं संरब्धं रुष्टं विज्ञाय रावणम् । व्रीडितो माल्यवान् वाक्यं नोत्तरं प्रत्यपद्यत ॥ १४ ॥,evaṃ bruvāṇaṃ saṃrabdhaṃ ruṣṭaṃ vijñāya rāvaṇam | vrīḍito mālyavān vākyaṃ nottaraṃ pratyapadyata || 14 ||
+27,15,जयाशिषा च राजानं वर्धयित्वा यथोचितम् । माल्यवानभ्यनुज्ञातो जगाम स्वं निवेशनम् ॥ १५ ॥,jayāśiṣā ca rājānaṃ vardhayitvā yathocitam | mālyavānabhyanujñāto jagāma svaṃ niveśanam || 15 ||
+27,16,रावणस्तु सहामात्यो मन्त्रयित्वा विमृश्य च । लङ्कायामतुलां गुप्तिं कारयामास राक्षसः ॥ १६ ॥,rāvaṇastu sahāmātyo mantrayitvā vimṛśya ca | laṅkāyāmatulāṃ guptiṃ kārayāmāsa rākṣasaḥ || 16 ||
+27,17,व्यादिदेश च पूर्वस्यां प्रहस्तं द्वारि राक्षसं । दक्षिणस्यां महावीर्यौ महापार्श्व महोदरौ ॥ १७ ॥,vyādideśa ca pūrvasyāṃ prahastaṃ dvāri rākṣasaṃ | dakṣiṇasyāṃ mahāvīryau mahāpārśva mahodarau || 17 ||
+27,18,पश्चिमायामथो द्वारि पुत्रमिन्द्रजितं तथा । व्यादिदेश महामायं राक्षसैर्बहुभिर्वृतम् ॥ १८ ॥,paścimāyāmatho dvāri putramindrajitaṃ tathā | vyādideśa mahāmāyaṃ rākṣasairbahubhirvṛtam || 18 ||
+27,19,उत्तरस्यां पुरद्वारि व्यादिश्य शुकसारणौ । स्वयं चात्र भविष्यामि मन्त्रिणस्तानुवाच ह ॥ १९ ॥,uttarasyāṃ puradvāri vyādiśya śukasāraṇau | svayaṃ cātra bhaviṣyāmi mantriṇastānuvāca ha || 19 ||
+27,20,राक्षसं तु विरूपाक्षं महावीर्यपराक्रमम् । मध्यमे ऽस्थापयद्गुल्मे बहुभिः सह राक्षसैः ॥ २० ॥,rākṣasaṃ tu virūpākṣaṃ mahāvīryaparākramam | madhyame'sthāpayadgulme bahubhiḥ saha rākṣasaiḥ || 20 ||
+27,21,एवंविधानं लङ्कायां कृत्वा राक्षसपुंगवः । मेने कृतार्थमात्मानं कृतान्तवशमागतः ॥ २१ ॥,evaṃvidhānaṃ laṅkāyāṃ kṛtvā rākṣasapuṃgavaḥ | mene kṛtārthamātmānaṃ kṛtāntavaśamāgataḥ || 21 ||
+27,22,विसर्जयामास ततः स मन्त्रिणो विधानमाज्ञाप्य पुरस्य पुष्कलम् । जयाशिषा मन्त्रगणेन पूजितो विवेश सो ऽन्तःपुरमृद्धिमन्महत् ॥ २२ ॥,visarjayāmāsa tataḥ sa mantriṇo vidhānamājñāpya purasya puṣkalam | jayāśiṣā mantragaṇena pūjito viveśa so'ntaḥpuramṛddhimanmahat || 22 ||
+28,1,नरवानरराजौ तौ स च वायुसुतः कपिः । जाम्बवानृक्षराजश्च राक्षसश्च विभीषणः ॥ १ ॥,naravānararājau tau sa ca vāyusutaḥ kapiḥ | jāmbavānṛkṣarājaśca rākṣasaśca vibhīṣaṇaḥ || 1 ||
+28,2,अङ्गदो वालिपुत्रश्च सौमित्रिः शरभः कपिः । सुषेणः सहदायादो मैन्दो द्��िविद एव च ॥ २ ॥,aṅgado vāliputraśca saumitriḥ śarabhaḥ kapiḥ | suṣeṇaḥ sahadāyādo maindo dvivida eva ca || 2 ||
+28,3,गजो गवाक्षो कुमुदो नलो ऽथ पनसस्तथा । अमित्रविषयं प्राप्ताः समवेताः समर्थयन् ॥ ३ ॥,gajo gavākṣo kumudo nalo'tha panasastathā | amitraviṣayaṃ prāptāḥ samavetāḥ samarthayan || 3 ||
+28,4,इयं सा लक्ष्यते लङ्का पुरी रावणपालिता । सासुरोरगगन्धर्वैरमरैरपि दुर्जया ॥ ४ ॥,iyaṃ sā lakṣyate laṅkā purī rāvaṇapālitā | sāsuroragagandharvairamarairapi durjayā || 4 ||
+28,5,कार्यसिद्धिं पुरस्कृत्य मन्त्रयध्वं विनिर्णये । नित्यं संनिहितो ह्यत्र रावणो राक्षसाधिपः ॥ ५ ॥,kāryasiddhiṃ puraskṛtya mantrayadhvaṃ vinirṇaye | nityaṃ saṃnihito hyatra rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 5 ||
+28,6,तथा तेषु ब्रुवाणेषु रावणावरजो ऽब्रवीत् । वाक्यमग्राम्यपदवत् पुष्कलार्थं विभीषणः ॥ ६ ॥,tathā teṣu bruvāṇeṣu rāvaṇāvarajo'bravīt | vākyamagrāmyapadavat puṣkalārthaṃ vibhīṣaṇaḥ || 6 ||
+28,7,अनलः शरभश्चैव संपातिः प्रघसस्तथा । गत्वा लङ्कां ममामात्याः पुरीं पुनरिहागताः ॥ ७ ॥,analaḥ śarabhaścaiva saṃpātiḥ praghasastathā | gatvā laṅkāṃ mamāmātyāḥ purīṃ punarihāgatāḥ || 7 ||
+28,8,भूत्वा शकुनयः सर्वे प्रविष्टाश्च रिपोर्बलम् । विधानं विहितं यच्च तद्दृष्ट्वा समुपस्थिताः ॥ ८ ॥,bhūtvā śakunayaḥ sarve praviṣṭāśca riporbalam | vidhānaṃ vihitaṃ yacca taddṛṣṭvā samupasthitāḥ || 8 ||
+28,9,संविधानं यथाहुस्ते रावणस्य दुरात्मनः । राम तद्ब्रुवतः सर्वं यथातथ्येन मे शृणु ॥ ९ ॥,saṃvidhānaṃ yathāhuste rāvaṇasya durātmanaḥ | rāma tadbruvataḥ sarvaṃ yathātathyena me śṛṇu || 9 ||
+28,10,पूर्वं प्रहस्तः सबलो द्वारमासाद्य तिष्ठति । दक्षिणं च महावीर्यौ महापार्श्वमहोदरौ ॥ १० ॥,pūrvaṃ prahastaḥ sabalo dvāramāsādya tiṣṭhati | dakṣiṇaṃ ca mahāvīryau mahāpārśvamahodarau || 10 ||
+28,11,इन्द्रजित् पश्चिमद्वारं राक्षसैर्बहुभिर्वृतः । पट्टसासिधनुष्मद्भिः शूलमुद्गरपाणिभिः ॥ ११ ॥,indrajit paścimadvāraṃ rākṣasairbahubhirvṛtaḥ | paṭṭasāsidhanuṣmadbhiḥ śūlamudgarapāṇibhiḥ || 11 ||
+28,12,नानाप्रहरणैः शूरैरावृतो रावणात्मजः । राक्षसानां सहस्रैस्तु बहुभिः शस्त्रपाणिभिः ॥ १२ ॥,nānāpraharaṇaiḥ śūrairāvṛto rāvaṇātmajaḥ | rākṣasānāṃ sahasraistu bahubhiḥ śastrapāṇibhiḥ || 12 ||
+28,13,युक्तः परमसंविग्नो राक्षसैर्बहुभिर्वृतः । उत्तरं नगरद्वारं रावणः स्वयमास्थितः ॥ १३ ॥,yuktaḥ paramasaṃvigno rākṣasairbahubhirvṛtaḥ | uttaraṃ nagaradvāraṃ rāvaṇaḥ svayamāsthitaḥ || 13 ||
+28,14,विरूपाक्षस्तु महता शूलखड्गधनुष्मता । बलेन राक्षसैः सार्धं मध्यमं गुल्ममास्थितः ॥ १४ ॥,virūpākṣastu mahatā śūlakhaḍgadhanuṣmatā | balena rākṣasaiḥ sārdhaṃ madhyamaṃ gulmamāsthitaḥ || 14 ||
+28,15,एतानेवंविधान् गुल्मांल् लङ्कायां समुदीक्ष्य ते । मामकाः सचिवाः सर्वे शीघ्रं पुनरिहागताः ॥ १५ ॥,etānevaṃvidhān gulmāṃl laṅkāyāṃ samudīkṣya te | māmakāḥ sacivāḥ sarve śīghraṃ punarihāgatāḥ || 15 ||
+28,16,गजानां च सहस्रं च रथानामयुतं पुरे । हयानामयुते द्वे च साग्रकोटी च रक्षसाम् ॥ १६ ॥,gajānāṃ ca sahasraṃ ca rathānāmayutaṃ pure | hayānāmayute dve ca sāgrakoṭī ca rakṣasām || 16 ||
+28,17,विक्रान्ता बलवन्तश्च संयुगेष्वाततायिनः । इष्टा राक्षसराजस्य नित्यमेते निशाचराः ॥ १७ ॥,vikrāntā balavantaśca saṃyugeṣvātatāyinaḥ | iṣṭā rākṣasarājasya nityamete niśācarāḥ || 17 ||
+28,18,एकैकस्यात्र युद्धार्थे राक्षसस्य विशां पते । परिवारः सहस्राणां सहस्रमुपतिष्ठते ॥ १८ ॥,ekaikasyātra yuddhārthe rākṣasasya viśāṃ pate | parivāraḥ sahasrāṇāṃ sahasramupatiṣṭhate || 18 ||
+28,19,एतां प्रवृत्तिं लङ्कायां मन्त्रिप्रोक्तं विभीषणः । रामं कमलपत्राक्षमिदमुत्तरमब्रवीत् ॥ १९ ॥,etāṃ pravṛttiṃ laṅkāyāṃ mantriproktaṃ vibhīṣaṇaḥ | rāmaṃ kamalapatrākṣamidamuttaramabravīt || 19 ||
+28,20,कुबेरं तु यदा राम रावणः प्रत्ययुध्यत । षष्टिः शतसहस्राणि तदा निर्यान्ति राक्षसाः ॥ २० ॥,kuberaṃ tu yadā rāma rāvaṇaḥ pratyayudhyata | ṣaṣṭiḥ śatasahasrāṇi tadā niryānti rākṣasāḥ || 20 ||
+28,21,पराक्रमेण वीर्येण तेजसा सत्त्वगौरवात् । सदृशा यो ऽत्र दर्पेण रावणस्य दुरात्मनः ॥ २१ ॥,parākrameṇa vīryeṇa tejasā sattvagauravāt | sadṛśā yo'tra darpeṇa rāvaṇasya durātmanaḥ || 21 ||
+28,22,अत्र मन्युर्न कर्तव्यो रोषये त्वां न भीषये । समर्थो ह्यसि वीर्येण सुराणामपि निग्रहे ॥ २२ ॥,atra manyurna kartavyo roṣaye tvāṃ na bhīṣaye | samartho hyasi vīryeṇa surāṇāmapi nigrahe || 22 ||
+28,23,तद्भवांश्चतुरङ्गेण बलेन महता वृतः । व्यूह्येदं वानरानीकं निर्मथिष्यसि रावणम् ॥ २३ ॥,tadbhavāṃścaturaṅgeṇa balena mahatā vṛtaḥ | vyūhyedaṃ vānarānīkaṃ nirmathiṣyasi rāvaṇam || 23 ||
+28,24,रावणावरजे वाक्यमेवं ब्रुवति राघवः । शत्रूणां प्रतिघातार्थमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २४ ॥,rāvaṇāvaraje vākyamevaṃ bruvati rāghavaḥ | śatrūṇāṃ pratighātārthamidaṃ vacanamabravīt || 24 ||
+28,25,पूर्वद्वारे तु लङ्काया नीलो वानरपुंगवः । प्रहस्तं प्रतियोद्धा स्याद्वानरैर्बहुभिर्वृतः ॥ २५ ॥,pūrvadvāre tu laṅkāyā nīlo vānarapuṃgavaḥ | prahastaṃ pratiyoddhā syādvānarairbahubhirvṛtaḥ || 25 ||
+28,26,अङ्गदो वालिपुत्रस्तु बलेन महता वृतः । दक्षिणे बाधतां द्वारे महापार्श्वमहोदरौ ॥ २६ ॥,aṅgado vāliputrastu balena mahatā vṛtaḥ | dakṣiṇe bādhatāṃ dvāre mahāpārśvamahodarau || 26 ||
+28,27,हनूमान्पश्चिमद्वारं निपीड्य पवनात्मजः । प्रविशत्वप्रमेयात्मा बहुभिः कपिभिर्वृतः ॥ २७ ॥,hanūmānpaścimadvāraṃ nipīḍya pavanātmajaḥ | praviśatvaprameyātmā bahubhiḥ kapibhirvṛtaḥ || 27 ||
+28,28,दैत्यदानवसंघानामृषीणां च महात्मनाम् । विप्रकारप्रियः क्षुद्रो वरदानबलान्वितः ॥ २८ ॥,daityadānavasaṃghānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām | viprakārapriyaḥ kṣudro varadānabalānvitaḥ || 28 ||
+28,29,परिक्रामति यः सर्वांल् लोकान् संतापयन्प्रजाः । तस्याहं राक्षसेन्द्रस्य स्वयमेव वधे धृतः ॥ २९ ॥,parikrāmati yaḥ sarvāṃl lokān saṃtāpayanprajāḥ | tasyāhaṃ rākṣasendrasya svayameva vadhe dhṛtaḥ || 29 ||
+28,30,उत्तरं नगरद्वारमहं सौमित्रिणा सह । निपीड्याभिप्रवेक्ष्यामि सबलो यत्र रावणः ॥ ३० ॥,uttaraṃ nagaradvāramahaṃ saumitriṇā saha | nipīḍyābhipravekṣyāmi sabalo yatra rāvaṇaḥ || 30 ||
+28,31,वानरेन्द्रश्च बलवानृक्षराजश्च जाम्बवान् । राक्षसेन्द्रानुजश्चैव गुल्मे भवतु मध्यमे ॥ ३१ ॥,vānarendraśca balavānṛkṣarājaśca jāmbavān | rākṣasendrānujaścaiva gulme bhavatu madhyame || 31 ||
+28,32,न चैव मानुषं रूपं कार्यं हरिभिराहवे । एषा भवतु नः संज्ञा युद्धे ऽस्मिन् वानरे बले ॥ ३२ ॥,na caiva mānuṣaṃ rūpaṃ kāryaṃ haribhirāhave | eṣā bhavatu naḥ saṃjñā yuddhe'smin vānare bale || 32 ||
+28,33,वानरा एव निश्चिह्नं स्वजने ऽस्मिन्भविष्यति । वयं तु मानुषेणैव सप्त योत्स्यामहे परान् ॥ ३३ ॥,vānarā eva niścihnaṃ svajane'sminbhaviṣyati | vayaṃ tu mānuṣeṇaiva sapta yotsyāmahe parān || 33 ||
+28,34,अहमेव सह भ्रात्रा लक्ष्मणेन महौजसा । आत्मना पञ्चमश्चायं सखा मम विभीषणः ॥ ३४ ॥,ahameva saha bhrātrā lakṣmaṇena mahaujasā | ātmanā pañcamaścāyaṃ sakhā mama vibhīṣaṇaḥ || 34 ||
+28,35,स रामः कार्यसिद्ध्यर्थमेवमुक्त्वा विभीषणम् । सुवेलारोहणे बुद्धिं चकार मतिमान्मतिम् ॥ ३५ ॥,sa rāmaḥ kāryasiddhyarthamevamuktvā vibhīṣaṇam | suvelārohaṇe buddhiṃ cakāra matimānmatim || 35 ||
+28,36,ततस्तु रामो महता बलेन प्रच्छाद्य सर्वां पृथिवीं महात्मा । प्रहृष्टरूपो ऽभिजगाम लङ्कां कृत्वा मतिं सो ऽरिवधे महात्मा ॥ ३६ ॥,tatastu rāmo mahatā balena pracchādya sarvāṃ pṛthivīṃ mahātmā | prahṛṣṭarūpo'bhijagāma laṅkāṃ kṛtvā matiṃ so'rivadhe mahātmā || 36 ||
+29,1,स तु कृत्वा सुवेलस्य मतिमारोहणं प्रति । लक्ष्मणानुगतो रामः सुग्रीवमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥,sa tu kṛtvā suvelasya matimārohaṇaṃ prati | lakṣmaṇānugato rāmaḥ sugrīvamidamabravīt || 1 ||
+29,2,विभीषणं च धर्मज्ञमनुरक्तं निशाचरम् । मन्त्रज्ञं च विधिज्ञं च श्लक्ष्णया परया गिरा ॥ २ ॥,vibhīṣaṇaṃ ca dharmajñamanuraktaṃ niśācaram | mantrajñaṃ ca vidhijñaṃ ca ślakṣṇayā parayā girā || 2 ||
+29,3,सुवेलं साधु शैलेन्द्रमिमं धातुशतैश्चितम् । अध्यारोहामहे सर्वे वत्स्यामो ऽत्र निशामिमाम् ॥ ३ ॥,suvelaṃ sādhu śailendramimaṃ dhātuśataiścitam | adhyārohāmahe sarve vatsyāmo'tra niśāmimām || 3 ||
+29,4,लङ्कां चालोकयिष्यामो निलयं तस्य रक्षसः । येन मे मरणान्ताय हृता भार्या दुरात्मना ॥ ४ ॥,laṅkāṃ cālokayiṣyāmo nilayaṃ tasya rakṣasaḥ | yena me maraṇāntāya hṛtā bhāryā durātmanā || 4 ||
+29,5,येन धर्मो न विज्ञातो न वृत्तं न कुलं तथा । राक्षस्या नीचया बुद्ध्या येन तद्गर्हितं कृतम् ॥ ५ ॥,yena dharmo na vijñāto na vṛttaṃ na kulaṃ tathā | rākṣasyā nīcayā buddhyā yena tadgarhitaṃ kṛtam || 5 ||
+29,6,यस्मिन्मे वर्धते रोषः कीर्तिते राक्षसाधमे । यस्यापराधान्नीचस्य वधं द्रक्ष्यामि रक्षसाम् ॥ ६ ॥,yasminme vardhate roṣaḥ kīrtite rākṣasādhame | yasyāparādhānnīcasya vadhaṃ drakṣyāmi rakṣasām || 6 ||
+29,7,एको हि कुरुते पापं कालपाशवशं गतः । नीचेनात्मापचारेण कुलं तेन विनश्यति ॥ ७ ॥,eko hi kurute pāpaṃ kālapāśavaśaṃ gataḥ | nīcenātmāpacāreṇa kulaṃ tena vinaśyati || 7 ||
+29,8,एवं संमन्त्रयन्नेव सक्रोधो रावणं प्रति । रामः सुवेलं वासाय चित्रसानुमुपारुहत् ॥ ८ ॥,evaṃ saṃmantrayanneva sakrodho rāvaṇaṃ prati | rāmaḥ suvelaṃ vāsāya citrasānumupāruhat || 8 ||
+29,9,पृष्ठतो लक्ष्मण चैनमन्वगच्छत् समाहितः । सशरं चापमुद्यम्य सुमहद्विक्रमे रतः ॥ ९ ॥,pṛṣṭhato lakṣmaṇa cainamanvagacchat samāhitaḥ | saśaraṃ cāpamudyamya sumahadvikrame rataḥ || 9 ||
+29,10,तमन्वरोहत् सुग्रीवः सामात्यः सविभीषणः । हनूमानङ्गदो नीलो मैन्दो द्विविद एव च ॥ १० ॥,tamanvarohat sugrīvaḥ sāmātyaḥ savibhīṣaṇaḥ | hanūmānaṅgado nīlo maindo dvivida eva ca || 10 ||
+29,11,गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः । पनसः कुमुदश्चैव हरो रम्भश्च यूथपः ॥ ११ ॥,gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ | panasaḥ kumudaścaiva haro rambhaśca yūthapaḥ || 11 ||
+29,12,एते चान्ये च बहवो वानराः शीघ्रगामिनः । ते वायुवेगप्रवणास्तं गिरिं गिरिचारिणः । अध्यारोहन्त शतशः सुवेलं यत्र राघवः ॥ १२ ॥,ete cānye ca bahavo vānarāḥ śīghragāminaḥ | te vāyuvegapravaṇāstaṃ giriṃ giricāriṇaḥ | adhyārohanta śataśaḥ suvelaṃ yatra rāghavaḥ || 12 ||
+29,13,ते त्वदीर्घेण कालेन गिरिमारुह्य सर्वतः । ददृशुः शिखरे तस्य विषक्तामिव खे पुरीम् ॥ १३ ॥,te tvadīrgheṇa kālena girimāruhya sarvataḥ | dadṛśuḥ śikhare tasya viṣaktāmiva khe purīm || 13 ||
+29,14,तां शुभां प्रवरद्वारां प्राकारवरशोभिताम् । लङ्कां राक्षससंपूर्णां ददृशुर्हरियूथपाः ॥ १४ ॥,tāṃ śubhāṃ pravaradvārāṃ prākāravaraśobhitām | laṅkāṃ rākṣasasaṃpūrṇāṃ dadṛśurhariyūthapāḥ || 14 ||
+29,15,प्राकारचयसंस्थैश्च तथा नीलैर्निशाचरैः । ददृशुस्ते हरिश्रेष्ठाः प्राकारमपरं कृतम् ॥ १५ ॥,prākāracayasaṃsthaiśca tathā nīlairniśācaraiḥ | dadṛśuste hariśreṣṭhāḥ prākāramaparaṃ kṛtam || 15 ||
+29,16,ते दृष्ट्वा वानराः सर्वे राक्षसान्युद्धकाङ्क्षिणः । मुमुचुर्विपुलान्नादांस्तत्र रामस्य पश्यतः ॥ १६ ॥,te dṛṣṭvā vānarāḥ sarve rākṣasānyuddhakāṅkṣiṇaḥ | mumucurvipulānnādāṃstatra rāmasya paśyataḥ || 16 ||
+29,17,ततो ऽस्तमगमत् सूर्यः संध्यया प्रतिरञ्जितः । पूर्णचन्द्रप्रदीपा च क्षपा समभिवर्तते ॥ १७ ॥,tato'stamagamat sūryaḥ saṃdhyayā pratirañjitaḥ | pūrṇacandrapradīpā ca kṣapā samabhivartate || 17 ||
+29,18,ततः स रामो हरिवाहिनीपतिर्विभीषणेन प्रतिनन्द्य सत्कृतः । सलक्ष्मणो यूथपयूथसंवृतः सुवेल पृष्ठे न्यवसद् यथासुखम् ॥ १८ ॥,tataḥ sa rāmo harivāhinīpatirvibhīṣaṇena pratinandya satkṛtaḥ | salakṣmaṇo yūthapayūthasaṃvṛtaḥ suvela pṛṣṭhe nyavasad yathāsukham || 18 ||
+30,1,तां रात्रिमुषितास्तत्र सुवेले हरिपुंगवाः । लङ्कायां ददृशुर्वीरा वनान्युपवनानि च ॥ १ ॥,tāṃ rātrimuṣitāstatra suvele haripuṃgavāḥ | laṅkāyāṃ dadṛśurvīrā vanānyupavanāni ca || 1 ||
+30,2,समसौम्यानि रम्याणि विशालान्यायतानि च । दृष्टिरम्याणि ते दृष्ट्वा बभूवुर्जातविस्मयाः ॥ २ ॥,samasaumyāni ramyāṇi viśālānyāyatāni ca | dṛṣṭiramyāṇi te dṛṣṭvā babhūvurjātavismayāḥ || 2 ||
+30,3,चम्पकाशोकपुंनागसालतालसमाकुला । तमालवनसंछन्ना नागमालासमावृता ॥ ३ ॥,campakāśokapuṃnāgasālatālasamākulā | tamālavanasaṃchannā nāgamālāsamāvṛtā || 3 ||
+30,4,हिन्तालैरर्जुनैर्नीपैः सप्तपर्णैश्च पुष्पितैः । तिलकैः कर्णिकारैश्च पटालैश्च समन्ततः ॥ ४ ॥,hintālairarjunairnīpaiḥ saptaparṇaiśca puṣpitaiḥ | tilakaiḥ karṇikāraiśca paṭālaiśca samantataḥ || 4 ||
+30,5,शुशुभे पुष्पिताग्रैश्च लतापरिगतैर्द्रुमैः । लङ्का बहुविधैर्दिव्यैर्यथेन्द्रस्यामरावती ॥ ५ ॥,śuśubhe puṣpitāgraiśca latāparigatairdrumaiḥ | laṅkā bahuvidhairdivyairyathendrasyāmarāvatī || 5 ||
+30,6,विचित्रकुसुमोपेतै रक्तकोमलपल्लवैः । शाद्वलैश्च तथा नीलैश्चित्राभिर्वनराजिभिः ॥ ६ ॥,vicitrakusumopetai raktakomalapallavaiḥ | śādvalaiśca tathā nīlaiścitrābhirvanarājibhiḥ || 6 ||
+30,7,गन्धाढ्यान्यभिरम्याणि पुष्पाणि च फलानि च । धारयन्त्यगमास्तत्र भूषणानीव मानवाः ॥ ७ ॥,gandhāḍhyānyabhiramyāṇi puṣpāṇi ca phalāni ca | dhārayantyagamāstatra bhūṣaṇānīva mānavāḥ || 7 ||
+30,8,तच्चैत्ररथसंकाशं मनोज्ञं नन्दनोपमम् । वनं सर्वर्तुकं रम्यं शुशुभे षट्पदायुतम् ॥ ८ ॥,taccaitrarathasaṃkāśaṃ manojñaṃ nandanopamam | vanaṃ sarvartukaṃ ramyaṃ śuśubhe ṣaṭpadāyutam || 8 ||
+30,9,नत्यूहकोयष्टिभकैर्नृत्यमानैश्च बर्हिभिः । रुतं परभृतानां च शुश्रुवे वननिर्झरे ॥ ९ ॥,natyūhakoyaṣṭibhakairnṛtyamānaiśca barhibhiḥ | rutaṃ parabhṛtānāṃ ca śuśruve vananirjhare || 9 ||
+30,10,नित्यमत्तविहंगानि भ्रमराचरितानि च । कोकिलाकुलषण्डानि विहगाभिरुतानि च ॥ १० ॥,nityamattavihaṃgāni bhramarācaritāni ca | kokilākulaṣaṇḍāni vihagābhirutāni ca || 10 ||
+30,11,भृङ्गराजाभिगीतानि भ्रमरैः सेवितानि च । कोणालकविघुष्टानि सारसाभिरुतानि च ॥ ११ ॥,bhṛṅgarājābhigītāni bhramaraiḥ sevitāni ca | koṇālakavighuṣṭāni sārasābhirutāni ca || 11 ||
+30,12,विविशुस्ते ततस्तानि वनान्युपवनानि च । हृष्टाः प्रमुदिता वीरा हरयः कामरूपिणः ॥ १२ ॥,viviśuste tatastāni vanānyupavanāni ca | hṛṣṭāḥ pramuditā vīrā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ || 12 ||
+30,13,तेषां प्रविशतां तत्र वानराणां महौजसाम् । पुष्पसंसर्गसुरभिर्ववौ घ्राणसुखो ऽनिलः ॥ १३ ॥,teṣāṃ praviśatāṃ tatra vānarāṇāṃ mahaujasām | puṣpasaṃsargasurabhirvavau ghrāṇasukho'nilaḥ || 13 ||
+30,14,अन्ये तु हरिवीराणां यूथान्निष्क्रम्य यूथपाः । सुग्रीवेणाभ्यनुज्ञाता लङ्कां जग्मुः पताकिनीम् ॥ १४ ॥,anye tu harivīrāṇāṃ yūthānniṣkramya yūthapāḥ | sugrīveṇābhyanujñātā laṅkāṃ jagmuḥ patākinīm || 14 ||
+30,15,वित्रासयन्तो विहगांस्त्रासयन्तो मृगद्विपान् । कम्पयन्तश्च तां लङ्कां नादैः स्वैर्नदतां वराः ॥ १५ ॥,vitrāsayanto vihagāṃstrāsayanto mṛgadvipān | kampayantaśca tāṃ laṅkāṃ nādaiḥ svairnadatāṃ varāḥ || 15 ||
+30,16,कुर्वन्तस्ते महावेगा महीं चारणपीडिताम् । रजश्च सहसैवोर्ध्वं जगाम चरणोद्धतम् ॥ १६ ॥,kurvantaste mahāvegā mahīṃ cāraṇapīḍitām | rajaśca sahasaivordhvaṃ jagāma caraṇoddhatam || 16 ||
+30,17,ऋक्षाः सिंहा वराहाश्च महिषा वारणा मृगाः । तेन शब्देन वित्रस्ता जग्मुर्भीता दिशो दश ॥ १७ ॥,ṛkṣāḥ siṃhā varāhāśca mahiṣā vāraṇā mṛgāḥ | tena śabdena vitrastā jagmurbhītā diśo daśa || 17 ||
+30,18,शिखरं तु त्रिकूटस्य प्रांशु चैकं दिविस्पृशम् । समन्तात् पुष्पसंछन्नं महारजतसंनिभम् ॥ १८ ॥,śikharaṃ tu trikūṭasya prāṃśu caikaṃ divispṛśam | samantāt puṣpasaṃchannaṃ mahārajatasaṃnibham || 18 ||
+30,19,शतयोजनविस्तीर्णं विमलं चारुदर्शनम् । श्लक्ष्णं श्रीमन्महच्चैव दुष्प्रापं शकुनैरपि ॥ १९ ॥,śatayojanavistīrṇaṃ vimalaṃ cārudarśanam | ślakṣṇaṃ śrīmanmahaccaiva duṣprāpaṃ śakunairapi || 19 ||
+30,20,मनसापि दुरारोहं किं पुनः कर्मणा जनैः । निविष्टा तत्र शिखरे लङ्का रावणपालिता ॥ २० ॥,manasāpi durārohaṃ kiṃ punaḥ karmaṇā janaiḥ | niviṣṭā tatra śikhare laṅkā rāvaṇapālitā || 20 ||
+30,21,सा पुरी गोपुरैरुच्चैः पाण्डुराम्बुदसंनिभैः । काञ्चनेन च सालेन राजतेन च शोभिता ॥ २१ ॥,sā purī gopurairuccaiḥ pāṇḍurāmbudasaṃnibhaiḥ | kāñcanena ca sālena rājatena ca śobhitā || 21 ||
+30,22,प्रासादैश्च विमानैश्च लङ्का परमभूषिता । घनैरिवातपापाये मध्यमं वैष्णवं पदम् ॥ २२ ॥,prāsādaiśca vimānaiśca laṅkā paramabhūṣitā | ghanairivātapāpāye madhyamaṃ vaiṣṇavaṃ padam || 22 ||
+30,23,यस्यां स्तम्भसहस्रेण प्रासादः समलंकृतः । कैलासशिखराकारो दृश्यते खमिवोल्लिखन् ॥ २३ ॥,yasyāṃ stambhasahasreṇa prāsādaḥ samalaṃkṛtaḥ | kailāsaśikharākāro dṛśyate khamivollikhan || 23 ||
+30,24,चैत्यः स राक्षसेन्द्रस्य बभूव पुरभूषणम् । शतेन रक्षसां नित्यं यः समग्रेण रक्ष्यते ॥ २४ ॥,caityaḥ sa rākṣasendrasya babhūva purabhūṣaṇam | śatena rakṣasāṃ nityaṃ yaḥ samagreṇa rakṣyate || 24 ||
+30,25,तां समृद्धां समृद्धार्थो लक्ष्मीवांल् लक्ष्मणाग्रजः । रावणस्य पुरीं रामो ददर्श सह वानरैः ॥ २५ ॥,tāṃ samṛddhāṃ samṛddhārtho lakṣmīvāṃl lakṣmaṇāgrajaḥ | rāvaṇasya purīṃ rāmo dadarśa saha vānaraiḥ || 25 ||
+30,26,तां रत्नपूर्णां बहुसंविधानां प्रासादमालाभिरलंकृतां च । पुरीं महायन्त्रकवाटमुख्यां ददर्श रामो महता बलेन ॥ २६ ॥,tāṃ ratnapūrṇāṃ bahusaṃvidhānāṃ prāsādamālābhiralaṃkṛtāṃ ca | purīṃ mahāyantrakavāṭamukhyāṃ dadarśa rāmo mahatā balena || 26 ||
+31,1,अथ तस्मिन्निमित्तानि दृष्ट्वा लक्ष्मणपूर्वजः । लक्ष्मणं लक्ष्मिसंपन्नमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥,atha tasminnimittāni dṛṣṭvā lakṣmaṇapūrvajaḥ | lakṣmaṇaṃ lakṣmisaṃpannamidaṃ vacanamabravīt || 1 ||
+31,2,परिगृह्योदकं शीतं वनानि फलवन्ति च । बलौघं संविभज्येमं व्यूह्य तिष्ठेम लक्ष्मण ॥ २ ॥,parigṛhyodakaṃ śītaṃ vanāni phalavanti ca | balaughaṃ saṃvibhajyemaṃ vyūhya tiṣṭhema lakṣmaṇa || 2 ||
+31,3,लोकक्षयकरं भीमं भयं पश्याम्युपस्थितम् । निबर्हणं प्रवीराणामृक्षवानररक्षसाम् ॥ ३ ॥,lokakṣayakaraṃ bhīmaṃ bhayaṃ paśyāmyupasthitam | nibarhaṇaṃ pravīrāṇāmṛkṣavānararakṣasām || 3 ||
+31,4,वाताश्च परुषं वान्ति कम्पते च वसुंधरा । पर्वताग्राणि वेपन्ते पतन्ति धरणीधराः ॥ ४ ॥,vātāśca paruṣaṃ vānti kampate ca vasuṃdharā | parvatāgrāṇi vepante patanti dharaṇīdharāḥ || 4 ||
+31,5,मेघाः क्रव्यादसंकाशाः परुषाः परुषस्वनाः । क्रूराः क्रूरं प्रवर्षन्ति मिश्रं शोणितबिन्दुभिः ॥ ५ ॥,meghāḥ kravyādasaṃkāśāḥ paruṣāḥ paruṣasvanāḥ | krūrāḥ krūraṃ pravarṣanti miśraṃ śoṇitabindubhiḥ || 5 ||
+31,6,रक्तचन्दनसंकाशा संध्यापरमदारुणा । ज्वलच्च निपतत्येतदादित्यादग्निमण्डलम् ॥ ६ ॥,raktacandanasaṃkāśā saṃdhyāparamadāruṇā | jvalacca nipatatyetadādityādagnimaṇḍalam || 6 ||
+31,7,आदित्यमभिवाश्यन्ते जनयन्तो महद्भयम् । दीना दीनस्वरा घोरा अप्रशस्ता मृगद्विजाः ॥ ७ ॥,ādityamabhivāśyante janayanto mahadbhayam | dīnā dīnasvarā ghorā apraśastā mṛgadvijāḥ || 7 ||
+31,8,रजन्यामप्रकाशश्च संतापयति चन्द्रमाः । कृष्णरक्तांशुपर्यन्तो यथा लोकस्य संक्षये ॥ ८ ॥,rajanyāmaprakāśaśca saṃtāpayati candramāḥ | kṛṣṇaraktāṃśuparyanto yathā lokasya saṃkṣaye || 8 ||
+31,9,ह्रस्वो रूक्षो ऽप्रशस्तश्च परिवेषः सुलोहितः । आदित्यमण्डले नीलं लक्ष्म लक्ष्मण दृश्यते ॥ ९ ॥,hrasvo rūkṣo'praśastaśca pariveṣaḥ sulohitaḥ | ādityamaṇḍale nīlaṃ lakṣma lakṣmaṇa dṛśyate || 9 ||
+31,10,दृश्यन्ते न यथावच्च नक्षत्राण्यभिवर्तते । युगान्तमिव लोकस्य पश्य लक्ष्मण शंसति ॥ १० ॥,dṛśyante na yathāvacca nakṣatrāṇyabhivartate | yugāntamiva lokasya paśya lakṣmaṇa śaṃsati || 10 ||
+31,11,काकाः श्येनास्तथा गृध्रा नीचैः परिपतन्ति च । शिवाश्चाप्यशिवा वाचः प्रवदन्ति महास्वनाः ॥ ११ ॥,kākāḥ śyenāstathā gṛdhrā nīcaiḥ paripatanti ca | śivāścāpyaśivā vācaḥ pravadanti mahāsvanāḥ || 11 ||
+31,12,क्षिप्रमद्य दुराधर्षां पुरीं रावणपालिताम् । अभियाम जवेनैव सर्वतो हरिभिर्वृताः ॥ १२ ॥,kṣipramadya durādharṣāṃ purīṃ rāvaṇapālitām | abhiyāma javenaiva sarvato haribhirvṛtāḥ || 12 ||
+31,13,इत्येवं तु वदन् वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजः । तस्मादवातरच्छीघ्रं पर्वताग्रान्महाबलः ॥ १३ ॥,ityevaṃ tu vadan vīro lakṣmaṇaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ | tasmādavātaracchīghraṃ parvatāgrānmahābalaḥ || 13 ||
+31,14,अवतीर्य तु धर्मात्मा तस्माच्छैलात् स राघवः । परैः परमदुर्धर्षं ददर्श बलमात्मनः ॥ १४ ॥,avatīrya tu dharmātmā tasmācchailāt sa rāghavaḥ | paraiḥ paramadurdharṣaṃ dadarśa balamātmanaḥ || 14 ||
+31,15,संनह्य तु ससुग्रीवः कपिराजबलं महत् । कालज्ञो राघवः काले संयुगायाभ्यचोदयत् ॥ १५ ॥,saṃnahya tu sasugrīvaḥ kapirājabalaṃ mahat | kālajño rāghavaḥ kāle saṃyugāyābhyacodayat || 15 ||
+31,16,ततः काले महाबाहुर्बलेन महता वृतः । प्रस्थितः पुरतो धन्वी लङ्कामभिमुखः पुरीम् ॥ १६ ॥,tataḥ kāle mahābāhurbalena mahatā vṛtaḥ | prasthitaḥ purato dhanvī laṅkāmabhimukhaḥ purīm || 16 ||
+31,17,तं विभीषण सुग्रीवौ हनूमाञ्जाम्बवान्नलः । ऋक्षराजस्तथा नीलो लक्ष्मणश्चान्ययुस्तदा ॥ १७ ॥,taṃ vibhīṣaṇa sugrīvau hanūmāñjāmbavānnalaḥ | ṛkṣarājastathā nīlo lakṣmaṇaścānyayustadā || 17 ||
+31,18,ततः पश्चात् सुमहती पृतनर्क्षवनौकसाम् । प्रच्छाद्य महतीं भूमिमनुयाति स्म राघवम् ॥ १८ ॥,tataḥ paścāt sumahatī pṛtanarkṣavanaukasām | pracchādya mahatīṃ bhūmimanuyāti sma rāghavam || 18 ||
+31,19,शैलशृङ्गाणि शतशः प्रवृद्धांश्च महीरुहाम् । जगृहुः कुञ्जरप्रख्या वानराः परवारणाः ॥ १९ ॥,śailaśṛṅgāṇi śataśaḥ pravṛddhāṃśca mahīruhām | jagṛhuḥ kuñjaraprakhyā vānarāḥ paravāraṇāḥ || 19 ||
+31,20,तौ त्वदीर्घेण कालेन भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । रावणस्य पुरीं लङ्कामासेदतुररिंदमौ ॥ २० ॥,tau tvadīrgheṇa kālena bhrātarau rāmalakṣmaṇau | rāvaṇasya purīṃ laṅkāmāsedaturariṃdamau || 20 ||
+31,21,पताकामालिनीं रम्यामुद्यानवनशोभिताम् । चित्रवप्रां सुदुष्प्रापामुच्चप्राकारतोरणाम् ॥ २१ ॥,patākāmālinīṃ ramyāmudyānavanaśobhitām | citravaprāṃ suduṣprāpāmuccaprākāratoraṇām || 21 ||
+31,22,तां सुरैरपि दुर्धर्षां रामवाक्यप्रचोदिताः । यथानिदेशं संपीड्य न्यविशन्त वनौकसः ॥ २२ ॥,tāṃ surairapi durdharṣāṃ rāmavākyapracoditāḥ | yathānideśaṃ saṃpīḍya nyaviśanta vanaukasaḥ || 22 ||
+31,23,लङ्कायास्तूत्तरद्वारं शैलशृङ्गमिवोन्नतम् । रामः सहानुजो धन्वी जुगोप च रुरोध च ॥ २३ ॥,laṅkāyāstūttaradvāraṃ śailaśṛṅgamivonnatam | rāmaḥ sahānujo dhanvī jugopa ca rurodha ca || 23 ||
+31,24,लङ्कामुपनिविष्टश्च रामो दशरथात्मजः । लक्ष्मणानुचरो वीरः पुरीं रावणपालिताम् ॥ २४ ॥,laṅkāmupaniviṣṭaśca rāmo daśarathātmajaḥ | lakṣmaṇānucaro vīraḥ purīṃ rāvaṇapālitām || 24 ||
+31,25,उत्तरद्वारमासाद्य यत्र तिष्ठति रावणः । नान्यो रामाद्धि तद्द्वारं समर्थः परिरक्षितुम् ॥ २५ ॥,uttaradvāramāsādya yatra tiṣṭhati rāvaṇaḥ | nānyo rāmāddhi taddvāraṃ samarthaḥ parirakṣitum || 25 ||
+31,26,रावणाधिष्ठितं भीमं वरुणेनेव सागरम् । सायुधौ राक्षसैर्भीमैरभिगुप्तं समन्ततः । लघूनां त्रासजननं पातालमिव दानवैः ॥ २६ ॥,rāvaṇādhiṣṭhitaṃ bhīmaṃ varuṇeneva sāgaram | sāyudhau rākṣasairbhīmairabhiguptaṃ samantataḥ | laghūnāṃ trāsajananaṃ pātālamiva dānavaiḥ || 26 ||
+31,27,विन्यस्तानि च योधानां बहूनि विविधानि च । ददर्शायुधजालानि तथैव कवचानि च ॥ २७ ॥,vinyastāni ca yodhānāṃ bahūni vividhāni ca | dadarśāyudhajālāni tathaiva kavacāni ca || 27 ||
+31,28,पूर्वं तु द्वारमासाद्य नीलो हरिचमूपतिः । अतिष्ठत् सह मैन्देन द्विविदेन च वीर्यवान् ॥ २८ ॥,pūrvaṃ tu dvāramāsādya nīlo haricamūpatiḥ | atiṣṭhat saha maindena dvividena ca vīryavān || 28 ||
+31,29,अङ्गदो दक्षिणद्वारं जग्राह सुमहाबलः । ऋषभेण गवाक्षेण गजेन गवयेन च ॥ २९ ॥,aṅgado dakṣiṇadvāraṃ jagrāha sumahābalaḥ | ṛṣabheṇa gavākṣeṇa gajena gavayena ca || 29 ||
+31,30,हनूमान्पश्चिमद्वारं ररक्ष बलवान् कपिः । प्रमाथि प्रघसाभ्यां च वीरैरन्यैश्च संगतः ॥ ३० ॥,hanūmānpaścimadvāraṃ rarakṣa balavān kapiḥ | pramāthi praghasābhyāṃ ca vīrairanyaiśca saṃgataḥ || 30 ||
+31,31,मध्यमे च स्वयं गुल्मे सुग्रीवः समतिष्ठत । सह सर्वैर्हरिश्रेष्ठैः सुपर्णश्वसनोपमैः ॥ ३१ ॥,madhyame ca svayaṃ gulme sugrīvaḥ samatiṣṭhata | saha sarvairhariśreṣṭhaiḥ suparṇaśvasanopamaiḥ || 31 ||
+31,32,वानराणां तु षट्त्रिंशत् कोट्यः प्रख्यातयूथपाः । निपीड्योपनिविष्टाश्च सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ ३२ ॥,vānarāṇāṃ tu ṣaṭtriṃśat koṭyaḥ prakhyātayūthapāḥ | nipīḍyopaniviṣṭāśca sugrīvo yatra vānaraḥ || 32 ||
+31,33,शासनेन तु रामस्य लक्ष्मणः सविभीषणः । द्वारे द्वारे हरीणां तु कोटिं कोटिं न्यवेशयत् ॥ ३३ ॥,śāsanena tu rāmasya lakṣmaṇaḥ savibhīṣaṇaḥ | dvāre dvāre harīṇāṃ tu koṭiṃ koṭiṃ nyaveśayat || 33 ||
+31,34,पश्चिमेन तु रामस्य सुग्रीवः सह जाम्बवान् । अदूरान्मध्यमे गुल्मे तस्थौ बहुबलानुगः ॥ ३४ ॥,paścimena tu rāmasya sugrīvaḥ saha jāmbavān | adūrānmadhyame gulme tasthau bahubalānugaḥ || 34 ||
+31,35,ते तु वानरशार्दूलाः शार्दूला इव दंष्ट्रिणः । गृहीत्वा द्रुमशैलाग्रान् हृष्टा युद्धाय तस्थिरे ॥ ३५ ॥,te tu vānaraśārdūlāḥ śārdūlā iva daṃṣṭriṇaḥ | gṛhītvā drumaśailāgrān hṛṣṭā yuddhāya tasthire || 35 ||
+31,36,सर्वे विकृतलाङ्गूलाः सर्वे दंष्ट्रानखायुधाः । सर्वे विकृतचित्राङ्गाः सर्वे च विकृताननाः ॥ ३६ ॥,sarve vikṛtalāṅgūlāḥ sarve daṃṣṭrānakhāyudhāḥ | sarve vikṛtacitrāṅgāḥ sarve ca vikṛtānanāḥ || 36 ||
+31,37,दशनागबलाः के चित् के चिद्दशगुणोत्तराः । के चिन्नागसहस्रस्य बभूवुस्तुल्यविक्रमाः ॥ ३७ ॥,daśanāgabalāḥ ke cit ke ciddaśaguṇottarāḥ | ke cinnāgasahasrasya babhūvustulyavikramāḥ || 37 ||
+31,38,सन्ति चौघा बलाः के चित् के चिच्छतगुणोत्तराः । अप्रमेयबलाश्चान्ये तत्रासन् हरियूथपाः ॥ ३८ ॥,santi caughā balāḥ ke cit ke cicchataguṇottarāḥ | aprameyabalāścānye tatrāsan hariyūthapāḥ || 38 ||
+31,39,अद्भुतश्च विचित्रश्च तेषामासीत् समागमः । तत्र वानरसैन्यानां शलभानामिवोद्गमः ॥ ३९ ॥,adbhutaśca vicitraśca teṣāmāsīt samāgamaḥ | tatra vānarasainyānāṃ śalabhānāmivodgamaḥ || 39 ||
+31,40,परिपूर्णमिवाकाशं संछन्नेव च मेदिनी । लङ्कामुपनिविष्टैश्च संपतद्भिश्च वानरैः ॥ ४० ॥,paripūrṇamivākāśaṃ saṃchanneva ca medinī | laṅkāmupaniviṣṭaiśca saṃpatadbhiśca vānaraiḥ || 40 ||
+31,41,शतं शतसहस्राणां पृथगृक्षवनौकसाम् । लङ्का द्वाराण्युपाजग्मुरन्ये योद्धुं समन्ततः ॥ ४१ ॥,śataṃ śatasahasrāṇāṃ pṛthagṛkṣavanaukasām | laṅkā dvārāṇyupājagmuranye yoddhuṃ samantataḥ || 41 ||
+31,42,आवृतः स गिरिः सर्वैस्तैः समन्तात् प्लवंगमैः । अयुतानां सहस्रं च पुरीं तामभ्यवर्तत ॥ ४२ ॥,āvṛtaḥ sa giriḥ sarvaistaiḥ samantāt plavaṃgamaiḥ | ayutānāṃ sahasraṃ ca purīṃ tāmabhyavartata || 42 ||
+31,43,वानरैर्बलवद्भिश्च बभूव द्रुमपाणिभिः । सर्वतः संवृता लङ्का दुष्प्रवेशापि वायुना ॥ ४३ ॥,vānarairbalavadbhiśca babhūva drumapāṇibhiḥ | sarvataḥ saṃvṛtā laṅkā duṣpraveśāpi vāyunā || 43 ||
+31,44,राक्षसा विस्मयं जग्मुः सहसाभिनिपीडिताः । वानरैर्मेघसंकाशैः शक्रतुल्यपराक्रमैः ॥ ४४ ॥,rākṣasā vismayaṃ jagmuḥ sahasābhinipīḍitāḥ | vānarairmeghasaṃkāśaiḥ śakratulyaparākramaiḥ || 44 ||
+31,45,महाञ् शब्दो ऽभवत्तत्र बलौघस्याभिवर्ततः । सागरस्येव भिन्नस्य यथा स्यात् सलिलस्वनः ॥ ४५ ॥,mahāñ śabdo'bhavattatra balaughasyābhivartataḥ | sāgarasyeva bhinnasya yathā syāt salilasvanaḥ || 45 ||
+31,46,तेन शब्देन महता सप्राकारा सतोरणा । लङ्का प्रचलिता सर्वा सशैलवनकानना ॥ ४६ ॥,tena śabdena mahatā saprākārā satoraṇā | laṅkā pracalitā sarvā saśailavanakānanā || 46 ||
+31,47,रामलक्ष्मणगुप्ता सा सुग्रीवेण च वाहिनी । बभूव दुर्धर्षतरा सर्वैरपि सुरासुरैः ॥ ४७ ॥,rāmalakṣmaṇaguptā sā sugrīveṇa ca vāhinī | babhūva durdharṣatarā sarvairapi surāsuraiḥ || 47 ||
+31,48,राघवः संनिवेश्यैवं सैन्यं स्वं रक्षसां वधे । संमन्त्र्य मन्त्रिभिः सार्धं निश्चित्य च पुनः पुनः ॥ ४८ ॥,rāghavaḥ saṃniveśyaivaṃ sainyaṃ svaṃ rakṣasāṃ vadhe | saṃmantrya mantribhiḥ sārdhaṃ niścitya ca punaḥ punaḥ || 48 ||
+31,49,आनन्तर्यमभिप्रेप्सुः क्रमयोगार्थतत्त्ववित् । विभीषणस्यानुमते राजधर्ममनुस्मरन् । अङ्गदं वालितनयं समाहूयेदमब्रवीत् ॥ ४९ ॥,ānantaryamabhiprepsuḥ kramayogārthatattvavit | vibhīṣaṇasyānumate rājadharmamanusmaran | aṅgadaṃ vālitanayaṃ samāhūyedamabravīt || 49 ||
+31,50,गत्वा सौम्य दशग्रीवं ब्रूहि मद्वचनात् कपे । लङ्घयित्वा पुरीं लङ्कां भयं त्यक्त्वा गतव्यथः ॥ ५० ॥,gatvā saumya daśagrīvaṃ brūhi madvacanāt kape | laṅghayitvā purīṃ laṅkāṃ bhayaṃ tyaktvā gatavyathaḥ || 50 ||
+31,51,भ्रष्टश्रीकगतैश्वर्यमुमूर्षो नष्टचेतनः । ऋषीणां देवतानां च गन्धर्वाप्सरसां तथा ॥ ५१ ॥,bhraṣṭaśrīkagataiśvaryamumūrṣo naṣṭacetanaḥ | ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca gandharvāpsarasāṃ tathā || 51 ||
+31,52,नागानामथ यक्षाणां राज्ञां च रजनीचर । यच्च पापं कृतं मोहादवलिप्तेन राक्षस ॥ ५२ ॥,nāgānāmatha yakṣāṇāṃ rājñāṃ ca rajanīcara | yacca pāpaṃ kṛtaṃ mohādavaliptena rākṣasa || 52 ||
+31,53,नूनमद्य गतो दर्पः स्वयम्भू वरदानजः । यस्य दण्डधरस्ते ऽहं दाराहरणकर्शितः । दण्डं धारयमाणस्तु लङ्काद्वरे व्यवस्थितः ॥ ५३ ॥,nūnamadya gato darpaḥ svayambhū varadānajaḥ | yasya daṇḍadharaste'haṃ dārāharaṇakarśitaḥ | daṇḍaṃ dhārayamāṇastu laṅkādvare vyavasthitaḥ || 53 ||
+31,54,पदवीं देवतानां च महर्षीणां च राक्षस । राजर्षीणां च सर्वेषां गमिष्यसि मया हतः ॥ ५४ ॥,padavīṃ devatānāṃ ca maharṣīṇāṃ ca rākṣasa | rājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ gamiṣyasi mayā hataḥ || 54 ||
+31,55,बलेन येन वै सीतां मायया राक्षसाधम । मामतिक्रामयित्वा त्वं हृतवांस्तद्विदर्शय ॥ ५५ ॥,balena yena vai sītāṃ māyayā rākṣasādhama | māmatikrāmayitvā tvaṃ hṛtavāṃstadvidarśaya || 55 ||
+31,56,अराक्षसमिमं लोकं कर्तास्मि निशितैः शरैः । न चेच्छरणमभ्येषि मामुपादाय मैथिलीम् ॥ ५६ ॥,arākṣasamimaṃ lokaṃ kartāsmi niśitaiḥ śaraiḥ | na ceccharaṇamabhyeṣi māmupādāya maithilīm || 56 ||
+31,57,धर्मात्मा रक्षसां श्रेष्ठः संप्राप्तो ऽयं विभीषणः । लङ्कैश्वर्यं ध्रुवं श्रीमानयं प्राप्नोत्यकण्टकम् ॥ ५७ ॥,dharmātmā rakṣasāṃ śreṣṭhaḥ saṃprāpto'yaṃ vibhīṣaṇaḥ | laṅkaiśvaryaṃ dhruvaṃ śrīmānayaṃ prāpnotyakaṇṭakam || 57 ||
+31,58,न हि राज्यमधर्मेण भोक्तुं क्षणमपि त्वया । शक्यं मूर्खसहायेन पापेनाविजितात्मना ॥ ५८ ॥,na hi rājyamadharmeṇa bhoktuṃ kṣaṇamapi tvayā | śakyaṃ mūrkhasahāyena pāpenāvijitātmanā || 58 ||
+31,59,युध्यस्व वा धृतिं कृत्वा शौर्यमालम्ब्य राक्षस । मच्छरैस्त्वं रणे शान्तस्ततः पूतो भविष्यसि ॥ ५९ ॥,yudhyasva vā dhṛtiṃ kṛtvā śauryamālambya rākṣasa | maccharaistvaṃ raṇe śāntastataḥ pūto bhaviṣyasi || 59 ||
+31,60,यद्या���िशसि लोकांस्त्रीन्पक्षिभूतो मनोजवः । मम चक्षुष्पथं प्राप्य न जीवन्प्रतियास्यसि ॥ ६० ॥,yadyāviśasi lokāṃstrīnpakṣibhūto manojavaḥ | mama cakṣuṣpathaṃ prāpya na jīvanpratiyāsyasi || 60 ||
+31,61,ब्रवीमि त्वां हितं वाक्यं क्रियतामौर्ध्वदेकिकम् । सुदृष्टा क्रियतां लङ्का जीवितं ते मयि स्थितम् ॥ ६१ ॥,bravīmi tvāṃ hitaṃ vākyaṃ kriyatāmaurdhvadekikam | sudṛṣṭā kriyatāṃ laṅkā jīvitaṃ te mayi sthitam || 61 ||
+31,62,इत्युक्तः स तु तारेयो रामेणाक्लिष्टकर्मणा । जगामाकाशमाविश्य मूर्तिमानिव हव्यवाट् ॥ ६२ ॥,ityuktaḥ sa tu tāreyo rāmeṇākliṣṭakarmaṇā | jagāmākāśamāviśya mūrtimāniva havyavāṭ || 62 ||
+31,63,सो ऽतिपत्य मुहूर्तेन श्रीमान् रावणमन्दिरम् । ददर्शासीनमव्यग्रं रावणं सचिवैः सह ॥ ६३ ॥,so'tipatya muhūrtena śrīmān rāvaṇamandiram | dadarśāsīnamavyagraṃ rāvaṇaṃ sacivaiḥ saha || 63 ||
+31,64,ततस्तस्याविदूरेण निपत्य हरिपुंगवः । दीप्ताग्निसदृशस्तस्थावङ्गदः कनकाङ्गदः ॥ ६४ ॥,tatastasyāvidūreṇa nipatya haripuṃgavaḥ | dīptāgnisadṛśastasthāvaṅgadaḥ kanakāṅgadaḥ || 64 ||
+31,65,तद् रामवचनं सर्वमन्यूनाधिकमुत्तमम् । सामात्यं श्रावयामास निवेद्यात्मानमात्मना ॥ ६५ ॥,tad rāmavacanaṃ sarvamanyūnādhikamuttamam | sāmātyaṃ śrāvayāmāsa nivedyātmānamātmanā || 65 ||
+31,66,दूतो ऽहं कोसलेन्द्रस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः । वालिपुत्रो ऽङ्गदो नाम यदि ते श्रोत्रमागतः ॥ ६६ ॥,dūto'haṃ kosalendrasya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ | vāliputro'ṅgado nāma yadi te śrotramāgataḥ || 66 ||
+31,67,आह त्वां राघवो रामः कौसल्यानन्दवर्धनः । निष्पत्य प्रतियुध्यस्व नृशंसं पुरुषाधम ॥ ६७ ॥,āha tvāṃ rāghavo rāmaḥ kausalyānandavardhanaḥ | niṣpatya pratiyudhyasva nṛśaṃsaṃ puruṣādhama || 67 ||
+31,68,हन्तास्मि त्वां सहामात्यं सपुत्रज्ञातिबान्धवम् । निरुद्विग्नास्त्रयो लोका भविष्यन्ति हते त्वयि ॥ ६८ ॥,hantāsmi tvāṃ sahāmātyaṃ saputrajñātibāndhavam | nirudvignāstrayo lokā bhaviṣyanti hate tvayi || 68 ||
+31,69,देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । शत्रुमद्योद्धरिष्यामि त्वामृषीणां च कण्टकम् ॥ ६९ ॥,devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām | śatrumadyoddhariṣyāmi tvāmṛṣīṇāṃ ca kaṇṭakam || 69 ||
+31,70,विभीषणस्य चैश्वर्यं भविष्यति हते त्वयि । न चेत् सत्कृत्य वैदेहीं प्रणिपत्य प्रदास्यसि ॥ ७० ॥,vibhīṣaṇasya caiśvaryaṃ bhaviṣyati hate tvayi | na cet satkṛtya vaidehīṃ praṇipatya pradāsyasi || 70 ||
+31,71,इत्येवं परुषं वाक्यं ब्रुवाणे हरिपुंगवे । अमर्षवशमापन्नो निशाचरगणेश्वरः ॥ ७१ ॥,ityevaṃ paruṣaṃ vākyaṃ bruvāṇe haripuṃgave | amarṣavaśamāpanno niśācaragaṇeśvaraḥ || 71 ||
+31,72,ततः स रोषताम्राक्षः शशास सचिवांस्तदा । गृह्यतामेष दुर्मेधा वध्यतामिति चासकृत् ॥ ७२ ॥,tataḥ sa roṣatāmrākṣaḥ śaśāsa sacivāṃstadā | gṛhyatāmeṣa durmedhā vadhyatāmiti cāsakṛt || 72 ||
+31,73,रावणस्य वचः श्रुत्वा दीप्ताग्निसमतेजसः । जगृहुस्तं ततो घोराश्चत्वारो रजनीचराः ॥ ७३ ॥,rāvaṇasya vacaḥ śrutvā dīptāgnisamatejasaḥ | jagṛhusta��� tato ghorāścatvāro rajanīcarāḥ || 73 ||
+31,74,ग्राहयामास तारेयः स्वयमात्मानमात्मना । बलं दर्शयितुं वीरो यातुधानगणे तदा ॥ ७४ ॥,grāhayāmāsa tāreyaḥ svayamātmānamātmanā | balaṃ darśayituṃ vīro yātudhānagaṇe tadā || 74 ||
+31,75,स तान्बाहुद्वये सक्तानादाय पतगानिव । प्रासादं शैलसंकाशमुत्पापाताङ्गदस्तदा ॥ ७५ ॥,sa tānbāhudvaye saktānādāya patagāniva | prāsādaṃ śailasaṃkāśamutpāpātāṅgadastadā || 75 ||
+31,76,ते ऽन्तरिक्षाद्विनिर्धूतास्तस्य वेगेन राक्षसाः । भुमौ निपतिताः सर्वे राक्षसेन्द्रस्य पश्यतः ॥ ७६ ॥,te'ntarikṣādvinirdhūtāstasya vegena rākṣasāḥ | bhumau nipatitāḥ sarve rākṣasendrasya paśyataḥ || 76 ||
+31,77,ततः प्रासादशिखरं शैलशृङ्गमिवोन्नतम् । तत् पफाल तदाक्रान्तं दशग्रीवस्य पश्यतः ॥ ७७ ॥,tataḥ prāsādaśikharaṃ śailaśṛṅgamivonnatam | tat paphāla tadākrāntaṃ daśagrīvasya paśyataḥ || 77 ||
+31,78,भङ्क्त्वा प्रासादशिखरं नाम विश्राव्य चात्मनः । विनद्य सुमहानादमुत्पपात विहायसा ॥ ७८ ॥,bhaṅktvā prāsādaśikharaṃ nāma viśrāvya cātmanaḥ | vinadya sumahānādamutpapāta vihāyasā || 78 ||
+31,79,रावणस्तु परं चक्रे क्रोधं प्रासादधर्षणात् । विनाशं चात्मनः पश्यन्निःश्वासपरमो ऽभवत् ॥ ७९ ॥,rāvaṇastu paraṃ cakre krodhaṃ prāsādadharṣaṇāt | vināśaṃ cātmanaḥ paśyanniḥśvāsaparamo'bhavat || 79 ||
+31,80,रामस्तु बहुभिर्हृष्टैर्निनदद्भिः प्लवंगमैः । वृतो रिपुवधाकाङ्क्षी युद्धायैवाभ्यवर्तत ॥ ८० ॥,rāmastu bahubhirhṛṣṭairninadadbhiḥ plavaṃgamaiḥ | vṛto ripuvadhākāṅkṣī yuddhāyaivābhyavartata || 80 ||
+31,81,सुषेणस्तु महावीर्यो गिरिकूटोपमो हरिः । बहुभिः संवृतस्तत्र वानरैः कामरूपिभिः ॥ ८१ ॥,suṣeṇastu mahāvīryo girikūṭopamo hariḥ | bahubhiḥ saṃvṛtastatra vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ || 81 ||
+31,82,चतुर्द्वाराणि सर्वाणि सुग्रीववचनात् कपिः । पर्याक्रमत दुर्धर्षो नक्षत्राणीव चन्द्रमाः ॥ ८२ ॥,caturdvārāṇi sarvāṇi sugrīvavacanāt kapiḥ | paryākramata durdharṣo nakṣatrāṇīva candramāḥ || 82 ||
+31,83,तेषामक्षौहिणिशतं समवेक्ष्य वनौकसाम् । लङ्कामुपनिविष्टानां सागरं चातिवर्तताम् ॥ ८३ ॥,teṣāmakṣauhiṇiśataṃ samavekṣya vanaukasām | laṅkāmupaniviṣṭānāṃ sāgaraṃ cātivartatām || 83 ||
+31,84,राक्षसा विस्मयं जग्मुस्त्रासं जग्मुस्तथापरे । अपरे समरोद्धर्षाद्धर्षमेवोपपेदिरे ॥ ८४ ॥,rākṣasā vismayaṃ jagmustrāsaṃ jagmustathāpare | apare samaroddharṣāddharṣamevopapedire || 84 ||
+31,85,कृत्स्नं हि कपिभिर्व्याप्तं प्राकारपरिखान्तरम् । ददृशू राक्षसा दीनाः प्राकारं वानरीकृतम् ॥ ८५ ॥,kṛtsnaṃ hi kapibhirvyāptaṃ prākāraparikhāntaram | dadṛśū rākṣasā dīnāḥ prākāraṃ vānarīkṛtam || 85 ||
+31,86,तस्मिन्महाभीषणके प्रवृत्ते कोलाहले राक्षसराजधान्याम् । प्रगृह्य रक्षांसि महायुधानि युगान्तवाता इव संविचेरुः ॥ ८६ ॥,tasminmahābhīṣaṇake pravṛtte kolāhale rākṣasarājadhānyām | pragṛhya rakṣāṃsi mahāyudhāni yugāntavātā iva saṃviceruḥ || 86 ||
+32,1,ततस्ते राक्षसास्तत्र गत्वा रावणमन्दिरम् । न्यवेदयन्प��रीं रुद्धां रामेण सह वानरैः ॥ १ ॥,tataste rākṣasāstatra gatvā rāvaṇamandiram | nyavedayanpurīṃ ruddhāṃ rāmeṇa saha vānaraiḥ || 1 ||
+32,2,रुद्धां तु नगरीं श्रुत्वा जातक्रोधो निशाचरः । विधानं द्विगुणं श्रुत्वा प्रासादं सो ऽध्यरोहत ॥ २ ॥,ruddhāṃ tu nagarīṃ śrutvā jātakrodho niśācaraḥ | vidhānaṃ dviguṇaṃ śrutvā prāsādaṃ so'dhyarohata || 2 ||
+32,3,स ददर्शावृतां लङ्कां सशैलवनकाननाम् । असंख्येयैर्हरिगणैः सर्वतो युद्धकाङ्क्षिभिः ॥ ३ ॥,sa dadarśāvṛtāṃ laṅkāṃ saśailavanakānanām | asaṃkhyeyairharigaṇaiḥ sarvato yuddhakāṅkṣibhiḥ || 3 ||
+32,4,स दृष्ट्वा वानरैः सर्वां वसुधां कवलीकृताम् । कथं क्षपयितव्याः स्युरिति चिन्तापरो ऽभवत् ॥ ४ ॥,sa dṛṣṭvā vānaraiḥ sarvāṃ vasudhāṃ kavalīkṛtām | kathaṃ kṣapayitavyāḥ syuriti cintāparo'bhavat || 4 ||
+32,5,स चिन्तयित्वा सुचिरं धैर्यमालम्ब्य रावणः । राघवं हरियूथांश्च ददर्शायतलोचनः ॥ ५ ॥,sa cintayitvā suciraṃ dhairyamālambya rāvaṇaḥ | rāghavaṃ hariyūthāṃśca dadarśāyatalocanaḥ || 5 ||
+32,6,प्रेक्षतो राक्षसेन्द्रस्य तान्यनीकानि भागशः । राघवप्रियकामार्थं लङ्कामारुरुहुस्तदा ॥ ६ ॥,prekṣato rākṣasendrasya tānyanīkāni bhāgaśaḥ | rāghavapriyakāmārthaṃ laṅkāmāruruhustadā || 6 ||
+32,7,ते ताम्रवक्त्रा हेमाभा रामार्थे त्यक्तजीविताः । लङ्कामेवाह्यवर्तन्त सालतालशिलायुधाः ॥ ७ ॥,te tāmravaktrā hemābhā rāmārthe tyaktajīvitāḥ | laṅkāmevāhyavartanta sālatālaśilāyudhāḥ || 7 ||
+32,8,ते द्रुमैः पर्वताग्रैश्च मुष्टिभिश्च प्लवंगमाः । प्रासादाग्राणि चोच्चानि ममन्तुस्तोरणानि च ॥ ८ ॥,te drumaiḥ parvatāgraiśca muṣṭibhiśca plavaṃgamāḥ | prāsādāgrāṇi coccāni mamantustoraṇāni ca || 8 ||
+32,9,पारिखाः पूरयन्ति स्म प्रसन्नसलिलायुताः । पांसुभिः पर्वताग्रैश्च तृणैः काष्ठैश्च वानराः ॥ ९ ॥,pārikhāḥ pūrayanti sma prasannasalilāyutāḥ | pāṃsubhiḥ parvatāgraiśca tṛṇaiḥ kāṣṭhaiśca vānarāḥ || 9 ||
+32,10,ततः सहस्रयूथाश्च कोटियूथाश्च यूथपाः । कोटीशतयुताश्चान्ये लङ्कामारुरुहुस्तदा ॥ १० ॥,tataḥ sahasrayūthāśca koṭiyūthāśca yūthapāḥ | koṭīśatayutāścānye laṅkāmāruruhustadā || 10 ||
+32,11,काञ्चनानि प्रमृद्नन्तस्तोरणानि प्लवंगमाः । कैलासशिखराभानि गोपुराणि प्रमथ्य च ॥ ११ ॥,kāñcanāni pramṛdnantastoraṇāni plavaṃgamāḥ | kailāsaśikharābhāni gopurāṇi pramathya ca || 11 ||
+32,12,आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः । लङ्कां तामभ्यवर्तन्त महावारणसंनिभाः ॥ १२ ॥,āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ | laṅkāṃ tāmabhyavartanta mahāvāraṇasaṃnibhāḥ || 12 ||
+32,13,जयत्यतिबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः । राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः ॥ १३ ॥,jayatyatibalo rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ | rājā jayati sugrīvo rāghaveṇābhipālitaḥ || 13 ||
+32,14,इत्येवं घोषयन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः । अभ्यधावन्त लङ्कायाः प्राकारं कामरूपिणः ॥ १४ ॥,ityevaṃ ghoṣayantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ | abhyadhāvanta laṅkāyāḥ prākāraṃ kāmarūpiṇaḥ || 14 ||
+32,15,वीरबाहुः सुबाहुश्च नलश्च वन��ोचरः । निपीड्योपनिविष्टास्ते प्राकारं हरियूथपाः ॥ १५ ॥,vīrabāhuḥ subāhuśca nalaśca vanagocaraḥ | nipīḍyopaniviṣṭāste prākāraṃ hariyūthapāḥ || 15 ||
+32,16,एतस्मिन्नन्तरे चक्रुः स्कन्धावारनिवेशनम् ॥ १६ ॥,etasminnantare cakruḥ skandhāvāraniveśanam || 16 ||
+32,17,पूर्वद्वारं तु कुमुदः कोटिभिर्दशभिर्वृतः । आवृत्य बलवांस्तस्थौ हरिभिर्जितकाशिभिः ॥ १७ ॥,pūrvadvāraṃ tu kumudaḥ koṭibhirdaśabhirvṛtaḥ | āvṛtya balavāṃstasthau haribhirjitakāśibhiḥ || 17 ||
+32,18,दक्षिणद्वारमागम्य वीरः शतबलिः कपिः । आवृत्य बलवांस्तस्थौ विंशत्या कोटिभिर्वृतः ॥ १८ ॥,dakṣiṇadvāramāgamya vīraḥ śatabaliḥ kapiḥ | āvṛtya balavāṃstasthau viṃśatyā koṭibhirvṛtaḥ || 18 ||
+32,19,सुषेणः पश्चिमद्वारं गतस्तारा पिता हरिः । आवृत्य बलवांस्तस्थौ षष्टि कोटिभिरावृतः ॥ १९ ॥,suṣeṇaḥ paścimadvāraṃ gatastārā pitā hariḥ | āvṛtya balavāṃstasthau ṣaṣṭi koṭibhirāvṛtaḥ || 19 ||
+32,20,उत्तरद्वारमासाद्य रामः सौमित्रिणा सह । आवृत्य बलवांस्तस्थौ सुग्रीवश्च हरीश्वरः ॥ २० ॥,uttaradvāramāsādya rāmaḥ saumitriṇā saha | āvṛtya balavāṃstasthau sugrīvaśca harīśvaraḥ || 20 ||
+32,21,गोलाङ्गूलो महाकायो गवाक्षो भीमदर्शनः । वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थौ रामस्य पार्वतः ॥ २१ ॥,golāṅgūlo mahākāyo gavākṣo bhīmadarśanaḥ | vṛtaḥ koṭyā mahāvīryastasthau rāmasya pārvataḥ || 21 ||
+32,22,ऋष्काणां भीमवेगानां धूम्रः शत्रुनिबर्हणः । वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थौ रामस्य पार्श्वतः ॥ २२ ॥,ṛṣkāṇāṃ bhīmavegānāṃ dhūmraḥ śatrunibarhaṇaḥ | vṛtaḥ koṭyā mahāvīryastasthau rāmasya pārśvataḥ || 22 ||
+32,23,संनद्धस्तु महावीर्यो गदापाणिर्विभीषणः । वृतो यस्तैस्तु सचिवैस्तस्थौ तत्र महाबलः ॥ २३ ॥,saṃnaddhastu mahāvīryo gadāpāṇirvibhīṣaṇaḥ | vṛto yastaistu sacivaistasthau tatra mahābalaḥ || 23 ||
+32,24,गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः । समन्तात् परिघावन्तो ररक्षुर्हरिवाहिनीम् ॥ २४ ॥,gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ | samantāt parighāvanto rarakṣurharivāhinīm || 24 ||
+32,25,ततः कोपपरीतात्मा रावणो राक्षसेश्वरः । निर्याणं सर्वसैन्यानां द्रुतमाज्ञापयत्तदा ॥ २५ ॥,tataḥ kopaparītātmā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | niryāṇaṃ sarvasainyānāṃ drutamājñāpayattadā || 25 ||
+32,26,निष्पतन्ति ततः सैन्या हृष्टा रावणचोदिताः । समये पूर्यमाणस्य वेगा इव महोदधेः ॥ २६ ॥,niṣpatanti tataḥ sainyā hṛṣṭā rāvaṇacoditāḥ | samaye pūryamāṇasya vegā iva mahodadheḥ || 26 ||
+32,27,एतस्मिन्नन्तरे घोरः संग्रामः समपद्यत । रक्षसां वानराणां च यथा देवासुरे पुरा ॥ २७ ॥,etasminnantare ghoraḥ saṃgrāmaḥ samapadyata | rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca yathā devāsure purā || 27 ||
+32,28,ते गदाभिः प्रदीप्ताभिः शक्तिशूलपरश्वधैः । निजघ्नुर्वानरान् घोराः कथयन्तः स्वविक्रमान् ॥ २८ ॥,te gadābhiḥ pradīptābhiḥ śaktiśūlaparaśvadhaiḥ | nijaghnurvānarān ghorāḥ kathayantaḥ svavikramān || 28 ||
+32,29,तथा वृक्षैर्महाकायाः पर्वताग्रैश्च वानराः । राक्षसास्तानि रक्षांसि नखैर्दन्तैश्�� वेगिताः ॥ २९ ॥,tathā vṛkṣairmahākāyāḥ parvatāgraiśca vānarāḥ | rākṣasāstāni rakṣāṃsi nakhairdantaiśca vegitāḥ || 29 ||
+32,30,राक्षसास्त्वपरे भीमाः प्राकारस्था महीगतान् । भिण्डिपालैश्च खड्गैश्च शूलैश्चैव व्यदारयन् ॥ ३० ॥,rākṣasāstvapare bhīmāḥ prākārasthā mahīgatān | bhiṇḍipālaiśca khaḍgaiśca śūlaiścaiva vyadārayan || 30 ||
+32,31,वानराश्चापि संक्रुद्धाः प्राकारस्थान्महीगताः । राक्षसान्पातयामासुः समाप्लुत्य प्लवंगमाः ॥ ३१ ॥,vānarāścāpi saṃkruddhāḥ prākārasthānmahīgatāḥ | rākṣasānpātayāmāsuḥ samāplutya plavaṃgamāḥ || 31 ||
+32,32,स संप्रहारस्तुमुलो मांसशोणितकर्दमः । रक्षसां वानराणां च संबभूवाद्भुतोपमाः ॥ ३२ ॥,sa saṃprahārastumulo māṃsaśoṇitakardamaḥ | rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca saṃbabhūvādbhutopamāḥ || 32 ||
+33,1,युध्यतां तु ततस्तेषां वानराणां महात्मनाम् । रक्षसां संबभूवाथ बलकोपः सुदारुणः ॥ १ ॥,yudhyatāṃ tu tatasteṣāṃ vānarāṇāṃ mahātmanām | rakṣasāṃ saṃbabhūvātha balakopaḥ sudāruṇaḥ || 1 ||
+33,2,ते हयैः काञ्चनापीडैर्ध्वजैश्चाग्निशिखोपमैः । रथैश्चादित्यसंकाशैः कवचैश्च मनोरमैः ॥ २ ॥,te hayaiḥ kāñcanāpīḍairdhvajaiścāgniśikhopamaiḥ | rathaiścādityasaṃkāśaiḥ kavacaiśca manoramaiḥ || 2 ||
+33,3,निर्ययू राक्षसव्याघ्रा नादयन्तो दिशो दश । राक्षसा भीमकर्माणो रावणस्य जयैषिणः ॥ ३ ॥,niryayū rākṣasavyāghrā nādayanto diśo daśa | rākṣasā bhīmakarmāṇo rāvaṇasya jayaiṣiṇaḥ || 3 ||
+33,4,वानराणामपि चमूर्महती जयमिच्चताम् । अभ्यधावत तां सेनां रक्षसां कामरूपिणाम् ॥ ४ ॥,vānarāṇāmapi camūrmahatī jayamiccatām | abhyadhāvata tāṃ senāṃ rakṣasāṃ kāmarūpiṇām || 4 ||
+33,5,एतस्मिन्नन्तरे तेषामन्योन्यमभिधावताम् । रक्षसां वानराणां च द्वन्द्वयुद्धमवर्तत ॥ ५ ॥,etasminnantare teṣāmanyonyamabhidhāvatām | rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca dvandvayuddhamavartata || 5 ||
+33,6,अङ्गदेनेन्द्रजित् सार्धं वालिपुत्रेण राक्षसः । अयुध्यत महातेजास्त्र्यम्बकेण यथान्धकः ॥ ६ ॥,aṅgadenendrajit sārdhaṃ vāliputreṇa rākṣasaḥ | ayudhyata mahātejāstryambakeṇa yathāndhakaḥ || 6 ||
+33,7,प्रजङ्घेन च संपातिर्नित्यं दुर्मर्षणो रणे । जम्बूमालिनमारब्धो हनूमानपि वानरः ॥ ७ ॥,prajaṅghena ca saṃpātirnityaṃ durmarṣaṇo raṇe | jambūmālinamārabdho hanūmānapi vānaraḥ || 7 ||
+33,8,संगतः सुमहाक्रोधो राक्षसो रावणानुजः । समरे तीक्ष्णवेगेन मित्रघ्नेन विभीषणः ॥ ८ ॥,saṃgataḥ sumahākrodho rākṣaso rāvaṇānujaḥ | samare tīkṣṇavegena mitraghnena vibhīṣaṇaḥ || 8 ||
+33,9,तपनेन गजः सार्धं राक्षसेन महाबलः । निकुम्भेन महातेजा नीलो ऽपि समयुध्यत ॥ ९ ॥,tapanena gajaḥ sārdhaṃ rākṣasena mahābalaḥ | nikumbhena mahātejā nīlo'pi samayudhyata || 9 ||
+33,10,वानरेन्द्रस्तु सुग्रीवः प्रघसेन समागतः । संगतः समरे श्रीमान् विरूपाक्षेण लक्ष्मणः ॥ १० ॥,vānarendrastu sugrīvaḥ praghasena samāgataḥ | saṃgataḥ samare śrīmān virūpākṣeṇa lakṣmaṇaḥ || 10 ||
+33,11,अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः । सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च रामेण सह संगताः ॥ ११ ॥,agniketuśca durdharṣo raśmiketuśca rākṣasaḥ | suptaghno yajñakopaśca rāmeṇa saha saṃgatāḥ || 11 ||
+33,12,वज्रमुष्टिस्तु मैन्देन द्विविदेनाशनिप्रभः । राक्षसाभ्यां सुघोराभ्यां कपिमुख्यौ समागतौ ॥ १२ ॥,vajramuṣṭistu maindena dvividenāśaniprabhaḥ | rākṣasābhyāṃ sughorābhyāṃ kapimukhyau samāgatau || 12 ||
+33,13,वीरः प्रतपनो घोरो राक्षसो रणदुर्धरः । समरे तीक्ष्णवेगेन नलेन समयुध्यत ॥ १३ ॥,vīraḥ pratapano ghoro rākṣaso raṇadurdharaḥ | samare tīkṣṇavegena nalena samayudhyata || 13 ||
+33,14,धर्मस्य पुत्रो बलवान् सुषेण इति विश्रुतः । स विद्युन्मालिना सार्धमयुध्यत महाकपिः ॥ १४ ॥,dharmasya putro balavān suṣeṇa iti viśrutaḥ | sa vidyunmālinā sārdhamayudhyata mahākapiḥ || 14 ||
+33,15,वानराश्चापरे भीमा राक्षसैरपरैः सह । द्वन्द्वं समीयुर्बहुधा युद्धाय बहुभिः सह ॥ १५ ॥,vānarāścāpare bhīmā rākṣasairaparaiḥ saha | dvandvaṃ samīyurbahudhā yuddhāya bahubhiḥ saha || 15 ||
+33,16,तत्रासीत् सुमहद् युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । रक्षसां वानराणां च वीराणां जयमिच्छताम् ॥ १६ ॥,tatrāsīt sumahad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam | rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca vīrāṇāṃ jayamicchatām || 16 ||
+33,17,हरिराक्षसदेहेभ्यः प्रसृताः केशशाड्वलाः । शरीरसंघाटवहाः प्रसुस्रुः शोणितापगाः ॥ १७ ॥,harirākṣasadehebhyaḥ prasṛtāḥ keśaśāḍvalāḥ | śarīrasaṃghāṭavahāḥ prasusruḥ śoṇitāpagāḥ || 17 ||
+33,18,आजघानेन्द्रजित् क्रुद्धो वज्रेणेव शतक्रतुः । अङ्गदं गदया वीरं शत्रुसैन्यविदारणम् ॥ १८ ॥,ājaghānendrajit kruddho vajreṇeva śatakratuḥ | aṅgadaṃ gadayā vīraṃ śatrusainyavidāraṇam || 18 ||
+33,19,तस्य काञ्चनचित्राङ्गं रथं साश्वं ससारथिम् । जघान समरे श्रीमानङ्गदो वेगवान् कपिः ॥ १९ ॥,tasya kāñcanacitrāṅgaṃ rathaṃ sāśvaṃ sasārathim | jaghāna samare śrīmānaṅgado vegavān kapiḥ || 19 ||
+33,20,संपातिस्तु त्रिभिर्बाणैः प्रजङ्घेन समाहतः । निजघानाश्वकर्णेन प्रजङ्घं रणमूर्धनि ॥ २० ॥,saṃpātistu tribhirbāṇaiḥ prajaṅghena samāhataḥ | nijaghānāśvakarṇena prajaṅghaṃ raṇamūrdhani || 20 ||
+33,21,जम्बूमाली रथस्थस्तु रथशक्त्या महाबलः । बिभेद समरे क्रुद्धो हनूमन्तं स्तनान्तरे ॥ २१ ॥,jambūmālī rathasthastu rathaśaktyā mahābalaḥ | bibheda samare kruddho hanūmantaṃ stanāntare || 21 ||
+33,22,तस्य तं रथमास्थाय हनूमान्मारुतात्मजः । प्रममाथ तलेनाशु सह तेनैव रक्षसा ॥ २२ ॥,tasya taṃ rathamāsthāya hanūmānmārutātmajaḥ | pramamātha talenāśu saha tenaiva rakṣasā || 22 ||
+33,23,भिन्नगात्रः शरैस्तीक्ष्णैः क्षिप्रहस्तेन रक्षसा । प्रजघानाद्रिशृङ्गेण तपनं मुष्टिना गजः ॥ २३ ॥,bhinnagātraḥ śaraistīkṣṇaiḥ kṣiprahastena rakṣasā | prajaghānādriśṛṅgeṇa tapanaṃ muṣṭinā gajaḥ || 23 ||
+33,24,ग्रसन्तमिव सैन्यानि प्रघसं वानराधिपः । सुग्रीवः सप्तपर्णेन निर्बिभेद जघान च ॥ २४ ॥,grasantamiva sainyāni praghasaṃ vānarādhipaḥ | sugrīvaḥ saptaparṇena nirbibheda jaghāna ca || 24 ||
+33,25,प्रपीड्य शरवर्षेण राक्षसं भीमदर्शनम् । निजघान विरूपाक्षं शरेणैकेन लक्ष्मणः ॥ २५ ॥,prapīḍya śaravarṣeṇa rākṣasaṃ bhīmadarśanam | nijaghāna virūpākṣaṃ śareṇaikena lakṣmaṇaḥ || 25 ||
+33,26,अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः । सुप्तिघ्नो यज्ञकोपश्च रामं निर्बिभिदुः शरैः ॥ २६ ॥,agniketuśca durdharṣo raśmiketuśca rākṣasaḥ | suptighno yajñakopaśca rāmaṃ nirbibhiduḥ śaraiḥ || 26 ||
+33,27,तेषां चतुर्णां रामस्तु शिरांसि समरे शरैः । क्रुद्धश्चतुर्भिश्चिच्छेद घोरैरग्निशिखोपमैः ॥ २७ ॥,teṣāṃ caturṇāṃ rāmastu śirāṃsi samare śaraiḥ | kruddhaścaturbhiściccheda ghorairagniśikhopamaiḥ || 27 ||
+33,28,वज्रमुष्टिस्तु मैन्देन मुष्टिना निहतो रणे । पपात सरथः साश्वः पुराट्ट इव भूतले ॥ २८ ॥,vajramuṣṭistu maindena muṣṭinā nihato raṇe | papāta sarathaḥ sāśvaḥ purāṭṭa iva bhūtale || 28 ||
+33,29,वज्राशनिसमस्पर्शो द्विविदो ऽप्यशनिप्रभम् । जघान गिरिशृङ्गेण मिषतां सर्वरक्षसाम् ॥ २९ ॥,vajrāśanisamasparśo dvivido'pyaśaniprabham | jaghāna giriśṛṅgeṇa miṣatāṃ sarvarakṣasām || 29 ||
+33,30,द्विविदं वानरेन्द्रं तु द्रुमयोधिनमाहवे । शरैरशनिसंकाशैः स विव्याधाशनिप्रभः ॥ ३० ॥,dvividaṃ vānarendraṃ tu drumayodhinamāhave | śarairaśanisaṃkāśaiḥ sa vivyādhāśaniprabhaḥ || 30 ||
+33,31,स शरैरतिविद्धाङ्गो द्विविदः क्रोधमूर्छितः । सालेन सरथं साश्वं निजघानाशनिप्रभम् ॥ ३१ ॥,sa śarairatividdhāṅgo dvividaḥ krodhamūrchitaḥ | sālena sarathaṃ sāśvaṃ nijaghānāśaniprabham || 31 ||
+33,32,निकुम्भस्तु रणे नीलं नीलाञ्जनचयप्रभम् । निर्बिभेद शरैस्तीक्ष्णैः करैर्मेघमिवांशुमान् ॥ ३२ ॥,nikumbhastu raṇe nīlaṃ nīlāñjanacayaprabham | nirbibheda śaraistīkṣṇaiḥ karairmeghamivāṃśumān || 32 ||
+33,33,पुनः शरशतेनाथ क्षिप्रहस्तो निशाचरः । बिभेद समरे नीलं निकुम्भः प्रजहास च ॥ ३३ ॥,punaḥ śaraśatenātha kṣiprahasto niśācaraḥ | bibheda samare nīlaṃ nikumbhaḥ prajahāsa ca || 33 ||
+33,34,तस्यैव रथचक्रेण नीलो विष्णुरिवाहवे । शिरश्चिच्छेद समरे निकुम्भस्य च सारथेः ॥ ३४ ॥,tasyaiva rathacakreṇa nīlo viṣṇurivāhave | śiraściccheda samare nikumbhasya ca sāratheḥ || 34 ||
+33,35,विद्युन्माली रथस्थस्तु शरैः काञ्चनभूषणैः । सुषेणं ताडयामास ननाद च मुहुर्मुहुः ॥ ३५ ॥,vidyunmālī rathasthastu śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ | suṣeṇaṃ tāḍayāmāsa nanāda ca muhurmuhuḥ || 35 ||
+33,36,तं रथस्थमथो दृष्ट्वा सुषेणो वानरोत्तमः । गिरिशृङ्गेण महता रथमाशु न्यपातयत् ॥ ३६ ॥,taṃ rathasthamatho dṛṣṭvā suṣeṇo vānarottamaḥ | giriśṛṅgeṇa mahatā rathamāśu nyapātayat || 36 ||
+33,37,लाघवेन तु संयुक्तो विद्युन्माली निशाचरः । अपक्रम्य रथात्तूर्णं गदापाणिः क्षितौ स्थितः ॥ ३७ ॥,lāghavena tu saṃyukto vidyunmālī niśācaraḥ | apakramya rathāttūrṇaṃ gadāpāṇiḥ kṣitau sthitaḥ || 37 ||
+33,38,ततः क्रोधसमाविष्टः सुषेणो हरिपुंगवः । शिलां सुमहतीं गृह्य निशाचरमभिद्रवत् ॥ ३८ ॥,tataḥ krodhasamāviṣṭaḥ suṣeṇo haripuṃgavaḥ | śilāṃ sumahatīṃ gṛhya niśācaramabhidravat || 38 ||
+33,39,तमापतन्तं गदया विद्युन्माली निशाचरः । वक्षस्यभिजग्नानाशु सुषेणं हरिसत्तमम् ॥ ३९ ॥,tamāpatantaṃ gadayā vidyunmālī niśācaraḥ | vakṣasyabhijagnānāśu suṣeṇaṃ harisattamam || 39 ||
+33,40,गदाप्रहारं तं घोरमचिन्त्यप्लवगोत्तमः । तां शिलां पातयामास तस्योरसि महामृधे ॥ ४० ॥,gadāprahāraṃ taṃ ghoramacintyaplavagottamaḥ | tāṃ śilāṃ pātayāmāsa tasyorasi mahāmṛdhe || 40 ||
+33,41,शिलाप्रहाराभिहतो विद्युन्माली निशाचरः । निष्पिष्टहृदयो भूमौ गतासुर्निपपात ह ॥ ४१ ॥,śilāprahārābhihato vidyunmālī niśācaraḥ | niṣpiṣṭahṛdayo bhūmau gatāsurnipapāta ha || 41 ||
+33,42,एवं तैर्वानरैः शूरैः शूरास्ते रजनीचराः । द्वन्द्वे विमृदितास्तत्र दैत्या इव दिवौकसैः ॥ ४२ ॥,evaṃ tairvānaraiḥ śūraiḥ śūrāste rajanīcarāḥ | dvandve vimṛditāstatra daityā iva divaukasaiḥ || 42 ||
+33,43,भल्लैः खड्गैर्गदाभिश्च शक्तितोमर पट्टसैः । अपविद्धश्च भिन्नश्च रथैः सांग्रामिकैर्हयैः ॥ ४३ ॥,bhallaiḥ khaḍgairgadābhiśca śaktitomara paṭṭasaiḥ | apaviddhaśca bhinnaśca rathaiḥ sāṃgrāmikairhayaiḥ || 43 ||
+33,44,निहतैः कुञ्जरैर्मत्तैस्तथा वानरराक्षसैः । चक्राक्षयुगदण्डैश्च भग्नैर्धरणिसंश्रितैः । बभूवायोधनं घोरं गोमायुगणसेवितम् ॥ ४४ ॥,nihataiḥ kuñjarairmattaistathā vānararākṣasaiḥ | cakrākṣayugadaṇḍaiśca bhagnairdharaṇisaṃśritaiḥ | babhūvāyodhanaṃ ghoraṃ gomāyugaṇasevitam || 44 ||
+33,45,कबन्धानि समुत्पेतुर्दिक्षु वानररक्षसाम् । विमर्दे तुमुले तस्मिन्देवासुररणोपमे ॥ ४५ ॥,kabandhāni samutpeturdikṣu vānararakṣasām | vimarde tumule tasmindevāsuraraṇopame || 45 ||
+33,46,विदार्यमाणा हरिपुंगवैस्तदा निशाचराः शोणितदिग्धगात्राः । पुनः सुयुद्धं तरसा समाश्रिता दिवाकरस्यास्तमयाभिकाङ्क्षिणः ॥ ४६ ॥,vidāryamāṇā haripuṃgavaistadā niśācarāḥ śoṇitadigdhagātrāḥ | punaḥ suyuddhaṃ tarasā samāśritā divākarasyāstamayābhikāṅkṣiṇaḥ || 46 ||
+34,1,युध्यतामेव तेषां तु तदा वानररक्षसाम् । रविरस्तं गतो रात्रिः प्रवृत्ता प्राणहारिणी ॥ १ ॥,yudhyatāmeva teṣāṃ tu tadā vānararakṣasām | ravirastaṃ gato rātriḥ pravṛttā prāṇahāriṇī || 1 ||
+34,2,अन्योन्यं बद्धवैराणां घोराणां जयमिच्छताम् । संप्रवृत्तं निशायुद्धं तदा वारणरक्षसाम् ॥ २ ॥,anyonyaṃ baddhavairāṇāṃ ghorāṇāṃ jayamicchatām | saṃpravṛttaṃ niśāyuddhaṃ tadā vāraṇarakṣasām || 2 ||
+34,3,राक्षसो ऽसीति हरयो हरिश्चासीति राक्षसाः । अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तस्मिंस्तमसि दारुणे ॥ ३ ॥,rākṣaso'sīti harayo hariścāsīti rākṣasāḥ | anyonyaṃ samare jaghnustasmiṃstamasi dāruṇe || 3 ||
+34,4,जहि दारय चैतीति कथं विद्रवसीति च । एवं सुतुमुलः शब्दस्तस्मिंस्तमसि शुश्रुवे ॥ ४ ॥,jahi dāraya caitīti kathaṃ vidravasīti ca | evaṃ sutumulaḥ śabdastasmiṃstamasi śuśruve || 4 ||
+34,5,कालाः काञ्चनसंनाहास्तस्मिंस्तमसि राक्षसाः । संप्रादृश्यन्त शैलेन्द्रा दीप्तौषधिवना इव ॥ ५ ॥,kālāḥ kāñcanasaṃnāhāstasmiṃstamasi rākṣasāḥ | saṃprādṛśyanta śailendrā dīptauṣadhivanā iva || 5 ||
+34,6,तस्मिंस्तमसि दुष्पारे राक्षसाः क्रोधमूर्छिताः । परिपेतुर्महावेगा भक्षयन्तः प्लवंगमान् ॥ ६ ॥,tasmiṃstamasi duṣpāre rākṣasāḥ krodhamūrchitāḥ | paripeturmahāvegā bhakṣayantaḥ plavaṃgamān || 6 ||
+34,7,ते हयान् काञ्चनापीडन्ध्वजांश्चाग्निशिखोपमान् । आप्लुत्य दशनैस्तीक्ष्णैर्भीमकोपा व्यदारयन् ॥ ७ ॥,te hayān kāñcanāpīḍandhvajāṃścāgniśikhopamān | āplutya daśanaistīkṣṇairbhīmakopā vyadārayan || 7 ||
+34,8,कुञ्जरान् कुञ्जरारोहान्पताकाध्वजिनो रथान् । चकर्षुश्च ददंशुश्च दशनैः क्रोधमूर्छिताः ॥ ८ ॥,kuñjarān kuñjarārohānpatākādhvajino rathān | cakarṣuśca dadaṃśuśca daśanaiḥ krodhamūrchitāḥ || 8 ||
+34,9,लक्ष्मणश्चापि रामश्च शरैराशीविषोमपैः । दृश्यादृश्यानि रक्षांसि प्रवराणि निजघ्नतुः ॥ ९ ॥,lakṣmaṇaścāpi rāmaśca śarairāśīviṣomapaiḥ | dṛśyādṛśyāni rakṣāṃsi pravarāṇi nijaghnatuḥ || 9 ||
+34,10,तुरंगखुरविध्वस्तं रथनेमिसमुद्धतम् । रुरोध कर्णनेत्राणिण्युध्यतां धरणीरजः ॥ १० ॥,turaṃgakhuravidhvastaṃ rathanemisamuddhatam | rurodha karṇanetrāṇiṇyudhyatāṃ dharaṇīrajaḥ || 10 ||
+34,11,वर्तमाने तथा घोरे संग्रामे लोमहर्षणे । रुधिरोदा महावेगा नद्यस्तत्र प्रसुस्रुवुः ॥ ११ ॥,vartamāne tathā ghore saṃgrāme lomaharṣaṇe | rudhirodā mahāvegā nadyastatra prasusruvuḥ || 11 ||
+34,12,ततो भेरीमृदङ्गानां पणवानां च निस्वनः । शङ्खवेणुस्वनोन्मिश्रः संबभूवाद्भुतोपमः ॥ १२ ॥,tato bherīmṛdaṅgānāṃ paṇavānāṃ ca nisvanaḥ | śaṅkhaveṇusvanonmiśraḥ saṃbabhūvādbhutopamaḥ || 12 ||
+34,13,हतानां स्तनमानानां राक्षसानां च निस्वनः । शस्त्राणां वानराणां च संबभूवातिदारुणः ॥ १३ ॥,hatānāṃ stanamānānāṃ rākṣasānāṃ ca nisvanaḥ | śastrāṇāṃ vānarāṇāṃ ca saṃbabhūvātidāruṇaḥ || 13 ||
+34,14,शस्त्रपुष्पोपहारा च तत्रासीद् युद्धमेदिनी । दुर्ज्ञेया दुर्निवेशा च शोणितास्रवकर्दमा ॥ १४ ॥,śastrapuṣpopahārā ca tatrāsīd yuddhamedinī | durjñeyā durniveśā ca śoṇitāsravakardamā || 14 ||
+34,15,सा बभूव निशा घोरा हरिराक्षसहारिणी । कालरात्रीव भूतानां सर्वेषां दुरतिक्रमा ॥ १५ ॥,sā babhūva niśā ghorā harirākṣasahāriṇī | kālarātrīva bhūtānāṃ sarveṣāṃ duratikramā || 15 ||
+34,16,ततस्ते राक्षसास्तत्र तस्मिंस्तमसि दारुणे । राममेवाभ्यधावन्त संहृष्टा शरवृष्टिभिः ॥ १६ ॥,tataste rākṣasāstatra tasmiṃstamasi dāruṇe | rāmamevābhyadhāvanta saṃhṛṣṭā śaravṛṣṭibhiḥ || 16 ||
+34,17,तेषामापततां शब्दः क्रुद्धानामभिगर्जताम् । उद्वर्त इव सप्तानां समुद्राणामभूत् स्वनः ॥ १७ ॥,teṣāmāpatatāṃ śabdaḥ kruddhānāmabhigarjatām | udvarta iva saptānāṃ samudrāṇāmabhūt svanaḥ || 17 ||
+34,18,तेषां रामः शरैः षड्भिः षड्जघान निशाचरान् । निमेषान्तरमात्रेण शितैरग्निशिखोपमैः ॥ १८ ॥,teṣāṃ rāmaḥ śaraiḥ ṣaḍbhiḥ ṣaḍjaghāna niśācarān | nimeṣāntaramātreṇa śitairagniśikhopamaiḥ || 18 ||
+34,19,यज्ञशत्रुश्च दुर्धर्षो महापार्श्वमहोदरौ । वज्रदंष्ट्रो महाकायस्तौ चोभौ शुकसारणौ ॥ १९ ॥,yajñaśatruśca durdharṣo mahāpārśvamahodarau | vajradaṃṣṭro mahākāyastau cobhau śukasāraṇau || 19 ||
+34,20,ते तु रामेण बाणौघः सर्वमर्मसु ताडिताः । युद्धादपसृतास्तत्र सावशेषायुषो ऽभवन् ॥ २० ॥,te tu rāmeṇa bāṇaughaḥ sarvamarmasu tāḍitāḥ | yuddhādapasṛtāstatra sāvaśeṣāyuṣo'bhavan || 20 ||
+34,21,ततः काञ्चनचित्राङ्गैः शरैरग्निशिखोपमैः । दिशश्चकार विमलाः प्रदिशश्च महाबलः ॥ २१ ॥,tataḥ kāñcanacitrāṅgaiḥ śarairagniśikhopamaiḥ | diśaścakāra vimalāḥ pradiśaśca mahābalaḥ || 21 ||
+34,22,ये त्वन्ये राक्षसा वीरा रामस्याभिमुखे स्थिताः । ते ऽपि नष्टाः समासाद्य पतंगा इव पावकम् ॥ २२ ॥,ye tvanye rākṣasā vīrā rāmasyābhimukhe sthitāḥ | te'pi naṣṭāḥ samāsādya pataṃgā iva pāvakam || 22 ||
+34,23,सुवर्णपुङ्खैर्विशिखैः संपतद्भिः सहस्रशः । बभूव रजनी चित्रा खद्योतैरिव शारदी ॥ २३ ॥,suvarṇapuṅkhairviśikhaiḥ saṃpatadbhiḥ sahasraśaḥ | babhūva rajanī citrā khadyotairiva śāradī || 23 ||
+34,24,राक्षसानां च निनदैर्हरीणां चापि गर्जितैः । सा बभूव निशा घोरा भूयो घोरतरा तदा ॥ २४ ॥,rākṣasānāṃ ca ninadairharīṇāṃ cāpi garjitaiḥ | sā babhūva niśā ghorā bhūyo ghoratarā tadā || 24 ||
+34,25,तेन शब्देन महता प्रवृद्धेन समन्ततः । त्रिकूटः कन्दराकीर्णः प्रव्याहरदिवाचलः ॥ २५ ॥,tena śabdena mahatā pravṛddhena samantataḥ | trikūṭaḥ kandarākīrṇaḥ pravyāharadivācalaḥ || 25 ||
+34,26,गोलाङ्गूला महाकायास्तमसा तुल्यवर्चसः । संपरिष्वज्य बाहुभ्यां भक्षयन् रजनीचरान् ॥ २६ ॥,golāṅgūlā mahākāyāstamasā tulyavarcasaḥ | saṃpariṣvajya bāhubhyāṃ bhakṣayan rajanīcarān || 26 ||
+34,27,अङ्गदस्तु रणे शत्रुं निहन्तुं समुपस्थितः । रावणेर्निजघानाशु सारथिं च हयानपि ॥ २७ ॥,aṅgadastu raṇe śatruṃ nihantuṃ samupasthitaḥ | rāvaṇernijaghānāśu sārathiṃ ca hayānapi || 27 ||
+34,28,इन्द्रजित्तु रथं त्यक्त्वा हताश्वो हतसारथिः । अङ्गदेन महामायस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ २८ ॥,indrajittu rathaṃ tyaktvā hatāśvo hatasārathiḥ | aṅgadena mahāmāyastatraivāntaradhīyata || 28 ||
+34,29,सो ऽन्तर्धान गतः पापो रावणी रणकर्कशः । ब्रह्मदत्तवरो वीरो रावणिः क्रोधमूर्छितः । अदृश्यो निशितान्बाणान्मुमोचाशनिवर्चसः ॥ २९ ॥,so'ntardhāna gataḥ pāpo rāvaṇī raṇakarkaśaḥ | brahmadattavaro vīro rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ | adṛśyo niśitānbāṇānmumocāśanivarcasaḥ || 29 ||
+34,30,स रामं लक्ष्मणं चैव घोरैर्नागमयैः शरैः । बिभेद समरे क्रुद्धः सर्वगात्रेषु राक्षसः ॥ ३० ॥,sa rāmaṃ lakṣmaṇaṃ caiva ghorairnāgamayaiḥ śaraiḥ | bibheda samare kruddhaḥ sarvagātreṣu rākṣasaḥ || 30 ||
+35,1,स तस्य गतिमन्विच्छन् राजपुत्रः प्रतापवान् । दिदेशातिबलो रामो दशवानरयूथपान् ॥ १ ॥,sa tasya gatimanvicchan rājaputraḥ pratāpavān | dideśātibalo rāmo daśavānarayūthapān || 1 ||
+35,2,द्वौ सुषेणस्य दायादौ नीलं च प्लवगर्षभम् । अङ्गदं वालिपुत्रं च शरभं च तरस्विनम् ॥ २ ॥,dvau suṣeṇasya dāyādau nīlaṃ ca plavagarṣabham | aṅgadaṃ vāliputraṃ ca śarabhaṃ ca tarasvinam || 2 ||
+35,3,विनतं जाम्बवन्तं च सानुप्रस्थं महाबलम् । ऋषभं चर्षभस्कन्धमादिदेश परंतपः ॥ ३ ॥,vinataṃ jāmbavantaṃ ca sānuprasthaṃ mahābalam | ṛṣabhaṃ carṣabhaskandhamādideśa paraṃtapaḥ || 3 ||
+35,4,ते संप्रहृष्टा हरयो भीमानुद्यम्य पादपान् । आकाशं विविशुः सर्वे मार्गामाणा दिशो दश ॥ ४ ॥,te saṃprahṛṣṭā harayo bhīmānudyamya pādapān | ākāśaṃ viviśuḥ sarve mārgāmāṇā diśo daśa || 4 ||
+35,5,तेषां वेगवतां वेगमिषुभिर्वेगवत्तरैः । अस्त्रवित् परमास्त्रेण वारयामास रावणिः ॥ ५ ॥,teṣāṃ vegavatāṃ vegamiṣubhirvegavattaraiḥ | astravit paramāstreṇa vārayāmāsa rāvaṇiḥ || 5 ||
+35,6,तं भीमवेगा हरयो नाराचैः क्षतविक्षताः । अन्धकारे न ददृशुर्मेघैः सूर्यमिवावृतम् ॥ ६ ॥,taṃ bhīmavegā harayo nārācaiḥ kṣatavikṣatāḥ | andhakāre na dadṛśurmeghaiḥ sūryamivāvṛtam || 6 ||
+35,7,रामलक्ष्मणयोरेव सर्वमर्मभिदः शरान् । भृशमावेशयामास रावणिः समितिंजयः ॥ ७ ॥,rāmalakṣmaṇayoreva sarvamarmabhidaḥ śarān | bhṛśamāveśayāmāsa rāvaṇiḥ samitiṃjayaḥ || 7 ||
+35,8,निरन्तरशरीरौ तु भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । क्रुद्धेनेन्द्रजिता वीरौ पन्नगैः शरतां गतैः ॥ ८ ॥,nirantaraśarīrau tu bhrātarau rāmalakṣmaṇau | kruddhenendrajitā vīrau pannagaiḥ śaratāṃ gataiḥ || 8 ||
+35,9,तयोः क्षतजमार्गेण सुस्राव रुधिरं बहु । ताव् उभौ च प्रकाशेते पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ ९ ॥,tayoḥ kṣatajamārgeṇa susrāva rudhiraṃ bahu | tāv ubhau ca prakāśete puṣpitāviva kiṃśukau || 9 ||
+35,10,ततः पर्यन्तरक्ताक्षो भिन्नाञ्जनचयोपमः । रावणिर्भ्रातरौ वाक्यमन्तर्धानगतो ऽब्रवीत् ॥ १० ॥,tataḥ paryantaraktākṣo bhinnāñjanacayopamaḥ | rāvaṇirbhrātarau vākyamantardhānagato'bravīt || 10 ||
+35,11,युध्यमानमनालक्ष्यं शक्रो ऽपि त्रिदशेश्वरः । द्रष्टुमासादितुं वापि न शक्तः किं पुनर्युवाम् ॥ ११ ॥,yudhyamānamanālakṣyaṃ śakro'pi tridaśeśvaraḥ | draṣṭumāsādituṃ vāpi na śaktaḥ kiṃ punaryuvām || 11 ||
+35,12,प्रावृताविषुजालेन राघवौ कङ्कपत्रिणा । एष रोषपरीतात्मा नयामि यमसादनम् ॥ १२ ॥,prāvṛtāviṣujālena rāghavau kaṅkapatriṇā | eṣa roṣaparītātmā nayāmi yamasādanam || 12 ||
+35,13,एवमुक्त्वा तु धर्मज्ञौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । निर्बिभेद शितैर्बाणैः प्रजहर्ष ननाद च ॥ १३ ॥,evamuktvā tu dharmajñau bhrātarau rāmalakṣmaṇau | nirbibheda śitairbāṇaiḥ prajaharṣa nanāda ca || 13 ||
+35,14,भिन्नाञ्जनचयश्यामो विस्फार्य विपुलं धनुः । भूयो भूयः शरान् घोरान् विससर्ज महामृधे ॥ १४ ॥,bhinnāñjanacayaśyāmo visphārya vipulaṃ dhanuḥ | bhūyo bhūyaḥ śarān ghorān visasarja mahāmṛdhe || 14 ||
+35,15,ततो मर्मसु मर्मज्ञो मज्जयन्निशिताञ् शरान् । रामलक्ष्मणयोर्वीरो ननाद च मुहुर्मुहुः ॥ १५ ॥,tato marmasu marmajño majjayanniśitāñ śarān | rāmalakṣmaṇayorvīro nanāda ca muhurmuhuḥ || 15 ||
+35,16,बद्धौ तु शरबन्धेन ताव् उभौ रणमूर्धनि । निमेषान्तरमात्रेण न शेकतुरुदीक्षितुम् ॥ १६ ॥,baddhau tu śarabandhena tāv ubhau raṇamūrdhani | nimeṣāntaramātreṇa na śekaturudīkṣitum || 16 ||
+35,17,ततो विभिन्नसर्वाङ्गौ शरशल्याचिताव् उभौ । ध्वजाविव महेन्द्रस्य रज्जुमुक्तौ प्रकम्पितौ ॥ १७ ॥,tato vibhinnasarvāṅgau śaraśalyācitāv ubhau | dhvajāviva mahendrasya rajjumuktau prakampitau || 17 ||
+35,18,तौ संप्रचलितौ वीरौ मर्मभेदेन कर्शितौ । निपेततुर्महेष्वासौ जगत्यां जगतीपती ॥ १८ ॥,tau saṃpracalitau vīrau marmabhedena karśitau | nipetaturmaheṣvāsau jagatyāṃ jagatīpatī || 18 ||
+35,19,तौ वीरशयने वीरौ शयानौ रुधिरोक्षितौ । शरवेष्टितसर्वाङ्गावार्तौ परमपीडितौ ॥ १९ ॥,tau vīraśayane vīrau śayānau rudhirokṣitau | śaraveṣṭitasarvāṅgāvārtau paramapīḍitau || 19 ||
+35,20,न ह्यविद्धं तयोर्गात्रं बभूवाङ्गुलमन्तरम् । नानिर्भिन्नं न चास्तब्धमा कराग्रादजिह्मगैः ॥ २० ॥,na hyaviddhaṃ tayorgātraṃ babhūvāṅgulamantaram | nānirbhinnaṃ na cāstabdhamā karāgrādajihmagaiḥ || 20 ||
+35,21,तौ तु क्रूरेण निहतौ रक्षसा कामरूपिणा । असृक्सुस्रुवतुस्तीव्रं जलं प्रस्रवणाविव ॥ २१ ॥,tau tu krūreṇa nihatau rakṣasā kāmarūpiṇā | asṛksusruvatustīvraṃ jalaṃ prasravaṇāviva || 21 ||
+35,22,पपात प्रथमं रामो विद्धो मर्मसु मार्गणैः । क्रोधादिन्द्रजिता येन पुरा शक्रो विनिर्जितः ॥ २२ ॥,papāta prathamaṃ rāmo viddho marmasu mārgaṇaiḥ | krodhādindrajitā yena purā śakro vinirjitaḥ || 22 ||
+35,23,नारचैरर्धनाराचैर्भल्लैरञ्जलिकैरपि । विव्याध वत्सदन्तैश्च सिंहदंष्ट्रैः क्षुरैस्तथा ॥ २३ ॥,nāracairardhanārācairbhallairañjalikairapi | vivyādha vatsadantaiśca siṃhadaṃṣṭraiḥ kṣuraistathā || 23 ||
+35,24,स वीरशयने शिश्ये विज्यमादाय कार्मुकम् । भिन्नमुष्टिपरीणाहं त्रिणतं रुक्मभूषितम् ॥ २४ ॥,sa vīraśayane śiśye vijyamādāya kārmukam | bhinnamuṣṭiparīṇāhaṃ triṇataṃ rukmabhūṣitam || 24 ||
+35,25,बाणपातान्तरे रामं पतितं पुरुषर्षभम् । स तत्र लक्ष्मणो दृष्ट्वा निराशो जीविते ऽभवत् ॥ २५ ॥,bāṇapātāntare rāmaṃ patitaṃ puruṣarṣabham | sa tatra lakṣmaṇo dṛṣṭvā nirāśo jīvite'bhavat || 25 ||
+35,26,बद्धौ तु वीरौ पतितौ शयानौ तौ वानराः संपरिवार्य तस्थुः । समागता वायुसुतप्रमुख्या विषदमार्ताः परमं च जग्मुः ॥ २६ ॥,baddhau tu vīrau patitau śayānau tau vānarāḥ saṃparivārya tasthuḥ | samāgatā vāyusutapramukhyā viṣadamārtāḥ paramaṃ ca jagmuḥ || 26 ||
+36,1,ततो द्यां पृथिवीं चैव वीक्षमाणा वनौकसः । ददृशुः संततौ बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ १ ॥,tato dyāṃ pṛthivīṃ caiva vīkṣamāṇā vanaukasaḥ | dadṛśuḥ saṃtatau bāṇairbhrātarau rāmalakṣmaṇau || 1 ||
+36,2,वृष्ट्वेवोपरते देवे कृतकर्मणि राक्षसे । आजगामाथ तं देशं ससुग्रीवो विभीषणः ॥ २ ॥,vṛṣṭvevoparate deve kṛtakarmaṇi rākṣase | ājagāmātha taṃ deśaṃ sasugrīvo vibhīṣaṇaḥ || 2 ||
+36,3,नीलद्विविदमैन्दाश्च सुषेणसुमुखाङ्गदाः । तूर्णं हनुमता सार्धमन्वशोचन्त राघवौ ॥ ३ ॥,nīladvividamaindāśca suṣeṇasumukhāṅgadāḥ | tūrṇaṃ hanumatā sārdhamanvaśocanta rāghavau || 3 ||
+36,4,निश्चेष्टौ मन्दनिःश्वासौ शोणितौघपरिप्लुतौ । शरजालाचितौ स्तब्धौ शयानौ शरतल्पयोः ॥ ४ ॥,niśceṣṭau mandaniḥśvāsau śoṇitaughapariplutau | śarajālācitau stabdhau śayānau śaratalpayoḥ || 4 ||
+36,5,निःश्वसन्तौ यथा सर्पौ निश्चेष्टौ मन्दविक्रमौ । रुधिरस्रावदिग्धाङ्गौ तापनीयाविव ध्वजौ ॥ ५ ॥,niḥśvasantau yathā sarpau niśceṣṭau mandavikramau | rudhirasrāvadigdhāṅgau tāpanīyāviva dhvajau || 5 ||
+36,6,तौ वीरशयने वीरौ शयानौ मन्दचेष्टितौ । यूथपैस्तैः परिवृतौ बाष्पव्याकुललोचनैः ॥ ६ ॥,tau vīraśayane vīrau śayānau mandaceṣṭitau | yūthapaistaiḥ parivṛtau bāṣpavyākulalocanaiḥ || 6 ||
+36,7,राघवौ पतितौ दृष्ट्वा शरजालसमावृतौ । बभूवुर्व्यथिताः सर्वे वानराः सविभीषणाः ॥ ७ ॥,rāghavau patitau dṛṣṭvā śarajālasamāvṛtau | babhūvurvyathitāḥ sarve vānarāḥ savibhīṣaṇāḥ || 7 ||
+36,8,अन्तरिक्षं निरीक्षन्तो दिशः सर्वाश्च वानराः । न चैनं मायया छन्नं ददृशू रावणिं रणे ॥ ८ ॥,antarikṣaṃ nirīkṣanto diśaḥ sarvāśca vānarāḥ | na cainaṃ māyayā channaṃ dadṛśū rāvaṇiṃ raṇe || 8 ||
+36,9,तं तु मायाप्रतिच्छिन्नं माययैव विभीषणः । वीक्षमाणो ददर्शाथ भ्रातुः पुत्रमवस्थितम् ॥ ९ ॥,taṃ tu māyāpraticchinnaṃ māyayaiva vibhīṣaṇaḥ | vīkṣamāṇo dadarśātha bhrātuḥ putramavasthitam || 9 ||
+36,10,तमप्रतिम कर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे । ददर्शान्तर्हितं वीरं वरदानाद्विभीषणः ॥ १० ॥,tamapratima karmāṇamapratidvandvamāhave | dadarśāntarhitaṃ vīraṃ varadānādvibhīṣaṇaḥ || 10 ||
+36,11,इन्द्रजित्त्वात्मनः कर्म तौ शयानौ समीक्ष्य च । उवाच परमप्रीतो हर्षयन् सर्वनैरृतान् ॥ ११ ॥,indrajittvātmanaḥ karma tau śayānau samīkṣya ca | uvāca paramaprīto harṣayan sarvanairṛtān || 11 ||
+36,12,दूषणस्य च हन्तारौ खरस्य च महाबलौ । सादितौ मामकैर्बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ १२ ॥,dūṣaṇasya ca hantārau kharasya ca mahābalau | sāditau māmakairbāṇairbhrātarau rāmalakṣmaṇau || 12 ||
+36,13,नेमौ मोक्षयितुं शक्यावेतस्मादिषुबन्धनात् । सर्वैरपि समागम्य सर्षिसङ्घैः सुरासुरैः ॥ १३ ॥,nemau mokṣayituṃ śakyāvetasmādiṣubandhanāt | sarvairapi samāgamya sarṣisaṅghaiḥ surāsuraiḥ || 13 ||
+36,14,यत्कृते चिन्तयानस्य शोकार्तस्य पितुर्मम । अस्पृष्ट्वा शयनं गात्रैस्त्रियामा याति शर्वती ॥ १४ ॥,yatkṛte cintayānasya śokārtasya piturmama | aspṛṣṭvā śayanaṃ gātraistriyāmā yāti śarvatī || 14 ||
+36,15,कृत्स्नेयं यत्कृते लङ्का नदी वर्षास्विवाकुला । सो ऽयं मूलहरो ऽनर्थः सर्वेषां निहतो मया ॥ १५ ॥,kṛtsneyaṃ yatkṛte laṅkā nadī varṣāsvivākulā | so'yaṃ mūlaharo'narthaḥ sarveṣāṃ nihato mayā || 15 ||
+36,16,रामस्य लक्ष्मणस्यैव सर्वेषां च वनौकसाम् । विक्रमा निष्फलाः सर्वे यथा शरदि तोयदाः ॥ १६ ॥,rāmasya lakṣmaṇasyaiva sarveṣāṃ ca vanaukasām | vikramā niṣphalāḥ sarve yathā śaradi toyadāḥ || 16 ||
+36,17,एवमुक्त्वा तु तान् सर्वान् राक्षसान्परिपार्श्वगान् । यूथपानपि तान् सर्वांस्ताडयामास रावणिः ॥ १७ ॥,evamuktvā tu tān sarvān rākṣasānparipārśvagān | yūthapānapi tān sarvāṃstāḍayāmāsa rāvaṇiḥ || 17 ||
+36,18,तानर्दयित्वा बाणौघैस्त्रासयित्वा च वानरान् । प्रजहास महाबाहुर्वचनं चेदमब्रवीत् ॥ १८ ॥,tānardayitvā bāṇaughaistrāsayitvā ca vānarān | prajahāsa mahābāhurvacanaṃ cedamabravīt || 18 ||
+36,19,शरबन्धेन घोरेण मया बद्धौ चमूमुखे । सहितौ भ्रातरावेतौ निशामयत राक्षसाः ॥ १९ ॥,śarabandhena ghoreṇa mayā baddhau camūmukhe | sahitau bhrātarāvetau niśāmayata rākṣasāḥ || 19 ||
+36,20,एवमुक्तास्तु ते सर्वे राक्षसाः कूटयोधिनः । परं विस्मयमाजग्मुः कर्मणा तेन तोषिताः ॥ २० ॥,evamuktāstu te sarve rākṣasāḥ kūṭayodhinaḥ | paraṃ vismayamājagmuḥ karmaṇā tena toṣitāḥ || 20 ||
+36,21,विनेदुश्च महानादान् सर्वे ते जलदोपमाः । हतो राम इति ज्ञात्वा रावणिं समपूजयन् ॥ २१ ॥,vineduśca mahānādān sarve te jaladopamāḥ | hato rāma iti jñātvā rāvaṇiṃ samapūjayan || 21 ||
+36,22,निष्पन्दौ तु तदा दृष्ट्वा ताव् उभौ रामलक्ष्मणौ । वसुधायां निरुच्छ्वासौ हतावित्यन्वमन्यत ॥ २२ ॥,niṣpandau tu tadā dṛṣṭvā tāv ubhau rāmalakṣmaṇau | vasudhāyāṃ nirucchvāsau hatāvityanvamanyata || 22 ||
+36,23,हर्षेण तु समाविष्ट इन्द्रजित् समितिंजयः । प्रविवेश पुरीं लङ्कां हर्षयन् सर्वनैरृतान् ॥ २३ ॥,harṣeṇa tu samāviṣṭa indrajit samitiṃjayaḥ | praviveśa purīṃ laṅkāṃ harṣayan sarvanairṛtān || 23 ||
+36,24,रामलक्ष्मणयोर्दृष्ट्वा शरीरे सायकैश्चिते । सर्वाणि चाङ्गोपाङ्गानि सुग्रीवं भयमाविशत् ॥ २४ ॥,rāmalakṣmaṇayordṛṣṭvā śarīre sāyakaiścite | sarvāṇi cāṅgopāṅgāni sugrīvaṃ bhayamāviśat || 24 ||
+36,25,तमुवाच परित्रस्तं वानरेन्द्रं विभीषणः । सबाष्पवदनं दीनं शोकव्याकुललोचनम् ॥ २५ ॥,tamuvāca paritrastaṃ vānarendraṃ vibhīṣaṇaḥ | sabāṣpavadanaṃ dīnaṃ śokavyākulalocanam || 25 ||
+36,26,अलं त्रासेन सुग्रीव बाष्पवेगो निगृह्यताम् । एवं प्रायाणि युद्धानि विजयो नास्ति नैष्ठिकः ॥ २६ ॥,alaṃ trāsena sugrīva bāṣpavego nigṛhyatām | evaṃ prāyāṇi yuddhāni vijayo nāsti naiṣṭhikaḥ || 26 ||
+36,27,सशेषभाग्यतास्माकं यदि वीर भविष्यति । मोहमेतौ प्रहास्येते भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ २७ ॥,saśeṣabhāgyatāsmākaṃ yadi vīra bhaviṣyati | mohametau prahāsyete bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 27 ||
+36,28,पर्यवस्थापयात्मानमनाथं मां च वानर । सत्यधर्मानुरक्तानां नास्ति मृत्युकृतं भयम् ॥ २८ ॥,paryavasthāpayātmānamanāthaṃ māṃ ca vānara | satyadharmānuraktānāṃ nāsti mṛtyukṛtaṃ bhayam || 28 ||
+36,29,एवमुक्त्वा ततस्तस्य जलक्लिन्नेन पाणिना । सुग्रीवस्य शुभे नेत्रे प्रममार्ज विभीषणः ॥ २९ ॥,evamuktvā tatastasya jalaklinnena pāṇinā | sugrīvasya śubhe netre pramamārja vibhīṣaṇaḥ || 29 ||
+36,30,प्रमृज्य वदनं तस्य कपिराजस्य धीमतः । अब्रवीत् कालसंप्रातमसंभ्रान्तमिदं वचः ॥ ३० ॥,pramṛjya vadanaṃ tasya kapirājasya dhīmataḥ | abravīt kālasaṃprātamasaṃbhrāntamidaṃ vacaḥ || 30 ||
+36,31,न कालः कपिराजेन्द्र वैक्लव्यमनुवर्तितुम् । अतिस्नेहो ऽप्यकाले ऽस्मिन्मरणायोपपद्यते ॥ ३१ ॥,na kālaḥ kapirājendra vaiklavyamanuvartitum | atisneho'pyakāle'sminmaraṇāyopapadyate || 31 ||
+36,32,तस्मादुत्सृज्य वैक्लव्यं सर्वकार्यविनाशनम् । हितं रामपुरोगाणां सैन्यानामनुचिन्त्यताम् ॥ ३२ ॥,tasmādutsṛjya vaiklavyaṃ sarvakāryavināśanam | hitaṃ rāmapurogāṇāṃ sainyānāmanucintyatām || 32 ||
+36,33,अथ वा रक्ष्यतां रामो यावत् संज्ञा विपर्ययः । लब्धसंज्ञौ तु काकुत्स्थौ भयं नो व्यपनेष्यतः ॥ ३३ ॥,atha vā rakṣyatāṃ rāmo yāvat saṃjñā viparyayaḥ | labdhasaṃjñau tu kākutsthau bhayaṃ no vyapaneṣyataḥ || 33 ||
+36,34,नैतत् किं चन रामस्य न च रामो मुमूर्षति । न ह्येनं हास्यते लक्ष्मीर्दुर्लभा या गतायुषाम् ॥ ३४ ॥,naitat kiṃ cana rāmasya na ca rāmo mumūrṣati | na hyenaṃ hāsyate lakṣmīrdurlabhā yā gatāyuṣām || 34 ||
+36,35,तस्मादाश्वासयात्मानं बलं चाश्वासय स्वकम् । यावत् सर्वाणि सैन्यानि पुनः संस्थापयाम्यहम् ॥ ३५ ॥,tasmādāśvāsayātmānaṃ balaṃ cāśvāsaya svakam | yāvat sarvāṇi sainyāni punaḥ saṃsthāpayāmyaham || 35 ||
+36,36,एते ह्युत्फुल्लनयनास्त्रासादागतसाध्वसाः । कर्णे कर्णे प्रकथिता हरयो हरिपुंगव ॥ ३६ ॥,ete hyutphullanayanāstrāsādāgatasādhvasāḥ | karṇe karṇe prakathitā harayo haripuṃgava || 36 ||
+36,37,मां तु दृष्ट्वा प्रधावन्तमनीकं संप्रहर्षितुम् । त्यजन्तु हरयस्त्रासं भुक्तपूर्वामिव स्रजम् ॥ ३७ ॥,māṃ tu dṛṣṭvā pradhāvantamanīkaṃ saṃpraharṣitum | tyajantu harayastrāsaṃ bhuktapūrvāmiva srajam || 37 ||
+36,38,समाश्वास्य तु सुग्रीवं राक्षसेन्द्रो विभीषणः । विद्रुतं वानरानीकं तत् समाश्वासयत् पुनः ॥ ३८ ॥,samāśvāsya tu sugrīvaṃ rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ | vidrutaṃ vānarānīkaṃ tat samāśvāsayat punaḥ || 38 ||
+36,39,इन्द्रजित्तु महामायः सर्वसैन्यसमावृतः । विवेश नगरीं लङ्कां पितरं चाभ्युपागमत् ॥ ३९ ॥,indrajittu mahāmāyaḥ sarvasainyasamāvṛtaḥ | viveśa nagarīṃ laṅkāṃ pitaraṃ cābhyupāgamat || 39 ||
+36,40,तत्र रावणमासीनमभिवाद्य कृताञ्जलिः । आचचक्षे प्रियं पित्रे निहतौ रामलक्ष्मणौ ॥ ४० ॥,tatra rāvaṇamāsīnamabhivādya kṛtāñjaliḥ | ācacakṣe priyaṃ pitre nihatau rāmalakṣmaṇau || 40 ||
+36,41,उत्पपात ततो हृष्टः पुत्रं च परिषस्वजे । रावणो रक्षसां मध्ये श्रुत्वा शत्रू निपातितौ ॥ ४१ ॥,utpapāta tato hṛṣṭaḥ putraṃ ca pariṣasvaje | rāvaṇo rakṣasāṃ madhye śrutvā śatrū nipātitau || 41 ||
+36,42,उपाघ्राय स मूर्ध्न्येनं पप्रच्छ प्रीतमानसः । पृच्छते च यथावृत्तं पित्रे सर्वं न्यवेदयत् ॥ ४२ ॥,upāghrāya sa mūrdhnyenaṃ papraccha prītamānasaḥ | pṛcchate ca yathāvṛttaṃ pitre sarvaṃ nyavedayat || 42 ||
+36,43,स हर्षवेगानुगतान्तरात्मा श्रुत्वा वचस्तस्य महारथस्य । जहौ ज्वरं दाशरथेः समुत्थितं प्रहृष्य वाचाभिननन्द पुत्रम् ॥ ४३ ॥,sa harṣavegānugatāntarātmā śrutvā vacastasya mahārathasya | jahau jvaraṃ dāśaratheḥ samutthitaṃ prahṛṣya vācābhinananda putram || 43 ||
+37,1,प्रतिप्रविष्टे लङ्कां तु कृतार्थे रावणात्मजे । राघवं परिवार्यार्ता ररक्षुर्वानरर्षभाः ॥ १ ॥,pratipraviṣṭe laṅkāṃ tu kṛtārthe rāvaṇātmaje | rāghavaṃ parivāryārtā rarakṣurvānararṣabhāḥ || 1 ||
+37,2,हनूमानङ्गदो नीलः सुषेणः कुमुदो नलः । गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ॥ २ ॥,hanūmānaṅgado nīlaḥ suṣeṇaḥ kumudo nalaḥ | gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ || 2 ||
+37,3,जाम्बवानृषभः सुन्दो रम्भः शतबलिः पृथुः । व्यूढानीकाश्च यत्ताश्च द्रुमानादाय सर्वतः ॥ ३ ॥,jāmbavānṛṣabhaḥ sundo rambhaḥ śatabaliḥ pṛthuḥ | vyūḍhānīkāśca yattāśca drumānādāya sarvataḥ || 3 ||
+37,4,वीक्षमाणा दिशः सर्वास्तिर्यगूर्ध्वं च वानराः । तृणेष्वपि च चेष्टत्सु राक्षसा इति मेनिरे ॥ ४ ॥,vīkṣamāṇā diśaḥ sarvāstiryagūrdhvaṃ ca vānarāḥ | tṛṇeṣvapi ca ceṣṭatsu rākṣasā iti menire || 4 ||
+37,5,रावणश्चापि सं���ृष्टो विसृज्येन्द्रजितं सुतम् । आजुहाव ततः सीता रक्षणी राक्षसीस्तदा ॥ ५ ॥,rāvaṇaścāpi saṃhṛṣṭo visṛjyendrajitaṃ sutam | ājuhāva tataḥ sītā rakṣaṇī rākṣasīstadā || 5 ||
+37,6,राक्षस्यस्त्रिजटा चापि शासनात्तमुपस्थिताः । ता उवाच ततो हृष्टो राक्षसी राक्षसेश्वरः ॥ ६ ॥,rākṣasyastrijaṭā cāpi śāsanāttamupasthitāḥ | tā uvāca tato hṛṣṭo rākṣasī rākṣaseśvaraḥ || 6 ||
+37,7,हताविन्द्रजिताख्यात वैदेह्या रामलक्ष्मणौ । पुष्पकं च समारोप्य दर्शयध्वं हतौ रणे ॥ ७ ॥,hatāvindrajitākhyāta vaidehyā rāmalakṣmaṇau | puṣpakaṃ ca samāropya darśayadhvaṃ hatau raṇe || 7 ||
+37,8,यदाश्रयादवष्टब्धो नेयं मामुपतिष्ठति । सो ऽस्या भर्ता सह भ्रात्रा निरस्तो रणमूर्धनि ॥ ८ ॥,yadāśrayādavaṣṭabdho neyaṃ māmupatiṣṭhati | so'syā bhartā saha bhrātrā nirasto raṇamūrdhani || 8 ||
+37,9,निर्विशङ्का निरुद्विग्ना निरपेक्षा च मैथिली । मामुपस्थास्यते सीता सर्वाभरणभूषिता ॥ ९ ॥,nirviśaṅkā nirudvignā nirapekṣā ca maithilī | māmupasthāsyate sītā sarvābharaṇabhūṣitā || 9 ||
+37,10,अद्य कालवशं प्राप्तं रणे रामं सलक्ष्मणम् । अवेक्ष्य विनिवृत्ताशा नान्यां गतिमपश्यती ॥ १० ॥,adya kālavaśaṃ prāptaṃ raṇe rāmaṃ salakṣmaṇam | avekṣya vinivṛttāśā nānyāṃ gatimapaśyatī || 10 ||
+37,11,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रावणस्य दुरात्मनः । राक्षस्यस्तास्तथेत्युक्त्वा प्रजग्मुर्यत्र पुष्पकम् ॥ ११ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā rāvaṇasya durātmanaḥ | rākṣasyastāstathetyuktvā prajagmuryatra puṣpakam || 11 ||
+37,12,ततः पुष्पकमादय राक्षस्यो रावणाज्ञया । अशोकवनिकास्थां तां मैथिलीं समुपानयन् ॥ १२ ॥,tataḥ puṣpakamādaya rākṣasyo rāvaṇājñayā | aśokavanikāsthāṃ tāṃ maithilīṃ samupānayan || 12 ||
+37,13,तामादाय तु राक्षस्यो भर्तृशोकपरायणाम् । सीतामारोपयामासुर्विमानं पुष्पकं तदा ॥ १३ ॥,tāmādāya tu rākṣasyo bhartṛśokaparāyaṇām | sītāmāropayāmāsurvimānaṃ puṣpakaṃ tadā || 13 ||
+37,14,ततः पुष्पकमारोप्य सीतां त्रिजटया सह । रावणो ऽकारयल् लङ्कां पताकाध्वजमालिनीम् ॥ १४ ॥,tataḥ puṣpakamāropya sītāṃ trijaṭayā saha | rāvaṇo'kārayal laṅkāṃ patākādhvajamālinīm || 14 ||
+37,15,प्राघोषयत हृष्टश्च लङ्कायां राक्षसेश्वरः । राघवो लक्ष्मणश्चैव हताविन्द्रजिता रणे ॥ १५ ॥,prāghoṣayata hṛṣṭaśca laṅkāyāṃ rākṣaseśvaraḥ | rāghavo lakṣmaṇaścaiva hatāvindrajitā raṇe || 15 ||
+37,16,विमानेनापि सीता तु गत्वा त्रिजटया सह । ददर्श वानराणां तु सर्वं सिन्यं निपातितम् ॥ १६ ॥,vimānenāpi sītā tu gatvā trijaṭayā saha | dadarśa vānarāṇāṃ tu sarvaṃ sinyaṃ nipātitam || 16 ||
+37,17,प्रहृष्टमनसश्चापि ददर्श पिशिताशनान् । वानरांश्चापि दुःखार्तान् रामलक्ष्मणपार्श्वतः ॥ १७ ॥,prahṛṣṭamanasaścāpi dadarśa piśitāśanān | vānarāṃścāpi duḥkhārtān rāmalakṣmaṇapārśvataḥ || 17 ||
+37,18,ततः सीता ददर्शोभौ शयानौ शततल्पयोः । लक्ष्मणं चैव रामं च विसंज्ञौ शरपीडितौ ॥ १८ ॥,tataḥ sītā dadarśobhau śayānau śatatalpayoḥ | lakṣmaṇaṃ caiva rāmaṃ ca visaṃjñau śarapīḍitau || 18 ||
+37,19,विध्वस्तकवचौ वीरौ विप्रविद्धशरासनौ । सायकैश्छिन्नसर्वाङ्गौ शरस्तम्भमयौ क्षितौ ॥ १९ ॥,vidhvastakavacau vīrau vipraviddhaśarāsanau | sāyakaiśchinnasarvāṅgau śarastambhamayau kṣitau || 19 ||
+37,20,तौ दृष्ट्वा भ्रातरौ तत्र वीरौ सा पुरुषर्षभौ । दुःखार्ता सुभृशं सीता करुणं विललाप ह ॥ २० ॥,tau dṛṣṭvā bhrātarau tatra vīrau sā puruṣarṣabhau | duḥkhārtā subhṛśaṃ sītā karuṇaṃ vilalāpa ha || 20 ||
+37,21,सा बाष्पशोकाभिहता समीक्ष्य तौ भ्रातरौ देवसमप्रभावौ । वितर्कयन्ती निधनं तयोः सा दुःखान्विता वाक्यमिदं जगाद ॥ २१ ॥,sā bāṣpaśokābhihatā samīkṣya tau bhrātarau devasamaprabhāvau | vitarkayantī nidhanaṃ tayoḥ sā duḥkhānvitā vākyamidaṃ jagāda || 21 ||
+38,1,भर्तारं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं च महाबलम् । विललाप भृशं सीता करुणं शोककर्शिता ॥ १ ॥,bhartāraṃ nihataṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ ca mahābalam | vilalāpa bhṛśaṃ sītā karuṇaṃ śokakarśitā || 1 ||
+38,2,ऊचुर्लक्षणिका ये मां पुत्रिण्यविधवेति च । ते ऽस्य सर्वे हते रामे ऽज्ञानिनो ऽनृतवादिनः ॥ २ ॥,ūcurlakṣaṇikā ye māṃ putriṇyavidhaveti ca | te'sya sarve hate rāme'jñānino'nṛtavādinaḥ || 2 ||
+38,3,यज्वनो महिषीं ये मामूचुः पत्नीं च सत्रिणः । ते ऽद्य सर्वे हते रामे ऽज्ञानिनो ऽनृतवादिनः ॥ ३ ॥,yajvano mahiṣīṃ ye māmūcuḥ patnīṃ ca satriṇaḥ | te'dya sarve hate rāme'jñānino'nṛtavādinaḥ || 3 ||
+38,4,वीरपार्थिवपत्नी त्वं ये धन्येति च मां विदुः । ते ऽद्य सर्वे हते रामे ऽज्ञानिनो ऽनृतवादिनः ॥ ४ ॥,vīrapārthivapatnī tvaṃ ye dhanyeti ca māṃ viduḥ | te'dya sarve hate rāme'jñānino'nṛtavādinaḥ || 4 ||
+38,5,ऊचुः संश्रवणे ये मां द्विजाः कार्तान्तिकाः शुभाम् । ते ऽद्य सर्वे हते रामे ऽज्ञानिनो ऽनृतवादिनः ॥ ५ ॥,ūcuḥ saṃśravaṇe ye māṃ dvijāḥ kārtāntikāḥ śubhām | te'dya sarve hate rāme'jñānino'nṛtavādinaḥ || 5 ||
+38,6,इमानि खलु पद्मानि पादयोर्यैः किल स्त्रियः । अधिराज्ये ऽभिषिच्यन्ते नरेन्द्रैः पतिभिः सह ॥ ६ ॥,imāni khalu padmāni pādayoryaiḥ kila striyaḥ | adhirājye'bhiṣicyante narendraiḥ patibhiḥ saha || 6 ||
+38,7,वैधव्यं यान्ति यैर्नार्यो ऽलक्षणैर्भाग्यदुर्लभाः । नात्मनस्तानि पश्यामि पश्यन्ती हतलक्षणा ॥ ७ ॥,vaidhavyaṃ yānti yairnāryo'lakṣaṇairbhāgyadurlabhāḥ | nātmanastāni paśyāmi paśyantī hatalakṣaṇā || 7 ||
+38,8,सत्यानीमानि पद्मानि स्त्रीणामुक्त्वानि लक्षणे । तान्यद्य निहते रामे वितथानि भवन्ति मे ॥ ८ ॥,satyānīmāni padmāni strīṇāmuktvāni lakṣaṇe | tānyadya nihate rāme vitathāni bhavanti me || 8 ||
+38,9,केशाः सूक्ष्माः समा नीला भ्रुवौ चासंगते मम । वृत्ते चालोमशे जङ्घे दन्ताश्चाविरला मम ॥ ९ ॥,keśāḥ sūkṣmāḥ samā nīlā bhruvau cāsaṃgate mama | vṛtte cālomaśe jaṅghe dantāścāviralā mama || 9 ||
+38,10,शङ्खे नेत्रे करौ पादौ गुल्फाव् ऊरू च मे चितौ । अनुवृत्ता नखाः स्निग्धाः समाश्चाङ्गुलयो मम ॥ १० ॥,śaṅkhe netre karau pādau gulphāv ūrū ca me citau | anuvṛttā nakhāḥ snigdhāḥ samāścāṅgulayo mama || 10 ||
+38,11,स्तनौ चाविरलौ पीनौ ममेमौ मग्नचूचुकौ । मग्ना चोत्सङ्गिनी नाभिः पार्श्वोरस्कं च मे चितम् ॥ ११ ॥,stanau cāviralau pīnau mamemau magnacūcukau | magnā cotsaṅginī nābhiḥ pārśvoraskaṃ ca me citam || 11 ||
+38,12,मम वर्णो मणिनिभो मृदून्यङ्गरुहाणि च । प्रतिष्ठितां द्वदशभिर्मामूचुः शुभलक्षणाम् ॥ १२ ॥,mama varṇo maṇinibho mṛdūnyaṅgaruhāṇi ca | pratiṣṭhitāṃ dvadaśabhirmāmūcuḥ śubhalakṣaṇām || 12 ||
+38,13,समग्रयवमच्छिद्रं पाणिपादं च वर्णवत् । मन्दस्मितेत्येव च मां कन्यालक्षणिका विदुः ॥ १३ ॥,samagrayavamacchidraṃ pāṇipādaṃ ca varṇavat | mandasmitetyeva ca māṃ kanyālakṣaṇikā viduḥ || 13 ||
+38,14,अधिराज्ये ऽभिषेको मे ब्राह्मणैः पतिना सह । कृतान्तकुशलैरुक्तं तत् सर्वं वितथीकृतम् ॥ १४ ॥,adhirājye'bhiṣeko me brāhmaṇaiḥ patinā saha | kṛtāntakuśalairuktaṃ tat sarvaṃ vitathīkṛtam || 14 ||
+38,15,शोधयित्वा जनस्थानं प्रवृत्तिमुपलभ्य च । तीर्त्वा सागरमक्षोभ्यं भ्रातरौ गोष्पदे हतौ ॥ १५ ॥,śodhayitvā janasthānaṃ pravṛttimupalabhya ca | tīrtvā sāgaramakṣobhyaṃ bhrātarau goṣpade hatau || 15 ||
+38,16,ननु वारुणमाग्नेयमैन्द्रं वायव्यमेव च । अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव राघवौ प्रत्यपद्यताम् ॥ १६ ॥,nanu vāruṇamāgneyamaindraṃ vāyavyameva ca | astraṃ brahmaśiraścaiva rāghavau pratyapadyatām || 16 ||
+38,17,अदृश्यमानेन रणे मायया वासवोपमौ । मम नाथावनाथाया निहतौ रामलक्ष्मणौ ॥ १७ ॥,adṛśyamānena raṇe māyayā vāsavopamau | mama nāthāvanāthāyā nihatau rāmalakṣmaṇau || 17 ||
+38,18,न हि दृष्टिपथं प्राप्य राघवस्य रणे रिपुः । जीवन्प्रतिनिवर्तेत यद्यपि स्यान्मनोजवः ॥ १८ ॥,na hi dṛṣṭipathaṃ prāpya rāghavasya raṇe ripuḥ | jīvanpratinivarteta yadyapi syānmanojavaḥ || 18 ||
+38,19,न कालस्यातिभारो ऽस्ति कृतान्तश्च सुदुर्जयः । यत्र रामः सह भ्रात्रा शेते युधि निपाथितः ॥ १९ ॥,na kālasyātibhāro'sti kṛtāntaśca sudurjayaḥ | yatra rāmaḥ saha bhrātrā śete yudhi nipāthitaḥ || 19 ||
+38,20,नाहं शोचामि भर्तारं निहतं न च लक्ष्मणम् । नात्मानं जननी चापि यथा श्वश्रूं तपस्विनीम् ॥ २० ॥,nāhaṃ śocāmi bhartāraṃ nihataṃ na ca lakṣmaṇam | nātmānaṃ jananī cāpi yathā śvaśrūṃ tapasvinīm || 20 ||
+38,21,सा हि चिन्तयते नित्यं समाप्तव्रतमागतम् । कदा द्रक्ष्यामि सीतां च रामं च सहलक्ष्मणम् ॥ २१ ॥,sā hi cintayate nityaṃ samāptavratamāgatam | kadā drakṣyāmi sītāṃ ca rāmaṃ ca sahalakṣmaṇam || 21 ||
+38,22,परिदेवयमानां तां राक्षसी त्रिजटाब्रवीत् । मा विषादं कृथा देवि भर्तायं तव जीवति ॥ २२ ॥,paridevayamānāṃ tāṃ rākṣasī trijaṭābravīt | mā viṣādaṃ kṛthā devi bhartāyaṃ tava jīvati || 22 ||
+38,23,कारणानि च वक्ष्यामि महान्ति सदृशानि च । यथेमौ जीवतो देवि भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ २३ ॥,kāraṇāni ca vakṣyāmi mahānti sadṛśāni ca | yathemau jīvato devi bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 23 ||
+38,24,न हि कोपपरीतानि हर्षपर्युत्सुकानि च । भवन्ति युधि योधानां मुखानि निहते पतौ ॥ २४ ॥,na hi kopaparītāni harṣaparyutsukāni ca | bhavanti yudhi yodhānāṃ mukhāni nihate patau || 24 ||
+38,25,इदं विमानं वैदेहि पुष्पकं नाम नामतः । दिव्यं त्वां धारयेन्नेदं यद्येतौ गजजीवितौ ॥ २५ ॥,idaṃ vimānaṃ vaidehi puṣpakaṃ nāma nāmataḥ | divyaṃ tvāṃ dhārayennedaṃ yadyetau gajajīvitau || 25 ||
+38,26,हतवीरप्रधाना हि हतोत्साहा निरुद्यमा । सेना भ्रमति संख्येषु हतकर्णेव नौर्जले ॥ २६ ॥,hatavīrapradhānā hi hatotsāhā nirudyamā | senā bhramati saṃkhyeṣu hatakarṇeva naurjale || 26 ||
+38,27,इयं पुनरसंभ्रान्ता निरुद्विग्ना तरस्विनी । सेना रक्षति काकुत्स्थौ मायया निर्जितौ रणे ॥ २७ ॥,iyaṃ punarasaṃbhrāntā nirudvignā tarasvinī | senā rakṣati kākutsthau māyayā nirjitau raṇe || 27 ||
+38,28,सा त्वं भव सुविस्रब्धा अनुमानैः सुखोदयैः । अहतौ पश्य काकुत्स्थौ स्नेहादेतद्ब्रवीमि ते ॥ २८ ॥,sā tvaṃ bhava suvisrabdhā anumānaiḥ sukhodayaiḥ | ahatau paśya kākutsthau snehādetadbravīmi te || 28 ||
+38,29,अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदा चन । चारित्रसुखशीलत्वात् प्रविष्टासि मनो मम ॥ २९ ॥,anṛtaṃ noktapūrvaṃ me na ca vakṣye kadā cana | cāritrasukhaśīlatvāt praviṣṭāsi mano mama || 29 ||
+38,30,नेमौ शक्यौ रणे जेतुं सेन्द्रैरपि सुरासुरैः । एतयोराननं दृष्ट्वा मया चावेदितं तव ॥ ३० ॥,nemau śakyau raṇe jetuṃ sendrairapi surāsuraiḥ | etayorānanaṃ dṛṣṭvā mayā cāveditaṃ tava || 30 ||
+38,31,इदं च सुमहच्चिह्नं शनैः पश्यस्व मैथिलि । निःसंज्ञावप्युभावेतौ नैव लक्ष्मीर्वियुज्यते ॥ ३१ ॥,idaṃ ca sumahaccihnaṃ śanaiḥ paśyasva maithili | niḥsaṃjñāvapyubhāvetau naiva lakṣmīrviyujyate || 31 ||
+38,32,प्रायेण गतसत्त्वानां पुरुषाणां गतायुषाम् । दृश्यमानेषु वक्त्रेषु परं भवति वैकृतम् ॥ ३२ ॥,prāyeṇa gatasattvānāṃ puruṣāṇāṃ gatāyuṣām | dṛśyamāneṣu vaktreṣu paraṃ bhavati vaikṛtam || 32 ||
+38,33,त्यज शोकं च दुःखं च मोहं च जनकात्मजे । रामलक्ष्मणयोरर्थे नाद्य शक्यमजीवितुम् ॥ ३३ ॥,tyaja śokaṃ ca duḥkhaṃ ca mohaṃ ca janakātmaje | rāmalakṣmaṇayorarthe nādya śakyamajīvitum || 33 ||
+38,34,श्रुत्वा तु वचनं तस्याः सीता सुरसुतोपमा । कृताञ्जलिरुवाचेदमेवमस्त्विति मैथिली ॥ ३४ ॥,śrutvā tu vacanaṃ tasyāḥ sītā surasutopamā | kṛtāñjaliruvācedamevamastviti maithilī || 34 ||
+38,35,विमानं पुष्पकं तत्तु समिवर्त्य मनोजवम् । दीना त्रिजटया सीता लङ्कामेव प्रवेशिता ॥ ३५ ॥,vimānaṃ puṣpakaṃ tattu samivartya manojavam | dīnā trijaṭayā sītā laṅkāmeva praveśitā || 35 ||
+38,36,ततस्त्रिजटया सार्धं पुष्पकादवरुह्य सा । अशोकवनिकामेव रक्षसीभिः प्रवेशिता ॥ ३६ ॥,tatastrijaṭayā sārdhaṃ puṣpakādavaruhya sā | aśokavanikāmeva rakṣasībhiḥ praveśitā || 36 ||
+38,37,प्रविश्य सीता बहुवृक्षषण्डां तां राक्षसेन्द्रस्य विहारभूमिम् । संप्रेक्ष्य संचिन्त्य च राजपुत्रौ परं विषादं समुपाजगाम ॥ ३७ ॥,praviśya sītā bahuvṛkṣaṣaṇḍāṃ tāṃ rākṣasendrasya vihārabhūmim | saṃprekṣya saṃcintya ca rājaputrau paraṃ viṣādaṃ samupājagāma || 37 ||
+39,1,घोरेण शरबन्धेन बद्धौ दशरथात्मजौ । निश्वसन्तौ यथा नागौ शयानौ रुधिरोक्षितौ ॥ १ ॥,ghoreṇa śarabandhena baddhau daśarathātmajau | niśvasantau yathā nāgau śayānau rudhirokṣitau || 1 ||
+39,2,सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः ससुग्रीवा महाबलाः । परिवार्य महात्मानौ तस्थुः शोकपरिप्लुताः ॥ २ ॥,sarve te vānaraśreṣṭhāḥ sasugrīvā mahābalāḥ | parivārya mahātmānau tasthuḥ śokapariplutāḥ || 2 ||
+39,3,एतस्मिन्नन्तेरे रामः प्रत्यबुध्यत वीर्यवान् । स्थिरत्वात् सत्त्वयोगाच्च शरैः संदानितो ऽपि सन् ॥ ३ ॥,etasminnantere rāmaḥ pratyabudhyata vīryavān | sthiratvāt sattvayogācca śaraiḥ saṃdānito'pi san || 3 ||
+39,4,ततो दृष्ट्वा सरुधिरं विषण्णं गाढमर्पितम् । भ्रातरं दीनवदनं पर्यदेवयदातुरः ॥ ४ ॥,tato dṛṣṭvā sarudhiraṃ viṣaṇṇaṃ gāḍhamarpitam | bhrātaraṃ dīnavadanaṃ paryadevayadāturaḥ || 4 ||
+39,5,किं नु मे सीतया कार्यं किं कार्यं जीवितेन वा । शयानं यो ऽद्य पश्यामि भ्रातरं युधि निर्जितम् ॥ ५ ॥,kiṃ nu me sītayā kāryaṃ kiṃ kāryaṃ jīvitena vā | śayānaṃ yo'dya paśyāmi bhrātaraṃ yudhi nirjitam || 5 ||
+39,6,शक्या सीता समा नारी प्राप्तुं लोके विचिन्वता । न लक्ष्मणसमो भ्राता सचिवः साम्परायिकः ॥ ६ ॥,śakyā sītā samā nārī prāptuṃ loke vicinvatā | na lakṣmaṇasamo bhrātā sacivaḥ sāmparāyikaḥ || 6 ||
+39,7,परित्यक्ष्याम्यहं प्राणान् वानराणां तु पश्यताम् । यदि पञ्चत्वमापन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ ७ ॥,parityakṣyāmyahaṃ prāṇān vānarāṇāṃ tu paśyatām | yadi pañcatvamāpannaḥ sumitrānandavardhanaḥ || 7 ||
+39,8,किं नु वक्ष्यामि कौसल्यां मातरं किं नु कैकयीम् । कथमम्बां सुमित्रांच पुत्रदर्शनलालसाम् ॥ ८ ॥,kiṃ nu vakṣyāmi kausalyāṃ mātaraṃ kiṃ nu kaikayīm | kathamambāṃ sumitrāṃca putradarśanalālasām || 8 ||
+39,9,विवत्सां वेपमानां च क्रोशन्तीं कुररीमिव । कथमाश्वासयिष्यामि यदि यास्यामि तं विना ॥ ९ ॥,vivatsāṃ vepamānāṃ ca krośantīṃ kurarīmiva | kathamāśvāsayiṣyāmi yadi yāsyāmi taṃ vinā || 9 ||
+39,10,कथं वक्ष्यामि शत्रुघ्नं भरतं च यशस्विनम् । मया सह वनं यातो विना तेनागतः पुनः ॥ १० ॥,kathaṃ vakṣyāmi śatrughnaṃ bharataṃ ca yaśasvinam | mayā saha vanaṃ yāto vinā tenāgataḥ punaḥ || 10 ||
+39,11,उपालम्भं न शक्ष्यामि सोढुं बत सुमित्रया । इहैव देहं त्यक्ष्यामि न हि जीवितुमुत्सहे ॥ ११ ॥,upālambhaṃ na śakṣyāmi soḍhuṃ bata sumitrayā | ihaiva dehaṃ tyakṣyāmi na hi jīvitumutsahe || 11 ||
+39,12,धिङ् मां दुष्कृतकर्माणमनार्यं यत्कृते ह्यसौ । लक्ष्मणः पतितः शेते शरतल्पे गतासुवत् ॥ १२ ॥,dhiṅ māṃ duṣkṛtakarmāṇamanāryaṃ yatkṛte hyasau | lakṣmaṇaḥ patitaḥ śete śaratalpe gatāsuvat || 12 ||
+39,13,त्वं नित्यं सुविषण्णं मामाश्वासयसि लक्ष्मण । गतासुर्नाद्य शक्नोषि मामार्तमभिभाषितुम् ॥ १३ ॥,tvaṃ nityaṃ suviṣaṇṇaṃ māmāśvāsayasi lakṣmaṇa | gatāsurnādya śaknoṣi māmārtamabhibhāṣitum || 13 ||
+39,14,येनाद्य बहवो युद्धे राक्षसा निहताः क्षितौ । तस्यामेव क्षितौ वीरः स शेते निहतः परैः ॥ १४ ॥,yenādya bahavo yuddhe rākṣasā nihatāḥ kṣitau | tasyāmeva kṣitau vīraḥ sa śete nihataḥ paraiḥ || 14 ||
+39,15,शयानः शरतल्पे ऽस्मिन् स्वशोणितपरिप्लुतः । शरजालैश्चितो भाति भास्करो ऽस्तमिव व्रजन् ॥ १५ ॥,śayānaḥ śaratalpe'smin svaśoṇitapariplutaḥ | śarajālaiścito bhāti bhāskaro'stamiva vrajan || 15 ||
+39,16,बाणाभिहतमर्मत्वान���न शक्नोत्यभिवीक्षितुम् । रुजा चाब्रुवतो ह्यस्य दृष्टिरागेण सूच्यते ॥ १६ ॥,bāṇābhihatamarmatvānna śaknotyabhivīkṣitum | rujā cābruvato hyasya dṛṣṭirāgeṇa sūcyate || 16 ||
+39,17,यथैव मां वनं यान्तमनुयातो महाद्युतिः । अहमप्यनुयास्यामि तथैवैनं यमक्षयम् ॥ १७ ॥,yathaiva māṃ vanaṃ yāntamanuyāto mahādyutiḥ | ahamapyanuyāsyāmi tathaivainaṃ yamakṣayam || 17 ||
+39,18,इष्टबन्धुजनो नित्यं मां च नित्यमनुव्रतः । इमामद्य गतो ऽवस्थां ममानार्यस्य दुर्नयैः ॥ १८ ॥,iṣṭabandhujano nityaṃ māṃ ca nityamanuvrataḥ | imāmadya gato'vasthāṃ mamānāryasya durnayaiḥ || 18 ||
+39,19,सुरुष्टेनापि वीरेण लक्ष्मणेना न संस्मरे । परुषं विप्रियं वापि श्रावितं न कदा चन ॥ १९ ॥,suruṣṭenāpi vīreṇa lakṣmaṇenā na saṃsmare | paruṣaṃ vipriyaṃ vāpi śrāvitaṃ na kadā cana || 19 ||
+39,20,विससर्जैकवेगेन पञ्चबाणशतानि यः । इष्वस्त्रेष्वधिकस्तस्मात् कार्तवीर्याच्च लक्ष्मणः ॥ २० ॥,visasarjaikavegena pañcabāṇaśatāni yaḥ | iṣvastreṣvadhikastasmāt kārtavīryācca lakṣmaṇaḥ || 20 ||
+39,21,अस्त्रैरस्त्राणि यो हन्याच्छक्रस्यापि महात्मनः । सो ऽयमुर्व्यांहतः शेते महार्हशयनोचितः ॥ २१ ॥,astrairastrāṇi yo hanyācchakrasyāpi mahātmanaḥ | so'yamurvyāṃhataḥ śete mahārhaśayanocitaḥ || 21 ||
+39,22,तच्च मिथ्या प्रलप्तं मां प्रधक्ष्यति न संशयः । यन्मया न कृतो राजा राक्षसानां विभीषणः ॥ २२ ॥,tacca mithyā pralaptaṃ māṃ pradhakṣyati na saṃśayaḥ | yanmayā na kṛto rājā rākṣasānāṃ vibhīṣaṇaḥ || 22 ||
+39,23,अस्मिन्मुहूर्ते सुग्रीव प्रतियातुमितो ऽर्हसि । मत्वा हीनं मया राजन् रावणो ऽभिद्रवेद्बली ॥ २३ ॥,asminmuhūrte sugrīva pratiyātumito'rhasi | matvā hīnaṃ mayā rājan rāvaṇo'bhidravedbalī || 23 ||
+39,24,अङ्गदं तु पुरस्कृत्य ससैन्यः ससुहृज्जनः । सागरं तर सुग्रीव पुनस्तेनैव सेतुना ॥ २४ ॥,aṅgadaṃ tu puraskṛtya sasainyaḥ sasuhṛjjanaḥ | sāgaraṃ tara sugrīva punastenaiva setunā || 24 ||
+39,25,कृतं हनुमता कार्यं यदन्यैर्दुष्करं रणे । ऋक्षराजेन तुष्यामि गोलाङ्गूलाधिपेन च ॥ २५ ॥,kṛtaṃ hanumatā kāryaṃ yadanyairduṣkaraṃ raṇe | ṛkṣarājena tuṣyāmi golāṅgūlādhipena ca || 25 ||
+39,26,अङ्गदेन कृतं कर्म मैन्देन द्विविदेन च । युद्धं केसरिणा संख्ये घोरं संपातिना कृतम् ॥ २६ ॥,aṅgadena kṛtaṃ karma maindena dvividena ca | yuddhaṃ kesariṇā saṃkhye ghoraṃ saṃpātinā kṛtam || 26 ||
+39,27,गवयेन गवाक्षेण शरभेण गजेन च । अन्यैश्च हरिभिर्युद्धं मदार्थे त्यक्तजीवितैः ॥ २७ ॥,gavayena gavākṣeṇa śarabheṇa gajena ca | anyaiśca haribhiryuddhaṃ madārthe tyaktajīvitaiḥ || 27 ||
+39,28,न चातिक्रमितुं शक्यं दैवं सुग्रीव मानुषैः । यत्तु शक्यं वयस्येन सुहृदा वा परंतप । कृतं सुग्रीव तत् सर्वं भवताधर्मभीरुणा ॥ २८ ॥,na cātikramituṃ śakyaṃ daivaṃ sugrīva mānuṣaiḥ | yattu śakyaṃ vayasyena suhṛdā vā paraṃtapa | kṛtaṃ sugrīva tat sarvaṃ bhavatādharmabhīruṇā || 28 ||
+39,29,मित्रकार्यं कृतमिदं भवद्भिर्वानरर्षभाः । अनुज्ञाता मया सर्वे यथेष्टं गन्तुमर्हथ ॥ २९ ॥,mitrakāryaṃ kṛtamidaṃ bhavadbhirvānararṣabhāḥ | anujñātā mayā sarve yatheṣṭaṃ gantumarhatha || 29 ||
+39,30,शुश्रुवुस्तस्य ते सर्वे वानराः परिदेवितम् । वर्तयां चक्रुरश्रूणि नेत्रैः कृष्णेतरेक्षणाः ॥ ३० ॥,śuśruvustasya te sarve vānarāḥ paridevitam | vartayāṃ cakruraśrūṇi netraiḥ kṛṣṇetarekṣaṇāḥ || 30 ||
+39,31,ततः सर्वाण्यनीकानि स्थापयित्वा विभीषणः । आजगाम गदापाणिस्त्वरितो यत्र राघवः ॥ ३१ ॥,tataḥ sarvāṇyanīkāni sthāpayitvā vibhīṣaṇaḥ | ājagāma gadāpāṇistvarito yatra rāghavaḥ || 31 ||
+39,32,तं दृष्ट्वा त्वरितं यान्तं नीलाञ्जनचयोपमम् । वानरा दुद्रुवुः सर्वे मन्यमानास्तु रावणिम् ॥ ३२ ॥,taṃ dṛṣṭvā tvaritaṃ yāntaṃ nīlāñjanacayopamam | vānarā dudruvuḥ sarve manyamānāstu rāvaṇim || 32 ||
+40,1,अथोवाच महातेजा हरिराजो महाबलः । किमियं व्यथिता सेना मूढवातेव नौर्जले ॥ १ ॥,athovāca mahātejā harirājo mahābalaḥ | kimiyaṃ vyathitā senā mūḍhavāteva naurjale || 1 ||
+40,2,सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा वालिपुत्रो ऽङ्गदो ऽब्रवीत् । न त्वं पश्यसि रामं च लक्ष्मणं च महाबलम् ॥ २ ॥,sugrīvasya vacaḥ śrutvā vāliputro'ṅgado'bravīt | na tvaṃ paśyasi rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca mahābalam || 2 ||
+40,3,शरजालाचितौ वीराव् उभौ दशरथात्मजौ । शरतल्पे महात्मानौ शयानौ रुधिरोक्षितौ ॥ ३ ॥,śarajālācitau vīrāv ubhau daśarathātmajau | śaratalpe mahātmānau śayānau rudhirokṣitau || 3 ||
+40,4,अथाब्रवीद्वानरेन्द्रः सुग्रीवः पुत्रमङ्गदम् । नानिमित्तमिदं मन्ये भवितव्यं भयेन तु ॥ ४ ॥,athābravīdvānarendraḥ sugrīvaḥ putramaṅgadam | nānimittamidaṃ manye bhavitavyaṃ bhayena tu || 4 ||
+40,5,विषण्णवदना ह्येते त्यक्तप्रहरणा दिशः । प्रपलायन्ति हरयस्त्रासादुत्फुल्ललोचनाः ॥ ५ ॥,viṣaṇṇavadanā hyete tyaktapraharaṇā diśaḥ | prapalāyanti harayastrāsādutphullalocanāḥ || 5 ||
+40,6,अन्योन्यस्य न लज्जन्ते न निरीक्षन्ति पृष्ठतः । विप्रकर्षन्ति चान्योन्यं पतितं लङ्घयन्ति च ॥ ६ ॥,anyonyasya na lajjante na nirīkṣanti pṛṣṭhataḥ | viprakarṣanti cānyonyaṃ patitaṃ laṅghayanti ca || 6 ||
+40,7,एतस्मिन्नन्तरे वीरो गदापाणिर्विभीषणः । सुग्रीवं वर्धयामास राघवं च निरैक्षत ॥ ७ ॥,etasminnantare vīro gadāpāṇirvibhīṣaṇaḥ | sugrīvaṃ vardhayāmāsa rāghavaṃ ca niraikṣata || 7 ||
+40,8,विभीषणं तं सुग्रीवो दृष्ट्वा वानरभीषणम् । ऋक्षराजं समीपस्थं जाम्बवन्तमुवाच ह ॥ ८ ॥,vibhīṣaṇaṃ taṃ sugrīvo dṛṣṭvā vānarabhīṣaṇam | ṛkṣarājaṃ samīpasthaṃ jāmbavantamuvāca ha || 8 ||
+40,9,विभीषणो ऽयं संप्राप्तो यं दृष्ट्वा वानरर्षभाः । विद्रवन्ति परित्रस्ता रावणात्मजशङ्कया ॥ ९ ॥,vibhīṣaṇo'yaṃ saṃprāpto yaṃ dṛṣṭvā vānararṣabhāḥ | vidravanti paritrastā rāvaṇātmajaśaṅkayā || 9 ||
+40,10,शीघ्रमेतान् सुवित्रस्तान्बहुधा विप्रधावितान् । पर्यवस्थापयाख्याहि विभीषणमुपस्थितम् ॥ १० ॥,śīghrametān suvitrastānbahudhā vipradhāvitān | paryavasthāpayākhyāhi vibhīṣaṇamupasthitam || 10 ||
+40,11,सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु जाम्बवानृक्षपार्थिवः । वानरान् सान्त्वयामास संनिवर्त्य प्रहावतः ॥ ११ ॥,sugrīveṇaivamuktastu jāmbavānṛkṣapārthivaḥ | vānarān sāntvayāmāsa saṃnivartya prahāvataḥ || 11 ||
+40,12,ते निवृत्ताः पुनः सर्वे वानरास्त्यक्तसंभ्रमाः । ऋक्षराजवचः श्रुत्वा तं च दृष्ट्वा विभीषणम् ॥ १२ ॥,te nivṛttāḥ punaḥ sarve vānarāstyaktasaṃbhramāḥ | ṛkṣarājavacaḥ śrutvā taṃ ca dṛṣṭvā vibhīṣaṇam || 12 ||
+40,13,विभीषणस्तु रामस्य दृष्ट्वा गात्रं शरैश्चितम् । लक्ष्मणस्य च धर्मात्मा बभूव व्यथितेन्द्रियः ॥ १३ ॥,vibhīṣaṇastu rāmasya dṛṣṭvā gātraṃ śaraiścitam | lakṣmaṇasya ca dharmātmā babhūva vyathitendriyaḥ || 13 ||
+40,14,जलक्लिन्नेन हस्तेन तयोर्नेत्रे प्रमृज्य च । शोकसंपीडितमना रुरोद विललाप च ॥ १४ ॥,jalaklinnena hastena tayornetre pramṛjya ca | śokasaṃpīḍitamanā ruroda vilalāpa ca || 14 ||
+40,15,इमौ तौ सत्त्वसंपन्नौ विक्रान्तौ प्रियसंयुगौ । इमामवस्थां गमितौ राकसैः कूटयोधिभिः ॥ १५ ॥,imau tau sattvasaṃpannau vikrāntau priyasaṃyugau | imāmavasthāṃ gamitau rākasaiḥ kūṭayodhibhiḥ || 15 ||
+40,16,भ्रातुः पुत्रेण मे तेन दुष्पुत्रेण दुरात्मना । राक्षस्या जिह्मया बुद्ध्या छलिताव् ऋजुविक्रमौ ॥ १६ ॥,bhrātuḥ putreṇa me tena duṣputreṇa durātmanā | rākṣasyā jihmayā buddhyā chalitāv ṛjuvikramau || 16 ||
+40,17,शरैरिमावलं विद्धौ रुधिरेण समुक्षितौ । वसुधायामिम सुप्तौ दृश्येते शल्यकाविव ॥ १७ ॥,śarairimāvalaṃ viddhau rudhireṇa samukṣitau | vasudhāyāmima suptau dṛśyete śalyakāviva || 17 ||
+40,18,ययोर्वीर्यमुपाश्रित्य प्रतिष्ठा काङ्क्षिता मया । ताव् उभौ देहनाशाय प्रसुप्तौ पुरुषर्षभौ ॥ १८ ॥,yayorvīryamupāśritya pratiṣṭhā kāṅkṣitā mayā | tāv ubhau dehanāśāya prasuptau puruṣarṣabhau || 18 ||
+40,19,जीवन्नद्य विपन्नो ऽस्मि नष्टराज्यमनोरथः । प्राप्तप्रतिज्ञश्च रिपुः सकामो रावणः कृतः ॥ १९ ॥,jīvannadya vipanno'smi naṣṭarājyamanorathaḥ | prāptapratijñaśca ripuḥ sakāmo rāvaṇaḥ kṛtaḥ || 19 ||
+40,20,एवं विलपमानं तं परिष्वज्य विभीषणम् । सुग्रीवः सत्त्वसंपन्नो हरिराजो ऽब्रवीदिदम् ॥ २० ॥,evaṃ vilapamānaṃ taṃ pariṣvajya vibhīṣaṇam | sugrīvaḥ sattvasaṃpanno harirājo'bravīdidam || 20 ||
+40,21,राज्यं प्राप्स्यसि धर्मज्ञ लङ्कायां नात्र संशयः । रावणः सह पुत्रेण स राज्यं नेह लप्स्यते ॥ २१ ॥,rājyaṃ prāpsyasi dharmajña laṅkāyāṃ nātra saṃśayaḥ | rāvaṇaḥ saha putreṇa sa rājyaṃ neha lapsyate || 21 ||
+40,22,शरसंपीडितावेताव् उभौ राघवलक्ष्मणौ । त्यक्त्वा मोहं वधिष्येते सगणं रावणं रणे ॥ २२ ॥,śarasaṃpīḍitāvetāv ubhau rāghavalakṣmaṇau | tyaktvā mohaṃ vadhiṣyete sagaṇaṃ rāvaṇaṃ raṇe || 22 ||
+40,23,तमेवं सान्त्वयित्वा तु समाश्वास्य च राक्षसं । सुषेणं श्वशुरं पार्श्वे सुग्रीवस्तमुवाच ह ॥ २३ ॥,tamevaṃ sāntvayitvā tu samāśvāsya ca rākṣasaṃ | suṣeṇaṃ śvaśuraṃ pārśve sugrīvastamuvāca ha || 23 ||
+40,24,सह शूरैर्हरिगणैर्लब्धसंज्ञावरिंदमौ । गच्छ त्वं भ्रातरौ गृह्य किष्किन्धां रामलक्ष्मणौ ॥ २४ ॥,saha śūrairharigaṇairlabdhasaṃjñāvariṃdamau | gaccha tvaṃ bhrātarau gṛhya kiṣkindhāṃ rāmalakṣmaṇau || 24 ||
+40,25,अहं तु रावणं हत्वा सपुत्रं सहबान्धवम् । मैथिलीमानयिष्यामि शक्रो नष्टामिव श्रियम् ॥ २५ ॥,ahaṃ tu rāvaṇaṃ hatvā saputraṃ sahabāndhavam | maithilīmānayiṣyāmi śakro naṣṭāmiva śriyam || 25 ||
+40,26,श्रुत्वैतद्वानरेन्द्रस्य सुषेणो वाक्यमब्रवीत् । देवासुरं महायुद्धमनुभूतं सुदारुणम् ॥ २६ ॥,śrutvaitadvānarendrasya suṣeṇo vākyamabravīt | devāsuraṃ mahāyuddhamanubhūtaṃ sudāruṇam || 26 ||
+40,27,तदा स्म दानवा देवाञ् शरसंस्पर्शकोविदाः । निजघ्नुः शस्त्रविदुषश्छादयन्तो मुहुर्मुहुः ॥ २७ ॥,tadā sma dānavā devāñ śarasaṃsparśakovidāḥ | nijaghnuḥ śastraviduṣaśchādayanto muhurmuhuḥ || 27 ||
+40,28,तानार्तान्नष्टसंज्ञांश्च परासूंश्च बृहस्पतिः । विध्याभिर्मन्त्रयुक्ताभिरोषधीभिश्चिकित्सति ॥ २८ ॥,tānārtānnaṣṭasaṃjñāṃśca parāsūṃśca bṛhaspatiḥ | vidhyābhirmantrayuktābhiroṣadhībhiścikitsati || 28 ||
+40,29,तान्यौषधान्यानयितुं क्षीरोदं यान्तु सागरम् । जवेन वानराः शीघ्रं संपाति पनसादयः ॥ २९ ॥,tānyauṣadhānyānayituṃ kṣīrodaṃ yāntu sāgaram | javena vānarāḥ śīghraṃ saṃpāti panasādayaḥ || 29 ||
+40,30,हरयस्तु विजानन्ति पार्वती ते महौषधी । संजीवकरणीं दिव्यां विशल्यां देवनिर्मिताम् ॥ ३० ॥,harayastu vijānanti pārvatī te mahauṣadhī | saṃjīvakaraṇīṃ divyāṃ viśalyāṃ devanirmitām || 30 ||
+40,31,चन्द्रश्च नाम द्रोणश्च पर्वतौ सागरोत्तमे । अमृतं यत्र मथितं तत्र ते परमौषधी ॥ ३१ ॥,candraśca nāma droṇaśca parvatau sāgarottame | amṛtaṃ yatra mathitaṃ tatra te paramauṣadhī || 31 ||
+40,32,ते तत्र निहिते देवैः पर्वते परमौषधी । अयं वायुसुतो राजन् हनूमांस्तत्र गच्छतु ॥ ३२ ॥,te tatra nihite devaiḥ parvate paramauṣadhī | ayaṃ vāyusuto rājan hanūmāṃstatra gacchatu || 32 ||
+40,33,एतस्मिन्नन्तरे वायुर्मेघांश्चापि सविद्युतः । पर्यस्यन् सागरे तोयं कम्पयन्निव पर्वतान् ॥ ३३ ॥,etasminnantare vāyurmeghāṃścāpi savidyutaḥ | paryasyan sāgare toyaṃ kampayanniva parvatān || 33 ||
+40,34,महता पक्षवातेन सर्वे द्वीपमहाद्रुमाः । निपेतुर्भग्नविटपाः समूला लवणाम्भसि ॥ ३४ ॥,mahatā pakṣavātena sarve dvīpamahādrumāḥ | nipeturbhagnaviṭapāḥ samūlā lavaṇāmbhasi || 34 ||
+40,35,अभवन्पन्नगास्त्रस्ता भोगिनस्तत्रवासिनः । शीघ्रं सर्वाणि यादांसि जग्मुश्च लवणार्णवम् ॥ ३५ ॥,abhavanpannagāstrastā bhoginastatravāsinaḥ | śīghraṃ sarvāṇi yādāṃsi jagmuśca lavaṇārṇavam || 35 ||
+40,36,ततो मुहूर्तद्गरुडं वैनतेयं महाबलम् । वानरा ददृशुः सर्वे ज्वलन्तमिव पावकम् ॥ ३६ ॥,tato muhūrtadgaruḍaṃ vainateyaṃ mahābalam | vānarā dadṛśuḥ sarve jvalantamiva pāvakam || 36 ||
+40,37,तमागतमभिप्रेक्ष्य नागास्ते विप्रदुद्रुवुः । यैस्तौ सत्पुरुषौ बद्धौ शरभूतैर्महाबलौ ॥ ३७ ॥,tamāgatamabhiprekṣya nāgāste vipradudruvuḥ | yaistau satpuruṣau baddhau śarabhūtairmahābalau || 37 ||
+40,38,ततः सुपर्णः काकुत्स्थौ दृष्ट्वा प्रत्यभिनन्द्य च । विममर्श च पाणिभ्यां मुखे चन्द्रसमप्रभे ॥ ३८ ॥,tataḥ suparṇaḥ kākutsthau dṛṣṭvā pratyabhinandya ca | vimamarśa ca pāṇibhyāṃ mukhe candrasamaprabhe || 38 ||
+40,39,वैनतेयेन संस्पृष्टा��्तयोः संरुरुहुर्व्रणाः । सुवर्णे च तनू स्निग्धे तयोराशु बभूवतुः ॥ ३९ ॥,vainateyena saṃspṛṣṭāstayoḥ saṃruruhurvraṇāḥ | suvarṇe ca tanū snigdhe tayorāśu babhūvatuḥ || 39 ||
+40,40,तेजो वीर्यं बलं चौज उत्साहश्च महागुणाः । प्रदर्शनं च बुद्धिश्च स्मृतिश्च द्विगुणं तयोः ॥ ४० ॥,tejo vīryaṃ balaṃ cauja utsāhaśca mahāguṇāḥ | pradarśanaṃ ca buddhiśca smṛtiśca dviguṇaṃ tayoḥ || 40 ||
+40,41,ताव् उत्थाप्य महावीर्यौ गरुडो वासवोपमौ । उभौ तौ सस्वजे हृष्टौ रामश्चैनमुवाच ह ॥ ४१ ॥,tāv utthāpya mahāvīryau garuḍo vāsavopamau | ubhau tau sasvaje hṛṣṭau rāmaścainamuvāca ha || 41 ||
+40,42,भवत्प्रसादाद्व्यसनं रावणिप्रभवं महत् । आवामिह व्यतिक्रान्तौ शीघ्रं च बलिनौ कृतौ ॥ ४२ ॥,bhavatprasādādvyasanaṃ rāvaṇiprabhavaṃ mahat | āvāmiha vyatikrāntau śīghraṃ ca balinau kṛtau || 42 ||
+40,43,यथा तातं दशरथं यथाजं च पितामहम् । तथा भवन्तमासाद्य हृषयं मे प्रसीदति ॥ ४३ ॥,yathā tātaṃ daśarathaṃ yathājaṃ ca pitāmaham | tathā bhavantamāsādya hṛṣayaṃ me prasīdati || 43 ||
+40,44,को भवान् रूपसंपन्नो दिव्यस्रगनुलेपनः । वसानो विरजे वस्त्रे दिव्याभरणभूषितः ॥ ४४ ॥,ko bhavān rūpasaṃpanno divyasraganulepanaḥ | vasāno viraje vastre divyābharaṇabhūṣitaḥ || 44 ||
+40,45,तमुवाच महातेजा वैनतेयो महाबलः । पतत्रिराजः प्रीतात्मा हर्षपर्याकुलेक्षणः ॥ ४५ ॥,tamuvāca mahātejā vainateyo mahābalaḥ | patatrirājaḥ prītātmā harṣaparyākulekṣaṇaḥ || 45 ||
+40,46,अहं सखा ते काकुत्स्थ प्रियः प्राणो बहिश्चरः । गरुत्मानिह संप्राप्तो युवयोः साह्यकारणात् ॥ ४६ ॥,ahaṃ sakhā te kākutstha priyaḥ prāṇo bahiścaraḥ | garutmāniha saṃprāpto yuvayoḥ sāhyakāraṇāt || 46 ||
+40,47,असुरा वा महावीर्या दानवा वा महाबलाः । सुराश्चापि सगन्धर्वाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम् ॥ ४७ ॥,asurā vā mahāvīryā dānavā vā mahābalāḥ | surāścāpi sagandharvāḥ puraskṛtya śatakratum || 47 ||
+40,48,नेमं मोक्षयितुं शक्ताः शरबन्धं सुदारुणम् । माया बलादिन्द्रजिता निर्मितं क्रूरकर्मणा ॥ ४८ ॥,nemaṃ mokṣayituṃ śaktāḥ śarabandhaṃ sudāruṇam | māyā balādindrajitā nirmitaṃ krūrakarmaṇā || 48 ||
+40,49,एते नागाः काद्रवेयास्तीक्ष्णदंष्ट्राविषोल्बणाः । रक्षोमाया प्रभावेन शरा भूत्वा त्वदाश्रिताः ॥ ४९ ॥,ete nāgāḥ kādraveyāstīkṣṇadaṃṣṭrāviṣolbaṇāḥ | rakṣomāyā prabhāvena śarā bhūtvā tvadāśritāḥ || 49 ||
+40,50,सभाग्यश्चासि धर्मज्ञ राम सत्यपराक्रम । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा समरे रिपुघातिना ॥ ५० ॥,sabhāgyaścāsi dharmajña rāma satyaparākrama | lakṣmaṇena saha bhrātrā samare ripughātinā || 50 ||
+40,51,इमं श्रुत्वा तु वृत्तान्तं त्वरमाणो ऽहमागतः । सहसा युवयोः स्नेहात् सखित्वमनुपालयन् ॥ ५१ ॥,imaṃ śrutvā tu vṛttāntaṃ tvaramāṇo'hamāgataḥ | sahasā yuvayoḥ snehāt sakhitvamanupālayan || 51 ||
+40,52,मोक्षितौ च महाघोरादस्मात् सायकबन्धनात् । अप्रमादश्च कर्तव्यो युवाभ्यां नित्यमेव हि ॥ ५२ ॥,mokṣitau ca mahāghorādasmāt sāyakabandhanāt | apramādaśca kartavyo yuvābhyāṃ nityameva hi || 52 ||
+40,53,प्रकृत्या राक्षसाः सर्वे संग्रामे कूटयोधिनः । शूराणां शुद्धभावानां भवतामार्जवं बलम् ॥ ५३ ॥,prakṛtyā rākṣasāḥ sarve saṃgrāme kūṭayodhinaḥ | śūrāṇāṃ śuddhabhāvānāṃ bhavatāmārjavaṃ balam || 53 ||
+40,54,तन्न विश्वसितव्यं वो राक्षसानां रणाजिरे । एतेनैवोपमानेन नित्यजिह्मा हि राक्षसाः ॥ ५४ ॥,tanna viśvasitavyaṃ vo rākṣasānāṃ raṇājire | etenaivopamānena nityajihmā hi rākṣasāḥ || 54 ||
+40,55,एवमुक्त्वा ततो रामं सुपर्णः सुमहाबलः । परिष्वज्य सुहृत्स्निग्धमाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥ ५५ ॥,evamuktvā tato rāmaṃ suparṇaḥ sumahābalaḥ | pariṣvajya suhṛtsnigdhamāpraṣṭumupacakrame || 55 ||
+40,56,सखे राघव धर्मज्ञ रिपूणामपि वत्सल । अभ्यनुज्ञातुमिच्छामि गमिष्यामि यथागतम् ॥ ५६ ॥,sakhe rāghava dharmajña ripūṇāmapi vatsala | abhyanujñātumicchāmi gamiṣyāmi yathāgatam || 56 ||
+40,57,बालवृद्धावशेषां तु लङ्कां कृत्वा शरोर्मिभिः । रावणं च रिपुं हत्वा सीतां समुपलप्स्यसे ॥ ५७ ॥,bālavṛddhāvaśeṣāṃ tu laṅkāṃ kṛtvā śarormibhiḥ | rāvaṇaṃ ca ripuṃ hatvā sītāṃ samupalapsyase || 57 ||
+40,58,इत्येवमुक्त्वा वचनं सुपर्णः शीघ्रविक्रमः । रामं च विरुजं कृत्वा मध्ये तेषां वनौकसाम् ॥ ५८ ॥,ityevamuktvā vacanaṃ suparṇaḥ śīghravikramaḥ | rāmaṃ ca virujaṃ kṛtvā madhye teṣāṃ vanaukasām || 58 ||
+40,59,प्रदक्षिणं ततः कृत्वा परिष्वज्य च वीर्यवान् । जगामाकाशमाविश्य सुपर्णः पवनो यथा ॥ ५९ ॥,pradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā pariṣvajya ca vīryavān | jagāmākāśamāviśya suparṇaḥ pavano yathā || 59 ||
+40,60,विरुजौ राघवौ दृष्ट्वा ततो वानरयूथपाः । सिंहनादांस्तदा नेदुर्लाङ्गूलं दुधुवुश्च ते ॥ ६० ॥,virujau rāghavau dṛṣṭvā tato vānarayūthapāḥ | siṃhanādāṃstadā nedurlāṅgūlaṃ dudhuvuśca te || 60 ||
+40,61,ततो भेरीः समाजघ्नुर्मृदङ्गांश्च व्यनादयन् । दध्मुः शङ्खान् संप्रहृष्टाः क्ष्वेलन्त्यपि यथापुरम् ॥ ६१ ॥,tato bherīḥ samājaghnurmṛdaṅgāṃśca vyanādayan | dadhmuḥ śaṅkhān saṃprahṛṣṭāḥ kṣvelantyapi yathāpuram || 61 ||
+40,62,आस्फोट्यास्फोट्य विक्रान्ता वानरा नगयोधिनः । द्रुमानुत्पाट्य विविधांस्तस्थुः शतसहस्रशः ॥ ६२ ॥,āsphoṭyāsphoṭya vikrāntā vānarā nagayodhinaḥ | drumānutpāṭya vividhāṃstasthuḥ śatasahasraśaḥ || 62 ||
+40,63,विसृजन्तो महानादांस्त्रासयन्तो निशाचरान् । लङ्काद्वाराण्युपाजग्मुर्योद्धुकामाः प्लवंगमाः ॥ ६३ ॥,visṛjanto mahānādāṃstrāsayanto niśācarān | laṅkādvārāṇyupājagmuryoddhukāmāḥ plavaṃgamāḥ || 63 ||
+40,64,ततस्तु भीमस्तुमुलो निनादो बभूव शाखामृगयूथपानाम् । क्षये निदाघस्य यथा घनानां नादः सुभीमो नदतां निशीथे ॥ ६४ ॥,tatastu bhīmastumulo ninādo babhūva śākhāmṛgayūthapānām | kṣaye nidāghasya yathā ghanānāṃ nādaḥ subhīmo nadatāṃ niśīthe || 64 ||
+41,1,तेषां सुतुमुलं शब्दं वानराणां तरस्विनाम् । नर्दतां राक्षसैः सार्धं तदा शुश्राव रावणः ॥ १ ॥,teṣāṃ sutumulaṃ śabdaṃ vānarāṇāṃ tarasvinām | nardatāṃ rākṣasaiḥ sārdhaṃ tadā śuśrāva rāvaṇaḥ || 1 ||
+41,2,स्निग्धगम्भीरनिर्घोषं श्रुत्वा स निनदं भृशम् । सचिवानां ततस्तेषां मध्ये वचनमब्रवीत् ॥ २ ॥,snigdhagambhīranirghoṣaṃ śrutvā sa ninadaṃ bhṛśam | sacivānāṃ tatasteṣāṃ madhye vacanamabravīt || 2 ||
+41,3,यथासौ संप्रहृष्टानां वानराणां समुत्थितः । बहूनां सुमहान्नादो मेघानामिव गर्जताम् ॥ ३ ॥,yathāsau saṃprahṛṣṭānāṃ vānarāṇāṃ samutthitaḥ | bahūnāṃ sumahānnādo meghānāmiva garjatām || 3 ||
+41,4,व्यक्तं सुमहती प्रीतिरेतेषां नात्र संशयः । तथा हि विपुलैर्नादैश्चुक्षुभे वरुणालयः ॥ ४ ॥,vyaktaṃ sumahatī prītireteṣāṃ nātra saṃśayaḥ | tathā hi vipulairnādaiścukṣubhe varuṇālayaḥ || 4 ||
+41,5,तौ तु बद्धौ शरैस्तीष्क्णैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । अयं च सुमहान्नादः शङ्कां जनयतीव मे ॥ ५ ॥,tau tu baddhau śaraistīṣkṇairbhrātarau rāmalakṣmaṇau | ayaṃ ca sumahānnādaḥ śaṅkāṃ janayatīva me || 5 ||
+41,6,एतत्तु वचनं चोक्त्वा मन्त्रिणो राक्षसेश्वरः । उवाच नैरृतांस्तत्र समीपपरिवर्तिनः ॥ ६ ॥,etattu vacanaṃ coktvā mantriṇo rākṣaseśvaraḥ | uvāca nairṛtāṃstatra samīpaparivartinaḥ || 6 ||
+41,7,ज्ञायतां तूर्णमेतषां सर्वेषां वनचारिणाम् । शोककाले समुत्पन्ने हर्षकारणमुत्थितम् ॥ ७ ॥,jñāyatāṃ tūrṇametaṣāṃ sarveṣāṃ vanacāriṇām | śokakāle samutpanne harṣakāraṇamutthitam || 7 ||
+41,8,तथोक्तास्तेन संभ्रान्ताः प्राकारमधिरुह्य ते । ददृशुः पालितां सेनां सुग्रीवेण महात्मना ॥ ८ ॥,tathoktāstena saṃbhrāntāḥ prākāramadhiruhya te | dadṛśuḥ pālitāṃ senāṃ sugrīveṇa mahātmanā || 8 ||
+41,9,तौ च मुक्तौ सुघोरेण शरबन्धेन राघवौ । समुत्थितौ महाभागौ विषेदुः प्रेक्ष्य राक्षसाः ॥ ९ ॥,tau ca muktau sughoreṇa śarabandhena rāghavau | samutthitau mahābhāgau viṣeduḥ prekṣya rākṣasāḥ || 9 ||
+41,10,संत्रस्तहृदया सर्वे प्राकारादवरुह्य ते । विषण्णवदनाः सर्वे राक्षसेन्द्रमुपस्थिताः ॥ १० ॥,saṃtrastahṛdayā sarve prākārādavaruhya te | viṣaṇṇavadanāḥ sarve rākṣasendramupasthitāḥ || 10 ||
+41,11,तदप्रियं दीनमुखा रावणस्य निशाचराः । कृत्स्नं निवेदयामासुर्यथावद्वाक्यकोविदाः ॥ ११ ॥,tadapriyaṃ dīnamukhā rāvaṇasya niśācarāḥ | kṛtsnaṃ nivedayāmāsuryathāvadvākyakovidāḥ || 11 ||
+41,12,यौ ताविन्द्रजिता युद्धे भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । निबद्धौ शरबन्धेन निष्प्रकम्पभुजौ कृतौ ॥ १२ ॥,yau tāvindrajitā yuddhe bhrātarau rāmalakṣmaṇau | nibaddhau śarabandhena niṣprakampabhujau kṛtau || 12 ||
+41,13,विमुक्तौ शरबन्धेन तौ दृश्येते रणाजिरे । पाशानिव गजौ छित्त्वा गजेन्द्रसमविक्रमौ ॥ १३ ॥,vimuktau śarabandhena tau dṛśyete raṇājire | pāśāniva gajau chittvā gajendrasamavikramau || 13 ||
+41,14,तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां राक्षसेन्द्रो महाबलः । चिन्ताशोकसमाक्रान्तो विषण्णवदनो ऽब्रवीत् ॥ १४ ॥,tacchrutvā vacanaṃ teṣāṃ rākṣasendro mahābalaḥ | cintāśokasamākrānto viṣaṇṇavadano'bravīt || 14 ||
+41,15,घोरैर्दत्तवरैर्बद्धौ शरैराशीविषोमपैः । अमोघैः सूर्यसंकाशैः प्रमथ्येन्द्रजिता युधि ॥ १५ ॥,ghorairdattavarairbaddhau śarairāśīviṣomapaiḥ | amoghaiḥ sūryasaṃkāśaiḥ pramathyendrajitā yudhi || 15 ||
+41,16,तमस्त्रबन्धमासाद्य यदि मुक्तौ रिपू मम । संशयस्थमिदं सर्वमनुपश्याम्यहं बलम् ॥ १६ ॥,tamastrabandhamāsādya yadi muktau ripū mama | saṃśayasthamidaṃ sarvamanupaśyāmyahaṃ balam || 16 ||
+41,17,निष्फलाः खलु संवृत्ताः शरा वासुकितेजसः । आदत्तं यैस्तु संग्रामे रिपूणां मम जीवितम् ॥ १७ ॥,niṣphalāḥ khalu saṃvṛttāḥ śarā vāsukitejasaḥ | ādattaṃ yaistu saṃgrāme ripūṇāṃ mama jīvitam || 17 ||
+41,18,एवमुक्त्वा तु संक्रुद्धो निश्वसन्नुरगो यथा । अब्रवीद् रक्षसां मध्ये धूम्राक्षं नाम राकसं ॥ १८ ॥,evamuktvā tu saṃkruddho niśvasannurago yathā | abravīd rakṣasāṃ madhye dhūmrākṣaṃ nāma rākasaṃ || 18 ||
+41,19,बलेन महता युक्तो रक्षसां भीमकर्मणाम् । त्वं वधायाभिनिर्याहि रामस्य सह वानरैः ॥ १९ ॥,balena mahatā yukto rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām | tvaṃ vadhāyābhiniryāhi rāmasya saha vānaraiḥ || 19 ||
+41,20,एवमुक्तस्तु धूम्राक्षो राक्षसेन्द्रेण धीमता । कृत्वा प्रणामं संहृष्टो निर्जगाम नृपालयात् ॥ २० ॥,evamuktastu dhūmrākṣo rākṣasendreṇa dhīmatā | kṛtvā praṇāmaṃ saṃhṛṣṭo nirjagāma nṛpālayāt || 20 ||
+41,21,अभिनिष्क्रम्य तद्द्वारं बलाध्यक्षमुवाच ह । त्वरयस्व बलं तूर्णं किं चिरेण युयुत्सतः ॥ २१ ॥,abhiniṣkramya taddvāraṃ balādhyakṣamuvāca ha | tvarayasva balaṃ tūrṇaṃ kiṃ cireṇa yuyutsataḥ || 21 ||
+41,22,धूम्राक्षस्य वचः श्रुत्वा बलाध्यक्षो बलानुगः । बलमुद्योजयामास रावणस्याज्ञया द्रुतम् ॥ २२ ॥,dhūmrākṣasya vacaḥ śrutvā balādhyakṣo balānugaḥ | balamudyojayāmāsa rāvaṇasyājñayā drutam || 22 ||
+41,23,ते बद्धघण्टा बलिनो घोररूपा निशाचराः । विनर्दमानाः संहृष्टा धूम्राक्षं पर्यवारयन् ॥ २३ ॥,te baddhaghaṇṭā balino ghorarūpā niśācarāḥ | vinardamānāḥ saṃhṛṣṭā dhūmrākṣaṃ paryavārayan || 23 ||
+41,24,विविधायुधहस्ताश्च शूलमुद्गरपाणयः । गदाभिः पट्टसैर्दण्डैरायसैर्मुसलैर्भृशम् ॥ २४ ॥,vividhāyudhahastāśca śūlamudgarapāṇayaḥ | gadābhiḥ paṭṭasairdaṇḍairāyasairmusalairbhṛśam || 24 ||
+41,25,परिघैर्भिण्डिपालैश्च भल्लैः प्रासैः परश्वधैः । निर्ययू राक्षसा घोरा नर्दन्तो जलदा यथा ॥ २५ ॥,parighairbhiṇḍipālaiśca bhallaiḥ prāsaiḥ paraśvadhaiḥ | niryayū rākṣasā ghorā nardanto jaladā yathā || 25 ||
+41,26,रथैः कवचिनस्त्वन्ये ध्वजैश्च समलंकृतैः । सुवर्णजालविहितैः खरैश्च विविधाननैः ॥ २६ ॥,rathaiḥ kavacinastvanye dhvajaiśca samalaṃkṛtaiḥ | suvarṇajālavihitaiḥ kharaiśca vividhānanaiḥ || 26 ||
+41,27,हयैः परमशीघ्रैश्च गजेन्द्रैश्च मदोत्कटैः । निर्ययू राक्षसव्याघ्रा व्याघ्रा इव दुरासदाः ॥ २७ ॥,hayaiḥ paramaśīghraiśca gajendraiśca madotkaṭaiḥ | niryayū rākṣasavyāghrā vyāghrā iva durāsadāḥ || 27 ||
+41,28,वृकसिंहमुखैर्युक्तं खरैः कनकभूषणैः । आरुरोह रथं दिव्यं धूम्राक्षः खरनिस्वनः ॥ २८ ॥,vṛkasiṃhamukhairyuktaṃ kharaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ | āruroha rathaṃ divyaṃ dhūmrākṣaḥ kharanisvanaḥ || 28 ||
+41,29,स निर्यातो महावीर्यो धूम्राक्षो राक्षसैर्वृतः । प्रहसन्पश्चिमद्वारं हनूमान्यत्र यूथपः ॥ २९ ॥,sa niryāto mahāvīryo dhūmrākṣo rākṣasairvṛtaḥ | prahasanpaścimadvāraṃ hanūmānyatra yūthapaḥ || 29 ||
+41,30,प्रयान्तं तु महाघोरं राक्षसं भीमदर्शनम् । अन्तरिक्षगताः क्रूराः शकुनाः प्रत्यवारयन् ॥ ३० ॥,prayāntaṃ tu mahāghoraṃ rākṣasaṃ bhīmadarśanam | antarikṣagatāḥ krūrāḥ śakunāḥ pratyavārayan || 30 ||
+41,31,रथशीर्षे महाभीमो गृध्रश्च निपपात ह । ध्वजाग्रे ग्रथिताश्चैव निपेतुः कुणपाशनाः ॥ ३१ ॥,rathaśīrṣe mahābhīmo gṛdhraśca nipapāta ha | dhvajāgre grathitāścaiva nipetuḥ kuṇapāśanāḥ || 31 ||
+41,32,रुधिरार्द्रो महाञ् श्वेतः कबन्धः पतितो भुवि । विस्वरं चोत्सृजन्नादं धूम्राक्षस्य समीपतः ॥ ३२ ॥,rudhirārdro mahāñ śvetaḥ kabandhaḥ patito bhuvi | visvaraṃ cotsṛjannādaṃ dhūmrākṣasya samīpataḥ || 32 ||
+41,33,ववर्ष रुधिरं देवः संचचाल च मेदिनी । प्रतिलोमं ववौ वायुर्निर्घातसमनिस्वनः । तिमिरौघावृतास्तत्र दिशश्च न चकाशिरे ॥ ३३ ॥,vavarṣa rudhiraṃ devaḥ saṃcacāla ca medinī | pratilomaṃ vavau vāyurnirghātasamanisvanaḥ | timiraughāvṛtāstatra diśaśca na cakāśire || 33 ||
+41,34,स तूत्पातांस्ततो दृष्ट्वा राक्षसानां भयावहान् । प्रादुर्भूतान् सुघोरांश्च धूम्राक्षो व्यथितो ऽभवत् ॥ ३४ ॥,sa tūtpātāṃstato dṛṣṭvā rākṣasānāṃ bhayāvahān | prādurbhūtān sughorāṃśca dhūmrākṣo vyathito'bhavat || 34 ||
+41,35,ततः सुभीमो बहुभिर्निशाचरैर्वृतो ऽभिनिष्क्रम्य रणोत्सुको बली । ददर्श तां राघवबाहुपालितां समुद्रकल्पां बहुवानरीं चमूम् ॥ ३५ ॥,tataḥ subhīmo bahubhirniśācarairvṛto'bhiniṣkramya raṇotsuko balī | dadarśa tāṃ rāghavabāhupālitāṃ samudrakalpāṃ bahuvānarīṃ camūm || 35 ||
+42,1,धूम्राक्षं प्रेक्ष्य निर्यान्तं राक्षसं भीमनिस्वनम् । विनेदुर्वानराः सर्वे प्रहृष्टा युद्धकाङ्क्षिणः ॥ १ ॥,dhūmrākṣaṃ prekṣya niryāntaṃ rākṣasaṃ bhīmanisvanam | vinedurvānarāḥ sarve prahṛṣṭā yuddhakāṅkṣiṇaḥ || 1 ||
+42,2,तेषां तु तुमुलं युद्धं संजज्ञे हरिरक्षसाम् । अन्योन्यं पादपैर्घोरैर्निघ्नतं शूलमुद्गरैः ॥ २ ॥,teṣāṃ tu tumulaṃ yuddhaṃ saṃjajñe harirakṣasām | anyonyaṃ pādapairghorairnighnataṃ śūlamudgaraiḥ || 2 ||
+42,3,राक्षसैर्वानरा घोरा विनिकृत्ताः समन्ततः । वानरै राक्षसाश्चापि द्रुमैर्भूमौ समीकृताः ॥ ३ ॥,rākṣasairvānarā ghorā vinikṛttāḥ samantataḥ | vānarai rākṣasāścāpi drumairbhūmau samīkṛtāḥ || 3 ||
+42,4,राक्षसाश्चापि संक्रुद्धा वानरान्निशितैः शरैः । विव्यधुर्घोरसंकाशैः कङ्कपत्रैरजिह्मगैः ॥ ४ ॥,rākṣasāścāpi saṃkruddhā vānarānniśitaiḥ śaraiḥ | vivyadhurghorasaṃkāśaiḥ kaṅkapatrairajihmagaiḥ || 4 ||
+42,5,ते गदाभिश्च भीमाभिः पट्टसैः कूटमुद्गरैः । घोरैश्च परिघैश्चित्रैस्त्रिशूलैश्चापि संशितैः ॥ ५ ॥,te gadābhiśca bhīmābhiḥ paṭṭasaiḥ kūṭamudgaraiḥ | ghoraiśca parighaiścitraistriśūlaiścāpi saṃśitaiḥ || 5 ||
+42,6,विदार्यमाणा रक्षोभिर्वानरास्ते महाबलाः । अमर्षाज्जनितोद्धर्षाश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ॥ ६ ॥,vidāryamāṇā rakṣobhirvānarāste mahābalāḥ | amarṣājjanitoddharṣāścakruḥ karmāṇyabhītavat || 6 ||
+42,7,शरनिर्भिन्नगात्रास्ते शूलनिर्भिन्नदेह��नः । जगृहुस्ते द्रुमांस्तत्र शिलाश्च हरियूथपाः ॥ ७ ॥,śaranirbhinnagātrāste śūlanirbhinnadehinaḥ | jagṛhuste drumāṃstatra śilāśca hariyūthapāḥ || 7 ||
+42,8,ते भीमवेगा हरयो नर्दमानास्ततस्ततः । ममन्थू राक्षसान्भीमान्नामानि च बभाषिरे ॥ ८ ॥,te bhīmavegā harayo nardamānāstatastataḥ | mamanthū rākṣasānbhīmānnāmāni ca babhāṣire || 8 ||
+42,9,तद्बभूवाद्भुतं घोरं युद्धं वानररक्षसाम् । शिलाभिर्विविधाभिश्च बहुशाखैश्च पादपैः ॥ ९ ॥,tadbabhūvādbhutaṃ ghoraṃ yuddhaṃ vānararakṣasām | śilābhirvividhābhiśca bahuśākhaiśca pādapaiḥ || 9 ||
+42,10,राक्षसा मथिताः के चिद्वानरैर्जितकाशिभिः । ववर्षू रुधिरं के चिन्मुखै रुधिरभोजनाः ॥ १० ॥,rākṣasā mathitāḥ ke cidvānarairjitakāśibhiḥ | vavarṣū rudhiraṃ ke cinmukhai rudhirabhojanāḥ || 10 ||
+42,11,पार्श्वेषु दारिताः के चित् के चिद् राशीकृता द्रुमैः । शिलाभिश्चूर्णिताः के चित् के चिद्दन्तैर्विदारिताः ॥ ११ ॥,pārśveṣu dāritāḥ ke cit ke cid rāśīkṛtā drumaiḥ | śilābhiścūrṇitāḥ ke cit ke ciddantairvidāritāḥ || 11 ||
+42,12,ध्वजैर्विमथितैर्भग्नैः खरैश्च विनिपातितैः । रथैर्विध्वंसितैश्चापि पतितै रजनीचरैः ॥ १२ ॥,dhvajairvimathitairbhagnaiḥ kharaiśca vinipātitaiḥ | rathairvidhvaṃsitaiścāpi patitai rajanīcaraiḥ || 12 ||
+42,13,वानरैर्भीमविक्रान्तैराप्लुत्याप्लुत्य वेगितैः । राक्षसाः करजैस्तीक्ष्णैर्मुखेषु विनिकर्तिताः ॥ १३ ॥,vānarairbhīmavikrāntairāplutyāplutya vegitaiḥ | rākṣasāḥ karajaistīkṣṇairmukheṣu vinikartitāḥ || 13 ||
+42,14,विवर्णवदना भूयो विप्रकीर्णशिरोरुहाः । मूढाः शोणितगन्धेन निपेतुर्धरणीतले ॥ १४ ॥,vivarṇavadanā bhūyo viprakīrṇaśiroruhāḥ | mūḍhāḥ śoṇitagandhena nipeturdharaṇītale || 14 ||
+42,15,नये तु परमक्रुद्धा राक्षसा भीमविक्रमाः । तलैरेवाभिधावन्ति वज्रस्पर्शसमैर्हरीन् ॥ १५ ॥,naye tu paramakruddhā rākṣasā bhīmavikramāḥ | talairevābhidhāvanti vajrasparśasamairharīn || 15 ||
+42,16,वनरैरापतन्तस्ते वेगिता वेगवत्तरैः । मुष्टिभिश्चरणैर्दन्तैः पादपैश्चापपोथिताः ॥ १६ ॥,vanarairāpatantaste vegitā vegavattaraiḥ | muṣṭibhiścaraṇairdantaiḥ pādapaiścāpapothitāḥ || 16 ||
+42,17,सन्यं तु विद्रुतं दृष्ट्वा धूम्राक्षो राक्षसर्षभः । क्रोधेन कदनं चक्रे वानराणां युयुत्सताम् ॥ १७ ॥,sanyaṃ tu vidrutaṃ dṛṣṭvā dhūmrākṣo rākṣasarṣabhaḥ | krodhena kadanaṃ cakre vānarāṇāṃ yuyutsatām || 17 ||
+42,18,प्रासैः प्रमथिताः के चिद्वानराः शोणितस्रवाः । मुद्गरैराहताः के चित् पतिता धरणीतले ॥ १८ ॥,prāsaiḥ pramathitāḥ ke cidvānarāḥ śoṇitasravāḥ | mudgarairāhatāḥ ke cit patitā dharaṇītale || 18 ||
+42,19,परिघैर्मथितः के चिद्भिण्डिपालैर्विदारिताः । पट्टसैराहताः के चिद्विह्वलन्तो गतासवः ॥ १९ ॥,parighairmathitaḥ ke cidbhiṇḍipālairvidāritāḥ | paṭṭasairāhatāḥ ke cidvihvalanto gatāsavaḥ || 19 ||
+42,20,के चिद्विनिहता भूमौ रुधिरार्द्रा वनौकसः । के चिद्विद्राविता नष्टाः संक्रुद्धै राक्षसैर्युधि ॥ २० ॥,ke cidvinihatā bhūmau rudhirārdrā vanaukasaḥ | ke cidvidrāvitā naṣṭāḥ saṃkruddhai rākṣasairyudhi || 20 ||
+42,21,विभिन्नहृदयाः के चिदेकपार्श्वेन शायिताः । विदारितास्त्रशूलै च के चिदान्त्रैर्विनिस्रुताः ॥ २१ ॥,vibhinnahṛdayāḥ ke cidekapārśvena śāyitāḥ | vidāritāstraśūlai ca ke cidāntrairvinisrutāḥ || 21 ||
+42,22,तत् सुभीमं महद् युद्धं हरिराकस संकुलम् । प्रबभौ शस्त्रबहुलं शिलापादपसंकुलम् ॥ २२ ॥,tat subhīmaṃ mahad yuddhaṃ harirākasa saṃkulam | prababhau śastrabahulaṃ śilāpādapasaṃkulam || 22 ||
+42,23,धनुर्ज्यातन्त्रिमधुरं हिक्कातालसमन्वितम् । मन्द्रस्तनितसंगीतं युद्धगान्धर्वमाबभौ ॥ २३ ॥,dhanurjyātantrimadhuraṃ hikkātālasamanvitam | mandrastanitasaṃgītaṃ yuddhagāndharvamābabhau || 23 ||
+42,24,धूम्राक्षस्तु धनुष्पाणिर्वानरान् रणमूर्धनि । हसन् विद्रावयामास दिशस्ताञ् शरवृष्टिभिः ॥ २४ ॥,dhūmrākṣastu dhanuṣpāṇirvānarān raṇamūrdhani | hasan vidrāvayāmāsa diśastāñ śaravṛṣṭibhiḥ || 24 ||
+42,25,धूम्राक्षेणार्दितं सैन्यं व्यथितं दृश्य मारुतिः । अभ्यवर्तत संक्रुद्धः प्रगृह्य विपुलां शिलाम् ॥ २५ ॥,dhūmrākṣeṇārditaṃ sainyaṃ vyathitaṃ dṛśya mārutiḥ | abhyavartata saṃkruddhaḥ pragṛhya vipulāṃ śilām || 25 ||
+42,26,क्रोधाद्द्विगुणताम्राक्षः पितृतुल्यपराक्रमः । शिलां तां पातयामास धूम्राक्षस्य रथं प्रति ॥ २६ ॥,krodhāddviguṇatāmrākṣaḥ pitṛtulyaparākramaḥ | śilāṃ tāṃ pātayāmāsa dhūmrākṣasya rathaṃ prati || 26 ||
+42,27,आपतन्तीं शिलां दृष्ट्वा गदामुद्यम्य संभ्रमात् । रथादाप्लुत्य वेगेन वसुधायां व्यतिष्ठत ॥ २७ ॥,āpatantīṃ śilāṃ dṛṣṭvā gadāmudyamya saṃbhramāt | rathādāplutya vegena vasudhāyāṃ vyatiṣṭhata || 27 ||
+42,28,सा प्रमथ्य रथं तस्य निपपात शिलाभुवि । सचक्रकूबरं साश्वं सध्वजं सशरासनम् ॥ २८ ॥,sā pramathya rathaṃ tasya nipapāta śilābhuvi | sacakrakūbaraṃ sāśvaṃ sadhvajaṃ saśarāsanam || 28 ||
+42,29,स भङ्क्त्वा तु रथं तस्य हनूमान्मारुतात्मजः । रक्षसां कदनं चक्रे सस्कन्धविटपैर्द्रुमैः ॥ २९ ॥,sa bhaṅktvā tu rathaṃ tasya hanūmānmārutātmajaḥ | rakṣasāṃ kadanaṃ cakre saskandhaviṭapairdrumaiḥ || 29 ||
+42,30,विभिन्नशिरसो भूत्वा राक्षसाः शोणितोक्षिताः । द्रुमैः प्रमथिताश्चान्ये निपेतुर्धरणीतले ॥ ३० ॥,vibhinnaśiraso bhūtvā rākṣasāḥ śoṇitokṣitāḥ | drumaiḥ pramathitāścānye nipeturdharaṇītale || 30 ||
+42,31,विद्राव्य राक्षसं सैन्यं हनूमान्मारुतात्मजः । गिरेः शिखरमादाय धूम्राक्षमभिदुद्रुवे ॥ ३१ ॥,vidrāvya rākṣasaṃ sainyaṃ hanūmānmārutātmajaḥ | gireḥ śikharamādāya dhūmrākṣamabhidudruve || 31 ||
+42,32,तमापतन्तं धूम्राक्षो गदामुद्यम्य वीर्यवान् । विनर्दमानः सहसा हनूमन्तमभिद्रवत् ॥ ३२ ॥,tamāpatantaṃ dhūmrākṣo gadāmudyamya vīryavān | vinardamānaḥ sahasā hanūmantamabhidravat || 32 ||
+42,33,ततः क्रुद्धस्तु वेगेन गदां तां बहुकण्टकाम् । पातयामास धूम्राक्षो मस्तके तु हनूमतः ॥ ३३ ॥,tataḥ kruddhastu vegena gadāṃ tāṃ bahukaṇṭakām | pātayāmāsa dhūmrākṣo mastake tu hanūmataḥ || 33 ||
+42,34,ताडितः स तया तत्र गदया भीमरूपया । स कपिर्मारुतबलस्तं प्रहारमचिन्तयन् । धूम्राक्षस्य शिरो मध्ये गिरिशृङ्गमपातयत् ॥ ३४ ॥,tāḍitaḥ sa tayā tatra gadayā bhīmarūpayā | sa kapirmārutabalastaṃ prahāramacintayan | dhūmrākṣasya śiro madhye giriśṛṅgamapātayat || 34 ||
+42,35,स विह्वलितसर्वाङ्गो गिरिशृङ्गेण ताडितः । पपात सहसा भूमौ विकीर्ण इव पर्वतः ॥ ३५ ॥,sa vihvalitasarvāṅgo giriśṛṅgeṇa tāḍitaḥ | papāta sahasā bhūmau vikīrṇa iva parvataḥ || 35 ||
+42,36,धूम्राक्षं निहतं दृष्ट्वा हतशेषा निशाचराः । त्रस्ताः प्रविविशुर्लङ्कां वध्यमानाः प्लवंगमैः ॥ ३६ ॥,dhūmrākṣaṃ nihataṃ dṛṣṭvā hataśeṣā niśācarāḥ | trastāḥ praviviśurlaṅkāṃ vadhyamānāḥ plavaṃgamaiḥ || 36 ||
+42,37,स तु पवनसुतो निहत्य शत्रुं क्षतजवहाः सरितश्च संविकीर्य । रिपुवधजनितश्रमो महात्मा मुदमगमत् कपिभिश्च पूज्यमानः ॥ ३७ ॥,sa tu pavanasuto nihatya śatruṃ kṣatajavahāḥ saritaśca saṃvikīrya | ripuvadhajanitaśramo mahātmā mudamagamat kapibhiśca pūjyamānaḥ || 37 ||
+43,1,धूम्राक्षं निहतं श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः । बलाध्यक्षमुवाचेदं कृताञ्जलिमुपस्थितम् ॥ १ ॥,dhūmrākṣaṃ nihataṃ śrutvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | balādhyakṣamuvācedaṃ kṛtāñjalimupasthitam || 1 ||
+43,2,शीघ्रं निर्यान्तु दुर्धर्षा राक्षसा भीमविक्रमाः । अकम्पनं पुरस्कृत्य सर्वशस्त्रप्रकोविदम् ॥ २ ॥,śīghraṃ niryāntu durdharṣā rākṣasā bhīmavikramāḥ | akampanaṃ puraskṛtya sarvaśastraprakovidam || 2 ||
+43,3,ततो नानाप्रहरणा भीमाक्षा भीमदर्शनाः । निष्पेतू राक्षसा मुख्या बलाध्यक्षप्रचोदिताः ॥ ३ ॥,tato nānāpraharaṇā bhīmākṣā bhīmadarśanāḥ | niṣpetū rākṣasā mukhyā balādhyakṣapracoditāḥ || 3 ||
+43,4,रथमास्थाय विपुलं तप्तकाञ्चनकुण्डलः । राकसैः संवृतो घोरैस्तदा निर्यात्यकम्पनः ॥ ४ ॥,rathamāsthāya vipulaṃ taptakāñcanakuṇḍalaḥ | rākasaiḥ saṃvṛto ghoraistadā niryātyakampanaḥ || 4 ||
+43,5,न हि कम्पयितुं शक्यः सुरैरपि महामृधे । अकम्पनस्ततस्तेषामादित्य इव तेजसा ॥ ५ ॥,na hi kampayituṃ śakyaḥ surairapi mahāmṛdhe | akampanastatasteṣāmāditya iva tejasā || 5 ||
+43,6,तस्य निधावमानस्य संरब्धस्य युयुत्सया । अकस्माद्दैन्यमागच्छद्धयानां रथवाहिनाम् ॥ ६ ॥,tasya nidhāvamānasya saṃrabdhasya yuyutsayā | akasmāddainyamāgacchaddhayānāṃ rathavāhinām || 6 ||
+43,7,व्यस्फुरन्नयनं चास्य सव्यं युद्धाभिनन्दिनः । विवर्णो मुखवर्णश्च गद्गदश्चाभवत् स्वरः ॥ ७ ॥,vyasphurannayanaṃ cāsya savyaṃ yuddhābhinandinaḥ | vivarṇo mukhavarṇaśca gadgadaścābhavat svaraḥ || 7 ||
+43,8,अभवत् सुदिने चापि दुर्दिने रूक्षमारुतम् । ऊचुः खगा मृगाः सर्वे वाचः क्रूरा भयावहाः ॥ ८ ॥,abhavat sudine cāpi durdine rūkṣamārutam | ūcuḥ khagā mṛgāḥ sarve vācaḥ krūrā bhayāvahāḥ || 8 ||
+43,9,स सिंहोपचितस्कन्धः शार्दूलसमविक्रमः । तानुत्पातानचिन्त्यैव निर्जगाम रणाजिरम् ॥ ९ ॥,sa siṃhopacitaskandhaḥ śārdūlasamavikramaḥ | tānutpātānacintyaiva nirjagāma raṇājiram || 9 ||
+43,10,तदा निर्गच्छतस्तस्य रक्षसः सह राक्षसैः । बभूव सुमहान्नादः क्षोभयन्निव सागरम् ॥ १० ॥,tadā nirgacchatastasya rakṣasaḥ saha rākṣasaiḥ | babhūva sumahānnādaḥ kṣobhayanniva sāgaram || 10 ||
+43,11,तेन शब्देन वित्रस्ता वानराणां महाचमूः । द्रुमशैलप्रहरणा योद्धुं समवतिष्ठत ॥ ११ ॥,tena śabdena vitrastā vānarāṇāṃ mahācamūḥ | drumaśailapraharaṇā yoddhuṃ samavatiṣṭhata || 11 ||
+43,12,तेषां युद्धं महारौद्रं संजज्ञे कपिरक्षसाम् । रामरावणयोरर्थे समभित्यक्तजीविनाम् ॥ १२ ॥,teṣāṃ yuddhaṃ mahāraudraṃ saṃjajñe kapirakṣasām | rāmarāvaṇayorarthe samabhityaktajīvinām || 12 ||
+43,13,सर्वे ह्यतिबलाः शूराः सर्वे पर्वतसंनिभाः । हरयो राक्षसाश्चैव परस्परजिघंसवः ॥ १३ ॥,sarve hyatibalāḥ śūrāḥ sarve parvatasaṃnibhāḥ | harayo rākṣasāścaiva parasparajighaṃsavaḥ || 13 ||
+43,14,तेषां विनर्दातां शब्दः संयुगे ऽतितरस्विनाम् । शुश्रुवे सुमहान् क्रोधादन्योन्यमभिगर्जताम् ॥ १४ ॥,teṣāṃ vinardātāṃ śabdaḥ saṃyuge'titarasvinām | śuśruve sumahān krodhādanyonyamabhigarjatām || 14 ||
+43,15,रजश्चारुणवर्णाभं सुभीममभवद्भृशम् । उद्धूतं हरिरक्षोभिः संरुरोध दिशो दश ॥ १५ ॥,rajaścāruṇavarṇābhaṃ subhīmamabhavadbhṛśam | uddhūtaṃ harirakṣobhiḥ saṃrurodha diśo daśa || 15 ||
+43,16,अन्योन्यं रजसा तेन कौशेयोद्धूतपाण्डुना । संवृतानि च भूतानि ददृशुर्न रणाजिरे ॥ १६ ॥,anyonyaṃ rajasā tena kauśeyoddhūtapāṇḍunā | saṃvṛtāni ca bhūtāni dadṛśurna raṇājire || 16 ||
+43,17,न ध्वजो न पताकावा वर्म वा तुरगो ऽपि वा । आयुधं स्यन्दनं वापि ददृशे तेन रेणुना ॥ १७ ॥,na dhvajo na patākāvā varma vā turago'pi vā | āyudhaṃ syandanaṃ vāpi dadṛśe tena reṇunā || 17 ||
+43,18,शब्दश्च सुमहांस्तेषां नर्दतामभिधावताम् । श्रूयते तुमुले युद्धे न रूपाणि चकाशिरे ॥ १८ ॥,śabdaśca sumahāṃsteṣāṃ nardatāmabhidhāvatām | śrūyate tumule yuddhe na rūpāṇi cakāśire || 18 ||
+43,19,हरीनेव सुसंक्रुद्धा हरयो जघ्नुराहवे । राक्षसाश्चापि रक्षांसि निजघ्नुस्तिमिरे तदा ॥ १९ ॥,harīneva susaṃkruddhā harayo jaghnurāhave | rākṣasāścāpi rakṣāṃsi nijaghnustimire tadā || 19 ||
+43,20,परांश्चैव विनिघ्नन्तः स्वांश्च वानरराक्षसाः । रुधिरार्द्रं तदा चक्रुर्महीं पङ्कानुलेपनाम् ॥ २० ॥,parāṃścaiva vinighnantaḥ svāṃśca vānararākṣasāḥ | rudhirārdraṃ tadā cakrurmahīṃ paṅkānulepanām || 20 ||
+43,21,ततस्तु रुधिरौघेण सिक्तं व्यपगतं रजः । शरीरशवसंकीर्णा बभूव च वसुंधरा ॥ २१ ॥,tatastu rudhiraugheṇa siktaṃ vyapagataṃ rajaḥ | śarīraśavasaṃkīrṇā babhūva ca vasuṃdharā || 21 ||
+43,22,द्रुमशक्तिशिलाप्रासैर्गदापरिघतोमरैः । हरयो राक्षसास्तूर्णं जघ्नुरन्योन्यमोजसा ॥ २२ ॥,drumaśaktiśilāprāsairgadāparighatomaraiḥ | harayo rākṣasāstūrṇaṃ jaghnuranyonyamojasā || 22 ||
+43,23,बाहुभिः परिघाकारैर्युध्यन्तः पर्वतोपमाः । हरयो भीमकर्माणो राक्षसाञ्जघ्नुराहवे ॥ २३ ॥,bāhubhiḥ parighākārairyudhyantaḥ parvatopamāḥ | harayo bhīmakarmāṇo rākṣasāñjaghnurāhave || 23 ||
+43,24,राक्षसाश्चापि संक्रुद्धाः प्रासतोमरपाणयः । कपीन्निजघ्निरे तत्र शस्त्रैः परमदारुणैः ॥ २४ ॥,rākṣasāścāpi saṃkruddhāḥ prāsatomarapāṇayaḥ | kapīnnijaghnire tatra śastraiḥ paramadāruṇaiḥ || 24 ||
+43,25,हरयस्त्वपि रक्षांसि महाद्रुममहाश्मभिः । विदारयन्त्यभिक्रम्य शस्त्राण्याच्छिद्य वीर्यतः ॥ २५ ॥,harayastvapi rakṣāṃsi mahādrumamahāśmabhiḥ | vidārayantyabhikramya śastrāṇyācchidya vīryataḥ || 25 ||
+43,26,एतस्मिन्नन्तरे वीरा हरयः कुमुदो नलः । मैन्दश्च परमक्रुद्धश्चक्रुर्वेगमनुत्तमम् ॥ २६ ॥,etasminnantare vīrā harayaḥ kumudo nalaḥ | maindaśca paramakruddhaścakrurvegamanuttamam || 26 ||
+43,27,ते तु वृक्षैर्महावेगा राक्षसानां चमूमुखे । कदनं सुमह चक्रुर्लीलया हरियूथपाः ॥ २७ ॥,te tu vṛkṣairmahāvegā rākṣasānāṃ camūmukhe | kadanaṃ sumaha cakrurlīlayā hariyūthapāḥ || 27 ||
+44,1,तद्दृष्ट्वा सुमहत् कर्म कृतं वानरसत्तमैः । क्रोधमाहारयामास युधि तीव्रमकम्पनः ॥ १ ॥,taddṛṣṭvā sumahat karma kṛtaṃ vānarasattamaiḥ | krodhamāhārayāmāsa yudhi tīvramakampanaḥ || 1 ||
+44,2,क्रोधमूर्छितरूपस्तु ध्नुवन्परमकार्मुकम् । दृष्ट्वा तु कर्म शत्रूणां सारथिं वाक्यमब्रवीत् ॥ २ ॥,krodhamūrchitarūpastu dhnuvanparamakārmukam | dṛṣṭvā tu karma śatrūṇāṃ sārathiṃ vākyamabravīt || 2 ||
+44,3,तत्रैव तावत्त्वरितं रथं प्रापय सारथे । एते ऽत्र बहवो घ्नन्ति सुबहून् राक्षसान् रणे ॥ ३ ॥,tatraiva tāvattvaritaṃ rathaṃ prāpaya sārathe | ete'tra bahavo ghnanti subahūn rākṣasān raṇe || 3 ||
+44,4,एते ऽत्र बलवन्तो हि भीमकायाश्च वानराः । द्रुमशैलप्रहरणास्तिष्ठन्ति प्रमुखे मम ॥ ४ ॥,ete'tra balavanto hi bhīmakāyāśca vānarāḥ | drumaśailapraharaṇāstiṣṭhanti pramukhe mama || 4 ||
+44,5,एतान्निहन्तुमिच्छामि समरश्लाघिनो ह्यहम् । एतैः प्रमथितं सर्वं दृश्यते राक्षसं बलम् ॥ ५ ॥,etānnihantumicchāmi samaraślāghino hyaham | etaiḥ pramathitaṃ sarvaṃ dṛśyate rākṣasaṃ balam || 5 ||
+44,6,ततः प्रजविताश्वेन रथेन रथिनां वरः । हरीनभ्यहनत् क्रोधाच्छरजालैरकम्पनः ॥ ६ ॥,tataḥ prajavitāśvena rathena rathināṃ varaḥ | harīnabhyahanat krodhāccharajālairakampanaḥ || 6 ||
+44,7,न स्थातुं वानराः शेकुः किं पुनर्योद्धुमाहवे । अकम्पनशरैर्भग्नाः सर्व एव प्रदुद्रुवुः ॥ ७ ॥,na sthātuṃ vānarāḥ śekuḥ kiṃ punaryoddhumāhave | akampanaśarairbhagnāḥ sarva eva pradudruvuḥ || 7 ||
+44,8,तान्मृत्युवशमापन्नानकम्पनवशं गतान् । समीक्ष्य हनुमाञ्ज्ञातीनुपतस्थे महाबलः ॥ ८ ॥,tānmṛtyuvaśamāpannānakampanavaśaṃ gatān | samīkṣya hanumāñjñātīnupatasthe mahābalaḥ || 8 ||
+44,9,तं महाप्लवगं दृष्ट्वा सर्वे प्लवगयूथपाः । समेत्य समरे वीराः सहिताः पर्यवारयन् ॥ ९ ॥,taṃ mahāplavagaṃ dṛṣṭvā sarve plavagayūthapāḥ | sametya samare vīrāḥ sahitāḥ paryavārayan || 9 ||
+44,10,व्यवस्थितं हनूमन्तं ते दृष्ट्वा हरियूथपाः । बभूवुर्बलवन्तो हि बलवन्तमुपाश्रिताः ॥ १० ॥,vyavasthitaṃ hanūmantaṃ te dṛṣṭvā hariyūthapāḥ | babhūvurbalavanto hi balavantamupāśritāḥ || 10 ||
+44,11,अकम्पनस्तु शैलाभं हनूमन्तमवस्थितम् । महेन्द्र इव धाराभिः शरैरभिववर्ष ह ॥ ११ ॥,akampanastu śailābhaṃ hanūmantamavasthitam | mahendra iva dhārābhiḥ śarairabhivavarṣa ha || 11 ||
+44,12,अचिन्तयित्वा बाणौघाञ् शरीरे पतिताञ् शितान् । अकम्पनवधार्थाय मनो दध्रे महाबलः ॥ १२ ॥,acintayitvā bāṇaughāñ śarīre patitāñ śitān | akampanavadhārthāya mano dadhre mahābalaḥ || 12 ||
+44,13,स प्रहस्य महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः । अभिदुद्राव तद् रक्षः कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥ १३ ॥,sa prahasya mahātejā hanūmānmārutātmajaḥ | abhidudrāva tad rakṣaḥ kampayanniva medinīm || 13 ||
+44,14,तस्याभिनर्दमानस्य दीप्यमानस्य तेजसा । बभूव रूपं दुर्धर्षं दीप्तस्येव विभावसोः ॥ १४ ॥,tasyābhinardamānasya dīpyamānasya tejasā | babhūva rūpaṃ durdharṣaṃ dīptasyeva vibhāvasoḥ || 14 ||
+44,15,आत्मानं त्वप्रहरणं ज्ञात्वा क्रोधसमन्वितः । शैलमुत्पाटयामास वेगेन हरिपुंगवः ॥ १५ ॥,ātmānaṃ tvapraharaṇaṃ jñātvā krodhasamanvitaḥ | śailamutpāṭayāmāsa vegena haripuṃgavaḥ || 15 ||
+44,16,तं गृहीत्वा महाशैलं पाणिनैकेन मारुतिः । विनद्य सुमहानादं भ्रामयामास वीर्यवान् ॥ १६ ॥,taṃ gṛhītvā mahāśailaṃ pāṇinaikena mārutiḥ | vinadya sumahānādaṃ bhrāmayāmāsa vīryavān || 16 ||
+44,17,ततस्तमभिदुद्राव राक्षसेन्द्रमकम्पनम् । यथा हि नमुचिं संख्ये वज्रेणेव पुरंदरः ॥ १७ ॥,tatastamabhidudrāva rākṣasendramakampanam | yathā hi namuciṃ saṃkhye vajreṇeva puraṃdaraḥ || 17 ||
+44,18,अकम्पनस्तु तद्दृष्ट्वा गिरिशृङ्गं समुद्यतम् । दूरादेव महाबाणैरर्धचन्द्रैर्व्यदारयत् ॥ १८ ॥,akampanastu taddṛṣṭvā giriśṛṅgaṃ samudyatam | dūrādeva mahābāṇairardhacandrairvyadārayat || 18 ||
+44,19,तत् पर्वताग्रमाकाशे रक्षोबाणविदारितम् । विकीर्णं पतितं दृष्ट्वा हनूमान् क्रोधमूर्छितः ॥ १९ ॥,tat parvatāgramākāśe rakṣobāṇavidāritam | vikīrṇaṃ patitaṃ dṛṣṭvā hanūmān krodhamūrchitaḥ || 19 ||
+44,20,सो ऽश्वकर्णं समासाद्य रोषदर्पान्वितो हरिः । तूर्णमुत्पाटयामास महागिरिमिवोच्छ्रितम् ॥ २० ॥,so'śvakarṇaṃ samāsādya roṣadarpānvito hariḥ | tūrṇamutpāṭayāmāsa mahāgirimivocchritam || 20 ||
+44,21,तं गृहीत्वा महास्कन्धं सो ऽश्वकर्णं महाद्युतिः । प्रहस्य परया प्रीत्या भ्रामयामास संयुगे ॥ २१ ॥,taṃ gṛhītvā mahāskandhaṃ so'śvakarṇaṃ mahādyutiḥ | prahasya parayā prītyā bhrāmayāmāsa saṃyuge || 21 ||
+44,22,प्रधावन्नुरुवेगेन प्रभञ्जंस्तरसा द्रुमान् । हनूमान्परमक्रुद्धश्चरणैर्दारयत् क्षितिम् ॥ २२ ॥,pradhāvannuruvegena prabhañjaṃstarasā drumān | hanūmānparamakruddhaścaraṇairdārayat kṣitim || 22 ||
+44,23,गजांश्च सगजारोहान् सरथान् रथिनस्तथा । जघान हनुमान्धीमान् राक्षसांश्च पदातिकान् ॥ २३ ॥,gajāṃśca sagajārohān sarathān rathinastathā | jaghāna hanumāndhīmān rākṣasāṃśca padātikān || 23 ||
+44,24,तमन्तकमिव क्रुद्धं समरे प्राणहारिणम् । हनूमन्तमभिप्रेक्ष्य राक्षसा विप्रदुद्रुवुः ॥ २४ ॥,tamantakamiva kruddhaṃ samare prāṇahāriṇam | hanūmantamabhiprekṣya rākṣasā vipradudruvuḥ || 24 ||
+44,25,तमापतन्तं संक्रुद्धं राक्षसानां भयावहम् । ददर्शाकम्पनो वीरश्चुक्रोध च ननाद च ॥ २५ ॥,tamāpatantaṃ saṃkruddhaṃ rākṣasānāṃ bhayāvaham | dadarśākampano vīraścukrodha ca nanāda ca || 25 ||
+44,26,स चतुर्दशभिर्बाणैः शितैर्देहविदारणैः । न���र्बिभेद हनूमन्तं महावीर्यमकम्पनः ॥ २६ ॥,sa caturdaśabhirbāṇaiḥ śitairdehavidāraṇaiḥ | nirbibheda hanūmantaṃ mahāvīryamakampanaḥ || 26 ||
+44,27,स तथा प्रतिविद्धस्तु बह्वीभिः शरवृष्टिभिः । हनूमान्ददृशे वीरः प्ररूढ इव सानुमान् ॥ २७ ॥,sa tathā pratividdhastu bahvībhiḥ śaravṛṣṭibhiḥ | hanūmāndadṛśe vīraḥ prarūḍha iva sānumān || 27 ||
+44,28,ततो ऽन्यं वृक्षमुत्पाट्य कृत्वा वेगमनुत्तमम् । शिरस्यभिजघानाशु राक्षसेन्द्रमकम्पनम् ॥ २८ ॥,tato'nyaṃ vṛkṣamutpāṭya kṛtvā vegamanuttamam | śirasyabhijaghānāśu rākṣasendramakampanam || 28 ||
+44,29,स वृक्षेण हतस्तेन सक्रोधेन महात्मना । राक्षसो वानरेन्द्रेण पपात स ममार च ॥ २९ ॥,sa vṛkṣeṇa hatastena sakrodhena mahātmanā | rākṣaso vānarendreṇa papāta sa mamāra ca || 29 ||
+44,30,तं दृष्ट्वा निहतं भूमौ राक्षसेन्द्रमकम्पनम् । व्यथिता राक्षसाः सर्वे क्षितिकम्प इव द्रुमाः ॥ ३० ॥,taṃ dṛṣṭvā nihataṃ bhūmau rākṣasendramakampanam | vyathitā rākṣasāḥ sarve kṣitikampa iva drumāḥ || 30 ||
+44,31,त्यक्तप्रहरणाः सर्वे राक्षसास्ते पराजिताः । लङ्कामभिययुस्त्रस्ता वानरैस्तैरभिद्रुताः ॥ ३१ ॥,tyaktapraharaṇāḥ sarve rākṣasāste parājitāḥ | laṅkāmabhiyayustrastā vānaraistairabhidrutāḥ || 31 ||
+44,32,ते मुक्तकेशाः संभ्रान्ता भग्नमानाः पराजिताः । स्रवच्छ्रमजलैरङ्गैः श्वसन्तो विप्रदुद्रुवुः ॥ ३२ ॥,te muktakeśāḥ saṃbhrāntā bhagnamānāḥ parājitāḥ | sravacchramajalairaṅgaiḥ śvasanto vipradudruvuḥ || 32 ||
+44,33,अन्योन्यं प्रममन्तुस्ते विविशुर्नगरं भयात् । पृष्ठतस्ते सुसंमूढाः प्रेक्षमाणा मुहुर्मुहुः ॥ ३३ ॥,anyonyaṃ pramamantuste viviśurnagaraṃ bhayāt | pṛṣṭhataste susaṃmūḍhāḥ prekṣamāṇā muhurmuhuḥ || 33 ||
+44,34,तेषु लङ्कां प्रविष्टेषु राक्षसेषु महाबलाः । समेत्य हरयः सर्वे हनूमन्तमपूजयन् ॥ ३४ ॥,teṣu laṅkāṃ praviṣṭeṣu rākṣaseṣu mahābalāḥ | sametya harayaḥ sarve hanūmantamapūjayan || 34 ||
+44,35,सो ऽपि प्रहृष्टस्तान् सर्वान् हरीन् संप्रत्यपूजयत् । हनूमान् सत्त्वसंपन्नो यथार्हमनुकूलतः ॥ ३५ ॥,so'pi prahṛṣṭastān sarvān harīn saṃpratyapūjayat | hanūmān sattvasaṃpanno yathārhamanukūlataḥ || 35 ||
+44,36,विनेदुश्च यथा प्राणं हरयो जितकाशिनः । चकर्षुश्च पुनस्तत्र सप्राणानेव राक्षसान् ॥ ३६ ॥,vineduśca yathā prāṇaṃ harayo jitakāśinaḥ | cakarṣuśca punastatra saprāṇāneva rākṣasān || 36 ||
+44,37,स वीरशोभामभजन्महाकपिः समेत्य रक्षांसि निहत्य मारुतिः । महासुरं भीमममित्रनाशनं यथैव विष्णुर्बलिनं चमूमुखे ॥ ३७ ॥,sa vīraśobhāmabhajanmahākapiḥ sametya rakṣāṃsi nihatya mārutiḥ | mahāsuraṃ bhīmamamitranāśanaṃ yathaiva viṣṇurbalinaṃ camūmukhe || 37 ||
+44,38,अपूजयन्देवगणास्तदा कपिं स्वयं च रामो ऽतिबलश्च लक्ष्मणः । तथैव सुग्रीवमुखाः प्लवंगमा विभीषणश्चैव महाबलस्तदा ॥ ३८ ॥,apūjayandevagaṇāstadā kapiṃ svayaṃ ca rāmo'tibalaśca lakṣmaṇaḥ | tathaiva sugrīvamukhāḥ plavaṃgamā vibhīṣaṇaścaiva mahābalastadā || 38 ||
+45,1,अकम्पनवधं श्रुत्वा क्रुद्धो वै राक्षसेश्वरः । किं ��िद्दीनमुखश्चापि सचिवांस्तानुदैक्षत ॥ १ ॥,akampanavadhaṃ śrutvā kruddho vai rākṣaseśvaraḥ | kiṃ ciddīnamukhaścāpi sacivāṃstānudaikṣata || 1 ||
+45,2,स तु ध्यात्वा मुहूर्तं तु मन्त्रिभिः संविचार्य च । पुरीं परिययौ लङ्कां सर्वान् गुल्मानवेक्षितुम् ॥ २ ॥,sa tu dhyātvā muhūrtaṃ tu mantribhiḥ saṃvicārya ca | purīṃ pariyayau laṅkāṃ sarvān gulmānavekṣitum || 2 ||
+45,3,तां राक्षसगणैर्गुप्तां गुल्मैर्बहुभिरावृताम् । ददर्श नगरीं लङ्कां पताकाध्वजमालिनीम् ॥ ३ ॥,tāṃ rākṣasagaṇairguptāṃ gulmairbahubhirāvṛtām | dadarśa nagarīṃ laṅkāṃ patākādhvajamālinīm || 3 ||
+45,4,रुद्धां तु नगरीं दृष्ट्वा रावणो राक्षसेश्वरः । उवाचामर्षितः काले प्रहस्तं युद्धकोविदम् ॥ ४ ॥,ruddhāṃ tu nagarīṃ dṛṣṭvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | uvācāmarṣitaḥ kāle prahastaṃ yuddhakovidam || 4 ||
+45,5,पुरस्योपनिविष्टस्य सहसा पीडितस्य च । नान्यं युद्धात् प्रपश्यामि मोक्षं युद्धविशारद ॥ ५ ॥,purasyopaniviṣṭasya sahasā pīḍitasya ca | nānyaṃ yuddhāt prapaśyāmi mokṣaṃ yuddhaviśārada || 5 ||
+45,6,अहं वा कुम्भकर्णो वा त्वं वा सेनापतिर्मम । इन्द्रजिद्वा निकुम्भो वा वहेयुर्भारमीदृशम् ॥ ६ ॥,ahaṃ vā kumbhakarṇo vā tvaṃ vā senāpatirmama | indrajidvā nikumbho vā vaheyurbhāramīdṛśam || 6 ||
+45,7,स त्वं बलमितः शीघ्रमादाय परिगृह्य च । विजयायाभिनिर्याहि यत्र सर्वे वनौकसः ॥ ७ ॥,sa tvaṃ balamitaḥ śīghramādāya parigṛhya ca | vijayāyābhiniryāhi yatra sarve vanaukasaḥ || 7 ||
+45,8,निर्याणादेव ते नूनं चपला हरिवाहिनी । नर्दतां राक्षसेन्द्राणां श्रुत्वा नादं द्रविष्यति ॥ ८ ॥,niryāṇādeva te nūnaṃ capalā harivāhinī | nardatāṃ rākṣasendrāṇāṃ śrutvā nādaṃ draviṣyati || 8 ||
+45,9,चपला ह्यविनीताश्च चलचित्ताश्च वानराः । न सहिष्यन्ति ते नादं सिंहनादमिव द्विपाः ॥ ९ ॥,capalā hyavinītāśca calacittāśca vānarāḥ | na sahiṣyanti te nādaṃ siṃhanādamiva dvipāḥ || 9 ||
+45,10,विद्रुते च बले तस्मिन् रामः सौमित्रिणा सह । अवशस्ते निरालम्बः प्रहस्तवशमेष्यति ॥ १० ॥,vidrute ca bale tasmin rāmaḥ saumitriṇā saha | avaśaste nirālambaḥ prahastavaśameṣyati || 10 ||
+45,11,आपत्संशयिता श्रेयो नात्र निःसंशयीकृता । प्रतिलोमानुलोमं वा यद्वा नो मन्यसे हितम् ॥ ११ ॥,āpatsaṃśayitā śreyo nātra niḥsaṃśayīkṛtā | pratilomānulomaṃ vā yadvā no manyase hitam || 11 ||
+45,12,रावणेनैवमुक्तस्तु प्रहस्तो वाहिनीपतिः । राक्षसेन्द्रमुवाचेदमसुरेन्द्रमिवोशना ॥ १२ ॥,rāvaṇenaivamuktastu prahasto vāhinīpatiḥ | rākṣasendramuvācedamasurendramivośanā || 12 ||
+45,13,राजन्मन्त्रितपूर्वं नः कुशलैः सह मन्त्रिभिः । विवादश्चापि नो वृत्तः समवेक्ष्य परस्परम् ॥ १३ ॥,rājanmantritapūrvaṃ naḥ kuśalaiḥ saha mantribhiḥ | vivādaścāpi no vṛttaḥ samavekṣya parasparam || 13 ||
+45,14,प्रदानेन तु सीतायाः श्रेयो व्यवसितं मया । अप्रदाने पुनर्युद्धं दृष्टमेतत्तथैव नः ॥ १४ ॥,pradānena tu sītāyāḥ śreyo vyavasitaṃ mayā | apradāne punaryuddhaṃ dṛṣṭametattathaiva naḥ || 14 ||
+45,15,सो ऽहं दानैश्च मानैश्च सततं पूजितस्त्वया । सान्त्वैश्च विविधैः काले किं न कुर्यां प्रियं तव ॥ १५ ॥,so'haṃ dānaiśca mānaiśca satataṃ pūjitastvayā | sāntvaiśca vividhaiḥ kāle kiṃ na kuryāṃ priyaṃ tava || 15 ||
+45,16,न हि मे जीवितं रक्ष्यं पुत्रदारधनानि वा । त्वं पश्य मां जुहूषन्तं त्वदर्थे जीवितं युधि ॥ १६ ॥,na hi me jīvitaṃ rakṣyaṃ putradāradhanāni vā | tvaṃ paśya māṃ juhūṣantaṃ tvadarthe jīvitaṃ yudhi || 16 ||
+45,17,एवमुक्त्वा तु भर्तारं रावणं वाहिनीपतिः । समानयत मे शीघ्रं राक्षसानां महद्बलम् ॥ १७ ॥,evamuktvā tu bhartāraṃ rāvaṇaṃ vāhinīpatiḥ | samānayata me śīghraṃ rākṣasānāṃ mahadbalam || 17 ||
+45,18,मद्बाणाशनिवेगेन हतानां तु रणाजिरे । अद्य तृप्यन्तु मांसेन पक्षिणः काननौकसाम् ॥ १८ ॥,madbāṇāśanivegena hatānāṃ tu raṇājire | adya tṛpyantu māṃsena pakṣiṇaḥ kānanaukasām || 18 ||
+45,19,इत्युक्तास्ते प्रहस्तेन बलाध्यक्षाः कृतत्वराः । बलमुद्योजयामासुस्तस्मिन् राक्षसमन्दिरे ॥ १९ ॥,ityuktāste prahastena balādhyakṣāḥ kṛtatvarāḥ | balamudyojayāmāsustasmin rākṣasamandire || 19 ||
+45,20,सा बभूव मुहूर्तेन तिग्मनानाविधायुधैः । लङ्का राक्षसवीरैस्तैर्गजैरिव समाकुला ॥ २० ॥,sā babhūva muhūrtena tigmanānāvidhāyudhaiḥ | laṅkā rākṣasavīraistairgajairiva samākulā || 20 ||
+45,21,हुताशनं तर्पयतां ब्राह्मणांश्च नमस्यताम् । आज्यगन्धप्रतिवहः सुरभिर्मारुतो ववौ ॥ २१ ॥,hutāśanaṃ tarpayatāṃ brāhmaṇāṃśca namasyatām | ājyagandhaprativahaḥ surabhirmāruto vavau || 21 ||
+45,22,स्रजश्च विविधाकारा जगृहुस्त्वभिमन्त्रिताः । संग्रामसज्जाः संहृष्टा धारयन् राक्षसास्तदा ॥ २२ ॥,srajaśca vividhākārā jagṛhustvabhimantritāḥ | saṃgrāmasajjāḥ saṃhṛṣṭā dhārayan rākṣasāstadā || 22 ||
+45,23,सधनुष्काः कवचिनो वेगादाप्लुत्य राक्षसाः । रावणं प्रेक्ष्य राजानं प्रहस्तं पर्यवारयन् ॥ २३ ॥,sadhanuṣkāḥ kavacino vegādāplutya rākṣasāḥ | rāvaṇaṃ prekṣya rājānaṃ prahastaṃ paryavārayan || 23 ||
+45,24,अथामन्त्र्य च राजानं भेरीमाहत्य भैरवाम् । आरुरोह रथं दिव्यं प्रहस्तः सज्जकल्पितम् ॥ २४ ॥,athāmantrya ca rājānaṃ bherīmāhatya bhairavām | āruroha rathaṃ divyaṃ prahastaḥ sajjakalpitam || 24 ||
+45,25,हयैर्महाजवैर्युक्तं सम्यक् सूतसुसंयुतम् । महाजलदनिर्घोषं साक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ॥ २५ ॥,hayairmahājavairyuktaṃ samyak sūtasusaṃyutam | mahājaladanirghoṣaṃ sākṣāccandrārkabhāsvaram || 25 ||
+45,26,उरगध्वजदुर्धर्षं सुवरूथं स्वपस्करम् । सुवर्णजालसंयुक्तं प्रहसन्तमिव श्रिया ॥ २६ ॥,uragadhvajadurdharṣaṃ suvarūthaṃ svapaskaram | suvarṇajālasaṃyuktaṃ prahasantamiva śriyā || 26 ||
+45,27,ततस्तं रथमास्थाय रावणार्पितशासनः । लङ्काया निर्ययौ तूर्णं बलेन महता वृतः ॥ २७ ॥,tatastaṃ rathamāsthāya rāvaṇārpitaśāsanaḥ | laṅkāyā niryayau tūrṇaṃ balena mahatā vṛtaḥ || 27 ||
+45,28,ततो दुंदुभिनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः । शुश्रुवे शङ्खशब्दश्च प्रयाते वाहिनीपतौ ॥ २८ ॥,tato duṃdubhinirghoṣaḥ parjanyaninadopamaḥ | śuśruve śaṅkhaśabdaśca prayāte vāhinīpatau || 28 ||
+45,29,निनदन्तः स्वरान् घ���रान् राक्षसा जग्मुरग्रतः । भीमरूपा महाकायाः प्रहस्तस्य पुरःसराः ॥ २९ ॥,ninadantaḥ svarān ghorān rākṣasā jagmuragrataḥ | bhīmarūpā mahākāyāḥ prahastasya puraḥsarāḥ || 29 ||
+45,30,व्यूढेनैव सुघोरेण पूर्वद्वारात् स निर्ययौ । गजयूथनिकाशेन बलेन महता वृतः ॥ ३० ॥,vyūḍhenaiva sughoreṇa pūrvadvārāt sa niryayau | gajayūthanikāśena balena mahatā vṛtaḥ || 30 ||
+45,31,सागरप्रतिमौघेन वृतस्तेन बलेन सः । प्रहस्तो निर्ययौ तूर्णं क्रुद्धः कालान्तकोपमः ॥ ३१ ॥,sāgarapratimaughena vṛtastena balena saḥ | prahasto niryayau tūrṇaṃ kruddhaḥ kālāntakopamaḥ || 31 ||
+45,32,तस्य निर्याण घोषेण राक्षसानां च नर्दताम् । लङ्कायां सर्वभूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः ॥ ३२ ॥,tasya niryāṇa ghoṣeṇa rākṣasānāṃ ca nardatām | laṅkāyāṃ sarvabhūtāni vinedurvikṛtaiḥ svaraiḥ || 32 ||
+45,33,व्यभ्रमाकाशमाविश्य मांसशोणितभोजनाः । मण्डलान्यपसव्यानि खगाश्चक्रू रथं प्रति ॥ ३३ ॥,vyabhramākāśamāviśya māṃsaśoṇitabhojanāḥ | maṇḍalānyapasavyāni khagāścakrū rathaṃ prati || 33 ||
+45,34,वमन्त्यः पावकज्वालाः शिवा घोरा ववाशिरे ॥ ३४ ॥,vamantyaḥ pāvakajvālāḥ śivā ghorā vavāśire || 34 ||
+45,35,अन्तरिक्षात् पपातोल्का वायुश्च परुषो ववौ । अन्योन्यमभिसंरब्धा ग्रहाश्च न चकाशिरे ॥ ३५ ॥,antarikṣāt papātolkā vāyuśca paruṣo vavau | anyonyamabhisaṃrabdhā grahāśca na cakāśire || 35 ||
+45,36,ववर्षू रुधिरं चास्य सिषिचुश्च पुरःसरान् । केतुमूर्धनि गृध्रो ऽस्य विलीनो दक्षिणामुखः ॥ ३६ ॥,vavarṣū rudhiraṃ cāsya siṣicuśca puraḥsarān | ketumūrdhani gṛdhro'sya vilīno dakṣiṇāmukhaḥ || 36 ||
+45,37,सारथेर्बहुशश्चास्य संग्राममवगाहतः । प्रतोदो न्यपतद्धस्तात् सूतस्य हयसादिनः ॥ ३७ ॥,sāratherbahuśaścāsya saṃgrāmamavagāhataḥ | pratodo nyapataddhastāt sūtasya hayasādinaḥ || 37 ||
+45,38,निर्याण श्रीश्च यास्यासीद्भास्वरा च सुदुर्लभा । सा ननाश मुहूर्तेन समे च स्खलिता हयाः ॥ ३८ ॥,niryāṇa śrīśca yāsyāsīdbhāsvarā ca sudurlabhā | sā nanāśa muhūrtena same ca skhalitā hayāḥ || 38 ||
+45,39,प्रहस्तं त्वभिनिर्यान्तं प्रख्यात बलपौरुषम् । युधि नानाप्रहरणा कपिसेनाभ्यवर्तत ॥ ३९ ॥,prahastaṃ tvabhiniryāntaṃ prakhyāta balapauruṣam | yudhi nānāpraharaṇā kapisenābhyavartata || 39 ||
+45,40,अथ घोषः सुतुमुलो हरीणां समजायत । वृक्षानारुजतां चैव गुर्वीश्चागृह्णतां शिलाः ॥ ४० ॥,atha ghoṣaḥ sutumulo harīṇāṃ samajāyata | vṛkṣānārujatāṃ caiva gurvīścāgṛhṇatāṃ śilāḥ || 40 ||
+45,41,उभे प्रमुदिते सैन्ये रक्षोगणवनौकसाम् । वेगितानां समर्थानामन्योन्यवधकाङ्क्षिणाम् । परस्परं चाह्वयतां निनादः श्रूयते महान् ॥ ४१ ॥,ubhe pramudite sainye rakṣogaṇavanaukasām | vegitānāṃ samarthānāmanyonyavadhakāṅkṣiṇām | parasparaṃ cāhvayatāṃ ninādaḥ śrūyate mahān || 41 ||
+45,42,ततः प्रहस्तः कपिराजवाहिनीमभिप्रतस्थे विजयाय दुर्मतिः । विवृद्धवेगां च विवेश तां चमूं यथा मुमूर्षुः शलभो विभावसुम् ॥ ४२ ॥,tataḥ prahastaḥ kapirājavāhinīmabhipratasthe vijayāya durmatiḥ | vivṛddhavegāṃ ca viveśa tāṃ camūṃ yathā mumūrṣuḥ śalabho vibhāvasum || 42 ||
+46,1,ततः प्रहस्तं निर्यान्तं भीमं भीमपराक्रमम् । गर्जन्तं सुमहाकायं राक्षसैरभिसंवृतम् ॥ १ ॥,tataḥ prahastaṃ niryāntaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam | garjantaṃ sumahākāyaṃ rākṣasairabhisaṃvṛtam || 1 ||
+46,2,ददर्श महती सेना वानराणां बलीयसाम् । अतिसंजातरोषाणां प्रहस्तमभिगर्जताम् ॥ २ ॥,dadarśa mahatī senā vānarāṇāṃ balīyasām | atisaṃjātaroṣāṇāṃ prahastamabhigarjatām || 2 ||
+46,3,खड्गशक्त्यष्टिबाणाश्च शूलानि मुसलानि च । गदाश्च परिघाः प्रासा विविधाश्च परश्वधाः ॥ ३ ॥,khaḍgaśaktyaṣṭibāṇāśca śūlāni musalāni ca | gadāśca parighāḥ prāsā vividhāśca paraśvadhāḥ || 3 ||
+46,4,धनूंषि च विचित्राणि राक्षसानां जयैषिणाम् । प्रगृहीतान्यशोभन्त वानरानभिधावताम् ॥ ४ ॥,dhanūṃṣi ca vicitrāṇi rākṣasānāṃ jayaiṣiṇām | pragṛhītānyaśobhanta vānarānabhidhāvatām || 4 ||
+46,5,जगृहुः पादपांश्चापि पुष्पितान् वानरर्षभाः । शिलाश्च विपुला दीर्घा योद्धुकामाः प्लवंगमाः ॥ ५ ॥,jagṛhuḥ pādapāṃścāpi puṣpitān vānararṣabhāḥ | śilāśca vipulā dīrghā yoddhukāmāḥ plavaṃgamāḥ || 5 ||
+46,6,तेषामन्योन्यमासाद्य संग्रामः सुमहानभूत् । बहूनामश्मवृष्टिं च शरवृष्टिं च वर्षताम् ॥ ६ ॥,teṣāmanyonyamāsādya saṃgrāmaḥ sumahānabhūt | bahūnāmaśmavṛṣṭiṃ ca śaravṛṣṭiṃ ca varṣatām || 6 ||
+46,7,बहवो राक्षसा युद्धे बहून् वानरयूथपान् । वानरा राक्षसांश्चापि निजघ्नुर्बहवो बहून् ॥ ७ ॥,bahavo rākṣasā yuddhe bahūn vānarayūthapān | vānarā rākṣasāṃścāpi nijaghnurbahavo bahūn || 7 ||
+46,8,शूलैः प्रमथिताः के चित् के चित्तु परमायुधैः । परिघैराहताः के चित् के चिच्छिन्नाः परश्वधैः ॥ ८ ॥,śūlaiḥ pramathitāḥ ke cit ke cittu paramāyudhaiḥ | parighairāhatāḥ ke cit ke cicchinnāḥ paraśvadhaiḥ || 8 ||
+46,9,निरुच्छ्वासाः पुनः के चित् पतिता धरणीतले । विभिन्नहृदयाः के चिदिषुसंतानसंदिताः ॥ ९ ॥,nirucchvāsāḥ punaḥ ke cit patitā dharaṇītale | vibhinnahṛdayāḥ ke cidiṣusaṃtānasaṃditāḥ || 9 ||
+46,10,के चिद्द्विधाकृताः खड्गैः स्फुरन्तः पतिता भुवि । वानरा राक्षसैः शूलैः पार्श्वतश्च विदारिताः ॥ १० ॥,ke ciddvidhākṛtāḥ khaḍgaiḥ sphurantaḥ patitā bhuvi | vānarā rākṣasaiḥ śūlaiḥ pārśvataśca vidāritāḥ || 10 ||
+46,11,वानरैश्चापि संक्रुद्धै राक्षसौघाः समन्ततः । पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च संपिष्टा वसुधातले ॥ ११ ॥,vānaraiścāpi saṃkruddhai rākṣasaughāḥ samantataḥ | pādapairgiriśṛṅgaiśca saṃpiṣṭā vasudhātale || 11 ||
+46,12,वज्रस्पर्शतलैर्हस्तैर्मुष्टिभिश्च हता भृशम् । वेमुः शोणितमास्येभ्यो विशीर्णदशनेक्षणः ॥ १२ ॥,vajrasparśatalairhastairmuṣṭibhiśca hatā bhṛśam | vemuḥ śoṇitamāsyebhyo viśīrṇadaśanekṣaṇaḥ || 12 ||
+46,13,आर्तस्वरं च स्वनतां सिंहनादं च नर्दताम् । बभूव तुमुलः शब्दो हरीणां रक्षसां युधि ॥ १३ ॥,ārtasvaraṃ ca svanatāṃ siṃhanādaṃ ca nardatām | babhūva tumulaḥ śabdo harīṇāṃ rakṣasāṃ yudhi || 13 ||
+46,14,वानरा राक्षसाः क्रुद्धा वीरमार्गमनुव्रताः । विवृत्तनयनाः क्रूराश्चक्र���ः कर्माण्यभीतवत् ॥ १४ ॥,vānarā rākṣasāḥ kruddhā vīramārgamanuvratāḥ | vivṛttanayanāḥ krūrāścakruḥ karmāṇyabhītavat || 14 ||
+46,15,नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः । एते प्रहस्तसचिवाः सर्वे जघ्नुर्वनौकसः ॥ १५ ॥,narāntakaḥ kumbhahanurmahānādaḥ samunnataḥ | ete prahastasacivāḥ sarve jaghnurvanaukasaḥ || 15 ||
+46,16,तेषामापततां शीघ्रं निघ्नतां चापि वानरान् । द्विविदो गिरिशृङ्गेण जघानैकं नरान्तकम् ॥ १६ ॥,teṣāmāpatatāṃ śīghraṃ nighnatāṃ cāpi vānarān | dvivido giriśṛṅgeṇa jaghānaikaṃ narāntakam || 16 ||
+46,17,दुर्मुखः पुनरुत्पाट्य कपिः स विपुलद्रुमम् । राक्षसं क्षिप्रहस्तस्तु समुन्नतमपोथयत् ॥ १७ ॥,durmukhaḥ punarutpāṭya kapiḥ sa vipuladrumam | rākṣasaṃ kṣiprahastastu samunnatamapothayat || 17 ||
+46,18,जाम्बवांस्तु सुसंक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं शिलाम् । पातयामास तेजस्वी महानादस्य वक्षसि ॥ १८ ॥,jāmbavāṃstu susaṃkruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ śilām | pātayāmāsa tejasvī mahānādasya vakṣasi || 18 ||
+46,19,अथ कुम्भहनुस्तत्र तारेणासाद्य वीर्यवान् । वृक्षेणाभिहतो मूर्ध्नि प्राणांस्तत्याज राक्षसः ॥ १९ ॥,atha kumbhahanustatra tāreṇāsādya vīryavān | vṛkṣeṇābhihato mūrdhni prāṇāṃstatyāja rākṣasaḥ || 19 ||
+46,20,अमृष्यमाणस्तत् कर्म प्रहस्तो रथमास्थितः । चकार कदनं घोरं धनुष्पाणिर्वनौकसाम् ॥ २० ॥,amṛṣyamāṇastat karma prahasto rathamāsthitaḥ | cakāra kadanaṃ ghoraṃ dhanuṣpāṇirvanaukasām || 20 ||
+46,21,आवर्त इव संजज्ञे उभयोः सेनयोस्तदा । क्षुभितस्याप्रमेयस्य सागरस्येव निस्वनः ॥ २१ ॥,āvarta iva saṃjajñe ubhayoḥ senayostadā | kṣubhitasyāprameyasya sāgarasyeva nisvanaḥ || 21 ||
+46,22,महता हि शरौघेण प्रहस्तो युद्धकोविदः । अर्दयामास संक्रुद्धो वानरान्परमाहवे ॥ २२ ॥,mahatā hi śaraugheṇa prahasto yuddhakovidaḥ | ardayāmāsa saṃkruddho vānarānparamāhave || 22 ||
+46,23,वानराणां शरीरैस्तु राक्षसानां च मेदिनी । बभूव निचिता घोरा पतितैरिव पर्वतैः ॥ २३ ॥,vānarāṇāṃ śarīraistu rākṣasānāṃ ca medinī | babhūva nicitā ghorā patitairiva parvataiḥ || 23 ||
+46,24,सा महीरुधिरौघेण प्रच्छन्ना संप्रकाशते । संछन्ना माधवे मासि पलाशैरिव पुष्पितैः ॥ २४ ॥,sā mahīrudhiraugheṇa pracchannā saṃprakāśate | saṃchannā mādhave māsi palāśairiva puṣpitaiḥ || 24 ||
+46,25,हतवीरौघवप्रां तु भग्नायुधमहाद्रुमाम् । शोणितौघमहातोयां यमसागरगामिनीम् ॥ २५ ॥,hatavīraughavaprāṃ tu bhagnāyudhamahādrumām | śoṇitaughamahātoyāṃ yamasāgaragāminīm || 25 ||
+46,26,यकृत्प्लीहमहापङ्कां विनिकीर्णान्त्रशैवलाम् । भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाड्वलाम् ॥ २६ ॥,yakṛtplīhamahāpaṅkāṃ vinikīrṇāntraśaivalām | bhinnakāyaśiromīnāmaṅgāvayavaśāḍvalām || 26 ||
+46,27,गृध्रहंसगणाकीर्णां कङ्कसारससेविताम् । मेधःफेनसमाकीर्णामार्तस्तनितनिस्वनाम् ॥ २७ ॥,gṛdhrahaṃsagaṇākīrṇāṃ kaṅkasārasasevitām | medhaḥphenasamākīrṇāmārtastanitanisvanām || 27 ||
+46,28,तां कापुरुषदुस्तारां युद्धभूमिमयीं नदीम् । नदीमिव घनापाये हंससारससेविताम् ॥ २८ ॥,tāṃ kāpuruṣadustārāṃ yuddhabhūmimayīṃ nadīm | nadīmiva ghanāpāye haṃsasārasasevitām || 28 ||
+46,29,राक्षसाः कपिमुख्याश्च तेरुस्तां दुस्तरां नदीम् । यथा पद्मरजोध्वस्तां नलिनीं गजयूथपाः ॥ २९ ॥,rākṣasāḥ kapimukhyāśca terustāṃ dustarāṃ nadīm | yathā padmarajodhvastāṃ nalinīṃ gajayūthapāḥ || 29 ||
+46,30,ततः सृजन्तं बाणौघान्प्रहस्तं स्यन्दने स्थितम् । ददर्श तरसा नीलो विनिघ्नन्तं प्लवंगमान् ॥ ३० ॥,tataḥ sṛjantaṃ bāṇaughānprahastaṃ syandane sthitam | dadarśa tarasā nīlo vinighnantaṃ plavaṃgamān || 30 ||
+46,31,स तं परमदुर्धर्षमापतन्तं महाकपिः । प्रहस्तं ताडयामास वृक्षमुत्पाट्य वीर्यवान् ॥ ३१ ॥,sa taṃ paramadurdharṣamāpatantaṃ mahākapiḥ | prahastaṃ tāḍayāmāsa vṛkṣamutpāṭya vīryavān || 31 ||
+46,32,स तेनाभिहतः क्रुद्धो नदन् राक्षसपुंगवः । ववर्ष शरवर्षाणि प्लवगानां चमूपतौ ॥ ३२ ॥,sa tenābhihataḥ kruddho nadan rākṣasapuṃgavaḥ | vavarṣa śaravarṣāṇi plavagānāṃ camūpatau || 32 ||
+46,33,अपारयन् वारयितुं प्रत्यगृह्णान्निमीलितः । यथैव गोवृषो वर्षं शारदं शीघ्रमागतम् ॥ ३३ ॥,apārayan vārayituṃ pratyagṛhṇānnimīlitaḥ | yathaiva govṛṣo varṣaṃ śāradaṃ śīghramāgatam || 33 ||
+46,34,एवमेव प्रहस्तस्य शरवर्षं दुरासदम् । निमीलिताक्षः सहसा नीलः सेहे सुदारुणम् ॥ ३४ ॥,evameva prahastasya śaravarṣaṃ durāsadam | nimīlitākṣaḥ sahasā nīlaḥ sehe sudāruṇam || 34 ||
+46,35,रोषितः शरवर्षेण सालेन महता महान् । प्रजघान हयान्नीलः प्रहस्तस्य मनोजवान् ॥ ३५ ॥,roṣitaḥ śaravarṣeṇa sālena mahatā mahān | prajaghāna hayānnīlaḥ prahastasya manojavān || 35 ||
+46,36,विधनुस्तु कृतस्तेन प्रहस्तो वाहिनीपतिः । प्रगृह्य मुसलं घोरं स्यन्दनादवपुप्लुवे ॥ ३६ ॥,vidhanustu kṛtastena prahasto vāhinīpatiḥ | pragṛhya musalaṃ ghoraṃ syandanādavapupluve || 36 ||
+46,37,ताव् उभौ वाहिनीमुख्यौ जातरोषौ तरस्विनौ । स्थितौ क्षतजदिग्धाङ्गौ प्रभिन्नाविव कुञ्जरौ ॥ ३७ ॥,tāv ubhau vāhinīmukhyau jātaroṣau tarasvinau | sthitau kṣatajadigdhāṅgau prabhinnāviva kuñjarau || 37 ||
+46,38,उल्लिखन्तौ सुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम् । सिंहशार्दूलसदृशौ सिंहशार्दूलचेष्टितौ ॥ ३८ ॥,ullikhantau sutīkṣṇābhirdaṃṣṭrābhiritaretaram | siṃhaśārdūlasadṛśau siṃhaśārdūlaceṣṭitau || 38 ||
+46,39,विक्रान्तविजयौ वीरौ समरेष्वनिवर्तिनौ । काङ्क्षमाणौ यशः प्राप्तुं वृत्रवासवयोः समौ ॥ ३९ ॥,vikrāntavijayau vīrau samareṣvanivartinau | kāṅkṣamāṇau yaśaḥ prāptuṃ vṛtravāsavayoḥ samau || 39 ||
+46,40,आजघान तदा नीलं ललाटे मुसलेन सः । प्रहस्तः परमायस्तस्तस्य सुस्राव शोणितम् ॥ ४० ॥,ājaghāna tadā nīlaṃ lalāṭe musalena saḥ | prahastaḥ paramāyastastasya susrāva śoṇitam || 40 ||
+46,41,ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रगृह्य सुमहातरुम् । प्रहस्तस्योरसि क्रुद्धो विससर्ज महाकपिः ॥ ४१ ॥,tataḥ śoṇitadigdhāṅgaḥ pragṛhya sumahātarum | prahastasyorasi kruddho visasarja mahākapiḥ || 41 ||
+46,42,तमचिन्त्यप्रहारं स प्रगृह्य मुसलं महत् । अभिदुद्राव बलिनं बली नीलं प्लवंगमम् ॥ ४२ ॥,tamacintyaprahāraṃ sa pragṛhya musalaṃ mahat | abhidudrāva balinaṃ balī nīlaṃ plavaṃgamam || 42 ||
+46,43,तमुग्रवेगं संरब्धमापतन्तं महाकपिः । ततः संप्रेक्ष्य जग्राह महावेगो महाशिलाम् ॥ ४३ ॥,tamugravegaṃ saṃrabdhamāpatantaṃ mahākapiḥ | tataḥ saṃprekṣya jagrāha mahāvego mahāśilām || 43 ||
+46,44,तस्य युद्धाभिकामस्य मृधे मुसलयोधिनः । प्रहस्तस्य शिलां नीलो मूर्ध्नि तूर्णमपातयत् ॥ ४४ ॥,tasya yuddhābhikāmasya mṛdhe musalayodhinaḥ | prahastasya śilāṃ nīlo mūrdhni tūrṇamapātayat || 44 ||
+46,45,सा तेन कपिमुख्येन विमुक्ता महती शिला । बिभेद बहुधा घोरा प्रहस्तस्य शिरस्तदा ॥ ४५ ॥,sā tena kapimukhyena vimuktā mahatī śilā | bibheda bahudhā ghorā prahastasya śirastadā || 45 ||
+46,46,स गतासुर्गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः । पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः ॥ ४६ ॥,sa gatāsurgataśrīko gatasattvo gatendriyaḥ | papāta sahasā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ || 46 ||
+46,47,विभिन्नशिरसस्तस्य बहु सुस्रावशोणितम् । शरीरादपि सुस्राव गिरेः प्रस्रवणं यथा ॥ ४७ ॥,vibhinnaśirasastasya bahu susrāvaśoṇitam | śarīrādapi susrāva gireḥ prasravaṇaṃ yathā || 47 ||
+46,48,हते प्रहस्ते नीलेन तदकम्प्यं महद्बलम् । रक्षसामप्रहृष्टानां लङ्कामभिजगाम ह ॥ ४८ ॥,hate prahaste nīlena tadakampyaṃ mahadbalam | rakṣasāmaprahṛṣṭānāṃ laṅkāmabhijagāma ha || 48 ||
+46,49,न शेकुः समवस्थातुं निहते वाहिनीपतौ । सेतुबन्धं समासाद्य विशीर्णं सलिलं यथा ॥ ४९ ॥,na śekuḥ samavasthātuṃ nihate vāhinīpatau | setubandhaṃ samāsādya viśīrṇaṃ salilaṃ yathā || 49 ||
+46,50,हते तस्मिंश्चमूमुख्ये राक्षसस्ते निरुद्यमाः । रक्षःपतिगृहं गत्वा ध्यानमूकत्वमागताः ॥ ५० ॥,hate tasmiṃścamūmukhye rākṣasaste nirudyamāḥ | rakṣaḥpatigṛhaṃ gatvā dhyānamūkatvamāgatāḥ || 50 ||
+46,51,ततस्तु नीलो विजयी महाबलः प्रशस्यमानः स्वकृतेन कर्मणा । समेत्य रामेण सलक्ष्मणेन प्रहृष्टरूपस्तु बभूव यूथपः ॥ ५१ ॥,tatastu nīlo vijayī mahābalaḥ praśasyamānaḥ svakṛtena karmaṇā | sametya rāmeṇa salakṣmaṇena prahṛṣṭarūpastu babhūva yūthapaḥ || 51 ||
+47,1,तस्मिन् हते राक्षससैन्यपाले प्लवंगमानामृषभेण युद्धे । भीमायुधं सागरतुल्यवेगं प्रदुद्रुवे राक्षसराजसैन्यम् ॥ १ ॥,tasmin hate rākṣasasainyapāle plavaṃgamānāmṛṣabheṇa yuddhe | bhīmāyudhaṃ sāgaratulyavegaṃ pradudruve rākṣasarājasainyam || 1 ||
+47,2,गत्वा तु रक्षोऽधिपतेः शशंसुः सेनापतिं पावकसूनुशस्तम् । तच्चापि तेषां वचनं निशम्य रक्षोऽधिपः क्रोधवशं जगाम ॥ २ ॥,gatvā tu rakṣo'dhipateḥ śaśaṃsuḥ senāpatiṃ pāvakasūnuśastam | taccāpi teṣāṃ vacanaṃ niśamya rakṣo'dhipaḥ krodhavaśaṃ jagāma || 2 ||
+47,3,संख्ये प्रहस्तं निहतं निशम्य शोकार्दितः क्रोधपरीतचेताः । उवाच तान्नैरृतयोधमुख्यानिन्द्रो यथा चामरयोधमुख्यान् ॥ ३ ॥,saṃkhye prahastaṃ nihataṃ niśamya śokārditaḥ krodhaparītacetāḥ | uvāca tānnairṛtayodhamukhyānindro yathā cāmarayodhamukhyān || 3 ||
+47,4,नावज्ञा रिपवे कार्या यैरिन्द्रबलसूदनः । सूदितः सैन्यपालो मे सानुयात्रः सकुञ्जरः ॥ ४ ॥,nāvajñā ripave kāryā yairindrabalasūdanaḥ | sūditaḥ sainyapālo me sānuyātraḥ sakuñjaraḥ || 4 ||
+47,5,सो ऽहं रिपु��िनाशाय विजयायाविचारयन् । स्वयमेव गमिष्यामि रणशीर्षं तदद्भुतम् ॥ ५ ॥,so'haṃ ripuvināśāya vijayāyāvicārayan | svayameva gamiṣyāmi raṇaśīrṣaṃ tadadbhutam || 5 ||
+47,6,अद्य तद्वानरानीकं रामं च सहलक्ष्मणम् । निर्दहिष्यामि बाणौघैर्वनं दीप्तैरिवाग्निभिः ॥ ६ ॥,adya tadvānarānīkaṃ rāmaṃ ca sahalakṣmaṇam | nirdahiṣyāmi bāṇaughairvanaṃ dīptairivāgnibhiḥ || 6 ||
+47,7,स एवमुक्त्वा ज्वलनप्रकाशं रथं तुरंगोत्तमराजियुक्तम् । प्रकाशमानं वपुषा ज्वलन्तं समारुरोहामरराजशत्रुः ॥ ७ ॥,sa evamuktvā jvalanaprakāśaṃ rathaṃ turaṃgottamarājiyuktam | prakāśamānaṃ vapuṣā jvalantaṃ samārurohāmararājaśatruḥ || 7 ||
+47,8,स शङ्खभेरीपटह प्रणादैरास्फोटितक्ष्वेडितसिंहनादैः । पुण्यैः स्तवैश्चाप्यभिपूज्यमानस्तदा ययौ राक्षसराजमुख्यः ॥ ८ ॥,sa śaṅkhabherīpaṭaha praṇādairāsphoṭitakṣveḍitasiṃhanādaiḥ | puṇyaiḥ stavaiścāpyabhipūjyamānastadā yayau rākṣasarājamukhyaḥ || 8 ||
+47,9,स शैलजीमूतनिकाश रूपैर्मांसाशनैः पावकदीप्तनेत्रैः । बभौ वृतो राक्षसराजमुख्यैर्भूतैर्वृतो रुद्र इवामरेशः ॥ ९ ॥,sa śailajīmūtanikāśa rūpairmāṃsāśanaiḥ pāvakadīptanetraiḥ | babhau vṛto rākṣasarājamukhyairbhūtairvṛto rudra ivāmareśaḥ || 9 ||
+47,10,ततो नगर्याः सहसा महौजा निष्क्रम्य तद्वानरसैन्यमुग्रम् । महार्णवाभ्रस्तनितं ददर्श समुद्यतं पादपशैलहस्तम् ॥ १० ॥,tato nagaryāḥ sahasā mahaujā niṣkramya tadvānarasainyamugram | mahārṇavābhrastanitaṃ dadarśa samudyataṃ pādapaśailahastam || 10 ||
+47,11,तद् राक्षसानीकमतिप्रचण्डमालोक्य रामो भुजगेन्द्रबाहुः । विभीषणं शस्त्रभृतां वरिष्ठमुवाच सेनानुगतः पृथुश्रीः ॥ ११ ॥,tad rākṣasānīkamatipracaṇḍamālokya rāmo bhujagendrabāhuḥ | vibhīṣaṇaṃ śastrabhṛtāṃ variṣṭhamuvāca senānugataḥ pṛthuśrīḥ || 11 ||
+47,12,नानापताकाध्वजशस्त्रजुष्टं प्रासासिशूलायुधचक्रजुष्टम् । सैन्यं नगेन्द्रोपमनागजुष्टं कस्येदमक्षोभ्यमभीरुजुष्टम् ॥ १२ ॥,nānāpatākādhvajaśastrajuṣṭaṃ prāsāsiśūlāyudhacakrajuṣṭam | sainyaṃ nagendropamanāgajuṣṭaṃ kasyedamakṣobhyamabhīrujuṣṭam || 12 ||
+47,13,ततस्तु रामस्य निशम्य वाक्यं विभीषणः शक्रसमानवीर्यः । शशंस रामस्य बलप्रवेकं महात्मनां राक्षसपुंगवानाम् ॥ १३ ॥,tatastu rāmasya niśamya vākyaṃ vibhīṣaṇaḥ śakrasamānavīryaḥ | śaśaṃsa rāmasya balapravekaṃ mahātmanāṃ rākṣasapuṃgavānām || 13 ||
+47,14,यो ऽसौ गजस्कन्धगतो महात्मा नवोदितार्कोपमताम्रवक्त्रः । प्रकम्पयन्नागशिरो ऽभ्युपैति ह्यकम्पनं त्वेनमवेहि राजन् ॥ १४ ॥,yo'sau gajaskandhagato mahātmā navoditārkopamatāmravaktraḥ | prakampayannāgaśiro'bhyupaiti hyakampanaṃ tvenamavehi rājan || 14 ||
+47,15,यो ऽसौ रथस्थो मृगराजकेतुर्धून्वन्धनुः शक्रधनुःप्रकाशम् । करीव भात्युग्रविवृत्तदंष्ट्रः स इन्द्रजिन्नाम वरप्रधानः ॥ १५ ॥,yo'sau rathastho mṛgarājaketurdhūnvandhanuḥ śakradhanuḥprakāśam | karīva bhātyugravivṛttadaṃṣṭraḥ sa indrajinnāma varapradhānaḥ || 15 ||
+47,16,यश्चैष विन्ध्यास्तमहेन्द्रकल्पो धन्वी रथस्थ�� ऽतिरथो ऽतिवीर्यः । विस्फारयंश्चापमतुल्यमानं नाम्नातिकायो ऽतिविवृद्धकायः ॥ १६ ॥,yaścaiṣa vindhyāstamahendrakalpo dhanvī rathastho'tiratho'tivīryaḥ | visphārayaṃścāpamatulyamānaṃ nāmnātikāyo'tivivṛddhakāyaḥ || 16 ||
+47,17,यो ऽसौ नवार्कोदितताम्रचक्षुरारुह्य घण्टानिनदप्रणादम् । गजं खरं गर्जति वै महात्मा महोदरो नाम स एष वीरः ॥ १७ ॥,yo'sau navārkoditatāmracakṣurāruhya ghaṇṭāninadapraṇādam | gajaṃ kharaṃ garjati vai mahātmā mahodaro nāma sa eṣa vīraḥ || 17 ||
+47,18,यो ऽसौ हयं काञ्चनचित्रभाण्डमारुह्य संध्याभ्रगिरिप्रकाशम् । प्रासं समुद्यम्य मरीचिनद्धं पिशाच एषाशनितुल्यवेगः ॥ १८ ॥,yo'sau hayaṃ kāñcanacitrabhāṇḍamāruhya saṃdhyābhragiriprakāśam | prāsaṃ samudyamya marīcinaddhaṃ piśāca eṣāśanitulyavegaḥ || 18 ||
+47,19,यश्चैष शूलं निशितं प्रगृह्य विद्युत्प्रभं किंकरवज्रवेगम् । वृषेन्द्रमास्थाय गिरिप्रकाशमायाति सो ऽसौ त्रिशिरा यशस्वी ॥ १९ ॥,yaścaiṣa śūlaṃ niśitaṃ pragṛhya vidyutprabhaṃ kiṃkaravajravegam | vṛṣendramāsthāya giriprakāśamāyāti so'sau triśirā yaśasvī || 19 ||
+47,20,असौ च जीमूतनिकाश रूपः कुम्भः पृथुव्यूढसुजातवक्षाः । समाहितः पन्नगराजकेतुर्विस्फारयन्भाति धनुर्विधून्वन् ॥ २० ॥,asau ca jīmūtanikāśa rūpaḥ kumbhaḥ pṛthuvyūḍhasujātavakṣāḥ | samāhitaḥ pannagarājaketurvisphārayanbhāti dhanurvidhūnvan || 20 ||
+47,21,यश्चैष जाम्बूनदवज्रजुष्टं दीप्तं सधूमं परिघं प्रगृह्य । आयाति रक्षोबलकेतुभूतः सो ऽसौ निकुम्भो ऽद्भुतघोरकर्मा ॥ २१ ॥,yaścaiṣa jāmbūnadavajrajuṣṭaṃ dīptaṃ sadhūmaṃ parighaṃ pragṛhya | āyāti rakṣobalaketubhūtaḥ so'sau nikumbho'dbhutaghorakarmā || 21 ||
+47,22,यश्चैष चापासिशरौघजुष्टं पताकिनं पावकदीप्तरूपम् । रथं समास्थाय विभात्युदग्रो नरान्तको ऽसौ नगशृङ्गयोधी ॥ २२ ॥,yaścaiṣa cāpāsiśaraughajuṣṭaṃ patākinaṃ pāvakadīptarūpam | rathaṃ samāsthāya vibhātyudagro narāntako'sau nagaśṛṅgayodhī || 22 ||
+47,23,यश्चैष नानाविधघोररूपैर्व्याघ्रोष्ट्रनागेन्द्रमृगेन्द्रवक्त्रैः । भूतैर्वृतो भाति विवृत्तनेत्रैः सो ऽसौ सुराणामपि दर्पहन्ता ॥ २३ ॥,yaścaiṣa nānāvidhaghorarūpairvyāghroṣṭranāgendramṛgendravaktraiḥ | bhūtairvṛto bhāti vivṛttanetraiḥ so'sau surāṇāmapi darpahantā || 23 ||
+47,24,यत्रैतदिन्दुप्रतिमं विभातिच्छत्त्रं सितं सूक्ष्मशलाकमग्र्यम् । अत्रैष रक्षोऽधिपतिर्महात्मा भूतैर्वृतो रुद्र इवावभाति ॥ २४ ॥,yatraitadindupratimaṃ vibhāticchattraṃ sitaṃ sūkṣmaśalākamagryam | atraiṣa rakṣo'dhipatirmahātmā bhūtairvṛto rudra ivāvabhāti || 24 ||
+47,25,असौ किरीटी चलकुण्डलास्यो नागेन्द्रविन्ध्योपमभीमकायः । महेन्द्रवैवस्वतदर्पहन्ता रक्षोऽधिपः सूर्य इवावभाति ॥ २५ ॥,asau kirīṭī calakuṇḍalāsyo nāgendravindhyopamabhīmakāyaḥ | mahendravaivasvatadarpahantā rakṣo'dhipaḥ sūrya ivāvabhāti || 25 ||
+47,26,प्रत्युवाच ततो रामो विभीषणमरिंदमम् । अहो दीप्तो महातेजा रावणो राक्षसेश्वरः ॥ २६ ॥,pratyuvāca tato rāmo vibhīṣaṇamariṃdamam | aho dīpto mahātejā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ || 26 ||
+47,27,��दित्य इव दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिभिर्भाति रावणः । सुव्यक्तं लक्षये ह्यस्य रूपं तेजःसमावृतम् ॥ २७ ॥,āditya iva duṣprekṣyo raśmibhirbhāti rāvaṇaḥ | suvyaktaṃ lakṣaye hyasya rūpaṃ tejaḥsamāvṛtam || 27 ||
+47,28,देवदानववीराणां वपुर्नैवंविधं भवेत् । यादृशं राक्षसेन्द्रस्य वपुरेतत् प्रकाशते ॥ २८ ॥,devadānavavīrāṇāṃ vapurnaivaṃvidhaṃ bhavet | yādṛśaṃ rākṣasendrasya vapuretat prakāśate || 28 ||
+47,29,सर्वे पर्वतसंकाशाः सर्वे पर्वतयोधिनः । सर्वे दीप्तायुधधरा योधश्चास्य महौजसः ॥ २९ ॥,sarve parvatasaṃkāśāḥ sarve parvatayodhinaḥ | sarve dīptāyudhadharā yodhaścāsya mahaujasaḥ || 29 ||
+47,30,भाति राक्षसराजो ऽसौ प्रदीप्तैर्भीमविक्रमैः । भूतैः परिवृतस्तीक्ष्णैर्देहवद्भिरिवान्तकः ॥ ३० ॥,bhāti rākṣasarājo'sau pradīptairbhīmavikramaiḥ | bhūtaiḥ parivṛtastīkṣṇairdehavadbhirivāntakaḥ || 30 ||
+47,31,एवमुक्त्वा ततो रामो धनुरादाय वीर्यवान् । लक्ष्मणानुचरस्तस्थौ समुद्धृत्य शरोत्तमम् ॥ ३१ ॥,evamuktvā tato rāmo dhanurādāya vīryavān | lakṣmaṇānucarastasthau samuddhṛtya śarottamam || 31 ||
+47,32,ततः स रक्षोऽधिपतिर्महात्मा रक्षांसि तान्याह महाबलानि । द्वारेषु चर्यागृहगोपुरेषु सुनिर्वृतास्तिष्ठत निर्विशङ्काः ॥ ३२ ॥,tataḥ sa rakṣo'dhipatirmahātmā rakṣāṃsi tānyāha mahābalāni | dvāreṣu caryāgṛhagopureṣu sunirvṛtāstiṣṭhata nirviśaṅkāḥ || 32 ||
+47,33,विसर्जयित्वा सहसा ततस्तान् गतेषु रक्षःसु यथानियोगम् । व्यदारयद्वानरसागरौघं महाझषः पूर्ममिवार्णवौघम् ॥ ३३ ॥,visarjayitvā sahasā tatastān gateṣu rakṣaḥsu yathāniyogam | vyadārayadvānarasāgaraughaṃ mahājhaṣaḥ pūrmamivārṇavaugham || 33 ||
+47,34,तमापतन्तं सहसा समीक्ष्य दीप्तेषुचापं युधि राक्षसेन्द्रम् । महत् समुत्पाट्य महीधराग्रं दुद्राव रक्षोऽधिपतिं हरीशः ॥ ३४ ॥,tamāpatantaṃ sahasā samīkṣya dīpteṣucāpaṃ yudhi rākṣasendram | mahat samutpāṭya mahīdharāgraṃ dudrāva rakṣo'dhipatiṃ harīśaḥ || 34 ||
+47,35,तच्छैलशृङ्गं बहुवृक्षसानुं प्रगृह्य चिक्षेप निशाचराय । तमापतन्तं सहसा समीक्ष्य बिभेद बाणैस्तपनीयपुङ्खैः ॥ ३५ ॥,tacchailaśṛṅgaṃ bahuvṛkṣasānuṃ pragṛhya cikṣepa niśācarāya | tamāpatantaṃ sahasā samīkṣya bibheda bāṇaistapanīyapuṅkhaiḥ || 35 ||
+47,36,तस्मिन्प्रवृद्धोत्तमसानुवृक्षे शृङ्गे विकीर्णे पतिते पृथिव्याम् । महाहिकल्पं शरमन्तकाभं समाददे राक्षसलोकनाथः ॥ ३६ ॥,tasminpravṛddhottamasānuvṛkṣe śṛṅge vikīrṇe patite pṛthivyām | mahāhikalpaṃ śaramantakābhaṃ samādade rākṣasalokanāthaḥ || 36 ||
+47,37,स तं गृहीत्वानिलतुल्यवेगं सविस्फुलिङ्गज्वलनप्रकाशम् । बाणं महेन्द्राशनितुल्यवेगं चिक्षेप सुग्रीववधाय रुष्टः ॥ ३७ ॥,sa taṃ gṛhītvānilatulyavegaṃ savisphuliṅgajvalanaprakāśam | bāṇaṃ mahendrāśanitulyavegaṃ cikṣepa sugrīvavadhāya ruṣṭaḥ || 37 ||
+47,38,स सायको रावणबाहुमुक्तः शक्राशनिप्रख्यवपुः शिताग्रः । सुग्रीवमासाद्य बिभेद वेगाद्गुहेरिता क्रौचमिवोग्रशक्तिः ॥ ३८ ॥,sa sāyako rāvaṇabāhumuktaḥ śakrāśaniprakhyavapuḥ śitāgraḥ | sugrīvamāsādya bibheda vegādguheritā kraucamivograśaktiḥ || 38 ||
+47,39,स सायकार्तो विपरीतचेताः कूजन्पृथिव्यां निपपात वीरः । तं प्रेक्ष्य भूमौ पतितं विसंज्मं नेदुः प्रहृष्टा युधि यातुधानाः ॥ ३९ ॥,sa sāyakārto viparītacetāḥ kūjanpṛthivyāṃ nipapāta vīraḥ | taṃ prekṣya bhūmau patitaṃ visaṃjmaṃ neduḥ prahṛṣṭā yudhi yātudhānāḥ || 39 ||
+47,40,ततो गवाक्षो गवयः सुदंष्ट्रस्तथर्षभो ज्योतिमुखो नलश्च । शैलान् समुद्यम्य विवृद्धकायाः प्रदुद्रुवुस्तं प्रति राक्षसेन्द्रम् ॥ ४० ॥,tato gavākṣo gavayaḥ sudaṃṣṭrastatharṣabho jyotimukho nalaśca | śailān samudyamya vivṛddhakāyāḥ pradudruvustaṃ prati rākṣasendram || 40 ||
+47,41,तेषां प्रहारान् स चकार मेघान् रक्षोऽधिपो बाणगणैः शिताग्रैः । तान् वानरेन्द्रानपि बाणजालैर्बिभेद जाम्बूनदचित्रपुङ्खैः ॥ ४१ ॥,teṣāṃ prahārān sa cakāra meghān rakṣo'dhipo bāṇagaṇaiḥ śitāgraiḥ | tān vānarendrānapi bāṇajālairbibheda jāmbūnadacitrapuṅkhaiḥ || 41 ||
+47,42,ते वानरेन्द्रास्त्रिदशारिबाणैर्भिन्ना निपेतुर्भुवि भीमरूपाः । ततस्तु तद्वानरसैन्यमुग्रं प्रच्छादयामास स बाणजालैः ॥ ४२ ॥,te vānarendrāstridaśāribāṇairbhinnā nipeturbhuvi bhīmarūpāḥ | tatastu tadvānarasainyamugraṃ pracchādayāmāsa sa bāṇajālaiḥ || 42 ||
+47,43,ते वध्यमानाः पतिताग्र्यवीरा नानद्यमाना भयशल्यविद्धाः । शाखामृगा रावणसायकार्ता जग्मुः शरण्यं शरणं स्म रामम् ॥ ४३ ॥,te vadhyamānāḥ patitāgryavīrā nānadyamānā bhayaśalyaviddhāḥ | śākhāmṛgā rāvaṇasāyakārtā jagmuḥ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ sma rāmam || 43 ||
+47,44,ततो महात्मा स धनुर्धनुष्मानादाय रामः सहरा जगाम । तं लक्ष्मणः प्राञ्जलिरभ्युपेत्य उवाच वाक्यं परमार्थयुक्तम् ॥ ४४ ॥,tato mahātmā sa dhanurdhanuṣmānādāya rāmaḥ saharā jagāma | taṃ lakṣmaṇaḥ prāñjalirabhyupetya uvāca vākyaṃ paramārthayuktam || 44 ||
+47,45,काममार्यः सुपर्याप्तो वधायास्य दुरात्मनः । विधमिष्याम्यहं नीचमनुजानीहि मां विभो ॥ ४५ ॥,kāmamāryaḥ suparyāpto vadhāyāsya durātmanaḥ | vidhamiṣyāmyahaṃ nīcamanujānīhi māṃ vibho || 45 ||
+47,46,तमब्रवीन्महातेजा रामः सत्यपराक्रमः । गच्छ यत्नपरश्चापि भव लक्ष्मण संयुगे ॥ ४६ ॥,tamabravīnmahātejā rāmaḥ satyaparākramaḥ | gaccha yatnaparaścāpi bhava lakṣmaṇa saṃyuge || 46 ||
+47,47,रावणो हि महावीर्यो रणे ऽद्भुतपराक्रमः । त्रैलोक्येनापि संक्रुद्धो दुष्प्रसह्यो न संशयः ॥ ४७ ॥,rāvaṇo hi mahāvīryo raṇe'dbhutaparākramaḥ | trailokyenāpi saṃkruddho duṣprasahyo na saṃśayaḥ || 47 ||
+47,48,तस्य च्छिद्राणि मार्गस्व स्वच्छिद्राणि च गोपय । चक्षुषा धनुषा यत्नाद् रक्षात्मानं समाहितः ॥ ४८ ॥,tasya cchidrāṇi mārgasva svacchidrāṇi ca gopaya | cakṣuṣā dhanuṣā yatnād rakṣātmānaṃ samāhitaḥ || 48 ||
+47,49,राघवस्य वचः श्रुत्वा संपरिष्वज्य पूज्य च । अभिवाद्य ततो रामं ययौ सौमित्रिराहवम् ॥ ४९ ॥,rāghavasya vacaḥ śrutvā saṃpariṣvajya pūjya ca | abhivādya tato rāmaṃ yayau saumitrirāhavam || 49 ||
+47,50,स रावणं वारणहस्तबाहुर्ददर्श दीप्तोद्यतभीमचापम् । प्रच्छादयन्तं शरवृष्टिजालैस्तान् वानरान्भिन्नविकीर्णदेहान् ॥ ५० ॥,sa rāvaṇaṃ vāraṇahastabāhurdadarśa dīptodyatabhīmacāpam | pracchādayantaṃ śaravṛṣṭijālaistān vānarānbhinnavikīrṇadehān || 50 ||
+47,51,तमालोक्य महातेजा हनूमान्मारुतात्मजा । निवार्य शरजालानि प्रदुद्राव स रावणम् ॥ ५१ ॥,tamālokya mahātejā hanūmānmārutātmajā | nivārya śarajālāni pradudrāva sa rāvaṇam || 51 ||
+47,52,रथं तस्य समासाद्य भुजमुद्यम्य दक्षिणम् । त्रासयन् रावणं धीमान् हनूमान् वाक्यमब्रवीत् ॥ ५२ ॥,rathaṃ tasya samāsādya bhujamudyamya dakṣiṇam | trāsayan rāvaṇaṃ dhīmān hanūmān vākyamabravīt || 52 ||
+47,53,देवदानवगन्धर्वा यक्षाश्च सह राक्षसैः । अवध्यत्वात्त्वया भग्ना वानरेभ्यस्तु ते भयम् ॥ ५३ ॥,devadānavagandharvā yakṣāśca saha rākṣasaiḥ | avadhyatvāttvayā bhagnā vānarebhyastu te bhayam || 53 ||
+47,54,एष मे दक्षिणो बाहुः पञ्चशाखः समुद्यतः । विधमिष्यति ते देहाद्भूतात्मानं चिरोषितम् ॥ ५४ ॥,eṣa me dakṣiṇo bāhuḥ pañcaśākhaḥ samudyataḥ | vidhamiṣyati te dehādbhūtātmānaṃ ciroṣitam || 54 ||
+47,55,श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं रावणो भीमविक्रमः । संरक्तनयनः क्रोधादिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५५ ॥,śrutvā hanūmato vākyaṃ rāvaṇo bhīmavikramaḥ | saṃraktanayanaḥ krodhādidaṃ vacanamabravīt || 55 ||
+47,56,क्षिप्रं प्रहर निःशङ्कं स्थिरां कीर्तिमवाप्नुहि । ततस्त्वां ज्ञातिविक्रान्तं नाशयिष्यामि वानर ॥ ५६ ॥,kṣipraṃ prahara niḥśaṅkaṃ sthirāṃ kīrtimavāpnuhi | tatastvāṃ jñātivikrāntaṃ nāśayiṣyāmi vānara || 56 ||
+47,57,रावणस्य वचः श्रुत्वा वायुसूनुर्वचो ऽब्रवीत् । प्रहृतं हि मया पूर्वमक्षं स्मर सुतं तव ॥ ५७ ॥,rāvaṇasya vacaḥ śrutvā vāyusūnurvaco'bravīt | prahṛtaṃ hi mayā pūrvamakṣaṃ smara sutaṃ tava || 57 ||
+47,58,एवमुक्तो महातेजा रावणो राक्षसेश्वरः । आजघानानिलसुतं तलेनोरसि वीर्यवान् ॥ ५८ ॥,evamukto mahātejā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | ājaghānānilasutaṃ talenorasi vīryavān || 58 ||
+47,59,स तलाभिहतस्तेन चचाल च मुहुर्मुहुः । आजघानाभिसंक्रुद्धस्तलेनैवामरद्विषम् ॥ ५९ ॥,sa talābhihatastena cacāla ca muhurmuhuḥ | ājaghānābhisaṃkruddhastalenaivāmaradviṣam || 59 ||
+47,60,ततस्तलेनाभिहतो वानरेण महात्मना । दशग्रीवः समाधूतो यथा भूमिचले ऽचलः ॥ ६० ॥,tatastalenābhihato vānareṇa mahātmanā | daśagrīvaḥ samādhūto yathā bhūmicale'calaḥ || 60 ||
+47,61,संग्रामे तं तथा दृष्ट्व रावणं तलताडितम् । ऋषयो वानराः सिद्धा नेदुर्देवाः सहासुराः ॥ ६१ ॥,saṃgrāme taṃ tathā dṛṣṭva rāvaṇaṃ talatāḍitam | ṛṣayo vānarāḥ siddhā nedurdevāḥ sahāsurāḥ || 61 ||
+47,62,अथाश्वस्य महातेजा रावणो वाक्यमब्रवीत् । साधु वानरवीर्येण श्लाघनीयो ऽसि मे रिपुः ॥ ६२ ॥,athāśvasya mahātejā rāvaṇo vākyamabravīt | sādhu vānaravīryeṇa ślāghanīyo'si me ripuḥ || 62 ||
+47,63,रावणेनैवमुक्तस्तु मारुतिर्वाक्यमब्रवीत् । धिगस्तु मम वीर्यं तु यत्त्वं जीवसि रावण ॥ ६३ ॥,rāvaṇenaivamuktastu mārutirvākyamabravīt | dhigastu mama vīryaṃ tu yattvaṃ jīvasi rāvaṇa || 63 ||
+47,64,सकृत्तु प्रहरेदानीं दुर्बुद्���े किं विकत्थसे । ततस्त्वां मामको मुष्टिर्नयिष्यामि यथाक्षयम् । ततो मारुतिवाक्येन क्रोधस्तस्य तदाज्वलत् ॥ ६४ ॥,sakṛttu praharedānīṃ durbuddhe kiṃ vikatthase | tatastvāṃ māmako muṣṭirnayiṣyāmi yathākṣayam | tato mārutivākyena krodhastasya tadājvalat || 64 ||
+47,65,संरक्तनयनो यत्नान्मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम् । पातयामास वेगेन वानरोरसि वीर्यवान् । हनूमान् वक्षसि व्यूधे संचचाल हतः पुनः ॥ ६५ ॥,saṃraktanayano yatnānmuṣṭimudyamya dakṣiṇam | pātayāmāsa vegena vānarorasi vīryavān | hanūmān vakṣasi vyūdhe saṃcacāla hataḥ punaḥ || 65 ||
+47,66,विह्वलं तं तदा दृष्ट्वा हनूमन्तं महाबलम् । रथेनातिरथः शीघ्रं नीलं प्रति समभ्यगात् ॥ ६६ ॥,vihvalaṃ taṃ tadā dṛṣṭvā hanūmantaṃ mahābalam | rathenātirathaḥ śīghraṃ nīlaṃ prati samabhyagāt || 66 ||
+47,67,पन्नगप्रतिमैर्भीमैः परमर्मातिभेदिभिः । शरैरादीपयामास नीलं हरिचमूपतिम् ॥ ६७ ॥,pannagapratimairbhīmaiḥ paramarmātibhedibhiḥ | śarairādīpayāmāsa nīlaṃ haricamūpatim || 67 ||
+47,68,स शरौघसमायस्तो नीलः कपिचमूपतिः । करेणैकेन शैलाग्रं रक्षोऽधिपतये ऽसृजत् ॥ ६८ ॥,sa śaraughasamāyasto nīlaḥ kapicamūpatiḥ | kareṇaikena śailāgraṃ rakṣo'dhipataye'sṛjat || 68 ||
+47,69,हनूमानपि तेजस्वी समाश्वस्तो महामनाः । विप्रेक्षमाणो युद्धेप्सुः सरोषमिदमब्रवीत् ॥ ६९ ॥,hanūmānapi tejasvī samāśvasto mahāmanāḥ | viprekṣamāṇo yuddhepsuḥ saroṣamidamabravīt || 69 ||
+47,70,नीलेन सह संयुक्तं रावणं राक्षसेश्वरम् । अन्येन युध्यमानस्य न युक्तमभिधावनम् ॥ ७० ॥,nīlena saha saṃyuktaṃ rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram | anyena yudhyamānasya na yuktamabhidhāvanam || 70 ||
+47,71,रावणो ऽपि महातेजास्तच्छृङ्गं सप्तभिः शरैः । आजघान सुतीक्ष्णाग्रैस्तद्विकीर्णं पपात ह ॥ ७१ ॥,rāvaṇo'pi mahātejāstacchṛṅgaṃ saptabhiḥ śaraiḥ | ājaghāna sutīkṣṇāgraistadvikīrṇaṃ papāta ha || 71 ||
+47,72,तद्विकीर्णं गिरेः शृङ्गं दृष्ट्वा हरिचमूपतिः । कालाग्निरिव जज्वाल क्रोधेन परवीरहा ॥ ७२ ॥,tadvikīrṇaṃ gireḥ śṛṅgaṃ dṛṣṭvā haricamūpatiḥ | kālāgniriva jajvāla krodhena paravīrahā || 72 ||
+47,73,सो ऽश्वकर्णान्धवान् सालांश्चूतांश्चापि सुपुष्पितान् । अन्यांश्च विविधान् वृक्षान्नीलश्चिक्षेप संयुगे ॥ ७३ ॥,so'śvakarṇāndhavān sālāṃścūtāṃścāpi supuṣpitān | anyāṃśca vividhān vṛkṣānnīlaścikṣepa saṃyuge || 73 ||
+47,74,स तान् वृक्षान् समासाद्य प्रतिचिच्छेद रावणः । अभ्यवर्षत् सुघोरेण शरवर्षेण पावकिम् ॥ ७४ ॥,sa tān vṛkṣān samāsādya praticiccheda rāvaṇaḥ | abhyavarṣat sughoreṇa śaravarṣeṇa pāvakim || 74 ||
+47,75,अभिवृष्टः शरौघेण मेघेनेव महाचलः । ह्रस्वं कृत्वा तदा रूपं ध्वजाग्रे निपपात ह ॥ ७५ ॥,abhivṛṣṭaḥ śaraugheṇa megheneva mahācalaḥ | hrasvaṃ kṛtvā tadā rūpaṃ dhvajāgre nipapāta ha || 75 ||
+47,76,पावकात्मजमालोक्य ध्वजाग्रे समवस्थितम् । जज्वाल रावणः क्रोधात्ततो नीलो ननाद ह ॥ ७६ ॥,pāvakātmajamālokya dhvajāgre samavasthitam | jajvāla rāvaṇaḥ krodhāttato nīlo nanāda ha || 76 ||
+47,77,ध्वजाग्रे धनुषश्चाग्रे किरीटाग्रे च ���ं हरिम् । लक्ष्मणो ऽथ हनूमांश्च दृष्ट्वा रामश्च विस्मिताः ॥ ७७ ॥,dhvajāgre dhanuṣaścāgre kirīṭāgre ca taṃ harim | lakṣmaṇo'tha hanūmāṃśca dṛṣṭvā rāmaśca vismitāḥ || 77 ||
+47,78,रावणो ऽपि महातेजाः कपिलाघवविस्मितः । अस्त्रमाहारयामास दीप्तमाग्नेयमद्भुतम् ॥ ७८ ॥,rāvaṇo'pi mahātejāḥ kapilāghavavismitaḥ | astramāhārayāmāsa dīptamāgneyamadbhutam || 78 ||
+47,79,ततस्ते चुक्रुशुर्हृष्टा लब्धलक्ष्याः प्लवंगमाः । नीललाघवसंभ्रान्तं दृष्ट्वा रावणमाहवे ॥ ७९ ॥,tataste cukruśurhṛṣṭā labdhalakṣyāḥ plavaṃgamāḥ | nīlalāghavasaṃbhrāntaṃ dṛṣṭvā rāvaṇamāhave || 79 ||
+47,80,वानराणां च नादेन संरब्धो रावणस्तदा । संभ्रमाविष्टहृदयो न किं चित् प्रत्यपद्यत ॥ ८० ॥,vānarāṇāṃ ca nādena saṃrabdho rāvaṇastadā | saṃbhramāviṣṭahṛdayo na kiṃ cit pratyapadyata || 80 ||
+47,81,आग्नेयेनाथ संयुक्तं गृहीत्वा रावणः शरम् । ध्वजशीर्षस्थितं नीलमुदैक्षत निशाचरः ॥ ८१ ॥,āgneyenātha saṃyuktaṃ gṛhītvā rāvaṇaḥ śaram | dhvajaśīrṣasthitaṃ nīlamudaikṣata niśācaraḥ || 81 ||
+47,82,ततो ऽब्रवीन्महातेजा रावणो राक्षसेश्वरः । कपे लाघवयुक्तो ऽसि मायया परयानया ॥ ८२ ॥,tato'bravīnmahātejā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | kape lāghavayukto'si māyayā parayānayā || 82 ||
+47,83,जीवितं खलु रक्षस्व यदि शक्नोषि वानर । तानि तान्यात्मरूपाणि सृजसे त्वमनेकशः ॥ ८३ ॥,jīvitaṃ khalu rakṣasva yadi śaknoṣi vānara | tāni tānyātmarūpāṇi sṛjase tvamanekaśaḥ || 83 ||
+47,84,तथापि त्वां मया मुक्तः सायको ऽस्त्रप्रयोजितः । जीवितं परिरक्षन्तं जीविताद्भ्रंशयिष्यति ॥ ८४ ॥,tathāpi tvāṃ mayā muktaḥ sāyako'straprayojitaḥ | jīvitaṃ parirakṣantaṃ jīvitādbhraṃśayiṣyati || 84 ||
+47,85,एवमुक्त्वा महाबाहू रावणो राक्षसेश्वरः । संधाय बाणमस्त्रेण चमूपतिमताडयत् ॥ ८५ ॥,evamuktvā mahābāhū rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | saṃdhāya bāṇamastreṇa camūpatimatāḍayat || 85 ||
+47,86,सो ऽस्त्रयुक्तेन बाणेन नीलो वक्षसि ताडितः । निर्दह्यमानः सहसा निपपात महीतले ॥ ८६ ॥,so'strayuktena bāṇena nīlo vakṣasi tāḍitaḥ | nirdahyamānaḥ sahasā nipapāta mahītale || 86 ||
+47,87,पितृमाहात्म्य संयोगादात्मनश्चापि तेजसा । जानुभ्यामपतद्भूमौ न च प्राणैर्व्ययुज्यत ॥ ८७ ॥,pitṛmāhātmya saṃyogādātmanaścāpi tejasā | jānubhyāmapatadbhūmau na ca prāṇairvyayujyata || 87 ||
+47,88,विसंज्ञं वानरं दृष्ट्वा दशग्रीवो रणोत्सुकः । रथेनाम्बुदनादेन सौमित्रिमभिदुद्रुवे ॥ ८८ ॥,visaṃjñaṃ vānaraṃ dṛṣṭvā daśagrīvo raṇotsukaḥ | rathenāmbudanādena saumitrimabhidudruve || 88 ||
+47,89,तमाह सौमित्रिरदीनसत्त्वो विस्फारयन्तं धनुरप्रमेयम् । अन्वेहि मामेव निशाचरेन्द्र न वानरांस्त्वं प्रति योद्धुमर्हसि ॥ ८९ ॥,tamāha saumitriradīnasattvo visphārayantaṃ dhanuraprameyam | anvehi māmeva niśācarendra na vānarāṃstvaṃ prati yoddhumarhasi || 89 ||
+47,90,स तस्य वाक्यं परिपूर्णघोषं ज्याशब्दमुग्रं च निशम्य राजा । आसाद्य सौमित्रिमवस्थितं तं कोपान्वितं वाक्यमुवाच रक्षः ॥ ९० ॥,sa tasya vākyaṃ paripūrṇaghoṣaṃ jyāśabdamugraṃ ca niśamya rājā | āsādya saumitrimavasthitaṃ taṃ kopānvitaṃ vākyamuvāca rakṣaḥ || 90 ||
+47,91,दिष्ट्यासि मे राघव दृष्टिमार्गं प्राप्तो ऽन्तगामी विपरीतबुद्धिः । अस्मिन् क्षणे यास्यसि मृत्युदेशं संसाद्यमानो मम बाणजालैः ॥ ९१ ॥,diṣṭyāsi me rāghava dṛṣṭimārgaṃ prāpto'ntagāmī viparītabuddhiḥ | asmin kṣaṇe yāsyasi mṛtyudeśaṃ saṃsādyamāno mama bāṇajālaiḥ || 91 ||
+47,92,तमाह सौमित्रिरविस्मयानो गर्जन्तमुद्वृत्तसिताग्रदंष्ट्रम् । राजन्न गर्जन्ति महाप्रभावा विकत्थसे पापकृतां वरिष्ठ ॥ ९२ ॥,tamāha saumitriravismayāno garjantamudvṛttasitāgradaṃṣṭram | rājanna garjanti mahāprabhāvā vikatthase pāpakṛtāṃ variṣṭha || 92 ||
+47,93,जानामि वीर्यं तव राक्षसेन्द्र बलं प्रतापं च पराक्रमं च । अवस्थितो ऽहं शरचापपाणिरागच्छ किं मोघविकत्थनेन ॥ ९३ ॥,jānāmi vīryaṃ tava rākṣasendra balaṃ pratāpaṃ ca parākramaṃ ca | avasthito'haṃ śaracāpapāṇirāgaccha kiṃ moghavikatthanena || 93 ||
+47,94,स एवमुक्तः कुपितः ससर्ज रक्षोऽधिपः सप्तशरान् सुपुङ्खान् । तांल् लक्ष्मणः काञ्चनचित्रपुङ्खैश्चिच्छेद बाणैर्निशिताग्रधारैः ॥ ९४ ॥,sa evamuktaḥ kupitaḥ sasarja rakṣo'dhipaḥ saptaśarān supuṅkhān | tāṃl lakṣmaṇaḥ kāñcanacitrapuṅkhaiściccheda bāṇairniśitāgradhāraiḥ || 94 ||
+47,95,तान्प्रेक्षमाणः सहसा निकृत्तान्निकृत्तभोगानिव पन्नगेन्द्रान् । लङ्केश्वरः क्रोधवशं जगाम ससर्ज चान्यान्निशितान्पृषत्कान् ॥ ९५ ॥,tānprekṣamāṇaḥ sahasā nikṛttānnikṛttabhogāniva pannagendrān | laṅkeśvaraḥ krodhavaśaṃ jagāma sasarja cānyānniśitānpṛṣatkān || 95 ||
+47,96,स बाणवर्षं तु ववर्ष तीव्रं रामानुजः कार्मुकसंप्रयुक्तम् । क्षुरार्धचन्द्रोत्तमकर्णिभल्लैः शरांश्च चिच्छेद न चुक्षुभे च ॥ ९६ ॥,sa bāṇavarṣaṃ tu vavarṣa tīvraṃ rāmānujaḥ kārmukasaṃprayuktam | kṣurārdhacandrottamakarṇibhallaiḥ śarāṃśca ciccheda na cukṣubhe ca || 96 ||
+47,97,स लक्ष्मणश्चाशु शराञ् शिताग्रान्महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगान् । संधाय चापे ज्वलनप्रकाशान् ससर्ज रक्षोऽधिपतेर्वधाय ॥ ९७ ॥,sa lakṣmaṇaścāśu śarāñ śitāgrānmahendravajrāśanitulyavegān | saṃdhāya cāpe jvalanaprakāśān sasarja rakṣo'dhipatervadhāya || 97 ||
+47,98,स तान्प्रचिच्छेद हि राक्षसेन्द्रश्छित्त्वा च तांल् लक्ष्मणमाजघान । शरेण कालाग्निसमप्रभेण स्वयम्भुदत्तेन ललाटदेशे ॥ ९८ ॥,sa tānpraciccheda hi rākṣasendraśchittvā ca tāṃl lakṣmaṇamājaghāna | śareṇa kālāgnisamaprabheṇa svayambhudattena lalāṭadeśe || 98 ||
+47,99,स लक्ष्मणो रावणसायकार्तश्चचाल चापं शिथिलं प्रगृह्य । पुनश्च संज्ञां प्रतिलभ्य कृच्छ्राच्चिच्छेद चापं त्रिदशेन्द्रशत्रोः ॥ ९९ ॥,sa lakṣmaṇo rāvaṇasāyakārtaścacāla cāpaṃ śithilaṃ pragṛhya | punaśca saṃjñāṃ pratilabhya kṛcchrācciccheda cāpaṃ tridaśendraśatroḥ || 99 ||
+47,100,निकृत्तचापं त्रिभिराजघान बाणैस्तदा दाशरथिः शिताग्रैः । स सायकार्तो विचचाल राजा कृच्छ्राच्च संज्ञां पुनराससाद ॥ १०० ॥,nikṛttacāpaṃ tribhirājaghāna bāṇaistadā dāśarathiḥ śitāgraiḥ | sa sāyakārto vicacāla rājā kṛcchrācca saṃjñāṃ punarāsasāda || 100 ||
+47,101,स कृत्तचापः शरताडितश्च स्वेदार्द्रगात्रो रुधिरावसिक्तः । जग्राह शक्तिं समुदग्रशक्तिः स्वयम्भुदत्तां युधि देवशत्रुः ॥ १०१ ॥,sa kṛttacāpaḥ śaratāḍitaśca svedārdragātro rudhirāvasiktaḥ | jagrāha śaktiṃ samudagraśaktiḥ svayambhudattāṃ yudhi devaśatruḥ || 101 ||
+47,102,स तां विधूमानलसंनिकाशां वित्रासनीं वानरवाहिनीनाम् । चिक्षेप शक्तिं तरसा ज्वलन्तीं सौमित्रये राक्षसराष्ट्रनाथः ॥ १०२ ॥,sa tāṃ vidhūmānalasaṃnikāśāṃ vitrāsanīṃ vānaravāhinīnām | cikṣepa śaktiṃ tarasā jvalantīṃ saumitraye rākṣasarāṣṭranāthaḥ || 102 ||
+47,103,तामापतन्तीं भरतानुजो ऽस्त्रैर्जघान बाणैश्च हुताग्निकल्पैः । तथापि सा तस्य विवेश शक्तिर्भुजान्तरं दाशरथेर्विशालम् ॥ १०३ ॥,tāmāpatantīṃ bharatānujo'strairjaghāna bāṇaiśca hutāgnikalpaiḥ | tathāpi sā tasya viveśa śaktirbhujāntaraṃ dāśaratherviśālam || 103 ||
+47,104,शक्त्या ब्राम्या तु सौमित्रिस्ताडितस्तु स्तनान्तरे । विष्णोरचिन्त्यं स्वं भागमात्मानं प्रत्यनुस्मरत् ॥ १०४ ॥,śaktyā brāmyā tu saumitristāḍitastu stanāntare | viṣṇoracintyaṃ svaṃ bhāgamātmānaṃ pratyanusmarat || 104 ||
+47,105,ततो दानवदर्पघ्नं सौमित्रिं देवकण्टकः । तं पीडयित्वा बाहुभ्यामप्रभुर्लङ्घने ऽभवत् ॥ १०५ ॥,tato dānavadarpaghnaṃ saumitriṃ devakaṇṭakaḥ | taṃ pīḍayitvā bāhubhyāmaprabhurlaṅghane'bhavat || 105 ||
+47,106,हिमवान्मन्दरो मेरुस्त्रैलोक्यं वा सहामरैः । शक्यं भुजाभ्यामुद्धर्तुं न संख्ये भरतानुजः ॥ १०६ ॥,himavānmandaro merustrailokyaṃ vā sahāmaraiḥ | śakyaṃ bhujābhyāmuddhartuṃ na saṃkhye bharatānujaḥ || 106 ||
+47,107,अथैनं वैष्णवं भागं मानुषं देहमास्थितम् । विसंज्ञं लक्ष्मणं दृष्ट्वा रावणो विस्मितो ऽभवत् ॥ १०७ ॥,athainaṃ vaiṣṇavaṃ bhāgaṃ mānuṣaṃ dehamāsthitam | visaṃjñaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā rāvaṇo vismito'bhavat || 107 ||
+47,108,अथ वायुसुतः क्रुद्धो रावणं समभिद्रवत् । आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रकल्पेन मुष्टिना ॥ १०८ ॥,atha vāyusutaḥ kruddho rāvaṇaṃ samabhidravat | ājaghānorasi kruddho vajrakalpena muṣṭinā || 108 ||
+47,109,तेन मुष्टिप्रहारेण रावणो राक्षसेश्वरः । जानुभ्यामपतद्भूमौ चचाल च पपात च ॥ १०९ ॥,tena muṣṭiprahāreṇa rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | jānubhyāmapatadbhūmau cacāla ca papāta ca || 109 ||
+47,110,विसंज्ञं रावणं दृष्ट्वा समरे भीमविक्रमम् । ऋषयो वानराश्चैव नेदुर्देवाः सवासवाः ॥ ११० ॥,visaṃjñaṃ rāvaṇaṃ dṛṣṭvā samare bhīmavikramam | ṛṣayo vānarāścaiva nedurdevāḥ savāsavāḥ || 110 ||
+47,111,हनूमानपि तेजस्वी लक्ष्मणं रावणार्दितम् । अनयद् राघवाभ्याशं बाहुभ्यां परिगृह्य तम् ॥ १११ ॥,hanūmānapi tejasvī lakṣmaṇaṃ rāvaṇārditam | anayad rāghavābhyāśaṃ bāhubhyāṃ parigṛhya tam || 111 ||
+47,112,वायुसूनोः सुहृत्त्वेन भक्त्या परमया च सः । शत्रूणामप्रकम्प्यो ऽपि लघुत्वमगमत् कपेः ॥ ११२ ॥,vāyusūnoḥ suhṛttvena bhaktyā paramayā ca saḥ | śatrūṇāmaprakampyo'pi laghutvamagamat kapeḥ || 112 ||
+47,113,तं समुत्सृज्य स�� शक्तिः सौमित्रिं युधि दुर्जयम् । रावणस्य रथे तस्मिन् स्थानं पुनरुपागमत् ॥ ११३ ॥,taṃ samutsṛjya sā śaktiḥ saumitriṃ yudhi durjayam | rāvaṇasya rathe tasmin sthānaṃ punarupāgamat || 113 ||
+47,114,रावणो ऽपि महातेजाः प्राप्य संज्ञां महाहवे । आददे निशितान्बाणाञ्जग्राह च महद्धनुः ॥ ११४ ॥,rāvaṇo'pi mahātejāḥ prāpya saṃjñāṃ mahāhave | ādade niśitānbāṇāñjagrāha ca mahaddhanuḥ || 114 ||
+47,115,आश्वस्तश्च विशल्यश्च लक्ष्मणः शत्रुसूदनः । विष्णोर्भागममीमांस्यमात्मानं प्रत्यनुस्मरन् ॥ ११५ ॥,āśvastaśca viśalyaśca lakṣmaṇaḥ śatrusūdanaḥ | viṣṇorbhāgamamīmāṃsyamātmānaṃ pratyanusmaran || 115 ||
+47,116,निपातितमहावीरां वानराणां महाचमूम् । राघवस्तु रणे दृष्ट्वा रावणं समभिद्रवत् ॥ ११६ ॥,nipātitamahāvīrāṃ vānarāṇāṃ mahācamūm | rāghavastu raṇe dṛṣṭvā rāvaṇaṃ samabhidravat || 116 ||
+47,117,अथैनमुपसंगम्य हनूमान् वाक्यमब्रवीत् । मम पृष्ठं समारुह्य रक्षसं शास्तुमर्हसि ॥ ११७ ॥,athainamupasaṃgamya hanūmān vākyamabravīt | mama pṛṣṭhaṃ samāruhya rakṣasaṃ śāstumarhasi || 117 ||
+47,118,तच्छ्रुत्वा राघवो वाक्यं वायुपुत्रेण भाषितम् । आरोहत् सहसा शूरो हनूमन्तं महाकपिम् । रथस्थं रावणं संख्ये ददर्श मनुजाधिपः ॥ ११८ ॥,tacchrutvā rāghavo vākyaṃ vāyuputreṇa bhāṣitam | ārohat sahasā śūro hanūmantaṃ mahākapim | rathasthaṃ rāvaṇaṃ saṃkhye dadarśa manujādhipaḥ || 118 ||
+47,119,तमालोक्य महातेजाः प्रदुद्राव स राघवः । वैरोचनमिव क्रुद्धो विष्णुरभ्युद्यतायुधः ॥ ११९ ॥,tamālokya mahātejāḥ pradudrāva sa rāghavaḥ | vairocanamiva kruddho viṣṇurabhyudyatāyudhaḥ || 119 ||
+47,120,ज्याशब्दमकरोत्तीव्रं वज्रनिष्पेषनिस्वनम् । गिरा गम्भीरया रामो राक्षसेन्द्रमुवाच ह ॥ १२० ॥,jyāśabdamakarottīvraṃ vajraniṣpeṣanisvanam | girā gambhīrayā rāmo rākṣasendramuvāca ha || 120 ||
+47,121,तिष्ठ तिष्ठ मम त्वं हि कृत्वा विप्रियमीदृशम् । क्व नु राक्षसशार्दूल गतो मोक्षमवाप्स्यसि ॥ १२१ ॥,tiṣṭha tiṣṭha mama tvaṃ hi kṛtvā vipriyamīdṛśam | kva nu rākṣasaśārdūla gato mokṣamavāpsyasi || 121 ||
+47,122,यदीन्द्रवैवस्वत भास्करान् वा स्वयम्भुवैश्वानरशंकरान् वा । गमिष्यसि त्वं दश वा दिशो वा तथापि मे नाद्य गतो विमोक्ष्यसे ॥ १२२ ॥,yadīndravaivasvata bhāskarān vā svayambhuvaiśvānaraśaṃkarān vā | gamiṣyasi tvaṃ daśa vā diśo vā tathāpi me nādya gato vimokṣyase || 122 ||
+47,123,यश्चैष शक्त्याभिहतस्त्वयाद्य इच्छन् विषादं सहसाभ्युपेतः । स एष रक्षोगणराज मृत्युः सपुत्रदारस्य तवाद्य युद्धे ॥ १२३ ॥,yaścaiṣa śaktyābhihatastvayādya icchan viṣādaṃ sahasābhyupetaḥ | sa eṣa rakṣogaṇarāja mṛtyuḥ saputradārasya tavādya yuddhe || 123 ||
+47,124,राघवस्य वचः श्रुत्वा राक्षसेन्द्रो महाकपिम् । आजघान शरैस्तीक्ष्णैः कालानलशिखोपमैः ॥ १२४ ॥,rāghavasya vacaḥ śrutvā rākṣasendro mahākapim | ājaghāna śaraistīkṣṇaiḥ kālānalaśikhopamaiḥ || 124 ||
+47,125,राक्षसेनाहवे तस्य ताडितस्यापि सायकैः । स्वभावतेजोयुक्तस्य भूयस्तेजो व्यवर्धत ॥ १२५ ॥,rākṣasenāhave tasya tāḍitasyāpi sāyakaiḥ | svabhāvatejoyuktasya bhūyastejo vyavardhata || 125 ||
+47,126,ततो रामो महातेजा रावणेन कृतव्रणम् । दृष्ट्वा प्लवगशार्दूलं क्रोधस्य वशमेयिवान् ॥ १२६ ॥,tato rāmo mahātejā rāvaṇena kṛtavraṇam | dṛṣṭvā plavagaśārdūlaṃ krodhasya vaśameyivān || 126 ||
+47,127,तस्याभिसंक्रम्य रथं सचक्रं साश्वध्वजच्छत्रमहापताकम् । ससारथिं साशनिशूलखड्गं रामः प्रचिच्छेद शरैः सुपुङ्खैः ॥ १२७ ॥,tasyābhisaṃkramya rathaṃ sacakraṃ sāśvadhvajacchatramahāpatākam | sasārathiṃ sāśaniśūlakhaḍgaṃ rāmaḥ praciccheda śaraiḥ supuṅkhaiḥ || 127 ||
+47,128,अथेन्द्रशत्रुं तरसा जघान बाणेन वज्राशनिसंनिभेन । भुजान्तरे व्यूढसुजातरूपे वज्रेण मेरुं भगवानिवेन्द्रः ॥ १२८ ॥,athendraśatruṃ tarasā jaghāna bāṇena vajrāśanisaṃnibhena | bhujāntare vyūḍhasujātarūpe vajreṇa meruṃ bhagavānivendraḥ || 128 ||
+47,129,यो वज्रपाताशनिसंनिपातान्न चुक्षुभे नापि चचाल राजा । स रामबाणाभिहतो भृशार्तश्चचाल चापं च मुमोच वीरः ॥ १२९ ॥,yo vajrapātāśanisaṃnipātānna cukṣubhe nāpi cacāla rājā | sa rāmabāṇābhihato bhṛśārtaścacāla cāpaṃ ca mumoca vīraḥ || 129 ||
+47,130,तं विह्वलन्तं प्रसमीक्ष्य रामः समाददे दीप्तमथार्धचन्द्रम् । तेनार्कवर्णं सहसा किरीटं चिच्छेद रक्षोऽधिपतेर्महात्माः ॥ १३० ॥,taṃ vihvalantaṃ prasamīkṣya rāmaḥ samādade dīptamathārdhacandram | tenārkavarṇaṃ sahasā kirīṭaṃ ciccheda rakṣo'dhipatermahātmāḥ || 130 ||
+47,131,तं निर्विषाशीविषसंनिकाशं शान्तार्चिषं सूर्यमिवाप्रकाशम् । गतश्रियं कृत्तकिरीटकूटमुवाच रामो युधि राक्षसेन्द्रम् ॥ १३१ ॥,taṃ nirviṣāśīviṣasaṃnikāśaṃ śāntārciṣaṃ sūryamivāprakāśam | gataśriyaṃ kṛttakirīṭakūṭamuvāca rāmo yudhi rākṣasendram || 131 ||
+47,132,कृतं त्वया कर्म महत् सुभीमं हतप्रवीरश्च कृतस्त्वयाहम् । तस्मात् परिश्रान्त इति व्यवस्य न त्वं शरैर्मृत्युवशं नयामि ॥ १३२ ॥,kṛtaṃ tvayā karma mahat subhīmaṃ hatapravīraśca kṛtastvayāham | tasmāt pariśrānta iti vyavasya na tvaṃ śarairmṛtyuvaśaṃ nayāmi || 132 ||
+47,133,स एवमुक्तो हतदर्पहर्षो निकृत्तचापः स हताश्वसूतः । शरार्दितः कृत्तमहाकिरीटो विवेश लङ्कां सहसा स्म राजा ॥ १३३ ॥,sa evamukto hatadarpaharṣo nikṛttacāpaḥ sa hatāśvasūtaḥ | śarārditaḥ kṛttamahākirīṭo viveśa laṅkāṃ sahasā sma rājā || 133 ||
+47,134,तस्मिन्प्रविष्टे रजनीचरेन्द्रे महाबले दानवदेवशत्रौ । हरीन् विशल्यान् सहलक्ष्मणेन चकार रामः परमाहवाग्रे ॥ १३४ ॥,tasminpraviṣṭe rajanīcarendre mahābale dānavadevaśatrau | harīn viśalyān sahalakṣmaṇena cakāra rāmaḥ paramāhavāgre || 134 ||
+47,135,तस्मिन्प्रभग्ने त्रिदशेन्द्रशत्रौ सुरासुरा भूतगणा दिशश्च । ससागराः सर्षिमहोरगाश्च तथैव भूम्यम्बुचराश्च हृष्टाः ॥ १३५ ॥,tasminprabhagne tridaśendraśatrau surāsurā bhūtagaṇā diśaśca | sasāgarāḥ sarṣimahoragāśca tathaiva bhūmyambucarāśca hṛṣṭāḥ || 135 ||
+48,1,स प्रविश्य पुरीं लङ्कां रामबाणभयार्दितः । भग्नदर्पस्तदा राजा बभूव व्यथितेन्द्रियः ॥ १ ॥,sa praviśya purīṃ laṅkāṃ rāmabāṇabhayārditaḥ | bhagnadarpastadā rājā babhūva vyathitendriyaḥ || 1 ||
+48,2,मातंग इव सिंहेन गरुडेनेव पन्नगः । अभिभूतो ऽभवद् राजा राघवेण महात्मना ॥ २ ॥,mātaṃga iva siṃhena garuḍeneva pannagaḥ | abhibhūto'bhavad rājā rāghaveṇa mahātmanā || 2 ||
+48,3,ब्रह्मदण्डप्रकाशानां विद्युत्सदृशवर्चसाम् । स्मरन् राघवबाणानां विव्यथे राक्षसेश्वरः ॥ ३ ॥,brahmadaṇḍaprakāśānāṃ vidyutsadṛśavarcasām | smaran rāghavabāṇānāṃ vivyathe rākṣaseśvaraḥ || 3 ||
+48,4,स काञ्चनमयं दिव्यमाश्रित्य परमासनम् । विक्प्रेक्षमाणो रक्षांसि रावणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ४ ॥,sa kāñcanamayaṃ divyamāśritya paramāsanam | vikprekṣamāṇo rakṣāṃsi rāvaṇo vākyamabravīt || 4 ||
+48,5,सर्वं तत् खलु मे मोघं यत्तप्तं परमं तपः । यत् समानो महेन्द्रेण मानुषेणास्मि निर्जितः ॥ ५ ॥,sarvaṃ tat khalu me moghaṃ yattaptaṃ paramaṃ tapaḥ | yat samāno mahendreṇa mānuṣeṇāsmi nirjitaḥ || 5 ||
+48,6,इदं तद्ब्रह्मणो घोरं वाक्यं मामभ्युपस्थितम् । मानुषेभ्यो विजानीहि भयं त्वमिति तत्तथा ॥ ६ ॥,idaṃ tadbrahmaṇo ghoraṃ vākyaṃ māmabhyupasthitam | mānuṣebhyo vijānīhi bhayaṃ tvamiti tattathā || 6 ||
+48,7,देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः । अवध्यत्वं मया प्राप्तं मानुषेभ्यो न याचितम् ॥ ७ ॥,devadānavagandharvairyakṣarākṣasapannagaiḥ | avadhyatvaṃ mayā prāptaṃ mānuṣebhyo na yācitam || 7 ||
+48,8,एतदेवाभ्युपागम्य यत्नं कर्तुमिहार्हथ । राक्षसाश्चापि तिष्ठन्तु चर्यागोपुरमूर्धसु ॥ ८ ॥,etadevābhyupāgamya yatnaṃ kartumihārhatha | rākṣasāścāpi tiṣṭhantu caryāgopuramūrdhasu || 8 ||
+48,9,स चाप्रतिमगम्भीरो देवदानवदर्पहा । ब्रह्मशापाभिभूतस्तु कुम्भकर्णो विबोध्यताम् ॥ ९ ॥,sa cāpratimagambhīro devadānavadarpahā | brahmaśāpābhibhūtastu kumbhakarṇo vibodhyatām || 9 ||
+48,10,स पराजितमात्मानं प्रहस्तं च निषूदितम् । ज्ञात्वा रक्षोबलं भीममादिदेश महाबलः ॥ १० ॥,sa parājitamātmānaṃ prahastaṃ ca niṣūditam | jñātvā rakṣobalaṃ bhīmamādideśa mahābalaḥ || 10 ||
+48,11,द्वारेषु यत्नः क्रियतां प्राकाराश्चाधिरुह्यताम् । निद्रावशसमाविष्टः कुम्भकर्णो विबोध्यताम् ॥ ११ ॥,dvāreṣu yatnaḥ kriyatāṃ prākārāścādhiruhyatām | nidrāvaśasamāviṣṭaḥ kumbhakarṇo vibodhyatām || 11 ||
+48,12,नव षट् सप्त चाष्टौ च मासान् स्वपिति राक्षसः । तं तु बोधयत क्षिप्रं कुम्भकर्णं महाबलम् ॥ १२ ॥,nava ṣaṭ sapta cāṣṭau ca māsān svapiti rākṣasaḥ | taṃ tu bodhayata kṣipraṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam || 12 ||
+48,13,स हि संख्ये महाबाहुः ककुदं सर्वरक्षसाम् । वानरान् राजपुत्रौ च क्षिप्रमेव वधिष्यति ॥ १३ ॥,sa hi saṃkhye mahābāhuḥ kakudaṃ sarvarakṣasām | vānarān rājaputrau ca kṣiprameva vadhiṣyati || 13 ||
+48,14,कुम्भकर्णः सदा शेते मूढो ग्राम्यसुखे रतः । रामेणाभिनिरस्तस्य संग्रामो ऽस्मिन् सुदारुणे ॥ १४ ॥,kumbhakarṇaḥ sadā śete mūḍho grāmyasukhe rataḥ | rāmeṇābhinirastasya saṃgrāmo'smin sudāruṇe || 14 ||
+48,15,भविष्यति न मे शोकः कुम्भकर्णे विबोधिते । किं करिष्याम्यहं तेन शक्रतुल्यबलेन हि ॥ १५ ॥,bhaviṣyati na me śokaḥ kumbhakarṇe vibodhite | kiṃ kariṣyāmyahaṃ tena śakratulyabalena hi || 15 ||
+48,16,ईदृशे व्यसने प्राप्ते यो न साह्याय कल्पते । ते तु तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः ॥ १६ ॥,īdṛśe vyasane prāpte yo na sāhyāya kalpate | te tu tadvacanaṃ śrutvā rākṣasendrasya rākṣasāḥ || 16 ||
+48,17,जग्मुः परमसंभ्रान्ताः कुम्भकर्णनिवेशनम् । ते रावणसमादिष्टा मांसशोणितभोजनाः ॥ १७ ॥,jagmuḥ paramasaṃbhrāntāḥ kumbhakarṇaniveśanam | te rāvaṇasamādiṣṭā māṃsaśoṇitabhojanāḥ || 17 ||
+48,18,गन्धमाल्यांस्तथा भक्ष्यानादाय सहसा ययुः । तां प्रविश्य महाद्वारां सर्वतो योजनायताम् ॥ १८ ॥,gandhamālyāṃstathā bhakṣyānādāya sahasā yayuḥ | tāṃ praviśya mahādvārāṃ sarvato yojanāyatām || 18 ||
+48,19,कुम्भकर्णगुहां रम्यां सर्वगन्धप्रवाहिनीम् । प्रतिष्ठमानाः कृच्छ्रेण यत्नात् प्रविविशुर्गुहाम् ॥ १९ ॥,kumbhakarṇaguhāṃ ramyāṃ sarvagandhapravāhinīm | pratiṣṭhamānāḥ kṛcchreṇa yatnāt praviviśurguhām || 19 ||
+48,20,तां प्रविश्य गुहां रम्यां शुभां काञ्चनकुट्टिमाम् । ददृशुर्नैरृतव्याघ्रं शयानं भीमदर्शनम् ॥ २० ॥,tāṃ praviśya guhāṃ ramyāṃ śubhāṃ kāñcanakuṭṭimām | dadṛśurnairṛtavyāghraṃ śayānaṃ bhīmadarśanam || 20 ||
+48,21,ते तु तं विकृतं सुप्तं विकीर्णमिव पर्वतम् । कुम्भकर्णं महानिद्रं सहिताः प्रत्यबोधयन् ॥ २१ ॥,te tu taṃ vikṛtaṃ suptaṃ vikīrṇamiva parvatam | kumbhakarṇaṃ mahānidraṃ sahitāḥ pratyabodhayan || 21 ||
+48,22,ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुं श्वसन्तमिव पन्नगम् । त्रासयन्तं महाश्वासैः शयानं भीमदर्शनम् ॥ २२ ॥,ūrdhvaromāñcitatanuṃ śvasantamiva pannagam | trāsayantaṃ mahāśvāsaiḥ śayānaṃ bhīmadarśanam || 22 ||
+48,23,भीमनासापुटं तं तु पातालविपुलाननम् । ददृशुर्नैरृतव्याघ्रं कुम्भकर्णं महाबलम् ॥ २३ ॥,bhīmanāsāpuṭaṃ taṃ tu pātālavipulānanam | dadṛśurnairṛtavyāghraṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam || 23 ||
+48,24,ततश्चक्रुर्महात्मानः कुम्भकर्णाग्रतस्तदा । मांसानां मेरुसंकाशं राशिं परमतर्पणम् ॥ २४ ॥,tataścakrurmahātmānaḥ kumbhakarṇāgratastadā | māṃsānāṃ merusaṃkāśaṃ rāśiṃ paramatarpaṇam || 24 ||
+48,25,मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च संचयान् । चक्रुर्नैरृतशार्दूला राशिमन्नस्य चाद्भुतम् ॥ २५ ॥,mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca varāhāṇāṃ ca saṃcayān | cakrurnairṛtaśārdūlā rāśimannasya cādbhutam || 25 ||
+48,26,ततः शोणितकुम्भांश्च मद्यानि विविधानि च । पुरस्तात् कुम्भकर्णस्य चक्रुस्त्रिदशशत्रवः ॥ २६ ॥,tataḥ śoṇitakumbhāṃśca madyāni vividhāni ca | purastāt kumbhakarṇasya cakrustridaśaśatravaḥ || 26 ||
+48,27,लिलिपुश्च परार्ध्येन चन्दनेन परंतपम् । दिव्यैराच्छादयामासुर्माल्यैर्गन्धैः सुगन्धिभिः ॥ २७ ॥,lilipuśca parārdhyena candanena paraṃtapam | divyairācchādayāmāsurmālyairgandhaiḥ sugandhibhiḥ || 27 ||
+48,28,धूपं सुगन्धं ससृजुस्तुष्टुवुश्च परंतपम् । जलदा इव चोनेदुर्यातुधानाः सहस्रशः ॥ २८ ॥,dhūpaṃ sugandhaṃ sasṛjustuṣṭuvuśca paraṃtapam | jaladā iva coneduryātudhānāḥ sahasraśaḥ || 28 ||
+48,29,शङ्खानापूरयामासुः शशाङ्कसदृशप्रभान् । तुमुलं युगपच्चापि विनेदुश्चाप्यमर्षिताः ॥ २९ ॥,śaṅkhānāpūrayāmāsuḥ śaśāṅkasadṛśaprabhān | tumulaṃ yugapaccāpi vineduścāpyamarṣitāḥ || 29 ||
+48,30,नेदुरास्फोटयामासुश्चिक्षिपुस्ते निशाचराः । कुम्भकर्णविबोधार्थं चक्रुस्ते विपुलं स्वनम् ॥ ३० ॥,nedurāsphoṭayāmāsuścikṣipuste niśācarāḥ | kumbhakarṇavibodhārthaṃ cakruste vipulaṃ svanam || 30 ||
+48,31,सशङ्खभेरीपटहप्रणादमास्फोटितक्ष्वेडितसिंहनादम् । दिशो द्रवन्तस्त्रिदिवं किरन्तः श्रुत्वा विहंगाः सहसा निपेतुः ॥ ३१ ॥,saśaṅkhabherīpaṭahapraṇādamāsphoṭitakṣveḍitasiṃhanādam | diśo dravantastridivaṃ kirantaḥ śrutvā vihaṃgāḥ sahasā nipetuḥ || 31 ||
+48,32,यदा भृशं तैर्निनदैर्महात्मा न कुम्भकर्णो बुबुधे प्रसुप्तः । ततो मुसुण्डीमुसलानि सर्वे रक्षोगणास्ते जगृहुर्गदाश्च ॥ ३२ ॥,yadā bhṛśaṃ tairninadairmahātmā na kumbhakarṇo bubudhe prasuptaḥ | tato musuṇḍīmusalāni sarve rakṣogaṇāste jagṛhurgadāśca || 32 ||
+48,33,तं शैलशृङ्गैर्मुसलैर्गदाभिर्वृक्षैस्तलैर्मुद्गरमुष्टिभिश्च । सुखप्रसुप्तं भुवि कुम्भकर्णं रक्षांस्युदग्राणि तदा निजघ्नुः ॥ ३३ ॥,taṃ śailaśṛṅgairmusalairgadābhirvṛkṣaistalairmudgaramuṣṭibhiśca | sukhaprasuptaṃ bhuvi kumbhakarṇaṃ rakṣāṃsyudagrāṇi tadā nijaghnuḥ || 33 ||
+48,34,तस्य निश्वासवातेन कुम्भकर्णस्य रक्षसः । राक्षसा बलवन्तो ऽपि स्थातुं नाशक्नुवन्पुरः ॥ ३४ ॥,tasya niśvāsavātena kumbhakarṇasya rakṣasaḥ | rākṣasā balavanto'pi sthātuṃ nāśaknuvanpuraḥ || 34 ||
+48,35,ततो ऽस्य पुरतो गाढं राक्षसा भीमविक्रमाः । मृदङ्गपणवान्भेरीः शङ्खकुम्भगणांस्तथा । दशराक्षससाहस्रं युगपत् पर्यवादयन् ॥ ३५ ॥,tato'sya purato gāḍhaṃ rākṣasā bhīmavikramāḥ | mṛdaṅgapaṇavānbherīḥ śaṅkhakumbhagaṇāṃstathā | daśarākṣasasāhasraṃ yugapat paryavādayan || 35 ||
+48,36,नीलाञ्जनचयाकारं ते तु तं प्रत्यबोधयन् । अभिघ्नन्तो नदन्तश्च नैव संविविदे तु सः ॥ ३६ ॥,nīlāñjanacayākāraṃ te tu taṃ pratyabodhayan | abhighnanto nadantaśca naiva saṃvivide tu saḥ || 36 ||
+48,37,यदा चैनं न शेकुस्ते प्रतिबोधयितुं तदा । ततो गुरुतरं यत्नं दारुणं समुपाक्रमन् ॥ ३७ ॥,yadā cainaṃ na śekuste pratibodhayituṃ tadā | tato gurutaraṃ yatnaṃ dāruṇaṃ samupākraman || 37 ||
+48,38,अश्वानुष्ट्रान् खरान्नागाञ्जघ्नुर्दण्डकशाङ्कुशैः । भेरीशङ्खमृदङ्गांश्च सर्वप्राणैरवादयन् ॥ ३८ ॥,aśvānuṣṭrān kharānnāgāñjaghnurdaṇḍakaśāṅkuśaiḥ | bherīśaṅkhamṛdaṅgāṃśca sarvaprāṇairavādayan || 38 ||
+48,39,निजघ्नुश्चास्य गात्राणि महाकाष्ठकटं करैः । मुद्गरैर्मुसलैश्चैव सर्वप्राणसमुद्यतैः ॥ ३९ ॥,nijaghnuścāsya gātrāṇi mahākāṣṭhakaṭaṃ karaiḥ | mudgarairmusalaiścaiva sarvaprāṇasamudyataiḥ || 39 ||
+48,40,तेन शब्देन महता लङ्का समभिपूरिता । सपर्वतवना सर्वा सो ऽपि नैव प्रबुध्यते ॥ ४० ॥,tena śabdena mahatā laṅkā samabhipūritā | saparvatavanā sarvā so'pi naiva prabudhyate || 40 ||
+48,41,ततः सहस्रं भेरीणां युगपत् समहन्यत । मृष्टकाञ्चनकोणानामसक्तानां समन्ततः ॥ ४१ ॥,tata�� sahasraṃ bherīṇāṃ yugapat samahanyata | mṛṣṭakāñcanakoṇānāmasaktānāṃ samantataḥ || 41 ||
+48,42,एवमप्यतिनिद्रस्तु यदा नैव प्रबुध्यत । शापस्य वशमापन्नस्ततः क्रुद्धा निशाचराः ॥ ४२ ॥,evamapyatinidrastu yadā naiva prabudhyata | śāpasya vaśamāpannastataḥ kruddhā niśācarāḥ || 42 ||
+48,43,महाक्रोधसमाविष्टाः सर्वे भीमपराक्रमाः । तद् रक्षोबोधयिष्यन्तश्चक्रुरन्ये पराक्रमम् ॥ ४३ ॥,mahākrodhasamāviṣṭāḥ sarve bhīmaparākramāḥ | tad rakṣobodhayiṣyantaścakruranye parākramam || 43 ||
+48,44,अन्ये भेरीः समाजघ्नुरन्ये चक्रुर्महास्वनम् । केशानन्ये प्रलुलुपुः कर्णावन्ये दशन्ति च । न कुम्भकर्णः पस्पन्दे महानिद्रावशं गतः ॥ ४४ ॥,anye bherīḥ samājaghnuranye cakrurmahāsvanam | keśānanye pralulupuḥ karṇāvanye daśanti ca | na kumbhakarṇaḥ paspande mahānidrāvaśaṃ gataḥ || 44 ||
+48,45,अन्ये च बलिनस्तस्य कूटमुद्गरपाणयः । मूर्ध्नि वक्षसि गात्रेषु पातयन् कूटमुद्गरान् ॥ ४५ ॥,anye ca balinastasya kūṭamudgarapāṇayaḥ | mūrdhni vakṣasi gātreṣu pātayan kūṭamudgarān || 45 ||
+48,46,रज्जुबन्धनबद्धाभिः शतघ्नीभिश्च सर्वतः । वध्यमानो महाकायो न प्राबुध्यत राक्षसः ॥ ४६ ॥,rajjubandhanabaddhābhiḥ śataghnībhiśca sarvataḥ | vadhyamāno mahākāyo na prābudhyata rākṣasaḥ || 46 ||
+48,47,वारणानां सहस्रं तु शरीरे ऽस्य प्रधावितम् । कुम्भकर्णस्ततो बुद्धः स्पर्शं परमबुध्यत ॥ ४७ ॥,vāraṇānāṃ sahasraṃ tu śarīre'sya pradhāvitam | kumbhakarṇastato buddhaḥ sparśaṃ paramabudhyata || 47 ||
+48,48,स पात्यमानैर्गिरिशृङ्गवृक्षैरचिन्तयंस्तान् विपुलान्प्रहारान् । निद्राक्षयात् क्षुद्भयपीडितश्च विजृम्भमाणः सहसोत्पपात ॥ ४८ ॥,sa pātyamānairgiriśṛṅgavṛkṣairacintayaṃstān vipulānprahārān | nidrākṣayāt kṣudbhayapīḍitaśca vijṛmbhamāṇaḥ sahasotpapāta || 48 ||
+48,49,स नागभोगाचलशृङ्गकल्पौ विक्षिप्य बाहू गिरिशृङ्गसारौ । विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभं निशाचरो ऽसौ विकृतं जजृम्भे ॥ ४९ ॥,sa nāgabhogācalaśṛṅgakalpau vikṣipya bāhū giriśṛṅgasārau | vivṛtya vaktraṃ vaḍavāmukhābhaṃ niśācaro'sau vikṛtaṃ jajṛmbhe || 49 ||
+48,50,तस्य जाजृम्भमाणस्य वक्त्रं पातालसंनिभम् । ददृशे मेरुशृङ्गाग्रे दिवाकर इवोदितः ॥ ५० ॥,tasya jājṛmbhamāṇasya vaktraṃ pātālasaṃnibham | dadṛśe meruśṛṅgāgre divākara ivoditaḥ || 50 ||
+48,51,विजृम्भमाणो ऽतिबलः प्रतिबुद्धो निशाचरः । निश्वासश्चास्य संजज्ञे पर्वतादिव मारुतः ॥ ५१ ॥,vijṛmbhamāṇo'tibalaḥ pratibuddho niśācaraḥ | niśvāsaścāsya saṃjajñe parvatādiva mārutaḥ || 51 ||
+48,52,रूपमुत्तिष्ठतस्तस्य कुम्भकर्णस्य तद्बभौ । तपान्ते सबलाकस्य मेघस्येव विवर्षतः ॥ ५२ ॥,rūpamuttiṣṭhatastasya kumbhakarṇasya tadbabhau | tapānte sabalākasya meghasyeva vivarṣataḥ || 52 ||
+48,53,तस्य दीप्ताग्निसदृशे विद्युत्सदृशवर्चसी । ददृशाते महानेत्रे दीप्ताविव महाग्रहौ ॥ ५३ ॥,tasya dīptāgnisadṛśe vidyutsadṛśavarcasī | dadṛśāte mahānetre dīptāviva mahāgrahau || 53 ||
+48,54,आदद्बुभुक्षितो मांसं शोणितं तृषितो ऽपिबत् । मेदः कुम्भं च मद्यं च पपौ शक्ररिपुस्तदा ॥ ५४ ॥,ādadbubhukṣito māṃsaṃ śoṇitaṃ tṛṣito'pibat | medaḥ kumbhaṃ ca madyaṃ ca papau śakraripustadā || 54 ||
+48,55,ततस्तृप्त इति ज्ञात्वा समुत्पेतुर्निशाचराः । शिरोभिश्च प्रणम्यैनं सर्वतः पर्यवारयन् ॥ ५५ ॥,tatastṛpta iti jñātvā samutpeturniśācarāḥ | śirobhiśca praṇamyainaṃ sarvataḥ paryavārayan || 55 ||
+48,56,स सर्वान् सान्त्वयामास नैरृतान्नैरृतर्षभः । बोधनाद्विस्मितश्चापि राक्षसानिदमब्रवीत् ॥ ५६ ॥,sa sarvān sāntvayāmāsa nairṛtānnairṛtarṣabhaḥ | bodhanādvismitaścāpi rākṣasānidamabravīt || 56 ||
+48,57,किमर्थमहमाहत्य भवद्भिः प्रतिबोधितः । कच्चित् सुकुशलं राज्ञो भयं वा नेह किं चन ॥ ५७ ॥,kimarthamahamāhatya bhavadbhiḥ pratibodhitaḥ | kaccit sukuśalaṃ rājño bhayaṃ vā neha kiṃ cana || 57 ||
+48,58,अथ वा ध्रुवमन्येभ्यो भयं परमुपस्थितम् । यदर्थमेव त्वरितैर्भवद्भिः प्रतिबोधितः ॥ ५८ ॥,atha vā dhruvamanyebhyo bhayaṃ paramupasthitam | yadarthameva tvaritairbhavadbhiḥ pratibodhitaḥ || 58 ||
+48,59,अद्य राक्षसराजस्य भयमुत्पाटयाम्यहम् । पातयिष्ये महेन्द्रं वा शातयिष्ये तथानलम् ॥ ५९ ॥,adya rākṣasarājasya bhayamutpāṭayāmyaham | pātayiṣye mahendraṃ vā śātayiṣye tathānalam || 59 ||
+48,60,न ह्यल्पकारणे सुप्तं बोधयिष्यति मां भृशम् । तदाख्यातार्थतत्त्वेन मत्प्रबोधनकारणम् ॥ ६० ॥,na hyalpakāraṇe suptaṃ bodhayiṣyati māṃ bhṛśam | tadākhyātārthatattvena matprabodhanakāraṇam || 60 ||
+48,61,एवं ब्रुवाणं संरब्धं कुम्भकर्णमरिंदमम् । यूपाक्षः सचिवो राज्ञः कृताञ्जलिरुवाच ह ॥ ६१ ॥,evaṃ bruvāṇaṃ saṃrabdhaṃ kumbhakarṇamariṃdamam | yūpākṣaḥ sacivo rājñaḥ kṛtāñjaliruvāca ha || 61 ||
+48,62,न नो देवकृतं किं चिद्भयमस्ति कदा चन । न दैत्यदानवेभ्यो वा भयमस्ति हि तादृशम् । यादृशं मानुषं राजन्भयमस्मानुपस्थितम् ॥ ६२ ॥,na no devakṛtaṃ kiṃ cidbhayamasti kadā cana | na daityadānavebhyo vā bhayamasti hi tādṛśam | yādṛśaṃ mānuṣaṃ rājanbhayamasmānupasthitam || 62 ||
+48,63,वानरैः पर्वताकारैर्लङ्केयं परिवारिता । सीताहरणसंतप्ताद् रामान्नस्तुमुलं भयम् ॥ ६३ ॥,vānaraiḥ parvatākārairlaṅkeyaṃ parivāritā | sītāharaṇasaṃtaptād rāmānnastumulaṃ bhayam || 63 ||
+48,64,एकेन वानरेणेयं पूर्वं दग्धा महापुरी । कुमारो निहतश्चाक्षः सानुयात्रः सकुञ्जरः ॥ ६४ ॥,ekena vānareṇeyaṃ pūrvaṃ dagdhā mahāpurī | kumāro nihataścākṣaḥ sānuyātraḥ sakuñjaraḥ || 64 ||
+48,65,स्वयं रक्षोऽधिपश्चापि पौलस्त्यो देवकण्टकः । मृतेति संयुगे मुक्तारामेणादित्यतेजसा ॥ ६५ ॥,svayaṃ rakṣo'dhipaścāpi paulastyo devakaṇṭakaḥ | mṛteti saṃyuge muktārāmeṇādityatejasā || 65 ||
+48,66,यन्न देवैः कृतो राजा नापि दैत्यैर्न दानवैः । कृतः स इह रामेण विमुक्तः प्राणसंशयात् ॥ ६६ ॥,yanna devaiḥ kṛto rājā nāpi daityairna dānavaiḥ | kṛtaḥ sa iha rāmeṇa vimuktaḥ prāṇasaṃśayāt || 66 ||
+48,67,स यूपाक्षवचः श्रुत्वा भ्रातुर्युधि पराजयम् । कुम्भकर्णो विवृत्ताक्षो यूपाक्षमिदमब्रवीत् ॥ ६७ ॥,sa yūpākṣavacaḥ śrutvā bhrāturyudhi parājayam | kumbhakarṇo vivṛttākṣo yūpākṣamidamabravīt || 67 ||
+48,68,सर्वमद्यैव यूपाक्ष हरिसैन्यं सलक्ष्मणम् । राघवं च रणे हत्वा पश्चाद्द्रक्ष्यामि रावणम् ॥ ६८ ॥,sarvamadyaiva yūpākṣa harisainyaṃ salakṣmaṇam | rāghavaṃ ca raṇe hatvā paścāddrakṣyāmi rāvaṇam || 68 ||
+48,69,राक्षसांस्तर्पयिष्यामि हरीणां मांसशोणितैः । रामलक्ष्मणयोश्चापि स्वयं पास्यामि शोणितम् ॥ ६९ ॥,rākṣasāṃstarpayiṣyāmi harīṇāṃ māṃsaśoṇitaiḥ | rāmalakṣmaṇayoścāpi svayaṃ pāsyāmi śoṇitam || 69 ||
+48,70,तत्तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य सगर्वितं रोषविवृद्धदोषम् । महोदरो नैरृतयोधमुख्यः कृताञ्जलिर्वाक्यमिदं बभाषे ॥ ७० ॥,tattasya vākyaṃ bruvato niśamya sagarvitaṃ roṣavivṛddhadoṣam | mahodaro nairṛtayodhamukhyaḥ kṛtāñjalirvākyamidaṃ babhāṣe || 70 ||
+48,71,रावणस्य वचः श्रुत्वा गुणदोषु विमृश्य च । पश्चादपि महाबाहो शत्रून्युधि विजेष्यसि ॥ ७१ ॥,rāvaṇasya vacaḥ śrutvā guṇadoṣu vimṛśya ca | paścādapi mahābāho śatrūnyudhi vijeṣyasi || 71 ||
+48,72,महोदरवचः श्रुत्वा राक्षसैः परिवारितः । कुम्भकर्णो महातेजाः संप्रतस्थे महाबलः ॥ ७२ ॥,mahodaravacaḥ śrutvā rākṣasaiḥ parivāritaḥ | kumbhakarṇo mahātejāḥ saṃpratasthe mahābalaḥ || 72 ||
+48,73,तं समुत्थाप्य भीमाक्षं भीमरूपपराक्रमम् । राक्षसास्त्वरिता जग्मुर्दशग्रीवनिवेशनम् ॥ ७३ ॥,taṃ samutthāpya bhīmākṣaṃ bhīmarūpaparākramam | rākṣasāstvaritā jagmurdaśagrīvaniveśanam || 73 ||
+48,74,ततो गत्वा दशग्रीवमासीनं परमासने । ऊचुर्बद्धाञ्जलिपुटाः सर्व एव निशाचराः ॥ ७४ ॥,tato gatvā daśagrīvamāsīnaṃ paramāsane | ūcurbaddhāñjalipuṭāḥ sarva eva niśācarāḥ || 74 ||
+48,75,प्रबुद्धः कुम्भकर्णो ऽसौ भ्राता ते राक्षसर्षभ । कथं तत्रैव निर्यातु द्रक्ष्यसे तमिहागतम् ॥ ७५ ॥,prabuddhaḥ kumbhakarṇo'sau bhrātā te rākṣasarṣabha | kathaṃ tatraiva niryātu drakṣyase tamihāgatam || 75 ||
+48,76,रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टो यथान्यायं च पूजितम् । द्रष्टुमेनमिहेच्छामि यथान्यायं च पूजितम् ॥ ७६ ॥,rāvaṇastvabravīddhṛṣṭo yathānyāyaṃ ca pūjitam | draṣṭumenamihecchāmi yathānyāyaṃ ca pūjitam || 76 ||
+48,77,तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे पुनरागम्य राक्षसाः । कुम्भकर्णमिदं वाक्यमूचू रावणचोदिताः ॥ ७७ ॥,tathetyuktvā tu te sarve punarāgamya rākṣasāḥ | kumbhakarṇamidaṃ vākyamūcū rāvaṇacoditāḥ || 77 ||
+48,78,द्रष्टुं त्वां काङ्क्षते राजा सर्वराक्षसपुंगवः । गमने क्रियतां बुद्धिर्भ्रातरं संप्रहर्षय ॥ ७८ ॥,draṣṭuṃ tvāṃ kāṅkṣate rājā sarvarākṣasapuṃgavaḥ | gamane kriyatāṃ buddhirbhrātaraṃ saṃpraharṣaya || 78 ||
+48,79,कुम्भकर्णस्तु दुर्धर्षो भ्रातुराज्ञाय शासनम् । तथेत्युक्त्वा महावीर्यः शयनादुत्पपात ह ॥ ७९ ॥,kumbhakarṇastu durdharṣo bhrāturājñāya śāsanam | tathetyuktvā mahāvīryaḥ śayanādutpapāta ha || 79 ||
+48,80,प्रक्षाल्य वदनं हृष्टः स्नातः परमभूषितः । पिपासुस्त्वरयामास पानं बलसमीरणम् ॥ ८० ॥,prakṣālya vadanaṃ hṛṣṭaḥ snātaḥ paramabhūṣitaḥ | pipāsustvarayāmāsa pānaṃ balasamīraṇam || 80 ||
+48,81,ततस्ते त्वरितास्तस्य राज्षसा रावणाज्ञया । मद्यं भक्ष्यांश्च व��विधान् क्षिप्रमेवोपहारयन् ॥ ८१ ॥,tataste tvaritāstasya rājṣasā rāvaṇājñayā | madyaṃ bhakṣyāṃśca vividhān kṣipramevopahārayan || 81 ||
+48,82,पीत्वा घटसहस्रं स गमनायोपचक्रमे ॥ ८२ ॥,pītvā ghaṭasahasraṃ sa gamanāyopacakrame || 82 ||
+48,83,ईषत्समुत्कटो मत्तस्तेजोबलसमन्वितः । कुम्भकर्णो बभौ हृष्टः कालान्तकयमोपमः ॥ ८३ ॥,īṣatsamutkaṭo mattastejobalasamanvitaḥ | kumbhakarṇo babhau hṛṣṭaḥ kālāntakayamopamaḥ || 83 ||
+48,84,भ्रातुः स भवनं गच्छन् रक्षोबलसमन्वितः । कुम्भकर्णः पदन्यासैरकम्पयत मेदिनीम् ॥ ८४ ॥,bhrātuḥ sa bhavanaṃ gacchan rakṣobalasamanvitaḥ | kumbhakarṇaḥ padanyāsairakampayata medinīm || 84 ||
+48,85,स राजमार्गं वपुषा प्रकाशयन् सहस्ररश्मिर्धरणीमिवांशुभिः । जगाम तत्राञ्जलिमालया वृतः शतक्रतुर्गेहमिव स्वयम्भुवः ॥ ८५ ॥,sa rājamārgaṃ vapuṣā prakāśayan sahasraraśmirdharaṇīmivāṃśubhiḥ | jagāma tatrāñjalimālayā vṛtaḥ śatakraturgehamiva svayambhuvaḥ || 85 ||
+48,86,के चिच्छरण्यं शरणं स्म रामं व्रजन्ति के चिद्व्यथिताः पतन्ति । के चिद्दिशः स्म व्यथिताः प्रयान्ति के चिद्भयार्ता भुवि शेरते स्म ॥ ८६ ॥,ke ciccharaṇyaṃ śaraṇaṃ sma rāmaṃ vrajanti ke cidvyathitāḥ patanti | ke ciddiśaḥ sma vyathitāḥ prayānti ke cidbhayārtā bhuvi śerate sma || 86 ||
+48,87,तमद्रिशृङ्गप्रतिमं किरीटिनं स्पृशन्तमादित्यमिवात्मतेजसा । वनौकसः प्रेक्ष्य विवृद्धमद्भुतं भयार्दिता दुद्रुविरे ततस्ततः ॥ ८७ ॥,tamadriśṛṅgapratimaṃ kirīṭinaṃ spṛśantamādityamivātmatejasā | vanaukasaḥ prekṣya vivṛddhamadbhutaṃ bhayārditā dudruvire tatastataḥ || 87 ||
+49,1,ततो रामो महातेजा धनुरादाय वीर्यवान् । किरीटिनं महाकायं कुम्भकर्णं ददर्श ह ॥ १ ॥,tato rāmo mahātejā dhanurādāya vīryavān | kirīṭinaṃ mahākāyaṃ kumbhakarṇaṃ dadarśa ha || 1 ||
+49,2,तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं पर्वताकारदर्शनम् । क्रममाणमिवाकाशं पुरा नारायणं प्रभुम् ॥ २ ॥,taṃ dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ parvatākāradarśanam | kramamāṇamivākāśaṃ purā nārāyaṇaṃ prabhum || 2 ||
+49,3,सतोयाम्बुदसंकाशं काञ्चनाङ्गदभूषणम् । दृष्ट्वा पुनः प्रदुद्राव वानराणां महाचमूः ॥ ३ ॥,satoyāmbudasaṃkāśaṃ kāñcanāṅgadabhūṣaṇam | dṛṣṭvā punaḥ pradudrāva vānarāṇāṃ mahācamūḥ || 3 ||
+49,4,विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वर्धमानं च राक्षसं । सविस्मयमिदं रामो विभीषणमुवाच ह ॥ ४ ॥,vidrutāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā vardhamānaṃ ca rākṣasaṃ | savismayamidaṃ rāmo vibhīṣaṇamuvāca ha || 4 ||
+49,5,को ऽसौ पर्वतसंकशः किरीटी हरिलोचनः । लङ्कायां दृश्यते वीरः सविद्युदिव तोयदः ॥ ५ ॥,ko'sau parvatasaṃkaśaḥ kirīṭī harilocanaḥ | laṅkāyāṃ dṛśyate vīraḥ savidyudiva toyadaḥ || 5 ||
+49,6,पृथिव्याः केतुभूतो ऽसौ महानेको ऽत्र दृश्यते । यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे विद्रवन्ति ततस्ततः ॥ ६ ॥,pṛthivyāḥ ketubhūto'sau mahāneko'tra dṛśyate | yaṃ dṛṣṭvā vānarāḥ sarve vidravanti tatastataḥ || 6 ||
+49,7,आचक्ष्व मे महान् को ऽसौ रक्षो वा यदि वासुरः । न मयैवंविधं भूतं दृष्टपूर्वं कदा चन ॥ ७ ॥,ācakṣva me mahān ko'sau rakṣo vā yadi vāsuraḥ | na mayaivaṃvidhaṃ bhūtaṃ dṛṣṭapūrvaṃ kadā cana || 7 ||
+49,8,स पृष्टो राजपुत्रेण रामेणाक्लिष्टकारिणा । विभीषणो महाप्राज्ञः काकुत्स्थमिदमब्रवीत् ॥ ८ ॥,sa pṛṣṭo rājaputreṇa rāmeṇākliṣṭakāriṇā | vibhīṣaṇo mahāprājñaḥ kākutsthamidamabravīt || 8 ||
+49,9,येन वैवस्वतो युद्धे वासवश्च पराजितः । सैष विश्रवसः पुत्रः कुम्भकर्णः प्रतापवान् ॥ ९ ॥,yena vaivasvato yuddhe vāsavaśca parājitaḥ | saiṣa viśravasaḥ putraḥ kumbhakarṇaḥ pratāpavān || 9 ||
+49,10,एतेन देवा युधि दानवाश्च यक्षा भुजंगाः पिशिताशनाश्च । गन्धर्वविद्याधरकिंनराश्च सहस्रशो राघव संप्रभग्नाः ॥ १० ॥,etena devā yudhi dānavāśca yakṣā bhujaṃgāḥ piśitāśanāśca | gandharvavidyādharakiṃnarāśca sahasraśo rāghava saṃprabhagnāḥ || 10 ||
+49,11,शूलपाणिं विरूपाक्षं कुम्भकर्णं महाबलम् । हन्तुं न शेकुस्त्रिदशाः कालो ऽयमिति मोहिताः ॥ ११ ॥,śūlapāṇiṃ virūpākṣaṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam | hantuṃ na śekustridaśāḥ kālo'yamiti mohitāḥ || 11 ||
+49,12,प्रकृत्या ह्येष तेजस्वी कुम्भकर्णो महाबलः । अन्येषां राक्षसेन्द्राणां वरदानकृतं बलम् ॥ १२ ॥,prakṛtyā hyeṣa tejasvī kumbhakarṇo mahābalaḥ | anyeṣāṃ rākṣasendrāṇāṃ varadānakṛtaṃ balam || 12 ||
+49,13,एतेन जातमात्रेण क्षुधार्तेन महात्मना । भक्षितानि सहस्राणि सत्त्वानां सुबहून्यपि ॥ १३ ॥,etena jātamātreṇa kṣudhārtena mahātmanā | bhakṣitāni sahasrāṇi sattvānāṃ subahūnyapi || 13 ||
+49,14,तेषु संभक्ष्यमाणेषु प्रजा भयनिपीडिताः । यान्ति स्म शरणं शक्रं तमप्यर्थं न्यवेदयन् ॥ १४ ॥,teṣu saṃbhakṣyamāṇeṣu prajā bhayanipīḍitāḥ | yānti sma śaraṇaṃ śakraṃ tamapyarthaṃ nyavedayan || 14 ||
+49,15,स कुम्भकर्णं कुपितो महेन्द्रो जघान वज्रेण शितेन वज्री । स शक्रवज्राभिहतो महात्मा चचाल कोपाच्च भृशं ननाद ॥ १५ ॥,sa kumbhakarṇaṃ kupito mahendro jaghāna vajreṇa śitena vajrī | sa śakravajrābhihato mahātmā cacāla kopācca bhṛśaṃ nanāda || 15 ||
+49,16,तस्य नानद्यमानस्य कुम्भकर्णस्य धीमतः । श्रुत्वा निनादं वित्रस्ता भूयो भूमिर्वितत्रसे ॥ १६ ॥,tasya nānadyamānasya kumbhakarṇasya dhīmataḥ | śrutvā ninādaṃ vitrastā bhūyo bhūmirvitatrase || 16 ||
+49,17,ततः कोपान्महेन्द्रस्य कुम्भकर्णो महाबलः । विकृष्यैरावताद्दन्तं जघानोरसि वासवम् ॥ १७ ॥,tataḥ kopānmahendrasya kumbhakarṇo mahābalaḥ | vikṛṣyairāvatāddantaṃ jaghānorasi vāsavam || 17 ||
+49,18,कुम्भकर्णप्रहारार्तो विचचाल स वासवः । ततो विषेदुः सहसा देवब्रह्मर्षिदानवाः ॥ १८ ॥,kumbhakarṇaprahārārto vicacāla sa vāsavaḥ | tato viṣeduḥ sahasā devabrahmarṣidānavāḥ || 18 ||
+49,19,प्रजाभिः सह शक्रश्च ययौ स्थानं स्वयम्भुवः । कुम्भकर्णस्य दौरात्म्यं शशंसुस्ते प्रजापतेः । प्रजानां भक्षणं चापि देवानां चापि धर्षणम् ॥ १९ ॥,prajābhiḥ saha śakraśca yayau sthānaṃ svayambhuvaḥ | kumbhakarṇasya daurātmyaṃ śaśaṃsuste prajāpateḥ | prajānāṃ bhakṣaṇaṃ cāpi devānāṃ cāpi dharṣaṇam || 19 ||
+49,20,एवं प्रजा यदि त्वेष भक्षयिष्यति नित्यशः । अचिरेणैव कालेन शून्यो लोको भविष्यति ॥ ��० ॥,evaṃ prajā yadi tveṣa bhakṣayiṣyati nityaśaḥ | acireṇaiva kālena śūnyo loko bhaviṣyati || 20 ||
+49,21,वासवस्य वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः । रक्षांस्यावाहयामास कुम्भकर्णं ददर्श ह ॥ २१ ॥,vāsavasya vacaḥ śrutvā sarvalokapitāmahaḥ | rakṣāṃsyāvāhayāmāsa kumbhakarṇaṃ dadarśa ha || 21 ||
+49,22,कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव वितत्रास प्रजापतिः । दृष्ट्वा निश्वस्य चैवेदं स्वयम्भूरिदमब्रवीत् ॥ २२ ॥,kumbhakarṇaṃ samīkṣyaiva vitatrāsa prajāpatiḥ | dṛṣṭvā niśvasya caivedaṃ svayambhūridamabravīt || 22 ||
+49,23,ध्रुवं लोकविनाशाय पौरस्त्येनासि निर्मितः । तस्मात्त्वमद्य प्रभृति मृतकल्पः शयिष्यसि । ब्रह्मशापाभिभूतो ऽथ निपपाताग्रतः प्रभोः ॥ २३ ॥,dhruvaṃ lokavināśāya paurastyenāsi nirmitaḥ | tasmāttvamadya prabhṛti mṛtakalpaḥ śayiṣyasi | brahmaśāpābhibhūto'tha nipapātāgrataḥ prabhoḥ || 23 ||
+49,24,ततः परमसंभ्रान्तो रावणो वाक्यमब्रवीत् । विवृद्धः काञ्चनो वृक्षः फलकाले निकृत्यते ॥ २४ ॥,tataḥ paramasaṃbhrānto rāvaṇo vākyamabravīt | vivṛddhaḥ kāñcano vṛkṣaḥ phalakāle nikṛtyate || 24 ||
+49,25,न नप्तारं स्वकं न्याय्यं शप्तुमेवं प्रजापते । न मिथ्यावचनश्च त्वं स्वप्स्यत्येष न संशयः । कालस्तु क्रियतामस्य शयने जागरे तथा ॥ २५ ॥,na naptāraṃ svakaṃ nyāyyaṃ śaptumevaṃ prajāpate | na mithyāvacanaśca tvaṃ svapsyatyeṣa na saṃśayaḥ | kālastu kriyatāmasya śayane jāgare tathā || 25 ||
+49,26,रावणस्य वचः श्रुत्वा स्वयम्भूरिदमब्रवीत् । शयिता ह्येष षण् मासानेकाहं जागरिष्यति ॥ २६ ॥,rāvaṇasya vacaḥ śrutvā svayambhūridamabravīt | śayitā hyeṣa ṣaṇ māsānekāhaṃ jāgariṣyati || 26 ||
+49,27,एकेनाह्ना त्वसौ वीरश्चरन्भूमिं बुभुक्षितः । व्यात्तास्यो भक्षयेल् लोकान् संक्रुद्ध इव पावकः ॥ २७ ॥,ekenāhnā tvasau vīraścaranbhūmiṃ bubhukṣitaḥ | vyāttāsyo bhakṣayel lokān saṃkruddha iva pāvakaḥ || 27 ||
+49,28,सो ऽसौ व्यसनमापन्नः कुम्भकर्णमबोधयत् । त्वत्पराक्रमभीतश्च राजा संप्रति रावणः ॥ २८ ॥,so'sau vyasanamāpannaḥ kumbhakarṇamabodhayat | tvatparākramabhītaśca rājā saṃprati rāvaṇaḥ || 28 ||
+49,29,स एष निर्गतो वीरः शिबिराद्भीमविक्रमः । वानरान्भृशसंक्रुद्धो भक्षयन्परिधावति ॥ २९ ॥,sa eṣa nirgato vīraḥ śibirādbhīmavikramaḥ | vānarānbhṛśasaṃkruddho bhakṣayanparidhāvati || 29 ||
+49,30,कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव हरयो विप्रदुद्रुवुः । कथमेनं रणे क्रुद्धं वारयिष्यन्ति वानराः ॥ ३० ॥,kumbhakarṇaṃ samīkṣyaiva harayo vipradudruvuḥ | kathamenaṃ raṇe kruddhaṃ vārayiṣyanti vānarāḥ || 30 ||
+49,31,उच्यन्तां वानराः सर्वे यन्त्रमेतत् समुच्छ्रितम् । इति विज्ञाय हरयो भविष्यन्तीह निर्भयाः ॥ ३१ ॥,ucyantāṃ vānarāḥ sarve yantrametat samucchritam | iti vijñāya harayo bhaviṣyantīha nirbhayāḥ || 31 ||
+49,32,विभीषणवचः श्रुत्वा हेतुमत् सुमुखोद्गतम् । उवाच राघवो वाक्यं नीलं सेनापतिं तदा ॥ ३२ ॥,vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā hetumat sumukhodgatam | uvāca rāghavo vākyaṃ nīlaṃ senāpatiṃ tadā || 32 ||
+49,33,गच्छ सैन्यानि सर्वाणि व्यूह्य तिष्ठस्व पावके । द्वाराण्यादाय लङ्काया��्चर्याश्चाप्यथ संक्रमान् ॥ ३३ ॥,gaccha sainyāni sarvāṇi vyūhya tiṣṭhasva pāvake | dvārāṇyādāya laṅkāyāścaryāścāpyatha saṃkramān || 33 ||
+49,34,शैलशृङ्गाणि वृक्षांश्च शिलाश्चाप्युपसंहरन् । तिष्ठन्तु वानराः सर्वे सायुधाः शैलपाणयः ॥ ३४ ॥,śailaśṛṅgāṇi vṛkṣāṃśca śilāścāpyupasaṃharan | tiṣṭhantu vānarāḥ sarve sāyudhāḥ śailapāṇayaḥ || 34 ||
+49,35,राघवेण समादिष्टो नीलो हरिचमूपतिः । शशास वानरानीकं यथावत् कपिकुञ्जरः ॥ ३५ ॥,rāghaveṇa samādiṣṭo nīlo haricamūpatiḥ | śaśāsa vānarānīkaṃ yathāvat kapikuñjaraḥ || 35 ||
+49,36,ततो गवाक्षः शरभो हनुमानङ्गदो नलः । शैलशृङ्गाणि शैलाभा गृहीत्वा द्वारमभ्ययुः ॥ ३६ ॥,tato gavākṣaḥ śarabho hanumānaṅgado nalaḥ | śailaśṛṅgāṇi śailābhā gṛhītvā dvāramabhyayuḥ || 36 ||
+49,37,ततो हरीणां तदनीकमुग्रं रराज शैलोद्यतवृक्षहस्तम् । गिरेः समीपानुगतं यथैव महन्महाम्भोधरजालमुग्रम् ॥ ३७ ॥,tato harīṇāṃ tadanīkamugraṃ rarāja śailodyatavṛkṣahastam | gireḥ samīpānugataṃ yathaiva mahanmahāmbhodharajālamugram || 37 ||
+50,1,स तु राक्षसशार्दूलो निद्रामदसमाकुलः । राजमार्गं श्रिया जुष्टं ययौ विपुलविक्रमः ॥ १ ॥,sa tu rākṣasaśārdūlo nidrāmadasamākulaḥ | rājamārgaṃ śriyā juṣṭaṃ yayau vipulavikramaḥ || 1 ||
+50,2,राक्षसानां सहस्रैश्च वृतः परमदुर्जयः । गृहेभ्यः पुष्पवर्षेण कार्यमाणस्तदा ययौ ॥ २ ॥,rākṣasānāṃ sahasraiśca vṛtaḥ paramadurjayaḥ | gṛhebhyaḥ puṣpavarṣeṇa kāryamāṇastadā yayau || 2 ||
+50,3,स हेमजालविततं भानुभास्वरदर्शनम् । ददर्श विपुलं रम्यं राक्षसेन्द्रनिवेशनम् ॥ ३ ॥,sa hemajālavitataṃ bhānubhāsvaradarśanam | dadarśa vipulaṃ ramyaṃ rākṣasendraniveśanam || 3 ||
+50,4,स तत्तदा सूर्य इवाभ्रजालं प्रविश्य रक्षोऽधिपतेर्निवेशनम् । ददर्श दूरे ऽग्रजमासनस्थं स्वयम्भुवं शक्र इवासनस्थम् ॥ ४ ॥,sa tattadā sūrya ivābhrajālaṃ praviśya rakṣo'dhipaterniveśanam | dadarśa dūre'grajamāsanasthaṃ svayambhuvaṃ śakra ivāsanastham || 4 ||
+50,5,सो ऽभिगम्य गृहं भ्रातुः कक्ष्यामभिविगाह्य च । ददर्शोद्विग्नमासीनं विमाने पुष्पके गुरुम् ॥ ५ ॥,so'bhigamya gṛhaṃ bhrātuḥ kakṣyāmabhivigāhya ca | dadarśodvignamāsīnaṃ vimāne puṣpake gurum || 5 ||
+50,6,अथ दृष्ट्वा दशग्रीवः कुम्भकर्णमुपस्थितम् । तूर्णमुत्थाय संहृष्टः संनिकर्षमुपानयत् ॥ ६ ॥,atha dṛṣṭvā daśagrīvaḥ kumbhakarṇamupasthitam | tūrṇamutthāya saṃhṛṣṭaḥ saṃnikarṣamupānayat || 6 ||
+50,7,अथासीनस्य पर्यङ्के कुम्भकर्णो महाबलः । भ्रातुर्ववन्दे चरणां किं कृत्यमिति चाब्रवीत् । उत्पत्य चैनं मुदितो रावणः परिषस्वजे ॥ ७ ॥,athāsīnasya paryaṅke kumbhakarṇo mahābalaḥ | bhrāturvavande caraṇāṃ kiṃ kṛtyamiti cābravīt | utpatya cainaṃ mudito rāvaṇaḥ pariṣasvaje || 7 ||
+50,8,स भ्रात्रा संपरिष्वक्तो यथावच्चाभिनन्दितः । कुम्भकर्णः शुभं दिव्यं प्रतिपेदे वरासनम् ॥ ८ ॥,sa bhrātrā saṃpariṣvakto yathāvaccābhinanditaḥ | kumbhakarṇaḥ śubhaṃ divyaṃ pratipede varāsanam || 8 ||
+50,9,स तदासनमाश्रित्य कुम्भकर्णो महाबलः । संरक्तनयनः कोपाद् रावणं व��क्यमब्रवीत् ॥ ९ ॥,sa tadāsanamāśritya kumbhakarṇo mahābalaḥ | saṃraktanayanaḥ kopād rāvaṇaṃ vākyamabravīt || 9 ||
+50,10,किमर्थमहमादृत्य त्वया राजन्प्रबोधितः । शंस कस्माद्भयं ते ऽस्ति को ऽद्य प्रेतो भविष्यति ॥ १० ॥,kimarthamahamādṛtya tvayā rājanprabodhitaḥ | śaṃsa kasmādbhayaṃ te'sti ko'dya preto bhaviṣyati || 10 ||
+50,11,भ्रातरं रावणः क्रुद्धं कुम्भकर्णमवस्थितम् । ईषत्तु परिवृत्ताभ्यां नेत्राभ्यां वाक्यमब्रवीत् ॥ ११ ॥,bhrātaraṃ rāvaṇaḥ kruddhaṃ kumbhakarṇamavasthitam | īṣattu parivṛttābhyāṃ netrābhyāṃ vākyamabravīt || 11 ||
+50,12,अद्य ते सुमहान् कालः शयानस्य महाबल । सुखितस्त्वं न जानीषे मम रामकृतं भयम् ॥ १२ ॥,adya te sumahān kālaḥ śayānasya mahābala | sukhitastvaṃ na jānīṣe mama rāmakṛtaṃ bhayam || 12 ||
+50,13,एष दाशरथी रामः सुग्रीवसहितो बली । समुद्रं सबलस्तीर्त्वा मूलं नः परिकृन्तति ॥ १३ ॥,eṣa dāśarathī rāmaḥ sugrīvasahito balī | samudraṃ sabalastīrtvā mūlaṃ naḥ parikṛntati || 13 ||
+50,14,हन्त पश्यस्व लङ्काया वनान्युपवनानि च । सेतुना सुखमागम्य वानरैकार्णवं कृतम् ॥ १४ ॥,hanta paśyasva laṅkāyā vanānyupavanāni ca | setunā sukhamāgamya vānaraikārṇavaṃ kṛtam || 14 ||
+50,15,ये राक्षसा मुख्यतमा हतास्ते वानरैर्युधि । वानराणां क्षयं युद्धे न पश्यामि कदा चन ॥ १५ ॥,ye rākṣasā mukhyatamā hatāste vānarairyudhi | vānarāṇāṃ kṣayaṃ yuddhe na paśyāmi kadā cana || 15 ||
+50,16,सर्वक्षपितकोशं च स त्वमभ्यवपद्य माम् । त्रायस्वेमां पुरीं लङ्कां बालवृद्धावशेषिताम् ॥ १६ ॥,sarvakṣapitakośaṃ ca sa tvamabhyavapadya mām | trāyasvemāṃ purīṃ laṅkāṃ bālavṛddhāvaśeṣitām || 16 ||
+50,17,भ्रातुरर्थे महाबाहो कुरु कर्म सुदुष्करम् । मयैवं नोक्तपूर्वो हि कश्चिद्भ्रातः परंतप । त्वय्यस्ति मम च स्नेहः परा संभावना च मे ॥ १७ ॥,bhrāturarthe mahābāho kuru karma suduṣkaram | mayaivaṃ noktapūrvo hi kaścidbhrātaḥ paraṃtapa | tvayyasti mama ca snehaḥ parā saṃbhāvanā ca me || 17 ||
+50,18,देवासुरविमर्देषु बहुशो राक्षसर्षभ । त्वया देवाः प्रतिव्यूह्य निर्जिताश्चासुरा युधि । न हि ते सर्वभूतेषु दृश्यते सदृशो बली ॥ १८ ॥,devāsuravimardeṣu bahuśo rākṣasarṣabha | tvayā devāḥ prativyūhya nirjitāścāsurā yudhi | na hi te sarvabhūteṣu dṛśyate sadṛśo balī || 18 ||
+50,19,कुरुष्व मे प्रियहितमेतदुत्तमं यथाप्रियं प्रियरणबान्धवप्रिय । स्वतेजसा विधम सपत्नवाहिनीं शरद्घनं पवन इवोद्यतो महान् ॥ १९ ॥,kuruṣva me priyahitametaduttamaṃ yathāpriyaṃ priyaraṇabāndhavapriya | svatejasā vidhama sapatnavāhinīṃ śaradghanaṃ pavana ivodyato mahān || 19 ||
+51,1,तस्य राक्षसराजस्य निशम्य परिदेवितम् । कुम्भकर्णो बभाषे ऽथ वचनं प्रजहास च ॥ १ ॥,tasya rākṣasarājasya niśamya paridevitam | kumbhakarṇo babhāṣe'tha vacanaṃ prajahāsa ca || 1 ||
+51,2,दृष्टो दोषो हि यो ऽस्माभिः पुरा मन्त्रविनिर्णये । हितेष्वनभियुक्तेन सो ऽयमासादितस्त्वया ॥ २ ॥,dṛṣṭo doṣo hi yo'smābhiḥ purā mantravinirṇaye | hiteṣvanabhiyuktena so'yamāsāditastvayā || 2 ||
+51,3,शीघ्रं खल्वभ्युपेतं त्वां फलं पापस्य कर्मणः । निरयेष्वेव पतनं यथा दुष्कृतकर्मणः ॥ ३ ॥,śīghraṃ khalvabhyupetaṃ tvāṃ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ | nirayeṣveva patanaṃ yathā duṣkṛtakarmaṇaḥ || 3 ||
+51,4,प्रथमं वै महाराज कृत्यमेतदचिन्तितम् । केवलं वीर्यदर्पेण नानुबन्धो विचारितः ॥ ४ ॥,prathamaṃ vai mahārāja kṛtyametadacintitam | kevalaṃ vīryadarpeṇa nānubandho vicāritaḥ || 4 ||
+51,5,यः पश्चात् पूर्वकार्याणि कुर्यादैश्वर्यमास्थितः । पूर्वं चोत्तरकार्याणि न स वेद नयानयौ ॥ ५ ॥,yaḥ paścāt pūrvakāryāṇi kuryādaiśvaryamāsthitaḥ | pūrvaṃ cottarakāryāṇi na sa veda nayānayau || 5 ||
+51,6,देशकालविहीनानि कर्माणि विपरीतवत् । क्रियमाणानि दुष्यन्ति हवींष्यप्रयतेष्विव ॥ ६ ॥,deśakālavihīnāni karmāṇi viparītavat | kriyamāṇāni duṣyanti havīṃṣyaprayateṣviva || 6 ||
+51,7,त्रयाणां पञ्चधा योगं कर्मणां यः प्रपश्यति । सचिवैः समयं कृत्वा स सभ्ये वर्तते पथि ॥ ७ ॥,trayāṇāṃ pañcadhā yogaṃ karmaṇāṃ yaḥ prapaśyati | sacivaiḥ samayaṃ kṛtvā sa sabhye vartate pathi || 7 ||
+51,8,यथागमं च यो राजा समयं विचिकीर्षति । बुध्यते सचिवान्बुद्ध्या सुहृदश्चानुपश्यति ॥ ८ ॥,yathāgamaṃ ca yo rājā samayaṃ vicikīrṣati | budhyate sacivānbuddhyā suhṛdaścānupaśyati || 8 ||
+51,9,धर्ममर्थं च कामं च सर्वान् वा रक्षसां पते । भजते पुरुषः काले त्रीणि द्वन्द्वानि वा पुनः ॥ ९ ॥,dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca sarvān vā rakṣasāṃ pate | bhajate puruṣaḥ kāle trīṇi dvandvāni vā punaḥ || 9 ||
+51,10,त्रिषु चैतेषु यच्छ्रेष्ठं श्रुत्वा तन्नावबुध्यते । राजा वा राजमात्रो वा व्यर्थं तस्य बहुश्रुतम् ॥ १० ॥,triṣu caiteṣu yacchreṣṭhaṃ śrutvā tannāvabudhyate | rājā vā rājamātro vā vyarthaṃ tasya bahuśrutam || 10 ||
+51,11,उपप्रदानं सान्त्वं वा भेदं काले च विक्रमम् । योगं च रक्षसां श्रेष्ठ ताव् उभौ च नयानयौ ॥ ११ ॥,upapradānaṃ sāntvaṃ vā bhedaṃ kāle ca vikramam | yogaṃ ca rakṣasāṃ śreṣṭha tāv ubhau ca nayānayau || 11 ||
+51,12,काले धर्मार्थकामान्यः संमन्त्र्य सचिवैः सह । निषेवेतात्मवांल् लोके न स व्यसनमाप्नुयात् ॥ १२ ॥,kāle dharmārthakāmānyaḥ saṃmantrya sacivaiḥ saha | niṣevetātmavāṃl loke na sa vyasanamāpnuyāt || 12 ||
+51,13,हितानुबन्धमालोक्य कार्याकार्यमिहात्मनः । राजा सहार्थतत्त्वज्ञैः सचिवैः सह जीवति ॥ १३ ॥,hitānubandhamālokya kāryākāryamihātmanaḥ | rājā sahārthatattvajñaiḥ sacivaiḥ saha jīvati || 13 ||
+51,14,अनभिज्ञाय शास्त्रार्थान्पुरुषाः पशुबुद्धयः । प्रागल्भ्याद्वक्तुमिच्छन्ति मन्त्रेष्वभ्यन्तरीकृताः ॥ १४ ॥,anabhijñāya śāstrārthānpuruṣāḥ paśubuddhayaḥ | prāgalbhyādvaktumicchanti mantreṣvabhyantarīkṛtāḥ || 14 ||
+51,15,अशास्त्रविदुषां तेषां न कार्यमहितं वचः । अर्थशास्त्रानभिज्ञानां विपुलां श्रियमिच्छताम् ॥ १५ ॥,aśāstraviduṣāṃ teṣāṃ na kāryamahitaṃ vacaḥ | arthaśāstrānabhijñānāṃ vipulāṃ śriyamicchatām || 15 ||
+51,16,अहितं च हिताकारं धार्ष्ट्याज्जल्पन्ति ये नराः । अवेक्ष्य मन्त्रबाह्यास्ते कर्तव्याः कृत्यदूषणाः ॥ १६ ॥,ahitaṃ ca hitākāraṃ dhārṣṭyājjalpanti ye narāḥ | avekṣya mantrabāhyāste kartavyāḥ kṛtyadūṣaṇāḥ || 16 ||
+51,17,विनाशयन्तो भर्तारं सहिताः शत्रुभिर्बुधैः । विपरीतानि कृत्यानि कारयन्तीह मन्त्रिणः ॥ १७ ॥,vināśayanto bhartāraṃ sahitāḥ śatrubhirbudhaiḥ | viparītāni kṛtyāni kārayantīha mantriṇaḥ || 17 ||
+51,18,तान्भर्ता मित्रसंकाशानमित्रान्मन्त्रनिर्णये । व्यवहारेण जानीयात् सचिवानुपसंहितान् ॥ १८ ॥,tānbhartā mitrasaṃkāśānamitrānmantranirṇaye | vyavahāreṇa jānīyāt sacivānupasaṃhitān || 18 ||
+51,19,चपलस्येह कृत्यानि सहसानुप्रधावतः । छिद्रमन्ये प्रपद्यन्ते क्रौञ्चस्य खमिव द्विजाः ॥ १९ ॥,capalasyeha kṛtyāni sahasānupradhāvataḥ | chidramanye prapadyante krauñcasya khamiva dvijāḥ || 19 ||
+51,20,यो हि शत्रुमवज्ञाय नात्मानमभिरक्षति । अवाप्नोति हि सो ऽनर्थान् स्थानाच्च व्यवरोप्यते ॥ २० ॥,yo hi śatrumavajñāya nātmānamabhirakṣati | avāpnoti hi so'narthān sthānācca vyavaropyate || 20 ||
+51,21,तत्तु श्रुत्वा दशग्रीवः कुम्भकर्णस्य भाषितम् । भ्रुकुटिं चैव संचक्रे क्रुद्धश्चैनमुवाच ह ॥ २१ ॥,tattu śrutvā daśagrīvaḥ kumbhakarṇasya bhāṣitam | bhrukuṭiṃ caiva saṃcakre kruddhaścainamuvāca ha || 21 ||
+51,22,मान्यो गुरुरिवाचार्यः किं मां त्वमनुशासति । किमेवं वाक्श्रमं कृत्वा काले युक्तं विधीयताम् ॥ २२ ॥,mānyo gururivācāryaḥ kiṃ māṃ tvamanuśāsati | kimevaṃ vākśramaṃ kṛtvā kāle yuktaṃ vidhīyatām || 22 ||
+51,23,विभ्रमाच्चित्तमोहाद्वा बलवीर्याश्रयेण वा । नाभिपन्नमिदानीं यद्व्यर्थास्तस्य पुनः कृथाः ॥ २३ ॥,vibhramāccittamohādvā balavīryāśrayeṇa vā | nābhipannamidānīṃ yadvyarthāstasya punaḥ kṛthāḥ || 23 ||
+51,24,अस्मिन् काले तु यद् युक्तं तदिदानीं विधीयताम् । ममापनयजं दोषं विक्रमेण समीकुरु ॥ २४ ॥,asmin kāle tu yad yuktaṃ tadidānīṃ vidhīyatām | mamāpanayajaṃ doṣaṃ vikrameṇa samīkuru || 24 ||
+51,25,यदि खल्वस्ति मे स्नेहो भ्रातृत्वं वावगच्छसि । यदि वा कार्यमेतत्ते हृदि कार्यतमं मतम् ॥ २५ ॥,yadi khalvasti me sneho bhrātṛtvaṃ vāvagacchasi | yadi vā kāryametatte hṛdi kāryatamaṃ matam || 25 ||
+51,26,स सुहृद्यो विपन्नार्थं दीनमभ्यवपद्यते । स बन्धुर्यो ऽपनीतेषु साहाय्यायोपकल्पते ॥ २६ ॥,sa suhṛdyo vipannārthaṃ dīnamabhyavapadyate | sa bandhuryo'panīteṣu sāhāyyāyopakalpate || 26 ||
+51,27,तमथैवं ब्रुवाणं तु वचनं धीरदारुणम् । रुष्टो ऽयमिति विज्ञाय शनैः श्लक्ष्णमुवाच ह ॥ २७ ॥,tamathaivaṃ bruvāṇaṃ tu vacanaṃ dhīradāruṇam | ruṣṭo'yamiti vijñāya śanaiḥ ślakṣṇamuvāca ha || 27 ||
+51,28,अतीव हि समालक्ष्य भ्रातरं क्षुभितेन्द्रियम् । कुम्भकर्णः शनैर्वाक्यं बभाषे परिसान्त्वयन् ॥ २८ ॥,atīva hi samālakṣya bhrātaraṃ kṣubhitendriyam | kumbhakarṇaḥ śanairvākyaṃ babhāṣe parisāntvayan || 28 ||
+51,29,अलं राक्षसराजेन्द्र संतापमुपपद्य ते । रोषं च संपरित्यज्य स्वस्थो भवितुमर्हसि ॥ २९ ॥,alaṃ rākṣasarājendra saṃtāpamupapadya te | roṣaṃ ca saṃparityajya svastho bhavitumarhasi || 29 ||
+51,30,नैतन्मनसि कर्तव्व्यं मयि जीवति पार्थिव । तमहं नाशयिष्यामि यत्कृते परितप्यसे ॥ ३० ॥,naitanmanasi kartavvyaṃ mayi jīvati pārthiva | tamahaṃ nāśayiṣyāmi yatkṛte paritapyase || 30 ||
+51,31,अवश्यं तु हितं वाच्यं सर्वावस्थं मया तव । बन्धुभावादभिहितं भ्रातृस्नेहाच्च पार्थिव ॥ ३१ ॥,avaśyaṃ tu hitaṃ vācyaṃ sarvāvasthaṃ mayā tava | bandhubhāvādabhihitaṃ bhrātṛsnehācca pārthiva || 31 ||
+51,32,सदृशं यत्तु काले ऽस्मिन् कर्तुं स्निग्धेन बन्धुना । शत्रूणां कदनं पश्य क्रियमाणं मया रणे ॥ ३२ ॥,sadṛśaṃ yattu kāle'smin kartuṃ snigdhena bandhunā | śatrūṇāṃ kadanaṃ paśya kriyamāṇaṃ mayā raṇe || 32 ||
+51,33,अद्य पश्य महाबाहो मया समरमूर्धनि । हते रामे सह भ्रात्रा द्रवन्तीं हरिवाहिनीम् ॥ ३३ ॥,adya paśya mahābāho mayā samaramūrdhani | hate rāme saha bhrātrā dravantīṃ harivāhinīm || 33 ||
+51,34,अद्य रामस्य तद्दृष्ट्वा मयानीतं रणाच्छिरः । सुखीभव महाबाहो सीता भवतु दुःखिता ॥ ३४ ॥,adya rāmasya taddṛṣṭvā mayānītaṃ raṇācchiraḥ | sukhībhava mahābāho sītā bhavatu duḥkhitā || 34 ||
+51,35,अद्य रामस्य पश्यन्तु निधनं सुमहत् प्रियम् । लङ्कायां राक्षसाः सर्वे ये ते निहतबान्धवाः ॥ ३५ ॥,adya rāmasya paśyantu nidhanaṃ sumahat priyam | laṅkāyāṃ rākṣasāḥ sarve ye te nihatabāndhavāḥ || 35 ||
+51,36,अद्य शोकपरीतानां स्वबन्धुवधकारणात् । शत्रोर्युधि विनाशेन करोम्यस्रप्रमार्जनम् ॥ ३६ ॥,adya śokaparītānāṃ svabandhuvadhakāraṇāt | śatroryudhi vināśena karomyasrapramārjanam || 36 ||
+51,37,अद्य पर्वतसंकाशं ससूर्यमिव तोयदम् । विकीर्णं पश्य समरे सुग्रीवं प्लवगेश्वरम् ॥ ३७ ॥,adya parvatasaṃkāśaṃ sasūryamiva toyadam | vikīrṇaṃ paśya samare sugrīvaṃ plavageśvaram || 37 ||
+51,38,न परः प्रेषणीयस्ते युद्धायातुल विक्रम । अहमुत्सादयिष्यामि शत्रूंस्तव महाबल ॥ ३८ ॥,na paraḥ preṣaṇīyaste yuddhāyātula vikrama | ahamutsādayiṣyāmi śatrūṃstava mahābala || 38 ||
+51,39,यदि शक्रो यदि यमो यदि पावकमारुतौ । तानहं योधयिष्यामि कुबेर वरुणावपि ॥ ३९ ॥,yadi śakro yadi yamo yadi pāvakamārutau | tānahaṃ yodhayiṣyāmi kubera varuṇāvapi || 39 ||
+51,40,गिरिमात्रशरीरस्य शितशूलधरस्य मे । नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य बिभीयाच्च पुरंदरः ॥ ४० ॥,girimātraśarīrasya śitaśūladharasya me | nardatastīkṣṇadaṃṣṭrasya bibhīyācca puraṃdaraḥ || 40 ||
+51,41,अथ वा त्यक्तशस्त्रस्य मृद्गतस्तरसा रिपून् । न मे प्रतिमुखे कश्चिच्छक्तः स्थातुं जिजीविषुः ॥ ४१ ॥,atha vā tyaktaśastrasya mṛdgatastarasā ripūn | na me pratimukhe kaścicchaktaḥ sthātuṃ jijīviṣuḥ || 41 ||
+51,42,नैव शक्त्या न गदया नासिना न शितैः शरैः । हस्ताभ्यामेव संरब्धो हनिष्याम्यपि वज्रिणम् ॥ ४२ ॥,naiva śaktyā na gadayā nāsinā na śitaiḥ śaraiḥ | hastābhyāmeva saṃrabdho haniṣyāmyapi vajriṇam || 42 ||
+51,43,यदि मे मुष्टिवेगं स राघवो ऽद्य सहिष्यति । ततः पास्यन्ति बाणौघा रुधिरं राघवस्य ते ॥ ४३ ॥,yadi me muṣṭivegaṃ sa rāghavo'dya sahiṣyati | tataḥ pāsyanti bāṇaughā rudhiraṃ rāghavasya te || 43 ||
+51,44,चिन्तया बाध्यसे राजन् किमर्थं मयि तिष्ठति । सो ऽहं शत्रुविनाशाय तव निर्यातुमुद्यतः ॥ ४४ ॥,cintayā bādhyase rājan kimarthaṃ mayi tiṣṭhati | so'haṃ śatruvināśāya tava niryātumudyataḥ || 44 ||
+51,45,मुञ्च रामाद्भयं राजन् हनिष्यामीह संयुगे । राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं च महाबलम् । असाधारणमिच्छामि तव दातुं महद् यशः ॥ ४५ ॥,muñca rāmādbhayaṃ rājan haniṣyāmīha saṃyuge | rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sugrīvaṃ ca mahābalam | asādhāraṇamicchāmi tava dātuṃ mahad yaśaḥ || 45 ||
+51,46,वधेन ते दाशरथेः सुखावहं सुखं समाहर्तुमहं व्रजामि । निहत्य रामं सहलक्ष्मणेन खादामि सर्वान् हरियूथमुख्यान् ॥ ४६ ॥,vadhena te dāśaratheḥ sukhāvahaṃ sukhaṃ samāhartumahaṃ vrajāmi | nihatya rāmaṃ sahalakṣmaṇena khādāmi sarvān hariyūthamukhyān || 46 ||
+51,47,रमस्व कामं पिब चाग्र्यवारुणीं कुरुष्व कृत्यानि विनीयतां ज्वरः । मयाद्य रामे गमिते यमक्षयं चिराय सीता वशगा भविष्यति ॥ ४७ ॥,ramasva kāmaṃ piba cāgryavāruṇīṃ kuruṣva kṛtyāni vinīyatāṃ jvaraḥ | mayādya rāme gamite yamakṣayaṃ cirāya sītā vaśagā bhaviṣyati || 47 ||
+52,1,तदुक्तमतिकायस्य बलिनो बाहुशालिनः । कुम्भकर्णस्य वचनं श्रुत्वोवाच महोदरः ॥ १ ॥,taduktamatikāyasya balino bāhuśālinaḥ | kumbhakarṇasya vacanaṃ śrutvovāca mahodaraḥ || 1 ||
+52,2,कुम्भकर्णकुले जातो धृष्टः प्राकृतदर्शनः । अवलिप्तो न शक्नोषि कृत्यं सर्वत्र वेदितुम् ॥ २ ॥,kumbhakarṇakule jāto dhṛṣṭaḥ prākṛtadarśanaḥ | avalipto na śaknoṣi kṛtyaṃ sarvatra veditum || 2 ||
+52,3,न हि राजा न जानीते कुम्भकर्ण नयानयौ । त्वं तु कैशोरकाद्धृष्टः केवलं वक्तुमिच्छसि ॥ ३ ॥,na hi rājā na jānīte kumbhakarṇa nayānayau | tvaṃ tu kaiśorakāddhṛṣṭaḥ kevalaṃ vaktumicchasi || 3 ||
+52,4,स्थानं वृद्धिं च हानिं च देशकालविभागवित् । आत्मनश्च परेषां च बुध्यते राक्षसर्षभ ॥ ४ ॥,sthānaṃ vṛddhiṃ ca hāniṃ ca deśakālavibhāgavit | ātmanaśca pareṣāṃ ca budhyate rākṣasarṣabha || 4 ||
+52,5,यत्तु शक्यं बलवता कर्तुं प्राकृतबुद्धिना । अनुपासितवृद्धेन कः कुर्यात्तादृशं बुधः ॥ ५ ॥,yattu śakyaṃ balavatā kartuṃ prākṛtabuddhinā | anupāsitavṛddhena kaḥ kuryāttādṛśaṃ budhaḥ || 5 ||
+52,6,यांस्तु धर्मार्थकामांस्त्वं ब्रवीषि पृथगाश्रयान् । अनुबोद्धुं स्वभावेन न हि लक्षणमस्ति ते ॥ ६ ॥,yāṃstu dharmārthakāmāṃstvaṃ bravīṣi pṛthagāśrayān | anuboddhuṃ svabhāvena na hi lakṣaṇamasti te || 6 ||
+52,7,कर्म चैव हि सर्वेषां कारणानां प्रयोजनम् । श्रेयः पापीयसां चात्र फलं भवति कर्मणाम् ॥ ७ ॥,karma caiva hi sarveṣāṃ kāraṇānāṃ prayojanam | śreyaḥ pāpīyasāṃ cātra phalaṃ bhavati karmaṇām || 7 ||
+52,8,निःश्रेयस फलावेव धर्मार्थावितरावपि । अधर्मानर्थयोः प्राप्तिः फलं च प्रत्यवायिकम् ॥ ८ ॥,niḥśreyasa phalāveva dharmārthāvitarāvapi | adharmānarthayoḥ prāptiḥ phalaṃ ca pratyavāyikam || 8 ||
+52,9,ऐहलौकिकपारत्र्यं कर्म पुम्भिर्निषेव्यते । कर्माण्यपि तु कल्प्यानि लभते काममास्थितः ॥ ९ ॥,aihalaukikapāratryaṃ karma pumbhirniṣevyate | karmāṇyapi tu kalpyāni labhate kāmamāsthitaḥ || 9 ||
+52,10,तत्र कॢप्तमिदं राज्ञा हृदि कार्यं मतं च नः । शत्रौ हि साहसं यत् स्यात् किमिवात्रापनीयते ॥ १० ॥,tatra kḷptamidaṃ rājñā hṛdi kāryaṃ mataṃ ca naḥ | śatrau hi sāhasaṃ yat syāt kimivātrāpanīyate || 10 ||
+52,11,एकस्यैवाभियाने तु हेतुर्यः प्रकृतस्त्वया । तत्राप्यनुपपन्नं ते वक्ष्यामि यदसाधु च ॥ ११ ॥,ekasyaivābhiyāne tu heturyaḥ prakṛtastvayā | tatrāpyanupapannaṃ te vakṣyāmi yadasādhu ca || 11 ||
+52,12,येन पूर्वं जनस्थाने बहवो ऽतिबला हताः । राक्षसा राघवं तं त्वं कथमेको जयिष्यसि ॥ १२ ॥,yena pūrvaṃ janasthāne bahavo'tibalā hatāḥ | rākṣasā rāghavaṃ taṃ tvaṃ kathameko jayiṣyasi || 12 ||
+52,13,ये पुरा निर्जितास्तेन जनस्थाने महौजसः । राक्षसांस्तान्पुरे सर्वान्भीतानद्यापि पश्यसि ॥ १३ ॥,ye purā nirjitāstena janasthāne mahaujasaḥ | rākṣasāṃstānpure sarvānbhītānadyāpi paśyasi || 13 ||
+52,14,तं सिंहमिव संक्रुद्धं रामं दशरथात्मजम् । सर्पं सुप्तमिवाबुद्ध्या प्रबोधयितुमिच्छसि ॥ १४ ॥,taṃ siṃhamiva saṃkruddhaṃ rāmaṃ daśarathātmajam | sarpaṃ suptamivābuddhyā prabodhayitumicchasi || 14 ||
+52,15,ज्वलन्तं तेजसा नित्यं क्रोधेन च दुरासदम् । कस्तं मृत्युमिवासह्यमासादयितुमर्हति ॥ १५ ॥,jvalantaṃ tejasā nityaṃ krodhena ca durāsadam | kastaṃ mṛtyumivāsahyamāsādayitumarhati || 15 ||
+52,16,संशयस्थमिदं सर्वं शत्रोः प्रतिसमासने । एकस्य गमनं तत्र न हि मे रोचते तव ॥ १६ ॥,saṃśayasthamidaṃ sarvaṃ śatroḥ pratisamāsane | ekasya gamanaṃ tatra na hi me rocate tava || 16 ||
+52,17,हीनार्थस्तु समृद्धार्थं को रिपुं प्राकृतो यथा । निश्चितं जीवितत्यागे वशमानेतुमिच्छति ॥ १७ ॥,hīnārthastu samṛddhārthaṃ ko ripuṃ prākṛto yathā | niścitaṃ jīvitatyāge vaśamānetumicchati || 17 ||
+52,18,यस्य नास्ति मनुष्येषु सदृशो राक्षसोत्तम । कथमाशंससे योद्धुं तुल्येनेन्द्रविवस्वतोः ॥ १८ ॥,yasya nāsti manuṣyeṣu sadṛśo rākṣasottama | kathamāśaṃsase yoddhuṃ tulyenendravivasvatoḥ || 18 ||
+52,19,एवमुक्त्वा तु संरब्धं कुम्भकर्णं महोदरः । उवाच रक्षसां मध्ये रावणो लोकरावणम् ॥ १९ ॥,evamuktvā tu saṃrabdhaṃ kumbhakarṇaṃ mahodaraḥ | uvāca rakṣasāṃ madhye rāvaṇo lokarāvaṇam || 19 ||
+52,20,लब्ध्वा पुनस्तां वैदेहीं किमर्थं त्वं प्रजल्पसि । यदेच्छसि तदा सीता वशगा ते भविष्यति ॥ २० ॥,labdhvā punastāṃ vaidehīṃ kimarthaṃ tvaṃ prajalpasi | yadecchasi tadā sītā vaśagā te bhaviṣyati || 20 ||
+52,21,दृष्टः कश्चिदुपायो मे सीतोपस्थानकारकः । रुचितश्चेत् स्वया बुद्ध्या राक्षसेश्वर तं शृणु ॥ २१ ॥,dṛṣṭaḥ kaścidupāyo me sītopasthānakārakaḥ | rucitaścet svayā buddhyā rākṣaseśvara taṃ śṛṇu || 21 ||
+52,22,अहं द्विजिह्वः संह्रादी कुम्भकर्णो वितर्दनः । पञ्चरामवधायैते निर्यान्तीत्यवघोषय ॥ २२ ॥,ahaṃ dvijihvaḥ saṃhrādī kumbhakarṇo vitardanaḥ | pañcarāmavadhāyaite niryāntītyavaghoṣaya || 22 ||
+52,23,ततो गत्वा वयं युद्धं दास्यामस्तस्य यत्नतः । जेष्यामो यदि ते शत्रून्नोपायैः कृत्यमस्ति नः ॥ २३ ॥,tato gatvā vayaṃ yuddhaṃ dāsyāmastasya yatnataḥ | jeṣyāmo yadi te śatrūnnopāyaiḥ kṛtyamasti naḥ || 23 ||
+52,24,अथ जीवति नः शत्रुर्वयं च कृतसंयुगाः । ततः समभिपत्स्यामो मनसा यत् समीक्षितुम् ॥ २४ ॥,atha jīvati naḥ śatrurvayaṃ ca kṛtasaṃyugāḥ | tataḥ samabhipatsyāmo manasā yat samīkṣitum || 24 ||
+52,25,वयं युद्धादिहैष्यामो रुधिरेण समुक्षिताः । विदार्य स्वतनुं बाणै रामनामाङ्कितैः शितैः ॥ २५ ॥,vayaṃ yuddhādihaiṣyāmo rudhireṇa samukṣitāḥ | vidārya svatanuṃ bāṇai rāmanāmāṅkitaiḥ śitaiḥ || 25 ||
+52,26,भक्षितो राघवो ऽस्माभिर्लक्ष्मणश्चेति वादिनः । तव पादौ ग्रहीष्यामस्त्वं नः काम प्रपूरय ॥ २६ ॥,bhakṣito rāghavo'smābhirlakṣmaṇaśceti vādinaḥ | tava pādau grahīṣyāmastvaṃ naḥ kāma prapūraya || 26 ||
+52,27,ततो ऽवघोषय पुरे गजस्कन्धेन पार्थिव । हतो रामः सह भ्रात्रा ससैन्य इति सर्वतः ॥ २७ ॥,tato'vaghoṣaya pure gajaskandhena pārthiva | hato rāmaḥ saha bhrātrā sasainya iti sarvataḥ || 27 ||
+52,28,प्रीतो नाम ततो भूत्वा भृत्यानां त्वमरिंदम । भोगांश्च परिवारांश्च कामांश्च वसुदापय ॥ २८ ॥,prīto nāma tato bhūtvā bhṛtyānāṃ tvamariṃdama | bhogāṃśca parivārāṃśca kāmāṃśca vasudāpaya || 28 ||
+52,29,ततो माल्यानि वासांसि वीराणामनुलेपनम् । पेयं च बहु योधेभ्यः स्वयं च मुदितः पिब ॥ २९ ॥,tato mālyāni vāsāṃsi vīrāṇāmanulepanam | peyaṃ ca bahu yodhebhyaḥ svayaṃ ca muditaḥ piba || 29 ||
+52,30,ततो ऽस्मिन्बहुलीभूते कौलीने सर्वतो गते । प्रविश्याश्वास्य चापि त्वं सीतां रहसि सान्त्वय । धनधान्यैश्च कामैश्च रत्नैश्चैनां प्रलोभय ॥ ३० ॥,tato'sminbahulībhūte kaulīne sarvato gate | praviśyāśvāsya cāpi tvaṃ sītāṃ rahasi sāntvaya | dhanadhānyaiśca kāmaiśca ratnaiścaināṃ pralobhaya || 30 ||
+52,31,अनयोपधया राजन्भयशोकानुबन्धया । अकामा त्वद्वशं सीता नष्टनाथा गमिष्यति ॥ ३१ ॥,anayopadhayā rājanbhayaśokānubandhayā | akāmā tvadvaśaṃ sītā naṣṭanāthā gamiṣyati || 31 ||
+52,32,रञ्जनीयं हि भर्तारं विनष्टमवगम्य सा । नैराश्यात् स्त्रीलघुत्वाच्च त्वद्वशं प्रतिपत्स्यते ॥ ३२ ॥,rañjanīyaṃ hi bhartāraṃ vinaṣṭamavagamya sā | nairāśyāt strīlaghutvācca tvadvaśaṃ pratipatsyate || 32 ||
+52,33,सा पुरा सुखसंवृद्धा सुखार्हा दुःखकर्षिता । त्वय्यधीनः सुखं ज्ञात्वा सर्वथोपगमिष्यति ॥ ३३ ॥,sā purā sukhasaṃvṛddhā sukhārhā duḥkhakarṣitā | tvayyadhīnaḥ sukhaṃ jñātvā sarvathopagamiṣyati || 33 ||
+52,34,एतत् सुनीतं मम दर्शनेन रामं हि दृष्ट्वैव भवेदनर्थः । इहैव ते सेत्स्यति मोत्सुको भूर्महानयुद्धेन सुखस्य लाभः ॥ ३४ ॥,etat sunītaṃ mama darśanena rāmaṃ hi dṛṣṭvaiva bhavedanarthaḥ | ihaiva te setsyati motsuko bhūrmahānayuddhena sukhasya lābhaḥ || 34 ||
+52,35,अनष्टसैन्यो ह्यनवाप्तसंशयो रिपूनयुद्धेन जयञ्जनाधिप । यशश्च पुण्यं च महन्महीपते श्रियं च कीर्तिं च चिरं समश्नुते ॥ ३५ ॥,anaṣṭasainyo hyanavāptasaṃśayo ripūnayuddhena jayañjanādhipa | yaśaśca puṇyaṃ ca mahanmahīpate śriyaṃ ca kīrtiṃ ca ciraṃ samaśnute || 35 ||
+53,1,स तथोक्तस्तु निर्भर्त्स्य कुम्भकर्णो महोदरम् । अब्रवीद् राक्षसश्रेष्ठं भ्रातरं रावणं ततः ॥ १ ॥,sa tathoktastu nirbhartsya kumbhakarṇo mahodaram | abravīd rākṣasaśreṣṭhaṃ bhrātaraṃ rāvaṇaṃ tataḥ || 1 ||
+53,2,सो ऽहं तव भयं घोरं वधात्तस्य दुरात्मनः । रामस्याद्य प्रमार्जामि निर्वैरस्त्वं स���खीभव ॥ २ ॥,so'haṃ tava bhayaṃ ghoraṃ vadhāttasya durātmanaḥ | rāmasyādya pramārjāmi nirvairastvaṃ sukhībhava || 2 ||
+53,3,गर्जन्ति न वृथा शूर निर्जला इव तोयदाः । पश्य संपाद्यमानं तु गर्जितं युधि कर्मणा ॥ ३ ॥,garjanti na vṛthā śūra nirjalā iva toyadāḥ | paśya saṃpādyamānaṃ tu garjitaṃ yudhi karmaṇā || 3 ||
+53,4,न मर्षयति चात्मानं संभावयति नात्मना । अदर्शयित्वा शूरास्तु कर्म कुर्वन्ति दुष्करम् ॥ ४ ॥,na marṣayati cātmānaṃ saṃbhāvayati nātmanā | adarśayitvā śūrāstu karma kurvanti duṣkaram || 4 ||
+53,5,विक्लवानामबुद्धीनां राज्ञां पण्डितमानिनाम् । शृण्वतामादित इदं त्वद्विधानां महोदर ॥ ५ ॥,viklavānāmabuddhīnāṃ rājñāṃ paṇḍitamāninām | śṛṇvatāmādita idaṃ tvadvidhānāṃ mahodara || 5 ||
+53,6,युद्धे कापुरुषैर्नित्यं भवद्भिः प्रियवादिभिः । राजानमनुगच्छद्भिः कृत्यमेतद्विनाशितम् ॥ ६ ॥,yuddhe kāpuruṣairnityaṃ bhavadbhiḥ priyavādibhiḥ | rājānamanugacchadbhiḥ kṛtyametadvināśitam || 6 ||
+53,7,राजशेषा कृता लङ्का क्षीणः कोशो बलं हतम् । राजानमिममासाद्य सुहृच्चिह्नममित्रकम् ॥ ७ ॥,rājaśeṣā kṛtā laṅkā kṣīṇaḥ kośo balaṃ hatam | rājānamimamāsādya suhṛccihnamamitrakam || 7 ||
+53,8,एष निर्याम्यहं युद्धमुद्यतः शत्रुनिर्जये । दुर्नयं भवतामद्य समीकर्तुं महाहवे ॥ ८ ॥,eṣa niryāmyahaṃ yuddhamudyataḥ śatrunirjaye | durnayaṃ bhavatāmadya samīkartuṃ mahāhave || 8 ||
+53,9,एवमुक्तवतो वाक्यं कुम्भकर्णस्य धीमतः । प्रत्युवाच ततो वाक्यं प्रहसन् राक्षसाधिपः ॥ ९ ॥,evamuktavato vākyaṃ kumbhakarṇasya dhīmataḥ | pratyuvāca tato vākyaṃ prahasan rākṣasādhipaḥ || 9 ||
+53,10,महोदरो ऽयं रामात्तु परित्रस्तो न संशयः । न हि रोचयते तात युद्धं युद्धविशारद ॥ १० ॥,mahodaro'yaṃ rāmāttu paritrasto na saṃśayaḥ | na hi rocayate tāta yuddhaṃ yuddhaviśārada || 10 ||
+53,11,कश्चिन्मे त्वत्समो नास्ति सौहृदेन बलेन च । गच्छ शत्रुवधाय त्वं कुम्भकर्णजयाय च ॥ ११ ॥,kaścinme tvatsamo nāsti sauhṛdena balena ca | gaccha śatruvadhāya tvaṃ kumbhakarṇajayāya ca || 11 ||
+53,12,आददे निशितं शूलं वेगाच्छत्रुनिबर्हणः । सर्वकालायसं दीप्तं तप्तकाञ्चनभूषणम् ॥ १२ ॥,ādade niśitaṃ śūlaṃ vegācchatrunibarhaṇaḥ | sarvakālāyasaṃ dīptaṃ taptakāñcanabhūṣaṇam || 12 ||
+53,13,इन्द्राशनिसमं भीमं वज्रप्रतिमगौरवम् । देवदानवगन्धर्वयक्षकिंनरसूदनम् ॥ १३ ॥,indrāśanisamaṃ bhīmaṃ vajrapratimagauravam | devadānavagandharvayakṣakiṃnarasūdanam || 13 ||
+53,14,रक्तमाल्य महादाम स्वतश्चोद्गतपावकम् । आदाय निशितं शूलं शत्रुशोणितरञ्जितम् । कुम्भकर्णो महातेजा रावणं वाक्यमब्रवीत् ॥ १४ ॥,raktamālya mahādāma svataścodgatapāvakam | ādāya niśitaṃ śūlaṃ śatruśoṇitarañjitam | kumbhakarṇo mahātejā rāvaṇaṃ vākyamabravīt || 14 ||
+53,15,गमिष्याम्यहमेकाकी तिष्ठत्विह बलं महत् । अद्य तान् क्षुधितः क्रुद्धो भक्षयिष्यामि वानरान् ॥ १५ ॥,gamiṣyāmyahamekākī tiṣṭhatviha balaṃ mahat | adya tān kṣudhitaḥ kruddho bhakṣayiṣyāmi vānarān || 15 ||
+53,16,कुम्भकर्णवचः श्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत् । सैन्यैः परिवृतो गच्��� शूलमुद्गलपाणिभिः ॥ १६ ॥,kumbhakarṇavacaḥ śrutvā rāvaṇo vākyamabravīt | sainyaiḥ parivṛto gaccha śūlamudgalapāṇibhiḥ || 16 ||
+53,17,वानरा हि महात्मानः शीघ्राश्च व्यवसायिनः । एकाकिनं प्रमत्तं वा नयेयुर्दशनैः क्षयम् ॥ १७ ॥,vānarā hi mahātmānaḥ śīghrāśca vyavasāyinaḥ | ekākinaṃ pramattaṃ vā nayeyurdaśanaiḥ kṣayam || 17 ||
+53,18,तस्मात् परमदुर्धर्षैः सैन्यैः परिवृतो व्रज । रक्षसामहितं सर्वं शत्रुपक्षं निसूदय ॥ १८ ॥,tasmāt paramadurdharṣaiḥ sainyaiḥ parivṛto vraja | rakṣasāmahitaṃ sarvaṃ śatrupakṣaṃ nisūdaya || 18 ||
+53,19,अथासनात् समुत्पत्य स्रजं मणिकृतान्तराम् । आबबन्ध महातेजाः कुम्भकर्णस्य रावणः ॥ १९ ॥,athāsanāt samutpatya srajaṃ maṇikṛtāntarām | ābabandha mahātejāḥ kumbhakarṇasya rāvaṇaḥ || 19 ||
+53,20,अङ्गदानङ्गुलीवेष्टान् वराण्याभरणानि च । हारं च शशिसंकाशमाबबन्ध महात्मनः ॥ २० ॥,aṅgadānaṅgulīveṣṭān varāṇyābharaṇāni ca | hāraṃ ca śaśisaṃkāśamābabandha mahātmanaḥ || 20 ||
+53,21,दिव्यानि च सुगन्धीनि माल्यदामानि रावणः । श्रोत्रे चासज्जयामास श्रीमती चास्य कुण्डले ॥ २१ ॥,divyāni ca sugandhīni mālyadāmāni rāvaṇaḥ | śrotre cāsajjayāmāsa śrīmatī cāsya kuṇḍale || 21 ||
+53,22,काञ्चनाङ्गदकेयूरो निष्काभरणभूषितः । कुम्भकर्णो बृहत्कर्णः सुहुतो ऽग्निरिवाबभौ ॥ २२ ॥,kāñcanāṅgadakeyūro niṣkābharaṇabhūṣitaḥ | kumbhakarṇo bṛhatkarṇaḥ suhuto'gnirivābabhau || 22 ||
+53,23,श्रोणीसूत्रेण महता मेचकेन विराजितः । अमृतोत्पादने नद्धो भुजंगेनेव मन्दरः ॥ २३ ॥,śroṇīsūtreṇa mahatā mecakena virājitaḥ | amṛtotpādane naddho bhujaṃgeneva mandaraḥ || 23 ||
+53,24,स काञ्चनं भारसहं निवातं विद्युत्प्रभं दीप्तमिवात्मभासा । आबध्यमानः कवचं रराज संध्याभ्रसंवीत इवाद्रिराजः ॥ २४ ॥,sa kāñcanaṃ bhārasahaṃ nivātaṃ vidyutprabhaṃ dīptamivātmabhāsā | ābadhyamānaḥ kavacaṃ rarāja saṃdhyābhrasaṃvīta ivādrirājaḥ || 24 ||
+53,25,सर्वाभरणनद्धाङ्गः शूलपाणिः स राक्षसः । त्रिविक्रमकृतोत्साहो नारायण इवाबभौ ॥ २५ ॥,sarvābharaṇanaddhāṅgaḥ śūlapāṇiḥ sa rākṣasaḥ | trivikramakṛtotsāho nārāyaṇa ivābabhau || 25 ||
+53,26,भ्रातरं संपरिष्वज्य कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । प्रणम्य शिरसा तस्मै संप्रतस्थे महाबलिः । तमाशीर्भिः प्रशस्ताभिः प्रेषयामास रावणः ॥ २६ ॥,bhrātaraṃ saṃpariṣvajya kṛtvā cāpi pradakṣiṇam | praṇamya śirasā tasmai saṃpratasthe mahābaliḥ | tamāśīrbhiḥ praśastābhiḥ preṣayāmāsa rāvaṇaḥ || 26 ||
+53,27,शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः सैन्यैश्चापि वरायुधैः । तं गजैश्च तुरंगैश्च स्यन्दनैश्चाम्बुदस्वनैः । अनुजग्मुर्महात्मानं रथिनो रथिनां वरम् ॥ २७ ॥,śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ sainyaiścāpi varāyudhaiḥ | taṃ gajaiśca turaṃgaiśca syandanaiścāmbudasvanaiḥ | anujagmurmahātmānaṃ rathino rathināṃ varam || 27 ||
+53,28,सर्पैरुष्ट्रैः खरैरश्वैः सिंहद्विपमृगद्विजैः । अनुजग्मुश्च तं घोरं कुम्भकर्णं महाबलम् ॥ २८ ॥,sarpairuṣṭraiḥ kharairaśvaiḥ siṃhadvipamṛgadvijaiḥ | anujagmuśca taṃ ghoraṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam || 28 ||
+53,29,स पुष्पवर्णैरवकी���्यमाणो धृतातपत्रः शितशूलपाणिः । मदोत्कटः शोणितगन्धमत्तो विनिर्ययौ दानवदेवशत्रुः ॥ २९ ॥,sa puṣpavarṇairavakīryamāṇo dhṛtātapatraḥ śitaśūlapāṇiḥ | madotkaṭaḥ śoṇitagandhamatto viniryayau dānavadevaśatruḥ || 29 ||
+53,30,पदातयश् अ बहवो महानादा महाबलाः । अन्वयू राक्षसा भीमा भीमाक्षाः शस्त्रपाणयः ॥ ३० ॥,padātayaś a bahavo mahānādā mahābalāḥ | anvayū rākṣasā bhīmā bhīmākṣāḥ śastrapāṇayaḥ || 30 ||
+53,31,रक्ताक्षाः सुमहाकाया नीलाञ्जनचयोपमाः । शूरानुद्यम्य खड्गांश्च निशितांश्च परश्वधान् ॥ ३१ ॥,raktākṣāḥ sumahākāyā nīlāñjanacayopamāḥ | śūrānudyamya khaḍgāṃśca niśitāṃśca paraśvadhān || 31 ||
+53,32,बहुव्यामांश्च विपुलान् क्षेपणीयान्दुरासदान् । तालस्कन्धांश्च विपुलान् क्षेपणीयान्दुरासदान् ॥ ३२ ॥,bahuvyāmāṃśca vipulān kṣepaṇīyāndurāsadān | tālaskandhāṃśca vipulān kṣepaṇīyāndurāsadān || 32 ||
+53,33,अथान्यद्वपुरादाय दारुणं लोमहर्षणम् । निष्पपात महातेजाः कुम्भकर्णो महाबलः ॥ ३३ ॥,athānyadvapurādāya dāruṇaṃ lomaharṣaṇam | niṣpapāta mahātejāḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ || 33 ||
+53,34,धनुःशतपरीणाहः स षट्शतसमुच्छितः । रौद्रः शकटचक्राक्षो महापर्वतसंनिभः ॥ ३४ ॥,dhanuḥśataparīṇāhaḥ sa ṣaṭśatasamucchitaḥ | raudraḥ śakaṭacakrākṣo mahāparvatasaṃnibhaḥ || 34 ||
+53,35,संनिपत्य च रक्षांसि दग्धशैलोपमो महान् । कुम्भकर्णो महावक्त्रः प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ ३५ ॥,saṃnipatya ca rakṣāṃsi dagdhaśailopamo mahān | kumbhakarṇo mahāvaktraḥ prahasannidamabravīt || 35 ||
+53,36,अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः । निर्दहिष्यामि संक्रुद्धः शलभानिव पावकः ॥ ३६ ॥,adya vānaramukhyānāṃ tāni yūthāni bhāgaśaḥ | nirdahiṣyāmi saṃkruddhaḥ śalabhāniva pāvakaḥ || 36 ||
+53,37,नापराध्यन्ति मे कामं वानरा वनचारिणः । जातिरस्मद्विधानां सा पुरोद्यानविभूषणम् ॥ ३७ ॥,nāparādhyanti me kāmaṃ vānarā vanacāriṇaḥ | jātirasmadvidhānāṃ sā purodyānavibhūṣaṇam || 37 ||
+53,38,पुररोधस्य मूलं तु राघवः सहलक्ष्मणः । हते तस्मिन् हतं सर्वं तं वधिष्यामि संयुगे ॥ ३८ ॥,purarodhasya mūlaṃ tu rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ | hate tasmin hataṃ sarvaṃ taṃ vadhiṣyāmi saṃyuge || 38 ||
+53,39,एवं तस्य ब्रुवाणस्य कुम्भकर्णस्य राक्षसाः । नादं चक्रुर्महाघोरं कम्पयन्त इवार्णवम् ॥ ३९ ॥,evaṃ tasya bruvāṇasya kumbhakarṇasya rākṣasāḥ | nādaṃ cakrurmahāghoraṃ kampayanta ivārṇavam || 39 ||
+53,40,तस्य निष्पततस्तूर्णं कुम्भकर्णस्य धीमतः । बभूवुर्घोररूपाणि निमित्तानि समन्ततः ॥ ४० ॥,tasya niṣpatatastūrṇaṃ kumbhakarṇasya dhīmataḥ | babhūvurghorarūpāṇi nimittāni samantataḥ || 40 ||
+53,41,उल्काशनियुता मेघा विनेदुश्च सुदारुणाः । ससागरवना चैव वसुधा समकम्पत ॥ ४१ ॥,ulkāśaniyutā meghā vineduśca sudāruṇāḥ | sasāgaravanā caiva vasudhā samakampata || 41 ||
+53,42,घोररूपाः शिवा नेदुः सज्वालकवलैर्मुखैः । मण्डलान्यपसव्यानि बबन्धुश्च विहंगमाः ॥ ४२ ॥,ghorarūpāḥ śivā neduḥ sajvālakavalairmukhaiḥ | maṇḍalānyapasavyāni babandhuśca vihaṃgamāḥ || 42 ||
+53,43,निष्पपात च गृध्रे ऽस्य शूले वै पथि गच्छतः । प्रास्फुरन्नयनं चास्य सव्यो बाहुरकम्पत ॥ ४३ ॥,niṣpapāta ca gṛdhre'sya śūle vai pathi gacchataḥ | prāsphurannayanaṃ cāsya savyo bāhurakampata || 43 ||
+53,44,निष्पपात तदा चोक्ला ज्वलन्ती भीमनिस्वना । आदित्यो निष्प्रभश्चासीन्न प्रवाति सुखो ऽनिलः ॥ ४४ ॥,niṣpapāta tadā coklā jvalantī bhīmanisvanā | ādityo niṣprabhaścāsīnna pravāti sukho'nilaḥ || 44 ||
+53,45,अचिन्तयन्महोत्पातानुत्थितांल् लोमहर्षणान् । निर्ययौ कुम्भकर्णस्तु कृतान्तबलचोदितः ॥ ४५ ॥,acintayanmahotpātānutthitāṃl lomaharṣaṇān | niryayau kumbhakarṇastu kṛtāntabalacoditaḥ || 45 ||
+53,46,स लङ्घयित्वा प्राकारं पद्भ्यां पर्वतसंनिभः । ददर्शाभ्रघनप्रख्यं वानरानीकमद्भुतम् ॥ ४६ ॥,sa laṅghayitvā prākāraṃ padbhyāṃ parvatasaṃnibhaḥ | dadarśābhraghanaprakhyaṃ vānarānīkamadbhutam || 46 ||
+53,47,ते दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं वानराः पर्वतोपमम् । वायुनुन्ना इव घना ययुः सर्वा दिशस्तदा ॥ ४७ ॥,te dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ vānarāḥ parvatopamam | vāyununnā iva ghanā yayuḥ sarvā diśastadā || 47 ||
+53,48,तद्वानरानीकमतिप्रचण्डं दिशो द्रवद्भिन्नमिवाभ्रजालम् । स कुम्भकर्णः समवेक्ष्य हर्षान्ननाद भूयो घनवद्घनाभः ॥ ४८ ॥,tadvānarānīkamatipracaṇḍaṃ diśo dravadbhinnamivābhrajālam | sa kumbhakarṇaḥ samavekṣya harṣānnanāda bhūyo ghanavadghanābhaḥ || 48 ||
+53,49,ते तस्य घोरं निनदं निशम्य यथा निनादं दिवि वारिदस्य । पेतुर्धरण्यां बहवः प्लवंगा निकृत्तमूला इव सालवृक्षाः ॥ ४९ ॥,te tasya ghoraṃ ninadaṃ niśamya yathā ninādaṃ divi vāridasya | peturdharaṇyāṃ bahavaḥ plavaṃgā nikṛttamūlā iva sālavṛkṣāḥ || 49 ||
+53,50,विपुलपरिघवान् स कुम्भकर्णो रिपुनिधनाय विनिःसृतो महात्मा । कपि गणभयमाददत् सुभीमं प्रभुरिव किंकरदण्डवान्युगान्ते ॥ ५० ॥,vipulaparighavān sa kumbhakarṇo ripunidhanāya viniḥsṛto mahātmā | kapi gaṇabhayamādadat subhīmaṃ prabhuriva kiṃkaradaṇḍavānyugānte || 50 ||
+54,1,स ननाद महानादं समुद्रमभिनादयन् । जनयन्निव निर्घातान् विधमन्निव पर्वतान् ॥ १ ॥,sa nanāda mahānādaṃ samudramabhinādayan | janayanniva nirghātān vidhamanniva parvatān || 1 ||
+54,2,तमवध्यं मघवता यमेन वरुणेन च । प्रेक्ष्य भीमाक्षमायान्तं वानरा विप्रदुद्रुवुः ॥ २ ॥,tamavadhyaṃ maghavatā yamena varuṇena ca | prekṣya bhīmākṣamāyāntaṃ vānarā vipradudruvuḥ || 2 ||
+54,3,तांस्तु विद्रवतो दृष्ट्वा वालिपुत्रो ऽङ्गदो ऽब्रवीत् । नलं नीलं गवाक्षं च कुमुदं च महाबलम् ॥ ३ ॥,tāṃstu vidravato dṛṣṭvā vāliputro'ṅgado'bravīt | nalaṃ nīlaṃ gavākṣaṃ ca kumudaṃ ca mahābalam || 3 ||
+54,4,आत्मानमत्र विस्मृत्य वीर्याण्यभिजनानि च । क्व गच्छत भयत्रस्ताः प्राकृता हरयो यथा ॥ ४ ॥,ātmānamatra vismṛtya vīryāṇyabhijanāni ca | kva gacchata bhayatrastāḥ prākṛtā harayo yathā || 4 ||
+54,5,साधु सौम्या निवर्तध्वं किं प्राणान्परिरक्षथ । नालं युद्धाय वै रक्षो महतीयं विभीषिकाः ॥ ५ ॥,sādhu saumyā nivartadhvaṃ kiṃ prāṇānparirakṣatha | nālaṃ yuddhāya vai rakṣo mahatīyaṃ vibhīṣikāḥ || 5 ||
+54,6,महतीमुत्थितामेनां राक्षसानां विभीषिकाम् । विक्रमाद्विधमिष्यामो निवर्तध्वं प्लवंगमाः ॥ ६ ॥,mahatīmutthitāmenāṃ rākṣasānāṃ vibhīṣikām | vikramādvidhamiṣyāmo nivartadhvaṃ plavaṃgamāḥ || 6 ||
+54,7,कृच्छ्रेण तु समाश्वास्य संगम्य च ततस्ततः । वृक्षाद्रिहस्ता हरयः संप्रतस्थू रणाजिरम् ॥ ७ ॥,kṛcchreṇa tu samāśvāsya saṃgamya ca tatastataḥ | vṛkṣādrihastā harayaḥ saṃpratasthū raṇājiram || 7 ||
+54,8,ते निवृत्य तु संक्रुद्धाः कुम्भकर्णं वनौकसः । निजघ्नुः परमक्रुद्धाः समदा इव कुञ्जराः । प्रांशुभिर्गिरिशृङ्गैश्च शिलाभिश्च महाबलाः ॥ ८ ॥,te nivṛtya tu saṃkruddhāḥ kumbhakarṇaṃ vanaukasaḥ | nijaghnuḥ paramakruddhāḥ samadā iva kuñjarāḥ | prāṃśubhirgiriśṛṅgaiśca śilābhiśca mahābalāḥ || 8 ||
+54,9,पादपैः पुष्पिताग्रैश्च हन्यमानो न कम्पते । तस्य गात्रेषु पतिता भिद्यन्ते शतशः शिलाः । पादपाः पुष्पिताग्राश्च भग्नाः पेतुर्महीतले ॥ ९ ॥,pādapaiḥ puṣpitāgraiśca hanyamāno na kampate | tasya gātreṣu patitā bhidyante śataśaḥ śilāḥ | pādapāḥ puṣpitāgrāśca bhagnāḥ peturmahītale || 9 ||
+54,10,सो ऽपि सैन्यानि संक्रुद्धो वानराणां महौजसाम् । ममन्थ परमायत्तो वनान्यग्निरिवोत्थितः ॥ १० ॥,so'pi sainyāni saṃkruddho vānarāṇāṃ mahaujasām | mamantha paramāyatto vanānyagnirivotthitaḥ || 10 ||
+54,11,लोहितार्द्रास्तु बहवः शेरते वानरर्षभाः । निरस्ताः पतिता भूमौ ताम्रपुष्पा इव द्रुमाः ॥ ११ ॥,lohitārdrāstu bahavaḥ śerate vānararṣabhāḥ | nirastāḥ patitā bhūmau tāmrapuṣpā iva drumāḥ || 11 ||
+54,12,लङ्घयन्तः प्रधावन्तो वानरा नावलोकयन् । के चित् समुद्रे पतिताः के चिद्गगनमाश्रिताः ॥ १२ ॥,laṅghayantaḥ pradhāvanto vānarā nāvalokayan | ke cit samudre patitāḥ ke cidgaganamāśritāḥ || 12 ||
+54,13,वध्यमानास्तु ते वीरा राक्षसेन बलीयसा । सागरं येन ते तीर्णाः पथा तेनैव दुद्रुवुः ॥ १३ ॥,vadhyamānāstu te vīrā rākṣasena balīyasā | sāgaraṃ yena te tīrṇāḥ pathā tenaiva dudruvuḥ || 13 ||
+54,14,ते स्थलानि तथा निम्नं विषण्णवदना भयात् । ऋक्षा वृक्षान् समारूढाः के चित् पर्वतमाश्रिताः ॥ १४ ॥,te sthalāni tathā nimnaṃ viṣaṇṇavadanā bhayāt | ṛkṣā vṛkṣān samārūḍhāḥ ke cit parvatamāśritāḥ || 14 ||
+54,15,ममज्जुरर्णवे के चिद्गुहाः के चित् समाश्रिताः । निषेदुः प्लवगाः के चित् के चिन्नैवावतस्थिरे ॥ १५ ॥,mamajjurarṇave ke cidguhāḥ ke cit samāśritāḥ | niṣeduḥ plavagāḥ ke cit ke cinnaivāvatasthire || 15 ||
+54,16,तान् समीक्ष्याङ्गदो भङ्गान् वानरानिदमब्रवीत् । अवतिष्ठत युध्यामो निवर्तध्वं प्लवंगमाः ॥ १६ ॥,tān samīkṣyāṅgado bhaṅgān vānarānidamabravīt | avatiṣṭhata yudhyāmo nivartadhvaṃ plavaṃgamāḥ || 16 ||
+54,17,भग्नानां वो न पश्यामि परिगम्य महीमिमाम् । स्थानं सर्वे निवर्तध्वं किं प्राणान्परिरक्षथ ॥ १७ ॥,bhagnānāṃ vo na paśyāmi parigamya mahīmimām | sthānaṃ sarve nivartadhvaṃ kiṃ prāṇānparirakṣatha || 17 ||
+54,18,निरायुधानां द्रवतामसंगगतिपौरुषाः । दारा ह्यपहसिष्यन्ति स वै घातस्तु जीविताम् ॥ १८ ॥,nirāyudhānāṃ dravatāmasaṃgagatipauruṣāḥ | dārā hyapahasiṣyanti sa vai ghātastu jīvitām || 18 ||
+54,19,कुलेषु जाताः सर्वे स्म विस्तीर्णेषु महत्सु च । अनार्याः खलु यद्भीतास्त्यक्त्वा वीर्यं प्रधावत ॥ १९ ॥,kuleṣu jātāḥ sarve sma vistīrṇeṣu mahatsu ca | anāryāḥ khalu yadbhītāstyaktvā vīryaṃ pradhāvata || 19 ||
+54,20,विकत्थनानि वो यानि यदा वै जनसंसदि । तानि वः क्व च यतानि सोदग्राणि महान्ति च ॥ २० ॥,vikatthanāni vo yāni yadā vai janasaṃsadi | tāni vaḥ kva ca yatāni sodagrāṇi mahānti ca || 20 ||
+54,21,भीरुप्रवादाः श्रूयन्ते यस्तु जीवति धिक्कृतः । मार्गः सत्पुरुषैर्जुष्टः सेव्यतां त्यज्यतां भयम् ॥ २१ ॥,bhīrupravādāḥ śrūyante yastu jīvati dhikkṛtaḥ | mārgaḥ satpuruṣairjuṣṭaḥ sevyatāṃ tyajyatāṃ bhayam || 21 ||
+54,22,शयामहे वा निहताः पृथिव्यामल्पजीविताः । दुष्प्रापं ब्रह्मलोकं वा प्राप्नुमो युधि सूदिताः । संप्राप्नुयामः कीर्तिं वा निहत्य शत्रुमाहवे ॥ २२ ॥,śayāmahe vā nihatāḥ pṛthivyāmalpajīvitāḥ | duṣprāpaṃ brahmalokaṃ vā prāpnumo yudhi sūditāḥ | saṃprāpnuyāmaḥ kīrtiṃ vā nihatya śatrumāhave || 22 ||
+54,23,न कुम्भकर्णः काकुत्स्थं दृष्ट्वा जीवन् गमिष्यति । दीप्यमानमिवासाद्य पतंगो ज्वलनं यथा ॥ २३ ॥,na kumbhakarṇaḥ kākutsthaṃ dṛṣṭvā jīvan gamiṣyati | dīpyamānamivāsādya pataṃgo jvalanaṃ yathā || 23 ||
+54,24,पलायनेन चोद्दिष्टाः प्राणान् रक्षामहे वयम् । एकेन बहवो भग्ना यशो नाशं गमिष्यति ॥ २४ ॥,palāyanena coddiṣṭāḥ prāṇān rakṣāmahe vayam | ekena bahavo bhagnā yaśo nāśaṃ gamiṣyati || 24 ||
+54,25,एवं ब्रुवाणं तं शूरमङ्गदं कनकाङ्गदम् । द्रवमाणास्ततो वाक्यमूचुः शूरविगर्हितम् ॥ २५ ॥,evaṃ bruvāṇaṃ taṃ śūramaṅgadaṃ kanakāṅgadam | dravamāṇāstato vākyamūcuḥ śūravigarhitam || 25 ||
+54,26,कृतं नः कदनं घोरं कुम्भकर्णेन रक्षसा । न स्थानकालो गच्छामो दयितं जीवितं हि नः ॥ २६ ॥,kṛtaṃ naḥ kadanaṃ ghoraṃ kumbhakarṇena rakṣasā | na sthānakālo gacchāmo dayitaṃ jīvitaṃ hi naḥ || 26 ||
+54,27,एतावदुक्त्वा वचनं सर्वे ते भेजिरे दिशः । भीमं भीमाक्षमायान्तं दृष्ट्वा वानरयूथपाः ॥ २७ ॥,etāvaduktvā vacanaṃ sarve te bhejire diśaḥ | bhīmaṃ bhīmākṣamāyāntaṃ dṛṣṭvā vānarayūthapāḥ || 27 ||
+54,28,द्रवमाणास्तु ते वीरा अङ्गदेन वलीमुखाः । सान्त्वैश्च बहुमानैश्च ततः सर्वे निवर्तिताः ॥ २८ ॥,dravamāṇāstu te vīrā aṅgadena valīmukhāḥ | sāntvaiśca bahumānaiśca tataḥ sarve nivartitāḥ || 28 ||
+54,29,ऋषभशरभमैन्दधूम्रनीलाः कुमुदसुषेणगवाक्षरम्भताराः । द्विविदपनसवायुपुत्रमुख्यास्त्वरिततराभिमुखं रणं प्रयाताः ॥ २९ ॥,ṛṣabhaśarabhamaindadhūmranīlāḥ kumudasuṣeṇagavākṣarambhatārāḥ | dvividapanasavāyuputramukhyāstvaritatarābhimukhaṃ raṇaṃ prayātāḥ || 29 ||
+55,1,ते निवृत्ता महाकायाः श्रुत्वाङ्गदवचस्तदा । नैष्ठिकीं बुद्धिमास्थाय सर्वे संग्रामकाङ्क्षिणः ॥ १ ॥,te nivṛttā mahākāyāḥ śrutvāṅgadavacastadā | naiṣṭhikīṃ buddhimāsthāya sarve saṃgrāmakāṅkṣiṇaḥ || 1 ||
+55,2,समुदीरितवीर्यास्ते समारोपितविक्रमाः । पर्यवस्थापिता वाक्यैरङ्ग���ेन वलीमुखाः ॥ २ ॥,samudīritavīryāste samāropitavikramāḥ | paryavasthāpitā vākyairaṅgadena valīmukhāḥ || 2 ||
+55,3,प्रयाताश्च गता हर्षं मरणे कृतनिश्चयाः । चक्रुः सुतुमुलं युद्धं वानरास्त्यक्तजीविताः ॥ ३ ॥,prayātāśca gatā harṣaṃ maraṇe kṛtaniścayāḥ | cakruḥ sutumulaṃ yuddhaṃ vānarāstyaktajīvitāḥ || 3 ||
+55,4,अथ वृक्षान्महाकायाः सानूनि सुमहान्ति च । वानरास्तूर्णमुद्यम्य कुम्भकर्णमभिद्रवन् ॥ ४ ॥,atha vṛkṣānmahākāyāḥ sānūni sumahānti ca | vānarāstūrṇamudyamya kumbhakarṇamabhidravan || 4 ||
+55,5,स कुम्भकर्णः संक्रुद्धो गदामुद्यम्य वीर्यवान् । अर्दयन् सुमहाकायः समन्ताद्व्याक्षिपद् रिपून् ॥ ५ ॥,sa kumbhakarṇaḥ saṃkruddho gadāmudyamya vīryavān | ardayan sumahākāyaḥ samantādvyākṣipad ripūn || 5 ||
+55,6,शतानि सप्त चाष्टौ च सहस्राणि च वानराः । प्रकीर्णाः शेरते भूमौ कुम्भकर्णेन पोथिताः ॥ ६ ॥,śatāni sapta cāṣṭau ca sahasrāṇi ca vānarāḥ | prakīrṇāḥ śerate bhūmau kumbhakarṇena pothitāḥ || 6 ||
+55,7,षोडशाष्टौ च दश च विंशत्त्रिंशत्तथैव च । परिक्षिप्य च बाहुभ्यां खादन् विपरिधावति । भक्षयन्भृशसंक्रुद्धो गरुडः पन्नगानिव ॥ ७ ॥,ṣoḍaśāṣṭau ca daśa ca viṃśattriṃśattathaiva ca | parikṣipya ca bāhubhyāṃ khādan viparidhāvati | bhakṣayanbhṛśasaṃkruddho garuḍaḥ pannagāniva || 7 ||
+55,8,हनूमाञ् शैलशृङ्गाणि वृक्षांश्च विविधान्बहून् । ववर्ष कुम्भकर्णस्य शिरस्यम्बरमास्थितः ॥ ८ ॥,hanūmāñ śailaśṛṅgāṇi vṛkṣāṃśca vividhānbahūn | vavarṣa kumbhakarṇasya śirasyambaramāsthitaḥ || 8 ||
+55,9,तानि पर्वतशृङ्गाणि शूलेन तु बिभेद ह । बभञ्ज वृक्षवर्षं च कुम्भकर्णो महाबलः ॥ ९ ॥,tāni parvataśṛṅgāṇi śūlena tu bibheda ha | babhañja vṛkṣavarṣaṃ ca kumbhakarṇo mahābalaḥ || 9 ||
+55,10,ततो हरीणां तदनीकमुग्रं दुद्राव शूलं निशितं प्रगृह्य । तस्थौ ततो ऽस्यापततः पुरस्तान्महीधराग्रं हनुमान्प्रगृह्य ॥ १० ॥,tato harīṇāṃ tadanīkamugraṃ dudrāva śūlaṃ niśitaṃ pragṛhya | tasthau tato'syāpatataḥ purastānmahīdharāgraṃ hanumānpragṛhya || 10 ||
+55,11,स कुम्भकर्णं कुपितो जघान वेगेन शैलोत्तमभीमकायम् । स चुक्षुभे तेन तदाभिबूतो मेदार्द्रगात्रो रुधिरावसिक्तः ॥ ११ ॥,sa kumbhakarṇaṃ kupito jaghāna vegena śailottamabhīmakāyam | sa cukṣubhe tena tadābhibūto medārdragātro rudhirāvasiktaḥ || 11 ||
+55,12,स शूलमाविध्य तडित्प्रकाशं गिरिं यथा प्रज्वलिताग्रशृङ्गम् । बाह्वन्तरे मारुतिमाजघान गुहो ऽचलं क्रौञ्चमिवोग्रशक्त्या ॥ १२ ॥,sa śūlamāvidhya taḍitprakāśaṃ giriṃ yathā prajvalitāgraśṛṅgam | bāhvantare mārutimājaghāna guho'calaṃ krauñcamivograśaktyā || 12 ||
+55,13,स शूलनिर्भिन्न महाभुजान्तरः प्रविह्वलः शोणितमुद्वमन्मुखात् । ननाद भीमं हनुमान्महाहवे युगान्तमेघस्तनितस्वनोपमम् ॥ १३ ॥,sa śūlanirbhinna mahābhujāntaraḥ pravihvalaḥ śoṇitamudvamanmukhāt | nanāda bhīmaṃ hanumānmahāhave yugāntameghastanitasvanopamam || 13 ||
+55,14,ततो विनेदुः सहसा प्रहृष्टा रक्षोगणास्तं व्यथितं समीक्ष्य । प्लवंगमास्तु व्यथिता भयार्ताः प्���दुद्रुवुः संयति कुम्भकर्णात् ॥ १४ ॥,tato vineduḥ sahasā prahṛṣṭā rakṣogaṇāstaṃ vyathitaṃ samīkṣya | plavaṃgamāstu vyathitā bhayārtāḥ pradudruvuḥ saṃyati kumbhakarṇāt || 14 ||
+55,15,नीलश्चिक्षेप शैलाग्रं कुम्भकर्णाय धीमते । तमापतन्तं संप्रेक्ष्य मुष्टिनाभिजघान ह ॥ १५ ॥,nīlaścikṣepa śailāgraṃ kumbhakarṇāya dhīmate | tamāpatantaṃ saṃprekṣya muṣṭinābhijaghāna ha || 15 ||
+55,16,मुष्टिप्रहाराभिहतं तच्छैलाग्रं व्यशीर्यत । सविस्फुलिङ्गं सज्वालं निपपात महीतले ॥ १६ ॥,muṣṭiprahārābhihataṃ tacchailāgraṃ vyaśīryata | savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ nipapāta mahītale || 16 ||
+55,17,ऋषभः शरभो नीलो गवाक्षो गन्धमादनः । पञ्चवानरशार्दूलाः कुम्भकर्णमुपाद्रवन् ॥ १७ ॥,ṛṣabhaḥ śarabho nīlo gavākṣo gandhamādanaḥ | pañcavānaraśārdūlāḥ kumbhakarṇamupādravan || 17 ||
+55,18,शैलैर्वृक्षैस्तलैः पादैर्मुष्टिभिश्च महाबलाः । कुम्भकर्णं महाकायं सर्वतो ऽभिनिजघ्निरे ॥ १८ ॥,śailairvṛkṣaistalaiḥ pādairmuṣṭibhiśca mahābalāḥ | kumbhakarṇaṃ mahākāyaṃ sarvato'bhinijaghnire || 18 ||
+55,19,स्पर्शानिव प्रहारांस्तान् वेदयानो न विव्यथे । ऋषभं तु महावेगं बाहुभ्यां परिषस्वजे ॥ १९ ॥,sparśāniva prahārāṃstān vedayāno na vivyathe | ṛṣabhaṃ tu mahāvegaṃ bāhubhyāṃ pariṣasvaje || 19 ||
+55,20,कुम्भकर्णभुजाभ्यां तु पीडितो वानरर्षभः । निपपातर्षभो भीमः प्रमुखागतशोणितः ॥ २० ॥,kumbhakarṇabhujābhyāṃ tu pīḍito vānararṣabhaḥ | nipapātarṣabho bhīmaḥ pramukhāgataśoṇitaḥ || 20 ||
+55,21,मुष्टिना शरभं हत्वा जानुना नीलमाहवे । आजघान गवाक्षं च तलेनेन्द्ररिपुस्तदा ॥ २१ ॥,muṣṭinā śarabhaṃ hatvā jānunā nīlamāhave | ājaghāna gavākṣaṃ ca talenendraripustadā || 21 ||
+55,22,दत्तप्रहरव्यथिता मुमुहुः शोणितोक्षिताः । निपेतुस्ते तु मेदिन्यां निकृत्ता इव किंशुकाः ॥ २२ ॥,dattapraharavyathitā mumuhuḥ śoṇitokṣitāḥ | nipetuste tu medinyāṃ nikṛttā iva kiṃśukāḥ || 22 ||
+55,23,तेषु वानरमुख्येषु पतितेषु महात्मसु । वानराणां सहस्राणि कुम्भकर्णं प्रदुद्रुवुः ॥ २३ ॥,teṣu vānaramukhyeṣu patiteṣu mahātmasu | vānarāṇāṃ sahasrāṇi kumbhakarṇaṃ pradudruvuḥ || 23 ||
+55,24,तं शैलमिव शैलाभाः सर्वे तु प्लवगर्षभाः । समारुह्य समुत्पत्य ददंशुश्च महाबलाः ॥ २४ ॥,taṃ śailamiva śailābhāḥ sarve tu plavagarṣabhāḥ | samāruhya samutpatya dadaṃśuśca mahābalāḥ || 24 ||
+55,25,तं नखैर्दशनैश्चापि मुष्टिभिर्जानुभिस्तथा । कुम्भकर्णं महाकायं ते जघ्नुः प्लवगर्षभाः ॥ २५ ॥,taṃ nakhairdaśanaiścāpi muṣṭibhirjānubhistathā | kumbhakarṇaṃ mahākāyaṃ te jaghnuḥ plavagarṣabhāḥ || 25 ||
+55,26,स वानरसहस्रैस्तैराचितः पर्वतोपमः । रराज राक्षसव्याघ्रो गिरिरात्मरुहैरिव ॥ २६ ॥,sa vānarasahasraistairācitaḥ parvatopamaḥ | rarāja rākṣasavyāghro girirātmaruhairiva || 26 ||
+55,27,बाहुभ्यां वानरान् सर्वान्प्रगृह्य स महाबलः । भक्षयामास संक्रुद्धो गरुडः पन्नगानिव ॥ २७ ॥,bāhubhyāṃ vānarān sarvānpragṛhya sa mahābalaḥ | bhakṣayāmāsa saṃkruddho garuḍaḥ pannagāniva || 27 ||
+55,28,प्रक्षिप्ताः कुम्भकर्णेन वक्त्रे पातालसंनिभे । नासा पुटाभ्यां निर्जग्मुः कर्णाभ्यां चैव वानराः ॥ २८ ॥,prakṣiptāḥ kumbhakarṇena vaktre pātālasaṃnibhe | nāsā puṭābhyāṃ nirjagmuḥ karṇābhyāṃ caiva vānarāḥ || 28 ||
+55,29,भक्षयन्भृशसंक्रुद्धो हरीन्पर्वतसंनिभः । बभञ्ज वानरान् सर्वान् संक्रुद्धो राक्षसोत्तमः ॥ २९ ॥,bhakṣayanbhṛśasaṃkruddho harīnparvatasaṃnibhaḥ | babhañja vānarān sarvān saṃkruddho rākṣasottamaḥ || 29 ||
+55,30,मांसशोणितसंक्लेदां भूमिं कुर्वन् स राक्षसः । चचार हरिसैन्येषु कालाग्निरिव मूर्छितः ॥ ३० ॥,māṃsaśoṇitasaṃkledāṃ bhūmiṃ kurvan sa rākṣasaḥ | cacāra harisainyeṣu kālāgniriva mūrchitaḥ || 30 ||
+55,31,वज्रहस्तो यथा शक्रः पाशहस्त इवान्तकः । शूलहस्तो बभौ तस्मिन् कुम्भकर्णो महाबलः ॥ ३१ ॥,vajrahasto yathā śakraḥ pāśahasta ivāntakaḥ | śūlahasto babhau tasmin kumbhakarṇo mahābalaḥ || 31 ||
+55,32,यथा शुष्काण्यरण्यानि ग्रीष्मे दहति पावकः । तथा वानरसैन्यानि कुम्भकर्णो विनिर्दहत् ॥ ३२ ॥,yathā śuṣkāṇyaraṇyāni grīṣme dahati pāvakaḥ | tathā vānarasainyāni kumbhakarṇo vinirdahat || 32 ||
+55,33,ततस्ते वध्यमानास्तु हतयूथा विनायकाः । वानरा भयसंविग्ना विनेदुर्विस्वरं भृशम् ॥ ३३ ॥,tataste vadhyamānāstu hatayūthā vināyakāḥ | vānarā bhayasaṃvignā vinedurvisvaraṃ bhṛśam || 33 ||
+55,34,अनेकशो वध्यमानाः कुम्भकर्णेन वानराः । राघवं शरणं जग्मुर्व्यथिताः खिन्नचेतसः ॥ ३४ ॥,anekaśo vadhyamānāḥ kumbhakarṇena vānarāḥ | rāghavaṃ śaraṇaṃ jagmurvyathitāḥ khinnacetasaḥ || 34 ||
+55,35,तमापतन्तं संप्रेक्ष्य कुम्भकर्णं महाबलम् । उत्पपात तदा वीरः सुग्रीवो वानराधिपः ॥ ३५ ॥,tamāpatantaṃ saṃprekṣya kumbhakarṇaṃ mahābalam | utpapāta tadā vīraḥ sugrīvo vānarādhipaḥ || 35 ||
+55,36,स पर्वताग्रमुत्क्षिप्य समाविध्य महाकपिः । अभिदुद्राव वेगेन कुम्भकर्णं महाबलम् ॥ ३६ ॥,sa parvatāgramutkṣipya samāvidhya mahākapiḥ | abhidudrāva vegena kumbhakarṇaṃ mahābalam || 36 ||
+55,37,तमापतन्तं संप्रेक्ष्य कुम्भकर्णः प्लवंगमम् । तस्थौ विवृतसर्वाङ्गो वानरेन्द्रस्य संमुखः ॥ ३७ ॥,tamāpatantaṃ saṃprekṣya kumbhakarṇaḥ plavaṃgamam | tasthau vivṛtasarvāṅgo vānarendrasya saṃmukhaḥ || 37 ||
+55,38,कपिशोणितदिग्धाङ्गं भक्षयन्तं महाकपीन् । कुम्भकर्णं स्थितं दृष्ट्वा सुग्रीवो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३८ ॥,kapiśoṇitadigdhāṅgaṃ bhakṣayantaṃ mahākapīn | kumbhakarṇaṃ sthitaṃ dṛṣṭvā sugrīvo vākyamabravīt || 38 ||
+55,39,पातिताश्च त्वया वीराः कृतं कर्म सुदुष्करम् । भक्षितानि च सैन्यानि प्राप्तं ते परमं यशः ॥ ३९ ॥,pātitāśca tvayā vīrāḥ kṛtaṃ karma suduṣkaram | bhakṣitāni ca sainyāni prāptaṃ te paramaṃ yaśaḥ || 39 ||
+55,40,त्यज तद्वानरानीकं प्राकृतैः किं करिष्यसि । सहस्वैकं निपातं मे पर्वतस्यास्य राक्षस ॥ ४० ॥,tyaja tadvānarānīkaṃ prākṛtaiḥ kiṃ kariṣyasi | sahasvaikaṃ nipātaṃ me parvatasyāsya rākṣasa || 40 ||
+55,41,तद्वाक्यं हरिराजस्य सत्त्वधैर्यसमन्वितम् । श्रुत्वा राक्षसशार्दूलः कुम्भकर्णो ऽब्रवीद्वचः ॥ ४१ ॥,tadvākyaṃ harirājasya sattvadhairyasamanvitam | śrutvā rākṣasaśārdūlaḥ kumbhakarṇo'bravīdvacaḥ || 41 ||
+55,42,प्रजापतेस्तु पौत्रस्त्वं तथैवर्क्षरजःसुतः । श्रुतपौरुषसंपन्नस्तस्माद्गर्जसि वानर ॥ ४२ ॥,prajāpatestu pautrastvaṃ tathaivarkṣarajaḥsutaḥ | śrutapauruṣasaṃpannastasmādgarjasi vānara || 42 ||
+55,43,स कुम्भकर्णस्य वचो निशम्य व्याविध्य शैलं सहसा मुमोच । तेनाजघानोरसि कुम्भकर्णं शैलेन वज्राशनिसंनिभेन ॥ ४३ ॥,sa kumbhakarṇasya vaco niśamya vyāvidhya śailaṃ sahasā mumoca | tenājaghānorasi kumbhakarṇaṃ śailena vajrāśanisaṃnibhena || 43 ||
+55,44,तच्छैलशृङ्गं सहसा विकीर्णं भुजान्तरे तस्य तदा विशाले । ततो विषेदुः सहसा प्लवंगमा रक्षोगणाश्चापि मुदा विनेदुः ॥ ४४ ॥,tacchailaśṛṅgaṃ sahasā vikīrṇaṃ bhujāntare tasya tadā viśāle | tato viṣeduḥ sahasā plavaṃgamā rakṣogaṇāścāpi mudā vineduḥ || 44 ||
+55,45,स शैलशृङ्गाभिहतश्चुकोप ननाद कोपाच्च विवृत्य वक्त्रम् । व्याविध्य शूलं च तडित्प्रकाशं चिक्षेप हर्यृक्षपतेर्वधाय ॥ ४५ ॥,sa śailaśṛṅgābhihataścukopa nanāda kopācca vivṛtya vaktram | vyāvidhya śūlaṃ ca taḍitprakāśaṃ cikṣepa haryṛkṣapatervadhāya || 45 ||
+55,46,तत् कुम्भकर्णस्य भुजप्रविद्धं शूलं शितं काञ्चनदामजुष्टम् । क्षिप्रं समुत्पत्य निगृह्य दोर्भ्यां बभञ्ज वेगेन सुतो ऽनिलस्य ॥ ४६ ॥,tat kumbhakarṇasya bhujapraviddhaṃ śūlaṃ śitaṃ kāñcanadāmajuṣṭam | kṣipraṃ samutpatya nigṛhya dorbhyāṃ babhañja vegena suto'nilasya || 46 ||
+55,47,कृतं भारसहस्रस्य शूलं कालायसं महत् । बभञ्ज जनौमारोप्य प्रहृष्टः प्लवगर्षभः ॥ ४७ ॥,kṛtaṃ bhārasahasrasya śūlaṃ kālāyasaṃ mahat | babhañja janaumāropya prahṛṣṭaḥ plavagarṣabhaḥ || 47 ||
+55,48,स तत्तदा भग्नमवेक्ष्य शूलं चुकोप रक्षोऽधिपतिर्महात्मा । उत्पाट्य लङ्कामलयात् स शृङ्गं जघान सुग्रीवमुपेत्य तेन ॥ ४८ ॥,sa tattadā bhagnamavekṣya śūlaṃ cukopa rakṣo'dhipatirmahātmā | utpāṭya laṅkāmalayāt sa śṛṅgaṃ jaghāna sugrīvamupetya tena || 48 ||
+55,49,स शैलशृङ्गाभिहतो विसंज्ञः पपात भूमौ युधि वानरेन्द्रः । तं प्रेक्ष्य भूमौ पतितं विसंज्ञं नेदुः प्रहृष्टा युधि यातुधानाः ॥ ४९ ॥,sa śailaśṛṅgābhihato visaṃjñaḥ papāta bhūmau yudhi vānarendraḥ | taṃ prekṣya bhūmau patitaṃ visaṃjñaṃ neduḥ prahṛṣṭā yudhi yātudhānāḥ || 49 ||
+55,50,तमभ्युपेत्याद्भुतघोरवीर्यं स कुम्भकर्णो युधि वानरेन्द्रम् । जहार सुग्रीवमभिप्रगृह्य यथानिलो मेघमतिप्रचण्डः ॥ ५० ॥,tamabhyupetyādbhutaghoravīryaṃ sa kumbhakarṇo yudhi vānarendram | jahāra sugrīvamabhipragṛhya yathānilo meghamatipracaṇḍaḥ || 50 ||
+55,51,स तं महामेघनिकाशरूपमुत्पाट्य गच्छन्युधि कुम्भकर्णः । रराज मेरुप्रतिमानरूपो मेरुर्यथात्युच्छ्रितघोरशृङ्गः ॥ ५१ ॥,sa taṃ mahāmeghanikāśarūpamutpāṭya gacchanyudhi kumbhakarṇaḥ | rarāja merupratimānarūpo meruryathātyucchritaghoraśṛṅgaḥ || 51 ||
+55,52,ततः समुत्पाट्य जगाम वीरः संस्तूयमानो युधि राक्षसेन्द्रैः । शृण्वन्निनादं त्रिदशालयानां प्लवंगराजग्रहविस्मितानाम् ॥ ५२ ॥,tataḥ samutpāṭya jagāma vīraḥ saṃstūyamāno yudhi rākṣasendraiḥ | śṛṇvanninādaṃ tridaśālayānāṃ plavaṃgarājagrahavismitānām || 52 ||
+55,53,ततस्तमादाय तदा स मेने हरीन्द्रमिन्द्रोपममिन्द्रवीर्यः । अस्मिन् हृते सर्वमिदं हृतं स्यात् सराघवं सैन्यमितीन्द्रशत्रुः ॥ ५३ ॥,tatastamādāya tadā sa mene harīndramindropamamindravīryaḥ | asmin hṛte sarvamidaṃ hṛtaṃ syāt sarāghavaṃ sainyamitīndraśatruḥ || 53 ||
+55,54,विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वानराणां ततस्ततः । कुम्भकर्णेन सुग्रीवं गृहीतं चापि वानरम् ॥ ५४ ॥,vidrutāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā vānarāṇāṃ tatastataḥ | kumbhakarṇena sugrīvaṃ gṛhītaṃ cāpi vānaram || 54 ||
+55,55,हनूमांश्चिन्तयामास मतिमान्मारुतात्मजः । एवं गृहीते सुग्रीवे किं कर्तव्यं मया भवेत् ॥ ५५ ॥,hanūmāṃścintayāmāsa matimānmārutātmajaḥ | evaṃ gṛhīte sugrīve kiṃ kartavyaṃ mayā bhavet || 55 ||
+55,56,यद्वै न्याय्यं मया कर्तुं तत् करिष्यामि सर्वथा । भूत्वा पर्वतसंकाशो नाशयिष्यामि राक्षसं ॥ ५६ ॥,yadvai nyāyyaṃ mayā kartuṃ tat kariṣyāmi sarvathā | bhūtvā parvatasaṃkāśo nāśayiṣyāmi rākṣasaṃ || 56 ||
+55,57,मया हते संयति कुम्भकर्णे महाबले मुष्टिविशीर्णदेहे । विमोचिते वानरपार्थिवे च भवन्तु हृष्टाः प्रवगाः समग्राः ॥ ५७ ॥,mayā hate saṃyati kumbhakarṇe mahābale muṣṭiviśīrṇadehe | vimocite vānarapārthive ca bhavantu hṛṣṭāḥ pravagāḥ samagrāḥ || 57 ||
+55,58,अथ वा स्वयमप्येष मोक्षं प्राप्स्यति पार्थिवः । गृहीतो ऽयं यदि भवेत्त्रिदशैः सासुरोरगैः ॥ ५८ ॥,atha vā svayamapyeṣa mokṣaṃ prāpsyati pārthivaḥ | gṛhīto'yaṃ yadi bhavettridaśaiḥ sāsuroragaiḥ || 58 ||
+55,59,मन्ये न तावदात्मानं बुध्यते वानराधिपः । शैलप्रहाराभिहतः कुम्भकर्णेन संयुगे ॥ ५९ ॥,manye na tāvadātmānaṃ budhyate vānarādhipaḥ | śailaprahārābhihataḥ kumbhakarṇena saṃyuge || 59 ||
+55,60,अयं मुहूर्तात् सुग्रीवो लब्धसंज्ञो महाहवे । आत्मनो वानराणां च यत् पथ्यं तत् करिष्यति ॥ ६० ॥,ayaṃ muhūrtāt sugrīvo labdhasaṃjño mahāhave | ātmano vānarāṇāṃ ca yat pathyaṃ tat kariṣyati || 60 ||
+55,61,मया तु मोक्षितस्यास्य सुग्रीवस्य महात्मनः । अप्रीतश्च भवेत् कष्टा कीर्तिनाशश्च शाश्वतः ॥ ६१ ॥,mayā tu mokṣitasyāsya sugrīvasya mahātmanaḥ | aprītaśca bhavet kaṣṭā kīrtināśaśca śāśvataḥ || 61 ||
+55,62,तस्मान्मुहूर्तं काङ्क्षिष्ये विक्रमं पार्थिवस्य नः । भिन्नं च वानरानीकं तावदाश्वासयाम्यहम् ॥ ६२ ॥,tasmānmuhūrtaṃ kāṅkṣiṣye vikramaṃ pārthivasya naḥ | bhinnaṃ ca vānarānīkaṃ tāvadāśvāsayāmyaham || 62 ||
+55,63,इत्येवं चिन्तयित्वा तु हनूमान्मारुतात्मजः । भूयः संस्तम्भयामास वानराणां महाचमूम् ॥ ६३ ॥,ityevaṃ cintayitvā tu hanūmānmārutātmajaḥ | bhūyaḥ saṃstambhayāmāsa vānarāṇāṃ mahācamūm || 63 ||
+55,64,स कुम्भकर्णो ऽथ विवेश लङ्कां स्फुरन्तमादाय महाहरिं तम् । विमानचर्यागृहगोपुरस्थैः पुष्पाग्र्यवर्षैरवकीर्यमाणः ॥ ६४ ॥,sa kumbhakarṇo'tha viveśa laṅkāṃ sphurantamādāya mahāhariṃ tam | vimānacaryāgṛhagopurasthaiḥ puṣpāgryavarṣairavakīryamāṇaḥ || 64 ||
+55,65,ततः स संज्ञामुपलभ्य कृच्छ्राद्बलीयसस्तस्��� भुजान्तरस्थः । अवेक्षमाणः पुरराजमार्गं विचिन्तयामास मुहुर्महात्मा ॥ ६५ ॥,tataḥ sa saṃjñāmupalabhya kṛcchrādbalīyasastasya bhujāntarasthaḥ | avekṣamāṇaḥ purarājamārgaṃ vicintayāmāsa muhurmahātmā || 65 ||
+55,66,एवं गृहीतेन कथं नु नाम शक्यं मया संप्रति कर्तुमद्य । तथा करिष्यामि यथा हरीणां भविष्यतीष्टं च हितं च कार्यम् ॥ ६६ ॥,evaṃ gṛhītena kathaṃ nu nāma śakyaṃ mayā saṃprati kartumadya | tathā kariṣyāmi yathā harīṇāṃ bhaviṣyatīṣṭaṃ ca hitaṃ ca kāryam || 66 ||
+55,67,ततः कराग्रैः सहसा समेत्य राजा हरीणाममरेन्द्रशत्रोः । नखैश्च कर्णौ दशनैश्च नासां ददंश पार्श्वेषु च कुम्भकर्णम् ॥ ६७ ॥,tataḥ karāgraiḥ sahasā sametya rājā harīṇāmamarendraśatroḥ | nakhaiśca karṇau daśanaiśca nāsāṃ dadaṃśa pārśveṣu ca kumbhakarṇam || 67 ||
+55,68,स कुम्भकर्णौ हृतकर्णनासो विदारितस्तेन विमर्दितश्च । रोषाभिभूतः क्षतजार्द्रगात्रः सुग्रीवमाविध्य पिपेष भूमौ ॥ ६८ ॥,sa kumbhakarṇau hṛtakarṇanāso vidāritastena vimarditaśca | roṣābhibhūtaḥ kṣatajārdragātraḥ sugrīvamāvidhya pipeṣa bhūmau || 68 ||
+55,69,स भूतले भीमबलाभिपिष्टः सुरारिभिस्तैरभिहन्यमानः । जगाम खं वेगवदभ्युपेत्य पुनश्च रामेण समाजगाम ॥ ६९ ॥,sa bhūtale bhīmabalābhipiṣṭaḥ surāribhistairabhihanyamānaḥ | jagāma khaṃ vegavadabhyupetya punaśca rāmeṇa samājagāma || 69 ||
+55,70,कर्णनासा विहीनस्य कुम्भकर्णो महाबलः । रराज शोणितोत्सिक्तो गिरिः प्रस्रवणैरिव ॥ ७० ॥,karṇanāsā vihīnasya kumbhakarṇo mahābalaḥ | rarāja śoṇitotsikto giriḥ prasravaṇairiva || 70 ||
+55,71,ततः स पुर्याः सहसा महात्मा निष्क्रम्य तद्वानरसैन्यमुग्रम् । बभक्ष रक्षो युधि कुम्भकर्णः प्रजा युगान्ताग्निरिव प्रदीप्तः ॥ ७१ ॥,tataḥ sa puryāḥ sahasā mahātmā niṣkramya tadvānarasainyamugram | babhakṣa rakṣo yudhi kumbhakarṇaḥ prajā yugāntāgniriva pradīptaḥ || 71 ||
+55,72,बुभुक्षितः शोणितमांसगृध्नुः प्रविश्य तद्वानरसैन्यमुग्रम् । चखाद रक्षांसि हरीन्पिशाचानृक्षांश्च मोहाद् युधि कुम्भकर्णः ॥ ७२ ॥,bubhukṣitaḥ śoṇitamāṃsagṛdhnuḥ praviśya tadvānarasainyamugram | cakhāda rakṣāṃsi harīnpiśācānṛkṣāṃśca mohād yudhi kumbhakarṇaḥ || 72 ||
+55,73,एकं द्वौ त्रीन्बहून् क्रुद्धो वानरान् सह राक्षसैः । समादायैकहस्तेन प्रचिक्षेप त्वरन्मुखे ॥ ७३ ॥,ekaṃ dvau trīnbahūn kruddho vānarān saha rākṣasaiḥ | samādāyaikahastena pracikṣepa tvaranmukhe || 73 ||
+55,74,संप्रस्रवंस्तदा मेदः शोणितं च महाबलः । वध्यमानो नगेन्द्राग्रैर्भक्षयामास वानरान् । ते भक्ष्यमाणा हरयो रामं जग्मुस्तदा गतिम् ॥ ७४ ॥,saṃprasravaṃstadā medaḥ śoṇitaṃ ca mahābalaḥ | vadhyamāno nagendrāgrairbhakṣayāmāsa vānarān | te bhakṣyamāṇā harayo rāmaṃ jagmustadā gatim || 74 ||
+55,75,तस्मिन् काले सुमित्रायाः पुत्रः परबलार्दनः । चकार लक्ष्मणः क्रुद्धो युद्धं परपुरंजयः ॥ ७५ ॥,tasmin kāle sumitrāyāḥ putraḥ parabalārdanaḥ | cakāra lakṣmaṇaḥ kruddho yuddhaṃ parapuraṃjayaḥ || 75 ||
+55,76,स कुम्भकर्णस्य शराञ् शरीरे सप्त वीर्यवान् । निचखानाददे चान���यान् विससर्ज च लक्ष्मणः ॥ ७६ ॥,sa kumbhakarṇasya śarāñ śarīre sapta vīryavān | nicakhānādade cānyān visasarja ca lakṣmaṇaḥ || 76 ||
+55,77,अतिक्रम्य च सौमित्रिं कुम्भकर्णो महाबलः । राममेवाभिदुद्राव दारयन्निव मेदिनीम् ॥ ७७ ॥,atikramya ca saumitriṃ kumbhakarṇo mahābalaḥ | rāmamevābhidudrāva dārayanniva medinīm || 77 ||
+55,78,अथ दाशरथी रामो रौद्रमस्त्रं प्रयोजयन् । कुम्भकर्णस्य हृदये ससर्ज निशिताञ् शरान् ॥ ७८ ॥,atha dāśarathī rāmo raudramastraṃ prayojayan | kumbhakarṇasya hṛdaye sasarja niśitāñ śarān || 78 ||
+55,79,तस्य रामेण विद्धस्य सहसाभिप्रधावतः । अङ्गारमिश्राः क्रुद्धस्य मुखान्निश्चेरुरर्चिषः ॥ ७९ ॥,tasya rāmeṇa viddhasya sahasābhipradhāvataḥ | aṅgāramiśrāḥ kruddhasya mukhānniścerurarciṣaḥ || 79 ||
+55,80,तस्योरसि निमग्नाश्च शरा बर्हिणवाससः । हस्ताच्चास्य परिभ्रष्टा पपातोर्व्यां महागदा ॥ ८० ॥,tasyorasi nimagnāśca śarā barhiṇavāsasaḥ | hastāccāsya paribhraṣṭā papātorvyāṃ mahāgadā || 80 ||
+55,81,स निरायुधमात्मानं यदा मेने महाबलः । मुष्टिभ्यां चारणाभ्यां च चकार कदनं महत् ॥ ८१ ॥,sa nirāyudhamātmānaṃ yadā mene mahābalaḥ | muṣṭibhyāṃ cāraṇābhyāṃ ca cakāra kadanaṃ mahat || 81 ||
+55,82,स बाणैरतिविद्धाङ्गः क्षतजेन समुक्षितः । रुधिरं परिसुस्राव गिरिः प्रस्रवणानिव ॥ ८२ ॥,sa bāṇairatividdhāṅgaḥ kṣatajena samukṣitaḥ | rudhiraṃ parisusrāva giriḥ prasravaṇāniva || 82 ||
+55,83,स तीव्रेण च कोपेन रुधिरेण च मूर्छितः । वानरान् राक्षसानृक्षान् खादन् विपरिधावति ॥ ८३ ॥,sa tīvreṇa ca kopena rudhireṇa ca mūrchitaḥ | vānarān rākṣasānṛkṣān khādan viparidhāvati || 83 ||
+55,84,तस्मिन् काले स धर्मात्मा लक्ष्मणो राममब्रवीत् । कुम्भकर्णवधे युक्तो योगान्परिमृशन्बहून् ॥ ८४ ॥,tasmin kāle sa dharmātmā lakṣmaṇo rāmamabravīt | kumbhakarṇavadhe yukto yogānparimṛśanbahūn || 84 ||
+55,85,नैवायं वानरान् राजन्न विजानाति राक्षसान् । मत्तः शोणितगन्धेन स्वान्परांश्चैव खादति ॥ ८५ ॥,naivāyaṃ vānarān rājanna vijānāti rākṣasān | mattaḥ śoṇitagandhena svānparāṃścaiva khādati || 85 ||
+55,86,साध्वेनमधिरोहन्तु सर्वतो वानरर्षभाः । यूथपाश्च यथामुख्यास्तिष्ठन्त्वस्य समन्ततः ॥ ८६ ॥,sādhvenamadhirohantu sarvato vānararṣabhāḥ | yūthapāśca yathāmukhyāstiṣṭhantvasya samantataḥ || 86 ||
+55,87,अप्ययं दुर्मतिः काले गुरुभारप्रपीडितः । प्रपतन् राक्षसो भूमौ नान्यान् हन्यात् प्लवंगमान् ॥ ८७ ॥,apyayaṃ durmatiḥ kāle gurubhāraprapīḍitaḥ | prapatan rākṣaso bhūmau nānyān hanyāt plavaṃgamān || 87 ||
+55,88,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः । ते समारुरुहुर्हृष्टाः कुम्भकर्णं प्लवंगमाः ॥ ८८ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ | te samāruruhurhṛṣṭāḥ kumbhakarṇaṃ plavaṃgamāḥ || 88 ||
+55,89,कुम्भकर्णस्तु संक्रुद्धः समारूढः प्लवंगमैः । व्यधूनयत्तान् वेगेन दुष्टहस्तीव हस्तिपान् ॥ ८९ ॥,kumbhakarṇastu saṃkruddhaḥ samārūḍhaḥ plavaṃgamaiḥ | vyadhūnayattān vegena duṣṭahastīva hastipān || 89 ||
+55,90,तान्दृष्ट्वा निर्धूतान् रामो रुष्टो ऽयमिति राक्षसः । समुत्पपात वेगेन धनुरुत्तममाददे ॥ ९० ॥,tāndṛṣṭvā nirdhūtān rāmo ruṣṭo'yamiti rākṣasaḥ | samutpapāta vegena dhanuruttamamādade || 90 ||
+55,91,स चापमादाय भुजंगकल्पं दृढज्यमुग्रं तपनीयचित्रम् । हरीन् समाश्वास्य समुत्पपात रामो निबद्धोत्तमतूणबाणः ॥ ९१ ॥,sa cāpamādāya bhujaṃgakalpaṃ dṛḍhajyamugraṃ tapanīyacitram | harīn samāśvāsya samutpapāta rāmo nibaddhottamatūṇabāṇaḥ || 91 ||
+55,92,स वानरगणैस्तैस्तु वृतः परमदुर्जयः । लक्ष्मणानुचरो रामः संप्रतस्थे महाबलः ॥ ९२ ॥,sa vānaragaṇaistaistu vṛtaḥ paramadurjayaḥ | lakṣmaṇānucaro rāmaḥ saṃpratasthe mahābalaḥ || 92 ||
+55,93,स ददर्श महात्मानं किरीटिनमरिंदमम् । शोणिताप्लुतसर्वाङ्गं कुम्भकर्णं महाबलम् ॥ ९३ ॥,sa dadarśa mahātmānaṃ kirīṭinamariṃdamam | śoṇitāplutasarvāṅgaṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam || 93 ||
+55,94,सर्वान् समभिधावन्तं यथारुष्टं दिशा गजम् । मार्गमाणं हरीन् क्रुद्धं राक्षसैः परिवारितम् ॥ ९४ ॥,sarvān samabhidhāvantaṃ yathāruṣṭaṃ diśā gajam | mārgamāṇaṃ harīn kruddhaṃ rākṣasaiḥ parivāritam || 94 ||
+55,95,विन्ध्यमन्दरसंकाशं काञ्चनाङ्गदभूषणम् । स्रवन्तं रुधिरं वक्त्राद्वर्षमेघमिवोत्थितम् ॥ ९५ ॥,vindhyamandarasaṃkāśaṃ kāñcanāṅgadabhūṣaṇam | sravantaṃ rudhiraṃ vaktrādvarṣameghamivotthitam || 95 ||
+55,96,जिह्वया परिलिह्यन्तं शोणितं शोणितोक्षितम् । मृद्नन्तं वानरानीकं कालान्तकयमोपमम् ॥ ९६ ॥,jihvayā parilihyantaṃ śoṇitaṃ śoṇitokṣitam | mṛdnantaṃ vānarānīkaṃ kālāntakayamopamam || 96 ||
+55,97,तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं प्रदीप्तानलवर्चसं । विस्फारयामास तदा कार्मुकं पुरुषर्षभः ॥ ९७ ॥,taṃ dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ pradīptānalavarcasaṃ | visphārayāmāsa tadā kārmukaṃ puruṣarṣabhaḥ || 97 ||
+55,98,स तस्य चापनिर्घोषात् कुपितो नैरृतर्षभः । अमृष्यमाणस्तं घोषमभिदुद्राव राघवम् ॥ ९८ ॥,sa tasya cāpanirghoṣāt kupito nairṛtarṣabhaḥ | amṛṣyamāṇastaṃ ghoṣamabhidudrāva rāghavam || 98 ||
+55,99,ततस्तु वातोद्धतमेघकल्पं भुजंगराजोत्तमभोगबाहुम् । तमापतन्तं धरणीधराभमुवाच रामो युधि कुम्भकर्णम् ॥ ९९ ॥,tatastu vātoddhatameghakalpaṃ bhujaṃgarājottamabhogabāhum | tamāpatantaṃ dharaṇīdharābhamuvāca rāmo yudhi kumbhakarṇam || 99 ||
+55,100,आगच्छ रक्षोऽधिपमा विषादमवस्थितो ऽहं प्रगृहीतचापः । अवेहि मां शक्रसपत्न राममयं मुहूर्ताद्भविता विचेताः ॥ १०० ॥,āgaccha rakṣo'dhipamā viṣādamavasthito'haṃ pragṛhītacāpaḥ | avehi māṃ śakrasapatna rāmamayaṃ muhūrtādbhavitā vicetāḥ || 100 ||
+55,101,रामो ऽयमिति विज्ञाय जहास विकृतस्वनम् । पातयन्निव सर्वेषां हृदयानि वनौकसाम् ॥ १०१ ॥,rāmo'yamiti vijñāya jahāsa vikṛtasvanam | pātayanniva sarveṣāṃ hṛdayāni vanaukasām || 101 ||
+55,102,प्रहस्य विकृतं भीमं स मेघस्वनितोपमम् । कुम्भकर्णो महातेजा राघवं वाक्यमब्रवीत् ॥ १०२ ॥,prahasya vikṛtaṃ bhīmaṃ sa meghasvanitopamam | kumbhakarṇo mahātejā rāghavaṃ vākyamabravīt || 102 ||
+55,103,नाहं विराधो विज्ञेयो न कबन्धः खरो न च । न वाली न च मारीचः कुम्भकर्णो ऽ��मागतः ॥ १०३ ॥,nāhaṃ virādho vijñeyo na kabandhaḥ kharo na ca | na vālī na ca mārīcaḥ kumbhakarṇo'hamāgataḥ || 103 ||
+55,104,पश्य मे मुद्गरं घोरं सर्वकालायसं महत् । अनेन निर्जिता देवा दानवाश्च मया पुरा ॥ १०४ ॥,paśya me mudgaraṃ ghoraṃ sarvakālāyasaṃ mahat | anena nirjitā devā dānavāśca mayā purā || 104 ||
+55,105,विकर्णनास इति मां नावज्ञातुं त्वमर्हसि । स्वल्पापि हि न मे पीडा कर्णनासाविनाशनात् ॥ १०५ ॥,vikarṇanāsa iti māṃ nāvajñātuṃ tvamarhasi | svalpāpi hi na me pīḍā karṇanāsāvināśanāt || 105 ||
+55,106,दर्शयेक्ष्वाकुशार्दूल वीर्यं गात्रेषु मे लघु । ततस्त्वां भक्षयिष्यामि दृष्टपौरुषविक्रमम् ॥ १०६ ॥,darśayekṣvākuśārdūla vīryaṃ gātreṣu me laghu | tatastvāṃ bhakṣayiṣyāmi dṛṣṭapauruṣavikramam || 106 ||
+55,107,स कुम्भकर्णस्य वचो निशम्य रामः सुपुङ्खान् विससर्ज बाणान् । तैराहतो वज्रसमप्रवेगैर्न चुक्षुभे न व्यथते सुरारिः ॥ १०७ ॥,sa kumbhakarṇasya vaco niśamya rāmaḥ supuṅkhān visasarja bāṇān | tairāhato vajrasamapravegairna cukṣubhe na vyathate surāriḥ || 107 ||
+55,108,यैः सायकैः सालवरा निकृत्ता वाली हतो वानरपुंगवश्च । ते कुम्भकर्णस्य तदा शरीरं वज्रोपमा न व्यथयां प्रचक्रुः ॥ १०८ ॥,yaiḥ sāyakaiḥ sālavarā nikṛttā vālī hato vānarapuṃgavaśca | te kumbhakarṇasya tadā śarīraṃ vajropamā na vyathayāṃ pracakruḥ || 108 ||
+55,109,स वारिधारा इव सायकांस्तान्पिबञ् शरीरेण महेन्द्रशत्रुः । जघान रामस्य शरप्रवेगं व्याविध्य तं मुद्गरमुग्रवेगम् ॥ १०९ ॥,sa vāridhārā iva sāyakāṃstānpibañ śarīreṇa mahendraśatruḥ | jaghāna rāmasya śarapravegaṃ vyāvidhya taṃ mudgaramugravegam || 109 ||
+55,110,ततस्तु रक्षः क्षतजानुलिप्तं वित्रासनं देवमहाचमूनाम् । व्याविध्य तं मुद्गरमुग्रवेगं विद्रावयामास चमूं हरीणाम् ॥ ११० ॥,tatastu rakṣaḥ kṣatajānuliptaṃ vitrāsanaṃ devamahācamūnām | vyāvidhya taṃ mudgaramugravegaṃ vidrāvayāmāsa camūṃ harīṇām || 110 ||
+55,111,वायव्यमादाय ततो वरास्त्रं रामः प्रचिक्षेप निशाचराय । समुद्गरं तेन जहार बाहुं स कृत्तबाहुस्तुमुलं ननाद ॥ १११ ॥,vāyavyamādāya tato varāstraṃ rāmaḥ pracikṣepa niśācarāya | samudgaraṃ tena jahāra bāhuṃ sa kṛttabāhustumulaṃ nanāda || 111 ||
+55,112,स तस्य बाहुर्गिरिशृङ्गकल्पः समुद्गरो राघवबाणकृत्तः । पपात तस्मिन् हरिराजसैन्ये जघान तां वानरवाहिनीं च ॥ ११२ ॥,sa tasya bāhurgiriśṛṅgakalpaḥ samudgaro rāghavabāṇakṛttaḥ | papāta tasmin harirājasainye jaghāna tāṃ vānaravāhinīṃ ca || 112 ||
+55,113,ते वानरा भग्नहतावशेषाः पर्यन्तमाश्रित्य तदा विषण्णाः । प्रवेपिताङ्गा ददृशुः सुघोरं नरेन्द्ररक्षोऽधिपसंनिपातम् ॥ ११३ ॥,te vānarā bhagnahatāvaśeṣāḥ paryantamāśritya tadā viṣaṇṇāḥ | pravepitāṅgā dadṛśuḥ sughoraṃ narendrarakṣo'dhipasaṃnipātam || 113 ||
+55,114,स कुम्भकर्णो ऽस्त्रनिकृत्तबाहुर्महान्निकृत्ताग्र इवाचलेन्द्रः । उत्पाटयामास करेण वृक्षं ततो ऽभिदुद्राव रणे नरेन्द्रम् ॥ ११४ ॥,sa kumbhakarṇo'stranikṛttabāhurmahānnikṛttāgra ivācalendraḥ | utpāṭayāmāsa kareṇa vṛkṣaṃ tato'bhidudrāva raṇe narendram || 114 ||
+55,115,तं तस्य बाहुं सह सालवृक्षं समुद्यतं पन्नगभोगकल्पम् । ऐन्द्रास्त्रयुक्तेन जहार रामो बाणेन जाम्बूनदचित्रितेन ॥ ११५ ॥,taṃ tasya bāhuṃ saha sālavṛkṣaṃ samudyataṃ pannagabhogakalpam | aindrāstrayuktena jahāra rāmo bāṇena jāmbūnadacitritena || 115 ||
+55,116,स कुम्भकर्णस्य भुजो निकृत्तः पपात भूमौ गिरिसंनिकाशः । विवेष्टमानो निजघान वृक्षाञ् शैलाञ् शिलावानरराक्षसांश्च ॥ ११६ ॥,sa kumbhakarṇasya bhujo nikṛttaḥ papāta bhūmau girisaṃnikāśaḥ | viveṣṭamāno nijaghāna vṛkṣāñ śailāñ śilāvānararākṣasāṃśca || 116 ||
+55,117,तं छिन्नबाहुं समवेक्ष्य रामः समापतन्तं सहसा नदन्तम् । द्वावर्धचन्द्रौ निशितौ प्रगृह्य चिच्छेद पादौ युधि राक्षसस्य ॥ ११७ ॥,taṃ chinnabāhuṃ samavekṣya rāmaḥ samāpatantaṃ sahasā nadantam | dvāvardhacandrau niśitau pragṛhya ciccheda pādau yudhi rākṣasasya || 117 ||
+55,118,निकृत्तबाहुर्विनिकृत्तपादो विदार्य वक्त्रं वडवामुखाभम् । दुद्राव रामं सहसाभिगर्जन् राहुर्यथा चन्द्रमिवान्तरिक्षे ॥ ११८ ॥,nikṛttabāhurvinikṛttapādo vidārya vaktraṃ vaḍavāmukhābham | dudrāva rāmaṃ sahasābhigarjan rāhuryathā candramivāntarikṣe || 118 ||
+55,119,अपूरयत्तस्य मुखं शिताग्रै रामः शरैर्हेमपिनद्धपुङ्खैः । स पूर्णवक्त्रो न शशाक वक्तुं चुकूज कृच्छ्रेण मुमोह चापि ॥ ११९ ॥,apūrayattasya mukhaṃ śitāgrai rāmaḥ śarairhemapinaddhapuṅkhaiḥ | sa pūrṇavaktro na śaśāka vaktuṃ cukūja kṛcchreṇa mumoha cāpi || 119 ||
+55,120,अथाददे सूर्यमरीचिकल्पं स ब्रह्मदण्डान्तककालकल्पम् । अरिष्टमैन्द्रं निशितं सुपुङ्खं रामः शरं मारुततुल्यवेगम् ॥ १२० ॥,athādade sūryamarīcikalpaṃ sa brahmadaṇḍāntakakālakalpam | ariṣṭamaindraṃ niśitaṃ supuṅkhaṃ rāmaḥ śaraṃ mārutatulyavegam || 120 ||
+55,121,तं वज्रजाम्बूनदचारुपुङ्खं प्रदीप्तसूर्यज्वलनप्रकाशम् । महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगं रामः प्रचिक्षेप निशाचराय ॥ १२१ ॥,taṃ vajrajāmbūnadacārupuṅkhaṃ pradīptasūryajvalanaprakāśam | mahendravajrāśanitulyavegaṃ rāmaḥ pracikṣepa niśācarāya || 121 ||
+55,122,स सायको राघवबाहुचोदितो दिशः स्वभासा दश संप्रकाशयन् । विधूमवैश्वानरदीप्तदर्शनो जगाम शक्राशनितुल्यविक्रमः ॥ १२२ ॥,sa sāyako rāghavabāhucodito diśaḥ svabhāsā daśa saṃprakāśayan | vidhūmavaiśvānaradīptadarśano jagāma śakrāśanitulyavikramaḥ || 122 ||
+55,123,स तन्महापर्वतकूटसंनिभं विवृत्तदंष्ट्रं चलचारुकुण्डलम् । चकर्त रक्षोऽधिपतेः शिरस्तदा यथैव वृत्रस्य पुरा पुरंदरः ॥ १२३ ॥,sa tanmahāparvatakūṭasaṃnibhaṃ vivṛttadaṃṣṭraṃ calacārukuṇḍalam | cakarta rakṣo'dhipateḥ śirastadā yathaiva vṛtrasya purā puraṃdaraḥ || 123 ||
+55,124,तद् रामबाणाभिहतं पपात रक्षःशिरः पर्वतसंनिकाशम् । बभञ्ज चर्यागृहगोपुराणि प्राकारमुच्चं तमपातयच्च ॥ १२४ ॥,tad rāmabāṇābhihataṃ papāta rakṣaḥśiraḥ parvatasaṃnikāśam | babhañja caryāgṛhagopurāṇi prākāramuccaṃ tamapātayacca || 124 ||
+55,125,तच्चातिकायं हिमवत्प्रकाशं रक्षस्तदा तोयनिधौ पपात । ग्राहान्महामीनचयान्भुजं��मान्ममर्द भूमिं च तथा विवेश ॥ १२५ ॥,taccātikāyaṃ himavatprakāśaṃ rakṣastadā toyanidhau papāta | grāhānmahāmīnacayānbhujaṃgamānmamarda bhūmiṃ ca tathā viveśa || 125 ||
+55,126,तस्मिर्हते ब्राह्मणदेवशत्रौ महाबले संयति कुम्भकर्णे । चचाल भूर्भूमिधराश्च सर्वे हर्षाच्च देवास्तुमुलं प्रणेदुः ॥ १२६ ॥,tasmirhate brāhmaṇadevaśatrau mahābale saṃyati kumbhakarṇe | cacāla bhūrbhūmidharāśca sarve harṣācca devāstumulaṃ praṇeduḥ || 126 ||
+55,127,ततस्तु देवर्षिमहर्षिपन्नगाः सुराश्च भूतानि सुपर्णगुह्यकाः । सयक्षगन्धर्वगणा नभोगताः प्रहर्षिता राम पराक्रमेण ॥ १२७ ॥,tatastu devarṣimaharṣipannagāḥ surāśca bhūtāni suparṇaguhyakāḥ | sayakṣagandharvagaṇā nabhogatāḥ praharṣitā rāma parākrameṇa || 127 ||
+55,128,प्रहर्षमीयुर्बहवस्तु वानराः प्रबुद्धपद्मप्रतिमैरिवाननैः । अपूजयन् राघवमिष्टभागिनं हते रिपौ भीमबले दुरासदे ॥ १२८ ॥,praharṣamīyurbahavastu vānarāḥ prabuddhapadmapratimairivānanaiḥ | apūjayan rāghavamiṣṭabhāginaṃ hate ripau bhīmabale durāsade || 128 ||
+55,129,स कुम्भकर्णं सुरसैन्यमर्दनं महत्सु युद्धेष्वपराजितश्रमम् । ननन्द हत्वा भरताग्रजो रणे महासुरं वृत्रमिवामराधिपः ॥ १२९ ॥,sa kumbhakarṇaṃ surasainyamardanaṃ mahatsu yuddheṣvaparājitaśramam | nananda hatvā bharatāgrajo raṇe mahāsuraṃ vṛtramivāmarādhipaḥ || 129 ||
+56,1,कुम्भकर्णं हतं दृष्ट्वा राघवेण महात्मना । राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन् ॥ १ ॥,kumbhakarṇaṃ hataṃ dṛṣṭvā rāghaveṇa mahātmanā | rākṣasā rākṣasendrāya rāvaṇāya nyavedayan || 1 ||
+56,2,श्रुत्वा विनिहतं संख्ये कुम्भकर्णं महाबलम् । रावणः शोकसंतप्तो मुमोह च पपात च ॥ २ ॥,śrutvā vinihataṃ saṃkhye kumbhakarṇaṃ mahābalam | rāvaṇaḥ śokasaṃtapto mumoha ca papāta ca || 2 ||
+56,3,पितृव्यं निहतं श्रुत्वा देवान्तकनरान्तकौ । त्रिशिराश्चातिकायश्च रुरुदुः शोकपीडिताः ॥ ३ ॥,pitṛvyaṃ nihataṃ śrutvā devāntakanarāntakau | triśirāścātikāyaśca ruruduḥ śokapīḍitāḥ || 3 ||
+56,4,भ्रातरं निहतं श्रुत्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा । महोदरमहापार्श्वौ शोकाक्रान्तौ बभूवतुः ॥ ४ ॥,bhrātaraṃ nihataṃ śrutvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā | mahodaramahāpārśvau śokākrāntau babhūvatuḥ || 4 ||
+56,5,ततः कृच्छ्रात् समासाद्य संज्ञां राक्षसपुंगवः । कुम्भकर्णवधाद्दीनो विललाप स रावणः ॥ ५ ॥,tataḥ kṛcchrāt samāsādya saṃjñāṃ rākṣasapuṃgavaḥ | kumbhakarṇavadhāddīno vilalāpa sa rāvaṇaḥ || 5 ||
+56,6,हा वीर रिपुदर्पघ्न कुम्भकर्ण महाबल । शत्रुसैन्यं प्रताप्यैकः क्व मां संत्यज्य गच्छसि ॥ ६ ॥,hā vīra ripudarpaghna kumbhakarṇa mahābala | śatrusainyaṃ pratāpyaikaḥ kva māṃ saṃtyajya gacchasi || 6 ||
+56,7,इदानीं खल्वहं नास्मि यस्य मे पतितो भुजः । दक्षिणो यं समाश्रित्य न बिभेमि सुरासुरान् ॥ ७ ॥,idānīṃ khalvahaṃ nāsmi yasya me patito bhujaḥ | dakṣiṇo yaṃ samāśritya na bibhemi surāsurān || 7 ||
+56,8,कथमेवंविधो वीरो देवदानवदर्पहा । कालाग्निप्रतिमो ह्यद्य राघवेण रणे हतः ॥ ८ ॥,kathamevaṃvidho vīro devadānavadarpahā | kālāgnipratimo hyadya rāghaveṇa raṇe hataḥ || 8 ||
+56,9,य���्य ते वज्रनिष्पेषो न कुर्याद्व्यसनं सदा । स कथं रामबाणार्तः प्रसुप्तो ऽसि महीतले ॥ ९ ॥,yasya te vajraniṣpeṣo na kuryādvyasanaṃ sadā | sa kathaṃ rāmabāṇārtaḥ prasupto'si mahītale || 9 ||
+56,10,एते देवगणाः सार्धमृषिभिर्गगने स्थिताः । निहतं त्वां रणे दृष्ट्वा निनदन्ति प्रहर्षिताः ॥ १० ॥,ete devagaṇāḥ sārdhamṛṣibhirgagane sthitāḥ | nihataṃ tvāṃ raṇe dṛṣṭvā ninadanti praharṣitāḥ || 10 ||
+56,11,ध्रुवमद्यैव संहृष्टा लब्धलक्ष्याः प्लवंगमाः । आरोक्ष्यन्तीह दुर्गाणि लङ्काद्वाराणि सर्वशः ॥ ११ ॥,dhruvamadyaiva saṃhṛṣṭā labdhalakṣyāḥ plavaṃgamāḥ | ārokṣyantīha durgāṇi laṅkādvārāṇi sarvaśaḥ || 11 ||
+56,12,राज्येन नास्ति मे कार्यं किं करिष्यामि सीतया । कुम्भकर्णविहीनस्य जीविते नास्ति मे रतिः ॥ १२ ॥,rājyena nāsti me kāryaṃ kiṃ kariṣyāmi sītayā | kumbhakarṇavihīnasya jīvite nāsti me ratiḥ || 12 ||
+56,13,यद्यहं भ्रातृहन्तारं न हन्मि युधि राघवम् । ननु मे मरणं श्रेयो न चेदं व्यर्थजीवितम् ॥ १३ ॥,yadyahaṃ bhrātṛhantāraṃ na hanmi yudhi rāghavam | nanu me maraṇaṃ śreyo na cedaṃ vyarthajīvitam || 13 ||
+56,14,अद्यैव तं गमिष्यामि देशं यत्रानुजो मम । न हि भ्रातॄन् समुत्सृज्य क्षणं जीवितुमुत्सहे ॥ १४ ॥,adyaiva taṃ gamiṣyāmi deśaṃ yatrānujo mama | na hi bhrātṝn samutsṛjya kṣaṇaṃ jīvitumutsahe || 14 ||
+56,15,देवा हि मां हसिष्यन्ति दृष्ट्वा पूर्वापकारिणम् । कथमिन्द्रं जयिष्यामि कुम्भकर्णहते त्वयि ॥ १५ ॥,devā hi māṃ hasiṣyanti dṛṣṭvā pūrvāpakāriṇam | kathamindraṃ jayiṣyāmi kumbhakarṇahate tvayi || 15 ||
+56,16,तदिदं मामनुप्राप्तं विभीषणवचः शुभम् । यदज्ञानान्मया तस्य न गृहीतं महात्मनः ॥ १६ ॥,tadidaṃ māmanuprāptaṃ vibhīṣaṇavacaḥ śubham | yadajñānānmayā tasya na gṛhītaṃ mahātmanaḥ || 16 ||
+56,17,विभीषणवचो यावत् कुम्भकर्णप्रहस्तयोः । विनाशो ऽयं समुत्पन्नो मां व्रीडयति दारुणः ॥ १७ ॥,vibhīṣaṇavaco yāvat kumbhakarṇaprahastayoḥ | vināśo'yaṃ samutpanno māṃ vrīḍayati dāruṇaḥ || 17 ||
+56,18,तस्यायं कर्मणः प्रातो विपाको मम शोकदः । यन्मया धार्मिकः श्रीमान् स निरस्तो विभीषणः ॥ १८ ॥,tasyāyaṃ karmaṇaḥ prāto vipāko mama śokadaḥ | yanmayā dhārmikaḥ śrīmān sa nirasto vibhīṣaṇaḥ || 18 ||
+56,19,इति बहुविधमाकुलान्तरात्मा कृपणमतीव विलप्य कुम्भकर्णम् । न्यपतदथ दशाननो भृशार्तस्तमनुजमिन्द्ररिपुं हतं विदित्वा ॥ १९ ॥,iti bahuvidhamākulāntarātmā kṛpaṇamatīva vilapya kumbhakarṇam | nyapatadatha daśānano bhṛśārtastamanujamindraripuṃ hataṃ viditvā || 19 ||
+57,1,एवं विलपमानस्य रावणस्य दुरात्मनः । श्रुत्वा शोकाभितप्तस्य त्रिशिरा वाक्यमब्रवीत् ॥ १ ॥,evaṃ vilapamānasya rāvaṇasya durātmanaḥ | śrutvā śokābhitaptasya triśirā vākyamabravīt || 1 ||
+57,2,एवमेव महावीर्यो हतो नस्तात मध्यमः । न तु सत्पुरुषा राजन् विलपन्ति यथा भवान् ॥ २ ॥,evameva mahāvīryo hato nastāta madhyamaḥ | na tu satpuruṣā rājan vilapanti yathā bhavān || 2 ||
+57,3,नूनं त्रिभुवणस्यापि पर्याप्तस्त्वमसि प्रभो । स कस्मात् प्राकृत इव शोकस्यात्मानमीदृशम् ॥ ३ ॥,nūnaṃ tribhuvaṇasyāpi paryāptastvamasi prabho | sa kasmāt prākṛta iva śokasyātmānamīdṛśam || 3 ||
+57,4,ब्रह्मदत्तास्ति ते शक्तिः कवचः सायको धनुः । सहस्रखरसंयुक्तो रथो मेघसमस्वनः ॥ ४ ॥,brahmadattāsti te śaktiḥ kavacaḥ sāyako dhanuḥ | sahasrakharasaṃyukto ratho meghasamasvanaḥ || 4 ||
+57,5,त्वयासकृद्विशस्त्रेण विशस्ता देवदानवाः । स सर्वायुधसंपन्नो राघवं शास्तुमर्हसि ॥ ५ ॥,tvayāsakṛdviśastreṇa viśastā devadānavāḥ | sa sarvāyudhasaṃpanno rāghavaṃ śāstumarhasi || 5 ||
+57,6,कामं तिष्ठ महाराजनिर्गमिष्याम्यहं रणम् । उद्धरिष्यामि ते शत्रून् गरुडः पन्नगानिह ॥ ६ ॥,kāmaṃ tiṣṭha mahārājanirgamiṣyāmyahaṃ raṇam | uddhariṣyāmi te śatrūn garuḍaḥ pannagāniha || 6 ||
+57,7,शम्बरो देवराजेन नरको विष्णुना यथा । तथाद्य शयिता रामो मया युधि निपातितः ॥ ७ ॥,śambaro devarājena narako viṣṇunā yathā | tathādya śayitā rāmo mayā yudhi nipātitaḥ || 7 ||
+57,8,श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः । पुनर्जातमिवात्मानं मन्यते कालचोदितः ॥ ८ ॥,śrutvā triśiraso vākyaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | punarjātamivātmānaṃ manyate kālacoditaḥ || 8 ||
+57,9,श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं देवान्तकनरान्तकौ । अतिकायश्च तेजस्वी बभूवुर्युद्धहर्षिताः ॥ ९ ॥,śrutvā triśiraso vākyaṃ devāntakanarāntakau | atikāyaśca tejasvī babhūvuryuddhaharṣitāḥ || 9 ||
+57,10,ततो ऽहमहमित्येवं गर्जन्तो नैरृतर्षभाः । रावणस्य सुता वीराः शक्रतुल्यपराक्रमाः ॥ १० ॥,tato'hamahamityevaṃ garjanto nairṛtarṣabhāḥ | rāvaṇasya sutā vīrāḥ śakratulyaparākramāḥ || 10 ||
+57,11,अन्तरिक्षचराः सर्वे सर्वे माया विशारदाः । सर्वे त्रिदशदर्पघ्नाः सर्वे च रणदुर्मदाः ॥ ११ ॥,antarikṣacarāḥ sarve sarve māyā viśāradāḥ | sarve tridaśadarpaghnāḥ sarve ca raṇadurmadāḥ || 11 ||
+57,12,सर्वे ऽस्त्रबलसंपन्नाः सर्वे विस्तीर्ण कीर्तयः । सर्वे समरमासाद्य न श्रूयन्ते स्म निर्जिताः ॥ १२ ॥,sarve'strabalasaṃpannāḥ sarve vistīrṇa kīrtayaḥ | sarve samaramāsādya na śrūyante sma nirjitāḥ || 12 ||
+57,13,सर्वे ऽस्त्रविदुषो वीराः सर्वे युद्धविशारदाः । सर्वे प्रवरजिज्ञानाः सर्वे लब्धवरास्तथा ॥ १३ ॥,sarve'straviduṣo vīrāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ | sarve pravarajijñānāḥ sarve labdhavarāstathā || 13 ||
+57,14,स तैस्तथा भास्करतुल्यवर्चसैः सुतैर्वृतः शत्रुबलप्रमर्दनैः । रराज राजा मघवान्यथामरैर्वृतो महादानवदर्पनाशनैः ॥ १४ ॥,sa taistathā bhāskaratulyavarcasaiḥ sutairvṛtaḥ śatrubalapramardanaiḥ | rarāja rājā maghavānyathāmarairvṛto mahādānavadarpanāśanaiḥ || 14 ||
+57,15,स पुत्रान् संपरिष्वज्य भूषयित्वा च भूषणैः । आशीर्भिश्च प्रशस्ताभिः प्रेषयामास संयुगे ॥ १५ ॥,sa putrān saṃpariṣvajya bhūṣayitvā ca bhūṣaṇaiḥ | āśīrbhiśca praśastābhiḥ preṣayāmāsa saṃyuge || 15 ||
+57,16,महोदरमहापार्श्वौ भ्रातरौ चापि रावणः । रक्षणार्थं कुमाराणां प्रेषयामास संयुगे ॥ १६ ॥,mahodaramahāpārśvau bhrātarau cāpi rāvaṇaḥ | rakṣaṇārthaṃ kumārāṇāṃ preṣayāmāsa saṃyuge || 16 ||
+57,17,ते ऽभिवाद्य महात्मानं राव���ं रिपुरावणम् । कृत्वा प्रदक्षिणं चैव महाकायाः प्रतस्थिरे ॥ १७ ॥,te'bhivādya mahātmānaṃ rāvaṇaṃ ripurāvaṇam | kṛtvā pradakṣiṇaṃ caiva mahākāyāḥ pratasthire || 17 ||
+57,18,सर्वौषधीभिर्गन्धैश्च समालभ्य महाबलाः । निर्जग्मुर्नैरृतश्रेष्ठाः षडेते युद्धकाङ्क्षिणः ॥ १८ ॥,sarvauṣadhībhirgandhaiśca samālabhya mahābalāḥ | nirjagmurnairṛtaśreṣṭhāḥ ṣaḍete yuddhakāṅkṣiṇaḥ || 18 ||
+57,19,ततः सुदर्शनं नाम नीलजीमूतसंनिभम् । ऐरावतकुले जातमारुरोह महोदरः ॥ १९ ॥,tataḥ sudarśanaṃ nāma nīlajīmūtasaṃnibham | airāvatakule jātamāruroha mahodaraḥ || 19 ||
+57,20,सर्वायुधसमायुक्तं तूणीभिश्च स्वलंकृतम् । रराज गजमास्थाय सवितेवास्तमूर्धनि ॥ २० ॥,sarvāyudhasamāyuktaṃ tūṇībhiśca svalaṃkṛtam | rarāja gajamāsthāya savitevāstamūrdhani || 20 ||
+57,21,हयोत्तमसमायुक्तं सर्वायुधसमाकुलम् । आरुरोह रथश्रेष्ठं त्रिशिरा रावणात्मजः ॥ २१ ॥,hayottamasamāyuktaṃ sarvāyudhasamākulam | āruroha rathaśreṣṭhaṃ triśirā rāvaṇātmajaḥ || 21 ||
+57,22,त्रिशिरा रथमास्थाय विरराज धनुर्धरः । सविद्युदुल्कः सज्वालः सेन्द्रचाप इवाम्बुदः ॥ २२ ॥,triśirā rathamāsthāya virarāja dhanurdharaḥ | savidyudulkaḥ sajvālaḥ sendracāpa ivāmbudaḥ || 22 ||
+57,23,त्रिभिः किरीटैस्त्रिशिराः शुशुभे स रथोत्तमे । हिमवानिव शैलेन्द्रस्त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः ॥ २३ ॥,tribhiḥ kirīṭaistriśirāḥ śuśubhe sa rathottame | himavāniva śailendrastribhiḥ kāñcanaparvataiḥ || 23 ||
+57,24,अतिकायो ऽपि तेजस्वी राक्षसेन्द्रसुतस्तदा । आरुरोह रथश्रेष्ठं श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ २४ ॥,atikāyo'pi tejasvī rākṣasendrasutastadā | āruroha rathaśreṣṭhaṃ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām || 24 ||
+57,25,सुचक्राक्षं सुसंयुक्तं सानुकर्षं सकूबरम् । तूणीबाणासनैर्दीप्तं प्रासासि परिघाकुलम् ॥ २५ ॥,sucakrākṣaṃ susaṃyuktaṃ sānukarṣaṃ sakūbaram | tūṇībāṇāsanairdīptaṃ prāsāsi parighākulam || 25 ||
+57,26,स काञ्चनविचित्रेण किरीटेन विराजता । भूषणैश्च बभौ मेरुः प्रभाभिरिव भास्वरः ॥ २६ ॥,sa kāñcanavicitreṇa kirīṭena virājatā | bhūṣaṇaiśca babhau meruḥ prabhābhiriva bhāsvaraḥ || 26 ||
+57,27,स रराज रथे तस्मिन् राजसूनुर्महाबलः । वृतो नैरृतशार्दूलैर्वज्रपाणिरिवामरैः ॥ २७ ॥,sa rarāja rathe tasmin rājasūnurmahābalaḥ | vṛto nairṛtaśārdūlairvajrapāṇirivāmaraiḥ || 27 ||
+57,28,हयमुच्चैःश्रवः प्रख्यं श्वेतं कनकभूषणम् । मनोजवं महाकायमारुरोह नरान्तकः ॥ २८ ॥,hayamuccaiḥśravaḥ prakhyaṃ śvetaṃ kanakabhūṣaṇam | manojavaṃ mahākāyamāruroha narāntakaḥ || 28 ||
+57,29,गृहीत्वा प्रासमुक्लाभं विरराज नरान्तकः । शक्तिमादाय तेजस्वी गुहः शत्रुष्विवाहवे ॥ २९ ॥,gṛhītvā prāsamuklābhaṃ virarāja narāntakaḥ | śaktimādāya tejasvī guhaḥ śatruṣvivāhave || 29 ||
+57,30,देवान्तकः समादाय परिघं वज्रभूषणम् । परिगृह्य गिरिं दोर्भ्यां वपुर्विष्णोर्विडम्बयन् ॥ ३० ॥,devāntakaḥ samādāya parighaṃ vajrabhūṣaṇam | parigṛhya giriṃ dorbhyāṃ vapurviṣṇorviḍambayan || 30 ||
+57,31,महापार्श्वो महातेजा गदामादाय वीर्यवान् । वि��राज गदापाणिः कुबेर इव संयुगे ॥ ३१ ॥,mahāpārśvo mahātejā gadāmādāya vīryavān | virarāja gadāpāṇiḥ kubera iva saṃyuge || 31 ||
+57,32,ते प्रतस्थुर्महात्मानो बलैरप्रतिमैर्वृताः । सुरा इवामरावत्यां बलैरप्रतिमैर्वृताः ॥ ३२ ॥,te pratasthurmahātmāno balairapratimairvṛtāḥ | surā ivāmarāvatyāṃ balairapratimairvṛtāḥ || 32 ||
+57,33,तान् गजैश्च तुरंगैश्च रथैश्चाम्बुदनिस्वनैः । अनुजग्मुर्महात्मानो राक्षसाः प्रवरायुधाः ॥ ३३ ॥,tān gajaiśca turaṃgaiśca rathaiścāmbudanisvanaiḥ | anujagmurmahātmāno rākṣasāḥ pravarāyudhāḥ || 33 ||
+57,34,ते विरेजुर्महात्मानो कुमाराः सूर्यवर्चसः । किरीटिनः श्रिया जुष्टा ग्रहा दीप्ता इवाम्बरे ॥ ३४ ॥,te virejurmahātmāno kumārāḥ sūryavarcasaḥ | kirīṭinaḥ śriyā juṣṭā grahā dīptā ivāmbare || 34 ||
+57,35,प्रगृहीता बभौ तेषां छत्राणामावलिः सिता । शारदाभ्रप्रतीकाशां हंसावलिरिवाम्बरे ॥ ३५ ॥,pragṛhītā babhau teṣāṃ chatrāṇāmāvaliḥ sitā | śāradābhrapratīkāśāṃ haṃsāvalirivāmbare || 35 ||
+57,36,मरणं वापि निश्चित्य शत्रूणां वा पराजयम् । इति कृत्वा मतिं वीरा निर्जग्मुः संयुगार्थिनः ॥ ३६ ॥,maraṇaṃ vāpi niścitya śatrūṇāṃ vā parājayam | iti kṛtvā matiṃ vīrā nirjagmuḥ saṃyugārthinaḥ || 36 ||
+57,37,जगर्जुश्च प्रणेदुश्च चिक्षिपुश्चापि सायकान् । जहृषुश्च महात्मानो निर्यान्तो युद्धदुर्मदाः ॥ ३७ ॥,jagarjuśca praṇeduśca cikṣipuścāpi sāyakān | jahṛṣuśca mahātmāno niryānto yuddhadurmadāḥ || 37 ||
+57,38,क्ष्वेडितास्फोटनिनदैः संचचालेव मेदिनी । रक्षसां सिंहनादैश्च पुस्फोटेव तदाम्बरम् ॥ ३८ ॥,kṣveḍitāsphoṭaninadaiḥ saṃcacāleva medinī | rakṣasāṃ siṃhanādaiśca pusphoṭeva tadāmbaram || 38 ||
+57,39,ते ऽभिनिष्क्रम्य मुदिता राक्षसेन्द्रा महाबलाः । ददृशुर्वानरानीकं समुद्यतशिलानगम् ॥ ३९ ॥,te'bhiniṣkramya muditā rākṣasendrā mahābalāḥ | dadṛśurvānarānīkaṃ samudyataśilānagam || 39 ||
+57,40,हरयो ऽपि महात्मानो ददृशुर्नैरृतं बलम् । हस्त्यश्वरथसंबाधं किङ्किणीशतनादितम् ॥ ४० ॥,harayo'pi mahātmāno dadṛśurnairṛtaṃ balam | hastyaśvarathasaṃbādhaṃ kiṅkiṇīśatanāditam || 40 ||
+57,41,नीलजीमूतसंकाशं समुद्यतमहायुधम् । दीप्तानलरविप्रख्यैर्नैरृतैः सर्वतो वृतम् ॥ ४१ ॥,nīlajīmūtasaṃkāśaṃ samudyatamahāyudham | dīptānalaraviprakhyairnairṛtaiḥ sarvato vṛtam || 41 ||
+57,42,तद्दृष्ट्वा बलमायान्तं लब्धलक्ष्याः प्लवंगमाः । समुद्यतमहाशैलाः संप्रणेदुर्मुहुर्मुहुः ॥ ४२ ॥,taddṛṣṭvā balamāyāntaṃ labdhalakṣyāḥ plavaṃgamāḥ | samudyatamahāśailāḥ saṃpraṇedurmuhurmuhuḥ || 42 ||
+57,43,ततः समुद्घुष्टरवं निशम्य रक्षोगणा वानरयूथपानाम् । अमृष्यमाणाः परहर्षमुग्रं महाबला भीमतरं विनेदुः ॥ ४३ ॥,tataḥ samudghuṣṭaravaṃ niśamya rakṣogaṇā vānarayūthapānām | amṛṣyamāṇāḥ paraharṣamugraṃ mahābalā bhīmataraṃ vineduḥ || 43 ||
+57,44,ते राक्षसबलं घोरं प्रविश्य हरियूथपाः । विचेरुरुद्यतैः शैलैर्नगाः शिखरिणो यथा ॥ ४४ ॥,te rākṣasabalaṃ ghoraṃ praviśya hariyūthapāḥ | vicerurudyataiḥ śailairnagāḥ śikhari��o yathā || 44 ||
+57,45,के चिदाकाशमाविश्य के चिदुर्व्यां प्लवंगमाः । रक्षःसैन्येषु संक्रुद्धाश्चेरुर्द्रुमशिलायुधाः ॥ ४५ ॥,ke cidākāśamāviśya ke cidurvyāṃ plavaṃgamāḥ | rakṣaḥsainyeṣu saṃkruddhāścerurdrumaśilāyudhāḥ || 45 ||
+57,46,ते पादपशिलाशैलैश्चक्रुर्वृष्टिमनुत्तमाम् । बाणौघैर्वार्यमाणाश्च हरयो भीमविक्रमाः ॥ ४६ ॥,te pādapaśilāśailaiścakrurvṛṣṭimanuttamām | bāṇaughairvāryamāṇāśca harayo bhīmavikramāḥ || 46 ||
+57,47,सिंहनादान् विनेदुश्च रणे राक्षसवानराः । शिलाभिश्चूर्णयामासुर्यातुधानान्प्लवंगमाः ॥ ४७ ॥,siṃhanādān vineduśca raṇe rākṣasavānarāḥ | śilābhiścūrṇayāmāsuryātudhānānplavaṃgamāḥ || 47 ||
+57,48,निजघ्नुः संयुगे क्रुद्धाः कवचाभरणावृतान् । के चिद् रथगतान् वीरान् गजवाजिगतानपि ॥ ४८ ॥,nijaghnuḥ saṃyuge kruddhāḥ kavacābharaṇāvṛtān | ke cid rathagatān vīrān gajavājigatānapi || 48 ||
+57,49,निजघ्नुः सहसाप्लुत्य यातुधानान्प्लवंगमाः । शैलशृङ्गनिपातैश्च मुष्टिभिर्वान्तलोचनाः । चेलुः पेतुश्च नेदुश्च तत्र राक्षसपुंगवाः ॥ ४९ ॥,nijaghnuḥ sahasāplutya yātudhānānplavaṃgamāḥ | śailaśṛṅganipātaiśca muṣṭibhirvāntalocanāḥ | celuḥ petuśca neduśca tatra rākṣasapuṃgavāḥ || 49 ||
+57,50,ततः शैलैश्च खड्गैश्च विसृष्टैर्हरिराक्षसैः । मुहूर्तेनावृता भूमिरभवच्छोणिताप्लुता ॥ ५० ॥,tataḥ śailaiśca khaḍgaiśca visṛṣṭairharirākṣasaiḥ | muhūrtenāvṛtā bhūmirabhavacchoṇitāplutā || 50 ||
+57,51,विकीर्णपर्वताकारै रक्षोभिररिमर्दनैः । आक्षिप्ताः क्षिप्यमाणाश्च भग्नशूलाश्च वानरैः ॥ ५१ ॥,vikīrṇaparvatākārai rakṣobhirarimardanaiḥ | ākṣiptāḥ kṣipyamāṇāśca bhagnaśūlāśca vānaraiḥ || 51 ||
+57,52,वानरान् वानरैरेव जग्नुस्ते रजनीचराः । राक्षसान् राक्षसैरेव जघ्नुस्ते वानरा अपि ॥ ५२ ॥,vānarān vānaraireva jagnuste rajanīcarāḥ | rākṣasān rākṣasaireva jaghnuste vānarā api || 52 ||
+57,53,आक्षिप्य च शिलास्तेषां निजघ्नू राक्षसा हरीन् । तेषां चाच्छिद्य शस्त्राणि जघ्नू रक्षांसि वानराः ॥ ५३ ॥,ākṣipya ca śilāsteṣāṃ nijaghnū rākṣasā harīn | teṣāṃ cācchidya śastrāṇi jaghnū rakṣāṃsi vānarāḥ || 53 ||
+57,54,निजघ्नुः शैलशूलास्त्रैर्विभिदुश्च परस्परम् । सिंहनादान् विनेदुश्च रणे वानरराक्षसाः ॥ ५४ ॥,nijaghnuḥ śailaśūlāstrairvibhiduśca parasparam | siṃhanādān vineduśca raṇe vānararākṣasāḥ || 54 ||
+57,55,छिन्नवर्मतनुत्राणा राक्षसा वानरैर्हताः । रुधिरं प्रस्रुतास्तत्र रससारमिव द्रुमाः ॥ ५५ ॥,chinnavarmatanutrāṇā rākṣasā vānarairhatāḥ | rudhiraṃ prasrutāstatra rasasāramiva drumāḥ || 55 ||
+57,56,रथेन च रथं चापि वारणेन च वारणम् । हयेन च हयं के चिन्निजघ्नुर्वानरा रणे ॥ ५६ ॥,rathena ca rathaṃ cāpi vāraṇena ca vāraṇam | hayena ca hayaṃ ke cinnijaghnurvānarā raṇe || 56 ||
+57,57,क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्च भल्लैश्च निशितैः शरैः । राक्षसा वानरेन्द्राणां चिच्छिदुः पादपाञ् शिलाः ॥ ५७ ॥,kṣuraprairardhacandraiśca bhallaiśca niśitaiḥ śaraiḥ | rākṣasā vānarendrāṇāṃ cicchiduḥ pādapāñ śilāḥ || 57 ||
+57,58,विकीर्णैः पर्वताग्रैश्च द्रुमैश्छिन्नैश्च संयुगे । हतैश्च कपिरक्षोभिर्दुर्गमा वसुधाभवत् ॥ ५८ ॥,vikīrṇaiḥ parvatāgraiśca drumaiśchinnaiśca saṃyuge | hataiśca kapirakṣobhirdurgamā vasudhābhavat || 58 ||
+57,59,तस्मिन्प्रवृत्ते तुमुले विमर्दे प्रहृष्यमाणेषु वली मुखेषु । निपात्यमानेषु च राक्षसेषु महर्षयो देवगणाश्च नेदुः ॥ ५९ ॥,tasminpravṛtte tumule vimarde prahṛṣyamāṇeṣu valī mukheṣu | nipātyamāneṣu ca rākṣaseṣu maharṣayo devagaṇāśca neduḥ || 59 ||
+57,60,ततो हयं मारुततुल्यवेगमारुह्य शक्तिं निशितां प्रगृह्य । नरान्तको वानरराजसैन्यं महार्णवं मीन इवाविवेश ॥ ६० ॥,tato hayaṃ mārutatulyavegamāruhya śaktiṃ niśitāṃ pragṛhya | narāntako vānararājasainyaṃ mahārṇavaṃ mīna ivāviveśa || 60 ||
+57,61,स वानरान् सप्तशतानि वीरः प्रासेन दीप्तेन विनिर्बिभेद । एकः क्षणेनेन्द्ररिपुर्महात्मा जघान सैन्यं हरिपुंगवानाम् ॥ ६१ ॥,sa vānarān saptaśatāni vīraḥ prāsena dīptena vinirbibheda | ekaḥ kṣaṇenendraripurmahātmā jaghāna sainyaṃ haripuṃgavānām || 61 ||
+57,62,ददृशुश्च महात्मानं हयपृष्ठे प्रतिष्ठितम् । चरन्तं हरिसैन्येषु विद्याधरमहर्षयः ॥ ६२ ॥,dadṛśuśca mahātmānaṃ hayapṛṣṭhe pratiṣṭhitam | carantaṃ harisainyeṣu vidyādharamaharṣayaḥ || 62 ||
+57,63,स तस्य ददृशे मार्गो मांसशोणितकर्दमः । पतितैः पर्वताकारैर्वानरैरभिसंवृतः ॥ ६३ ॥,sa tasya dadṛśe mārgo māṃsaśoṇitakardamaḥ | patitaiḥ parvatākārairvānarairabhisaṃvṛtaḥ || 63 ||
+57,64,यावद्विक्रमितुं बुद्धिं चक्रुः प्लवगपुंगवाः । तावदेतानतिक्रम्य निर्बिभेद नरान्तकः ॥ ६४ ॥,yāvadvikramituṃ buddhiṃ cakruḥ plavagapuṃgavāḥ | tāvadetānatikramya nirbibheda narāntakaḥ || 64 ||
+57,65,ज्वलन्तं प्रासमुद्यम्य संग्रामान्ते नरान्तकः । ददाह हरिसैन्यानि वनानीव विभावसुः ॥ ६५ ॥,jvalantaṃ prāsamudyamya saṃgrāmānte narāntakaḥ | dadāha harisainyāni vanānīva vibhāvasuḥ || 65 ||
+57,66,यावदुत्पाटयामासुर्वृक्षाञ् शैलान् वनौकसः । तावत् प्रासहताः पेतुर्वज्रकृत्ता इवाचलाः ॥ ६६ ॥,yāvadutpāṭayāmāsurvṛkṣāñ śailān vanaukasaḥ | tāvat prāsahatāḥ peturvajrakṛttā ivācalāḥ || 66 ||
+57,67,दिक्षु सर्वासु बलवान् विचचार नरान्तकः । प्रमृद्नन् सर्वतो युद्धे प्रावृट्काले यथानिलः ॥ ६७ ॥,dikṣu sarvāsu balavān vicacāra narāntakaḥ | pramṛdnan sarvato yuddhe prāvṛṭkāle yathānilaḥ || 67 ||
+57,68,न शेकुर्धावितुं वीरा न स्थातुं स्पन्दितुं कुतः । उत्पतन्तं स्थितं यान्तं सर्वान् विव्याध वीर्यवान् ॥ ६८ ॥,na śekurdhāvituṃ vīrā na sthātuṃ spandituṃ kutaḥ | utpatantaṃ sthitaṃ yāntaṃ sarvān vivyādha vīryavān || 68 ||
+57,69,एकेनान्तककल्पेन प्रासेनादित्यतेजसा । भिन्नानि हरिसैन्यानि निपेतुर्धरणीतले ॥ ६९ ॥,ekenāntakakalpena prāsenādityatejasā | bhinnāni harisainyāni nipeturdharaṇītale || 69 ||
+57,70,वज्रनिष्पेषसदृशं प्रासस्याभिनिपातनम् । न शेकुर्वानराः सोढुं ते विनेदुर्महास्वनम् ॥ ७० ॥,vajraniṣpeṣasadṛśaṃ prāsasyābhinipātanam | na śekurvānarāḥ soḍhuṃ te vinedurmahāsvanam || 70 ||
+57,71,पततां हरिवीराणां रूपाणि प्रचकाशिरे । वज्रभिन्नाग्रकूटानां शैलानां पततामिव ॥ ७१ ॥,patatāṃ harivīrāṇāṃ rūpāṇi pracakāśire | vajrabhinnāgrakūṭānāṃ śailānāṃ patatāmiva || 71 ||
+57,72,ये तु पूर्वं महात्मानः कुम्भकर्णेन पातिताः । ते ऽस्वस्था वानरश्रेष्ठाः सुग्रीवमुपतस्थिरे ॥ ७२ ॥,ye tu pūrvaṃ mahātmānaḥ kumbhakarṇena pātitāḥ | te'svasthā vānaraśreṣṭhāḥ sugrīvamupatasthire || 72 ||
+57,73,विप्रेक्षमाणः सुग्रीवो ददर्श हरिवाहिनीम् । नरान्तकभयत्रस्तां विद्रवन्तीमितस्ततः ॥ ७३ ॥,viprekṣamāṇaḥ sugrīvo dadarśa harivāhinīm | narāntakabhayatrastāṃ vidravantīmitastataḥ || 73 ||
+57,74,विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा स ददर्श नरान्तकम् । गृहीतप्रासमायान्तं हयपृष्ठे प्रतिष्ठितम् ॥ ७४ ॥,vidrutāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā sa dadarśa narāntakam | gṛhītaprāsamāyāntaṃ hayapṛṣṭhe pratiṣṭhitam || 74 ||
+57,75,अथोवाच महातेजाः सुग्रीवो वानराधिपः । कुमारमङ्गदं वीरं शक्रतुल्यपराक्रमम् ॥ ७५ ॥,athovāca mahātejāḥ sugrīvo vānarādhipaḥ | kumāramaṅgadaṃ vīraṃ śakratulyaparākramam || 75 ||
+57,76,गच्छैनं राक्षसं वीर यो ऽसौ तुरगमास्थितः । क्षोभयन्तं हरिबलं क्षिप्रं प्राणैर्वियोजय ॥ ७६ ॥,gacchainaṃ rākṣasaṃ vīra yo'sau turagamāsthitaḥ | kṣobhayantaṃ haribalaṃ kṣipraṃ prāṇairviyojaya || 76 ||
+57,77,स भर्तुर्वचनं श्रुत्वा निष्पपाताङ्गदस्तदा । अनीकान्मेघसंकाशान्मेघानीकादिवांशुमान् ॥ ७७ ॥,sa bharturvacanaṃ śrutvā niṣpapātāṅgadastadā | anīkānmeghasaṃkāśānmeghānīkādivāṃśumān || 77 ||
+57,78,शैलसंघातसंकाशो हरीणामुत्तमो ऽङ्गदः । रराजाङ्गदसंनद्धः सधातुरिव पर्वतः ॥ ७८ ॥,śailasaṃghātasaṃkāśo harīṇāmuttamo'ṅgadaḥ | rarājāṅgadasaṃnaddhaḥ sadhāturiva parvataḥ || 78 ||
+57,79,निरायुधो महातेजाः केवलं नखदंष्ट्रवान् । नरान्तकमभिक्रम्य वालिपुत्रो ऽब्रवीद्वचः ॥ ७९ ॥,nirāyudho mahātejāḥ kevalaṃ nakhadaṃṣṭravān | narāntakamabhikramya vāliputro'bravīdvacaḥ || 79 ||
+57,80,तिष्ठ किं प्राकृतैरेभिर्हरिभिस्त्वं करिष्यसि । अस्मिन् वज्रसमस्पर्शे प्रासं क्षिप ममोरसि ॥ ८० ॥,tiṣṭha kiṃ prākṛtairebhirharibhistvaṃ kariṣyasi | asmin vajrasamasparśe prāsaṃ kṣipa mamorasi || 80 ||
+57,81,अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा प्रचुक्रोध नरान्तकः । संदश्य दशनैरोष्ठं निश्वस्य च भुजंगवत् ॥ ८१ ॥,aṅgadasya vacaḥ śrutvā pracukrodha narāntakaḥ | saṃdaśya daśanairoṣṭhaṃ niśvasya ca bhujaṃgavat || 81 ||
+57,82,स प्रासमाविध्य तदाङ्गदाय समुज्ज्वलन्तं सहसोत्ससर्ज । स वालिपुत्रोरसि वज्रकल्पे बभूव भग्नो न्यपतच्च भूमौ ॥ ८२ ॥,sa prāsamāvidhya tadāṅgadāya samujjvalantaṃ sahasotsasarja | sa vāliputrorasi vajrakalpe babhūva bhagno nyapatacca bhūmau || 82 ||
+57,83,तं प्रासमालोक्य तदा विभग्नं सुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पम् । तलं समुद्यम्य स वालिपुत्रस्तुरंगमस्याभिजघान मूर्ध्नि ॥ ८३ ॥,taṃ prāsamālokya tadā vibhagnaṃ suparṇakṛttoragabhogakalpam | talaṃ samudyamya sa vāliputrasturaṃgamasyābhijaghāna mūrdhni || 83 ||
+57,84,निमग्नपादः स्फुटिताक्षि ता���ो निष्क्रान्तजिह्वो ऽचलसंनिकाशः । स तस्य वाजी निपपात भूमौ तलप्रहारेण विकीर्णमूर्धा ॥ ८४ ॥,nimagnapādaḥ sphuṭitākṣi tāro niṣkrāntajihvo'calasaṃnikāśaḥ | sa tasya vājī nipapāta bhūmau talaprahāreṇa vikīrṇamūrdhā || 84 ||
+57,85,नरान्तकः क्रोधवशं जगाम हतं तुरगं पतितं निरीक्ष्य । स मुष्टिमुद्यम्य महाप्रभावो जघान शीर्षे युधि वालिपुत्रम् ॥ ८५ ॥,narāntakaḥ krodhavaśaṃ jagāma hataṃ turagaṃ patitaṃ nirīkṣya | sa muṣṭimudyamya mahāprabhāvo jaghāna śīrṣe yudhi vāliputram || 85 ||
+57,86,अथाङ्गदो मुष्टिविभिन्नमूर्धा सुस्राव तीव्रं रुधिरं भृशोष्णम् । मुहुर्विजज्वाल मुमोह चापि संज्ञां समासाद्य विसिष्मिये च ॥ ८६ ॥,athāṅgado muṣṭivibhinnamūrdhā susrāva tīvraṃ rudhiraṃ bhṛśoṣṇam | muhurvijajvāla mumoha cāpi saṃjñāṃ samāsādya visiṣmiye ca || 86 ||
+57,87,अथाङ्गदो वज्रसमानवेगं संवर्त्य मुष्टिं गिरिशृङ्गकल्पम् । निपातयामास तदा महात्मा नरान्तकस्योरसि वालिपुत्रः ॥ ८७ ॥,athāṅgado vajrasamānavegaṃ saṃvartya muṣṭiṃ giriśṛṅgakalpam | nipātayāmāsa tadā mahātmā narāntakasyorasi vāliputraḥ || 87 ||
+57,88,स मुष्टिनिष्पिष्टविभिन्नवक्षा ज्वालां वमञ् शोणितदिग्धगात्रः । नरान्तको भूमितले पपात यथाचलो वज्रनिपातभग्नः ॥ ८८ ॥,sa muṣṭiniṣpiṣṭavibhinnavakṣā jvālāṃ vamañ śoṇitadigdhagātraḥ | narāntako bhūmitale papāta yathācalo vajranipātabhagnaḥ || 88 ||
+57,89,अथान्तरिक्षे त्रिदशोत्तमानां वनौकसां चैव महाप्रणादः । बभूव तस्मिन्निहते ऽग्र्यवीरे नरान्तके वालिसुतेन संख्ये ॥ ८९ ॥,athāntarikṣe tridaśottamānāṃ vanaukasāṃ caiva mahāpraṇādaḥ | babhūva tasminnihate'gryavīre narāntake vālisutena saṃkhye || 89 ||
+57,90,अथाङ्गदो राममनः प्रहर्षणं सुदुष्करं तं कृतवान् हि विक्रमम् । विसिष्मिये सो ऽप्यतिवीर्य विक्रमः पुनश्च युद्धे स बभूव हर्षितः ॥ ९० ॥,athāṅgado rāmamanaḥ praharṣaṇaṃ suduṣkaraṃ taṃ kṛtavān hi vikramam | visiṣmiye so'pyativīrya vikramaḥ punaśca yuddhe sa babhūva harṣitaḥ || 90 ||
+58,1,नरान्तकं हतं दृष्ट्वा चुक्रुशुर्नैरृतर्षभाः । देवान्तकस्त्रिमूर्धा च पौलस्त्यश्च महोदरः ॥ १ ॥,narāntakaṃ hataṃ dṛṣṭvā cukruśurnairṛtarṣabhāḥ | devāntakastrimūrdhā ca paulastyaśca mahodaraḥ || 1 ||
+58,2,आरूढो मेघसंकाशं वारणेन्द्रं महोदरः । वालिपुत्रं महावीर्यमभिदुद्राव वीर्यवान् ॥ २ ॥,ārūḍho meghasaṃkāśaṃ vāraṇendraṃ mahodaraḥ | vāliputraṃ mahāvīryamabhidudrāva vīryavān || 2 ||
+58,3,भ्रातृव्यसनसंतप्तस्तदा देवान्तको बली । आदाय परिघं दीप्तमङ्गदं समभिद्रवत् ॥ ३ ॥,bhrātṛvyasanasaṃtaptastadā devāntako balī | ādāya parighaṃ dīptamaṅgadaṃ samabhidravat || 3 ||
+58,4,रथमादित्यसंकाशं युक्तं परमवाजिभिः । आस्थाय त्रिशिरा वीरो वालिपुत्रमथाभ्ययात् ॥ ४ ॥,rathamādityasaṃkāśaṃ yuktaṃ paramavājibhiḥ | āsthāya triśirā vīro vāliputramathābhyayāt || 4 ||
+58,5,स त्रिभिर्देवदर्पघ्नैर्नैरृतेन्द्रैरभिद्रुतः । वृक्षमुत्पाटयामास महाविटपमङ्गदः ॥ ५ ॥,sa tribhirdevadarpaghnairnairṛtendrairabhidrutaḥ | vṛkṣamutpāṭayāmāsa mahāviṭapamaṅgadaḥ || 5 ||
+58,6,देवान्तकाय तं वीरश्चिक्षेप सहसाङ्गदः । महावृक्षं महाशाखं शक्रो दीप्तमिवाशनिम् ॥ ६ ॥,devāntakāya taṃ vīraścikṣepa sahasāṅgadaḥ | mahāvṛkṣaṃ mahāśākhaṃ śakro dīptamivāśanim || 6 ||
+58,7,त्रिशिरास्तं प्रचिच्छेद शरैराशीविषोपमैः । स वृक्षं कृत्तमालोक्य उत्पपात ततो ऽङ्गदः ॥ ७ ॥,triśirāstaṃ praciccheda śarairāśīviṣopamaiḥ | sa vṛkṣaṃ kṛttamālokya utpapāta tato'ṅgadaḥ || 7 ||
+58,8,स ववर्ष ततो वृक्षाञ् शिलाश्च कपिकुञ्जरः । तान्प्रचिच्छेद संक्रुद्धस्त्रिशिरा निशितैः शरैः ॥ ८ ॥,sa vavarṣa tato vṛkṣāñ śilāśca kapikuñjaraḥ | tānpraciccheda saṃkruddhastriśirā niśitaiḥ śaraiḥ || 8 ||
+58,9,परिघाग्रेण तान् वृक्षान्बभञ्ज च सुरान्तकः । त्रिशिराश्चाङ्गदं वीरमभिदुद्राव सायकैः ॥ ९ ॥,parighāgreṇa tān vṛkṣānbabhañja ca surāntakaḥ | triśirāścāṅgadaṃ vīramabhidudrāva sāyakaiḥ || 9 ||
+58,10,गजेन समभिद्रुत्य वालिपुत्रं महोदरः । जघानोरसि संक्रुद्धस्तोमरैर्वज्रसंनिभैः ॥ १० ॥,gajena samabhidrutya vāliputraṃ mahodaraḥ | jaghānorasi saṃkruddhastomarairvajrasaṃnibhaiḥ || 10 ||
+58,11,देवान्तकश्च संक्रुद्धः परिघेण तदाङ्गदम् । उपगम्याभिहत्याशु व्यपचक्राम वेगवान् ॥ ११ ॥,devāntakaśca saṃkruddhaḥ parigheṇa tadāṅgadam | upagamyābhihatyāśu vyapacakrāma vegavān || 11 ||
+58,12,स त्रिभिर्नैरृतश्रेष्ठैर्युगपत् समभिद्रुतः । न विव्यथे महातेजा वालिपुत्रः प्रतापवान् ॥ १२ ॥,sa tribhirnairṛtaśreṣṭhairyugapat samabhidrutaḥ | na vivyathe mahātejā vāliputraḥ pratāpavān || 12 ||
+58,13,तलेन भृशमुत्पत्य जघानास्य महागजम् । पेततुर्लोचने तस्य विननाद स वारणः ॥ १३ ॥,talena bhṛśamutpatya jaghānāsya mahāgajam | petaturlocane tasya vinanāda sa vāraṇaḥ || 13 ||
+58,14,विषाणं चास्य निष्कृष्य वालिपुत्रो महाबलः । देवान्तकमभिद्रुत्य ताडयामास संयुगे ॥ १४ ॥,viṣāṇaṃ cāsya niṣkṛṣya vāliputro mahābalaḥ | devāntakamabhidrutya tāḍayāmāsa saṃyuge || 14 ||
+58,15,स विह्वलितसर्वाङ्गो वातोद्धत इव द्रुमः । लाक्षारससवर्णं च सुस्राव रुधिरं मुखात् ॥ १५ ॥,sa vihvalitasarvāṅgo vātoddhata iva drumaḥ | lākṣārasasavarṇaṃ ca susrāva rudhiraṃ mukhāt || 15 ||
+58,16,अथाश्वास्य महातेजाः कृच्छ्राद्देवान्तको बली । आविध्य परिघं घोरमाजघान तदाङ्गदम् ॥ १६ ॥,athāśvāsya mahātejāḥ kṛcchrāddevāntako balī | āvidhya parighaṃ ghoramājaghāna tadāṅgadam || 16 ||
+58,17,परिघाभिहतश्चापि वानरेन्द्रात्मजस्तदा । जानुभ्यां पतितो भूमौ पुनरेवोत्पपात ह ॥ १७ ॥,parighābhihataścāpi vānarendrātmajastadā | jānubhyāṃ patito bhūmau punarevotpapāta ha || 17 ||
+58,18,समुत्पतन्तं त्रिशिरास्त्रिभिराशीविषोपमैः । घोरैर्हरिपतेः पुत्रं ललाटे ऽभिजघान ह ॥ १८ ॥,samutpatantaṃ triśirāstribhirāśīviṣopamaiḥ | ghorairharipateḥ putraṃ lalāṭe'bhijaghāna ha || 18 ||
+58,19,ततो ऽङ्गदं परिक्षिप्तं त्रिभिर्नैरृतपुंगवैः । हनूमानपि विज्ञाय नीलश्चापि प्रतस्थतुः ॥ १९ ॥,tato'ṅgadaṃ parikṣiptaṃ tribhirnairṛtapuṃgavaiḥ | hanūmānapi vijñāya nīlaścāpi pratasthatuḥ || 19 ||
+58,20,तत���्चिक्षेप शैलाग्रं नीलस्त्रिशिरसे तदा । तद् रावणसुतो धीमान्बिभेद निशितैः शरैः ॥ २० ॥,tataścikṣepa śailāgraṃ nīlastriśirase tadā | tad rāvaṇasuto dhīmānbibheda niśitaiḥ śaraiḥ || 20 ||
+58,21,तद्बाणशतनिर्भिन्नं विदारितशिलातलम् । सविस्फुलिङ्गं सज्वालं निपपात गिरेः शिरः ॥ २१ ॥,tadbāṇaśatanirbhinnaṃ vidāritaśilātalam | savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ nipapāta gireḥ śiraḥ || 21 ||
+58,22,ततो जृम्भितमालोक्य हर्षाद्देवान्तकस्तदा । परिघेणाभिदुद्राव मारुतात्मजमाहवे ॥ २२ ॥,tato jṛmbhitamālokya harṣāddevāntakastadā | parigheṇābhidudrāva mārutātmajamāhave || 22 ||
+58,23,तमापतन्तमुत्पत्य हनूमान्मारुतात्मजः । आजघान तदा मूर्ध्नि वज्रवेगेन मुष्टिना ॥ २३ ॥,tamāpatantamutpatya hanūmānmārutātmajaḥ | ājaghāna tadā mūrdhni vajravegena muṣṭinā || 23 ||
+58,24,स मुष्टिनिष्पिष्टविकीर्णमूर्धा निर्वान्तदन्ताक्षिविलम्बिजिह्वः । देवान्तको राक्षसराजसूनुर्गतासुरुर्व्यां सहसा पपात ॥ २४ ॥,sa muṣṭiniṣpiṣṭavikīrṇamūrdhā nirvāntadantākṣivilambijihvaḥ | devāntako rākṣasarājasūnurgatāsururvyāṃ sahasā papāta || 24 ||
+58,25,तस्मिन् हते राक्षसयोधमुख्ये महाबले संयति देवशत्रौ । क्रुद्धस्त्रिमूर्धा निशिताग्रमुग्रं ववर्ष नीलोरसि बाणवर्षम् ॥ २५ ॥,tasmin hate rākṣasayodhamukhye mahābale saṃyati devaśatrau | kruddhastrimūrdhā niśitāgramugraṃ vavarṣa nīlorasi bāṇavarṣam || 25 ||
+58,26,स तैः शरौघैरभिवर्ष्यमाणो विभिन्नगात्रः कपिसैन्यपालः । नीलो बभूवाथ विसृष्टगात्रो विष्टम्भितस्तेन महाबलेन ॥ २६ ॥,sa taiḥ śaraughairabhivarṣyamāṇo vibhinnagātraḥ kapisainyapālaḥ | nīlo babhūvātha visṛṣṭagātro viṣṭambhitastena mahābalena || 26 ||
+58,27,ततस्तु नीलः प्रतिलभ्य संज्ञां शैलं समुत्पाट्य सवृक्षषण्डम् । ततः समुत्पत्य भृशोग्रवेगो महोदरं तेन जघान मूर्ध्नि ॥ २७ ॥,tatastu nīlaḥ pratilabhya saṃjñāṃ śailaṃ samutpāṭya savṛkṣaṣaṇḍam | tataḥ samutpatya bhṛśogravego mahodaraṃ tena jaghāna mūrdhni || 27 ||
+58,28,ततः स शैलाभिनिपातभग्नो महोदरस्तेन सह द्विपेन । विपोथितो भूमितले गतासुः पपात वर्जाभिहतो यथाद्रिः ॥ २८ ॥,tataḥ sa śailābhinipātabhagno mahodarastena saha dvipena | vipothito bhūmitale gatāsuḥ papāta varjābhihato yathādriḥ || 28 ||
+58,29,पितृव्यं निहतं दृष्ट्वा त्रिशिराश्चापमाददे । हनूमन्तं च संक्रुद्धो विव्याध निशितैः शरैः ॥ २९ ॥,pitṛvyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā triśirāścāpamādade | hanūmantaṃ ca saṃkruddho vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ || 29 ||
+58,30,हनूमांस्तु समुत्पत्य हयांस्त्रिशिरसस्तदा । विददार नखैः क्रुद्धो गजेन्द्रं मृगराडिव ॥ ३० ॥,hanūmāṃstu samutpatya hayāṃstriśirasastadā | vidadāra nakhaiḥ kruddho gajendraṃ mṛgarāḍiva || 30 ||
+58,31,अथ शक्तिं समादाय कालरात्रिमिवान्तकः । चिक्षेपानिलपुत्राय त्रिशिरा रावणात्मजः ॥ ३१ ॥,atha śaktiṃ samādāya kālarātrimivāntakaḥ | cikṣepānilaputrāya triśirā rāvaṇātmajaḥ || 31 ||
+58,32,दिवि क्षिप्तामिवोल्कां तां शक्तिं क्षिप्तामसंगताम् । गृहीत्वा हरिशार्दू���ो बभञ्ज च ननाद च ॥ ३२ ॥,divi kṣiptāmivolkāṃ tāṃ śaktiṃ kṣiptāmasaṃgatām | gṛhītvā hariśārdūlo babhañja ca nanāda ca || 32 ||
+58,33,तां दृष्ट्वा घोरसंकाशां शक्तिं भग्नां हनूमता । प्रहृष्टा वानरगणा विनेदुर्जलदा इव ॥ ३३ ॥,tāṃ dṛṣṭvā ghorasaṃkāśāṃ śaktiṃ bhagnāṃ hanūmatā | prahṛṣṭā vānaragaṇā vinedurjaladā iva || 33 ||
+58,34,ततः खड्गं समुद्यम्य त्रिशिरा राक्षसोत्तमः । निचखान तदा रोषाद्वानरेन्द्रस्य वक्षसि ॥ ३४ ॥,tataḥ khaḍgaṃ samudyamya triśirā rākṣasottamaḥ | nicakhāna tadā roṣādvānarendrasya vakṣasi || 34 ||
+58,35,खड्गप्रहाराभिहतो हनूमान्मारुतात्मजः । आजघान त्रिमूर्धानं तलेनोरसि वीर्यवान् ॥ ३५ ॥,khaḍgaprahārābhihato hanūmānmārutātmajaḥ | ājaghāna trimūrdhānaṃ talenorasi vīryavān || 35 ||
+58,36,स तलभिहतस्तेन स्रस्तहस्ताम्बरो भुवि । निपपात महातेजास्त्रिशिरास्त्यक्तचेतनः ॥ ३६ ॥,sa talabhihatastena srastahastāmbaro bhuvi | nipapāta mahātejāstriśirāstyaktacetanaḥ || 36 ||
+58,37,स तस्य पततः खड्गं समाच्छिद्य महाकपिः । ननाद गिरिसंकाशस्त्रासयन् सर्वनैरृतान् ॥ ३७ ॥,sa tasya patataḥ khaḍgaṃ samācchidya mahākapiḥ | nanāda girisaṃkāśastrāsayan sarvanairṛtān || 37 ||
+58,38,अमृष्यमाणस्तं घोषमुत्पपात निशाचरः । उत्पत्य च हनूमन्तं ताडयामास मुष्टिना ॥ ३८ ॥,amṛṣyamāṇastaṃ ghoṣamutpapāta niśācaraḥ | utpatya ca hanūmantaṃ tāḍayāmāsa muṣṭinā || 38 ||
+58,39,तेन मुष्टिप्रहारेण संचुकोप महाकपिः । कुपितश्च निजग्राह किरीटे राक्षसर्षभम् ॥ ३९ ॥,tena muṣṭiprahāreṇa saṃcukopa mahākapiḥ | kupitaśca nijagrāha kirīṭe rākṣasarṣabham || 39 ||
+58,40,स तस्य शीर्षाण्यसिना शितेन किरीटजुष्टानि सकुण्डलानि । क्रुद्धः प्रचिच्छेद सुतो ऽनिलस्य त्वष्टुः सुतस्येव शिरांसि शक्रः ॥ ४० ॥,sa tasya śīrṣāṇyasinā śitena kirīṭajuṣṭāni sakuṇḍalāni | kruddhaḥ praciccheda suto'nilasya tvaṣṭuḥ sutasyeva śirāṃsi śakraḥ || 40 ||
+58,41,तान्यायताक्षाण्यगसंनिभानि प्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि । पेतुः शिरांसीन्द्ररिपोर्धरण्यां ज्योतींषि मुक्तानि यथार्कमार्गात् ॥ ४१ ॥,tānyāyatākṣāṇyagasaṃnibhāni pradīptavaiśvānaralocanāni | petuḥ śirāṃsīndraripordharaṇyāṃ jyotīṃṣi muktāni yathārkamārgāt || 41 ||
+58,42,तस्मिन् हते देवरिपौ त्रिशीर्षे हनूमत शक्रपराक्रमेण । नेदुः प्लवंगाः प्रचचाल भूमी रक्षांस्यथो दुद्रुविरे समन्तात् ॥ ४२ ॥,tasmin hate devaripau triśīrṣe hanūmata śakraparākrameṇa | neduḥ plavaṃgāḥ pracacāla bhūmī rakṣāṃsyatho dudruvire samantāt || 42 ||
+58,43,हतं त्रिशिरसं दृष्ट्वा तथैव च महोदरम् । हतौ प्रेक्ष्य दुराधर्षौ देवान्तकनरान्तकौ ॥ ४३ ॥,hataṃ triśirasaṃ dṛṣṭvā tathaiva ca mahodaram | hatau prekṣya durādharṣau devāntakanarāntakau || 43 ||
+58,44,चुकोप परमामर्षी महापार्श्वो महाबलः । जग्राहार्चिष्मतीं चापि गदां सर्वायसीं शुभाम् ॥ ४४ ॥,cukopa paramāmarṣī mahāpārśvo mahābalaḥ | jagrāhārciṣmatīṃ cāpi gadāṃ sarvāyasīṃ śubhām || 44 ||
+58,45,हेमपट्टपरिक्षिप्तां मांसशोणितलेपनाम् । विराजमानां वपुषा शत्��ुशोणितरञ्जिताम् ॥ ४५ ॥,hemapaṭṭaparikṣiptāṃ māṃsaśoṇitalepanām | virājamānāṃ vapuṣā śatruśoṇitarañjitām || 45 ||
+58,46,तेजसा संप्रदीप्ताग्रां रक्तमाल्यविभूषिताम् । ऐरावतमहापद्मसार्वभौम भयावहाम् ॥ ४६ ॥,tejasā saṃpradīptāgrāṃ raktamālyavibhūṣitām | airāvatamahāpadmasārvabhauma bhayāvahām || 46 ||
+58,47,गदामादाय संक्रुद्धो महापार्श्वो महाबलः । हरीन् समभिदुद्राव युगान्ताग्निरिव ज्वलन् ॥ ४७ ॥,gadāmādāya saṃkruddho mahāpārśvo mahābalaḥ | harīn samabhidudrāva yugāntāgniriva jvalan || 47 ||
+58,48,अथर्षयः समुत्पत्य वानरो रवणानुजम् । महापार्श्वमुपागम्य तस्थौ तस्याग्रतो बली ॥ ४८ ॥,atharṣayaḥ samutpatya vānaro ravaṇānujam | mahāpārśvamupāgamya tasthau tasyāgrato balī || 48 ||
+58,49,तं पुरस्तात् स्थितं दृष्ट्वा वानरं पर्वतोपमम् । आजघानोरसि क्रुद्धो गदया वज्रकल्पया ॥ ४९ ॥,taṃ purastāt sthitaṃ dṛṣṭvā vānaraṃ parvatopamam | ājaghānorasi kruddho gadayā vajrakalpayā || 49 ||
+58,50,स तयाभिहतस्तेन गदया वानरर्षभः । भिन्नवक्षाः समाधूतः सुस्राव रुधिरं बहु ॥ ५० ॥,sa tayābhihatastena gadayā vānararṣabhaḥ | bhinnavakṣāḥ samādhūtaḥ susrāva rudhiraṃ bahu || 50 ||
+58,51,स संप्राप्य चिरात् संज्ञामृषभो वानरर्षभः । क्रुद्धो विस्फुरमाणौष्ठो महापार्श्वमुदैक्षत ॥ ५१ ॥,sa saṃprāpya cirāt saṃjñāmṛṣabho vānararṣabhaḥ | kruddho visphuramāṇauṣṭho mahāpārśvamudaikṣata || 51 ||
+58,52,तां गृहीत्वा गदां भीमामाविध्य च पुनः पुनः । मत्तानीकं महापार्श्वं जघान रणमूर्धनि ॥ ५२ ॥,tāṃ gṛhītvā gadāṃ bhīmāmāvidhya ca punaḥ punaḥ | mattānīkaṃ mahāpārśvaṃ jaghāna raṇamūrdhani || 52 ||
+58,53,स स्वया गदया भिन्नो विकीर्णदशनेक्षणः । निपपात महापार्श्वो वज्राहत इवाचलः ॥ ५३ ॥,sa svayā gadayā bhinno vikīrṇadaśanekṣaṇaḥ | nipapāta mahāpārśvo vajrāhata ivācalaḥ || 53 ||
+58,54,तस्मिन् हते भ्रातरि रावणस्य तन्नैरृतानां बलमर्णवाभम् । त्यक्तायुधं केवलजीवितार्थं दुद्राव भिन्नार्णवसंनिकाशम् ॥ ५४ ॥,tasmin hate bhrātari rāvaṇasya tannairṛtānāṃ balamarṇavābham | tyaktāyudhaṃ kevalajīvitārthaṃ dudrāva bhinnārṇavasaṃnikāśam || 54 ||
+59,1,स्वबलं व्यथितं दृष्ट्वा तुमुलं लोमहर्षणम् । भ्रातॄंश्च निहतान्दृष्ट्वा शक्रतुल्यपराक्रमान् ॥ १ ॥,svabalaṃ vyathitaṃ dṛṣṭvā tumulaṃ lomaharṣaṇam | bhrātṝṃśca nihatāndṛṣṭvā śakratulyaparākramān || 1 ||
+59,2,पितृव्यौ चापि संदृश्य समरे संनिषूदितौ । महोदरमहापार्श्वौ भ्रातरौ राक्षसर्षभौ ॥ २ ॥,pitṛvyau cāpi saṃdṛśya samare saṃniṣūditau | mahodaramahāpārśvau bhrātarau rākṣasarṣabhau || 2 ||
+59,3,चुकोप च महातेजा ब्रह्मदत्तवरो युधि । अतिकायो ऽद्रिसंकाशो देवदानवदर्पहा ॥ ३ ॥,cukopa ca mahātejā brahmadattavaro yudhi | atikāyo'drisaṃkāśo devadānavadarpahā || 3 ||
+59,4,स भास्करसहस्रस्य संघातमिव भास्वरम् । रथमास्थाय शक्रारिरभिदुद्राव वानरान् ॥ ४ ॥,sa bhāskarasahasrasya saṃghātamiva bhāsvaram | rathamāsthāya śakrārirabhidudrāva vānarān || 4 ||
+59,5,स विस्फार्य महच्चापं किरीटी मृष्टकुण्डलः । नाम विश्रावयामास ननाद च महास्वनम् ॥ ५ ॥,sa visphārya mahaccāpaṃ kirīṭī mṛṣṭakuṇḍalaḥ | nāma viśrāvayāmāsa nanāda ca mahāsvanam || 5 ||
+59,6,तेन सिंहप्रणादेन नामविश्रावणेन च । ज्याशब्देन च भीमेन त्रासयामास वानरान् ॥ ६ ॥,tena siṃhapraṇādena nāmaviśrāvaṇena ca | jyāśabdena ca bhīmena trāsayāmāsa vānarān || 6 ||
+59,7,ते तस्य रूपमालोक्य यथा विष्णोस्त्रिविक्रमे । भयार्ता वानराः सर्वे विद्रवन्ति दिशो दश ॥ ७ ॥,te tasya rūpamālokya yathā viṣṇostrivikrame | bhayārtā vānarāḥ sarve vidravanti diśo daśa || 7 ||
+59,8,ते ऽतिकायं समासाद्य वानरा मूढचेतसः । शरण्यं शरणं जग्मुर्लक्ष्मणाग्रजमाहवे ॥ ८ ॥,te'tikāyaṃ samāsādya vānarā mūḍhacetasaḥ | śaraṇyaṃ śaraṇaṃ jagmurlakṣmaṇāgrajamāhave || 8 ||
+59,9,ततो ऽतिकायं काकुत्स्थो रथस्थं पर्वतोपमम् । ददर्श धन्विनं दूराद्गर्जन्तं कालमेघवत् ॥ ९ ॥,tato'tikāyaṃ kākutstho rathasthaṃ parvatopamam | dadarśa dhanvinaṃ dūrādgarjantaṃ kālameghavat || 9 ||
+59,10,स तं दृष्ट्वा महात्मानं राघवस्तु सुविस्मितः । वानरान् सान्त्वयित्वा तु विभीषणमुवाच ह ॥ १० ॥,sa taṃ dṛṣṭvā mahātmānaṃ rāghavastu suvismitaḥ | vānarān sāntvayitvā tu vibhīṣaṇamuvāca ha || 10 ||
+59,11,को ऽसौ पर्वतसंकाशो धनुष्मान् हरिलोचनः । युक्ते हयसहस्रेण विशाले स्यन्दने स्थितः ॥ ११ ॥,ko'sau parvatasaṃkāśo dhanuṣmān harilocanaḥ | yukte hayasahasreṇa viśāle syandane sthitaḥ || 11 ||
+59,12,य एष निशितैः शूलैः सुतीक्ष्णैः प्रासतोमरैः । अर्चिष्मद्भिर्वृतो भाति भूतैरिव महेश्वरः ॥ १२ ॥,ya eṣa niśitaiḥ śūlaiḥ sutīkṣṇaiḥ prāsatomaraiḥ | arciṣmadbhirvṛto bhāti bhūtairiva maheśvaraḥ || 12 ||
+59,13,कालजिह्वाप्रकाशाभिर्य एषो ऽभिविराजते । आवृतो रथशक्तीभिर्विद्युद्भिरिव तोयदः ॥ १३ ॥,kālajihvāprakāśābhirya eṣo'bhivirājate | āvṛto rathaśaktībhirvidyudbhiriva toyadaḥ || 13 ||
+59,14,धनूंसि चास्य सज्यानि हेमपृष्ठानि सर्वशः । शोभयन्ति रथश्रेष्ठं शक्रपातमिवाम्बरम् ॥ १४ ॥,dhanūṃsi cāsya sajyāni hemapṛṣṭhāni sarvaśaḥ | śobhayanti rathaśreṣṭhaṃ śakrapātamivāmbaram || 14 ||
+59,15,क एष रक्षः शार्दूलो रणभूमिं विराजयन् । अभ्येति रथिनां श्रेष्ठो रथेनादित्यतेजसा ॥ १५ ॥,ka eṣa rakṣaḥ śārdūlo raṇabhūmiṃ virājayan | abhyeti rathināṃ śreṣṭho rathenādityatejasā || 15 ||
+59,16,ध्वजशृङ्गप्रतिष्ठेन राहुणाभिविराजते । सूर्यरश्मिप्रभैर्बाणैर्दिशो दश विराजयन् ॥ १६ ॥,dhvajaśṛṅgapratiṣṭhena rāhuṇābhivirājate | sūryaraśmiprabhairbāṇairdiśo daśa virājayan || 16 ||
+59,17,त्रिणतं मेघनिर्ह्रादं हेमपृष्ठमलंकृतम् । शतक्रतुधनुःप्रख्यं धनुश्चास्य विराजते ॥ १७ ॥,triṇataṃ meghanirhrādaṃ hemapṛṣṭhamalaṃkṛtam | śatakratudhanuḥprakhyaṃ dhanuścāsya virājate || 17 ||
+59,18,सध्वजः सपताकश्च सानुकर्षो महारथः । चतुःसादिसमायुक्तो मेघस्तनितनिस्वनः ॥ १८ ॥,sadhvajaḥ sapatākaśca sānukarṣo mahārathaḥ | catuḥsādisamāyukto meghastanitanisvanaḥ || 18 ||
+59,19,विंशतिर्दश चाष्टौ च तूणीररथमास्थिताः । कार्मुकाणि च भीमानि ज्याश्च काञ्चनपिङ्गलाः ॥ १९ ॥,viṃśatirdaśa cāṣṭau ca tūṇīrarathamāsthitāḥ | kārmukāṇi ca bhīmāni jyāśca kāñcanapiṅgalāḥ || 19 ||
+59,20,द्वौ च खड्गौ रथगतौ पार्श्वस्थौ पार्श्वशोभिनौ । चतुर्हस्तत्सरुचितौ व्यक्तहस्तदशायतौ ॥ २० ॥,dvau ca khaḍgau rathagatau pārśvasthau pārśvaśobhinau | caturhastatsarucitau vyaktahastadaśāyatau || 20 ||
+59,21,रक्तकण्ठगुणो धीरो महापर्वतसंनिभः । कालः कालमहावक्त्रो मेघस्थ इव भास्करः ॥ २१ ॥,raktakaṇṭhaguṇo dhīro mahāparvatasaṃnibhaḥ | kālaḥ kālamahāvaktro meghastha iva bhāskaraḥ || 21 ||
+59,22,काञ्चनाङ्गदनद्धाभ्यां भुजाभ्यामेष शोभते । शृङ्गाभ्यामिव तुङ्गाभ्यां हिमवान्पर्वतोत्तमः ॥ २२ ॥,kāñcanāṅgadanaddhābhyāṃ bhujābhyāmeṣa śobhate | śṛṅgābhyāmiva tuṅgābhyāṃ himavānparvatottamaḥ || 22 ||
+59,23,कुण्डलाभ्यां तु यस्यैतद्भाति वक्त्रं शुभेक्षणम् । पुनर्वस्वन्तरगतं पूर्णबिम्बमिवैन्दवम् ॥ २३ ॥,kuṇḍalābhyāṃ tu yasyaitadbhāti vaktraṃ śubhekṣaṇam | punarvasvantaragataṃ pūrṇabimbamivaindavam || 23 ||
+59,24,आचक्ष्व मे महाबाहो त्वमेनं राक्षसोत्तमम् । यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे भयार्ता विद्रुता दिशः ॥ २४ ॥,ācakṣva me mahābāho tvamenaṃ rākṣasottamam | yaṃ dṛṣṭvā vānarāḥ sarve bhayārtā vidrutā diśaḥ || 24 ||
+59,25,स पृष्ठो राजपुत्रेण रामेणामिततेजसा । आचचक्षे महातेजा राघवाय विभीषणः ॥ २५ ॥,sa pṛṣṭho rājaputreṇa rāmeṇāmitatejasā | ācacakṣe mahātejā rāghavāya vibhīṣaṇaḥ || 25 ||
+59,26,दशग्रीवो महातेजा राजा वैश्रवणानुजः । भीमकर्मा महोत्साहो रावणो राक्षसाधिपः ॥ २६ ॥,daśagrīvo mahātejā rājā vaiśravaṇānujaḥ | bhīmakarmā mahotsāho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 26 ||
+59,27,तस्यासीद्वीर्यवान्पुत्रो रावणप्रतिमो रणे । वृद्धसेवी श्रुतधरः सर्वास्त्रविदुषां वरः ॥ २७ ॥,tasyāsīdvīryavānputro rāvaṇapratimo raṇe | vṛddhasevī śrutadharaḥ sarvāstraviduṣāṃ varaḥ || 27 ||
+59,28,अश्वपृष्ठे रथे नागे खड्गे धनुषि कर्षणे । भेदे सान्त्वे च दाने च नये मन्त्रे च संमतः ॥ २८ ॥,aśvapṛṣṭhe rathe nāge khaḍge dhanuṣi karṣaṇe | bhede sāntve ca dāne ca naye mantre ca saṃmataḥ || 28 ||
+59,29,यस्य बाहुं समाश्रित्य लङ्का भवति निर्भया । तनयं धान्यमालिन्या अतिकायमिमं विदुः ॥ २९ ॥,yasya bāhuṃ samāśritya laṅkā bhavati nirbhayā | tanayaṃ dhānyamālinyā atikāyamimaṃ viduḥ || 29 ||
+59,30,एतेनाराधितो ब्रह्मा तपसा भावितात्मना । अस्त्राणि चाप्यवाप्तानि रिपवश्च पराजिताः ॥ ३० ॥,etenārādhito brahmā tapasā bhāvitātmanā | astrāṇi cāpyavāptāni ripavaśca parājitāḥ || 30 ||
+59,31,सुरासुरैरवध्यत्वं दत्तमस्मै स्वयम्भुवा । एतच्च कवचं दिव्यं रथश्चैषो ऽर्कभास्करः ॥ ३१ ॥,surāsurairavadhyatvaṃ dattamasmai svayambhuvā | etacca kavacaṃ divyaṃ rathaścaiṣo'rkabhāskaraḥ || 31 ||
+59,32,एतेन शतशो देवा दानवाश्च पराजिताः । रक्षितानि च रक्षामि यक्षाश्चापि निषूदिताः ॥ ३२ ॥,etena śataśo devā dānavāśca parājitāḥ | rakṣitāni ca rakṣāmi yakṣāścāpi niṣūditāḥ || 32 ||
+59,33,वज्रं विष्टम्भितं येन बाणैरिन्द्रस्य धीमतः । पाशः सलिलराजस्य युद्धे प्रतिहतस्तथा ॥ ३३ ॥,vajraṃ viṣṭambhitaṃ yena bāṇairindrasya dhīmataḥ | pāśaḥ salilarājasya yuddhe pratihatastathā || 33 ||
+59,34,एषो ऽतिकायो बलवान् राक्षसानामथर्षभः । रावणस्य सुतो धीमान्देवदनव दर्पहा ॥ ३४ ॥,eṣo'tikāyo balavān rākṣasānāmatharṣabhaḥ | rāvaṇasya suto dhīmāndevadanava darpahā || 34 ||
+59,35,तदस्मिन् क्रियतां यत्नः क्षिप्रं पुरुषपुंगव । पुरा वानरसैन्यानि क्षयं नयति सायकैः ॥ ३५ ॥,tadasmin kriyatāṃ yatnaḥ kṣipraṃ puruṣapuṃgava | purā vānarasainyāni kṣayaṃ nayati sāyakaiḥ || 35 ||
+59,36,ततो ऽतिकायो बलवान्प्रविश्य हरिवाहिनीम् । विस्फारयामास धनुर्ननाद च पुनः पुनः ॥ ३६ ॥,tato'tikāyo balavānpraviśya harivāhinīm | visphārayāmāsa dhanurnanāda ca punaḥ punaḥ || 36 ||
+59,37,तं भीमवपुषं दृष्ट्वा रथस्थं रथिनां वरम् । अभिपेतुर्महात्मानो ये प्रधानाः प्लवंगमाः ॥ ३७ ॥,taṃ bhīmavapuṣaṃ dṛṣṭvā rathasthaṃ rathināṃ varam | abhipeturmahātmāno ye pradhānāḥ plavaṃgamāḥ || 37 ||
+59,38,कुमुदो द्विविदो मैन्दो नीलः शरभ एव च । पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च युगपत् समभिद्रवन् ॥ ३८ ॥,kumudo dvivido maindo nīlaḥ śarabha eva ca | pādapairgiriśṛṅgaiśca yugapat samabhidravan || 38 ||
+59,39,तेषां वृक्षांश्च शैलांश्च शरैः काञ्चनभूषणैः । अतिकायो महातेजाश्चिच्छेदास्त्रविदां वरः ॥ ३९ ॥,teṣāṃ vṛkṣāṃśca śailāṃśca śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ | atikāyo mahātejāścicchedāstravidāṃ varaḥ || 39 ||
+59,40,तांश्चैव सरान् स हरीञ् शरैः सर्वायसैर्बली । विव्याधाभिमुखः संख्ये भीमकायो निशाचरः ॥ ४० ॥,tāṃścaiva sarān sa harīñ śaraiḥ sarvāyasairbalī | vivyādhābhimukhaḥ saṃkhye bhīmakāyo niśācaraḥ || 40 ||
+59,41,ते ऽर्दिता बाणबर्षेण भिन्नगात्राः प्लवंगमाः । न शेकुरतिकायस्य प्रतिकर्तुं महारणे ॥ ४१ ॥,te'rditā bāṇabarṣeṇa bhinnagātrāḥ plavaṃgamāḥ | na śekuratikāyasya pratikartuṃ mahāraṇe || 41 ||
+59,42,तत् सैन्यं हरिवीराणां त्रासयामास राक्षसः । मृगयूथमिव क्रुद्धो हरिर्यौवनमास्थितः ॥ ४२ ॥,tat sainyaṃ harivīrāṇāṃ trāsayāmāsa rākṣasaḥ | mṛgayūthamiva kruddho hariryauvanamāsthitaḥ || 42 ||
+59,43,स राषसेन्द्रो हरिसैन्यमध्ये नायुध्यमानं निजघान कं चित् । उपेत्य रामं सधनुः कलापी सगर्वितं वाक्यमिदं बभाषे ॥ ४३ ॥,sa rāṣasendro harisainyamadhye nāyudhyamānaṃ nijaghāna kaṃ cit | upetya rāmaṃ sadhanuḥ kalāpī sagarvitaṃ vākyamidaṃ babhāṣe || 43 ||
+59,44,रथे स्थितो ऽहं शरचापपाणिर्न प्राकृतं कं चन योधयामि । यस्यास्ति शक्तिर्व्यवसाय युक्ता ददातुं मे क्षिप्रमिहाद्य युद्धम् ॥ ४४ ॥,rathe sthito'haṃ śaracāpapāṇirna prākṛtaṃ kaṃ cana yodhayāmi | yasyāsti śaktirvyavasāya yuktā dadātuṃ me kṣipramihādya yuddham || 44 ||
+59,45,तत्तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य चुकोप सौमित्रिरमित्रहन्ता । अमृष्यमाणश्च समुत्पपात जग्राह चापं च ततः स्मयित्वा ॥ ४५ ॥,tattasya vākyaṃ bruvato niśamya cukopa saumitriramitrahantā | amṛṣyamāṇaśca samutpapāta jagrāha cāpaṃ ca tataḥ smayitvā || 45 ||
+59,46,क्रुद्धः सौमित्रिरुत्पत्य तूणादाक्षिप्य सायकम् । पुरस्तादतिकायस्य विचकर्ष महद्धनुः ॥ ४६ ॥,kruddhaḥ saumitrirutpatya tūṇ��dākṣipya sāyakam | purastādatikāyasya vicakarṣa mahaddhanuḥ || 46 ||
+59,47,पूरयन् स महीं शैलानाकाशं सागरं दिशः । ज्याशब्दो लक्ष्मणस्योग्रस्त्रासयन् रजनीचरान् ॥ ४७ ॥,pūrayan sa mahīṃ śailānākāśaṃ sāgaraṃ diśaḥ | jyāśabdo lakṣmaṇasyograstrāsayan rajanīcarān || 47 ||
+59,48,सौमित्रेश्चापनिर्घोषं श्रुत्वा प्रतिभयं तदा । विसिष्मिये महातेजा राक्षसेन्द्रात्मजो बली ॥ ४८ ॥,saumitreścāpanirghoṣaṃ śrutvā pratibhayaṃ tadā | visiṣmiye mahātejā rākṣasendrātmajo balī || 48 ||
+59,49,अथातिकायः कुपितो दृष्ट्वा लक्ष्मणमुत्थितम् । आदाय निशितं बाणमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४९ ॥,athātikāyaḥ kupito dṛṣṭvā lakṣmaṇamutthitam | ādāya niśitaṃ bāṇamidaṃ vacanamabravīt || 49 ||
+59,50,बालस्त्वमसि सौमित्रे विक्रमेष्वविचक्षणः । गच्छ किं कालसदृशं मां योधयितुमिच्छसि ॥ ५० ॥,bālastvamasi saumitre vikrameṣvavicakṣaṇaḥ | gaccha kiṃ kālasadṛśaṃ māṃ yodhayitumicchasi || 50 ||
+59,51,न हि मद्बाहुसृष्टानामस्त्राणां हिमवानपि । सोढुमुत्सहते वेगमन्तरिक्षमथो मही ॥ ५१ ॥,na hi madbāhusṛṣṭānāmastrāṇāṃ himavānapi | soḍhumutsahate vegamantarikṣamatho mahī || 51 ||
+59,52,सुखप्रसुप्तं कालाग्निं प्रबोधयितुमिच्छसि । न्यस्य चापं निवर्तस्व मा प्राणाञ्जहि मद्गतः ॥ ५२ ॥,sukhaprasuptaṃ kālāgniṃ prabodhayitumicchasi | nyasya cāpaṃ nivartasva mā prāṇāñjahi madgataḥ || 52 ||
+59,53,अथ वा त्वं प्रतिष्टब्धो न निवर्तितुमिच्छसि । तिष्ठ प्राणान्परित्यज्य गमिष्यसि यमक्षयम् ॥ ५३ ॥,atha vā tvaṃ pratiṣṭabdho na nivartitumicchasi | tiṣṭha prāṇānparityajya gamiṣyasi yamakṣayam || 53 ||
+59,54,पश्य मे निशितान्बाणानरिदर्पनिषूदनान् । ईश्वरायुधसंकाशांस्तप्तकाञ्चनभूषणान् ॥ ५४ ॥,paśya me niśitānbāṇānaridarpaniṣūdanān | īśvarāyudhasaṃkāśāṃstaptakāñcanabhūṣaṇān || 54 ||
+59,55,एष ते सर्पसंकाशो बाणः पास्यति शोणितम् । मृगराज इव क्रुद्धो नागराजस्य शोणितम् ॥ ५५ ॥,eṣa te sarpasaṃkāśo bāṇaḥ pāsyati śoṇitam | mṛgarāja iva kruddho nāgarājasya śoṇitam || 55 ||
+59,56,श्रुत्वातिकायस्य वचः सरोषं सगर्वितं संयति राजपुत्रः । स संचुकोपातिबलो बृहच्छ्रीरुवाच वाक्यं च ततो महार्थम् ॥ ५६ ॥,śrutvātikāyasya vacaḥ saroṣaṃ sagarvitaṃ saṃyati rājaputraḥ | sa saṃcukopātibalo bṛhacchrīruvāca vākyaṃ ca tato mahārtham || 56 ||
+59,57,न वाक्यमात्रेण भवान्प्रधानो न कत्थनात् सत्पुरुषा भवन्ति । मयि स्थिते धन्विनि बाणपाणौ विदर्शयस्वात्मबलं दुरात्मन् ॥ ५७ ॥,na vākyamātreṇa bhavānpradhāno na katthanāt satpuruṣā bhavanti | mayi sthite dhanvini bāṇapāṇau vidarśayasvātmabalaṃ durātman || 57 ||
+59,58,कर्मणा सूचयात्मानं न विकत्थितुमर्हसि । पौरुषेण तु यो युक्तः स तु शूर इति स्मृतः ॥ ५८ ॥,karmaṇā sūcayātmānaṃ na vikatthitumarhasi | pauruṣeṇa tu yo yuktaḥ sa tu śūra iti smṛtaḥ || 58 ||
+59,59,सर्वायुधसमायुक्तो धन्वी त्वं रथमास्थितः । शरैर्वा यदि वाप्यस्त्रैर्दर्शयस्व पराक्रमम् ॥ ५९ ॥,sarvāyudhasamāyukto dhanvī tvaṃ rathamāsthitaḥ | śarairvā yadi vāpyastrairdarśayasva parākramam || 59 ||
+59,60,ततः शिरस्ते ���िशितैः पातयिष्याम्यहं शरैः । मारुतः कालसंपक्वं वृन्तात्तालफलं यथा ॥ ६० ॥,tataḥ śiraste niśitaiḥ pātayiṣyāmyahaṃ śaraiḥ | mārutaḥ kālasaṃpakvaṃ vṛntāttālaphalaṃ yathā || 60 ||
+59,61,अद्य ते मामका बाणास्तप्तकाञ्चनभूषणाः । पास्यन्ति रुधिरं गात्राद्बाणशल्यान्तरोत्थितम् ॥ ६१ ॥,adya te māmakā bāṇāstaptakāñcanabhūṣaṇāḥ | pāsyanti rudhiraṃ gātrādbāṇaśalyāntarotthitam || 61 ||
+59,62,बालो ऽयमिति विज्ञाय न मावज्ञातुमर्हसि । बालो वा यदि वा वृद्धो मृत्युं जानीहि संयुगे ॥ ६२ ॥,bālo'yamiti vijñāya na māvajñātumarhasi | bālo vā yadi vā vṛddho mṛtyuṃ jānīhi saṃyuge || 62 ||
+59,63,लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा हेतुमत् परमार्थवत् । अतिकायः प्रचुक्रोध बाणं चोत्तममाददे ॥ ६३ ॥,lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā hetumat paramārthavat | atikāyaḥ pracukrodha bāṇaṃ cottamamādade || 63 ||
+59,64,ततो विद्याधरा भूता देवा दैत्या महर्षयः । गुह्यकाश्च महात्मानस्तद् युद्धं ददृशुस्तदा ॥ ६४ ॥,tato vidyādharā bhūtā devā daityā maharṣayaḥ | guhyakāśca mahātmānastad yuddhaṃ dadṛśustadā || 64 ||
+59,65,ततो ऽतिकायः कुपितश्चापमारोप्य सायकम् । लक्ष्मणस्य प्रचिक्षेप संक्षिपन्निव चाम्बरम् ॥ ६५ ॥,tato'tikāyaḥ kupitaścāpamāropya sāyakam | lakṣmaṇasya pracikṣepa saṃkṣipanniva cāmbaram || 65 ||
+59,66,तमापतन्तं निशितं शरमाशीविषोपमम् । अर्धचन्द्रेण चिच्छेद लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ६६ ॥,tamāpatantaṃ niśitaṃ śaramāśīviṣopamam | ardhacandreṇa ciccheda lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 66 ||
+59,67,तं निकृत्तं शरं दृष्ट्वा कृत्तभोगमिवोरगम् । अतिकायो भृशं क्रुद्धः पञ्चबाणान् समाददे ॥ ६७ ॥,taṃ nikṛttaṃ śaraṃ dṛṣṭvā kṛttabhogamivoragam | atikāyo bhṛśaṃ kruddhaḥ pañcabāṇān samādade || 67 ||
+59,68,ताञ् शरान् संप्रचिक्षेप लक्ष्मणाय निशाचरः । तानप्राप्ताञ् शरैस्तीक्ष्णैश्चिच्छेद भरतानुजः ॥ ६८ ॥,tāñ śarān saṃpracikṣepa lakṣmaṇāya niśācaraḥ | tānaprāptāñ śaraistīkṣṇaiściccheda bharatānujaḥ || 68 ||
+59,69,स तांश्छित्त्वा शरैस्तीक्ष्णैर्लक्ष्मणः परवीरहा । आददे निशितं बाणं ज्वलन्तमिव तेजसा ॥ ६९ ॥,sa tāṃśchittvā śaraistīkṣṇairlakṣmaṇaḥ paravīrahā | ādade niśitaṃ bāṇaṃ jvalantamiva tejasā || 69 ||
+59,70,तमादाय धनुः श्रेष्ठे योजयामास लक्ष्मणः । विचकर्ष च वेगेन विससर्ज च सायकम् ॥ ७० ॥,tamādāya dhanuḥ śreṣṭhe yojayāmāsa lakṣmaṇaḥ | vicakarṣa ca vegena visasarja ca sāyakam || 70 ||
+59,71,पूर्णायतविसृष्टेन शरेणानत पर्वणा । ललाटे राक्षसश्रेष्ठमाजघान स वीर्यवान् ॥ ७१ ॥,pūrṇāyatavisṛṣṭena śareṇānata parvaṇā | lalāṭe rākṣasaśreṣṭhamājaghāna sa vīryavān || 71 ||
+59,72,स ललाटे शरो मग्नस्तस्य भीमस्य रक्षसः । ददृशे शोणितेनाक्तः पन्नगेन्द्र इवाहवे ॥ ७२ ॥,sa lalāṭe śaro magnastasya bhīmasya rakṣasaḥ | dadṛśe śoṇitenāktaḥ pannagendra ivāhave || 72 ||
+59,73,राक्षसः प्रचकम्पे च लक्ष्मणेषु प्रकम्पितः । रुद्रबाणहतं भीमं यथा त्रिपुरगोपुरम् ॥ ७३ ॥,rākṣasaḥ pracakampe ca lakṣmaṇeṣu prakampitaḥ | rudrabāṇahataṃ bhīmaṃ yathā tripuragopuram || 73 ||
+59,74,चि���्तयामास चाश्वस्य विमृश्य च महाबलः । साधु बाणनिपातेन श्वाघनीयो ऽसि मे रिपुः ॥ ७४ ॥,cintayāmāsa cāśvasya vimṛśya ca mahābalaḥ | sādhu bāṇanipātena śvāghanīyo'si me ripuḥ || 74 ||
+59,75,विचार्यैवं विनम्यास्यं विनम्य च भुजाव् उभौ । स रथोपस्थमास्थाय रथेन प्रचचार ह ॥ ७५ ॥,vicāryaivaṃ vinamyāsyaṃ vinamya ca bhujāv ubhau | sa rathopasthamāsthāya rathena pracacāra ha || 75 ||
+59,76,एकं त्रीन्पञ्च सप्तेति सायकान् राक्षसर्षभः । आददे संदधे चापि विचकर्षोत्ससर्ज च ॥ ७६ ॥,ekaṃ trīnpañca sapteti sāyakān rākṣasarṣabhaḥ | ādade saṃdadhe cāpi vicakarṣotsasarja ca || 76 ||
+59,77,ते बाणाः कालसंकाशा राक्षसेन्द्रधनुश्च्युताः । हेमपुङ्खा रविप्रख्याश्चक्रुर्दीप्तमिवाम्बरम् ॥ ७७ ॥,te bāṇāḥ kālasaṃkāśā rākṣasendradhanuścyutāḥ | hemapuṅkhā raviprakhyāścakrurdīptamivāmbaram || 77 ||
+59,78,ततस्तान् राक्षसोत्सृष्टाञ् शरौघान् रावणानुजः । असंभ्रान्तः प्रचिच्छेद निशितैर्बहुभिः शरैः ॥ ७८ ॥,tatastān rākṣasotsṛṣṭāñ śaraughān rāvaṇānujaḥ | asaṃbhrāntaḥ praciccheda niśitairbahubhiḥ śaraiḥ || 78 ||
+59,79,ताञ् शरान्युधि संप्रेक्ष्य निकृत्तान् रावणात्मजः । चुकोप त्रिदशेन्द्रारिर्जग्राह निशितं शरम् ॥ ७९ ॥,tāñ śarānyudhi saṃprekṣya nikṛttān rāvaṇātmajaḥ | cukopa tridaśendrārirjagrāha niśitaṃ śaram || 79 ||
+59,80,स संधाय महातेजास्तं बाणं सहसोत्सृजत् । ततः सौमित्रिमायान्तमाजघान स्तनान्तरे ॥ ८० ॥,sa saṃdhāya mahātejāstaṃ bāṇaṃ sahasotsṛjat | tataḥ saumitrimāyāntamājaghāna stanāntare || 80 ||
+59,81,अतिकायेन सौमित्रिस्ताडितो युधि वक्षसि । सुस्राव रुधिरं तीव्रं मदं मत्त इव द्विपः ॥ ८१ ॥,atikāyena saumitristāḍito yudhi vakṣasi | susrāva rudhiraṃ tīvraṃ madaṃ matta iva dvipaḥ || 81 ||
+59,82,स चकार तदात्मानं विशल्यं सहसा विभुः । जग्राह च शरं तीष्णमस्त्रेणापि समादधे ॥ ८२ ॥,sa cakāra tadātmānaṃ viśalyaṃ sahasā vibhuḥ | jagrāha ca śaraṃ tīṣṇamastreṇāpi samādadhe || 82 ||
+59,83,आग्नेयेन तदास्त्रेण योजयामास सायकम् । स जज्वाल तदा बाणो धनुश्चास्य महात्मनः ॥ ८३ ॥,āgneyena tadāstreṇa yojayāmāsa sāyakam | sa jajvāla tadā bāṇo dhanuścāsya mahātmanaḥ || 83 ||
+59,84,अतिकायो ऽतितेजस्वी सौरमस्त्रं समाददे । तेन बाणं भुजंगाभं हेमपुङ्खमयोजयत् ॥ ८४ ॥,atikāyo'titejasvī sauramastraṃ samādade | tena bāṇaṃ bhujaṃgābhaṃ hemapuṅkhamayojayat || 84 ||
+59,85,ततस्तं ज्वलितं घोरं लक्ष्मणः शरमाहितम् । अतिकायाय चिक्षेप कालदण्डमिवान्तकः ॥ ८५ ॥,tatastaṃ jvalitaṃ ghoraṃ lakṣmaṇaḥ śaramāhitam | atikāyāya cikṣepa kāladaṇḍamivāntakaḥ || 85 ||
+59,86,आग्नेयेनाभिसंयुक्तं दृष्ट्वा बाणं निशाचरः । उत्ससर्ज तदा बाणं दीप्तं सूर्यास्त्रयोजितम् ॥ ८६ ॥,āgneyenābhisaṃyuktaṃ dṛṣṭvā bāṇaṃ niśācaraḥ | utsasarja tadā bāṇaṃ dīptaṃ sūryāstrayojitam || 86 ||
+59,87,ताव् उभावम्बरे बाणावन्योन्यमभिजघ्नतुः । तेजसा संप्रदीप्ताग्रौ क्रुद्धाविव भुजं गमौ ॥ ८७ ॥,tāv ubhāvambare bāṇāvanyonyamabhijaghnatuḥ | tejasā saṃpradīptāgrau kruddhāviva bhujaṃ gamau || 87 ||
+59,88,तावन्योन्यं विनिर्दह्य पेततुर्धरणीतले । निरर्चिषौ भस्मकृतौ न भ्राजेते शरोत्तमौ ॥ ८८ ॥,tāvanyonyaṃ vinirdahya petaturdharaṇītale | nirarciṣau bhasmakṛtau na bhrājete śarottamau || 88 ||
+59,89,ततो ऽतिकायः संक्रुद्धस्त्वस्त्रमैषीकमुत्सृजत् । तत् प्रचिच्छेद सौमित्रिरस्त्रमैन्द्रेण वीर्यवान् ॥ ८९ ॥,tato'tikāyaḥ saṃkruddhastvastramaiṣīkamutsṛjat | tat praciccheda saumitrirastramaindreṇa vīryavān || 89 ||
+59,90,ऐषीकं निहतं दृष्ट्वा कुमारो रावणात्मजः । याम्येनास्त्रेण संक्रुद्धो योजयामास सायकम् ॥ ९० ॥,aiṣīkaṃ nihataṃ dṛṣṭvā kumāro rāvaṇātmajaḥ | yāmyenāstreṇa saṃkruddho yojayāmāsa sāyakam || 90 ||
+59,91,ततस्तदस्त्रं चिक्षेप लक्ष्मणाय निशाचरः । वायव्येन तदस्त्रं तु निजघान स लक्ष्मणः ॥ ९१ ॥,tatastadastraṃ cikṣepa lakṣmaṇāya niśācaraḥ | vāyavyena tadastraṃ tu nijaghāna sa lakṣmaṇaḥ || 91 ||
+59,92,अथैनं शरधाराभिर्धाराभिरिव तोयदः । अभ्यवर्षत संक्रुद्धो लक्ष्मणो रावणात्मजम् ॥ ९२ ॥,athainaṃ śaradhārābhirdhārābhiriva toyadaḥ | abhyavarṣata saṃkruddho lakṣmaṇo rāvaṇātmajam || 92 ||
+59,93,ते ऽतिकायं समासाद्य कवचे वज्रभूषिते । भग्नाग्रशल्याः सहसा पेतुर्बाणा महीतले ॥ ९३ ॥,te'tikāyaṃ samāsādya kavace vajrabhūṣite | bhagnāgraśalyāḥ sahasā peturbāṇā mahītale || 93 ||
+59,94,तान्मोघानभिसंप्रेक्ष्य लक्ष्मणः परवीरहा । अभ्यवर्षत बाणानां सहस्रेण महायशाः ॥ ९४ ॥,tānmoghānabhisaṃprekṣya lakṣmaṇaḥ paravīrahā | abhyavarṣata bāṇānāṃ sahasreṇa mahāyaśāḥ || 94 ||
+59,95,स वर्ष्यमाणो बाणौघैरतिकायो महाबलः । अवध्यकवचः संख्ये राक्षसो नैव विव्यथे ॥ ९५ ॥,sa varṣyamāṇo bāṇaughairatikāyo mahābalaḥ | avadhyakavacaḥ saṃkhye rākṣaso naiva vivyathe || 95 ||
+59,96,न शशाक रुजं कर्तुं युधि तस्य नरोत्तमः । अथैनमभ्युपागम्य वायुर्वाक्यमुवाच ह ॥ ९६ ॥,na śaśāka rujaṃ kartuṃ yudhi tasya narottamaḥ | athainamabhyupāgamya vāyurvākyamuvāca ha || 96 ||
+59,97,ब्रह्मदत्तवरो ह्येष अवध्य कवचावृतः । ब्राह्मेणास्त्रेण भिन्ध्येनमेष वध्यो हि नान्यथा ॥ ९७ ॥,brahmadattavaro hyeṣa avadhya kavacāvṛtaḥ | brāhmeṇāstreṇa bhindhyenameṣa vadhyo hi nānyathā || 97 ||
+59,98,ततः स वायोर्वचनं निशम्य सौमित्रिरिन्द्रप्रतिमानवीर्यः । समाददे बाणममोघवेगं तद्ब्राह्ममस्त्रं सहसा नियोज्य ॥ ९८ ॥,tataḥ sa vāyorvacanaṃ niśamya saumitririndrapratimānavīryaḥ | samādade bāṇamamoghavegaṃ tadbrāhmamastraṃ sahasā niyojya || 98 ||
+59,99,तस्मिन् वरास्त्रे तु नियुज्यमाने सौमित्रिणा बाणवरे शिताग्रे । दिशः सचन्द्रार्कमहाग्रहाश्च नभश्च तत्रास ररास चोर्वी ॥ ९९ ॥,tasmin varāstre tu niyujyamāne saumitriṇā bāṇavare śitāgre | diśaḥ sacandrārkamahāgrahāśca nabhaśca tatrāsa rarāsa corvī || 99 ||
+59,100,तं ब्रह्मणो ऽस्त्रेण नियुज्य चापे शरं सुपुङ्खं यमदूतकल्पम् । सौमित्रिरिन्द्रारिसुतस्य तस्य ससर्ज बाणं युधि वज्रकल्पम् ॥ १०० ॥,taṃ brahmaṇo'streṇa niyujya cāpe śaraṃ supuṅkhaṃ yamadūtakalpam | saumitririndrārisutasya tasya sasarja bāṇaṃ yudhi vajrakalpam || 100 ||
+59,101,तं लक्ष्मणोत्सृष्टममोघवेगं समापतन्तं ज्वलनप्रकाशम् । सुवर्णवज्रोत्तमचित्रपुङ्खं तदातिकायः समरे ददर्श ॥ १०१ ॥,taṃ lakṣmaṇotsṛṣṭamamoghavegaṃ samāpatantaṃ jvalanaprakāśam | suvarṇavajrottamacitrapuṅkhaṃ tadātikāyaḥ samare dadarśa || 101 ||
+59,102,तं प्रेक्षमाणः सहसातिकायो जघान बाणैर्निशितैरनेकैः । स सायकस्तस्य सुपर्णवेगस्तदातिवेगेन जगाम पार्श्वम् ॥ १०२ ॥,taṃ prekṣamāṇaḥ sahasātikāyo jaghāna bāṇairniśitairanekaiḥ | sa sāyakastasya suparṇavegastadātivegena jagāma pārśvam || 102 ||
+59,103,तमागतं प्रेक्ष्य तदातिकायो बाणं प्रदीप्तान्तककालकल्पम् । जघान शक्त्यृष्टिगदाकुठारैः शूलैर्हलैश्चाप्यविपन्नचेष्टः ॥ १०३ ॥,tamāgataṃ prekṣya tadātikāyo bāṇaṃ pradīptāntakakālakalpam | jaghāna śaktyṛṣṭigadākuṭhāraiḥ śūlairhalaiścāpyavipannaceṣṭaḥ || 103 ||
+59,104,तान्यायुधान्यद्भुतविग्रहाणि मोघानि कृत्वा स शरो ऽग्निदीप्तः । प्रसह्य तस्यैव किरीटजुष्टं तदातिकायस्य शिरो जहार ॥ १०४ ॥,tānyāyudhānyadbhutavigrahāṇi moghāni kṛtvā sa śaro'gnidīptaḥ | prasahya tasyaiva kirīṭajuṣṭaṃ tadātikāyasya śiro jahāra || 104 ||
+59,105,तच्छिरः सशिरस्त्राणं लक्ष्मणेषुप्रपीडितम् । पपात सहसा भूमौ शृङ्गं हिमवतो यथा ॥ १०५ ॥,tacchiraḥ saśirastrāṇaṃ lakṣmaṇeṣuprapīḍitam | papāta sahasā bhūmau śṛṅgaṃ himavato yathā || 105 ||
+59,106,प्रहर्षयुक्ता बहवस्तु वानरा प्रबुद्धपद्मप्रतिमाननास्तदा । अपूजयंल् लक्ष्मणमिष्टभागिनं हते रिपौ भीमबले दुरासदे ॥ १०६ ॥,praharṣayuktā bahavastu vānarā prabuddhapadmapratimānanāstadā | apūjayaṃl lakṣmaṇamiṣṭabhāginaṃ hate ripau bhīmabale durāsade || 106 ||
+60,1,ततो हतान् राक्षसपुंगवांस्तान्देवान्तकादित्रिशिरो ऽतिकायान् । रक्षोगणास्तत्र हतावशिष्टास्ते रावणाय त्वरितं शशंसुः ॥ १ ॥,tato hatān rākṣasapuṃgavāṃstāndevāntakāditriśiro'tikāyān | rakṣogaṇāstatra hatāvaśiṣṭāste rāvaṇāya tvaritaṃ śaśaṃsuḥ || 1 ||
+60,2,ततो हतांस्तान् सहसा निशम्य राजा मुमोहाश्रुपरिप्लुताक्षः । पुत्रक्षयं भ्रातृवधं च घोरं विचिन्त्य राजा विपुलं प्रदध्यौ ॥ २ ॥,tato hatāṃstān sahasā niśamya rājā mumohāśrupariplutākṣaḥ | putrakṣayaṃ bhrātṛvadhaṃ ca ghoraṃ vicintya rājā vipulaṃ pradadhyau || 2 ||
+60,3,ततस्तु राजानमुदीक्ष्य दीनं शोकार्णवे संपरिपुप्लुवानम् । अथर्षभो राक्षसराजसूनुरथेन्द्रजिद्वाक्यमिदं बभाषे ॥ ३ ॥,tatastu rājānamudīkṣya dīnaṃ śokārṇave saṃparipupluvānam | atharṣabho rākṣasarājasūnurathendrajidvākyamidaṃ babhāṣe || 3 ||
+60,4,न तात मोहं प्रतिगन्तुमर्हसि यत्रेन्द्रजिज्जीवति राक्षसेन्द्र । नेन्द्रारिबाणाभिहतो हि कश्चित् प्राणान् समर्थः समरे ऽभिधर्तुम् ॥ ४ ॥,na tāta mohaṃ pratigantumarhasi yatrendrajijjīvati rākṣasendra | nendrāribāṇābhihato hi kaścit prāṇān samarthaḥ samare'bhidhartum || 4 ||
+60,5,पश्याद्य रामं सहलक्ष्मणेन मद्बाणनिर्भिन्नविकीर्णदेहम् । गतायुषं भूमितले शयानं शरैः शितैराचितसर्वगात्रम् ॥ ५ ॥,paśyādya rāmaṃ sahalakṣmaṇena madbāṇanirbhinnavikīrṇadeham | gatāyuṣaṃ bhūmitale śayānaṃ śaraiḥ śitairācitasarvagātram || 5 ||
+60,6,इमां प्रतिज्ञां शृणु शक्रशत्रोः सुनिश्चितां पौरुषदैवयुक्ताम् । अद्यैव रामं सहलक्ष्मणेन संतापयिष्यामि शरैरमोघैः ॥ ६ ॥,imāṃ pratijñāṃ śṛṇu śakraśatroḥ suniścitāṃ pauruṣadaivayuktām | adyaiva rāmaṃ sahalakṣmaṇena saṃtāpayiṣyāmi śarairamoghaiḥ || 6 ||
+60,7,अद्येन्द्रवैवस्वतविष्णुमित्र साध्याश्विवैश्वानरचन्द्रसूर्याः । द्रक्ष्यन्ति मे विक्रममप्रमेयं विष्णोरिवोग्रं बलियज्ञवाटे ॥ ७ ॥,adyendravaivasvataviṣṇumitra sādhyāśvivaiśvānaracandrasūryāḥ | drakṣyanti me vikramamaprameyaṃ viṣṇorivograṃ baliyajñavāṭe || 7 ||
+60,8,स एवमुक्त्वा त्रिदशेन्द्रशत्रुरापृच्छ्य राजानमदीनसत्त्वः । समारुरोहानिलतुल्यवेगं रथं खरश्रेष्ठसमाधियुक्तम् ॥ ८ ॥,sa evamuktvā tridaśendraśatrurāpṛcchya rājānamadīnasattvaḥ | samārurohānilatulyavegaṃ rathaṃ kharaśreṣṭhasamādhiyuktam || 8 ||
+60,9,समास्थाय महातेजा रथं हरिरथोपमम् । जगाम सहसा तत्र यत्र युद्धमरिंदम ॥ ९ ॥,samāsthāya mahātejā rathaṃ harirathopamam | jagāma sahasā tatra yatra yuddhamariṃdama || 9 ||
+60,10,तं प्रस्थितं महात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः । संहर्षमाणा बहवो धनुःप्रवरपाणयः ॥ १० ॥,taṃ prasthitaṃ mahātmānamanujagmurmahābalāḥ | saṃharṣamāṇā bahavo dhanuḥpravarapāṇayaḥ || 10 ||
+60,11,गजस्कन्धगताः के चित् के चित् परमवाजिभिः । प्रासमुद्गरनिस्त्रिंश परश्वधगदाधराः ॥ ११ ॥,gajaskandhagatāḥ ke cit ke cit paramavājibhiḥ | prāsamudgaranistriṃśa paraśvadhagadādharāḥ || 11 ||
+60,12,स शङ्खनिनदैर्भीमैर्भेरीणां च महास्वनैः । जगाम त्रिदशेन्द्रारिः स्तूयमानो निशाचरैः ॥ १२ ॥,sa śaṅkhaninadairbhīmairbherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ | jagāma tridaśendrāriḥ stūyamāno niśācaraiḥ || 12 ||
+60,13,स शङ्खशशिवर्णेन छत्रेण रिपुसादनः । रराज परिपूर्णेन नभश्चन्द्रमसा यथा ॥ १३ ॥,sa śaṅkhaśaśivarṇena chatreṇa ripusādanaḥ | rarāja paripūrṇena nabhaścandramasā yathā || 13 ||
+60,14,अवीज्यत ततो वीरो हैमैर्हेमविभूषितैः । चारुचामरमुख्यैश्च मुख्यः सर्वधनुष्मताम् ॥ १४ ॥,avījyata tato vīro haimairhemavibhūṣitaiḥ | cārucāmaramukhyaiśca mukhyaḥ sarvadhanuṣmatām || 14 ||
+60,15,ततस्त्विन्द्रजिता लङ्का सूर्यप्रतिमतेजसा । रराजाप्रतिवीर्येण द्यौरिवार्केण भास्वता ॥ १५ ॥,tatastvindrajitā laṅkā sūryapratimatejasā | rarājāprativīryeṇa dyaurivārkeṇa bhāsvatā || 15 ||
+60,16,स तु दृष्ट्वा विनिर्यान्तं बलेन महता वृतम् । राक्षसाधिपतिः श्रीमान् रावणः पुत्रमब्रवीत् ॥ १६ ॥,sa tu dṛṣṭvā viniryāntaṃ balena mahatā vṛtam | rākṣasādhipatiḥ śrīmān rāvaṇaḥ putramabravīt || 16 ||
+60,17,त्वमप्रतिरथः पुत्र जितस्ते युधि वासवः । किं पुनर्मानुषं धृष्यं न वधिष्यसि राघवम् ॥ १७ ॥,tvamapratirathaḥ putra jitaste yudhi vāsavaḥ | kiṃ punarmānuṣaṃ dhṛṣyaṃ na vadhiṣyasi rāghavam || 17 ||
+60,18,तथोक्तो राक्षसेन्द्रेण प्रतिगृह्य महाशिषः । रथेनाश्वयुजा वीरः शीघ्रं गत्वा निकुम्भिलाम् ॥ १८ ॥,tathokto rākṣasendreṇa pratig���hya mahāśiṣaḥ | rathenāśvayujā vīraḥ śīghraṃ gatvā nikumbhilām || 18 ||
+60,19,स संप्राप्य महातेजा युद्धभूमिमरिंदमः । स्थापयामास रक्षांसि रथं प्रति समन्ततः ॥ १९ ॥,sa saṃprāpya mahātejā yuddhabhūmimariṃdamaḥ | sthāpayāmāsa rakṣāṃsi rathaṃ prati samantataḥ || 19 ||
+60,20,ततस्तु हुतभोक्तारं हुतभुक् सदृशप्रभः । जुहुवे राक्षसश्रेष्ठो मन्त्रवद्विधिवत्तदा ॥ २० ॥,tatastu hutabhoktāraṃ hutabhuk sadṛśaprabhaḥ | juhuve rākṣasaśreṣṭho mantravadvidhivattadā || 20 ||
+60,21,स हविर्जालसंस्कारैर्माल्यगन्धपुरस्कृतैः । जुहुवे पावकं तत्र राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ॥ २१ ॥,sa havirjālasaṃskārairmālyagandhapuraskṛtaiḥ | juhuve pāvakaṃ tatra rākṣasendraḥ pratāpavān || 21 ||
+60,22,शस्त्राणि शरपत्राणि समिधो ऽथ विभीतकः । लोहितानि च वासांसि स्रुवं कार्ष्णायसं तथा ॥ २२ ॥,śastrāṇi śarapatrāṇi samidho'tha vibhītakaḥ | lohitāni ca vāsāṃsi sruvaṃ kārṣṇāyasaṃ tathā || 22 ||
+60,23,स तत्राग्निं समास्तीर्य शरपत्रैः सतोमरैः । छागस्य सर्वकृष्णस्य गलं जग्राह जीवतः ॥ २३ ॥,sa tatrāgniṃ samāstīrya śarapatraiḥ satomaraiḥ | chāgasya sarvakṛṣṇasya galaṃ jagrāha jīvataḥ || 23 ||
+60,24,सकृदेव समिद्धस्य विधूमस्य महार्चिषः । बभूवुस्तानि लिङ्गानि विजयं यान्यदर्शयन् ॥ २४ ॥,sakṛdeva samiddhasya vidhūmasya mahārciṣaḥ | babhūvustāni liṅgāni vijayaṃ yānyadarśayan || 24 ||
+60,25,प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तकाञ्चनसंनिभः । हविस्तत् प्रतिजग्राह पावकः स्वयमुत्थितः ॥ २५ ॥,pradakṣiṇāvartaśikhastaptakāñcanasaṃnibhaḥ | havistat pratijagrāha pāvakaḥ svayamutthitaḥ || 25 ||
+60,26,सो ऽस्त्रमाहारयामास ब्राह्ममस्त्रविदां वरः । धनुश्चात्मरथं चैव सर्वं तत्राभ्यमन्त्रयत् ॥ २६ ॥,so'stramāhārayāmāsa brāhmamastravidāṃ varaḥ | dhanuścātmarathaṃ caiva sarvaṃ tatrābhyamantrayat || 26 ||
+60,27,तस्मिन्नाहूयमाने ऽस्त्रे हूयमाने च पावके । सार्कग्रहेन्दु नक्षत्रं वितत्रास नभस्तलम् ॥ २७ ॥,tasminnāhūyamāne'stre hūyamāne ca pāvake | sārkagrahendu nakṣatraṃ vitatrāsa nabhastalam || 27 ||
+60,28,स पावकं पावकदीप्ततेजा हुत्वा महेन्द्रप्रतिमप्रभावः । सचापबाणासिरथाश्वसूतः खे ऽन्तर्दध आत्मानमचिन्त्यरूपः ॥ २८ ॥,sa pāvakaṃ pāvakadīptatejā hutvā mahendrapratimaprabhāvaḥ | sacāpabāṇāsirathāśvasūtaḥ khe'ntardadha ātmānamacintyarūpaḥ || 28 ||
+60,29,स सैन्यमुत्सृज्य समेत्य तूर्णं महारणे वानरवाहिनीषु । अदृश्यमानः शरजालमुग्रं ववर्ष नीलाम्बुधरो यथाम्बु ॥ २९ ॥,sa sainyamutsṛjya sametya tūrṇaṃ mahāraṇe vānaravāhinīṣu | adṛśyamānaḥ śarajālamugraṃ vavarṣa nīlāmbudharo yathāmbu || 29 ||
+60,30,ते शक्रजिद्बाणविशीर्णदेहा मायाहता विस्वरमुन्नदन्तः । रणे निपेतुर्हरयो ऽद्रिकल्पा यथेन्द्रवज्राभिहता नगेन्द्राः ॥ ३० ॥,te śakrajidbāṇaviśīrṇadehā māyāhatā visvaramunnadantaḥ | raṇe nipeturharayo'drikalpā yathendravajrābhihatā nagendrāḥ || 30 ||
+60,31,ते केवलं संददृशुः शिताग्रान्बाणान् रणे वानरवाहिनीषु । माया निगूढं च सुरेन्द्रशत्रुं न चात्र तं राक्षसमभ्यप���्यन् ॥ ३१ ॥,te kevalaṃ saṃdadṛśuḥ śitāgrānbāṇān raṇe vānaravāhinīṣu | māyā nigūḍhaṃ ca surendraśatruṃ na cātra taṃ rākṣasamabhyapaśyan || 31 ||
+60,32,ततः स रक्षोऽधिपतिर्महात्मा सर्वा दिशो बाणगणैः शिताग्रैः । प्रच्छादयामास रविप्रकाशैर्विषादयामास च वानरेन्द्रान् ॥ ३२ ॥,tataḥ sa rakṣo'dhipatirmahātmā sarvā diśo bāṇagaṇaiḥ śitāgraiḥ | pracchādayāmāsa raviprakāśairviṣādayāmāsa ca vānarendrān || 32 ||
+60,33,स शूलनिस्त्रिंश परश्वधानि व्याविध्य दीप्तानलसंनिभानि । सविस्फुलिङ्गोज्ज्वलपावकानि ववर्ष तीव्रं प्लवगेन्द्रसैन्ये ॥ ३३ ॥,sa śūlanistriṃśa paraśvadhāni vyāvidhya dīptānalasaṃnibhāni | savisphuliṅgojjvalapāvakāni vavarṣa tīvraṃ plavagendrasainye || 33 ||
+60,34,ततो ज्वलनसंकाशैः शितैर्वानरयूथपाः । ताडिताः शक्रजिद्बाणैः प्रफुल्ला इव किंशुकाः ॥ ३४ ॥,tato jvalanasaṃkāśaiḥ śitairvānarayūthapāḥ | tāḍitāḥ śakrajidbāṇaiḥ praphullā iva kiṃśukāḥ || 34 ||
+60,35,अन्योन्यमभिसर्पन्तो निनदन्तश्च विस्वरम् । राक्षसेन्द्रास्त्रनिर्भिन्ना निपेतुर्वानरर्षभाः ॥ ३५ ॥,anyonyamabhisarpanto ninadantaśca visvaram | rākṣasendrāstranirbhinnā nipeturvānararṣabhāḥ || 35 ||
+60,36,उदीक्षमाणा गगनं के चिन्नेत्रेषु ताडिताः । शरैर्विविशुरन्योन्यं पेतुश्च जगतीतले ॥ ३६ ॥,udīkṣamāṇā gaganaṃ ke cinnetreṣu tāḍitāḥ | śarairviviśuranyonyaṃ petuśca jagatītale || 36 ||
+60,37,हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदं गन्धमादनम् । जाम्बवन्तं सुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ॥ ३७ ॥,hanūmantaṃ ca sugrīvamaṅgadaṃ gandhamādanam | jāmbavantaṃ suṣeṇaṃ ca vegadarśinameva ca || 37 ||
+60,38,मैन्दं च द्विविदं नीलं गवाक्षं गजगोमुखौ । केसरिं हरिलोमानं विद्युद्दंष्ट्रं च वानरम् ॥ ३८ ॥,maindaṃ ca dvividaṃ nīlaṃ gavākṣaṃ gajagomukhau | kesariṃ harilomānaṃ vidyuddaṃṣṭraṃ ca vānaram || 38 ||
+60,39,सूर्याननं ज्योतिमुखं तथा दधिमुखं हरिम् । पावकाक्षं नलं चैव कुमुदं चैव वानरम् ॥ ३९ ॥,sūryānanaṃ jyotimukhaṃ tathā dadhimukhaṃ harim | pāvakākṣaṃ nalaṃ caiva kumudaṃ caiva vānaram || 39 ||
+60,40,प्रासैः शूलैः शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसंहितैः । विव्याध हरिशार्दूलान् सर्वांस्तान् राक्षसोत्तमः ॥ ४० ॥,prāsaiḥ śūlaiḥ śitairbāṇairindrajinmantrasaṃhitaiḥ | vivyādha hariśārdūlān sarvāṃstān rākṣasottamaḥ || 40 ||
+60,41,स वै गदाभिर्हरियूथमुख्यान्निर्भिद्य बाणैस्तपनीयपुङ्खैः । ववर्ष रामं शरवृष्टिजालैः सलक्ष्मणं भास्कररश्मिकल्पैः ॥ ४१ ॥,sa vai gadābhirhariyūthamukhyānnirbhidya bāṇaistapanīyapuṅkhaiḥ | vavarṣa rāmaṃ śaravṛṣṭijālaiḥ salakṣmaṇaṃ bhāskararaśmikalpaiḥ || 41 ||
+60,42,स बाणवर्षैरभिवर्ष्यमाणो धारानिपातानिव तान् विचिन्त्य । समीक्षमाणः परमाद्भुतश्री रामस्तदा लक्ष्मणमित्युवाच ॥ ४२ ॥,sa bāṇavarṣairabhivarṣyamāṇo dhārānipātāniva tān vicintya | samīkṣamāṇaḥ paramādbhutaśrī rāmastadā lakṣmaṇamityuvāca || 42 ||
+60,43,असौ पुनर्लक्ष्मण राक्षसेन्द्रो ब्रह्मास्त्रमाश्रित्य सुरेन्द्रशत्रुः । निपातयित्वा हरिसैन्यमुग्रमस्म��ञ् शरैरर्दयति प्रसक्तम् ॥ ४३ ॥,asau punarlakṣmaṇa rākṣasendro brahmāstramāśritya surendraśatruḥ | nipātayitvā harisainyamugramasmāñ śarairardayati prasaktam || 43 ||
+60,44,स्वयम्भुवा दत्तवरो महात्मा खमास्थितो ऽन्तर्हितभीमकायः । कथं नु शक्यो युधि नष्टदेहो निहन्तुमद्येन्द्रजिदुद्यतास्त्रः ॥ ४४ ॥,svayambhuvā dattavaro mahātmā khamāsthito'ntarhitabhīmakāyaḥ | kathaṃ nu śakyo yudhi naṣṭadeho nihantumadyendrajidudyatāstraḥ || 44 ||
+60,45,मन्ये स्वयम्भूर्भगवानचिन्त्यो यस्यैतदस्त्रं प्रभवश्च यो ऽस्य । बाणावपातांस्त्वमिहाद्य धीमन्मया सहाव्यग्रमनाः सहस्व ॥ ४५ ॥,manye svayambhūrbhagavānacintyo yasyaitadastraṃ prabhavaśca yo'sya | bāṇāvapātāṃstvamihādya dhīmanmayā sahāvyagramanāḥ sahasva || 45 ||
+60,46,प्रच्छादयत्येष हि राक्षसेन्द्रः सर्वा दिशः सायकवृष्टिजालैः । एतच्च सर्वं पतिताग्र्यवीरं न भ्राजते वानरराजसैन्यम् ॥ ४६ ॥,pracchādayatyeṣa hi rākṣasendraḥ sarvā diśaḥ sāyakavṛṣṭijālaiḥ | etacca sarvaṃ patitāgryavīraṃ na bhrājate vānararājasainyam || 46 ||
+60,47,आवां तु दृष्ट्वा पतितौ विसंज्ञौ निवृत्तयुद्धौ हतरोषहर्षौ । ध्रुवं प्रवेक्ष्यत्यमरारिवासं असौ समादाय रणाग्रलक्ष्मीम् ॥ ४७ ॥,āvāṃ tu dṛṣṭvā patitau visaṃjñau nivṛttayuddhau hataroṣaharṣau | dhruvaṃ pravekṣyatyamarārivāsaṃ asau samādāya raṇāgralakṣmīm || 47 ||
+60,48,ततस्तु ताविन्द्रजिदस्त्रजालैर्बभूवतुस्तत्र तदा विशस्तौ । स चापि तौ तत्र विषादयित्वा ननाद हर्षाद् युधि राक्षसेन्द्रः ॥ ४८ ॥,tatastu tāvindrajidastrajālairbabhūvatustatra tadā viśastau | sa cāpi tau tatra viṣādayitvā nanāda harṣād yudhi rākṣasendraḥ || 48 ||
+60,49,स तत्तदा वानरराजसैन्यं रामं च संख्ये सहलक्ष्मणेन । विषादयित्वा सहसा विवेश पुरीं दशग्रीवभुजाभिगुप्ताम् ॥ ४९ ॥,sa tattadā vānararājasainyaṃ rāmaṃ ca saṃkhye sahalakṣmaṇena | viṣādayitvā sahasā viveśa purīṃ daśagrīvabhujābhiguptām || 49 ||
+61,1,तयोस्तदा सादितयो रणाग्रे मुमोह सैन्यं हरियूथपानाम् । सुग्रीवनीलाङ्गदजाम्बवन्तो न चापि किं चित् प्रतिपेदिरे ते ॥ १ ॥,tayostadā sāditayo raṇāgre mumoha sainyaṃ hariyūthapānām | sugrīvanīlāṅgadajāmbavanto na cāpi kiṃ cit pratipedire te || 1 ||
+61,2,ततो विषण्णं समवेक्ष्य सैन्यं विभीषणो बुद्धिमतां वरिष्ठः । उवाच शाखामृगराजवीरानाश्वासयन्नप्रतिमैर्वचोभिः ॥ २ ॥,tato viṣaṇṇaṃ samavekṣya sainyaṃ vibhīṣaṇo buddhimatāṃ variṣṭhaḥ | uvāca śākhāmṛgarājavīrānāśvāsayannapratimairvacobhiḥ || 2 ||
+61,3,मा भैष्ट नास्त्यत्र विषादकालो यदार्यपुत्राववशौ विषण्णौ । स्वयम्भुवो वाक्यमथोद्वहन्तौ यत् सादिताविन्द्रजिदस्त्रजालैः ॥ ३ ॥,mā bhaiṣṭa nāstyatra viṣādakālo yadāryaputrāvavaśau viṣaṇṇau | svayambhuvo vākyamathodvahantau yat sāditāvindrajidastrajālaiḥ || 3 ||
+61,4,तस्मै तु दत्तं परमास्त्रमेतत् स्वयम्भुवा ब्राह्मममोघवेगम् । तन्मानयन्तौ यदि राजपुत्रौ निपातितौ को ऽत्र विषादकालः ॥ ४ ॥,tasmai tu dattaṃ paramāstrametat svayambhuvā brāhmamamoghavegam | tanmānayantau yadi rājaputrau nipātitau ko'tra viṣādakālaḥ || 4 ||
+61,5,ब्राह्ममस्त्रं तदा धीमान्मानयित्वा तु मारुतिः । विभीषणवचः श्रुत्वा हनूमांस्तमथाब्रवीत् ॥ ५ ॥,brāhmamastraṃ tadā dhīmānmānayitvā tu mārutiḥ | vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā hanūmāṃstamathābravīt || 5 ||
+61,6,एतस्मिन्निहते सैन्ये वानराणां तरस्विनाम् । यो यो धारयते प्राणांस्तं तमाश्वासयावहे ॥ ६ ॥,etasminnihate sainye vānarāṇāṃ tarasvinām | yo yo dhārayate prāṇāṃstaṃ tamāśvāsayāvahe || 6 ||
+61,7,ताव् उभौ युगपद्वीरौ हनूमद् राक्षसोत्तमौ । उल्काहस्तौ तदा रात्रौ रणशीर्षे विचेरतुः ॥ ७ ॥,tāv ubhau yugapadvīrau hanūmad rākṣasottamau | ulkāhastau tadā rātrau raṇaśīrṣe viceratuḥ || 7 ||
+61,8,छिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुलि शिरो धरैः । स्रवद्भिः क्षतजं गात्रैः प्रस्रवद्भिः समन्ततः ॥ ८ ॥,chinnalāṅgūlahastorupādāṅguli śiro dharaiḥ | sravadbhiḥ kṣatajaṃ gātraiḥ prasravadbhiḥ samantataḥ || 8 ||
+61,9,पतितैः पर्वताकारैर्वानरैरभिसंकुलाम् । शस्त्रैश्च पतितैर्दीप्तैर्ददृशाते वसुंधराम् ॥ ९ ॥,patitaiḥ parvatākārairvānarairabhisaṃkulām | śastraiśca patitairdīptairdadṛśāte vasuṃdharām || 9 ||
+61,10,सुग्रीवमङ्गदं नीलं शरभं गन्धमादनम् । जाम्बवन्तं सुषेणं च वेगदर्शनमाहुकम् ॥ १० ॥,sugrīvamaṅgadaṃ nīlaṃ śarabhaṃ gandhamādanam | jāmbavantaṃ suṣeṇaṃ ca vegadarśanamāhukam || 10 ||
+61,11,मैन्दं नलं ज्योतिमुखं द्विविदं पनसं तथा । विभीषणो हनूमांश्च ददृशाते हतान् रणे ॥ ११ ॥,maindaṃ nalaṃ jyotimukhaṃ dvividaṃ panasaṃ tathā | vibhīṣaṇo hanūmāṃśca dadṛśāte hatān raṇe || 11 ||
+61,12,सप्तषष्टिर्हताः कोट्यो वानराणां तरस्विनाम् । अह्नः पञ्चमशेषेण वल्लभेन स्वयम्भुवः ॥ १२ ॥,saptaṣaṣṭirhatāḥ koṭyo vānarāṇāṃ tarasvinām | ahnaḥ pañcamaśeṣeṇa vallabhena svayambhuvaḥ || 12 ||
+61,13,सागरौघनिभं भीमं दृष्ट्वा बाणार्दितं बलम् । मार्गते जाम्बवन्तं स्म हनूमान् सविभीषणः ॥ १३ ॥,sāgaraughanibhaṃ bhīmaṃ dṛṣṭvā bāṇārditaṃ balam | mārgate jāmbavantaṃ sma hanūmān savibhīṣaṇaḥ || 13 ||
+61,14,स्वभावजरया युक्तं वृद्धं शरशतैश्चितम् । प्रजापतिसुतं वीरं शाम्यन्तमिव पावकम् ॥ १४ ॥,svabhāvajarayā yuktaṃ vṛddhaṃ śaraśataiścitam | prajāpatisutaṃ vīraṃ śāmyantamiva pāvakam || 14 ||
+61,15,दृष्ट्वा तमुपसंगम्य पौलस्त्यो वाक्यमब्रवीत् । कच्चिदार्यशरैस्तीर्ष्णैर्न प्राणा ध्वंसितास्तव ॥ १५ ॥,dṛṣṭvā tamupasaṃgamya paulastyo vākyamabravīt | kaccidāryaśaraistīrṣṇairna prāṇā dhvaṃsitāstava || 15 ||
+61,16,विभीषणवचः श्रुत्वा जाम्बवानृक्षपुंगवः । कृच्छ्रादभ्युद्गिरन् वाक्यमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १६ ॥,vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā jāmbavānṛkṣapuṃgavaḥ | kṛcchrādabhyudgiran vākyamidaṃ vacanamabravīt || 16 ||
+61,17,नैरृतेन्द्रमहावीर्यस्वरेण त्वाभिलक्षये । पीड्यमानः शितैर्बाणैर्न त्वां पश्यामि चक्षुषा ॥ १७ ॥,nairṛtendramahāvīryasvareṇa tvābhilakṣaye | pīḍyamānaḥ śitairbāṇairna tvāṃ paśyāmi cakṣuṣā || 17 ||
+61,18,अञ्जना सुप्रजा येन मातरिश्वा च नैरृत । हनूमान् वानरश्रेष्ठः प्राणान्धारयते क्व चित् ॥ १८ ॥,añjanā suprajā yena mātariśvā ca nairṛta | hanūmān vānaraśreṣṭhaḥ prāṇāndhārayate kva cit || 18 ||
+61,19,श्रुत्वा जाम्बवतो वाक्यमुवाचेदं विभीषणः । आर्यपुत्रावतिक्रम्य कस्मात् पृच्छसि मारुतिम् ॥ १९ ॥,śrutvā jāmbavato vākyamuvācedaṃ vibhīṣaṇaḥ | āryaputrāvatikramya kasmāt pṛcchasi mārutim || 19 ||
+61,20,नैव राजनि सुग्रीवे नाङ्गदे नापि राघवे । आर्य संदर्शितः स्नेहो यथा वायुसुते परः ॥ २० ॥,naiva rājani sugrīve nāṅgade nāpi rāghave | ārya saṃdarśitaḥ sneho yathā vāyusute paraḥ || 20 ||
+61,21,विभीषणवचः श्रुत्वा जाम्बवान् वाक्यमब्रवीत् । शृणु नैरृतशार्दूल यस्मात् पृच्छामि मारुतिम् ॥ २१ ॥,vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā jāmbavān vākyamabravīt | śṛṇu nairṛtaśārdūla yasmāt pṛcchāmi mārutim || 21 ||
+61,22,तस्मिञ्जीवति वीरे तु हतमप्यहतं बलम् । हनूमत्युज्झितप्राणे जीवन्तो ऽपि वयं हताः ॥ २२ ॥,tasmiñjīvati vīre tu hatamapyahataṃ balam | hanūmatyujjhitaprāṇe jīvanto'pi vayaṃ hatāḥ || 22 ||
+61,23,ध्रियते मारुतिस्तात मारुतप्रतिमो यदि । वैश्वानरसमो वीर्ये जीविताशा ततो भवेत् ॥ २३ ॥,dhriyate mārutistāta mārutapratimo yadi | vaiśvānarasamo vīrye jīvitāśā tato bhavet || 23 ||
+61,24,ततो वृद्धमुपागम्य नियमेनाभ्यवादयत् । गृह्य जाम्बवतः पादौ हनूमान्मारुतात्मजः ॥ २४ ॥,tato vṛddhamupāgamya niyamenābhyavādayat | gṛhya jāmbavataḥ pādau hanūmānmārutātmajaḥ || 24 ||
+61,25,श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं तथापि व्यथितेन्द्रियः । पुनर्जातमिवात्मानं स मेने ऋक्षपुंगवः ॥ २५ ॥,śrutvā hanumato vākyaṃ tathāpi vyathitendriyaḥ | punarjātamivātmānaṃ sa mene ṛkṣapuṃgavaḥ || 25 ||
+61,26,ततो ऽब्रवीन्महातेजा हनूमन्तं स जाम्बवान् । आगच्छ हरिशार्दूलवानरांस्त्रातुमर्हसि ॥ २६ ॥,tato'bravīnmahātejā hanūmantaṃ sa jāmbavān | āgaccha hariśārdūlavānarāṃstrātumarhasi || 26 ||
+61,27,नान्यो विक्रमपर्याप्तस्त्वमेषां परमः सखा । त्वत्पराक्रमकालो ऽयं नान्यं पश्यामि कञ्चन ॥ २७ ॥,nānyo vikramaparyāptastvameṣāṃ paramaḥ sakhā | tvatparākramakālo'yaṃ nānyaṃ paśyāmi kañcana || 27 ||
+61,28,ऋक्षवानरवीराणामनीकानि प्रहर्षय । विशल्यौ कुरु चाप्येतौ सादितौ रामलक्ष्मणौ ॥ २८ ॥,ṛkṣavānaravīrāṇāmanīkāni praharṣaya | viśalyau kuru cāpyetau sāditau rāmalakṣmaṇau || 28 ||
+61,29,गत्वा परममध्वानमुपर्युपरि सागरम् । हिमवन्तं नगश्रेष्ठं हनूमन् गन्तुमर्हसि ॥ २९ ॥,gatvā paramamadhvānamuparyupari sāgaram | himavantaṃ nagaśreṣṭhaṃ hanūman gantumarhasi || 29 ||
+61,30,ततः काञ्चनमत्युग्रमृषभं पर्वतोत्तमम् । कैलासशिखरं चापि द्रक्ष्यस्यरिनिषूदन ॥ ३० ॥,tataḥ kāñcanamatyugramṛṣabhaṃ parvatottamam | kailāsaśikharaṃ cāpi drakṣyasyariniṣūdana || 30 ||
+61,31,तयोः शिखरयोर्मध्ये प्रदीप्तमतुलप्रभम् । सर्वौषधियुतं वीर द्रक्ष्यस्यौषधिपर्वतम् ॥ ३१ ॥,tayoḥ śikharayormadhye pradīptamatulaprabham | sarvauṣadhiyutaṃ vīra drakṣyasyauṣadhiparvatam || 31 ||
+61,32,तस्य वानरशार्दूलचतस्रो मूर्ध्नि संभवाः । द्रक्ष्यस्योषधयो दीप्ता दीपयन्त्यो दिशो दश ॥ ३२ ॥,tasya vānaraśārdūlacatasro mūrdhni saṃbhavāḥ | drakṣyasyoṣadhayo dīptā dīpayantyo diśo daśa || 32 ||
+61,33,मृतसंजीवनीं चैव विशल्यकरणीमपि । सौवर्णकरणीं चैव संधानीं च महौषधीम् ॥ ३३ ॥,mṛtasaṃjīvanīṃ caiva viśalyakaraṇīmapi | sauvarṇakaraṇīṃ caiva saṃdhānīṃ ca mahauṣadhīm || 33 ||
+61,34,ताः सर्वा हनुमन् गृह्य क्षिप्रमागन्तुमर्हसि । आश्वासय हरीन्प्राणैर्योज्य गन्धवहात्मजः ॥ ३४ ॥,tāḥ sarvā hanuman gṛhya kṣipramāgantumarhasi | āśvāsaya harīnprāṇairyojya gandhavahātmajaḥ || 34 ||
+61,35,श्रुत्वा जाम्बवतो वाक्यं हनूमान् हरिपुंगवः । आपूर्यत बलोद्धर्षैस्तोयवेगैरिवार्णवः ॥ ३५ ॥,śrutvā jāmbavato vākyaṃ hanūmān haripuṃgavaḥ | āpūryata baloddharṣaistoyavegairivārṇavaḥ || 35 ||
+61,36,स पर्वततटाग्रस्थः पीडयन्पर्वतोत्तरम् । हनूमान्दृश्यते वीरो द्वितीय इव पर्वतः ॥ ३६ ॥,sa parvatataṭāgrasthaḥ pīḍayanparvatottaram | hanūmāndṛśyate vīro dvitīya iva parvataḥ || 36 ||
+61,37,हरिपादविनिर्भिन्नो निषसाद स पर्वतः । न शशाक तदात्मानं सोढुं भृशनिपीडितः ॥ ३७ ॥,haripādavinirbhinno niṣasāda sa parvataḥ | na śaśāka tadātmānaṃ soḍhuṃ bhṛśanipīḍitaḥ || 37 ||
+61,38,तस्य पेतुर्नगा भूमौ हरिवेगाच्च जज्वलुः । शृङ्गाणि च व्यकीर्यन्त पीडितस्य हनूमता ॥ ३८ ॥,tasya peturnagā bhūmau harivegācca jajvaluḥ | śṛṅgāṇi ca vyakīryanta pīḍitasya hanūmatā || 38 ||
+61,39,तस्मिन् संपीड्यमाने तु भग्नद्रुमशिलातले । न शेकुर्वानराः स्थातुं घूर्णमाने नगोत्तमे ॥ ३९ ॥,tasmin saṃpīḍyamāne tu bhagnadrumaśilātale | na śekurvānarāḥ sthātuṃ ghūrṇamāne nagottame || 39 ||
+61,40,स घूर्णितमहाद्वारा प्रभग्नगृहगोपुरा । लङ्का त्रासाकुला रात्रौ प्रनृत्तेवाभवत्तदा ॥ ४० ॥,sa ghūrṇitamahādvārā prabhagnagṛhagopurā | laṅkā trāsākulā rātrau pranṛttevābhavattadā || 40 ||
+61,41,पृथिवीधरसंकाशो निपीड्य धरणीधरम् । पृथिवीं क्षोभयामास सार्णवां मारुतात्मजः ॥ ४१ ॥,pṛthivīdharasaṃkāśo nipīḍya dharaṇīdharam | pṛthivīṃ kṣobhayāmāsa sārṇavāṃ mārutātmajaḥ || 41 ||
+61,42,पद्भ्यां तु शैलमापीड्य वडवामुखवन्मुखम् । विवृत्योग्रं ननादोच्चैस्त्रासयन्निव राक्षसान् ॥ ४२ ॥,padbhyāṃ tu śailamāpīḍya vaḍavāmukhavanmukham | vivṛtyograṃ nanādoccaistrāsayanniva rākṣasān || 42 ||
+61,43,तस्य नानद्यमानस्य श्रुत्वा निनदमद्भुतम् । लङ्कास्था राक्षसाः सर्वे न शेकुः स्पन्दितुं भयात् ॥ ४३ ॥,tasya nānadyamānasya śrutvā ninadamadbhutam | laṅkāsthā rākṣasāḥ sarve na śekuḥ spandituṃ bhayāt || 43 ||
+61,44,नमस्कृत्वाथ रामाय मारुतिर्भीमविक्रमः । राघवार्थे परं कर्म समैहत परंतपः ॥ ४४ ॥,namaskṛtvātha rāmāya mārutirbhīmavikramaḥ | rāghavārthe paraṃ karma samaihata paraṃtapaḥ || 44 ||
+61,45,स पुच्छमुद्यम्य भुजंगकल्पं विनम्य पृष्ठं श्रवणे निकुञ्च्य । विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभमापुप्लुवे व्योम्नि स चण्डवेगः ॥ ४५ ॥,sa pucchamudyamya bhujaṃgakalpaṃ vinamya pṛṣṭhaṃ śravaṇe nikuñcya | vivṛtya vaktraṃ vaḍavāmukhābhamāpupluve vyomni sa caṇḍavegaḥ || 45 ||
+61,46,स वृक्षषण्डांस्तरसा जहार शैलाञ् शिलाः प्राकृतवानरांश्च । ��ाहूरुवेगोद्धतसंप्रणुन्नास्ते क्षीणवेगाः सलिले निपेतुः ॥ ४६ ॥,sa vṛkṣaṣaṇḍāṃstarasā jahāra śailāñ śilāḥ prākṛtavānarāṃśca | bāhūruvegoddhatasaṃpraṇunnāste kṣīṇavegāḥ salile nipetuḥ || 46 ||
+61,47,स तौ प्रसार्योरगभोगकल्पौ भुजौ भुजंगारिनिकाशवीर्यः । जगाम मेरुं नगराजमग्र्यं दिशः प्रकर्षन्निव वायुसूनुः ॥ ४७ ॥,sa tau prasāryoragabhogakalpau bhujau bhujaṃgārinikāśavīryaḥ | jagāma meruṃ nagarājamagryaṃ diśaḥ prakarṣanniva vāyusūnuḥ || 47 ||
+61,48,स सागरं घूर्णितवीचिमालं तदा भृशं भ्रामितसर्वसत्त्वम् । समीक्षमाणः सहसा जगाम चक्रं यथा विष्णुकराग्रमुक्तम् ॥ ४८ ॥,sa sāgaraṃ ghūrṇitavīcimālaṃ tadā bhṛśaṃ bhrāmitasarvasattvam | samīkṣamāṇaḥ sahasā jagāma cakraṃ yathā viṣṇukarāgramuktam || 48 ||
+61,49,स पर्वतान् वृक्षगणान् सरांसि नदीस्तटाकानि पुरोत्तमानि । स्फीताञ्जनांस्तानपि संप्रपश्यञ्जगाम वेगात् पितृतुल्यवेगः ॥ ४९ ॥,sa parvatān vṛkṣagaṇān sarāṃsi nadīstaṭākāni purottamāni | sphītāñjanāṃstānapi saṃprapaśyañjagāma vegāt pitṛtulyavegaḥ || 49 ||
+61,50,आदित्यपथमाश्रित्य जगाम स गतश्रमः । स ददर्श हरिश्रेष्ठो हिमवन्तं नगोत्तमम् ॥ ५० ॥,ādityapathamāśritya jagāma sa gataśramaḥ | sa dadarśa hariśreṣṭho himavantaṃ nagottamam || 50 ||
+61,51,नानाप्रस्रवणोपेतं बहुकंदरनिर्झरम् । श्वेताभ्रचयसंकाशैः शिखरैश्चारुदर्शनैः ॥ ५१ ॥,nānāprasravaṇopetaṃ bahukaṃdaranirjharam | śvetābhracayasaṃkāśaiḥ śikharaiścārudarśanaiḥ || 51 ||
+61,52,स तं समासाद्य महानगेन्द्रमतिप्रवृद्धोत्तमघोरशृङ्गम् । ददर्श पुण्यानि महाश्रमाणि सुरर्षिसंघोत्तमसेवितानि ॥ ५२ ॥,sa taṃ samāsādya mahānagendramatipravṛddhottamaghoraśṛṅgam | dadarśa puṇyāni mahāśramāṇi surarṣisaṃghottamasevitāni || 52 ||
+61,53,स ब्रह्मकोशं रजतालयं च शक्रालयं रुद्रशरप्रमोक्षम् । हयाननं ब्रह्मशिरश्च दीप्तं ददर्श वैवस्वत किंकरांश्च ॥ ५३ ॥,sa brahmakośaṃ rajatālayaṃ ca śakrālayaṃ rudraśarapramokṣam | hayānanaṃ brahmaśiraśca dīptaṃ dadarśa vaivasvata kiṃkarāṃśca || 53 ||
+61,54,वज्रालयं वैश्वरणालयं च सूर्यप्रभं सूर्यनिबन्धनं च । ब्रह्मासनं शंकरकार्मुकं च ददर्श नाभिं च वसुंधरायाः ॥ ५४ ॥,vajrālayaṃ vaiśvaraṇālayaṃ ca sūryaprabhaṃ sūryanibandhanaṃ ca | brahmāsanaṃ śaṃkarakārmukaṃ ca dadarśa nābhiṃ ca vasuṃdharāyāḥ || 54 ||
+61,55,कैलासमग्र्यं हिमवच्छिलां च तथर्षभं काञ्चनशैलमग्र्यम् । स दीप्तसर्वौषधिसंप्रदीप्तं ददर्श सर्वौषधिपर्वतेन्द्रम् ॥ ५५ ॥,kailāsamagryaṃ himavacchilāṃ ca tatharṣabhaṃ kāñcanaśailamagryam | sa dīptasarvauṣadhisaṃpradīptaṃ dadarśa sarvauṣadhiparvatendram || 55 ||
+61,56,स तं समीक्ष्यानलरश्मिदीप्तं विसिष्मिये वासवदूतसूनुः । आप्लुत्य तं चौषधिपर्वतेन्द्रं तत्रौषधीनां विचयं चकार ॥ ५६ ॥,sa taṃ samīkṣyānalaraśmidīptaṃ visiṣmiye vāsavadūtasūnuḥ | āplutya taṃ cauṣadhiparvatendraṃ tatrauṣadhīnāṃ vicayaṃ cakāra || 56 ||
+61,57,स योजनसहस्राणि समतीत्य महाकपिः । दिव्यौषधिधरं शैलं व्यचरन्मारुतात्मजः ॥ ५७ ॥,sa yojanasahasrāṇi samatītya mahākapiḥ | divyauṣadhidharaṃ śailaṃ vyacaranmārutātmajaḥ || 57 ||
+61,58,महौषध्यस्तु ताः सर्वास्तस्मिन्पर्वतसत्तमे । विज्ञायार्थिनमायान्तं ततो जग्मुरदर्शनम् ॥ ५८ ॥,mahauṣadhyastu tāḥ sarvāstasminparvatasattame | vijñāyārthinamāyāntaṃ tato jagmuradarśanam || 58 ||
+61,59,स ता महात्मा हनुमानपश्यंश्चुकोप कोपाच्च भृशं ननाद । अमृष्यमाणो ऽग्निनिकाशचक्षुर्महीधरेन्द्रं तमुवाच वाक्यम् ॥ ५९ ॥,sa tā mahātmā hanumānapaśyaṃścukopa kopācca bhṛśaṃ nanāda | amṛṣyamāṇo'gninikāśacakṣurmahīdharendraṃ tamuvāca vākyam || 59 ||
+61,60,किमेतदेवं सुविनिश्चितं ते यद् राघवे नासि कृतानुकम्पः । पश्याद्य मद्बाहुबलाभिभूतो विकीर्णमात्मानमथो नगेन्द्र ॥ ६० ॥,kimetadevaṃ suviniścitaṃ te yad rāghave nāsi kṛtānukampaḥ | paśyādya madbāhubalābhibhūto vikīrṇamātmānamatho nagendra || 60 ||
+61,61,स तस्य शृङ्गं सनगं सनागं सकाञ्चनं धातुसहस्रजुष्टम् । विकीर्णकूटं चलिताग्रसानुं प्रगृह्य वेगात् सहसोन्ममाथ ॥ ६१ ॥,sa tasya śṛṅgaṃ sanagaṃ sanāgaṃ sakāñcanaṃ dhātusahasrajuṣṭam | vikīrṇakūṭaṃ calitāgrasānuṃ pragṛhya vegāt sahasonmamātha || 61 ||
+61,62,स तं समुत्पाट्य खमुत्पपात वित्रास्य लोकान् ससुरान् सुरेन्द्रान् । संस्तूयमानः खचरैरनेकैर्जगाम वेगाद्गरुडोग्रवीर्यः ॥ ६२ ॥,sa taṃ samutpāṭya khamutpapāta vitrāsya lokān sasurān surendrān | saṃstūyamānaḥ khacarairanekairjagāma vegādgaruḍogravīryaḥ || 62 ||
+61,63,स भास्कराध्वानमनुप्रपन्नस्तद्भास्कराभं शिखरं प्रगृह्य । बभौ तदा भास्करसंनिकाशो रवेः समीपे प्रतिभास्कराभः ॥ ६३ ॥,sa bhāskarādhvānamanuprapannastadbhāskarābhaṃ śikharaṃ pragṛhya | babhau tadā bhāskarasaṃnikāśo raveḥ samīpe pratibhāskarābhaḥ || 63 ||
+61,64,स तेन शैलेन भृशं रराज शैलोपमो गन्धवहात्मजस्तु । सहस्रधारेण सपावकेन चक्रेण खे विष्णुरिवोद्धृतेन ॥ ६४ ॥,sa tena śailena bhṛśaṃ rarāja śailopamo gandhavahātmajastu | sahasradhāreṇa sapāvakena cakreṇa khe viṣṇurivoddhṛtena || 64 ||
+61,65,तं वानराः प्रेक्ष्य तदा विनेदुः स तानपि प्रेक्ष्य मुदा ननाद । तेषां समुद्घुष्टरवं निशम्य लङ्कालया भीमतरं विनेदुः ॥ ६५ ॥,taṃ vānarāḥ prekṣya tadā vineduḥ sa tānapi prekṣya mudā nanāda | teṣāṃ samudghuṣṭaravaṃ niśamya laṅkālayā bhīmataraṃ vineduḥ || 65 ||
+61,66,ततो महात्मा निपपात तस्मिञ् शैलोत्तमे वानरसैन्यमध्ये । हर्युत्तमेभ्यः शिरसाभिवाद्य विभीषणं तत्र च सस्वजे सः ॥ ६६ ॥,tato mahātmā nipapāta tasmiñ śailottame vānarasainyamadhye | haryuttamebhyaḥ śirasābhivādya vibhīṣaṇaṃ tatra ca sasvaje saḥ || 66 ||
+61,67,तावप्युभौ मानुषराजपुत्रौ तं गन्धमाघ्राय महौषधीनाम् । बभूवतुस्तत्र तदा विशल्याव् उत्तस्थुरन्ये च हरिप्रवीराः ॥ ६७ ॥,tāvapyubhau mānuṣarājaputrau taṃ gandhamāghrāya mahauṣadhīnām | babhūvatustatra tadā viśalyāv uttasthuranye ca haripravīrāḥ || 67 ||
+61,68,ततो हरिर्गन्धवहात्मजस्तु तमोषधीशैलमुदग्रवीर्यः । निनाय वेगाद्धिमवन्तमेव पुनश्च रामेण समाजगाम ॥ ६८ ॥,tato harirgandhavahātmajastu tamoṣadhīśailamudagravīryaḥ | nināya vegāddhimavantameva punaśca rāmeṇa samājagāma || 68 ||
+62,1,ततो ऽब्रवीन्महातेजाः सुग्रीवो वानराधिपः । अर्थ्यं विजापयंश्चापि हनूमन्तं महाबलम् ॥ १ ॥,tato'bravīnmahātejāḥ sugrīvo vānarādhipaḥ | arthyaṃ vijāpayaṃścāpi hanūmantaṃ mahābalam || 1 ||
+62,2,यतो हतः कुम्भकर्णः कुमाराश्च निषूदिताः । नेदानीमुपनिर्हारं रावणो दातुमर्हति ॥ २ ॥,yato hataḥ kumbhakarṇaḥ kumārāśca niṣūditāḥ | nedānīmupanirhāraṃ rāvaṇo dātumarhati || 2 ||
+62,3,ये ये महाबलाः सन्ति लघवश्च प्लवंगमाः । लङ्कामभ्युत्पतन्त्वाशु गृह्योल्काः प्लवगर्षभाः ॥ ३ ॥,ye ye mahābalāḥ santi laghavaśca plavaṃgamāḥ | laṅkāmabhyutpatantvāśu gṛhyolkāḥ plavagarṣabhāḥ || 3 ||
+62,4,ततो ऽस्तं गत आदित्ये रौद्रे तस्मिन्निशामुखे । लङ्कामभिमुखाः सोल्का जग्मुस्ते प्लवगर्षभाः ॥ ४ ॥,tato'staṃ gata āditye raudre tasminniśāmukhe | laṅkāmabhimukhāḥ solkā jagmuste plavagarṣabhāḥ || 4 ||
+62,5,उल्काहस्तैर्हरिगणैः सर्वतः समभिद्रुताः । आरक्षस्था विरूपाक्षाः सहसा विप्रदुद्रुवुः ॥ ५ ॥,ulkāhastairharigaṇaiḥ sarvataḥ samabhidrutāḥ | ārakṣasthā virūpākṣāḥ sahasā vipradudruvuḥ || 5 ||
+62,6,गोपुराट्ट प्रतोलीषु चर्यासु विविधासु च । प्रासादेषु च संहृष्टाः ससृजुस्ते हुताशनम् ॥ ६ ॥,gopurāṭṭa pratolīṣu caryāsu vividhāsu ca | prāsādeṣu ca saṃhṛṣṭāḥ sasṛjuste hutāśanam || 6 ||
+62,7,तेषां गृहसहस्राणि ददाह हुतभुक् तदा । आवासान् राक्षसानां च सर्वेषां गृहमेधिनाम् ॥ ७ ॥,teṣāṃ gṛhasahasrāṇi dadāha hutabhuk tadā | āvāsān rākṣasānāṃ ca sarveṣāṃ gṛhamedhinām || 7 ||
+62,8,हेमचित्रतनुत्राणां स्रग्दामाम्बरधारिणाम् । सीधुपानचलाक्षाणां मदविह्वलगामिनाम् ॥ ८ ॥,hemacitratanutrāṇāṃ sragdāmāmbaradhāriṇām | sīdhupānacalākṣāṇāṃ madavihvalagāminām || 8 ||
+62,9,कान्तालम्बितवस्त्राणां शत्रुसंजातमन्युनाम् । गदाशूलासि हस्तानां खादतां पिबतामपि ॥ ९ ॥,kāntālambitavastrāṇāṃ śatrusaṃjātamanyunām | gadāśūlāsi hastānāṃ khādatāṃ pibatāmapi || 9 ||
+62,10,शयनेषु महार्हेषु प्रसुप्तानां प्रियैः सह । त्रस्तानां गच्छतां तूर्णं पुत्रानादाय सर्वतः ॥ १० ॥,śayaneṣu mahārheṣu prasuptānāṃ priyaiḥ saha | trastānāṃ gacchatāṃ tūrṇaṃ putrānādāya sarvataḥ || 10 ||
+62,11,तेषां गृहसहस्राणि तदा लङ्कानिवासिनाम् । अदहत् पावकस्तत्र जज्वाल च पुनः पुनः ॥ ११ ॥,teṣāṃ gṛhasahasrāṇi tadā laṅkānivāsinām | adahat pāvakastatra jajvāla ca punaḥ punaḥ || 11 ||
+62,12,सारवन्ति महार्हाणि गम्भीरगुणवन्ति च । हेमचन्द्रार्धचन्द्राणि चन्द्रशालोन्नतानि च ॥ १२ ॥,sāravanti mahārhāṇi gambhīraguṇavanti ca | hemacandrārdhacandrāṇi candraśālonnatāni ca || 12 ||
+62,13,रत्नचित्रगवाक्षाणि साधिष्ठानानि सर्वशः । मणिविद्रुमचित्राणि स्पृशन्तीव च भास्करम् ॥ १३ ॥,ratnacitragavākṣāṇi sādhiṣṭhānāni sarvaśaḥ | maṇividrumacitrāṇi spṛśantīva ca bhāskaram || 13 ||
+62,14,क्रौञ्चबर्हिणवीणानां भूषणानां च निस्वनैः । नादितान्यचलाभानि वेश्मान्यग्निर्ददाह सः ॥ १४ ॥,krauñcabarhiṇavīṇānāṃ bhūṣaṇānāṃ ca nisvanaiḥ | nāditānyacalābhāni veśmānyagnirdadāha saḥ || 14 ||
+62,15,ज्वलनेन परीतानि तोरणानि चकाशिरे । विद्युद्भिरिव नद्धानि मेघजालानि घर्मगे ॥ १५ ॥,jvalanena parītāni toraṇāni cakāśire | vidyudbhiriva naddhāni meghajālāni gharmage || 15 ||
+62,16,विमानेषु प्रसुप्ताश्च दह्यमाना वराङ्गनाः । त्यक्ताभरणसंयोगा हाहेत्युच्चैर्विचुक्रुशः ॥ १६ ॥,vimāneṣu prasuptāśca dahyamānā varāṅganāḥ | tyaktābharaṇasaṃyogā hāhetyuccairvicukruśaḥ || 16 ||
+62,17,तत्र चाग्निपरीतानि निपेतुर्भवनान्यपि । वज्रिवज्रहतानीव शिखराणि महागिरेः ॥ १७ ॥,tatra cāgniparītāni nipeturbhavanānyapi | vajrivajrahatānīva śikharāṇi mahāgireḥ || 17 ||
+62,18,तानि निर्दह्यमानानि दूरतः प्रचकाशिरे । हिमवच्छिखराणीव दीप्तौषधिवनानि च ॥ १८ ॥,tāni nirdahyamānāni dūrataḥ pracakāśire | himavacchikharāṇīva dīptauṣadhivanāni ca || 18 ||
+62,19,हर्म्याग्रैर्दह्यमानैश्च ज्वालाप्रज्वलितैरपि । रात्रौ सा दृश्यते लङ्का पुष्पितैरिव किंशुकैः ॥ १९ ॥,harmyāgrairdahyamānaiśca jvālāprajvalitairapi | rātrau sā dṛśyate laṅkā puṣpitairiva kiṃśukaiḥ || 19 ||
+62,20,हस्त्यध्यक्षैर्गजैर्मुक्तैर्मुक्तैश्च तुरगैरपि । बभूव लङ्का लोकान्ते भ्रान्तग्राह इवार्णवः ॥ २० ॥,hastyadhyakṣairgajairmuktairmuktaiśca turagairapi | babhūva laṅkā lokānte bhrāntagrāha ivārṇavaḥ || 20 ||
+62,21,अश्वं मुक्तं गजो दृष्ट्वा कच्चिद्भीतो ऽपसर्पति । भीतो भीतं गजं दृष्ट्वा क्व चिदश्वो निवर्तते ॥ २१ ॥,aśvaṃ muktaṃ gajo dṛṣṭvā kaccidbhīto'pasarpati | bhīto bhītaṃ gajaṃ dṛṣṭvā kva cidaśvo nivartate || 21 ||
+62,22,सा बभूव मुहूर्तेन हरिभिर्दीपिता पुरी । लोकस्यास्य क्षये घोरे प्रदीप्तेव वसुंधरा ॥ २२ ॥,sā babhūva muhūrtena haribhirdīpitā purī | lokasyāsya kṣaye ghore pradīpteva vasuṃdharā || 22 ||
+62,23,नारी जनस्य धूमेन व्याप्तस्योच्चैर्विनेदुषः । स्वनो ज्वलनतप्तस्य शुश्रुवे दशयोजनम् ॥ २३ ॥,nārī janasya dhūmena vyāptasyoccairvineduṣaḥ | svano jvalanataptasya śuśruve daśayojanam || 23 ||
+62,24,प्रदग्धकायानपरान् राक्षसान्निर्गतान्बहिः । सहसाभ्युत्पतन्ति स्म हरयो ऽथ युयुत्सवः ॥ २४ ॥,pradagdhakāyānaparān rākṣasānnirgatānbahiḥ | sahasābhyutpatanti sma harayo'tha yuyutsavaḥ || 24 ||
+62,25,उद्घुष्टं वानराणां च राक्षसानां च निस्वनः । दिशो दश समुद्रं च पृथिवीं चान्वनादयत् ॥ २५ ॥,udghuṣṭaṃ vānarāṇāṃ ca rākṣasānāṃ ca nisvanaḥ | diśo daśa samudraṃ ca pṛthivīṃ cānvanādayat || 25 ||
+62,26,विशल्यौ तु महात्मानौ ताव् उभौ रामलक्ष्मणौ । असंभ्रान्तौ जगृहतुस्ताव् उभौ धनुषी वरे ॥ २६ ॥,viśalyau tu mahātmānau tāv ubhau rāmalakṣmaṇau | asaṃbhrāntau jagṛhatustāv ubhau dhanuṣī vare || 26 ||
+62,27,ततो विस्फारयाणस्य रामस्य धनुरुत्तमम् । बभूव तुमुलः शब्दो राक्षसानां भयावहः ॥ २७ ॥,tato visphārayāṇasya rāmasya dhanuruttamam | babhūva tumulaḥ śabdo rākṣasānāṃ bhayāvahaḥ || 27 ||
+62,28,अशोभत तदा रामो धनुर्विस्फारयन्महत् । भगवानिव संक्रुद्धो भवो वेदमयं धनुः ॥ २८ ॥,aśobhata tadā rāmo dhanurvisphārayanmahat | bhagavāniva saṃkruddho bhavo vedamayaṃ dhanuḥ || 28 ||
+62,29,वानरोद्घुष्टघोषश्च राक्षसानां च निस्वनः । ज्याशब्दश्चापि रामस्य त्रयं व्याप दिशो दश ॥ २९ ॥,vānarodghuṣṭaghoṣaśca rākṣasānāṃ ca nisvanaḥ | jyāśabdaścāpi rāmasya trayaṃ vyāpa diśo daśa || 29 ||
+62,30,तस्य कार्मुकमुक्तैश्च शरैस्तत्पुरगोपुरम् । कैलासशृङ्गप्रतिमं विकीर्णमपतद्भुवि ॥ ३० ॥,tasya kārmukamuktaiśca śaraistatpuragopuram | kailāsaśṛṅgapratimaṃ vikīrṇamapatadbhuvi || 30 ||
+62,31,ततो रामशरान्दृष्ट्वा विमानेषु गृहेषु च । संनाहो राक्षसेन्द्राणां तुमुलः समपद्यत ॥ ३१ ॥,tato rāmaśarāndṛṣṭvā vimāneṣu gṛheṣu ca | saṃnāho rākṣasendrāṇāṃ tumulaḥ samapadyata || 31 ||
+62,32,तेषां संनह्यमानानां सिंहनादं च कुर्वताम् । शर्वरी राक्षसेन्द्राणां रौद्रीव समपद्यत ॥ ३२ ॥,teṣāṃ saṃnahyamānānāṃ siṃhanādaṃ ca kurvatām | śarvarī rākṣasendrāṇāṃ raudrīva samapadyata || 32 ||
+62,33,आदिष्टा वानरेन्द्रास्ते सुग्रीवेण महात्मना । आसन्ना द्वारमासाद्य युध्यध्वं प्लवगर्षभाः ॥ ३३ ॥,ādiṣṭā vānarendrāste sugrīveṇa mahātmanā | āsannā dvāramāsādya yudhyadhvaṃ plavagarṣabhāḥ || 33 ||
+62,34,यश्च वो वितथं कुर्यात्तत्र तत्र व्यवस्थितः । स हन्तव्यो ऽभिसंप्लुत्य राजशासनदूषकः ॥ ३४ ॥,yaśca vo vitathaṃ kuryāttatra tatra vyavasthitaḥ | sa hantavyo'bhisaṃplutya rājaśāsanadūṣakaḥ || 34 ||
+62,35,तेषु वानरमुख्येषु दीप्तोल्कोज्ज्वलपाणिषु । स्थितेषु द्वारमासाद्य रावणं मन्युराविशत् ॥ ३५ ॥,teṣu vānaramukhyeṣu dīptolkojjvalapāṇiṣu | sthiteṣu dvāramāsādya rāvaṇaṃ manyurāviśat || 35 ||
+62,36,तस्य जृम्भितविक्षेपाद्व्यामिश्रा वै दिशो दश । रूपवानिव रुद्रस्य मन्युर्गात्रेष्वदृश्यत ॥ ३६ ॥,tasya jṛmbhitavikṣepādvyāmiśrā vai diśo daśa | rūpavāniva rudrasya manyurgātreṣvadṛśyata || 36 ||
+62,37,स निकुम्भं च कुम्भं च कुम्भकर्णात्मजाव् उभौ । प्रेषयामास संक्रुद्धो राक्षसैर्बहुभिः सह ॥ ३७ ॥,sa nikumbhaṃ ca kumbhaṃ ca kumbhakarṇātmajāv ubhau | preṣayāmāsa saṃkruddho rākṣasairbahubhiḥ saha || 37 ||
+62,38,शशास चैव तान् सर्वान् राक्षसान् राक्षसेश्वरः । राक्षसा गच्छतात्रैव सिंहनादं च नादयन् ॥ ३८ ॥,śaśāsa caiva tān sarvān rākṣasān rākṣaseśvaraḥ | rākṣasā gacchatātraiva siṃhanādaṃ ca nādayan || 38 ||
+62,39,ततस्तु चोदितास्तेन राक्षसा ज्वलितायुधाः । लङ्काया निर्ययुर्वीराः प्रणदन्तः पुनः पुनः ॥ ३९ ॥,tatastu coditāstena rākṣasā jvalitāyudhāḥ | laṅkāyā niryayurvīrāḥ praṇadantaḥ punaḥ punaḥ || 39 ||
+62,40,भीमाश्वरथमातंगं नानापत्ति समाकुलम् । दीप्तशूलगदाखड्गप्रासतोमरकार्मुकम् ॥ ४० ॥,bhīmāśvarathamātaṃgaṃ nānāpatti samākulam | dīptaśūlagadākhaḍgaprāsatomarakārmukam || 40 ||
+62,41,तद् राक्षसबलं घोरं भीमविक्रमपौरुषम् । ददृशे ज्वलितप्रासं किङ्किणीशतनादितम् ॥ ४१ ॥,tad rākṣasabalaṃ ghoraṃ bhīmavikramapauruṣam | dadṛśe jvalitaprāsaṃ kiṅkiṇīśatanāditam || 41 ||
+62,42,हेमजालाचितभुजं व्यावेष्टितपरश्वधम् । व्याघूर्णितमहाशस्त्रं बाणसंसक्तकार्मुकम् ॥ ४२ ॥,hemajālācitabhujaṃ vyāveṣṭitaparaśvadham | vyāghūrṇitamahāśastraṃ bāṇasaṃsaktakārmukam || 42 ||
+62,43,गन्धमाल्यमधूत्सेकसंमोदित महानिलम् । घोरं शूरजनाकीर्णं महाम्बुधरनिस्वनम् ॥ ४३ ॥,gandhamālyamadhūtsekasaṃmodita mahānilam | ghoraṃ śūrajanākīrṇaṃ mahāmbudharanisvanam || 43 ||
+62,44,तं दृष्ट्वा बलमायान्तं राक्षसानां सुदारुणम् । संचचाल प्लवंगानां बलमुच्चैर्ननाद च ॥ ४४ ॥,taṃ dṛṣṭvā balamāyāntaṃ rākṣasānāṃ sudāruṇam | saṃcacāla plavaṃgānāṃ balamuccairnanāda ca || 44 ||
+62,45,जवेनाप्लुत्य च पुनस्तद् राक्षसबलं महत् । अभ्ययात् प्रत्यरिबलं पतंग इव पावकम् ॥ ४५ ॥,javenāplutya ca punastad rākṣasabalaṃ mahat | abhyayāt pratyaribalaṃ pataṃga iva pāvakam || 45 ||
+62,46,तेषां भुजपरामर्शव्यामृष्टपरिघाशनि । राक्षसानां बलं श्रेष्ठं भूयस्तरमशोभत ॥ ४६ ॥,teṣāṃ bhujaparāmarśavyāmṛṣṭaparighāśani | rākṣasānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ bhūyastaramaśobhata || 46 ||
+62,47,तथैवाप्यपरे तेषां कपीनामसिभिः शितैः । प्रवीरानभितो जघ्नुर्घोररूपा निशाचराः ॥ ४७ ॥,tathaivāpyapare teṣāṃ kapīnāmasibhiḥ śitaiḥ | pravīrānabhito jaghnurghorarūpā niśācarāḥ || 47 ||
+62,48,घ्नन्तमन्यं जघानान्यः पातयन्तमपातयत् । गर्हमाणं जगर्हान्ये दशन्तमपरे ऽदशत् ॥ ४८ ॥,ghnantamanyaṃ jaghānānyaḥ pātayantamapātayat | garhamāṇaṃ jagarhānye daśantamapare'daśat || 48 ||
+62,49,देहीत्यन्ये ददात्यन्यो ददामीत्यपरः पुनः । किं क्लेशयसि तिष्ठेति तत्रान्योन्यं बभाषिरे ॥ ४९ ॥,dehītyanye dadātyanyo dadāmītyaparaḥ punaḥ | kiṃ kleśayasi tiṣṭheti tatrānyonyaṃ babhāṣire || 49 ||
+62,50,समुद्यतमहाप्रासं मुष्टिशूलासिसंकुलम् । प्रावर्तत महारौद्रं युद्धं वानररक्षसाम् ॥ ५० ॥,samudyatamahāprāsaṃ muṣṭiśūlāsisaṃkulam | prāvartata mahāraudraṃ yuddhaṃ vānararakṣasām || 50 ||
+62,51,वानरान्दश सप्तेति राक्षसा अभ्यपातयन् । राक्षसान्दशसप्तेति वानरा जघ्नुराहवे ॥ ५१ ॥,vānarāndaśa sapteti rākṣasā abhyapātayan | rākṣasāndaśasapteti vānarā jaghnurāhave || 51 ||
+62,52,विस्रस्तकेशरसनं विमुक्तकवचध्वजम् । बलं राक्षसमालम्ब्य वानराः पर्यवारयन् ॥ ५२ ॥,visrastakeśarasanaṃ vimuktakavacadhvajam | balaṃ rākṣasamālambya vānarāḥ paryavārayan || 52 ||
+63,1,प्रवृत्ते संकुले तस्मिन् घोरे वीरजनक्षये । अङ्गदः कम्पनं वीरमाससाद रणोत्सुकः ॥ १ ॥,pravṛtte saṃkule tasmin ghore vīrajanakṣaye | aṅgadaḥ kampanaṃ vīramāsasāda raṇotsukaḥ || 1 ||
+63,2,आहूय सो ऽङ्गदं कोपात्ताडयामास वेगितः । गदया कम्पनः पूर्वं स चचाल भृशाहतः ॥ २ ॥,āhūya so'ṅgadaṃ kopāttāḍayāmāsa vegitaḥ | gadayā kampanaḥ pūrvaṃ sa cacāla bhṛśāhataḥ || 2 ||
+63,3,स संज्ञां प्राप्य तेजस्वी चिक्षेप शिखरं गिरेः । अर्दितश्च प्रहारेण कम्पनः पतितो भुवि ॥ ३ ॥,sa saṃjñāṃ prāpya tejasvī cikṣepa śikharaṃ gireḥ | arditaśca prahāreṇa kampanaḥ patito bhuvi || 3 ||
+63,4,हतप्रवीरा व्यथिता राक्षसेन्द्रचमूस्तदा । जगामाभिमुखी सा तु कुम्भकर्णसुतो यतः । आपतन्तीं च वेगेन कुम्भस्तां सान्त्वयच्चमूम् ॥ ४ ॥,hatapravīrā vyathitā rākṣasendracamūstadā | jagāmābhimukhī sā tu kumbhakarṇasuto yataḥ | āpatantīṃ ca vegena kumbhastāṃ sāntvayaccamūm || 4 ||
+63,5,स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठः प्रगृह्य सुसमाहितः । मुमोचाशीविषप्रख्याञ् शरान्देहविदारणान् ॥ ५ ॥,sa dhanurdhanvināṃ śreṣṭhaḥ pragṛhya susamāhitaḥ | mumocāśīviṣaprakhyāñ śarāndehavidāraṇān || 5 ||
+63,6,तस्य तच्छुशुभे भूयः सशरं धनुरुत्तमम् । विद्युदैरावतार्चिष्मद्द्वितीयेन्द्रधनुर्यथा ॥ ६ ॥,tasya tacchuśubhe bhūyaḥ saśaraṃ dhanuruttamam | vidyudairāvatārciṣmaddvitīyendradhanuryathā || 6 ||
+63,7,आकर्णकृष्टमुक्तेन जघान द्विविदं तदा । तेन हाटकपुङ्खेन पत्रिणा पत्रवाससा ॥ ७ ॥,ākarṇakṛṣṭamuktena jaghāna dvividaṃ tadā | tena hāṭakapuṅkhena patriṇā patravāsasā || 7 ||
+63,8,सहसाभिहतस्तेन विप्रमुक्तपदः स्फुरन् । निपपाताद्रिकूटाभो विह्वलः प्लवगोत्तमः ॥ ८ ॥,sahasābhihatastena vipramuktapadaḥ sphuran | nipapātādrikūṭābho vihvalaḥ plavagottamaḥ || 8 ||
+63,9,मैन्दस्तु भ्रातरं दृष्ट्वा भग्नं तत्र महाहवे । अभिदुद्राव वेगेन प्रगृह्य महतीं शिलाम् ॥ ९ ॥,maindastu bhrātaraṃ dṛṣṭvā bhagnaṃ tatra mahāhave | abhidudrāva vegena pragṛhya mahatīṃ śilām || 9 ||
+63,10,तां शिलां तु प्रचिक्षेप राक्षसाय महाबलः । बिभेद तां शिलां कुम्भः प्रसन्नैः पञ्चभिः शरैः ॥ १० ॥,tāṃ śilāṃ tu pracikṣepa rākṣasāya mahābalaḥ | bibheda tāṃ śilāṃ kumbhaḥ prasannaiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ || 10 ||
+63,11,संधाय चान्यं सुमुखं शरमाशीविषोपमम् । आजघान महातेजा वक्षसि द्विविदाग्रजम् ॥ ११ ॥,saṃdhāya cānyaṃ sumukhaṃ śaramāśīviṣopamam | ājaghāna mahātejā vakṣasi dvividāgrajam || 11 ||
+63,12,स तु तेन प्रहारेण मैन्दो वानरयूथपः । मर्मण्यभिहतस्तेन पपात भुवि मूर्छितः ॥ १२ ॥,sa tu tena prahāreṇa maindo vānarayūthapaḥ | marmaṇyabhihatastena papāta bhuvi mūrchitaḥ || 12 ||
+63,13,अङ्गदो मातुलौ दृष्ट्वा पतितौ तौ महाबलौ । अभिदुद्राव वेगेन कुम्भमुद्यतकार्मुकम् ॥ १३ ॥,aṅgado mātulau dṛṣṭvā patitau tau mahābalau | abhidudrāva vegena kumbhamudyatakārmukam || 13 ||
+63,14,तमापतन्तं विव्याध कुम्भः पञ्चभिरायसैः । त्रिभिश्चान्यैः शितैर्बाणैर्मातंगमिव तोमरैः ॥ १४ ॥,tamāpatantaṃ vivyādha kumbhaḥ pañcabhirāyasaiḥ | tribhiścānyaiḥ śitairbāṇairmātaṃgamiva tomaraiḥ || 14 ||
+63,15,सो ऽङ्गदं विविधैर्बाणैः कुम्भो विव्याध वीर्यवान् । अकुण्ठधारैर्निशितैस्तीक्ष्णैः कनकभूषणैः ॥ १५ ॥,so'ṅgadaṃ vividhairbāṇaiḥ kumbho vivyādha vīryavān | akuṇṭhadhārairniśitaistīkṣṇaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ || 15 ||
+63,16,अङ्गदः प्रतिविद्धाङ्गो वालिपुत्रो न कम्पते । शिलापादपवर्षाणि तस्य मूर्ध्नि ववर्ष ह ॥ १६ ॥,aṅgadaḥ pratividdhāṅgo vāliputro na kampate | śilāpādapavarṣāṇi tasya mūrdhni vavarṣa ha || 16 ||
+63,17,स प्रचिच्छेद तान् सर्वान्बिभेद च पुनः शिलाः । कुम्भकर्णात्मजः श्रीमान् वालिपुत्रसमीरितान् ॥ १७ ॥,sa praciccheda tān sarvānbibheda ca punaḥ śilāḥ | kumbhakarṇātmajaḥ śrīmān vāliputrasamīritān || 17 ||
+63,18,आपतन्तं च संप्रेक्ष्य कुम्भो वानरयूथपम् । भ्रुवोर्विव्याध बाणाभ्यामुल्काभ्यामिव कुञ्जरम् ॥ १८ ॥,āpatantaṃ ca saṃprekṣya kumbho vānarayūthapam | bhruvorvivyādha bāṇābhyāmulkābhyāmiva kuñjaram || 18 ||
+63,19,अङ्गदः पाणिना नेत्रे पिधाय रुधिरोक्षिते । सालमासन्नमेकेन परिजग्राह पाणिना ॥ १९ ॥,aṅgadaḥ pāṇinā netre pidhāya rudhirokṣite | sālamāsannamekena parijagrāha pāṇinā || 19 ||
+63,20,तमिन्द्रकेतुप्रतिमं वृक्षं मन्दरसंनिभम् । समुत्सृजन्तं वेगेन पश्यतां सर्वरक्षसाम् ॥ २० ॥,tamindraketupratimaṃ vṛkṣaṃ mandarasaṃnibham | samutsṛjantaṃ vegena paśyatāṃ sarvarakṣasām || 20 ||
+63,21,स चिच्छेद शितैर्बाणैः सप्तभिः कायभेदनैः । अङ्गदो विव्यथे ऽभीक्ष्णं ससाद च मुमोह च ॥ २१ ॥,sa ciccheda śitairbāṇaiḥ saptabhiḥ kāyabhedanaiḥ | aṅgado vivyathe'bhīkṣṇaṃ sasāda ca mumoha ca || 21 ||
+63,22,अङ्गदं व्यथितं दृष्ट्वा सीदन्तमिव सागरे । दुरासदं हरिश्रेष्ठा राघवाय न्यवेदयन् ॥ २२ ॥,aṅgadaṃ vyathitaṃ dṛṣṭvā sīdantamiva sāgare | durāsadaṃ hariśreṣṭhā rāghavāya nyavedayan || 22 ||
+63,23,रामस्तु व्यथितं श्रुत्वा वालिपुत्रं महाहवे । व्यादिदेश हरिश्रेष्ठाञ्जाम्बवत्प्रमुखांस्ततः ॥ २३ ॥,rāmastu vyathitaṃ śrutvā vāliputraṃ mahāhave | vyādideśa hariśreṣṭhāñjāmbavatpramukhāṃstataḥ || 23 ||
+63,24,ते तु वानरशार्दूलाः श्रुत्वा रामस्य शासनम् । अभिपेतुः सुसंक्रुद्धाः कुम्भमुद्यतकार्मुकम् ॥ २४ ॥,te tu vānaraśārdūlāḥ śrutvā rāmasya śāsanam | abhipetuḥ susaṃkruddhāḥ kumbhamudyatakārmukam || 24 ||
+63,25,ततो द्रुमशिलाहस्ताः कोपसंरक्तलोचनाः । रिरक्षिषन्तो ऽभ्यपतन्नङ्गदं वानरर्षभाः ॥ २५ ॥,tato drumaśilāhastāḥ kopasaṃraktalocanāḥ | rirakṣiṣanto'bhyapatannaṅgadaṃ vānararṣabhāḥ || 25 ||
+63,26,जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः । कुम्भकर्णात्मजं वीरं क्रुद्धाः समभिदुद्रुवुः ॥ २६ ॥,jāmbavāṃśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ | kumbhakarṇātmajaṃ vīraṃ kruddhāḥ samabhidudruvuḥ || 26 ||
+63,27,समीक्ष्यातततस्तांस्तु वानरेन्द्रान्महाबलान् । आववार शरौघेण नगेनेव जलाशयम् ॥ २७ ॥,samīkṣyātatatastāṃstu vānarendrānmahābalān | āvavāra śaraugheṇa nageneva jalāśayam || 27 ||
+63,28,तस्य बाणचयं प्राप्य न शोकेरतिवर्तितुम् । वानरेन्द्रा महात्मानो वेलामिव महोदधिः ॥ २८ ॥,tasya bāṇacayaṃ prāpya na śokerativartitum | vānarendrā mahātmāno velāmiva mahodadhiḥ || 28 ||
+63,29,तांस्तु दृष्ट्वा हरिगणाञ् शरवृष्टिभिरर्दितान् । अङ्गदं पृष्ठतः कृत्वा भ्रातृजं प्लवगेश्वरः ॥ २९ ॥,tāṃstu dṛṣṭvā harigaṇāñ śaravṛṣṭibhirarditān | aṅgadaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā bhrātṛjaṃ plavageśvaraḥ || 29 ||
+63,30,अभिदुद्राव वेगेन सुग्रीवः कुम्भमाहवे । शैलसानु चरं नागं वेगवानिव केसरी ॥ ३० ॥,abhidudrāva vegena sugrīvaḥ kumbhamāhave | śailasānu caraṃ nāgaṃ vegavāniva kesarī || 30 ||
+63,31,उत्पाट्य च महाशैलानश्वकर्णान्धवान्बहून् । अन्यांश्च विविधान् वृक्षांश्चिक्षेप च महाबलः ॥ ३१ ॥,utpāṭya ca mahāśailānaśvakarṇāndhavānbahūn | anyāṃśca vividhān vṛkṣāṃścikṣepa ca mahābalaḥ || 31 ||
+63,32,तां छादयन्तीमाकाशं वृक्षवृष्टिं दुर���सदाम् । कुम्भकर्णात्मजः श्रीमांश्चिच्छेद निशितैः शरैः ॥ ३२ ॥,tāṃ chādayantīmākāśaṃ vṛkṣavṛṣṭiṃ durāsadām | kumbhakarṇātmajaḥ śrīmāṃściccheda niśitaiḥ śaraiḥ || 32 ||
+63,33,अभिलक्ष्येण तीव्रेण कुम्भेन निशितैः शरैः । आचितास्ते द्रुमा रेजुर्यथा घोराः शतघ्नयः ॥ ३३ ॥,abhilakṣyeṇa tīvreṇa kumbhena niśitaiḥ śaraiḥ | ācitāste drumā rejuryathā ghorāḥ śataghnayaḥ || 33 ||
+63,34,द्रुमवर्षं तु तच्छिन्नं दृष्ट्वा कुम्भेन वीर्यवान् । वानराधिपतिः श्रीमान्महासत्त्वो न विव्यथे ॥ ३४ ॥,drumavarṣaṃ tu tacchinnaṃ dṛṣṭvā kumbhena vīryavān | vānarādhipatiḥ śrīmānmahāsattvo na vivyathe || 34 ||
+63,35,निर्भिद्यमानः सहसा सहमानश्च ताञ् शरान् । कुम्भस्य धनुराक्षिप्य बभञ्जेन्द्रधनुःप्रभम् ॥ ३५ ॥,nirbhidyamānaḥ sahasā sahamānaśca tāñ śarān | kumbhasya dhanurākṣipya babhañjendradhanuḥprabham || 35 ||
+63,36,अवप्लुत्य ततः शीघ्रं कृत्वा कर्म सुदुष्करम् । अब्रवीत् कुपितः कुम्भं भग्नशृङ्गमिव द्विपम् ॥ ३६ ॥,avaplutya tataḥ śīghraṃ kṛtvā karma suduṣkaram | abravīt kupitaḥ kumbhaṃ bhagnaśṛṅgamiva dvipam || 36 ||
+63,37,निकुम्भाग्रज वीर्यं ते बाणवेगं तदद्भुतम् । संनतिश्च प्रभावश्च तव वा रावणस्य वा ॥ ३७ ॥,nikumbhāgraja vīryaṃ te bāṇavegaṃ tadadbhutam | saṃnatiśca prabhāvaśca tava vā rāvaṇasya vā || 37 ||
+63,38,प्रह्रादबलिवृत्रघ्नकुबेरवरुणोपम । एकस्त्वमनुजातो ऽसि पितरं बलवत्तरः ॥ ३८ ॥,prahrādabalivṛtraghnakuberavaruṇopama | ekastvamanujāto'si pitaraṃ balavattaraḥ || 38 ||
+63,39,त्वामेवैकं महाबाहुं शूलहस्तमरिंदमम् । त्रिदशा नातिवर्तन्ते जितेन्द्रियमिवाधयः ॥ ३९ ॥,tvāmevaikaṃ mahābāhuṃ śūlahastamariṃdamam | tridaśā nātivartante jitendriyamivādhayaḥ || 39 ||
+63,40,वरदानात् पितृव्यस्ते सहते देवदानवान् । कुम्भकर्णस्तु वीर्येण सहते च सुरासुरान् ॥ ४० ॥,varadānāt pitṛvyaste sahate devadānavān | kumbhakarṇastu vīryeṇa sahate ca surāsurān || 40 ||
+63,41,धनुषीन्द्रजितस्तुल्यः प्रतापे रावणस्य च । त्वमद्य रक्षसां लोके श्रेष्ठो ऽसि बलवीर्यतः ॥ ४१ ॥,dhanuṣīndrajitastulyaḥ pratāpe rāvaṇasya ca | tvamadya rakṣasāṃ loke śreṣṭho'si balavīryataḥ || 41 ||
+63,42,महाविमर्दं समरे मया सह तवाद्भुतम् । अद्य भूतानि पश्यन्तु शक्रशम्बरयोरिव ॥ ४२ ॥,mahāvimardaṃ samare mayā saha tavādbhutam | adya bhūtāni paśyantu śakraśambarayoriva || 42 ||
+63,43,कृतमप्रतिमं कर्म दर्शितं चास्त्रकौशलम् । पातिता हरिवीराश्च त्वयैते भीमविक्रमाः ॥ ४३ ॥,kṛtamapratimaṃ karma darśitaṃ cāstrakauśalam | pātitā harivīrāśca tvayaite bhīmavikramāḥ || 43 ||
+63,44,उपालम्भभयाच्चापि नासि वीर मया हतः । कृतकर्मा परिश्रान्तो विश्रान्तः पश्य मे बलम् ॥ ४४ ॥,upālambhabhayāccāpi nāsi vīra mayā hataḥ | kṛtakarmā pariśrānto viśrāntaḥ paśya me balam || 44 ||
+63,45,तेन सुग्रीववाक्येन सावमानेन मानितः । अग्नेराज्यहुतस्येव तेजस्तस्याभ्यवर्धत ॥ ४५ ॥,tena sugrīvavākyena sāvamānena mānitaḥ | agnerājyahutasyeva tejastasyābhyavardhata || 45 ||
+63,46,ततः कुम्भः समुत्पत्य सुग्रीवमभिपद्य च । आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रवेगेन मुष्टिना ॥ ४६ ॥,tataḥ kumbhaḥ samutpatya sugrīvamabhipadya ca | ājaghānorasi kruddho vajravegena muṣṭinā || 46 ||
+63,47,तस्य चर्म च पुस्फोट संजज्ञे चास्य शोणितम् । स च मुष्टिर्महावेगः प्रतिजघ्ने ऽस्थिमण्डले ॥ ४७ ॥,tasya carma ca pusphoṭa saṃjajñe cāsya śoṇitam | sa ca muṣṭirmahāvegaḥ pratijaghne'sthimaṇḍale || 47 ||
+63,48,तदा वेगेन तत्रासीत्तेजः प्रज्वालितं मुहुः । वज्रनिष्पेषसंजातज्वाला मेरौ यथा गिरौ ॥ ४८ ॥,tadā vegena tatrāsīttejaḥ prajvālitaṃ muhuḥ | vajraniṣpeṣasaṃjātajvālā merau yathā girau || 48 ||
+63,49,स तत्राभिहतस्तेन सुग्रीवो वानरर्षभः । मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः ॥ ४९ ॥,sa tatrābhihatastena sugrīvo vānararṣabhaḥ | muṣṭiṃ saṃvartayāmāsa vajrakalpaṃ mahābalaḥ || 49 ||
+63,50,अर्चिःसहस्रविकचं रविमण्डलसप्रभम् । स मुष्टिं पातयामास कुम्भस्योरसि वीर्यवान् ॥ ५० ॥,arciḥsahasravikacaṃ ravimaṇḍalasaprabham | sa muṣṭiṃ pātayāmāsa kumbhasyorasi vīryavān || 50 ||
+63,51,मुष्टिनाभिहतस्तेन निपपाताशु राक्षसः । लोहिताङ्ग इवाकाशाद्दीप्तरश्मिर्यदृच्छया ॥ ५१ ॥,muṣṭinābhihatastena nipapātāśu rākṣasaḥ | lohitāṅga ivākāśāddīptaraśmiryadṛcchayā || 51 ||
+63,52,कुम्भस्य पततो रूपं भग्नस्योरसि मुष्टिना । बभौ रुद्राभिपन्नस्य यथारूपं गवां पतेः ॥ ५२ ॥,kumbhasya patato rūpaṃ bhagnasyorasi muṣṭinā | babhau rudrābhipannasya yathārūpaṃ gavāṃ pateḥ || 52 ||
+63,53,तस्मिन् हते भीमपराक्रमेण प्लवंगमानामृषभेण युद्धे । मही सशैला सवना चचाल भयं च रक्षांस्यधिकं विवेश ॥ ५३ ॥,tasmin hate bhīmaparākrameṇa plavaṃgamānāmṛṣabheṇa yuddhe | mahī saśailā savanā cacāla bhayaṃ ca rakṣāṃsyadhikaṃ viveśa || 53 ||
+64,1,निकुम्भो भ्रातरं दृष्ट्वा सुग्रीवेण निपातितम् । प्रदहन्निव कोपेन वानरेन्द्रमवैक्षत ॥ १ ॥,nikumbho bhrātaraṃ dṛṣṭvā sugrīveṇa nipātitam | pradahanniva kopena vānarendramavaikṣata || 1 ||
+64,2,ततः स्रग्दामसंनद्धं दत्तपञ्चाङ्गुलं शुभम् । आददे परिघं वीरो नगेन्द्रशिखरोपमम् ॥ २ ॥,tataḥ sragdāmasaṃnaddhaṃ dattapañcāṅgulaṃ śubham | ādade parighaṃ vīro nagendraśikharopamam || 2 ||
+64,3,हेमपट्टपरिक्षिप्तं वज्रविद्रुमभूषितम् । यमदण्डोपमं भीमं रक्षसां भयनाशनम् ॥ ३ ॥,hemapaṭṭaparikṣiptaṃ vajravidrumabhūṣitam | yamadaṇḍopamaṃ bhīmaṃ rakṣasāṃ bhayanāśanam || 3 ||
+64,4,तमाविध्य महातेजाः शक्रध्वजसमं रणे । विननाद विवृत्तास्यो निकुम्भो भीमविक्रमः ॥ ४ ॥,tamāvidhya mahātejāḥ śakradhvajasamaṃ raṇe | vinanāda vivṛttāsyo nikumbho bhīmavikramaḥ || 4 ||
+64,5,उरोगतेन निष्केण भुजस्थैरङ्गदैरपि । कुण्डलाभ्यां च मृष्टाभ्यां मालया च विचित्रया ॥ ५ ॥,urogatena niṣkeṇa bhujasthairaṅgadairapi | kuṇḍalābhyāṃ ca mṛṣṭābhyāṃ mālayā ca vicitrayā || 5 ||
+64,6,निकुम्भो भूषणैर्भाति तेन स्म परिघेण च । यथेन्द्रधनुषा मेघः सविद्युत्स्तनयित्नुमान् ॥ ६ ॥,nikumbho bhūṣaṇairbhāti tena sma parigheṇa ca | yathendradhanuṣā meghaḥ savidyutstanayitnumān || 6 ||
+64,7,परिघाग्रेण पुस्फोट वातग्रन्थिर्महात्मनः । प्रजज्वाल सघोषश्च विधूम इव पावकः ॥ ७ ॥,parighāgreṇa pusphoṭa vātagranthirmahātmanaḥ | prajajvāla saghoṣaśca vidhūma iva pāvakaḥ || 7 ||
+64,8,नगर्या विटपावत्या गन्धर्वभवनोत्तमैः । सह चैवामरावत्या सर्वैश्च भवनैः सह ॥ ८ ॥,nagaryā viṭapāvatyā gandharvabhavanottamaiḥ | saha caivāmarāvatyā sarvaiśca bhavanaiḥ saha || 8 ||
+64,9,सतारागणनक्षत्रं सचन्द्रं समहाग्रहम् । निकुम्भपरिघाघूर्णं भ्रमतीव नभस्तलम् ॥ ९ ॥,satārāgaṇanakṣatraṃ sacandraṃ samahāgraham | nikumbhaparighāghūrṇaṃ bhramatīva nabhastalam || 9 ||
+64,10,दुरासदश्च संजज्ञे परिघाभरणप्रभः । क्रोधेन्धनो निकुम्भाग्निर्युगान्ताग्निरिवोत्थितः ॥ १० ॥,durāsadaśca saṃjajñe parighābharaṇaprabhaḥ | krodhendhano nikumbhāgniryugāntāgnirivotthitaḥ || 10 ||
+64,11,राक्षसा वानराश्चापि न शेकुः स्पन्दितुं भयात् । हनूमंस्तु विवृत्योरस्तस्थौ प्रमुखतो बली ॥ ११ ॥,rākṣasā vānarāścāpi na śekuḥ spandituṃ bhayāt | hanūmaṃstu vivṛtyorastasthau pramukhato balī || 11 ||
+64,12,परिघोपमबाहुस्तु परिघं भास्करप्रभम् । बली बलवतस्तस्य पातयामास वक्षसि ॥ १२ ॥,parighopamabāhustu parighaṃ bhāskaraprabham | balī balavatastasya pātayāmāsa vakṣasi || 12 ||
+64,13,स्थिरे तस्योरसि व्यूढे परिघः शतधा कृतः । विशीर्यमाणः सहसा उल्का शतमिवाम्बरे ॥ १३ ॥,sthire tasyorasi vyūḍhe parighaḥ śatadhā kṛtaḥ | viśīryamāṇaḥ sahasā ulkā śatamivāmbare || 13 ||
+64,14,स तु तेन प्रहारेण चचाल च महाकपिः । परिघेण समाधूतो यथा भूमिचले ऽचलः ॥ १४ ॥,sa tu tena prahāreṇa cacāla ca mahākapiḥ | parigheṇa samādhūto yathā bhūmicale'calaḥ || 14 ||
+64,15,स तथाभिहतस्तेन हनूमान्प्लवगोत्तमः । मुष्टिं संवर्तयामास बलेनातिमहाबलः ॥ १५ ॥,sa tathābhihatastena hanūmānplavagottamaḥ | muṣṭiṃ saṃvartayāmāsa balenātimahābalaḥ || 15 ||
+64,16,तमुद्यम्य महातेजा निकुम्भोरसि वीर्यवान् । अभिचिक्षेप वेगेन वेगवान् वायुविक्रमः ॥ १६ ॥,tamudyamya mahātejā nikumbhorasi vīryavān | abhicikṣepa vegena vegavān vāyuvikramaḥ || 16 ||
+64,17,ततः पुस्फोट चर्मास्य प्रसुस्राव च शोणितम् । मुष्टिना तेन संजज्ञे ज्वाला विद्युदिवोत्थिता ॥ १७ ॥,tataḥ pusphoṭa carmāsya prasusrāva ca śoṇitam | muṣṭinā tena saṃjajñe jvālā vidyudivotthitā || 17 ||
+64,18,स तु तेन प्रहारेण निकुम्भो विचचाल ह । स्वस्थश्चापि निजग्राह हनूमन्तं महाबलम् ॥ १८ ॥,sa tu tena prahāreṇa nikumbho vicacāla ha | svasthaścāpi nijagrāha hanūmantaṃ mahābalam || 18 ||
+64,19,विचुक्रुशुस्तदा संख्ये भीमं लङ्कानिवासिनः । निकुम्भेनोद्धृतं दृष्ट्वा हनूमन्तं महाबलम् ॥ १९ ॥,vicukruśustadā saṃkhye bhīmaṃ laṅkānivāsinaḥ | nikumbhenoddhṛtaṃ dṛṣṭvā hanūmantaṃ mahābalam || 19 ||
+64,20,स तथा ह्रियमाणो ऽपि कुम्भकर्णात्मजेन हि । आजघानानिलसुतो वज्रवेगेन मुष्टिना ॥ २० ॥,sa tathā hriyamāṇo'pi kumbhakarṇātmajena hi | ājaghānānilasuto vajravegena muṣṭinā || 20 ||
+64,21,आत्मानं मोचयित्वाथ क्षितावभ्यवपद्यत । हनूमानुन्ममथाशु निकुम्भं मारुतात्मजः ॥ २१ ॥,ātmānaṃ mocayitvātha kṣitāvabhyavapadyata | hanūmānunmamathāśu nikumbhaṃ mārutātmajaḥ || 21 ||
+64,22,निक्षिप्य परमायत्तो निकुम्भं निष्पिपेष च । उत्पत्य चास्य वेगेन पपातोरसि वीर्यवान् ॥ २२ ॥,nikṣipya paramāyatto nikumbhaṃ niṣpipeṣa ca | utpatya cāsya vegena papātorasi vīryavān || 22 ||
+64,23,परिगृह्य च बाहुभ्यां परिवृत्य शिरोधराम् । उत्पाटयामास शिरो भैरवं नदतो महत् ॥ २३ ॥,parigṛhya ca bāhubhyāṃ parivṛtya śirodharām | utpāṭayāmāsa śiro bhairavaṃ nadato mahat || 23 ||
+64,24,अथ विनदति सादिते निकुम्भे पवनसुतेन रणे बभूव युद्धम् । दशरथसुतराक्षसेन्द्रचम्वोर्भृशतरमागतरोषयोः सुभीमम् ॥ २४ ॥,atha vinadati sādite nikumbhe pavanasutena raṇe babhūva yuddham | daśarathasutarākṣasendracamvorbhṛśataramāgataroṣayoḥ subhīmam || 24 ||
+65,1,निकुम्भं च हतं श्रुत्वा कुम्भं च विनिपातितम् । रावणः परमामर्षी प्रजज्वालानलो यथा ॥ १ ॥,nikumbhaṃ ca hataṃ śrutvā kumbhaṃ ca vinipātitam | rāvaṇaḥ paramāmarṣī prajajvālānalo yathā || 1 ||
+65,2,नैरृतः क्रोधशोकाभ्यां द्वाभ्यां तु परिमूर्छितः । खरपुत्रं विशालाक्षं मकराक्षमचोदयत् ॥ २ ॥,nairṛtaḥ krodhaśokābhyāṃ dvābhyāṃ tu parimūrchitaḥ | kharaputraṃ viśālākṣaṃ makarākṣamacodayat || 2 ||
+65,3,गच्छ पुत्र मयाज्ञप्तो बलेनाभिसमन्वितः । राघवं लक्ष्मणं चैव जहि तौ सवनौकसौ ॥ ३ ॥,gaccha putra mayājñapto balenābhisamanvitaḥ | rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva jahi tau savanaukasau || 3 ||
+65,4,रावणस्य वचः श्रुत्वा शूरो मानी खरात्मजः । बाढमित्यब्रवीद्धृष्टो मकराक्षो निशाचरः ॥ ४ ॥,rāvaṇasya vacaḥ śrutvā śūro mānī kharātmajaḥ | bāḍhamityabravīddhṛṣṭo makarākṣo niśācaraḥ || 4 ||
+65,5,सो ऽभिवाद्य दशग्रीवं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । निर्जगाम गृहाच्छुभ्राद् रावणस्याज्ञया बली ॥ ५ ॥,so'bhivādya daśagrīvaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam | nirjagāma gṛhācchubhrād rāvaṇasyājñayā balī || 5 ||
+65,6,समीपस्थं बलाध्यक्षं खरपुत्रो ऽब्रवीदिदम् । रथमानीयतां शीघ्रं सैन्यं चानीयतां त्वरात् ॥ ६ ॥,samīpasthaṃ balādhyakṣaṃ kharaputro'bravīdidam | rathamānīyatāṃ śīghraṃ sainyaṃ cānīyatāṃ tvarāt || 6 ||
+65,7,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा बलाध्यक्षो निशाचरः । स्यन्दनं च बलं चैव समीपं प्रत्यपादयत् ॥ ७ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā balādhyakṣo niśācaraḥ | syandanaṃ ca balaṃ caiva samīpaṃ pratyapādayat || 7 ||
+65,8,प्रदक्षिणं रथं कृत्वा आरुरोह निशाचरः । सूतं संचोदयामास शीघ्रं मे रथमावह ॥ ८ ॥,pradakṣiṇaṃ rathaṃ kṛtvā āruroha niśācaraḥ | sūtaṃ saṃcodayāmāsa śīghraṃ me rathamāvaha || 8 ||
+65,9,अथ तान् राक्षसान् सर्वान्मकराक्षो ऽब्रवीदिदम् । यूयं सर्वे प्रयुध्यध्वं पुरस्तान्मम राक्षसाः ॥ ९ ॥,atha tān rākṣasān sarvānmakarākṣo'bravīdidam | yūyaṃ sarve prayudhyadhvaṃ purastānmama rākṣasāḥ || 9 ||
+65,10,अहं राक्षसराजेन रावणेन महात्मना । आज्ञप्तः समरे हन्तुं ताव् उभौ रामलक्ष्मणौ ॥ १० ॥,ahaṃ rākṣasarājena rāvaṇena mahātmanā | ājñaptaḥ samare hantuṃ tāv ubhau rāmalakṣmaṇau || 10 ||
+65,11,अद्य रामं वधिष्यामि लक्ष्मणं च निशाचराः । शाखामृगं च सुग्रीवं वानरांश्च शरोत्तमैः ॥ ११ ॥,adya rāmaṃ vadhiṣyāmi lakṣmaṇaṃ ca niśācarāḥ | śākhām��gaṃ ca sugrīvaṃ vānarāṃśca śarottamaiḥ || 11 ||
+65,12,अद्य शूलनिपातैश्च वानराणां महाचमूम् । प्रदहिष्यामि संप्राप्तां शुष्केन्धनमिवानलः ॥ १२ ॥,adya śūlanipātaiśca vānarāṇāṃ mahācamūm | pradahiṣyāmi saṃprāptāṃ śuṣkendhanamivānalaḥ || 12 ||
+65,13,मकराक्षस्य तच्छ्रुत्वा वचनं ते निशाचराः । सर्वे नानायुधोपेता बलवन्तः समाहिताः ॥ १३ ॥,makarākṣasya tacchrutvā vacanaṃ te niśācarāḥ | sarve nānāyudhopetā balavantaḥ samāhitāḥ || 13 ||
+65,14,ते कामरूपिणः शूरा दंष्ट्रिणः पिङ्गलेक्षणाः । मातंगा इव नर्दन्तो ध्वस्तकेशा भयानकाः ॥ १४ ॥,te kāmarūpiṇaḥ śūrā daṃṣṭriṇaḥ piṅgalekṣaṇāḥ | mātaṃgā iva nardanto dhvastakeśā bhayānakāḥ || 14 ||
+65,15,परिवार्य महाकाया महाकायं खरात्मजम् । अभिजग्मुस्तदा हृष्टाश्चालयन्तो वसुंधराम् ॥ १५ ॥,parivārya mahākāyā mahākāyaṃ kharātmajam | abhijagmustadā hṛṣṭāścālayanto vasuṃdharām || 15 ||
+65,16,शङ्खभेरीसहस्राणामाहतानां समन्ततः । क्ष्वेडितास्फोटितानां च ततः शब्दो महानभूत् ॥ १६ ॥,śaṅkhabherīsahasrāṇāmāhatānāṃ samantataḥ | kṣveḍitāsphoṭitānāṃ ca tataḥ śabdo mahānabhūt || 16 ||
+65,17,प्रभ्रष्टो ऽथ करात्तस्य प्रतोदः सारथेस्तदा । पपात सहसा चैव ध्वजस्तस्य च रक्षसः ॥ १७ ॥,prabhraṣṭo'tha karāttasya pratodaḥ sārathestadā | papāta sahasā caiva dhvajastasya ca rakṣasaḥ || 17 ||
+65,18,तस्य ते रथसंयुक्ता हया विक्रमवर्जिताः । चरणैराकुलैर्गत्वा दीनाः सास्रमुखा ययुः ॥ १८ ॥,tasya te rathasaṃyuktā hayā vikramavarjitāḥ | caraṇairākulairgatvā dīnāḥ sāsramukhā yayuḥ || 18 ||
+65,19,प्रवाति पवनस्तस्य सपांसुः खरदारुणः । निर्याणे तस्य रौद्रस्य मकराक्षस्य दुर्मतेः ॥ १९ ॥,pravāti pavanastasya sapāṃsuḥ kharadāruṇaḥ | niryāṇe tasya raudrasya makarākṣasya durmateḥ || 19 ||
+65,20,तानि दृष्ट्वा निमित्तानि राक्षसा वीर्यवत्तमाः । अचिन्त्यनिर्गताः सर्वे यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥ २० ॥,tāni dṛṣṭvā nimittāni rākṣasā vīryavattamāḥ | acintyanirgatāḥ sarve yatra tau rāmalakṣmaṇau || 20 ||
+65,21,घनगजमहिषाङ्गतुल्यवर्णाः समरमुखेष्वसकृद्गदासिभिन्नाः । अहमहमिति युद्धकौशलास्ते रजनिचराः परिबभ्रमुर्नदन्तः ॥ २१ ॥,ghanagajamahiṣāṅgatulyavarṇāḥ samaramukheṣvasakṛdgadāsibhinnāḥ | ahamahamiti yuddhakauśalāste rajanicarāḥ paribabhramurnadantaḥ || 21 ||
+66,1,निर्गतं मकराक्षं ते दृष्ट्वा वानरपुंगवाः । आप्लुत्य सहसा सर्वे योद्धुकामा व्यवस्थिताः ॥ १ ॥,nirgataṃ makarākṣaṃ te dṛṣṭvā vānarapuṃgavāḥ | āplutya sahasā sarve yoddhukāmā vyavasthitāḥ || 1 ||
+66,2,ततः प्रवृत्तं सुमहत्तद् युद्धं लोमहर्षणम् । निशाचरैः प्लवंगानां देवानां दानवैरिव ॥ २ ॥,tataḥ pravṛttaṃ sumahattad yuddhaṃ lomaharṣaṇam | niśācaraiḥ plavaṃgānāṃ devānāṃ dānavairiva || 2 ||
+66,3,वृक्षशूलनिपातैश्च शिलापरिघपातनैः । अन्योन्यं मर्दयन्ति स्म तदा कपिनिशाचराः ॥ ३ ॥,vṛkṣaśūlanipātaiśca śilāparighapātanaiḥ | anyonyaṃ mardayanti sma tadā kapiniśācarāḥ || 3 ||
+66,4,शक्तिशूलगदाखड्गैस्तोमरैश्च निशाचराः । पट्टसैर्भिन्दि��ालैश्च बाणपातैः समन्ततः ॥ ४ ॥,śaktiśūlagadākhaḍgaistomaraiśca niśācarāḥ | paṭṭasairbhindipālaiśca bāṇapātaiḥ samantataḥ || 4 ||
+66,5,पाशमुद्गरदण्डैश्च निर्घातैश्चापरैस्तथा । कदनं कपिसिंहानां चक्रुस्ते रजनीचराः ॥ ५ ॥,pāśamudgaradaṇḍaiśca nirghātaiścāparaistathā | kadanaṃ kapisiṃhānāṃ cakruste rajanīcarāḥ || 5 ||
+66,6,बाणौघैरर्दिताश्चापि खरपुत्रेण वानराः । संभ्रान्तमनसः सर्वे दुद्रुवुर्भयपीडिताः ॥ ६ ॥,bāṇaughairarditāścāpi kharaputreṇa vānarāḥ | saṃbhrāntamanasaḥ sarve dudruvurbhayapīḍitāḥ || 6 ||
+66,7,तान्दृष्ट्वा राक्षसाः सर्वे द्रवमाणान् वनौकसः । नेदुस्ते सिंहवद्धृष्टा राक्षसा जितकाशिनः ॥ ७ ॥,tāndṛṣṭvā rākṣasāḥ sarve dravamāṇān vanaukasaḥ | neduste siṃhavaddhṛṣṭā rākṣasā jitakāśinaḥ || 7 ||
+66,8,विद्रवत्सु तदा तेषु वानरेषु समन्ततः । रामस्तान् वारयामास शरवर्षेण राक्षसान् ॥ ८ ॥,vidravatsu tadā teṣu vānareṣu samantataḥ | rāmastān vārayāmāsa śaravarṣeṇa rākṣasān || 8 ||
+66,9,वारितान् राक्षसान्दृष्ट्वा मकराक्षो निशाचरः । क्रोधानलसमाविष्टो वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ९ ॥,vāritān rākṣasāndṛṣṭvā makarākṣo niśācaraḥ | krodhānalasamāviṣṭo vacanaṃ cedamabravīt || 9 ||
+66,10,तिष्ठ राम मया सार्धं द्वन्द्वयुद्धं ददामि ते । त्याजयिष्यामि ते प्राणान्धनुर्मुक्तैः शितैः शरैः ॥ १० ॥,tiṣṭha rāma mayā sārdhaṃ dvandvayuddhaṃ dadāmi te | tyājayiṣyāmi te prāṇāndhanurmuktaiḥ śitaiḥ śaraiḥ || 10 ||
+66,11,यत्तदा दण्डकारण्ये पितरं हतवान्मम । मदग्रतः स्वकर्मस्थं स्मृत्वा रोषो ऽभिवर्धते ॥ ११ ॥,yattadā daṇḍakāraṇye pitaraṃ hatavānmama | madagrataḥ svakarmasthaṃ smṛtvā roṣo'bhivardhate || 11 ||
+66,12,दह्यन्ते भृशमङ्गानि दुरात्मन्मम राघव । यन्मयासि न दृष्टस्त्वं तस्मिन् काले महावने ॥ १२ ॥,dahyante bhṛśamaṅgāni durātmanmama rāghava | yanmayāsi na dṛṣṭastvaṃ tasmin kāle mahāvane || 12 ||
+66,13,दिष्ट्यासि दर्शनं राम मम त्वं प्राप्तवानिह । काङ्क्षितो ऽसि क्षुधार्तस्य सिंहस्येवेतरो मृगः ॥ १३ ॥,diṣṭyāsi darśanaṃ rāma mama tvaṃ prāptavāniha | kāṅkṣito'si kṣudhārtasya siṃhasyevetaro mṛgaḥ || 13 ||
+66,14,अद्य मद्बाणवेगेन प्रेतराड्विषयं गतः । ये त्वया निहताः शूराः सह तैस्त्वं समेष्यसि ॥ १४ ॥,adya madbāṇavegena pretarāḍviṣayaṃ gataḥ | ye tvayā nihatāḥ śūrāḥ saha taistvaṃ sameṣyasi || 14 ||
+66,15,बहुनात्र किमुक्तेन शृणु राम वचो मम । पश्यन्तु सकला लोकास्त्वां मां चैव रणाजिरे ॥ १५ ॥,bahunātra kimuktena śṛṇu rāma vaco mama | paśyantu sakalā lokāstvāṃ māṃ caiva raṇājire || 15 ||
+66,16,अस्त्रैर्वा गदया वापि बाहुभ्यां वा महाहवे । अभ्यस्तं येन वा राम तेन वा वर्ततां युधि ॥ १६ ॥,astrairvā gadayā vāpi bāhubhyāṃ vā mahāhave | abhyastaṃ yena vā rāma tena vā vartatāṃ yudhi || 16 ||
+66,17,मकराक्षवचः श्रुत्वा रामो दशरथात्मजः । अब्रवीत् प्रहसन् वाक्यमुत्तरोत्तरवादिनम् ॥ १७ ॥,makarākṣavacaḥ śrutvā rāmo daśarathātmajaḥ | abravīt prahasan vākyamuttarottaravādinam || 17 ||
+66,18,चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां त्वत्पिता च यः । त्रिशिरा दूषणश्चापि दण्डके निहता मया ॥ १८ ॥,caturdaśasahasrāṇi rakṣasāṃ tvatpitā ca yaḥ | triśirā dūṣaṇaścāpi daṇḍake nihatā mayā || 18 ||
+66,19,स्वाशितास्तव मांसेन गृध्रगोमायुवायसाः । भविष्यन्त्यद्य वै पाप तीक्ष्णतुण्डनखाङ्कुशाः ॥ १९ ॥,svāśitāstava māṃsena gṛdhragomāyuvāyasāḥ | bhaviṣyantyadya vai pāpa tīkṣṇatuṇḍanakhāṅkuśāḥ || 19 ||
+66,20,एवमुक्तस्तु रामेण खरपुत्रो निशाचरः । बाणौघानसृजत्तस्मै राघवाय रणाजिरे ॥ २० ॥,evamuktastu rāmeṇa kharaputro niśācaraḥ | bāṇaughānasṛjattasmai rāghavāya raṇājire || 20 ||
+66,21,ताञ् शराञ् शरवर्षेण रामश्चिच्छेद नैकधा । निपेतुर्भुवि ते छिन्ना रुक्मपुङ्खाः सहस्रशः ॥ २१ ॥,tāñ śarāñ śaravarṣeṇa rāmaściccheda naikadhā | nipeturbhuvi te chinnā rukmapuṅkhāḥ sahasraśaḥ || 21 ||
+66,22,तद् युद्धमभवत्तत्र समेत्यान्योन्यमोजसा । खर राक्षसपुत्रस्य सूनोर्दशरथस्य च ॥ २२ ॥,tad yuddhamabhavattatra sametyānyonyamojasā | khara rākṣasaputrasya sūnordaśarathasya ca || 22 ||
+66,23,जीमूतयोरिवाकाशे शब्दो ज्यातलयोस्तदा । धनुर्मुक्तः स्वनोत्कृष्टः श्रूयते च रणाजिरे ॥ २३ ॥,jīmūtayorivākāśe śabdo jyātalayostadā | dhanurmuktaḥ svanotkṛṣṭaḥ śrūyate ca raṇājire || 23 ||
+66,24,देवदानवगन्धर्वाः किंनराश्च महोरगाः । अन्तरिक्षगताः सर्वे द्रष्टुकामास्तदद्भुतम् ॥ २४ ॥,devadānavagandharvāḥ kiṃnarāśca mahoragāḥ | antarikṣagatāḥ sarve draṣṭukāmāstadadbhutam || 24 ||
+66,25,विद्धमन्योन्यगात्रेषु द्विगुणं वर्धते बलम् । कृतप्रतिकृतान्योन्यं कुर्वाते तौ रणाजिरे ॥ २५ ॥,viddhamanyonyagātreṣu dviguṇaṃ vardhate balam | kṛtapratikṛtānyonyaṃ kurvāte tau raṇājire || 25 ||
+66,26,राममुक्तास्तु बाणौघान् राक्षसस्त्वच्छिनद् रणे । रक्षोमुक्तांस्तु रामो वै नैकधा प्राच्छिनच्छरैः ॥ २६ ॥,rāmamuktāstu bāṇaughān rākṣasastvacchinad raṇe | rakṣomuktāṃstu rāmo vai naikadhā prācchinaccharaiḥ || 26 ||
+66,27,बाणौघवितताः सर्वा दिशश्च विदिशस्तथा । संछन्ना वसुधा चैव समन्तान्न प्रकाशते ॥ २७ ॥,bāṇaughavitatāḥ sarvā diśaśca vidiśastathā | saṃchannā vasudhā caiva samantānna prakāśate || 27 ||
+66,28,ततः क्रुद्धो महाबाहुर्धनुश्चिच्छेद रक्षसः । अष्टाभिरथ नाराचैः सूतं विव्याध राघवः । भित्त्वा शरै रथं रामो रथाश्वान् समपातयत् ॥ २८ ॥,tataḥ kruddho mahābāhurdhanuściccheda rakṣasaḥ | aṣṭābhiratha nārācaiḥ sūtaṃ vivyādha rāghavaḥ | bhittvā śarai rathaṃ rāmo rathāśvān samapātayat || 28 ||
+66,29,विरथो वसुधां तिष्ठन्मकराक्षो निशाचरः । अतिष्ठद्वसुधां रक्षः शूलं जग्राह पाणिना । त्रासनं सर्वभूतानां युगान्ताग्निसमप्रभम् ॥ २९ ॥,viratho vasudhāṃ tiṣṭhanmakarākṣo niśācaraḥ | atiṣṭhadvasudhāṃ rakṣaḥ śūlaṃ jagrāha pāṇinā | trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ yugāntāgnisamaprabham || 29 ||
+66,30,विभ्राम्य च महच्छूलं प्रज्वलन्तं निशाचरः । स क्रोधात् प्राहिणोत्तस्मै राघवाय महाहवे ॥ ३० ॥,vibhrāmya ca mahacchūlaṃ prajvalantaṃ niśācaraḥ | sa krodhāt prāhiṇottasmai rāghavāya mahāhave || 30 ||
+66,31,तमापतन्तं ज्वलितं ख��पुत्रकराच्च्युतम् । बाणैस्तु त्रिभिराकाशे शूलं चिच्छेद राघवः ॥ ३१ ॥,tamāpatantaṃ jvalitaṃ kharaputrakarāccyutam | bāṇaistu tribhirākāśe śūlaṃ ciccheda rāghavaḥ || 31 ||
+66,32,सच्छिन्नो नैकधा शूलो दिव्यहाटकमण्डितः । व्यशीर्यत महोक्लेव रामबाणार्दितो भुवि ॥ ३२ ॥,sacchinno naikadhā śūlo divyahāṭakamaṇḍitaḥ | vyaśīryata mahokleva rāmabāṇārdito bhuvi || 32 ||
+66,33,तच्छूलं निहतं दृष्ट्वा रामेणाद्भुतकर्मणा । साधु साध्विति भूतानि व्याहरन्ति नभोगताः ॥ ३३ ॥,tacchūlaṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāmeṇādbhutakarmaṇā | sādhu sādhviti bhūtāni vyāharanti nabhogatāḥ || 33 ||
+66,34,तद्दृष्ट्वा निहतं शूलं मकराक्षो निशाचरः । मुष्टिमुद्यम्य काकुत्स्थं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ३४ ॥,taddṛṣṭvā nihataṃ śūlaṃ makarākṣo niśācaraḥ | muṣṭimudyamya kākutsthaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 34 ||
+66,35,स तं दृष्ट्वा पतन्तं वै प्रहस्य रघुनन्दनः । पावकास्त्रं ततो रामः संदधे स्वशरासने ॥ ३५ ॥,sa taṃ dṛṣṭvā patantaṃ vai prahasya raghunandanaḥ | pāvakāstraṃ tato rāmaḥ saṃdadhe svaśarāsane || 35 ||
+66,36,तेनास्त्रेण हतं रक्षः काकुत्स्थेन तदा रणे । संछिन्नहृदयं तत्र पपात च ममार च ॥ ३६ ॥,tenāstreṇa hataṃ rakṣaḥ kākutsthena tadā raṇe | saṃchinnahṛdayaṃ tatra papāta ca mamāra ca || 36 ||
+66,37,दृष्ट्वा ते राक्षसाः सर्वे मकराक्षस्य पातनम् । लङ्कामेव प्रधावन्त रामबालार्दितास्तदा ॥ ३७ ॥,dṛṣṭvā te rākṣasāḥ sarve makarākṣasya pātanam | laṅkāmeva pradhāvanta rāmabālārditāstadā || 37 ||
+66,38,दशरथनृपपुत्रबाणवेगै रजनिचरं निहतं खरात्मजं तम् । ददृशुरथ च देवताः प्रहृष्टा गिरिमिव वज्रहतं यथा विशीर्णम् ॥ ३८ ॥,daśarathanṛpaputrabāṇavegai rajanicaraṃ nihataṃ kharātmajaṃ tam | dadṛśuratha ca devatāḥ prahṛṣṭā girimiva vajrahataṃ yathā viśīrṇam || 38 ||
+67,1,मकराक्षं हतं श्रुत्वा रावणः समितिंजयः । आदिदेशाथ संक्रुद्धो रणायेन्द्रजितं सुतम् ॥ १ ॥,makarākṣaṃ hataṃ śrutvā rāvaṇaḥ samitiṃjayaḥ | ādideśātha saṃkruddho raṇāyendrajitaṃ sutam || 1 ||
+67,2,जहि वीर महावीर्यौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । अदृश्यो दृश्यमानो वा सर्वथा त्वं बलाधिकः ॥ २ ॥,jahi vīra mahāvīryau bhrātarau rāmalakṣmaṇau | adṛśyo dṛśyamāno vā sarvathā tvaṃ balādhikaḥ || 2 ||
+67,3,त्वमप्रतिमकर्माणमिन्द्रं जयसि संयुगे । किं पुनर्मानुषौ दृष्ट्वा न वधिष्यसि संयुगे ॥ ३ ॥,tvamapratimakarmāṇamindraṃ jayasi saṃyuge | kiṃ punarmānuṣau dṛṣṭvā na vadhiṣyasi saṃyuge || 3 ||
+67,4,तथोक्तो राक्षसेन्द्रेण प्रतिगृह्य पितुर्वचः । यज्ञभूमौ स विधिवत् पावकं जुहुवे न्द्रजित् ॥ ४ ॥,tathokto rākṣasendreṇa pratigṛhya piturvacaḥ | yajñabhūmau sa vidhivat pāvakaṃ juhuve ndrajit || 4 ||
+67,5,जुह्वतश्चापि तत्राग्निं रक्तोष्णीषधराः स्त्रियः । आजग्मुस्तत्र संभ्रान्ता राक्षस्यो यत्र रावणिः ॥ ५ ॥,juhvataścāpi tatrāgniṃ raktoṣṇīṣadharāḥ striyaḥ | ājagmustatra saṃbhrāntā rākṣasyo yatra rāvaṇiḥ || 5 ||
+67,6,शस्त्राणि शरपत्राणि समिधो ऽथ विभीतकाः । लोहितानि च वासांसि स्रु���ं कार्ष्णायसं तथा ॥ ६ ॥,śastrāṇi śarapatrāṇi samidho'tha vibhītakāḥ | lohitāni ca vāsāṃsi sruvaṃ kārṣṇāyasaṃ tathā || 6 ||
+67,7,सर्वतो ऽग्निं समास्तीर्य शरपत्रैः समन्ततः । छागस्य सर्वकृष्णस्य गलं जग्राह जीवतः ॥ ७ ॥,sarvato'gniṃ samāstīrya śarapatraiḥ samantataḥ | chāgasya sarvakṛṣṇasya galaṃ jagrāha jīvataḥ || 7 ||
+67,8,चरुहोमसमिद्धस्य विधूमस्य महार्चिषः । बभूवुस्तानि लिङ्गानि विजयं दर्शयन्ति च ॥ ८ ॥,caruhomasamiddhasya vidhūmasya mahārciṣaḥ | babhūvustāni liṅgāni vijayaṃ darśayanti ca || 8 ||
+67,9,प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तहाटकसंनिभः । हविस्तत् प्रतिजग्राह पावकः स्वयमुत्थितः ॥ ९ ॥,pradakṣiṇāvartaśikhastaptahāṭakasaṃnibhaḥ | havistat pratijagrāha pāvakaḥ svayamutthitaḥ || 9 ||
+67,10,हुत्वाग्निं तर्पयित्वाथ देवदानवराक्षसान् । आरुरोह रथश्रेष्ठमन्तर्धानगतं शुभम् ॥ १० ॥,hutvāgniṃ tarpayitvātha devadānavarākṣasān | āruroha rathaśreṣṭhamantardhānagataṃ śubham || 10 ||
+67,11,स वाजिभिश्चतुर्भिस्तु बाणैश्च निशितैर्युतः । आरोपितमहाचापः शुशुभे स्यन्दनोत्तमे ॥ ११ ॥,sa vājibhiścaturbhistu bāṇaiśca niśitairyutaḥ | āropitamahācāpaḥ śuśubhe syandanottame || 11 ||
+67,12,जाज्वल्यमानो वपुषा तपनीयपरिच्छदः । शरैश्चन्द्रार्धचन्द्रैश्च स रथः समलंकृतः ॥ १२ ॥,jājvalyamāno vapuṣā tapanīyaparicchadaḥ | śaraiścandrārdhacandraiśca sa rathaḥ samalaṃkṛtaḥ || 12 ||
+67,13,जाम्बूनदमहाकम्बुर्दीप्तपावकसंनिभः । बभूवेन्द्रजितः केतुर्वैदूर्यसमलंकृतः ॥ १३ ॥,jāmbūnadamahākamburdīptapāvakasaṃnibhaḥ | babhūvendrajitaḥ keturvaidūryasamalaṃkṛtaḥ || 13 ||
+67,14,तेन चादित्यकल्पेन ब्रह्मास्त्रेण च पालितः । स बभूव दुराधर्षो रावणिः सुमहाबलः ॥ १४ ॥,tena cādityakalpena brahmāstreṇa ca pālitaḥ | sa babhūva durādharṣo rāvaṇiḥ sumahābalaḥ || 14 ||
+67,15,सो ऽभिनिर्याय नगरादिन्द्रजित् समितिंजयः । हुत्वाग्निं राक्षसैर्मन्त्रैरन्तर्धानगतो ऽब्रवीत् ॥ १५ ॥,so'bhiniryāya nagarādindrajit samitiṃjayaḥ | hutvāgniṃ rākṣasairmantrairantardhānagato'bravīt || 15 ||
+67,16,अद्य हत्वाहवे यौ तौ मिथ्या प्रव्रजितौ वने । जयं पित्रे प्रदास्यामि रावणाय रणाधिकम् ॥ १६ ॥,adya hatvāhave yau tau mithyā pravrajitau vane | jayaṃ pitre pradāsyāmi rāvaṇāya raṇādhikam || 16 ||
+67,17,कृत्वा निर्वानरामुर्वीं हत्वा रामं सलक्ष्मणम् । करिष्ये परमां प्रीतिमित्युक्त्वान्तरधीयत ॥ १७ ॥,kṛtvā nirvānarāmurvīṃ hatvā rāmaṃ salakṣmaṇam | kariṣye paramāṃ prītimityuktvāntaradhīyata || 17 ||
+67,18,आपपाताथ संक्रुद्धो दशग्रीवेण चोदितः । तीक्ष्णकार्मुकनाराचैस्तीक्ष्णस्त्विन्द्ररिपू रणे ॥ १८ ॥,āpapātātha saṃkruddho daśagrīveṇa coditaḥ | tīkṣṇakārmukanārācaistīkṣṇastvindraripū raṇe || 18 ||
+67,19,स ददर्श महावीर्यौ नागौ त्रिशिरसाविव । सृजन्ताविषुजालानि वीरौ वानरमध्यगौ ॥ १९ ॥,sa dadarśa mahāvīryau nāgau triśirasāviva | sṛjantāviṣujālāni vīrau vānaramadhyagau || 19 ||
+67,20,इमौ ताविति संचिन्त्य सज्यं कृत्वा च कार्मुकम् । संततानेषुधाराभिः पर्जन्य इव वृष्��िमान् ॥ २० ॥,imau tāviti saṃcintya sajyaṃ kṛtvā ca kārmukam | saṃtatāneṣudhārābhiḥ parjanya iva vṛṣṭimān || 20 ||
+67,21,स तु वैहायसं प्राप्य सरथो रामलक्ष्मणौ । अचक्षुर्विषये तिष्ठन् विव्याध निशितैः शरैः ॥ २१ ॥,sa tu vaihāyasaṃ prāpya saratho rāmalakṣmaṇau | acakṣurviṣaye tiṣṭhan vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ || 21 ||
+67,22,तौ तस्य शरवेगेन परीतौ रामलक्ष्मणौ । धनुषी सशरे कृत्वा दिव्यमस्त्रं प्रचक्रतुः ॥ २२ ॥,tau tasya śaravegena parītau rāmalakṣmaṇau | dhanuṣī saśare kṛtvā divyamastraṃ pracakratuḥ || 22 ||
+67,23,प्रच्छादयन्तौ गगनं शरजालैर्महाबलौ । तमस्त्रैः सुरसंकाशौ नैव पस्पर्शतुः शरैः ॥ २३ ॥,pracchādayantau gaganaṃ śarajālairmahābalau | tamastraiḥ surasaṃkāśau naiva pasparśatuḥ śaraiḥ || 23 ||
+67,24,स हि धूमान्धकारं च चक्रे प्रच्छादयन्नभः । दिशश्चान्तर्दधे श्रीमान्नीहारतमसावृतः ॥ २४ ॥,sa hi dhūmāndhakāraṃ ca cakre pracchādayannabhaḥ | diśaścāntardadhe śrīmānnīhāratamasāvṛtaḥ || 24 ||
+67,25,नैव ज्यातलनिर्घोषो न च नेमिखुरस्वनः । शुश्रुवे चरतस्तस्य न च रूपं प्रकाशते ॥ २५ ॥,naiva jyātalanirghoṣo na ca nemikhurasvanaḥ | śuśruve caratastasya na ca rūpaṃ prakāśate || 25 ||
+67,26,घनान्धकारे तिमिरे शरवर्षमिवाद्भुतम् । स ववर्ष महाबाहुर्नाराचशरवृष्टिभिः ॥ २६ ॥,ghanāndhakāre timire śaravarṣamivādbhutam | sa vavarṣa mahābāhurnārācaśaravṛṣṭibhiḥ || 26 ||
+67,27,स रामं सूर्यसंकाशैः शरैर्दत्तवरो भृशम् । विव्याध समरे क्रुद्धः सर्वगात्रेषु रावणिः ॥ २७ ॥,sa rāmaṃ sūryasaṃkāśaiḥ śarairdattavaro bhṛśam | vivyādha samare kruddhaḥ sarvagātreṣu rāvaṇiḥ || 27 ||
+67,28,तौ हन्यमानौ नाराचैर्धाराभिरिव पर्वतौ । हेमपुङ्खान्नरव्याघ्रौ तिग्मान्मुमुचतुः शरान् ॥ २८ ॥,tau hanyamānau nārācairdhārābhiriva parvatau | hemapuṅkhānnaravyāghrau tigmānmumucatuḥ śarān || 28 ||
+67,29,अन्तरिक्षं समासाद्य रावणिं कङ्कपत्रिणः । निकृत्य पतगा भूमौ पेतुस्ते शोणितोक्षिताः ॥ २९ ॥,antarikṣaṃ samāsādya rāvaṇiṃ kaṅkapatriṇaḥ | nikṛtya patagā bhūmau petuste śoṇitokṣitāḥ || 29 ||
+67,30,अतिमात्रं शरौघेण पीड्यमानौ नरोत्तमौ । तानिषून्पततो भल्लैरनेकैर्निचकर्ततुः ॥ ३० ॥,atimātraṃ śaraugheṇa pīḍyamānau narottamau | tāniṣūnpatato bhallairanekairnicakartatuḥ || 30 ||
+67,31,यतो हि ददृशाते तौ शरान्निपतिताञ् शितान् । ततस्ततो दाशरथी ससृजाते ऽस्त्रमुत्तमम् ॥ ३१ ॥,yato hi dadṛśāte tau śarānnipatitāñ śitān | tatastato dāśarathī sasṛjāte'stramuttamam || 31 ||
+67,32,रावणिस्तु दिशः सर्वा रथेनातिरथः पतन् । विव्याध तौ दाशरथी लघ्वस्त्रो निशितैः शरैः ॥ ३२ ॥,rāvaṇistu diśaḥ sarvā rathenātirathaḥ patan | vivyādha tau dāśarathī laghvastro niśitaiḥ śaraiḥ || 32 ||
+67,33,तेनातिविद्धौ तौ वीरौ रुक्मपुङ्खैः सुसंहतैः । बभूवतुर्दाशरथी पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ ३३ ॥,tenātividdhau tau vīrau rukmapuṅkhaiḥ susaṃhataiḥ | babhūvaturdāśarathī puṣpitāviva kiṃśukau || 33 ||
+67,34,नास्य वेद गतिं कश्चिन्न च रूपं धनुः शरान् । न चान्यद्विदितं किं चित् सूर्यस्येवाभ्रसंप्लवे ॥ ३४ ॥,nāsya veda gatiṃ kaścinna ca rūpaṃ dhanuḥ śarān | na cānyadviditaṃ kiṃ cit sūryasyevābhrasaṃplave || 34 ||
+67,35,तेन विद्धाश्च हरयो निहताश्च गतासवः । बभूवुः शतशस्तत्र पतिता धरणीतले ॥ ३५ ॥,tena viddhāśca harayo nihatāśca gatāsavaḥ | babhūvuḥ śataśastatra patitā dharaṇītale || 35 ||
+67,36,लक्ष्मणस्तु सुसंक्रुद्धो भ्रातरं वाक्यमब्रवीत् । ब्राह्ममस्त्रं प्रयोक्ष्यामि वधार्थं सर्वरक्षसाम् ॥ ३६ ॥,lakṣmaṇastu susaṃkruddho bhrātaraṃ vākyamabravīt | brāhmamastraṃ prayokṣyāmi vadhārthaṃ sarvarakṣasām || 36 ||
+67,37,तमुवाच ततो रामो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् । नैकस्य हेतो रक्षांसि पृथिव्यां हन्तुमर्हसि ॥ ३७ ॥,tamuvāca tato rāmo lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam | naikasya heto rakṣāṃsi pṛthivyāṃ hantumarhasi || 37 ||
+67,38,अयुध्यमानं प्रच्छन्नं प्राञ्जलिं शरणागतम् । पलायन्तं प्रमत्तं वा न त्वं हन्तुमिहार्हसि ॥ ३८ ॥,ayudhyamānaṃ pracchannaṃ prāñjaliṃ śaraṇāgatam | palāyantaṃ pramattaṃ vā na tvaṃ hantumihārhasi || 38 ||
+67,39,अस्यैव तु वधे यत्नं करिष्यावो महाबल । आदेक्ष्यावो महावेगानस्त्रानाशीविषोपमान् ॥ ३९ ॥,asyaiva tu vadhe yatnaṃ kariṣyāvo mahābala | ādekṣyāvo mahāvegānastrānāśīviṣopamān || 39 ||
+67,40,तमेनं मायिनं क्षुद्रमन्तर्हितरथं बलात् । राक्षसं निहनिष्यन्ति दृष्ट्वा वानरयूथपाः ॥ ४० ॥,tamenaṃ māyinaṃ kṣudramantarhitarathaṃ balāt | rākṣasaṃ nihaniṣyanti dṛṣṭvā vānarayūthapāḥ || 40 ||
+67,41,यद्येष भूमिं विशते दिवं वा रसातलं वापि नभस्तलं वा । एवं निगूढो ऽपि ममास्त्रदग्धः पतिष्यते भूमितले गतासुः ॥ ४१ ॥,yadyeṣa bhūmiṃ viśate divaṃ vā rasātalaṃ vāpi nabhastalaṃ vā | evaṃ nigūḍho'pi mamāstradagdhaḥ patiṣyate bhūmitale gatāsuḥ || 41 ||
+67,42,इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा रघुप्रवीरः प्लवगर्षभैर्वृतः । वधाय रौद्रस्य नृशंसकर्मणस्तदा महात्मा त्वरितं निरीक्षते ॥ ४२ ॥,ityevamuktvā vacanaṃ mahātmā raghupravīraḥ plavagarṣabhairvṛtaḥ | vadhāya raudrasya nṛśaṃsakarmaṇastadā mahātmā tvaritaṃ nirīkṣate || 42 ||
+68,1,विज्ञाय तु मनस्तस्य राघवस्य महात्मनः । संनिवृत्याहवात्तस्मात् प्रविवेश पुरं ततः ॥ १ ॥,vijñāya tu manastasya rāghavasya mahātmanaḥ | saṃnivṛtyāhavāttasmāt praviveśa puraṃ tataḥ || 1 ||
+68,2,सो ऽनुस्मृत्य वधं तेषां राक्षसानां तरस्विनाम् । क्रोधताम्रेक्षणः शूरो निर्जगाम महाद्युतिः ॥ २ ॥,so'nusmṛtya vadhaṃ teṣāṃ rākṣasānāṃ tarasvinām | krodhatāmrekṣaṇaḥ śūro nirjagāma mahādyutiḥ || 2 ||
+68,3,स पश्चिमेन द्वारेण निर्ययौ राक्षसैर्वृतः । इन्द्रजित्तु महावीर्यः पौलस्त्यो देवकण्टकः ॥ ३ ॥,sa paścimena dvāreṇa niryayau rākṣasairvṛtaḥ | indrajittu mahāvīryaḥ paulastyo devakaṇṭakaḥ || 3 ||
+68,4,इन्द्रजित्तु ततो दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । रणायाभ्युद्यतौ वीरौ मायां प्रादुष्करोत्तदा ॥ ४ ॥,indrajittu tato dṛṣṭvā bhrātarau rāmalakṣmaṇau | raṇāyābhyudyatau vīrau māyāṃ prāduṣkarottadā || 4 ||
+68,5,इन्द्रजित्तु रथे स्थाप्य सीतां मायामयीं तदा । बलेन महतावृत्य तस्या वधमरोचयत् ॥ ५ ॥,indrajittu rathe sthāpya sītāṃ māyāmayīṃ tadā | balena mahatāvṛtya tasyā vadhamarocayat || 5 ||
+68,6,मोहनार्थं तु सर्वेषां बुद्धिं कृत्वा सुदुर्मतिः । हन्तुं सीतां व्यवसितो वानराभिमुखो ययौ ॥ ६ ॥,mohanārthaṃ tu sarveṣāṃ buddhiṃ kṛtvā sudurmatiḥ | hantuṃ sītāṃ vyavasito vānarābhimukho yayau || 6 ||
+68,7,तं दृष्ट्वा त्वभिनिर्यान्तं नगर्याः काननौकसः । उत्पेतुरभिसंक्रुद्धाः शिलाहस्ता युयुत्सवः ॥ ७ ॥,taṃ dṛṣṭvā tvabhiniryāntaṃ nagaryāḥ kānanaukasaḥ | utpeturabhisaṃkruddhāḥ śilāhastā yuyutsavaḥ || 7 ||
+68,8,हनूमान्पुरतस्तेषां जगाम कपिकुञ्जरः । प्रगृह्य सुमहच्छृङ्गं पर्वतस्य दुरासदम् ॥ ८ ॥,hanūmānpuratasteṣāṃ jagāma kapikuñjaraḥ | pragṛhya sumahacchṛṅgaṃ parvatasya durāsadam || 8 ||
+68,9,स ददर्श हतानन्दां सीतामिन्द्रजितो रथे । एकवेणीधरां दीनामुपवासकृशाननाम् ॥ ९ ॥,sa dadarśa hatānandāṃ sītāmindrajito rathe | ekaveṇīdharāṃ dīnāmupavāsakṛśānanām || 9 ||
+68,10,परिक्लिष्टैकवसनाममृजां राघवप्रियाम् । रजोमलाभ्यामालिप्तैः सर्वगात्रैर्वरस्त्रियम् ॥ १० ॥,parikliṣṭaikavasanāmamṛjāṃ rāghavapriyām | rajomalābhyāmāliptaiḥ sarvagātrairvarastriyam || 10 ||
+68,11,तां निरीक्ष्य मुहूर्तं तु मैथिलीमध्यवस्य च । बाष्पपर्याकुलमुखो हनूमान् व्यथितो ऽभवत् ॥ ११ ॥,tāṃ nirīkṣya muhūrtaṃ tu maithilīmadhyavasya ca | bāṣpaparyākulamukho hanūmān vyathito'bhavat || 11 ||
+68,12,अब्रवीत्तां तु शोकार्तां निरानन्दां तपस्विनाम् । दृष्ट्वा रथे स्तितां सीतां राक्षसेन्द्रसुताश्रिताम् ॥ १२ ॥,abravīttāṃ tu śokārtāṃ nirānandāṃ tapasvinām | dṛṣṭvā rathe stitāṃ sītāṃ rākṣasendrasutāśritām || 12 ||
+68,13,किं समर्थितमस्येति चिन्तयन् स महाकपिः । सह तैर्वानरश्रेष्ठैरभ्यधावत रावणिम् ॥ १३ ॥,kiṃ samarthitamasyeti cintayan sa mahākapiḥ | saha tairvānaraśreṣṭhairabhyadhāvata rāvaṇim || 13 ||
+68,14,तद्वानरबलं दृष्ट्वा रावणिः क्रोधमूर्छितः । कृत्वा विशोकं निस्त्रिंशं मूर्ध्नि सीतां परामृशत् ॥ १४ ॥,tadvānarabalaṃ dṛṣṭvā rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ | kṛtvā viśokaṃ nistriṃśaṃ mūrdhni sītāṃ parāmṛśat || 14 ||
+68,15,तं स्त्रियं पश्यतां तेषां ताडयामास रावणिः । क्रोशन्तीं राम रामेति मायया योजितां रथे ॥ १५ ॥,taṃ striyaṃ paśyatāṃ teṣāṃ tāḍayāmāsa rāvaṇiḥ | krośantīṃ rāma rāmeti māyayā yojitāṃ rathe || 15 ||
+68,16,गृहीतमूर्धजां दृष्ट्वा हनूमान्दैन्यमागतः । दुःखजं वारिनेत्राभ्यामुत्सृजन्मारुतात्मजः । अब्रवीत् परुषं वाक्यं क्रोधाद् रक्षोऽधिपात्मजम् ॥ १६ ॥,gṛhītamūrdhajāṃ dṛṣṭvā hanūmāndainyamāgataḥ | duḥkhajaṃ vārinetrābhyāmutsṛjanmārutātmajaḥ | abravīt paruṣaṃ vākyaṃ krodhād rakṣo'dhipātmajam || 16 ||
+68,17,दुरात्मन्नात्मनाशाय केशपक्षे परामृशः । ब्रह्मर्षीणां कुले जातो राक्षसीं योनिमाश्रितः । धिक् त्वां पापसमाचारं यस्य ते मतिरीदृशी ॥ १७ ॥,durātmannātmanāśāya keśapakṣe parāmṛśaḥ | brahmarṣīṇāṃ kule jāto rākṣasīṃ yonimāśritaḥ | dhik tvāṃ pāpasamācāraṃ yasya te matirīdṛśī || 17 ||
+68,18,नृशंसानार्य दुर्वृत्त क��षुद्र पापपराक्रम । अनार्यस्येदृशं कर्म घृणा ते नास्ति निर्घृण ॥ १८ ॥,nṛśaṃsānārya durvṛtta kṣudra pāpaparākrama | anāryasyedṛśaṃ karma ghṛṇā te nāsti nirghṛṇa || 18 ||
+68,19,च्युता गृहाच्च राज्याच्च रामहस्ताच्च मैथिली । किं तवैषापराद्धा हि यदेनां हन्तुमिच्छसि ॥ १९ ॥,cyutā gṛhācca rājyācca rāmahastācca maithilī | kiṃ tavaiṣāparāddhā hi yadenāṃ hantumicchasi || 19 ||
+68,20,सीतां च हत्वा न चिरं जीविष्यसि कथं चन । वधार्हकर्मणानेन मम हस्तगतो ह्यसि ॥ २० ॥,sītāṃ ca hatvā na ciraṃ jīviṣyasi kathaṃ cana | vadhārhakarmaṇānena mama hastagato hyasi || 20 ||
+68,21,ये च स्त्रीघातिनां लोका लोकवध्यैश्च कुत्सिताः । इह जीवितमुत्सृज्य प्रेत्य तान्प्रतिलप्स्यसे ॥ २१ ॥,ye ca strīghātināṃ lokā lokavadhyaiśca kutsitāḥ | iha jīvitamutsṛjya pretya tānpratilapsyase || 21 ||
+68,22,इति ब्रुवाणो हनुमान् सायुधैर्हरिभिर्वृतः । अभ्यधावत संक्रुद्धो राक्षसेन्द्रसुतं प्रति ॥ २२ ॥,iti bruvāṇo hanumān sāyudhairharibhirvṛtaḥ | abhyadhāvata saṃkruddho rākṣasendrasutaṃ prati || 22 ||
+68,23,आपतन्तं महावीर्यं तदनीकं वनौकसाम् । रक्षसां भीमवेगानामनीकेन न्यवारयत् ॥ २३ ॥,āpatantaṃ mahāvīryaṃ tadanīkaṃ vanaukasām | rakṣasāṃ bhīmavegānāmanīkena nyavārayat || 23 ||
+68,24,स तां बाणसहस्रेण विक्षोभ्य हरिवाहिनीम् । हरिश्रेष्ठं हनूमन्तमिन्द्रजित् प्रत्युवाच ह ॥ २४ ॥,sa tāṃ bāṇasahasreṇa vikṣobhya harivāhinīm | hariśreṣṭhaṃ hanūmantamindrajit pratyuvāca ha || 24 ||
+68,25,सुग्रीवस्त्वं च रामश्च यन्निमित्तमिहागताः । तां हनिष्यामि वैदेहीमद्यैव तव पश्यतः ॥ २५ ॥,sugrīvastvaṃ ca rāmaśca yannimittamihāgatāḥ | tāṃ haniṣyāmi vaidehīmadyaiva tava paśyataḥ || 25 ||
+68,26,इमां हत्वा ततो रामं लक्ष्मणं त्वां च वानर । सुग्रीवं च वधिष्यामि तं चानार्यं विभीषणम् ॥ २६ ॥,imāṃ hatvā tato rāmaṃ lakṣmaṇaṃ tvāṃ ca vānara | sugrīvaṃ ca vadhiṣyāmi taṃ cānāryaṃ vibhīṣaṇam || 26 ||
+68,27,न हन्तव्याः स्त्रियश्चेति यद्ब्रवीषि प्लवंगम । पीडा करममित्राणां यत् स्यात् कर्तव्यमेत तत् ॥ २७ ॥,na hantavyāḥ striyaśceti yadbravīṣi plavaṃgama | pīḍā karamamitrāṇāṃ yat syāt kartavyameta tat || 27 ||
+68,28,तमेवमुक्त्वा रुदतीं सीतां मायामयीं ततः । शितधारेण खड्गेन निजघानेन्द्रजित् स्वयम् ॥ २८ ॥,tamevamuktvā rudatīṃ sītāṃ māyāmayīṃ tataḥ | śitadhāreṇa khaḍgena nijaghānendrajit svayam || 28 ||
+68,29,यज्ञोपवीतमार्गेण छिन्ना तेन तपस्विनी । सा पृथिव्यां पृथुश्रोणी पपात प्रियदर्शना ॥ २९ ॥,yajñopavītamārgeṇa chinnā tena tapasvinī | sā pṛthivyāṃ pṛthuśroṇī papāta priyadarśanā || 29 ||
+68,30,तामिन्द्रजित्स्त्रियं हत्वा हनूमन्तमुवाच ह । मया रामस्य पश्येमां कोपेन च निषूदिताम् ॥ ३० ॥,tāmindrajitstriyaṃ hatvā hanūmantamuvāca ha | mayā rāmasya paśyemāṃ kopena ca niṣūditām || 30 ||
+68,31,ततः खड्गेन महता हत्वा तामिन्द्रजित् स्वयम् । हृष्टः स रथमास्थाय विननाद महास्वनम् ॥ ३१ ॥,tataḥ khaḍgena mahatā hatvā tāmindrajit svayam | hṛṣṭaḥ sa rathamāsthāya vinanāda mahāsvanam || 31 ||
+68,32,वानराः शुश्रुवुः शब्दमदूरे प्रत्यवस्थिताः । व्यादितास्यस्य नदतस्तद्दुर्गं संश्रितस्य तु ॥ ३२ ॥,vānarāḥ śuśruvuḥ śabdamadūre pratyavasthitāḥ | vyāditāsyasya nadatastaddurgaṃ saṃśritasya tu || 32 ||
+68,33,तथा तु सीतां विनिहत्य दुर्मतिः प्रहृष्टचेताः स बभूव रावणिः । तं हृष्टरूपं समुदीक्ष्य वानरा विषण्णरूपाः समभिप्रदुद्रुवुः ॥ ३३ ॥,tathā tu sītāṃ vinihatya durmatiḥ prahṛṣṭacetāḥ sa babhūva rāvaṇiḥ | taṃ hṛṣṭarūpaṃ samudīkṣya vānarā viṣaṇṇarūpāḥ samabhipradudruvuḥ || 33 ||
+69,1,श्रुत्वा तं भीमनिर्ह्रादं शक्राशनिसमस्वनम् । वीक्षमाणा दिशः सर्वा दुद्रुवुर्वानरर्षभाः ॥ १ ॥,śrutvā taṃ bhīmanirhrādaṃ śakrāśanisamasvanam | vīkṣamāṇā diśaḥ sarvā dudruvurvānararṣabhāḥ || 1 ||
+69,2,तानुवाच ततः सर्वान् हनूमान्मारुतात्मजः । विषण्णवदनान्दीनांस्त्रस्तान् विद्रवतः पृथक् ॥ २ ॥,tānuvāca tataḥ sarvān hanūmānmārutātmajaḥ | viṣaṇṇavadanāndīnāṃstrastān vidravataḥ pṛthak || 2 ||
+69,3,कस्माद्विषण्णवदना विद्रवध्वं प्लवंगमाः । त्यक्तयुद्धसमुत्साहाः शूरत्वं क्व नु वो गतम् ॥ ३ ॥,kasmādviṣaṇṇavadanā vidravadhvaṃ plavaṃgamāḥ | tyaktayuddhasamutsāhāḥ śūratvaṃ kva nu vo gatam || 3 ||
+69,4,पृष्ठतो ऽनुव्रजध्वं मामग्रतो यान्तमाहवे । शूरैरभिजनोपेतैरयुक्तं हि निवर्तितुम् ॥ ४ ॥,pṛṣṭhato'nuvrajadhvaṃ māmagrato yāntamāhave | śūrairabhijanopetairayuktaṃ hi nivartitum || 4 ||
+69,5,एवमुक्ताः सुसंक्रुद्धा वायुपुत्रेण धीमता । शैलशृङ्गान्द्रुमांश्चैव जगृहुर्हृष्टमानसाः ॥ ५ ॥,evamuktāḥ susaṃkruddhā vāyuputreṇa dhīmatā | śailaśṛṅgāndrumāṃścaiva jagṛhurhṛṣṭamānasāḥ || 5 ||
+69,6,अभिपेतुश्च गर्जन्तो राक्षसान् वानरर्षभाः । परिवार्य हनूमन्तमन्वयुश्च महाहवे ॥ ६ ॥,abhipetuśca garjanto rākṣasān vānararṣabhāḥ | parivārya hanūmantamanvayuśca mahāhave || 6 ||
+69,7,स तैर्वानरमुख्यैस्तु हनूमान् सर्वतो वृतः । हुताशन इवार्चिष्मानदहच्छत्रुवाहिनीम् ॥ ७ ॥,sa tairvānaramukhyaistu hanūmān sarvato vṛtaḥ | hutāśana ivārciṣmānadahacchatruvāhinīm || 7 ||
+69,8,स राक्षसानां कदनं चकार सुमहाकपिः । वृतो वानरसैन्येन कालान्तकयमोपमः ॥ ८ ॥,sa rākṣasānāṃ kadanaṃ cakāra sumahākapiḥ | vṛto vānarasainyena kālāntakayamopamaḥ || 8 ||
+69,9,स तु शोकेन चाविष्टः क्रोधेन च महाकपिः । हनूमान् रावणि रथे महतीं पातयच्छिलाम् ॥ ९ ॥,sa tu śokena cāviṣṭaḥ krodhena ca mahākapiḥ | hanūmān rāvaṇi rathe mahatīṃ pātayacchilām || 9 ||
+69,10,तामापतन्तीं दृष्ट्वैव रथः सारथिना तदा । विधेयाश्व समायुक्तः सुदूरमपवाहितः ॥ १० ॥,tāmāpatantīṃ dṛṣṭvaiva rathaḥ sārathinā tadā | vidheyāśva samāyuktaḥ sudūramapavāhitaḥ || 10 ||
+69,11,तमिन्द्रजितमप्राप्य रथथं सहसारथिम् । विवेश धरणीं भित्त्वा सा शिलाव्यर्थमुद्यता ॥ ११ ॥,tamindrajitamaprāpya rathathaṃ sahasārathim | viveśa dharaṇīṃ bhittvā sā śilāvyarthamudyatā || 11 ||
+69,12,पतितायां शिलायां तु रक्षसां व्यथिता चमूः । तमभ्यधावञ् शतशो नदन्तः काननौकसः ॥ १२ ॥,patitāyāṃ śilāyāṃ tu rakṣasāṃ vyathitā camūḥ | tamabhyadhāvañ śataśo nadantaḥ kānanaukasaḥ || 12 ||
+69,13,ते द्रुमांश्च महाकाया गिरिशृङ्गाणि चोद्यताः । चिक्षिपुर्द्विषतां मध्ये वानरा भीमविक्रमाः ॥ १३ ॥,te drumāṃśca mahākāyā giriśṛṅgāṇi codyatāḥ | cikṣipurdviṣatāṃ madhye vānarā bhīmavikramāḥ || 13 ||
+69,14,वानरैर् तैर्महावीर्यैर्घोररूपा निशाचराः । वीर्यादभिहता वृक्षैर्व्यवेष्टन्त रणक्षितौ ॥ १४ ॥,vānarair tairmahāvīryairghorarūpā niśācarāḥ | vīryādabhihatā vṛkṣairvyaveṣṭanta raṇakṣitau || 14 ||
+69,15,स्वसैन्यमभिवीक्ष्याथ वानरार्दितमिन्द्रजित् । प्रगृहीतायुधः क्रुद्धः परानभिमुखो ययौ ॥ १५ ॥,svasainyamabhivīkṣyātha vānarārditamindrajit | pragṛhītāyudhaḥ kruddhaḥ parānabhimukho yayau || 15 ||
+69,16,स शरौघानवसृजन् स्वसैन्येनाभिसंवृतः । जघान कपिशार्दूलान् सुबहून्दृष्टविक्रमः ॥ १६ ॥,sa śaraughānavasṛjan svasainyenābhisaṃvṛtaḥ | jaghāna kapiśārdūlān subahūndṛṣṭavikramaḥ || 16 ||
+69,17,शूलैरशनिभिः खड्गैः पट्टसैः कूटमुद्गरैः । ते चाप्यनुचरांस्तस्य वानरा जघ्नुराहवे ॥ १७ ॥,śūlairaśanibhiḥ khaḍgaiḥ paṭṭasaiḥ kūṭamudgaraiḥ | te cāpyanucarāṃstasya vānarā jaghnurāhave || 17 ||
+69,18,सस्कन्धविटपैः सालैः शिलाभिश्च महाबलैः । हनूमान् कदनं चक्रे रक्षसां भीमकर्मणाम् ॥ १८ ॥,saskandhaviṭapaiḥ sālaiḥ śilābhiśca mahābalaiḥ | hanūmān kadanaṃ cakre rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām || 18 ||
+69,19,स निवार्य परानीकमब्रवीत्तान् वनौकसः । हनूमान् संनिवर्तध्वं न नः साध्यमिदं बलम् ॥ १९ ॥,sa nivārya parānīkamabravīttān vanaukasaḥ | hanūmān saṃnivartadhvaṃ na naḥ sādhyamidaṃ balam || 19 ||
+69,20,त्यक्त्वा प्राणान् विचेष्टन्तो राम प्रियचिकीर्षवः । यन्निमित्तं हि युध्यामो हता सा जनकात्मजा ॥ २० ॥,tyaktvā prāṇān viceṣṭanto rāma priyacikīrṣavaḥ | yannimittaṃ hi yudhyāmo hatā sā janakātmajā || 20 ||
+69,21,इममर्थं हि विज्ञाप्य रामं सुग्रीवमेव च । तौ यत् प्रतिविधास्येते तत् करिष्यामहे वयम् ॥ २१ ॥,imamarthaṃ hi vijñāpya rāmaṃ sugrīvameva ca | tau yat pratividhāsyete tat kariṣyāmahe vayam || 21 ||
+69,22,इत्युक्त्वा वानरश्रेष्ठो वारयन् सर्ववानरान् । शनैः शनैरसंत्रस्तः सबलः स न्यवर्तत ॥ २२ ॥,ityuktvā vānaraśreṣṭho vārayan sarvavānarān | śanaiḥ śanairasaṃtrastaḥ sabalaḥ sa nyavartata || 22 ||
+69,23,स तु प्रेक्ष्य हनूमन्तं व्रजन्तं यत्र राघवः । निकुम्भिलामधिष्ठाय पावकं जुहुवे न्द्रजित् ॥ २३ ॥,sa tu prekṣya hanūmantaṃ vrajantaṃ yatra rāghavaḥ | nikumbhilāmadhiṣṭhāya pāvakaṃ juhuve ndrajit || 23 ||
+69,24,यज्ञभूम्यां तु विधिवत् पावकस्तेन रक्षसा । हूयमानः प्रजज्वाल होमशोणितभुक् तदा ॥ २४ ॥,yajñabhūmyāṃ tu vidhivat pāvakastena rakṣasā | hūyamānaḥ prajajvāla homaśoṇitabhuk tadā || 24 ||
+69,25,सो ऽर्चिः पिनद्धो ददृशे होमशोणिततर्पितः । संध्यागत इवादित्यः स तीव्राग्निः समुत्थितः ॥ २५ ॥,so'rciḥ pinaddho dadṛśe homaśoṇitatarpitaḥ | saṃdhyāgata ivādityaḥ sa tīvrāgniḥ samutthitaḥ || 25 ||
+69,26,अथेन्द्रजिद् राक्षसभूतये तु जुहाव हव्यं विधिना व���धानवत् । दृष्ट्वा व्यतिष्ठन्त च राक्षसास्ते महासमूहेषु नयानयज्ञाः ॥ २६ ॥,athendrajid rākṣasabhūtaye tu juhāva havyaṃ vidhinā vidhānavat | dṛṣṭvā vyatiṣṭhanta ca rākṣasāste mahāsamūheṣu nayānayajñāḥ || 26 ||
+70,1,राघवश्चापि विपुलं तं राक्षसवनौकसाम् । श्रुत्वा संग्रामनिर्घोषं जाम्बवन्तमुवाच ह ॥ १ ॥,rāghavaścāpi vipulaṃ taṃ rākṣasavanaukasām | śrutvā saṃgrāmanirghoṣaṃ jāmbavantamuvāca ha || 1 ||
+70,2,सौम्य नूनं हनुमता कृतं कर्म सुदुष्करम् । श्रूयते हि यथा भीमः सुमहानायुधस्वनः ॥ २ ॥,saumya nūnaṃ hanumatā kṛtaṃ karma suduṣkaram | śrūyate hi yathā bhīmaḥ sumahānāyudhasvanaḥ || 2 ||
+70,3,तद्गच्छ कुरु साहाय्यं स्वबलेनाभिसंवृतः । क्षिप्रमृष्कपते तस्य कपिश्रेष्ठस्य युध्यतः ॥ ३ ॥,tadgaccha kuru sāhāyyaṃ svabalenābhisaṃvṛtaḥ | kṣipramṛṣkapate tasya kapiśreṣṭhasya yudhyataḥ || 3 ||
+70,4,ऋक्षराजस्तथेत्युक्त्वा स्वेनानीकेन संवृतः । आगच्छत् पश्चिमद्वारं हनूमान्यत्र वानरः ॥ ४ ॥,ṛkṣarājastathetyuktvā svenānīkena saṃvṛtaḥ | āgacchat paścimadvāraṃ hanūmānyatra vānaraḥ || 4 ||
+70,5,अथायान्तं हनूमन्तं ददर्शर्क्षपतिः पथि । वानरैः कृतसंग्रामैः श्वसद्भिरभिसंवृतम् ॥ ५ ॥,athāyāntaṃ hanūmantaṃ dadarśarkṣapatiḥ pathi | vānaraiḥ kṛtasaṃgrāmaiḥ śvasadbhirabhisaṃvṛtam || 5 ||
+70,6,दृष्ट्वा पथि हनूमांश्च तदृष्कबलमुद्यतम् । नीलमेघनिभं भीमं संनिवार्य न्यवर्तत ॥ ६ ॥,dṛṣṭvā pathi hanūmāṃśca tadṛṣkabalamudyatam | nīlameghanibhaṃ bhīmaṃ saṃnivārya nyavartata || 6 ||
+70,7,स तेन हरिसैन्येन संनिकर्षं महायशाः । शीघ्रमागम्य रामाय दुःखितो वाक्यमब्रवीत् ॥ ७ ॥,sa tena harisainyena saṃnikarṣaṃ mahāyaśāḥ | śīghramāgamya rāmāya duḥkhito vākyamabravīt || 7 ||
+70,8,समरे युध्यमानानामस्माकं प्रेक्षतां च सः । जघान रुदतीं सीतामिन्द्रजिद् रावणात्मजः ॥ ८ ॥,samare yudhyamānānāmasmākaṃ prekṣatāṃ ca saḥ | jaghāna rudatīṃ sītāmindrajid rāvaṇātmajaḥ || 8 ||
+70,9,उद्भ्रान्तचित्तस्तां दृष्ट्वा विषण्णो ऽहमरिंदम । तदहं भवतो वृत्तं विज्ञापयितुमागतः ॥ ९ ॥,udbhrāntacittastāṃ dṛṣṭvā viṣaṇṇo'hamariṃdama | tadahaṃ bhavato vṛttaṃ vijñāpayitumāgataḥ || 9 ||
+70,10,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवः शोकमूर्छितः । निपपात तदा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः ॥ १० ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavaḥ śokamūrchitaḥ | nipapāta tadā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ || 10 ||
+70,11,तं भूमौ देवसंकाशं पतितं दृश्य राघवम् । अभिपेतुः समुत्पत्य सर्वतः कपिसत्तमाः ॥ ११ ॥,taṃ bhūmau devasaṃkāśaṃ patitaṃ dṛśya rāghavam | abhipetuḥ samutpatya sarvataḥ kapisattamāḥ || 11 ||
+70,12,असिञ्चन् सलिलैश्चैनं पद्मोत्पलसुगन्धिभिः । प्रदहन्तमसह्यं च सहसाग्निमिवोत्थितम् ॥ १२ ॥,asiñcan salilaiścainaṃ padmotpalasugandhibhiḥ | pradahantamasahyaṃ ca sahasāgnimivotthitam || 12 ||
+70,13,तं लक्ष्मणो ऽथ बाहुभ्यां परिष्वज्य सुदुःखितः । उवाच राममस्वस्थं वाक्यं हेत्वर्थसंहितम् ॥ १३ ॥,taṃ lakṣmaṇo'tha bāhubhyāṃ pariṣvajya suduḥkhitaḥ | uvāca rāmamasvasthaṃ vākyaṃ hetvarthasaṃhitam || 13 ||
+70,14,शुभे वर��त्मनि तिष्ठन्तं त्वामार्यविजितेन्द्रियम् । अनर्थेभ्यो न शक्नोति त्रातुं धर्मो निरर्थकः ॥ १४ ॥,śubhe vartmani tiṣṭhantaṃ tvāmāryavijitendriyam | anarthebhyo na śaknoti trātuṃ dharmo nirarthakaḥ || 14 ||
+70,15,भूतानां स्थावराणां च जङ्गमानां च दर्शनम् । यथास्ति न तथा धर्मस्तेन नास्तीति मे मतिः ॥ १५ ॥,bhūtānāṃ sthāvarāṇāṃ ca jaṅgamānāṃ ca darśanam | yathāsti na tathā dharmastena nāstīti me matiḥ || 15 ||
+70,16,यथैव स्थावरं व्यक्तं जङ्गमं च तथाविधम् । नायमर्थस्तथा युक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते ॥ १६ ॥,yathaiva sthāvaraṃ vyaktaṃ jaṅgamaṃ ca tathāvidham | nāyamarthastathā yuktastvadvidho na vipadyate || 16 ||
+70,17,यद्यधर्मो भवेद्भूतो रावणो नरकं व्रजेत् । भवांश्च धर्मसंयुक्तो नैवं व्यसनमाप्नुयात् ॥ १७ ॥,yadyadharmo bhavedbhūto rāvaṇo narakaṃ vrajet | bhavāṃśca dharmasaṃyukto naivaṃ vyasanamāpnuyāt || 17 ||
+70,18,तस्य च व्यसनाभावाद्व्यसनं च गते त्वयि । धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मं चाप्यधर्मतः ॥ १८ ॥,tasya ca vyasanābhāvādvyasanaṃ ca gate tvayi | dharmeṇopalabheddharmamadharmaṃ cāpyadharmataḥ || 18 ||
+70,19,यदि धर्मेण युज्येरन्नाधर्मरुचयो जनाः । धर्मेण चरतां धर्मस्तथा चैषां फलं भवेत् ॥ १९ ॥,yadi dharmeṇa yujyerannādharmarucayo janāḥ | dharmeṇa caratāṃ dharmastathā caiṣāṃ phalaṃ bhavet || 19 ||
+70,20,यस्मादर्था विवर्धन्ते येष्वधर्मः प्रतिष्ठितः । क्लिश्यन्ते धर्मशीलाश्च तस्मादेतौ निरर्थकौ ॥ २० ॥,yasmādarthā vivardhante yeṣvadharmaḥ pratiṣṭhitaḥ | kliśyante dharmaśīlāśca tasmādetau nirarthakau || 20 ||
+70,21,वध्यन्ते पापकर्माणो यद्यधर्मेण राघव । वधकर्महतो धर्मः स हतः कं वधिष्यति ॥ २१ ॥,vadhyante pāpakarmāṇo yadyadharmeṇa rāghava | vadhakarmahato dharmaḥ sa hataḥ kaṃ vadhiṣyati || 21 ||
+70,22,अथ वा विहितेनायं हन्यते हन्ति वा परम् । विधिरालिप्यते तेन न स पापेन कर्मणा ॥ २२ ॥,atha vā vihitenāyaṃ hanyate hanti vā param | vidhirālipyate tena na sa pāpena karmaṇā || 22 ||
+70,23,अदृष्टप्रतिकारेण अव्यक्तेनासता सता । कथं शक्यं परं प्राप्तुं धर्मेणारिविकर्शन ॥ २३ ॥,adṛṣṭapratikāreṇa avyaktenāsatā satā | kathaṃ śakyaṃ paraṃ prāptuṃ dharmeṇārivikarśana || 23 ||
+70,24,यदि सत् स्यात् सतां मुख्य नासत् स्यात्तव किं चन । त्वया यदीदृशं प्राप्तं तस्मात् सन्नोपपद्यते ॥ २४ ॥,yadi sat syāt satāṃ mukhya nāsat syāttava kiṃ cana | tvayā yadīdṛśaṃ prāptaṃ tasmāt sannopapadyate || 24 ||
+70,25,अथ वा दुर्बलः क्लीबो बलं धर्मो ऽनुवर्तते । दुर्बलो हृतमर्यादो न सेव्य इति मे मतिः ॥ २५ ॥,atha vā durbalaḥ klībo balaṃ dharmo'nuvartate | durbalo hṛtamaryādo na sevya iti me matiḥ || 25 ||
+70,26,बलस्य यदि चेद्धर्मो गुणभूतः पराक्रमे । धर्ममुत्सृज्य वर्तस्व यथा धर्मे तथा बले ॥ २६ ॥,balasya yadi ceddharmo guṇabhūtaḥ parākrame | dharmamutsṛjya vartasva yathā dharme tathā bale || 26 ||
+70,27,अथ चेत् सत्यवचनं धर्मः किल परंतप । अनृतस्त्वय्यकरुणः किं न बद्धस्त्वया पिता ॥ २७ ॥,atha cet satyavacanaṃ dharmaḥ kila paraṃtapa | anṛtastvayyakaruṇaḥ kiṃ na baddhastvayā pitā || 27 ||
+70,28,यदि धर्मो भवेद्��ूत अधर्मो वा परंतप । न स्म हत्वा मुनिं वज्री कुर्यादिज्यां शतक्रतुः ॥ २८ ॥,yadi dharmo bhavedbhūta adharmo vā paraṃtapa | na sma hatvā muniṃ vajrī kuryādijyāṃ śatakratuḥ || 28 ||
+70,29,अधर्मसंश्रितो धर्मो विनाशयति राघव । सर्वमेतद् यथाकामं काकुत्स्थ कुरुते नरः ॥ २९ ॥,adharmasaṃśrito dharmo vināśayati rāghava | sarvametad yathākāmaṃ kākutstha kurute naraḥ || 29 ||
+70,30,मम चेदं मतं तात धर्मो ऽयमिति राघव । धर्ममूलं त्वया छिन्नं राज्यमुत्सृजता तदा ॥ ३० ॥,mama cedaṃ mataṃ tāta dharmo'yamiti rāghava | dharmamūlaṃ tvayā chinnaṃ rājyamutsṛjatā tadā || 30 ||
+70,31,अर्थेभ्यो हि विवृद्धेभ्यः संवृद्धेभ्यस्ततस्ततः । क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः ॥ ३१ ॥,arthebhyo hi vivṛddhebhyaḥ saṃvṛddhebhyastatastataḥ | kriyāḥ sarvāḥ pravartante parvatebhya ivāpagāḥ || 31 ||
+70,32,अर्थेन हि वियुक्तस्य पुरुषस्याल्पतेजसः । व्युच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥ ३२ ॥,arthena hi viyuktasya puruṣasyālpatejasaḥ | vyucchidyante kriyāḥ sarvā grīṣme kusarito yathā || 32 ||
+70,33,सो ऽयमर्थं परित्यज्य सुखकामः सुखैधितः । पापमारभते कर्तुं तथा दोषः प्रवर्तते ॥ ३३ ॥,so'yamarthaṃ parityajya sukhakāmaḥ sukhaidhitaḥ | pāpamārabhate kartuṃ tathā doṣaḥ pravartate || 33 ||
+70,34,यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवः । यस्यार्थाः स पुमांल् लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ ३४ ॥,yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavaḥ | yasyārthāḥ sa pumāṃl loke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ || 34 ||
+70,35,यस्यार्थाः स च विक्रान्तो यस्यार्थाः स च बुद्धिमान् । यस्यार्थाः स महाभागो यस्यार्थाः स महागुणः ॥ ३५ ॥,yasyārthāḥ sa ca vikrānto yasyārthāḥ sa ca buddhimān | yasyārthāḥ sa mahābhāgo yasyārthāḥ sa mahāguṇaḥ || 35 ||
+70,36,अर्थस्यैते परित्यागे दोषाः प्रव्याहृता मया । राज्यमुत्सृजता वीर येन बुद्धिस्त्वया कृता ॥ ३६ ॥,arthasyaite parityāge doṣāḥ pravyāhṛtā mayā | rājyamutsṛjatā vīra yena buddhistvayā kṛtā || 36 ||
+70,37,यस्यार्था धर्मकामार्थास्तस्य सर्वं प्रदक्षिणम् । अधनेनार्थकामेन नार्थः शक्यो विचिन्वता ॥ ३७ ॥,yasyārthā dharmakāmārthāstasya sarvaṃ pradakṣiṇam | adhanenārthakāmena nārthaḥ śakyo vicinvatā || 37 ||
+70,38,हर्षः कामश्च दर्पश्च धर्मः क्रोधः शमो दमः । अर्थादेतानि सर्वाणि प्रवर्तन्ते नराधिप ॥ ३८ ॥,harṣaḥ kāmaśca darpaśca dharmaḥ krodhaḥ śamo damaḥ | arthādetāni sarvāṇi pravartante narādhipa || 38 ||
+70,39,येषां नश्यत्ययं लोकश्चरतां धर्मचारिणाम् । ते ऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्ते दुर्दिनेषु यथा ग्रहाः ॥ ३९ ॥,yeṣāṃ naśyatyayaṃ lokaścaratāṃ dharmacāriṇām | te'rthāstvayi na dṛśyante durdineṣu yathā grahāḥ || 39 ||
+70,40,त्वयि प्रव्रजिते वीर गुरोश्च वचने स्थिते । रक्षसापहृता भार्या प्राणैः प्रियतरा तव ॥ ४० ॥,tvayi pravrajite vīra gurośca vacane sthite | rakṣasāpahṛtā bhāryā prāṇaiḥ priyatarā tava || 40 ||
+70,41,तदद्य विपुलं वीर दुःखमिन्द्रजिता कृतम् । कर्मणा व्यपनेष्यामि तस्मादुत्��िष्ठ राघव ॥ ४१ ॥,tadadya vipulaṃ vīra duḥkhamindrajitā kṛtam | karmaṇā vyapaneṣyāmi tasmāduttiṣṭha rāghava || 41 ||
+70,42,अयमनघ तवोदितः प्रियार्थं जनकसुता निधनं निरीक्ष्य रुष्टः । सहयगजरथां सराक्षसेन्द्रां भृशमिषुभिर्विनिपातयामि लङ्काम् ॥ ४२ ॥,ayamanagha tavoditaḥ priyārthaṃ janakasutā nidhanaṃ nirīkṣya ruṣṭaḥ | sahayagajarathāṃ sarākṣasendrāṃ bhṛśamiṣubhirvinipātayāmi laṅkām || 42 ||
+71,1,राममाश्वासयाने तु लक्ष्मणे भ्रातृवत्सले । निक्षिप्य गुल्मान् स्वस्थाने तत्रागच्छद्विभीषणः ॥ १ ॥,rāmamāśvāsayāne tu lakṣmaṇe bhrātṛvatsale | nikṣipya gulmān svasthāne tatrāgacchadvibhīṣaṇaḥ || 1 ||
+71,2,नानाप्रहरणैर्वीरैश्चतुर्भिः सचिवैर्वृतः । नीलाञ्जनचयाकारैर्मातंगैरिव यूथपः ॥ २ ॥,nānāpraharaṇairvīraiścaturbhiḥ sacivairvṛtaḥ | nīlāñjanacayākārairmātaṃgairiva yūthapaḥ || 2 ||
+71,3,सो ऽभिगम्य महात्मानं राघवं शोकलालसं । वानरांश्चैव ददृशे बाष्पपर्याकुलेक्षणान् ॥ ३ ॥,so'bhigamya mahātmānaṃ rāghavaṃ śokalālasaṃ | vānarāṃścaiva dadṛśe bāṣpaparyākulekṣaṇān || 3 ||
+71,4,राघवं च महात्मानमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम् । ददर्श मोहमापन्नं लक्ष्मणस्याङ्कमाश्रितम् ॥ ४ ॥,rāghavaṃ ca mahātmānamikṣvākukulanandanam | dadarśa mohamāpannaṃ lakṣmaṇasyāṅkamāśritam || 4 ||
+71,5,व्रीडितं शोकसंतप्तं दृष्ट्वा रामं विभीषणः । अन्तर्दुःखेन दीनात्मा किमेतदिति सो ऽब्रवीत् ॥ ५ ॥,vrīḍitaṃ śokasaṃtaptaṃ dṛṣṭvā rāmaṃ vibhīṣaṇaḥ | antarduḥkhena dīnātmā kimetaditi so'bravīt || 5 ||
+71,6,विभीषण मुखं दृष्ट्वा सुग्रीवं तांश्च वानरान् । उवाच लक्ष्मणो वाक्यमिदं बाष्पपरिप्लुतः ॥ ६ ॥,vibhīṣaṇa mukhaṃ dṛṣṭvā sugrīvaṃ tāṃśca vānarān | uvāca lakṣmaṇo vākyamidaṃ bāṣpapariplutaḥ || 6 ||
+71,7,हतामिन्द्रजिता सीतामिह श्रुत्वैव राघवः । हनूमद्वचनात् सौम्य ततो मोहमुपागतः ॥ ७ ॥,hatāmindrajitā sītāmiha śrutvaiva rāghavaḥ | hanūmadvacanāt saumya tato mohamupāgataḥ || 7 ||
+71,8,कथयन्तं तु सौमित्रिं संनिवार्य विभीषणः । पुष्कलार्थमिदं वाक्यं विसंज्ञं राममब्रवीत् ॥ ८ ॥,kathayantaṃ tu saumitriṃ saṃnivārya vibhīṣaṇaḥ | puṣkalārthamidaṃ vākyaṃ visaṃjñaṃ rāmamabravīt || 8 ||
+71,9,मनुजेन्द्रार्तरूपेण यदुक्तस्त्वं हनूमता । तदयुक्तमहं मन्ये सागरस्येव शोषणम् ॥ ९ ॥,manujendrārtarūpeṇa yaduktastvaṃ hanūmatā | tadayuktamahaṃ manye sāgarasyeva śoṣaṇam || 9 ||
+71,10,अभिप्रायं तु जानामि रावणस्य दुरात्मनः । सीतां प्रति महाबाहो न च घातं करिष्यति ॥ १० ॥,abhiprāyaṃ tu jānāmi rāvaṇasya durātmanaḥ | sītāṃ prati mahābāho na ca ghātaṃ kariṣyati || 10 ||
+71,11,याच्यमानः सुबहुशो मया हितचिकीर्षुणा । वैदेहीमुत्सृजस्वेति न च तत् कृतवान् वचः ॥ ११ ॥,yācyamānaḥ subahuśo mayā hitacikīrṣuṇā | vaidehīmutsṛjasveti na ca tat kṛtavān vacaḥ || 11 ||
+71,12,नैव साम्ना न भेदेन न दानेन कुतो युधा । सा द्रष्टुमपि शक्येत नैव चान्येन केन चित् ॥ १२ ॥,naiva sāmnā na bhedena na dānena kuto yudhā | sā draṣṭumapi śakyeta naiva cānyena kena cit || 12 ||
+71,13,वानरान्मोहयित्वा तु प्रतियातः स राक्षसः । चैत्यं निकुम्भिलां नाम यत्र होमं करिष्यति ॥ १३ ॥,vānarānmohayitvā tu pratiyātaḥ sa rākṣasaḥ | caityaṃ nikumbhilāṃ nāma yatra homaṃ kariṣyati || 13 ||
+71,14,हुतवानुपयातो हि देवैरपि सवासवैः । दुराधर्षो भवत्येष संग्रामे रावणात्मजः ॥ १४ ॥,hutavānupayāto hi devairapi savāsavaiḥ | durādharṣo bhavatyeṣa saṃgrāme rāvaṇātmajaḥ || 14 ||
+71,15,तेन मोहयता नूनमेषा माया प्रयोजिता । विघ्नमन्विच्छता तात वानराणां पराक्रमे । ससैन्यास्तत्र गच्छामो यावत्तन्न समाप्यते ॥ १५ ॥,tena mohayatā nūnameṣā māyā prayojitā | vighnamanvicchatā tāta vānarāṇāṃ parākrame | sasainyāstatra gacchāmo yāvattanna samāpyate || 15 ||
+71,16,त्यजेमं नरशार्दूलमिथ्या संतापमागतम् । सीदते हि बलं सर्वं दृष्ट्वा त्वां शोककर्शितम् ॥ १६ ॥,tyajemaṃ naraśārdūlamithyā saṃtāpamāgatam | sīdate hi balaṃ sarvaṃ dṛṣṭvā tvāṃ śokakarśitam || 16 ||
+71,17,इह त्वं स्वस्थ हृदयस्तिष्ठ सत्त्वसमुच्छ्रितः । लक्ष्मणं प्रेषयास्माभिः सह सैन्यानुकर्षिभिः ॥ १७ ॥,iha tvaṃ svastha hṛdayastiṣṭha sattvasamucchritaḥ | lakṣmaṇaṃ preṣayāsmābhiḥ saha sainyānukarṣibhiḥ || 17 ||
+71,18,एष तं नरशार्दूलो रावणिं निशितैः शरैः । त्याजयिष्यति तत् कर्म ततो वध्यो भविष्यति ॥ १८ ॥,eṣa taṃ naraśārdūlo rāvaṇiṃ niśitaiḥ śaraiḥ | tyājayiṣyati tat karma tato vadhyo bhaviṣyati || 18 ||
+71,19,तस्यैते निशितास्तीक्ष्णाः पत्रिपत्राङ्गवाजिनः । पतत्रिण इवासौम्याः शराः पास्यन्ति शोणितम् ॥ १९ ॥,tasyaite niśitāstīkṣṇāḥ patripatrāṅgavājinaḥ | patatriṇa ivāsaumyāḥ śarāḥ pāsyanti śoṇitam || 19 ||
+71,20,तत् संदिश महाबाहो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् । राक्षसस्य विनाशाय वज्रं वज्रधरो यथा ॥ २० ॥,tat saṃdiśa mahābāho lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam | rākṣasasya vināśāya vajraṃ vajradharo yathā || 20 ||
+71,21,मनुजवर न कालविप्रकर्षो रिपुनिधनं प्रति यत् क्षमो ऽद्य कर्तुम् । त्वमतिसृज रिपोर्वधाय बाणीमसुरपुरोन्मथने यथा महेन्द्रः ॥ २१ ॥,manujavara na kālaviprakarṣo ripunidhanaṃ prati yat kṣamo'dya kartum | tvamatisṛja riporvadhāya bāṇīmasurapuronmathane yathā mahendraḥ || 21 ||
+71,22,समाप्तकर्मा हि स राक्षसेन्द्रो भवत्यदृश्यः समरे सुरासुरैः । युयुत्सता तेन समाप्तकर्मणा भवेत् सुराणामपि संशयो महान् ॥ २२ ॥,samāptakarmā hi sa rākṣasendro bhavatyadṛśyaḥ samare surāsuraiḥ | yuyutsatā tena samāptakarmaṇā bhavet surāṇāmapi saṃśayo mahān || 22 ||
+72,1,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवः शोककर्शितः । नोपधारयते व्यक्तं यदुक्तं तेन रक्षसा ॥ १ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavaḥ śokakarśitaḥ | nopadhārayate vyaktaṃ yaduktaṃ tena rakṣasā || 1 ||
+72,2,ततो धैर्यमवष्टभ्य रामः परपुरंजयः । विभीषणमुपासीनमुवाच कपिसंनिधौ ॥ २ ॥,tato dhairyamavaṣṭabhya rāmaḥ parapuraṃjayaḥ | vibhīṣaṇamupāsīnamuvāca kapisaṃnidhau || 2 ||
+72,3,नैरृताधिपते वाक्यं यदुक्तं ते विभीषण । भूयस्तच्छ्रोतुमिच्छामि ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् ॥ ३ ॥,nairṛtādhipate vākyaṃ yaduktaṃ te vibhīṣaṇa | bhūyastacchrotumicchāmi brūhi yatte vivakṣitam || 3 ||
+72,4,राघवस्य वचः श्रुत्वा वाक्यं वाक्यविशारदः । यत्तत् पुनरिदं वाक्यं बभाषे स विभीषणः ॥ ४ ॥,rāghavasya vacaḥ śrutvā vākyaṃ vākyaviśāradaḥ | yattat punaridaṃ vākyaṃ babhāṣe sa vibhīṣaṇaḥ || 4 ||
+72,5,यथाज्ञप्तं महाबाहो त्वया गुल्मनिवेशनम् । तत्तथानुष्ठितं वीर त्वद्वाक्यसमनन्तरम् ॥ ५ ॥,yathājñaptaṃ mahābāho tvayā gulmaniveśanam | tattathānuṣṭhitaṃ vīra tvadvākyasamanantaram || 5 ||
+72,6,तान्यनीकानि सर्वाणि विभक्तानि समन्ततः । विन्यस्ता यूथपाश्चैव यथान्यायं विभागशः ॥ ६ ॥,tānyanīkāni sarvāṇi vibhaktāni samantataḥ | vinyastā yūthapāścaiva yathānyāyaṃ vibhāgaśaḥ || 6 ||
+72,7,भूयस्तु मम विजाप्यं तच्छृणुष्व महायशः । त्वय्यकारणसंतप्ते संतप्तहृदया वयम् ॥ ७ ॥,bhūyastu mama vijāpyaṃ tacchṛṇuṣva mahāyaśaḥ | tvayyakāraṇasaṃtapte saṃtaptahṛdayā vayam || 7 ||
+72,8,त्यज राजन्निमं शोकं मिथ्या संतापमागतम् । तदियं त्यज्यतां चिन्ता शत्रुहर्षविवर्धनी ॥ ८ ॥,tyaja rājannimaṃ śokaṃ mithyā saṃtāpamāgatam | tadiyaṃ tyajyatāṃ cintā śatruharṣavivardhanī || 8 ||
+72,9,उद्यमः क्रियतां वीर हर्षः समुपसेव्यताम् । प्राप्तव्या यदि ते सीता हन्तव्यश्च निशाचराः ॥ ९ ॥,udyamaḥ kriyatāṃ vīra harṣaḥ samupasevyatām | prāptavyā yadi te sītā hantavyaśca niśācarāḥ || 9 ||
+72,10,रघुनन्दन वक्ष्यामि श्रूयतां मे हितं वचः । साध्वयं यातु सौमित्रिर्बलेन महता वृतः । निकुम्भिलायां संप्राप्य हन्तुं रावणिमाहवे ॥ १० ॥,raghunandana vakṣyāmi śrūyatāṃ me hitaṃ vacaḥ | sādhvayaṃ yātu saumitrirbalena mahatā vṛtaḥ | nikumbhilāyāṃ saṃprāpya hantuṃ rāvaṇimāhave || 10 ||
+72,11,धनुर्मण्डलनिर्मुक्तैराशीविषविषोपमैः । शरैर्हन्तुं महेष्वासो रावणिं समितिंजयः ॥ ११ ॥,dhanurmaṇḍalanirmuktairāśīviṣaviṣopamaiḥ | śarairhantuṃ maheṣvāso rāvaṇiṃ samitiṃjayaḥ || 11 ||
+72,12,तेन वीरेण तपसा वरदानात् स्वयम्भुतः । अस्त्रं ब्रह्मशिरः प्राप्तं कामगाश्च तुरंगमाः ॥ १२ ॥,tena vīreṇa tapasā varadānāt svayambhutaḥ | astraṃ brahmaśiraḥ prāptaṃ kāmagāśca turaṃgamāḥ || 12 ||
+72,13,निकुम्भिलामसंप्राप्तमहुताग्निं च यो रिपुः । त्वामाततायिनं हन्यादिन्द्रशत्रो स ते वधः । इत्येवं विहितो राजन् वधस्तस्यैव धीमतः ॥ १३ ॥,nikumbhilāmasaṃprāptamahutāgniṃ ca yo ripuḥ | tvāmātatāyinaṃ hanyādindraśatro sa te vadhaḥ | ityevaṃ vihito rājan vadhastasyaiva dhīmataḥ || 13 ||
+72,14,वधायेन्द्रजितो राम तं दिशस्व महाबलम् । हते तस्मिन् हतं विद्धि रावणं ससुहृज्जनम् ॥ १४ ॥,vadhāyendrajito rāma taṃ diśasva mahābalam | hate tasmin hataṃ viddhi rāvaṇaṃ sasuhṛjjanam || 14 ||
+72,15,विभीषणवचः श्रुत्व रामो वाक्यमथाब्रवीत् । जानामि तस्य रौद्रस्य मायां सत्यपराक्रम ॥ १५ ॥,vibhīṣaṇavacaḥ śrutva rāmo vākyamathābravīt | jānāmi tasya raudrasya māyāṃ satyaparākrama || 15 ||
+72,16,स हि ब्रह्मास्त्रवित् प्राज्ञो महामायो महाबलः । करोत्यसंज्ञान् संग्रामे देवान् सवरुणानपि ॥ १६ ॥,sa hi brahmāstravit prājño mahāmāyo mahābalaḥ | karotyasaṃjñān saṃgrāme devān savaruṇānapi || 16 ||
+72,17,तस्यान्तरिक्षे चरतो रथस्थस्य महायशः । न गतिर्ज्ञायते वीरसूर्यस्येवाभ्रसंप्लवे ॥ १७ ॥,tasyāntarikṣe carato rathasthasya mahāyaśaḥ | na gatirjñāyate vīrasūryasyevābhrasaṃplave || 17 ||
+72,18,राघवस्तु रिपोर्ज्ञात्वा मायावीर्यं दुरात्मनः । लक्ष्मणं कीर्तिसंपन्नमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १८ ॥,rāghavastu riporjñātvā māyāvīryaṃ durātmanaḥ | lakṣmaṇaṃ kīrtisaṃpannamidaṃ vacanamabravīt || 18 ||
+72,19,यद्वानरेन्द्रस्य बलं तेन सर्वेण संवृतः । हनूमत्प्रमुखैश्चैव यूथपैः सहलक्ष्मण ॥ १९ ॥,yadvānarendrasya balaṃ tena sarveṇa saṃvṛtaḥ | hanūmatpramukhaiścaiva yūthapaiḥ sahalakṣmaṇa || 19 ||
+72,20,जाम्बवेनर्क्षपतिना सह सैन्येन संवृतः । जहि तं राक्षससुतं मायाबलविशारदम् ॥ २० ॥,jāmbavenarkṣapatinā saha sainyena saṃvṛtaḥ | jahi taṃ rākṣasasutaṃ māyābalaviśāradam || 20 ||
+72,21,अयं त्वां सचिवैः सार्धं महात्मा रजनीचरः । अभिज्ञस्तस्य देशस्य पृष्ठतो ऽनुगमिष्यति ॥ २१ ॥,ayaṃ tvāṃ sacivaiḥ sārdhaṃ mahātmā rajanīcaraḥ | abhijñastasya deśasya pṛṣṭhato'nugamiṣyati || 21 ||
+72,22,राघवस्य वचः श्रुत्वा लक्ष्मणः सविभीषणः । जग्राह कार्मुकं श्रेष्ठमन्यद्भीमपराक्रमः ॥ २२ ॥,rāghavasya vacaḥ śrutvā lakṣmaṇaḥ savibhīṣaṇaḥ | jagrāha kārmukaṃ śreṣṭhamanyadbhīmaparākramaḥ || 22 ||
+72,23,संनद्धः कवची खड्गी स शरी हेमचापधृक् । रामपादाव् उपस्पृश्य हृष्टः सौमित्रिरब्रवीत् ॥ २३ ॥,saṃnaddhaḥ kavacī khaḍgī sa śarī hemacāpadhṛk | rāmapādāv upaspṛśya hṛṣṭaḥ saumitrirabravīt || 23 ||
+72,24,अद्य मत्कार्मुकोन्मुखाः शरा निर्भिद्य रावणिम् । लङ्कामभिपतिष्यन्ति हंसाः पुष्करिणीमिव ॥ २४ ॥,adya matkārmukonmukhāḥ śarā nirbhidya rāvaṇim | laṅkāmabhipatiṣyanti haṃsāḥ puṣkariṇīmiva || 24 ||
+72,25,अद्यैव तस्य रौद्रस्य शरीरं मामकाः शराः । विधमिष्यन्ति हत्वा तं महाचापगुणच्युताः ॥ २५ ॥,adyaiva tasya raudrasya śarīraṃ māmakāḥ śarāḥ | vidhamiṣyanti hatvā taṃ mahācāpaguṇacyutāḥ || 25 ||
+72,26,स एवमुक्त्वा द्युतिमान् वचनं भ्रातुरग्रतः । स रावणिवधाकाङ्क्षी लक्ष्मणस्त्वरितो ययौ ॥ २६ ॥,sa evamuktvā dyutimān vacanaṃ bhrāturagrataḥ | sa rāvaṇivadhākāṅkṣī lakṣmaṇastvarito yayau || 26 ||
+72,27,सो ऽभिवाद्य गुरोः पादौ कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । निकुम्भिलामभिययौ चैत्यं रावणिपालितम् ॥ २७ ॥,so'bhivādya guroḥ pādau kṛtvā cāpi pradakṣiṇam | nikumbhilāmabhiyayau caityaṃ rāvaṇipālitam || 27 ||
+72,28,विभीषणेन सहितो राजपुत्रः प्रतापवान् । कृतस्वस्त्ययनो भ्रात्रा लक्ष्मणस्त्वरितो ययौ ॥ २८ ॥,vibhīṣaṇena sahito rājaputraḥ pratāpavān | kṛtasvastyayano bhrātrā lakṣmaṇastvarito yayau || 28 ||
+72,29,वानराणां सहस्रैस्तु हनूमान्बहुभिर्वृतः । विभीषणः सहामात्यस्तदा लक्ष्मणमन्वगात् ॥ २९ ॥,vānarāṇāṃ sahasraistu hanūmānbahubhirvṛtaḥ | vibhīṣaṇaḥ sahāmātyastadā lakṣmaṇamanvagāt || 29 ||
+72,30,महता हरिसैन्येन सवेगमभिसंवृतः । ऋक्षराजबलं चैव ददर्श पथि विष्ठितम् ॥ ३० ॥,mahatā harisainyena savegamabhisaṃvṛtaḥ | ṛkṣarājabalaṃ caiva dadarśa pathi viṣṭhitam || 30 ||
+72,31,स गत्वा दूरम���्वानं सौमित्रिर्मित्रनन्दनः । राक्षसेन्द्रबलं दूरादपश्यद्व्यूहमास्थितम् ॥ ३१ ॥,sa gatvā dūramadhvānaṃ saumitrirmitranandanaḥ | rākṣasendrabalaṃ dūrādapaśyadvyūhamāsthitam || 31 ||
+72,32,स संप्राप्य धनुष्पाणिर्मायायोगमरिंदम । तस्थौ ब्रह्मविधानेन विजेतुं रघुनन्दनः ॥ ३२ ॥,sa saṃprāpya dhanuṣpāṇirmāyāyogamariṃdama | tasthau brahmavidhānena vijetuṃ raghunandanaḥ || 32 ||
+72,33,विविधममलशस्त्रभास्वरं तद्ध्वजगहनं विपुलं महारथैश्च । प्रतिभयतममप्रमेयवेगं तिमिरमिव द्विषतां बलं विवेश ॥ ३३ ॥,vividhamamalaśastrabhāsvaraṃ taddhvajagahanaṃ vipulaṃ mahārathaiśca | pratibhayatamamaprameyavegaṃ timiramiva dviṣatāṃ balaṃ viveśa || 33 ||
+73,1,अथ तस्यामवस्थायां लक्ष्मणं रावणानुजः । परेषामहितं वाक्यमर्थसाधकमब्रवीत् ॥ १ ॥,atha tasyāmavasthāyāṃ lakṣmaṇaṃ rāvaṇānujaḥ | pareṣāmahitaṃ vākyamarthasādhakamabravīt || 1 ||
+73,2,अस्यानीकस्य महतो भेदने यतलक्ष्मण । राक्षसेन्द्रसुतो ऽप्यत्र भिन्ने दृश्यो भविष्यति ॥ २ ॥,asyānīkasya mahato bhedane yatalakṣmaṇa | rākṣasendrasuto'pyatra bhinne dṛśyo bhaviṣyati || 2 ||
+73,3,स त्वमिन्द्राशनिप्रख्यैः शरैरवकिरन्परान् । अभिद्रवाशु यावद्वै नैतत् कर्म समाप्यते ॥ ३ ॥,sa tvamindrāśaniprakhyaiḥ śarairavakiranparān | abhidravāśu yāvadvai naitat karma samāpyate || 3 ||
+73,4,जहि वीरदुरात्मानं मायापरमधार्मिकम् । रावणिं क्रूरकर्माणं सर्वलोकभयावहम् ॥ ४ ॥,jahi vīradurātmānaṃ māyāparamadhārmikam | rāvaṇiṃ krūrakarmāṇaṃ sarvalokabhayāvaham || 4 ||
+73,5,विभीषणवचः श्रुत्वा लक्ष्मणः शुभलक्षणः । ववर्ष शरवर्षाणि राक्षसेन्द्रसुतं प्रति ॥ ५ ॥,vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā lakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ | vavarṣa śaravarṣāṇi rākṣasendrasutaṃ prati || 5 ||
+73,6,ऋक्षाः शाखामृगाश्चैव द्रुमाद्रिवरयोधिनः । अभ्यधावन्त सहितास्तदनीकमवस्थितम् ॥ ६ ॥,ṛkṣāḥ śākhāmṛgāścaiva drumādrivarayodhinaḥ | abhyadhāvanta sahitāstadanīkamavasthitam || 6 ||
+73,7,राक्षसाश्च शितैर्बाणैरसिभिः शक्तितोमरैः । उद्यतैः समवर्तन्त कपिसैन्यजिघांसवः ॥ ७ ॥,rākṣasāśca śitairbāṇairasibhiḥ śaktitomaraiḥ | udyataiḥ samavartanta kapisainyajighāṃsavaḥ || 7 ||
+73,8,स संप्रहारस्तुमुलः संजज्ञे कपिरक्षसाम् । शब्देन महता लङ्कां नादयन् वै समन्ततः ॥ ८ ॥,sa saṃprahārastumulaḥ saṃjajñe kapirakṣasām | śabdena mahatā laṅkāṃ nādayan vai samantataḥ || 8 ||
+73,9,शस्त्रैर्बहुविधाकारैः शितैर्बाणैश्च पादपैः । उद्यतैर्गिरिशृङ्गैश्च घोरैराकाशमावृतम् ॥ ९ ॥,śastrairbahuvidhākāraiḥ śitairbāṇaiśca pādapaiḥ | udyatairgiriśṛṅgaiśca ghorairākāśamāvṛtam || 9 ||
+73,10,ते राक्षसा वानरेषु विकृताननबाहवः । निवेशयन्तः शस्त्राणि चक्रुस्ते सुमहद्भयम् ॥ १० ॥,te rākṣasā vānareṣu vikṛtānanabāhavaḥ | niveśayantaḥ śastrāṇi cakruste sumahadbhayam || 10 ||
+73,11,तथैव सकलैर्वृक्षैर्गिरिशृङ्गैश्च वानराः । अभिजघ्नुर्निजघ्नुश्च समरे राक्षसर्षभान् ॥ ११ ॥,tathaiva sakalairvṛkṣairgiriśṛṅgaiśca vānarāḥ | abhijaghnurnijaghnuśca samare rākṣasarṣabhān || 11 ||
+73,12,ऋक्षवा��रमुख्यैश्च महाकायैर्महाबलैः । रक्षसां वध्यमानानां महद्भयमजायत ॥ १२ ॥,ṛkṣavānaramukhyaiśca mahākāyairmahābalaiḥ | rakṣasāṃ vadhyamānānāṃ mahadbhayamajāyata || 12 ||
+73,13,स्वमनीकं विषण्णं तु श्रुत्वा शत्रुभिरर्दितम् । उदतिष्ठत दुर्धर्षस्तत् कर्मण्यननुष्ठिते ॥ १३ ॥,svamanīkaṃ viṣaṇṇaṃ tu śrutvā śatrubhirarditam | udatiṣṭhata durdharṣastat karmaṇyananuṣṭhite || 13 ||
+73,14,वृक्षान्धकारान्निष्क्रम्य जातक्रोधः स रावणिः । आरुरोह रथं सज्जं पूर्वयुक्तं स राक्षसः ॥ १४ ॥,vṛkṣāndhakārānniṣkramya jātakrodhaḥ sa rāvaṇiḥ | āruroha rathaṃ sajjaṃ pūrvayuktaṃ sa rākṣasaḥ || 14 ||
+73,15,स भीमकार्मुकशरः कृष्णाञ्जनचयोपमः । रक्तास्यनयनः क्रूरो बभौ मृत्युरिवान्तकः ॥ १५ ॥,sa bhīmakārmukaśaraḥ kṛṣṇāñjanacayopamaḥ | raktāsyanayanaḥ krūro babhau mṛtyurivāntakaḥ || 15 ||
+73,16,दृष्ट्वैव तु रथस्थं तं पर्यवर्तत तद्बलम् । रक्षसां भीमवेगानां लक्ष्मणेन युयुत्सताम् ॥ १६ ॥,dṛṣṭvaiva tu rathasthaṃ taṃ paryavartata tadbalam | rakṣasāṃ bhīmavegānāṃ lakṣmaṇena yuyutsatām || 16 ||
+73,17,तस्मिन् काले तु हनुमानुद्यम्य सुदुरासदम् । धरणीधरसंकाशी महावृक्षमरिंदमः ॥ १७ ॥,tasmin kāle tu hanumānudyamya sudurāsadam | dharaṇīdharasaṃkāśī mahāvṛkṣamariṃdamaḥ || 17 ||
+73,18,स राक्षसानां तत् सैन्यं कालाग्निरिव निर्दहन् । चकार बहुभिर्वृक्षैर्निःसंज्ञं युधि वानरः ॥ १८ ॥,sa rākṣasānāṃ tat sainyaṃ kālāgniriva nirdahan | cakāra bahubhirvṛkṣairniḥsaṃjñaṃ yudhi vānaraḥ || 18 ||
+73,19,विध्वंसयन्तं तरसा दृष्ट्वैव पवनात्मजम् । राक्षसानां सहस्राणि हनूमन्तमवाकिरन् ॥ १९ ॥,vidhvaṃsayantaṃ tarasā dṛṣṭvaiva pavanātmajam | rākṣasānāṃ sahasrāṇi hanūmantamavākiran || 19 ||
+73,20,शितशूलधराः शूलैरसिभिश्चासिपाणयः । शक्तिभिः शक्तिहस्ताश्च पट्टसैः पट्टसायुधाः ॥ २० ॥,śitaśūladharāḥ śūlairasibhiścāsipāṇayaḥ | śaktibhiḥ śaktihastāśca paṭṭasaiḥ paṭṭasāyudhāḥ || 20 ||
+73,21,परिघैश्च गदाभिश्च कुन्तैश्च शुभदर्शनैः । शतशश्च शतघ्नीभिरायसैरपि मुद्गरैः ॥ २१ ॥,parighaiśca gadābhiśca kuntaiśca śubhadarśanaiḥ | śataśaśca śataghnībhirāyasairapi mudgaraiḥ || 21 ||
+73,22,घोरैः परशुभिश्चैव भिण्डिपालैश्च राक्षसाः । मुष्टिभिर्वज्रवेगैश्च तलैरशनिसंनिभैः ॥ २२ ॥,ghoraiḥ paraśubhiścaiva bhiṇḍipālaiśca rākṣasāḥ | muṣṭibhirvajravegaiśca talairaśanisaṃnibhaiḥ || 22 ||
+73,23,अभिजघ्नुः समासाद्य समन्तात् पर्वतोपमम् । तेषामपि च संक्रुद्धश्चकार कदनं महत् ॥ २३ ॥,abhijaghnuḥ samāsādya samantāt parvatopamam | teṣāmapi ca saṃkruddhaścakāra kadanaṃ mahat || 23 ||
+73,24,स ददर्श कपिश्रेष्ठमचलोपममिन्द्रजित् । सूदयानममित्रघ्नममित्रान्पवनात्मजम् ॥ २४ ॥,sa dadarśa kapiśreṣṭhamacalopamamindrajit | sūdayānamamitraghnamamitrānpavanātmajam || 24 ||
+73,25,स सारथिमुवाचेदं याहि यत्रैष वानरः । क्षयमेव हि नः कुर्याद् राक्षसानामुपेक्षितः ॥ २५ ॥,sa sārathimuvācedaṃ yāhi yatraiṣa vānaraḥ | kṣayameva hi naḥ kuryād rākṣasānāmupekṣitaḥ || 25 ||
+73,26,इत्युक्तः सारथिस्तेन ययौ यत्र स मारुतिः । वहन्परमदुर्धर्षं स्थितमिन्द्रजितं रथे ॥ २६ ॥,ityuktaḥ sārathistena yayau yatra sa mārutiḥ | vahanparamadurdharṣaṃ sthitamindrajitaṃ rathe || 26 ||
+73,27,सो ऽभ्युपेत्य शरान् खड्गान्पट्टसासिपरश्वधान् । अभ्यवर्षत दुर्धर्षः कपिमूर्ध्नि स राक्षसः ॥ २७ ॥,so'bhyupetya śarān khaḍgānpaṭṭasāsiparaśvadhān | abhyavarṣata durdharṣaḥ kapimūrdhni sa rākṣasaḥ || 27 ||
+73,28,तानि शस्त्राणि घोराणि प्रतिगृह्य स मारुतिः । रोषेण महताविषो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २८ ॥,tāni śastrāṇi ghorāṇi pratigṛhya sa mārutiḥ | roṣeṇa mahatāviṣo vākyaṃ cedamuvāca ha || 28 ||
+73,29,युध्यस्व यदि शूरो ऽसि रावणात्मज दुर्मते । वायुपुत्रं समासाद्य न जीवन्प्रतियास्यसि ॥ २९ ॥,yudhyasva yadi śūro'si rāvaṇātmaja durmate | vāyuputraṃ samāsādya na jīvanpratiyāsyasi || 29 ||
+73,30,बाहुभ्यां संप्रयुध्यस्व यदि मे द्वन्द्वमाहवे । वेगं सहस्व दुर्बुद्धे ततस्त्वं रक्षसां वरः ॥ ३० ॥,bāhubhyāṃ saṃprayudhyasva yadi me dvandvamāhave | vegaṃ sahasva durbuddhe tatastvaṃ rakṣasāṃ varaḥ || 30 ||
+73,31,हनूमन्तं जिघांसन्तं समुद्यतशरासनम् । रावणात्मजमाचष्टे लक्ष्मणाय विभीषणः ॥ ३१ ॥,hanūmantaṃ jighāṃsantaṃ samudyataśarāsanam | rāvaṇātmajamācaṣṭe lakṣmaṇāya vibhīṣaṇaḥ || 31 ||
+73,32,यस्तु वासवनिर्जेता रावणस्यात्मसंभवः । स एष रथमास्थाय हनूमन्तं जिघांसति ॥ ३२ ॥,yastu vāsavanirjetā rāvaṇasyātmasaṃbhavaḥ | sa eṣa rathamāsthāya hanūmantaṃ jighāṃsati || 32 ||
+73,33,तमप्रतिमसंस्थानैः शरैः शत्रुविदारणैः । जीवितान्तकरैर्घोरैः सौमित्रे रावणिं जहि ॥ ३३ ॥,tamapratimasaṃsthānaiḥ śaraiḥ śatruvidāraṇaiḥ | jīvitāntakarairghoraiḥ saumitre rāvaṇiṃ jahi || 33 ||
+73,34,इत्येवमुक्तस्तु तदा महात्मा विभीषणेनारिविभीषणेन । ददर्श तं पर्वतसंनिकाशं रथस्थितं भीमबलं दुरासदम् ॥ ३४ ॥,ityevamuktastu tadā mahātmā vibhīṣaṇenārivibhīṣaṇena | dadarśa taṃ parvatasaṃnikāśaṃ rathasthitaṃ bhīmabalaṃ durāsadam || 34 ||
+74,1,एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं जातहर्षो विभीषणः । धनुष्पाणिनमादाय त्वरमाणो जगाम सः ॥ १ ॥,evamuktvā tu saumitriṃ jātaharṣo vibhīṣaṇaḥ | dhanuṣpāṇinamādāya tvaramāṇo jagāma saḥ || 1 ||
+74,2,अविदूरं ततो गत्वा प्रविश्य च महद्वनम् । दर्शयामास तत् कर्म लक्ष्मणाय विभीषणः ॥ २ ॥,avidūraṃ tato gatvā praviśya ca mahadvanam | darśayāmāsa tat karma lakṣmaṇāya vibhīṣaṇaḥ || 2 ||
+74,3,नीलजीमूतसंकाशं न्यग्रोधं भीमदर्शनम् । तेजस्वी रावणभ्राता लक्ष्मणाय न्यवेदयत् ॥ ३ ॥,nīlajīmūtasaṃkāśaṃ nyagrodhaṃ bhīmadarśanam | tejasvī rāvaṇabhrātā lakṣmaṇāya nyavedayat || 3 ||
+74,4,इहोपहारं भूतानां बलवान् रावणातजः । उपहृत्य ततः पश्चात् संग्राममभिवर्तते ॥ ४ ॥,ihopahāraṃ bhūtānāṃ balavān rāvaṇātajaḥ | upahṛtya tataḥ paścāt saṃgrāmamabhivartate || 4 ||
+74,5,अदृश्यः सर्वभूतानां ततो भवति राक्षसः । निहन्ति समरे शत्रून्बध्नाति च शरोत्तमैः ॥ ५ ॥,adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati rākṣasaḥ | nihanti samare śatrūnbadhnāti ca śarottamaiḥ || 5 ||
+74,6,तमप्रविष्टं न्यग्रोधं बलि���ं रावणात्मजम् । विध्वंसय शरैस्तीक्ष्णैः सरथं साश्वसारथिम् ॥ ६ ॥,tamapraviṣṭaṃ nyagrodhaṃ balinaṃ rāvaṇātmajam | vidhvaṃsaya śaraistīkṣṇaiḥ sarathaṃ sāśvasārathim || 6 ||
+74,7,तथेत्युक्त्वा महातेजाः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः । बभूवावस्थितस्तत्र चित्रं विस्फारयन्धनुः ॥ ७ ॥,tathetyuktvā mahātejāḥ saumitrirmitranandanaḥ | babhūvāvasthitastatra citraṃ visphārayandhanuḥ || 7 ||
+74,8,स रथेनाग्निवर्णेन बलवान् रावणात्मजः । इन्द्रजित् कवची खड्गी सध्वजः प्रत्यदृश्यत ॥ ८ ॥,sa rathenāgnivarṇena balavān rāvaṇātmajaḥ | indrajit kavacī khaḍgī sadhvajaḥ pratyadṛśyata || 8 ||
+74,9,तमुवाच महातेजाः पौलस्त्यमपराजितम् । समाह्वये त्वां समरे सम्यग् युद्धं प्रयच्छ मे ॥ ९ ॥,tamuvāca mahātejāḥ paulastyamaparājitam | samāhvaye tvāṃ samare samyag yuddhaṃ prayaccha me || 9 ||
+74,10,एवमुक्तो महातेजा मनस्वी रावणात्मजः । अब्रवीत् परुषं वाक्यं तत्र दृष्ट्वा विभीषणम् ॥ १० ॥,evamukto mahātejā manasvī rāvaṇātmajaḥ | abravīt paruṣaṃ vākyaṃ tatra dṛṣṭvā vibhīṣaṇam || 10 ||
+74,11,इह त्वं जातसंवृद्धः साक्षाद्भ्राता पितुर्मम । कथं द्रुह्यसि पुत्रस्य पितृव्यो मम राक्षस ॥ ११ ॥,iha tvaṃ jātasaṃvṛddhaḥ sākṣādbhrātā piturmama | kathaṃ druhyasi putrasya pitṛvyo mama rākṣasa || 11 ||
+74,12,न ज्ञातित्वं न सौहार्दं न जातिस्तव दुर्मते । प्रमाणं न च सोदर्यं न धर्मो धर्मदूषण ॥ १२ ॥,na jñātitvaṃ na sauhārdaṃ na jātistava durmate | pramāṇaṃ na ca sodaryaṃ na dharmo dharmadūṣaṇa || 12 ||
+74,13,शोच्यस्त्वमसि दुर्बुद्धे निन्दनीयश्च साधुभिः । यस्त्वं स्वजनमुत्सृज्य परभृत्यत्वमागतः ॥ १३ ॥,śocyastvamasi durbuddhe nindanīyaśca sādhubhiḥ | yastvaṃ svajanamutsṛjya parabhṛtyatvamāgataḥ || 13 ||
+74,14,नैतच्छिथिलया बुद्ध्या त्वं वेत्सि महदन्तरम् । क्व च स्वजनसंवासः क्व च नीचपराश्रयः ॥ १४ ॥,naitacchithilayā buddhyā tvaṃ vetsi mahadantaram | kva ca svajanasaṃvāsaḥ kva ca nīcaparāśrayaḥ || 14 ||
+74,15,गुणवान् वा परजनः स्वजनो निर्गुणो ऽपि वा । निर्गुणः स्वजनः श्रेयान्यः परः पर एव सः ॥ १५ ॥,guṇavān vā parajanaḥ svajano nirguṇo'pi vā | nirguṇaḥ svajanaḥ śreyānyaḥ paraḥ para eva saḥ || 15 ||
+74,16,निरनुक्रोशता चेयं यादृशी ते निशाचर । स्वजनेन त्वया शक्यं परुषं रावणानुज ॥ १६ ॥,niranukrośatā ceyaṃ yādṛśī te niśācara | svajanena tvayā śakyaṃ paruṣaṃ rāvaṇānuja || 16 ||
+74,17,इत्युक्तो भ्रातृपुत्रेण प्रत्युवाच विभीषणः । अजानन्निव मच्छीलं किं राक्षस विकत्थसे ॥ १७ ॥,ityukto bhrātṛputreṇa pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ | ajānanniva macchīlaṃ kiṃ rākṣasa vikatthase || 17 ||
+74,18,राक्षसेन्द्रसुतासाधो पारुष्यं त्यज गौरवात् । कुले यद्यप्यहं जातो रक्षसां क्रूरकर्मणाम् । गुणो ऽयं प्रथमो नॄणां तन्मे शीलमराक्षसं ॥ १८ ॥,rākṣasendrasutāsādho pāruṣyaṃ tyaja gauravāt | kule yadyapyahaṃ jāto rakṣasāṃ krūrakarmaṇām | guṇo'yaṃ prathamo nṝṇāṃ tanme śīlamarākṣasaṃ || 18 ||
+74,19,न रमे दारुणेनाहं न चाधर्मेण वै रमे । भ्रात्रा विषमशीलेन कथं भ्राता निरस्यते ॥ १९ ॥,na rame dāruṇenāhaṃ na cādharmeṇa vai rame | bhrātrā viṣamaśīlena kathaṃ bhrātā nirasyate || 19 ||
+74,20,परस्वानां च हरणं परदाराभिमर्शनम् । सुहृदामतिशङ्कां च त्रयो दोषाः क्षयावहाः ॥ २० ॥,parasvānāṃ ca haraṇaṃ paradārābhimarśanam | suhṛdāmatiśaṅkāṃ ca trayo doṣāḥ kṣayāvahāḥ || 20 ||
+74,21,महर्षीणां वधो घोरः सर्वदेवैश्च विग्रहः । अभिमानश्च कोपश्च वैरित्वं प्रतिकूलता ॥ २१ ॥,maharṣīṇāṃ vadho ghoraḥ sarvadevaiśca vigrahaḥ | abhimānaśca kopaśca vairitvaṃ pratikūlatā || 21 ||
+74,22,एते दोषा मम भ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः । गुणान्प्रच्छादयामासुः पर्वतानिव तोयदाः ॥ २२ ॥,ete doṣā mama bhrāturjīvitaiśvaryanāśanāḥ | guṇānpracchādayāmāsuḥ parvatāniva toyadāḥ || 22 ||
+74,23,दोषैरेतैः परित्यक्तो मया भ्राता पिता तव । नेयमस्ति पुरी लङ्का न च त्वं न च ते पिता ॥ २३ ॥,doṣairetaiḥ parityakto mayā bhrātā pitā tava | neyamasti purī laṅkā na ca tvaṃ na ca te pitā || 23 ||
+74,24,अतिमानी च बालश्च दुर्विनीतश्च राक्षस । बद्धस्त्वं कालपाशेन ब्रूहि मां यद् यदिच्छसि ॥ २४ ॥,atimānī ca bālaśca durvinītaśca rākṣasa | baddhastvaṃ kālapāśena brūhi māṃ yad yadicchasi || 24 ||
+74,25,अद्य ते व्यसनं प्राप्तं किमिह त्वं तु वक्ष्यसि । प्रवेष्टुं न त्वया शक्यो न्यग्रोधो राक्षसाधम ॥ २५ ॥,adya te vyasanaṃ prāptaṃ kimiha tvaṃ tu vakṣyasi | praveṣṭuṃ na tvayā śakyo nyagrodho rākṣasādhama || 25 ||
+74,26,धर्षयित्वा तु काकुत्स्थौ न शक्यं जीवितुं त्वया । युध्यस्व नरदेवेन लक्ष्मणेन रणे सह । हतस्त्वं देवता कार्यं करिष्यसि यमक्षये ॥ २६ ॥,dharṣayitvā tu kākutsthau na śakyaṃ jīvituṃ tvayā | yudhyasva naradevena lakṣmaṇena raṇe saha | hatastvaṃ devatā kāryaṃ kariṣyasi yamakṣaye || 26 ||
+74,27,निदर्शयस्वात्मबलं समुद्यतं कुरुष्व सर्वायुधसायकव्ययम् । न लक्ष्मणस्यैत्य हि बाणगोचरं त्वमद्य जीवन् सबलो गमिष्यसि ॥ २७ ॥,nidarśayasvātmabalaṃ samudyataṃ kuruṣva sarvāyudhasāyakavyayam | na lakṣmaṇasyaitya hi bāṇagocaraṃ tvamadya jīvan sabalo gamiṣyasi || 27 ||
+75,1,विभीषण वचः श्रुत्वा रावणिः क्रोधमूर्छितः । अब्रवीत् परुषं वाक्यं वेगेनाभ्युत्पपात ह ॥ १ ॥,vibhīṣaṇa vacaḥ śrutvā rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ | abravīt paruṣaṃ vākyaṃ vegenābhyutpapāta ha || 1 ||
+75,2,उद्यतायुधनिस्त्रिंशो रथे तु समलंकृते । कालाश्वयुक्ते महति स्थितः कालान्तकोपमः ॥ २ ॥,udyatāyudhanistriṃśo rathe tu samalaṃkṛte | kālāśvayukte mahati sthitaḥ kālāntakopamaḥ || 2 ||
+75,3,महाप्रमाणमुद्यम्य विपुलं वेगवद्दृढम् । धनुर्भीमं परामृश्य शरांश्चामित्रनाशनान् ॥ ३ ॥,mahāpramāṇamudyamya vipulaṃ vegavaddṛḍham | dhanurbhīmaṃ parāmṛśya śarāṃścāmitranāśanān || 3 ||
+75,4,उवाचैनं समारब्धः सौमित्रिं सविभीषणम् । तांश्च वानरशार्दूलान्पश्यध्वं मे पराक्रमम् ॥ ४ ॥,uvācainaṃ samārabdhaḥ saumitriṃ savibhīṣaṇam | tāṃśca vānaraśārdūlānpaśyadhvaṃ me parākramam || 4 ||
+75,5,अद्य मत्कार्मुकोत्सृष्टं शरवर्षं दुरासदम् । मुक्तं वर्षमिवाकाशे वारयिष्यथ संयुगे ॥ ५ ॥,adya matkārmukotsṛṣṭaṃ śaravarṣaṃ dur��sadam | muktaṃ varṣamivākāśe vārayiṣyatha saṃyuge || 5 ||
+75,6,अद्य वो मामका बाणा महाकार्मुकनिःसृताः । विधमिष्यन्ति गात्राणि तूलराशिमिवानलः ॥ ६ ॥,adya vo māmakā bāṇā mahākārmukaniḥsṛtāḥ | vidhamiṣyanti gātrāṇi tūlarāśimivānalaḥ || 6 ||
+75,7,तीक्ष्णसायकनिर्भिन्नाञ् शूलशक्त्यृष्टितोमरैः । अद्य वो गमयिष्यामि सर्वानेव यमक्षयम् ॥ ७ ॥,tīkṣṇasāyakanirbhinnāñ śūlaśaktyṛṣṭitomaraiḥ | adya vo gamayiṣyāmi sarvāneva yamakṣayam || 7 ||
+75,8,क्षिपतः शरवर्षाणि क्षिप्रहस्तस्य मे युधि । जीमूतस्येव नदतः कः स्थास्यति ममाग्रतः ॥ ८ ॥,kṣipataḥ śaravarṣāṇi kṣiprahastasya me yudhi | jīmūtasyeva nadataḥ kaḥ sthāsyati mamāgrataḥ || 8 ||
+75,9,तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य गर्जितं लक्ष्मणस्तदा । अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं वाक्यमब्रवीत् ॥ ९ ॥,tacchrutvā rākṣasendrasya garjitaṃ lakṣmaṇastadā | abhītavadanaḥ kruddho rāvaṇiṃ vākyamabravīt || 9 ||
+75,10,उक्तश्च दुर्गमः पारः कार्याणां राक्षस त्वया । कार्याणां कर्मणा पारं यो गच्छति स बुद्धिमान् ॥ १० ॥,uktaśca durgamaḥ pāraḥ kāryāṇāṃ rākṣasa tvayā | kāryāṇāṃ karmaṇā pāraṃ yo gacchati sa buddhimān || 10 ||
+75,11,स त्वमर्थस्य हीनार्थो दुरवापस्य केन चित् । वचो व्याहृत्य जानीषे कृतार्थो ऽस्मीति दुर्मते ॥ ११ ॥,sa tvamarthasya hīnārtho duravāpasya kena cit | vaco vyāhṛtya jānīṣe kṛtārtho'smīti durmate || 11 ||
+75,12,अन्तर्धानगतेनाजौ यस्त्वयाचरितस्तदा । तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः ॥ १२ ॥,antardhānagatenājau yastvayācaritastadā | taskarācarito mārgo naiṣa vīraniṣevitaḥ || 12 ||
+75,13,यथा बाणपथं प्राप्य स्थितो ऽहं तव राक्षस । दर्शयस्वाद्य तत्तेजो वाचा त्वं किं विकत्थसे ॥ १३ ॥,yathā bāṇapathaṃ prāpya sthito'haṃ tava rākṣasa | darśayasvādya tattejo vācā tvaṃ kiṃ vikatthase || 13 ||
+75,14,एवमुक्तो धनुर्भीमं परामृश्य महाबलः । ससर्जे निशितान्बाणानिन्द्रजित् समिजिंजय ॥ १४ ॥,evamukto dhanurbhīmaṃ parāmṛśya mahābalaḥ | sasarje niśitānbāṇānindrajit samijiṃjaya || 14 ||
+75,15,ते निसृष्टा महावेगाः शराः सर्पविषोपमाः । संप्राप्य लक्ष्मणं पेतुः श्वसन्त इव पन्नगाः ॥ १५ ॥,te nisṛṣṭā mahāvegāḥ śarāḥ sarpaviṣopamāḥ | saṃprāpya lakṣmaṇaṃ petuḥ śvasanta iva pannagāḥ || 15 ||
+75,16,शरैरतिमहावेगैर्वेगवान् रावणात्मजः । सौमित्रिमिन्द्रजिद् युद्धे विव्याध शुभलक्षणम् ॥ १६ ॥,śarairatimahāvegairvegavān rāvaṇātmajaḥ | saumitrimindrajid yuddhe vivyādha śubhalakṣaṇam || 16 ||
+75,17,स शरैरतिविद्धाङ्गो रुधिरेण समुक्षितः । शुशुभे लक्ष्मणः श्रीमान् विधूम इव पावकः ॥ १७ ॥,sa śarairatividdhāṅgo rudhireṇa samukṣitaḥ | śuśubhe lakṣmaṇaḥ śrīmān vidhūma iva pāvakaḥ || 17 ||
+75,18,इन्द्रजित्त्वात्मनः कर्म प्रसमीक्ष्याधिगम्य च । विनद्य सुमहानादमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १८ ॥,indrajittvātmanaḥ karma prasamīkṣyādhigamya ca | vinadya sumahānādamidaṃ vacanamabravīt || 18 ||
+75,19,पत्रिणः शितधारास्ते शरा मत्कार्मुकच्युताः । आदास्यन्ते ऽद्य सौमित्रे जीवितं जीवितान्तग���ः ॥ १९ ॥,patriṇaḥ śitadhārāste śarā matkārmukacyutāḥ | ādāsyante'dya saumitre jīvitaṃ jīvitāntagāḥ || 19 ||
+75,20,अद्य गोमायुसंघाश्च श्येनसंघाश्च लक्ष्मण । गृध्राश्च निपतन्तु त्वां गतासुं निहतं मया ॥ २० ॥,adya gomāyusaṃghāśca śyenasaṃghāśca lakṣmaṇa | gṛdhrāśca nipatantu tvāṃ gatāsuṃ nihataṃ mayā || 20 ||
+75,21,क्षत्रबन्धुः सदानार्यो रामः परमदुर्मतिः । भक्तं भ्रातरमद्यैव त्वां द्रक्ष्यति मया हतम् ॥ २१ ॥,kṣatrabandhuḥ sadānāryo rāmaḥ paramadurmatiḥ | bhaktaṃ bhrātaramadyaiva tvāṃ drakṣyati mayā hatam || 21 ||
+75,22,विशस्तकवचं भूमौ व्यपविद्धशरासनम् । हृतोत्तमाङ्गं सौमित्रे त्वामद्य निहतं मया ॥ २२ ॥,viśastakavacaṃ bhūmau vyapaviddhaśarāsanam | hṛtottamāṅgaṃ saumitre tvāmadya nihataṃ mayā || 22 ||
+75,23,इति ब्रुवाणं संरब्धं परुषं रावणात्मजम् । हेतुमद्वाक्यमत्यर्थं लक्ष्मणः प्रत्युवाच ह ॥ २३ ॥,iti bruvāṇaṃ saṃrabdhaṃ paruṣaṃ rāvaṇātmajam | hetumadvākyamatyarthaṃ lakṣmaṇaḥ pratyuvāca ha || 23 ||
+75,24,अकृत्वा कत्थसे कर्म किमर्थमिह राक्षस । कुरु तत् कर्म येनाहं श्रद्दध्यां तव कत्थनम् ॥ २४ ॥,akṛtvā katthase karma kimarthamiha rākṣasa | kuru tat karma yenāhaṃ śraddadhyāṃ tava katthanam || 24 ||
+75,25,अनुक्त्वा परुषं वाक्यं किं चिदप्यनवक्षिपन् । अविकत्थन् वधिष्यामि त्वां पश्य पुरुषादन ॥ २५ ॥,anuktvā paruṣaṃ vākyaṃ kiṃ cidapyanavakṣipan | avikatthan vadhiṣyāmi tvāṃ paśya puruṣādana || 25 ||
+75,26,इत्युक्त्वा पञ्चनाराचानाकर्णापूरिताञ् शरान् । निचखान महावेगांल् लक्ष्मणो राक्षसोरसि ॥ २६ ॥,ityuktvā pañcanārācānākarṇāpūritāñ śarān | nicakhāna mahāvegāṃl lakṣmaṇo rākṣasorasi || 26 ||
+75,27,स शरैराहतस्तेन सरोषो रावणात्मजः । सुप्रयुक्तैस्त्रिभिर्बाणैः प्रतिविव्याध लक्ष्मणम् ॥ २७ ॥,sa śarairāhatastena saroṣo rāvaṇātmajaḥ | suprayuktaistribhirbāṇaiḥ prativivyādha lakṣmaṇam || 27 ||
+75,28,स बभूव महाभीमो नरराक्षससिंहयोः । विमर्दस्तुमुलो युद्धे परस्परवधैषिणोः ॥ २८ ॥,sa babhūva mahābhīmo nararākṣasasiṃhayoḥ | vimardastumulo yuddhe parasparavadhaiṣiṇoḥ || 28 ||
+75,29,उभौ हि बलसंपन्नाव् उभौ विक्रमशालिनौ । उभावपि सुविक्रान्तौ सर्वशस्त्रास्त्रकोविदौ ॥ २९ ॥,ubhau hi balasaṃpannāv ubhau vikramaśālinau | ubhāvapi suvikrāntau sarvaśastrāstrakovidau || 29 ||
+75,30,उभौ परमदुर्जेयावतुल्यबलतेजसौ । युयुधाते महावीरौ ग्रहाविव नभो गतौ ॥ ३० ॥,ubhau paramadurjeyāvatulyabalatejasau | yuyudhāte mahāvīrau grahāviva nabho gatau || 30 ||
+75,31,बलवृत्राविव हि तौ युधि वै दुष्प्रधर्षणौ । युयुधाते महात्मानौ तदा केसरिणाविव ॥ ३१ ॥,balavṛtrāviva hi tau yudhi vai duṣpradharṣaṇau | yuyudhāte mahātmānau tadā kesariṇāviva || 31 ||
+75,32,बहूनवसृजन्तौ हि मार्गणौघानवस्थितौ । नरराक्षससिंहौ तौ प्रहृष्टावभ्ययुध्यताम् ॥ ३२ ॥,bahūnavasṛjantau hi mārgaṇaughānavasthitau | nararākṣasasiṃhau tau prahṛṣṭāvabhyayudhyatām || 32 ||
+75,33,सुसंप्रहृष्टौ नरराक्षसोत्तमौ जयैषिणौ मार्गणचापधारिणौ । परस्परं तौ प्रववर्षतुर्भृशं शरौघवर्षेण बलाहक���विव ॥ ३३ ॥,susaṃprahṛṣṭau nararākṣasottamau jayaiṣiṇau mārgaṇacāpadhāriṇau | parasparaṃ tau pravavarṣaturbhṛśaṃ śaraughavarṣeṇa balāhakāviva || 33 ||
+76,1,ततः शरं दाशरथिः संधायामित्रकर्शनः । ससर्ज राक्षसेन्द्राय क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् ॥ १ ॥,tataḥ śaraṃ dāśarathiḥ saṃdhāyāmitrakarśanaḥ | sasarja rākṣasendrāya kruddhaḥ sarpa iva śvasan || 1 ||
+76,2,तस्य ज्यातलनिर्घोषं स श्रुत्वा रावणात्मजः । विवर्णवदनो भूत्वा लक्ष्मणं समुदैक्षत ॥ २ ॥,tasya jyātalanirghoṣaṃ sa śrutvā rāvaṇātmajaḥ | vivarṇavadano bhūtvā lakṣmaṇaṃ samudaikṣata || 2 ||
+76,3,तं विषण्णमुखं दृष्ट्वा राक्षसं रावणात्मजम् । सौमित्रिं युद्धसंसक्तं प्रत्युवाच विभीषणः ॥ ३ ॥,taṃ viṣaṇṇamukhaṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ rāvaṇātmajam | saumitriṃ yuddhasaṃsaktaṃ pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ || 3 ||
+76,4,निमित्तान्यनुपश्यामि यान्यस्मिन् रावणात्मजे । त्वर तेन महाबाहो भग्न एष न संशयः ॥ ४ ॥,nimittānyanupaśyāmi yānyasmin rāvaṇātmaje | tvara tena mahābāho bhagna eṣa na saṃśayaḥ || 4 ||
+76,5,ततः संधाय सौमित्रिः शरानग्निशिखोपमान् । मुमोच निशितांस्तस्मै सर्वानिव विषोल्बणान् ॥ ५ ॥,tataḥ saṃdhāya saumitriḥ śarānagniśikhopamān | mumoca niśitāṃstasmai sarvāniva viṣolbaṇān || 5 ||
+76,6,शक्राशनिसमस्पर्शैर्लक्ष्मणेनाहतः शरैः । मुहूर्तमभवन्मूढः सर्वसंक्षुभितेन्द्रियः ॥ ६ ॥,śakrāśanisamasparśairlakṣmaṇenāhataḥ śaraiḥ | muhūrtamabhavanmūḍhaḥ sarvasaṃkṣubhitendriyaḥ || 6 ||
+76,7,उपलभ्य मुहूर्तेन संज्ञां प्रत्यागतेन्द्रियः । ददर्शावस्थितं वीरं वीरो दशरथात्मजम् ॥ ७ ॥,upalabhya muhūrtena saṃjñāṃ pratyāgatendriyaḥ | dadarśāvasthitaṃ vīraṃ vīro daśarathātmajam || 7 ||
+76,8,सो ऽभिचक्राम सौमित्रिं रोषात् संरक्तलोचनः । अब्रवीच्चैनमासाद्य पुनः स परुषं वचः ॥ ८ ॥,so'bhicakrāma saumitriṃ roṣāt saṃraktalocanaḥ | abravīccainamāsādya punaḥ sa paruṣaṃ vacaḥ || 8 ||
+76,9,किं न स्मरसि तद् युद्धे प्रथमे मत्पराक्रमम् । निबद्धस्त्वं सह भ्रात्रा यदा युधि विचेष्टसे ॥ ९ ॥,kiṃ na smarasi tad yuddhe prathame matparākramam | nibaddhastvaṃ saha bhrātrā yadā yudhi viceṣṭase || 9 ||
+76,10,युवा खलु महायुद्धे शक्राशनिसमैः शरैः । शायिनौ प्रथमं भूमौ विसंज्ञौ सपुरःसरौ ॥ १० ॥,yuvā khalu mahāyuddhe śakrāśanisamaiḥ śaraiḥ | śāyinau prathamaṃ bhūmau visaṃjñau sapuraḥsarau || 10 ||
+76,11,स्मृतिर्वा नास्ति ते मन्ये व्यक्तं वा यमसादनम् । गन्तुमिच्छसि यस्मात्त्वं मां धर्षयितुमिच्छसि ॥ ११ ॥,smṛtirvā nāsti te manye vyaktaṃ vā yamasādanam | gantumicchasi yasmāttvaṃ māṃ dharṣayitumicchasi || 11 ||
+76,12,यदि ते प्रथमे युद्धे न दृष्टो मत्पराक्रमः । अद्य त्वां दर्शयिष्यामि तिष्ठेदानीं व्यवस्थितः ॥ १२ ॥,yadi te prathame yuddhe na dṛṣṭo matparākramaḥ | adya tvāṃ darśayiṣyāmi tiṣṭhedānīṃ vyavasthitaḥ || 12 ||
+76,13,इत्युक्त्वा सप्तभिर्बाणैरभिविव्याध लक्ष्मणम् । दशभिश्च हनूमन्तं तीक्ष्णधारैः शरोत्तमैः ॥ १३ ॥,ityuktvā saptabhirbāṇairabhivivyādha lakṣmaṇam | daśabhiśca hanūmantaṃ tīkṣṇadhāraiḥ śarottamaiḥ || 13 ||
+76,14,ततः शरशतेनैव सुप्रयुक्तेन वीर्यवान् । क्रोधाद्द्विगुणसंरब्धो निर्बिभेद विभीषणम् ॥ १४ ॥,tataḥ śaraśatenaiva suprayuktena vīryavān | krodhāddviguṇasaṃrabdho nirbibheda vibhīṣaṇam || 14 ||
+76,15,तद्दृष्ट्वेन्द्रजितः कर्म कृतं रामानुजस्तदा । अचिन्तयित्वा प्रहसन्नैतत् किं चिदिति ब्रुवन् ॥ १५ ॥,taddṛṣṭvendrajitaḥ karma kṛtaṃ rāmānujastadā | acintayitvā prahasannaitat kiṃ ciditi bruvan || 15 ||
+76,16,मुमोच स शरान् घोरान् संगृह्य नरपुंगवः । अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं लक्ष्मणो युधि ॥ १६ ॥,mumoca sa śarān ghorān saṃgṛhya narapuṃgavaḥ | abhītavadanaḥ kruddho rāvaṇiṃ lakṣmaṇo yudhi || 16 ||
+76,17,नैवं रणगतः शूराः प्रहरन्ति निशाचर । लघवश्चाल्पवीर्याश्च सुखा हीमे शरास्तव ॥ १७ ॥,naivaṃ raṇagataḥ śūrāḥ praharanti niśācara | laghavaścālpavīryāśca sukhā hīme śarāstava || 17 ||
+76,18,नैवं शूरास्तु युध्यन्ते समरे जयकाङ्क्षिणः । इत्येवं तं ब्रुवाणस्तु शरवर्षैरवाकिरत् ॥ १८ ॥,naivaṃ śūrāstu yudhyante samare jayakāṅkṣiṇaḥ | ityevaṃ taṃ bruvāṇastu śaravarṣairavākirat || 18 ||
+76,19,तस्य बाणैस्तु विध्वस्तं कवचं हेमभूषितम् । व्यशीर्यत रथोपस्थे ताराजालमिवाम्बरात् ॥ १९ ॥,tasya bāṇaistu vidhvastaṃ kavacaṃ hemabhūṣitam | vyaśīryata rathopasthe tārājālamivāmbarāt || 19 ||
+76,20,विधूतवर्मा नाराचैर्बभूव स कृतव्रणः । इन्द्रजित् समरे शूरः प्ररूढ इव सानुमान् ॥ २० ॥,vidhūtavarmā nārācairbabhūva sa kṛtavraṇaḥ | indrajit samare śūraḥ prarūḍha iva sānumān || 20 ||
+76,21,अभीक्ष्णं निश्वसन्तौ हि युध्येतां तुमुलं युधि । शरसंकृत्तसर्वाङ्गो सर्वतो रुधिरोक्षितौ ॥ २१ ॥,abhīkṣṇaṃ niśvasantau hi yudhyetāṃ tumulaṃ yudhi | śarasaṃkṛttasarvāṅgo sarvato rudhirokṣitau || 21 ||
+76,22,अस्त्राण्यस्त्रविदां श्रेष्ठौ दर्शयन्तौ पुनः पुनः । शरानुच्चावचाकारानन्तरिक्षे बबन्धतुः ॥ २२ ॥,astrāṇyastravidāṃ śreṣṭhau darśayantau punaḥ punaḥ | śarānuccāvacākārānantarikṣe babandhatuḥ || 22 ||
+76,23,व्यपेतदोषमस्यन्तौ लघुचित्रं च सुष्ठु च । उभौ तु तुमुलं घोरं चक्रतुर्नरराक्षसौ ॥ २३ ॥,vyapetadoṣamasyantau laghucitraṃ ca suṣṭhu ca | ubhau tu tumulaṃ ghoraṃ cakraturnararākṣasau || 23 ||
+76,24,तयोः पृथक्पृथग्भीमः शुश्रुवे तलनिस्वनः । सुघोरयोर्निष्टनतोर्गगने मेघयोरिव ॥ २४ ॥,tayoḥ pṛthakpṛthagbhīmaḥ śuśruve talanisvanaḥ | sughorayorniṣṭanatorgagane meghayoriva || 24 ||
+76,25,ते गात्रयोर्निपतिता रुक्मपुङ्खाः शरा युधि । असृग्दिग्धा विनिष्पेतुर्विविशुर्धरणीतलम् ॥ २५ ॥,te gātrayornipatitā rukmapuṅkhāḥ śarā yudhi | asṛgdigdhā viniṣpeturviviśurdharaṇītalam || 25 ||
+76,26,अन्यैः सुनिशितैः शस्त्रैराकाशे संजघट्टिरे । बभञ्जुश्चिच्छिदुश्चापि तयोर्बाणाः सहस्रशः ॥ २६ ॥,anyaiḥ suniśitaiḥ śastrairākāśe saṃjaghaṭṭire | babhañjuścicchiduścāpi tayorbāṇāḥ sahasraśaḥ || 26 ||
+76,27,स बभूव रणे घोरस्तयोर्बाणमयश्चयः । अग्निभ्यामिव दीप्ताभ्यां सत्रे कुशमयश्चयः ॥ २७ ॥,sa babhūva raṇe ghorastayorbāṇamayaścayaḥ | agnibhyāmiva dīptābhyāṃ satre kuśamayaścayaḥ || 27 ||
+76,28,तयोः कृतव्रणौ देहौ शुशुभाते महात्मनोः । सपुष्पाविव निष्पत्रौ वने शाल्मलिकुंशुकौ ॥ २८ ॥,tayoḥ kṛtavraṇau dehau śuśubhāte mahātmanoḥ | sapuṣpāviva niṣpatrau vane śālmalikuṃśukau || 28 ||
+76,29,चक्रतुस्तुमुलं घोरं संनिपातं मुहुर्मुहुः । इन्द्रजिल् लक्ष्मणश्चैव परस्परजयैषिणौ ॥ २९ ॥,cakratustumulaṃ ghoraṃ saṃnipātaṃ muhurmuhuḥ | indrajil lakṣmaṇaścaiva parasparajayaiṣiṇau || 29 ||
+76,30,लक्ष्मणो रावणिं युद्धे रावणिश्चापि लक्ष्मणम् । अन्योन्यं तावभिघ्नन्तौ न श्रमं प्रत्यपद्यताम् ॥ ३० ॥,lakṣmaṇo rāvaṇiṃ yuddhe rāvaṇiścāpi lakṣmaṇam | anyonyaṃ tāvabhighnantau na śramaṃ pratyapadyatām || 30 ||
+76,31,बाणजालैः शरीरस्थैरवगाढैस्तरस्विनौ । शुशुभाते महावीरौ विरूढाविव पर्वतौ ॥ ३१ ॥,bāṇajālaiḥ śarīrasthairavagāḍhaistarasvinau | śuśubhāte mahāvīrau virūḍhāviva parvatau || 31 ||
+76,32,तयो रुधिरसिक्तानि संवृतानि शरैर्भृशम् । बभ्राजुः सर्वगात्राणि ज्वलन्त इव पावकाः ॥ ३२ ॥,tayo rudhirasiktāni saṃvṛtāni śarairbhṛśam | babhrājuḥ sarvagātrāṇi jvalanta iva pāvakāḥ || 32 ||
+76,33,तयोरथ महान् कालो व्यतीयाद् युध्यमानयोः । न च तौ युद्धवैमुख्यं श्रमं वाप्युपजग्मतुः ॥ ३३ ॥,tayoratha mahān kālo vyatīyād yudhyamānayoḥ | na ca tau yuddhavaimukhyaṃ śramaṃ vāpyupajagmatuḥ || 33 ||
+76,34,अथ समरपरिश्रमं निहन्तुं समरमुखेष्वजितस्य लक्ष्मणस्य । प्रियहितमुपपादयन्महौजाः समरमुपेत्य विभीषणो ऽवतस्थे ॥ ३४ ॥,atha samarapariśramaṃ nihantuṃ samaramukheṣvajitasya lakṣmaṇasya | priyahitamupapādayanmahaujāḥ samaramupetya vibhīṣaṇo'vatasthe || 34 ||
+77,1,युध्यमानौ तु तौ दृष्ट्वा प्रसक्तौ नरराक्षसौ । शूरः स रावणभ्राता तस्थौ संग्राममूर्धनि ॥ १ ॥,yudhyamānau tu tau dṛṣṭvā prasaktau nararākṣasau | śūraḥ sa rāvaṇabhrātā tasthau saṃgrāmamūrdhani || 1 ||
+77,2,ततो विस्फारयामास महद्धनुरवस्थितः । उत्ससर्ज च तीक्ष्णाग्रान् राक्षसेषु महाशरान् ॥ २ ॥,tato visphārayāmāsa mahaddhanuravasthitaḥ | utsasarja ca tīkṣṇāgrān rākṣaseṣu mahāśarān || 2 ||
+77,3,ते शराः शिखिसंकाशा निपतन्तः समाहिताः । राक्षसान्दारयामासुर्वज्रा इव महागिरीन् ॥ ३ ॥,te śarāḥ śikhisaṃkāśā nipatantaḥ samāhitāḥ | rākṣasāndārayāmāsurvajrā iva mahāgirīn || 3 ||
+77,4,विभीषणस्यानुचरास्ते ऽपि शूलासिपट्टसैः । चिच्छेदुः समरे वीरान् राक्षसान् राक्षसोत्तमाः ॥ ४ ॥,vibhīṣaṇasyānucarāste'pi śūlāsipaṭṭasaiḥ | ciccheduḥ samare vīrān rākṣasān rākṣasottamāḥ || 4 ||
+77,5,राक्षसैस्तैः परिवृतः स तदा तु विभीषणः । बभौ मध्ये प्रहृष्टानां कलभानामिव द्विपः ॥ ५ ॥,rākṣasaistaiḥ parivṛtaḥ sa tadā tu vibhīṣaṇaḥ | babhau madhye prahṛṣṭānāṃ kalabhānāmiva dvipaḥ || 5 ||
+77,6,ततः संचोदयानो वै हरीन् रक्षोरणप्रियान् । उवाच वचनं काले कालज्ञो रक्षसां वरः ॥ ६ ॥,tataḥ saṃcodayāno vai harīn rakṣoraṇapriyān | uvāca vacanaṃ kāle kālajño rakṣasāṃ varaḥ || 6 ||
+77,7,एको ऽयं राक्षसेन्द्रस्य परायणमिव स्थितः । एतच्छेषं बलं तस्य किं तिष्ठत हरीश्वराः ॥ ७ ॥,eko'yaṃ rākṣasendrasya parāyaṇamiva sthitaḥ | etaccheṣaṃ balaṃ tasya kiṃ tiṣṭhata harīśvarāḥ || 7 ||
+77,8,अस्मिन् विनिहते पापे राक्षसे रणमूर्धनि । रावणं वर्जयित्वा तु शेषमस्य बलं हतम् ॥ ८ ॥,asmin vinihate pāpe rākṣase raṇamūrdhani | rāvaṇaṃ varjayitvā tu śeṣamasya balaṃ hatam || 8 ||
+77,9,प्रहस्तो निहतो वीरो निकुम्भश्च महाबलः । कुम्भकर्णश्च कुम्भश्च धूम्राक्षश्च निशाचरः ॥ ९ ॥,prahasto nihato vīro nikumbhaśca mahābalaḥ | kumbhakarṇaśca kumbhaśca dhūmrākṣaśca niśācaraḥ || 9 ||
+77,10,अकम्पनः सुपार्श्वश्च चक्रमाली च राक्षसः । कम्पनः सत्त्ववन्तश्च देवान्तकनरान्तकौ ॥ १० ॥,akampanaḥ supārśvaśca cakramālī ca rākṣasaḥ | kampanaḥ sattvavantaśca devāntakanarāntakau || 10 ||
+77,11,एतान्निहत्यातिबलान्बहून् राक्षससत्तमान् । बाहुभ्यां सागरं तीर्त्वा लङ्घ्यतां गोष्पदं लघु ॥ ११ ॥,etānnihatyātibalānbahūn rākṣasasattamān | bāhubhyāṃ sāgaraṃ tīrtvā laṅghyatāṃ goṣpadaṃ laghu || 11 ||
+77,12,एतावदिह शेषं वो जेतव्यमिह वानराः । हताः सर्वे समागम्य राक्षसा बलदर्पिताः ॥ १२ ॥,etāvadiha śeṣaṃ vo jetavyamiha vānarāḥ | hatāḥ sarve samāgamya rākṣasā baladarpitāḥ || 12 ||
+77,13,अयुक्तं निधनं कर्तुं पुत्रस्य जनितुर्मम । घृणामपास्य रामार्थे निहन्यां भ्रातुरात्मजम् ॥ १३ ॥,ayuktaṃ nidhanaṃ kartuṃ putrasya janiturmama | ghṛṇāmapāsya rāmārthe nihanyāṃ bhrāturātmajam || 13 ||
+77,14,हन्तुकामस्य मे बाष्पं चक्शुश्चैव निरुध्यते । तदेवैष महाबाहुर्लक्ष्मणः शमयिष्यति । वानरा घ्नन्तुं संभूय भृत्यानस्य समीपगान् ॥ १४ ॥,hantukāmasya me bāṣpaṃ cakśuścaiva nirudhyate | tadevaiṣa mahābāhurlakṣmaṇaḥ śamayiṣyati | vānarā ghnantuṃ saṃbhūya bhṛtyānasya samīpagān || 14 ||
+77,15,इति तेनातियशसा राक्षसेनाभिचोदिताः । वानरेन्द्रा जहृषिरे लाङ्गलानि च विव्यधुः ॥ १५ ॥,iti tenātiyaśasā rākṣasenābhicoditāḥ | vānarendrā jahṛṣire lāṅgalāni ca vivyadhuḥ || 15 ||
+77,16,ततस्ते कपिशार्दूलाः क्ष्वेडन्तश्च मुहुर्मुहुः । मुमुचुर्विविधान्नादान्मेघान्दृष्ट्वेव बर्हिणः ॥ १६ ॥,tataste kapiśārdūlāḥ kṣveḍantaśca muhurmuhuḥ | mumucurvividhānnādānmeghāndṛṣṭveva barhiṇaḥ || 16 ||
+77,17,जाम्बवानपि तैः सर्वैः स्वयूथैरभिसंवृतः । अश्मभिस्ताडयामास नखैर्दन्तैश्च राक्षसान् ॥ १७ ॥,jāmbavānapi taiḥ sarvaiḥ svayūthairabhisaṃvṛtaḥ | aśmabhistāḍayāmāsa nakhairdantaiśca rākṣasān || 17 ||
+77,18,निघ्नन्तमृक्षाधिपतिं राक्षसास्ते महाबलाः । परिवव्रुर्भयं त्यक्त्वा तमनेकविधायुधाः ॥ १८ ॥,nighnantamṛkṣādhipatiṃ rākṣasāste mahābalāḥ | parivavrurbhayaṃ tyaktvā tamanekavidhāyudhāḥ || 18 ||
+77,19,शरैः परशुभिस्तीक्ष्णैः पट्टसैर्यष्टितोमरैः । जाम्बवन्तं मृधे जघ्नुर्निघ्नन्तं राक्षसीं चमूम् ॥ १९ ॥,śaraiḥ paraśubhistīkṣṇaiḥ paṭṭasairyaṣṭitomaraiḥ | jāmbavantaṃ mṛdhe jaghnurnighnantaṃ rākṣasīṃ camūm || 19 ||
+77,20,स संप्रहारस्तुमुलः संजज्ञे कपिराक्षसाम् । देवासुराणां क्रुद्धानां यथा भीमो महास्वनः ॥ २० ॥,sa saṃprahārastumulaḥ saṃjajñe kapirākṣasām | devāsurāṇāṃ kruddhānāṃ yathā bhīmo mahāsvanaḥ || 20 ||
+77,21,हनूमानपि संक्रुद्धः सालमुत्पाट्य पर्वतात् । रक्षसां कदनं चक्रे समासाद्य सहस्रशः ॥ २१ ॥,hanūmānapi saṃkruddhaḥ sālamutpāṭya parvatāt | rakṣasāṃ kadanaṃ cakre samāsādya sahasraśaḥ || 21 ||
+77,22,स दत्त्वा तुमुलं युद्धं पितृव्यस्येन्द्रजिद् युधि । लक्ष्मणं परवीरघ्नं पुनरेवाभ्यधावत ॥ २२ ॥,sa dattvā tumulaṃ yuddhaṃ pitṛvyasyendrajid yudhi | lakṣmaṇaṃ paravīraghnaṃ punarevābhyadhāvata || 22 ||
+77,23,तौ प्रयुद्धौ तदा वीरौ मृधे लक्ष्मणराक्षसौ । शरौघानभिवर्षन्तौ जघ्नतुस्तौ परस्परम् ॥ २३ ॥,tau prayuddhau tadā vīrau mṛdhe lakṣmaṇarākṣasau | śaraughānabhivarṣantau jaghnatustau parasparam || 23 ||
+77,24,अभीक्ष्णमन्तर्दधतुः शरजालैर्महाबलौ । चन्द्रादित्याविवोष्णान्ते यथा मेघैस्तरस्विनौ ॥ २४ ॥,abhīkṣṇamantardadhatuḥ śarajālairmahābalau | candrādityāvivoṣṇānte yathā meghaistarasvinau || 24 ||
+77,25,न ह्यादानं न संधानं धनुषो वा परिग्रहः । न विप्रमोक्षो बाणानां न विकर्षो न विग्रहः ॥ २५ ॥,na hyādānaṃ na saṃdhānaṃ dhanuṣo vā parigrahaḥ | na vipramokṣo bāṇānāṃ na vikarṣo na vigrahaḥ || 25 ||
+77,26,न मुष्टिप्रतिसंधानं न लक्ष्यप्रतिपादनम् । अदृश्यत तयोस्तत्र युध्यतोः पाणिलाघवात् ॥ २६ ॥,na muṣṭipratisaṃdhānaṃ na lakṣyapratipādanam | adṛśyata tayostatra yudhyatoḥ pāṇilāghavāt || 26 ||
+77,27,चापवेगप्रमुक्तैश्च बाणजालैः समन्ततः । अन्तरिक्षे ऽभिसंछन्ने न रूपाणि चकाशिरे । तमसा पिहितं सर्वमासीद्भीमतरं महत् ॥ २७ ॥,cāpavegapramuktaiśca bāṇajālaiḥ samantataḥ | antarikṣe'bhisaṃchanne na rūpāṇi cakāśire | tamasā pihitaṃ sarvamāsīdbhīmataraṃ mahat || 27 ||
+77,28,न तदानीं ववौ वायुर्न जज्वाल च पावकः । स्वस्त्यस्तु लोकेभ्य इति जजल्पश्च महर्षयः । संपेतुश्चात्र संप्राप्ता गन्धर्वाः सह चारणैः ॥ २८ ॥,na tadānīṃ vavau vāyurna jajvāla ca pāvakaḥ | svastyastu lokebhya iti jajalpaśca maharṣayaḥ | saṃpetuścātra saṃprāptā gandharvāḥ saha cāraṇaiḥ || 28 ||
+77,29,अथ राक्षससिंहस्य कृष्णान् कनकभूषणान् । शरैश्चतुर्भिः सौमित्रिर्विव्याध चतुरो हयान् ॥ २९ ॥,atha rākṣasasiṃhasya kṛṣṇān kanakabhūṣaṇān | śaraiścaturbhiḥ saumitrirvivyādha caturo hayān || 29 ||
+77,30,ततो ऽपरेण भल्लेन सूतस्य विचरिष्यतः । लाघवाद् राघवः श्रीमाञ् शिरः कायादपाहरत् ॥ ३० ॥,tato'pareṇa bhallena sūtasya vicariṣyataḥ | lāghavād rāghavaḥ śrīmāñ śiraḥ kāyādapāharat || 30 ||
+77,31,निहतं सारथिं दृष्ट्वा समरे रावणात्मजः । प्रजहौ समरोद्धर्षं विषण्णः स बभूव ह ॥ ३१ ॥,nihataṃ sārathiṃ dṛṣṭvā samare rāvaṇātmajaḥ | prajahau samaroddharṣaṃ viṣaṇṇaḥ sa babhūva ha || 31 ||
+77,32,विषण्णवदनं दृष्ट्वा राक्षसं हरियूथपाः । ततः परमसंहृष्टो लक्ष्मणं चाभ्यपूजयन् ॥ ३२ ॥,viṣaṇṇavadanaṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ hariyūthapāḥ | tataḥ paramasaṃhṛṣṭo lakṣmaṇaṃ cābhyapūjayan || 32 ||
+77,33,ततः प्रमाथी शरभो रभसो गन्धमादनः । अमृष्यमाणाश्चत्वारश्चक्रुर्वेगं हरीश्वराः ॥ ३३ ॥,tataḥ pramāthī śarabho rabhaso gandhamādanaḥ | amṛṣyamāṇāścatvāraścakrurvegaṃ harīśvarāḥ || 33 ||
+77,34,ते चास्य हयमुख्येषु तूर्णमुत्पत्य वानराः । चतुर्षु सुमहावीर्या निपेतुर्भीमविक्रमाः ॥ ३४ ॥,te cāsya hayamukhyeṣu tūrṇamutpatya vānarāḥ | caturṣu sumahāvīryā nipeturbhīmavikramāḥ || 34 ||
+77,35,तेषामधिष्ठितानां तैर्वानरैः पर्वतोपमैः । मुखेभ्यो रुधिरं व्यक्तं हयानां समवर्तत ॥ ३५ ॥,teṣāmadhiṣṭhitānāṃ tairvānaraiḥ parvatopamaiḥ | mukhebhyo rudhiraṃ vyaktaṃ hayānāṃ samavartata || 35 ||
+77,36,ते निहत्य हयांस्तस्य प्रमथ्य च महारथम् । पुनरुत्पत्य वेगेन तस्थुर्लक्ष्मणपार्श्वतः ॥ ३६ ॥,te nihatya hayāṃstasya pramathya ca mahāratham | punarutpatya vegena tasthurlakṣmaṇapārśvataḥ || 36 ||
+77,37,स हताश्वादवप्लुत्य रथान्मथितसारथेः । शरवर्षेण सौमित्रिमभ्यधावत रावणिः ॥ ३७ ॥,sa hatāśvādavaplutya rathānmathitasāratheḥ | śaravarṣeṇa saumitrimabhyadhāvata rāvaṇiḥ || 37 ||
+77,38,ततो महेन्द्रप्रतिमः स लक्ष्मणः पदातिनं तं निशितैः शरोत्तमैः । सृजन्तमादौ निशिताञ् शरोत्तमान्भृशं तदा बाणगणैर्न्यवारयत् ॥ ३८ ॥,tato mahendrapratimaḥ sa lakṣmaṇaḥ padātinaṃ taṃ niśitaiḥ śarottamaiḥ | sṛjantamādau niśitāñ śarottamānbhṛśaṃ tadā bāṇagaṇairnyavārayat || 38 ||
+78,1,स हताश्वो महातेजा भूमौ तिष्ठन्निशाचरः । इन्द्रजित् परमक्रुद्धः संप्रजज्वाल तेजसा ॥ १ ॥,sa hatāśvo mahātejā bhūmau tiṣṭhanniśācaraḥ | indrajit paramakruddhaḥ saṃprajajvāla tejasā || 1 ||
+78,2,तौ धन्विनौ जिघांसन्तावन्योन्यमिषुभिर्भृशम् । विजयेनाभिनिष्क्रान्तौ वने गजवृषाविव ॥ २ ॥,tau dhanvinau jighāṃsantāvanyonyamiṣubhirbhṛśam | vijayenābhiniṣkrāntau vane gajavṛṣāviva || 2 ||
+78,3,निबर्हयन्तश्चान्योन्यं ते राक्षसवनौकसः । भर्तारं न जहुर्युद्धे संपतन्तस्ततस्ततः ॥ ३ ॥,nibarhayantaścānyonyaṃ te rākṣasavanaukasaḥ | bhartāraṃ na jahuryuddhe saṃpatantastatastataḥ || 3 ||
+78,4,स लक्ष्मणं समुद्दिश्य परं लाघवमास्थितः । ववर्ष शरवर्षाणि वर्षाणीव पुरंदरः ॥ ४ ॥,sa lakṣmaṇaṃ samuddiśya paraṃ lāghavamāsthitaḥ | vavarṣa śaravarṣāṇi varṣāṇīva puraṃdaraḥ || 4 ||
+78,5,मुक्तमिन्द्रजिता तत्तु शरवर्षमरिंदमः । अवारयदसंभ्रान्तो लक्ष्मणः सुदुरासदम् ॥ ५ ॥,muktamindrajitā tattu śaravarṣamariṃdamaḥ | avārayadasaṃbhrānto lakṣmaṇaḥ sudurāsadam || 5 ||
+78,6,अभेद्यकचनं मत्वा लक्ष्मणं रावणात्मजः । ललाटे लक्ष्मणं बाणैः सुपुङ्खैस्त्रिभिरिन्द्रजित् । अविध्यत् परमक्रुद्धः शीघ्रमस्त्रं प्रदर्शयन् ॥ ६ ॥,abhedyakacanaṃ matvā lakṣmaṇaṃ rāvaṇātmajaḥ | lalāṭe lakṣmaṇaṃ bāṇaiḥ supuṅkhaistribhirindrajit | avidhyat paramakruddhaḥ śīghramastraṃ pradarśayan || 6 ||
+78,7,तैः पृषत्कैर्ललाटस्थैः शुशुभे रघुनन्दनः । रणाग्रे समरश्लाघी त्रिशृङ्ग इव पर्वतः ॥ ७ ॥,taiḥ pṛṣatkairlalāṭasthaiḥ śuśubhe raghunandanaḥ | raṇāgre samaraślāghī triśṛṅga iva parvataḥ || 7 ||
+78,8,स तथाप्यर्दितो बाणै राक्षसेन महामृधे । तमाशु प्रतिविव्याध लक्ष्मणः पनभिः शरैः ॥ ८ ॥,sa tathāpyardito bāṇai rākṣasena mahāmṛdhe | tamāśu prativivyādha lakṣmaṇaḥ panabhiḥ śaraiḥ || 8 ||
+78,9,लक्ष्मणेन्द्रजितौ वीरौ महाबलशरासनौ । अन्योन्यं जघ्नतुर्बाणैर्विशिखैर्भीमविक्रमौ ॥ ९ ॥,lakṣmaṇendrajitau vīrau mahābalaśarāsanau | anyonyaṃ jaghnaturbāṇairviśikhairbhīmavikramau || 9 ||
+78,10,तौ परस्परमभ्येत्य सर्वगात्रेषु धन्विनौ । घोरैर्विव्यधतुर्बाणैः कृतभावाव् उभौ जये ॥ १० ॥,tau parasparamabhyetya sarvagātreṣu dhanvinau | ghorairvivyadhaturbāṇaiḥ kṛtabhāvāv ubhau jaye || 10 ||
+78,11,तस्मै दृढतरं क्रुद्धो हताश्वाय विभीषणः । वज्रस्पर्शसमान्पञ्च ससर्जोरसि मार्गणान् ॥ ११ ॥,tasmai dṛḍhataraṃ kruddho hatāśvāya vibhīṣaṇaḥ | vajrasparśasamānpañca sasarjorasi mārgaṇān || 11 ||
+78,12,ते तस्य कायं निर्भिद्य रुक्मपुङ्खा निमित्तगाः । बभूवुर्लोहितादिग्धा रक्ता इव महोरगाः ॥ १२ ॥,te tasya kāyaṃ nirbhidya rukmapuṅkhā nimittagāḥ | babhūvurlohitādigdhā raktā iva mahoragāḥ || 12 ||
+78,13,स पितृव्यस्य संक्रुद्ध इन्द्रजिच्छरमाददे । उत्तमं रक्षसां मध्ये यमदत्तं महाबलः ॥ १३ ॥,sa pitṛvyasya saṃkruddha indrajiccharamādade | uttamaṃ rakṣasāṃ madhye yamadattaṃ mahābalaḥ || 13 ||
+78,14,तं समीक्ष्य महातेजा महेषुं तेन संहितम् । लक्ष्मणो ऽप्याददे बाणमन्यं भीमपराक्रमः ॥ १४ ॥,taṃ samīkṣya mahātejā maheṣuṃ tena saṃhitam | lakṣmaṇo'pyādade bāṇamanyaṃ bhīmaparākramaḥ || 14 ||
+78,15,कुबेरेण स्वयं स्वप्ने यद्दत्तममितात्मना । दुर्जयं दुर्विषह्यं च सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥ १५ ॥,kubereṇa svayaṃ svapne yaddattamamitātmanā | durjayaṃ durviṣahyaṃ ca sendrairapi surāsuraiḥ || 15 ||
+78,16,ताभ्यां तौ धनुषि श्रेष्ठे संहितौ सायकोत्तमौ । विकृष्यमाणौ वीराभ्यां भृशं जज्वलतुः श्रिया ॥ १६ ॥,tābhyāṃ tau dhanuṣi śreṣṭhe saṃhitau sāyakottamau | vikṛṣyamāṇau vīrābhyāṃ bhṛśaṃ jajvalatuḥ śriyā || 16 ||
+78,17,तौ भासयन्तावाकाशं धनुर्भ्यां विशिखौ च्युतौ । मुखेन मुखमाहत्य संनिपेततुरोजसा ॥ १७ ॥,tau bhāsayantāvākāśaṃ dhanurbhyāṃ viśikhau cyutau | mukhena mukhamāhatya saṃnipetaturojasā || 17 ||
+78,18,तौ महाग्रहसंकाशावन्योन्यं संनिपत्य च । संग्रामे शतधा यातौ मेदिन्यां विनिपेततुः ॥ १८ ॥,tau mahāgrahasaṃkāśāvanyonyaṃ saṃnipatya ca | saṃgrāme śatadhā yātau medinyāṃ vinipetatuḥ || 18 ||
+78,19,शरौ प्रतिहतौ दृष्ट्वा ताव् उभौ रणमूर्धनि । व्रीडितो जातरोषौ च लक्ष्मणेन्द्रजिताव् उभौ ॥ १९ ॥,śarau pratihatau dṛṣṭvā tāv ubhau raṇamūrdhani | vrīḍito jātaroṣau ca lakṣmaṇendrajitāv ubhau || 19 ||
+78,20,सुसंरब्धस्तु सौमित्रिरस्त्रं वारुणमाददे । रौद्रं महेद्रजिद् युद्धे व्यसृजद् युधि विष्ठितः ॥ २० ॥,susaṃrabdhastu saumitrirastraṃ vāruṇamādade | raudraṃ mahedrajid yuddhe vyasṛjad yudhi viṣṭhitaḥ || 20 ||
+78,21,तयोः सुतुमुलं युद्धं संबभूवाद्भुतोपमम् । गगनस्थानि भूतानि लक्ष्मणं पर्यवारयन् ॥ २१ ॥,tayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ saṃbabhūvādbhutopamam | gaganasthāni bhūtāni lakṣmaṇaṃ paryavārayan || 21 ||
+78,22,भैरवाभिरुते भीमे युद्धे वानरराक्षसाम् । भूतैर्बहुभिराकाशं विस्मितैरावृतं बभौ ॥ २२ ॥,bhairavābhirute bhīme yuddhe vānararākṣasām | bhūtairbahubhirākāśaṃ vismitairāvṛtaṃ babhau || 22 ||
+78,23,ऋषयः पितरो देवा गन्धर्वा गरुणोरगाः । शतक्रतुं पुरस्कृत्य ररक्षुर्लक्ष्मणं रणे ॥ २३ ॥,ṛṣayaḥ pitaro devā gandharvā garuṇoragāḥ | śatakratuṃ puraskṛtya rarakṣurlakṣmaṇaṃ raṇe || 23 ||
+78,24,अथान्यं मार्गणश्रेष्ठं संदधे रावणानुजः । हुताशनसमस्पर्शं रावणात्मजदारुणम् ॥ २४ ॥,athānyaṃ mārgaṇaśreṣṭhaṃ saṃdadhe rāvaṇānujaḥ | hutāśanasamasparśaṃ rāvaṇātmajadāruṇam || 24 ||
+78,25,सुपत्रमनुवृत्ताङ्गं सुपर्वाणं सुसंस्थितम् । सुवर्णविकृतं वीरः शरीरान्तकरं शरम् ॥ २५ ॥,supatramanuvṛttāṅgaṃ suparvāṇaṃ susaṃsthitam | suvarṇavikṛtaṃ vīraḥ śarīrāntakaraṃ śaram || 25 ||
+78,26,दुरावारं दुर्विषहं राक्षसानां भयावहम् । आशीविषविषप्रख्यं देवसंघैः समर्चितम् ॥ २६ ॥,durāvāraṃ durviṣahaṃ rākṣasānāṃ bhayāvaham | āśīviṣaviṣaprakhyaṃ devasaṃghaiḥ samarcitam || 26 ||
+78,27,येन शक्रो महातेजा दानवानजयत् प्रभुः । पुरा देवासुरे युद्धे वीर्यवान् हरिवाहनः ॥ २७ ॥,yena śakro mahātejā dānavānajayat prabhuḥ | purā devāsure yuddhe vīryavān harivāhanaḥ || 27 ||
+78,28,तदैन्द्रमस्त्रं सौमित्रिः संयुगेष्वपराजितम् । शरश्रेष्ठं धनुः श्रेष्ठे नरश्रेष्ठो ऽभिसंदधे ॥ २८ ॥,tadaindramastraṃ saumitriḥ saṃyugeṣvaparājitam | śaraśreṣṭhaṃ dhanuḥ śreṣṭhe naraśreṣṭho'bhisaṃdadhe || 28 ||
+78,29,संधायामित्रदलनं विचकर्ष शरासनम् । सज्यमायम्य दुर्धर्शः कालो लोकक्षये यथा ॥ २९ ॥,saṃdhāyāmitradalanaṃ vicakarṣa śarāsanam | sajyamāyamya durdharśaḥ kālo lokakṣaye yathā || 29 ||
+78,30,संधाय धनुषि श्रेष्ठे विकर्षन्निदमब्रवीत् । लक्ष्मीवांल् लक्ष्मणो वाक्यमर्थसाधकमात्मनः ॥ ३० ॥,saṃdhāya dhanuṣi śreṣṭhe vikarṣannidamabravīt | lakṣmīvāṃl lakṣmaṇo vākyamarthasādhakamātmanaḥ || 30 ||
+78,31,धर्मात्मा सत्यसंधश्च रामो दाशरथिर्यदि । पौरुषे चाप्रतिद्वन्द्वस्तदेनं जहि रावणिम् ॥ ३१ ॥,dharmātmā satyasaṃdhaśca rāmo dāśarathiryadi | pauruṣe cāpratidvandvastadenaṃ jahi rāvaṇim || 31 ||
+78,32,इत्युक्त्वा बाणमाकर्णं विकृष्य तमजिह्मगम् । लक्ष्मणः समरे वीरः ससर्जेन्द्रजितं प्रति । ऐन्द्रास्त्रेण समायुज्य लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ३२ ॥,ityuktvā bāṇamākarṇaṃ vikṛṣya tamajihmagam | lakṣmaṇaḥ samare vīraḥ sasarjendrajitaṃ prati | aindrāstreṇa samāyujya lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 32 ||
+78,33,तच्छिरः सशिरस्त्राणं श्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् । प्रमथ्येन्द्रजितः कायात् पपात धरणीतले ॥ ३३ ॥,tacchiraḥ saśirastrāṇaṃ śrīmajjvalitakuṇḍalam | pramathyendrajitaḥ kāyāt papāta dharaṇītale || 33 ||
+78,34,तद् राक्षसतनूजस्य छिन्नस्कन्धं शिरो महत् । तपनीयनिभं भूमौ ददृशे रुधिरोक्षितम् ॥ ३४ ॥,tad rākṣasatanūjasya chinnaskandhaṃ śiro mahat | tapanīyanibhaṃ bhūmau dadṛśe rudhirokṣitam || 34 ||
+78,35,हतस्तु निपपाताशु धरण्यां रावणात्मजः । कवची सशिरस्त्राणो विध्वस्तः सशरासनः ॥ ३५ ॥,hatastu nipapātāśu dharaṇyāṃ rāvaṇātmajaḥ | kavacī saśirastrāṇo vidhvastaḥ saśarāsanaḥ || 35 ||
+78,36,चुक्रुशुस्ते ततः सर्वे वान��ाः सविभीषणाः । हृष्यन्तो निहते तस्मिन्देवा वृत्रवधे यथा ॥ ३६ ॥,cukruśuste tataḥ sarve vānarāḥ savibhīṣaṇāḥ | hṛṣyanto nihate tasmindevā vṛtravadhe yathā || 36 ||
+78,37,अथान्तरिक्षे भूतानामृषीणां च महात्मनाम् । अभिजज्ञे च संनादो गन्धर्वाप्सरसामपि ॥ ३७ ॥,athāntarikṣe bhūtānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām | abhijajñe ca saṃnādo gandharvāpsarasāmapi || 37 ||
+78,38,पतितं समभिज्ञाय राक्षसी सा महाचमूः । वध्यमाना दिशो भेजे हरिभिर्जितकाशिभिः ॥ ३८ ॥,patitaṃ samabhijñāya rākṣasī sā mahācamūḥ | vadhyamānā diśo bheje haribhirjitakāśibhiḥ || 38 ||
+78,39,वनरैर्वध्यमानास्ते शस्त्राण्युत्सृज्य राक्षसाः । लङ्कामभिमुखाः सर्वे नष्टसंज्ञाः प्रधाविताः ॥ ३९ ॥,vanarairvadhyamānāste śastrāṇyutsṛjya rākṣasāḥ | laṅkāmabhimukhāḥ sarve naṣṭasaṃjñāḥ pradhāvitāḥ || 39 ||
+78,40,दुद्रुवुर्बहुधा भीता राक्षसाः शतशो दिशः । त्यक्त्वा प्रहरणान् सर्वे पट्टसासिपरश्वधान् ॥ ४० ॥,dudruvurbahudhā bhītā rākṣasāḥ śataśo diśaḥ | tyaktvā praharaṇān sarve paṭṭasāsiparaśvadhān || 40 ||
+78,41,के चिल् लङ्कां परित्रस्ताः प्रविष्टा वानरार्दिताः । समुद्रे पतिताः के चित् के चित् पर्वतमाश्रिताः ॥ ४१ ॥,ke cil laṅkāṃ paritrastāḥ praviṣṭā vānarārditāḥ | samudre patitāḥ ke cit ke cit parvatamāśritāḥ || 41 ||
+78,42,हतमिन्द्रजितं दृष्ट्वा शयानं समरक्षितौ । राक्षसानां सहस्रेषु न कश्चित् प्रत्यदृश्यत ॥ ४२ ॥,hatamindrajitaṃ dṛṣṭvā śayānaṃ samarakṣitau | rākṣasānāṃ sahasreṣu na kaścit pratyadṛśyata || 42 ||
+78,43,यथास्तं गत आदित्ये नावतिष्ठन्ति रश्मयः । तथा तस्मिन्निपतिते राक्षसास्ते गता दिशः ॥ ४३ ॥,yathāstaṃ gata āditye nāvatiṣṭhanti raśmayaḥ | tathā tasminnipatite rākṣasāste gatā diśaḥ || 43 ||
+78,44,शान्तरक्श्मिरिवादित्यो निर्वाण इव पावकः । स बभूव महातेजा व्यपास्त गतजीवितः ॥ ४४ ॥,śāntarakśmirivādityo nirvāṇa iva pāvakaḥ | sa babhūva mahātejā vyapāsta gatajīvitaḥ || 44 ||
+78,45,प्रशान्तपीडा बहुलो विनष्टारिः प्रहर्षवान् । बभूव लोकः पतिते राक्षसेन्द्रसुते तदा ॥ ४५ ॥,praśāntapīḍā bahulo vinaṣṭāriḥ praharṣavān | babhūva lokaḥ patite rākṣasendrasute tadā || 45 ||
+78,46,हर्षं च शक्रो भगवान् सह सर्वैः सुरर्षभैः । जगाम निहते तस्मिन् राक्षसे पापकर्मणि ॥ ४६ ॥,harṣaṃ ca śakro bhagavān saha sarvaiḥ surarṣabhaiḥ | jagāma nihate tasmin rākṣase pāpakarmaṇi || 46 ||
+78,47,शुद्धा आपो नभश्चैव जहृषुर्दैत्यदानवाः । आजग्मुः पतिते तस्मिन् सर्वलोकभयावहे ॥ ४७ ॥,śuddhā āpo nabhaścaiva jahṛṣurdaityadānavāḥ | ājagmuḥ patite tasmin sarvalokabhayāvahe || 47 ||
+78,48,ऊचुश्च सहिताः सर्वे देवगन्धर्वदानवाः । विज्वराः शान्तकलुषा ब्राह्मणा विचरन्त्विति ॥ ४८ ॥,ūcuśca sahitāḥ sarve devagandharvadānavāḥ | vijvarāḥ śāntakaluṣā brāhmaṇā vicarantviti || 48 ||
+78,49,ततो ऽभ्यनन्दन् संहृष्टाः समरे हरियूथपाः । तमप्रतिबलं दृष्ट्वा हतं नैरृतपुंगवम् ॥ ४९ ॥,tato'bhyanandan saṃhṛṣṭāḥ samare hariyūthapāḥ | tamapratibalaṃ dṛṣṭvā hataṃ nairṛtapuṃgavam || 49 ||
+78,50,विभीषणो हनूमांश्च जाम्बवांश्चर्क्षयूथपः । विजयेनाभिनन्दन्तस्तुष्टुवुश्चापि लक्ष्मणम् ॥ ५० ॥,vibhīṣaṇo hanūmāṃśca jāmbavāṃścarkṣayūthapaḥ | vijayenābhinandantastuṣṭuvuścāpi lakṣmaṇam || 50 ||
+78,51,क्ष्वेडन्तश्च नदन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः । लब्धलक्षा रघुसुतं परिवार्योपतस्थिरे ॥ ५१ ॥,kṣveḍantaśca nadantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ | labdhalakṣā raghusutaṃ parivāryopatasthire || 51 ||
+78,52,लाङ्गूलानि प्रविध्यन्तः स्फोटयन्तश्च वानराः । लक्ष्मणो जयतीत्येवं वाक्यं व्यश्रावयंस्तदा ॥ ५२ ॥,lāṅgūlāni pravidhyantaḥ sphoṭayantaśca vānarāḥ | lakṣmaṇo jayatītyevaṃ vākyaṃ vyaśrāvayaṃstadā || 52 ||
+78,53,अन्योन्यं च समाश्लिष्य कपयो हृष्टमानसाः । चक्रुरुच्चावचगुणा राघवाश्रयजाः कथाः ॥ ५३ ॥,anyonyaṃ ca samāśliṣya kapayo hṛṣṭamānasāḥ | cakruruccāvacaguṇā rāghavāśrayajāḥ kathāḥ || 53 ||
+78,54,तदसुकरमथाभिवीक्ष्य हृष्टाः प्रियसुहृदो युधि लक्ष्मणस्य कर्म । परममुपलभन्मनःप्रहर्षं विनिहतमिन्द्ररिपुं निशम्य देवाः ॥ ५४ ॥,tadasukaramathābhivīkṣya hṛṣṭāḥ priyasuhṛdo yudhi lakṣmaṇasya karma | paramamupalabhanmanaḥpraharṣaṃ vinihatamindraripuṃ niśamya devāḥ || 54 ||
+79,1,रुधिरक्लिन्नगात्रस्तु लक्ष्मणः शुभलक्षणः । बभूव हृष्टस्तं हत्वा शक्रजेतारमाहवे ॥ १ ॥,rudhiraklinnagātrastu lakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ | babhūva hṛṣṭastaṃ hatvā śakrajetāramāhave || 1 ||
+79,2,ततः स जाम्बवन्तं च हनूमन्तं च वीर्यवान् । संनिवर्त्य महातेजास्तांश्च सर्वान् वनौकसः ॥ २ ॥,tataḥ sa jāmbavantaṃ ca hanūmantaṃ ca vīryavān | saṃnivartya mahātejāstāṃśca sarvān vanaukasaḥ || 2 ||
+79,3,आजगाम ततः शीघ्रं यत्र सुग्रीवराघवौ । विभीषणमवष्टभ्य हनूमन्तं च लक्ष्मणः ॥ ३ ॥,ājagāma tataḥ śīghraṃ yatra sugrīvarāghavau | vibhīṣaṇamavaṣṭabhya hanūmantaṃ ca lakṣmaṇaḥ || 3 ||
+79,4,ततो राममभिक्रम्य सौमित्रिरभिवाद्य च । तस्थौ भ्रातृसमीपस्थः शक्रस्येन्द्रानुजो यथा । आचचक्षे तदा वीरो घोरमिन्द्रजितो वधम् ॥ ४ ॥,tato rāmamabhikramya saumitrirabhivādya ca | tasthau bhrātṛsamīpasthaḥ śakrasyendrānujo yathā | ācacakṣe tadā vīro ghoramindrajito vadham || 4 ||
+79,5,रावणस्तु शिरश्छिन्नं लक्ष्मणेन महात्मना । न्यवेदयत रामाय तदा हृष्टो विभीषणः ॥ ५ ॥,rāvaṇastu śiraśchinnaṃ lakṣmaṇena mahātmanā | nyavedayata rāmāya tadā hṛṣṭo vibhīṣaṇaḥ || 5 ||
+79,6,उपवेश्य तमुत्सङ्गे परिष्वज्यावपीडितम् । मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय भूयः संस्पृश्य च त्वरन् । उवाच लक्ष्मणं वाक्यमाश्वास्य पुरुषर्षभः ॥ ६ ॥,upaveśya tamutsaṅge pariṣvajyāvapīḍitam | mūrdhni cainamupāghrāya bhūyaḥ saṃspṛśya ca tvaran | uvāca lakṣmaṇaṃ vākyamāśvāsya puruṣarṣabhaḥ || 6 ||
+79,7,कृतं परमकल्याणं कर्म दुष्करकारिणा । निरमित्रः कृतो ऽस्म्यद्य निर्यास्यति हि रावणः । बलव्यूहेन महता श्रुत्वा पुत्रं निपातितम् ॥ ७ ॥,kṛtaṃ paramakalyāṇaṃ karma duṣkarakāriṇā | niramitraḥ kṛto'smyadya niryāsyati hi rāvaṇaḥ | balavyūhena mahatā śrutvā putraṃ nipātitam || 7 ||
+79,8,तं पुत्रवधसंतप्तं निर्यान्तं राक्षसाधिपम् । बलेनावृत्य महता निहनिष्यामि दुर्जयम् ॥ ८ ॥,taṃ putravadhasaṃtaptaṃ niryāntaṃ rākṣasādhipam | balenāvṛtya mahatā nihaniṣyāmi durjayam || 8 ||
+79,9,त्वया लक्ष्मण नाथेन सीता च पृथिवी च मे । न दुष्प्रापा हते त्वद्य शक्रजेतरि चाहवे ॥ ९ ॥,tvayā lakṣmaṇa nāthena sītā ca pṛthivī ca me | na duṣprāpā hate tvadya śakrajetari cāhave || 9 ||
+79,10,स तं भ्रातरमाश्वास्य पारिष्वज्य च राघवः । रामः सुषेणं मुदितः समाभाष्येदमब्रवीत् ॥ १० ॥,sa taṃ bhrātaramāśvāsya pāriṣvajya ca rāghavaḥ | rāmaḥ suṣeṇaṃ muditaḥ samābhāṣyedamabravīt || 10 ||
+79,11,सशल्यो ऽयं महाप्राज्ञः सौमित्रिर्मित्रवत्सलः । यथा भवति सुस्वस्थस्तथा त्वं समुपाचर । विशल्यः क्रियतां क्षिप्रं सौमित्रिः सविभीषणः ॥ ११ ॥,saśalyo'yaṃ mahāprājñaḥ saumitrirmitravatsalaḥ | yathā bhavati susvasthastathā tvaṃ samupācara | viśalyaḥ kriyatāṃ kṣipraṃ saumitriḥ savibhīṣaṇaḥ || 11 ||
+79,12,कृष वानरसैन्यानां शूराणां द्रुमयोधिनाम् । ये चान्ये ऽत्र च युध्यन्तः सशल्या व्रणिनस्तथा । ते ऽपि सर्वे प्रयत्नेन क्रियन्तां सुखिनस्त्वया ॥ १२ ॥,kṛṣa vānarasainyānāṃ śūrāṇāṃ drumayodhinām | ye cānye'tra ca yudhyantaḥ saśalyā vraṇinastathā | te'pi sarve prayatnena kriyantāṃ sukhinastvayā || 12 ||
+79,13,एवमुक्तः स रामेण महात्मा हरियूथपः । लक्ष्मणाय ददौ नस्तः सुषेणः परमौषधम् ॥ १३ ॥,evamuktaḥ sa rāmeṇa mahātmā hariyūthapaḥ | lakṣmaṇāya dadau nastaḥ suṣeṇaḥ paramauṣadham || 13 ||
+79,14,स तस्य गन्धमाघ्राय विशल्यः समपद्यत । तदा निर्वेदनश्चैव संरूढव्रण एव च ॥ १४ ॥,sa tasya gandhamāghrāya viśalyaḥ samapadyata | tadā nirvedanaścaiva saṃrūḍhavraṇa eva ca || 14 ||
+79,15,विभीषण मुखानां च सुहृदां राघवाज्ञया । सर्ववानरमुख्यानां चिकित्सां स तदाकरोत् ॥ १५ ॥,vibhīṣaṇa mukhānāṃ ca suhṛdāṃ rāghavājñayā | sarvavānaramukhyānāṃ cikitsāṃ sa tadākarot || 15 ||
+79,16,ततः प्रकृतिमापन्नो हृतशल्यो गतव्यथः । सौमित्रिर्मुदितस्तत्र क्षणेन विगतज्वरः ॥ १६ ॥,tataḥ prakṛtimāpanno hṛtaśalyo gatavyathaḥ | saumitrirmuditastatra kṣaṇena vigatajvaraḥ || 16 ||
+79,17,तथैव रामः प्लवगाधिपस्तदा विभीषणश्चर्क्षपतिश्च जाम्बवान् । अवेक्ष्य सौमित्रिमरोगमुत्थितं मुदा ससैन्यः सुचिरं जहर्षिरे ॥ १७ ॥,tathaiva rāmaḥ plavagādhipastadā vibhīṣaṇaścarkṣapatiśca jāmbavān | avekṣya saumitrimarogamutthitaṃ mudā sasainyaḥ suciraṃ jaharṣire || 17 ||
+79,18,अपूजयत् कर्म स लक्ष्मणस्य सुदुष्करं दाशरथिर्महात्मा । हृष्टा बभूवुर्युधि यूथपेन्द्रा निशम्य तं शक्रजितं निपातितम् ॥ १८ ॥,apūjayat karma sa lakṣmaṇasya suduṣkaraṃ dāśarathirmahātmā | hṛṣṭā babhūvuryudhi yūthapendrā niśamya taṃ śakrajitaṃ nipātitam || 18 ||
+80,1,ततः पौलस्त्य सचिवाः श्रुत्वा चेन्द्रजितं हतम् । आचचक्षुरभिज्ञाय दशग्रीवाय सव्यथाः ॥ १ ॥,tataḥ paulastya sacivāḥ śrutvā cendrajitaṃ hatam | ācacakṣurabhijñāya daśagrīvāya savyathāḥ || 1 ||
+80,2,युद्धे हतो महाराज लक्ष्मणेन तवात्मजः । विभीषणसहायेन मिषतां नो महाद्युते ॥ २ ॥,yuddhe hato mahārāja lakṣmaṇena tavātmajaḥ | vibhīṣaṇasahāyena miṣatāṃ no mahādyute || 2 ||
+80,3,शूरः शूरेण संगम्य संयुगेष्वपराजितः । लक्ष्णनेन हतः शूरः पुत्रस्ते विबुधेन्द्रजित् ॥ ३ ॥,śūraḥ śūreṇa saṃgamya saṃyugeṣvaparājitaḥ | lakṣṇanena hataḥ śūraḥ putraste vibudhendrajit || 3 ||
+80,4,स तं प्रतिभयं श्रुत्वा वधं पुत्रस्य दारुणम् । घोरमिन्द्रजितः संख्ये कश्मलं प्राविशन्महत् ॥ ४ ॥,sa taṃ pratibhayaṃ śrutvā vadhaṃ putrasya dāruṇam | ghoramindrajitaḥ saṃkhye kaśmalaṃ prāviśanmahat || 4 ||
+80,5,उपलभ्य चिरात् संज्ञां राजा राक्षसपुंगवः । पुत्रशोकार्दितो दीनो विललापाकुलेन्द्रियः ॥ ५ ॥,upalabhya cirāt saṃjñāṃ rājā rākṣasapuṃgavaḥ | putraśokārdito dīno vilalāpākulendriyaḥ || 5 ||
+80,6,हा राक्षसचमूमुख्य मम वत्स महारथ । जित्वेन्द्रं कथमद्य त्वं लक्ष्मणस्य वशं गतः ॥ ६ ॥,hā rākṣasacamūmukhya mama vatsa mahāratha | jitvendraṃ kathamadya tvaṃ lakṣmaṇasya vaśaṃ gataḥ || 6 ||
+80,7,ननु त्वमिषुभिः क्रुद्धो भिन्द्याः कालान्तकावपि । मन्दरस्यापि शृङ्गाणि किं पुनर्लक्ष्मणं रणे ॥ ७ ॥,nanu tvamiṣubhiḥ kruddho bhindyāḥ kālāntakāvapi | mandarasyāpi śṛṅgāṇi kiṃ punarlakṣmaṇaṃ raṇe || 7 ||
+80,8,अद्य वैवस्वतो राजा भूयो बहुमतो मम । येनाद्य त्वं महाबाहो संयुक्तः कालधर्मणा ॥ ८ ॥,adya vaivasvato rājā bhūyo bahumato mama | yenādya tvaṃ mahābāho saṃyuktaḥ kāladharmaṇā || 8 ||
+80,9,एष पन्थाः सुयोधानां सर्वामरगणेष्वपि । यः कृते हन्यते भर्तुः स पुमान् स्वर्गमृच्छति ॥ ९ ॥,eṣa panthāḥ suyodhānāṃ sarvāmaragaṇeṣvapi | yaḥ kṛte hanyate bhartuḥ sa pumān svargamṛcchati || 9 ||
+80,10,अद्य देवगणाः सर्वे लोकपालास्तथर्षयः । हतमिन्द्रजितं दृष्ट्वा सुखं स्वप्स्यन्ति निर्भयाः ॥ १० ॥,adya devagaṇāḥ sarve lokapālāstatharṣayaḥ | hatamindrajitaṃ dṛṣṭvā sukhaṃ svapsyanti nirbhayāḥ || 10 ||
+80,11,अद्य लोकास्त्रयः कृत्स्नाः पृथिवी च सकानना । एकेनेन्द्रजिता हीना शूण्येव प्रतिभाति मे ॥ ११ ॥,adya lokāstrayaḥ kṛtsnāḥ pṛthivī ca sakānanā | ekenendrajitā hīnā śūṇyeva pratibhāti me || 11 ||
+80,12,अद्य नैरृतकन्यायां श्रोष्याम्यन्तःपुरे रवम् । करेणुसंघस्य यथा निनादं गिरिगह्वरे ॥ १२ ॥,adya nairṛtakanyāyāṃ śroṣyāmyantaḥpure ravam | kareṇusaṃghasya yathā ninādaṃ girigahvare || 12 ||
+80,13,यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परंतप । मातरं मां च भार्यां च क्व गतो ऽसि विहाय नः ॥ १३ ॥,yauvarājyaṃ ca laṅkāṃ ca rakṣāṃsi ca paraṃtapa | mātaraṃ māṃ ca bhāryāṃ ca kva gato'si vihāya naḥ || 13 ||
+80,14,मम नाम त्वया वीर गतस्य यमसादनम् । प्रेतकार्याणि कार्याणि विपरीते हि वर्तसे ॥ १४ ॥,mama nāma tvayā vīra gatasya yamasādanam | pretakāryāṇi kāryāṇi viparīte hi vartase || 14 ||
+80,15,स त्वं जीवति सुग्रीवे राघवे च सलक्ष्मणे । मम शल्यमनुद्धृत्य क्व गतो ऽसि विहाय नः ॥ १५ ॥,sa tvaṃ jīvati sugrīve rāghave ca salakṣmaṇe | mama śalyamanuddhṛtya kva gato'si vihāya naḥ || 15 ||
+80,16,एवमादिविलापार्तं रावणं राक्षसाधिपम् । आविवेश महान् कोपः पुत्रव्���सनसंभवः ॥ १६ ॥,evamādivilāpārtaṃ rāvaṇaṃ rākṣasādhipam | āviveśa mahān kopaḥ putravyasanasaṃbhavaḥ || 16 ||
+80,17,घोरं प्रकृत्या रूपं तत्तस्य क्रोधाग्निमूर्छितम् । बभूव रूपं रुद्रस्य क्रुद्धस्येव दुरासदम् ॥ १७ ॥,ghoraṃ prakṛtyā rūpaṃ tattasya krodhāgnimūrchitam | babhūva rūpaṃ rudrasya kruddhasyeva durāsadam || 17 ||
+80,18,तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नस्रबिन्दवः । दीप्ताभ्यामिव दीपाभ्यां सार्चिषः स्नेहबिन्दवः ॥ १८ ॥,tasya kruddhasya netrābhyāṃ prāpatannasrabindavaḥ | dīptābhyāmiva dīpābhyāṃ sārciṣaḥ snehabindavaḥ || 18 ||
+80,19,दन्तान् विदशतस्तस्य श्रूयते दशनस्वनः । यन्त्रस्यावेष्ट्यमानस्य महतो दानवैरिव ॥ १९ ॥,dantān vidaśatastasya śrūyate daśanasvanaḥ | yantrasyāveṣṭyamānasya mahato dānavairiva || 19 ||
+80,20,कालाग्निरिव संक्रुद्धो यां यां दिशमवैक्षत । तस्यां तस्यां भयत्रस्ता राक्षसाः संनिलिल्यिरे ॥ २० ॥,kālāgniriva saṃkruddho yāṃ yāṃ diśamavaikṣata | tasyāṃ tasyāṃ bhayatrastā rākṣasāḥ saṃnililyire || 20 ||
+80,21,तमन्तकमिव क्रुद्धं चराचरचिखादिषुम् । वीक्षमाणं दिशः सर्वा राक्षसा नोपचक्रमुः ॥ २१ ॥,tamantakamiva kruddhaṃ carācaracikhādiṣum | vīkṣamāṇaṃ diśaḥ sarvā rākṣasā nopacakramuḥ || 21 ||
+80,22,ततः परमसंक्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः । अब्रवीद् रक्षसां मध्ये संस्तम्भयिषुराहवे ॥ २२ ॥,tataḥ paramasaṃkruddho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | abravīd rakṣasāṃ madhye saṃstambhayiṣurāhave || 22 ||
+80,23,मया वर्षसहस्राणि चरित्वा दुश्चरं तपः । तेषु तेष्ववकाशेषु स्वयम्भूः परितोषितः ॥ २३ ॥,mayā varṣasahasrāṇi caritvā duścaraṃ tapaḥ | teṣu teṣvavakāśeṣu svayambhūḥ paritoṣitaḥ || 23 ||
+80,24,तस्यैव तपसो व्युष्ट्या प्रसादाच्च स्वयम्भुवः । नासुरेभ्यो न देवेभ्यो भयं मम कदा चन ॥ २४ ॥,tasyaiva tapaso vyuṣṭyā prasādācca svayambhuvaḥ | nāsurebhyo na devebhyo bhayaṃ mama kadā cana || 24 ||
+80,25,कवचं ब्रह्मदत्तं मे यदादित्यसमप्रभम् । देवासुरविमर्देषु न भिन्नं वज्रशक्तिभिः ॥ २५ ॥,kavacaṃ brahmadattaṃ me yadādityasamaprabham | devāsuravimardeṣu na bhinnaṃ vajraśaktibhiḥ || 25 ||
+80,26,तेन मामद्य संयुक्तं रथस्थमिह संयुगे । प्रतीयात् को ऽद्य मामाजौ साक्षादपि पुरंदरः ॥ २६ ॥,tena māmadya saṃyuktaṃ rathasthamiha saṃyuge | pratīyāt ko'dya māmājau sākṣādapi puraṃdaraḥ || 26 ||
+80,27,यत्तदाभिप्रसन्नेन सशरं कार्मुकं महत् । देवासुरविमर्देषु मम दत्तं स्वयम्भुवा ॥ २७ ॥,yattadābhiprasannena saśaraṃ kārmukaṃ mahat | devāsuravimardeṣu mama dattaṃ svayambhuvā || 27 ||
+80,28,अद्य तूर्यशतैर्भीमं धनुरुत्थाप्यतां महत् । रामलक्ष्मणयोरेव वधाय परमाहवे ॥ २८ ॥,adya tūryaśatairbhīmaṃ dhanurutthāpyatāṃ mahat | rāmalakṣmaṇayoreva vadhāya paramāhave || 28 ||
+80,29,स पुत्रवधसंतप्तः शूरः क्रोधवशं गतः । समीक्ष्य रावणो बुद्ध्या सीतां हन्तुं व्यवस्यत ॥ २९ ॥,sa putravadhasaṃtaptaḥ śūraḥ krodhavaśaṃ gataḥ | samīkṣya rāvaṇo buddhyā sītāṃ hantuṃ vyavasyata || 29 ||
+80,30,प्रत्यवेक्ष्य तु ताम्राक्षः सुघोरो घोरदर्शनान् । दीनो दीनस्वर��न् सर्वांस्तानुवाच निशाचरान् ॥ ३० ॥,pratyavekṣya tu tāmrākṣaḥ sughoro ghoradarśanān | dīno dīnasvarān sarvāṃstānuvāca niśācarān || 30 ||
+80,31,मायया मम वत्सेन वञ्चनार्थं वनौकसाम् । किं चिदेव हतं तत्र सीतेयमिति दर्शितम् ॥ ३१ ॥,māyayā mama vatsena vañcanārthaṃ vanaukasām | kiṃ cideva hataṃ tatra sīteyamiti darśitam || 31 ||
+80,32,तदिदं सत्यमेवाहं करिष्ये प्रियमात्मनः । वैदेहीं नाशयिष्यामि क्षत्रबन्धुमनुव्रताम् । इत्येवमुक्त्वा सचिवान् खड्गमाशु परामृशत् ॥ ३२ ॥,tadidaṃ satyamevāhaṃ kariṣye priyamātmanaḥ | vaidehīṃ nāśayiṣyāmi kṣatrabandhumanuvratām | ityevamuktvā sacivān khaḍgamāśu parāmṛśat || 32 ||
+80,33,उद्धृत्य गुणसंपन्नं विमलाम्बरवर्चसं । निष्पपात स वेगेन सभायाः सचिवैर्वृतः ॥ ३३ ॥,uddhṛtya guṇasaṃpannaṃ vimalāmbaravarcasaṃ | niṣpapāta sa vegena sabhāyāḥ sacivairvṛtaḥ || 33 ||
+80,34,रावणः पुत्रशोकेन भृशमाकुलचेतनः । संक्रुद्धः खड्गमादाय सहसा यत्र मैथिली ॥ ३४ ॥,rāvaṇaḥ putraśokena bhṛśamākulacetanaḥ | saṃkruddhaḥ khaḍgamādāya sahasā yatra maithilī || 34 ||
+80,35,व्रजन्तं राक्षसं प्रेक्ष्य सिंहनादं प्रचुक्रुशुः । ऊचुश्चान्योन्यमाश्लिष्य संक्रुद्धं प्रेक्ष्य राक्षसाः ॥ ३५ ॥,vrajantaṃ rākṣasaṃ prekṣya siṃhanādaṃ pracukruśuḥ | ūcuścānyonyamāśliṣya saṃkruddhaṃ prekṣya rākṣasāḥ || 35 ||
+80,36,अद्यैनं ताव् उभौ दृष्ट्वा भ्रातरौ प्रव्यथिष्यतः । लोकपाला हि चत्वारः क्रुद्धेनानेन निर्जिताः । बहवः शत्रवश्चान्ये संयुगेष्वभिपातिताः ॥ ३६ ॥,adyainaṃ tāv ubhau dṛṣṭvā bhrātarau pravyathiṣyataḥ | lokapālā hi catvāraḥ kruddhenānena nirjitāḥ | bahavaḥ śatravaścānye saṃyugeṣvabhipātitāḥ || 36 ||
+80,37,तेषां संजल्पमानानामशोकवनिकां गताम् । अभिदुद्राव वैदेहीं रावणः क्रोधमूर्छितः ॥ ३७ ॥,teṣāṃ saṃjalpamānānāmaśokavanikāṃ gatām | abhidudrāva vaidehīṃ rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ || 37 ||
+80,38,वार्यमाणः सुसंक्रुद्धः सुहृद्भिर्हितबुद्धिभिः । अभ्यधावत संक्रुद्धः खे ग्रहो रोहिणीमिव ॥ ३८ ॥,vāryamāṇaḥ susaṃkruddhaḥ suhṛdbhirhitabuddhibhiḥ | abhyadhāvata saṃkruddhaḥ khe graho rohiṇīmiva || 38 ||
+80,39,मैथिली रक्ष्यमाणा तु राक्षसीभिरनिन्दिता । ददर्श राक्षसं क्रुद्धं निस्त्रिंशवरधारिणम् ॥ ३९ ॥,maithilī rakṣyamāṇā tu rākṣasībhiraninditā | dadarśa rākṣasaṃ kruddhaṃ nistriṃśavaradhāriṇam || 39 ||
+80,40,तं निशाम्य सनिस्त्रिंशं व्यथिता जनकात्मजा । निवार्यमाणं बहुशः सुहृद्भिरनिवर्तिनम् ॥ ४० ॥,taṃ niśāmya sanistriṃśaṃ vyathitā janakātmajā | nivāryamāṇaṃ bahuśaḥ suhṛdbhiranivartinam || 40 ||
+80,41,यथायं मामभिक्रुद्धः समभिद्रवति स्वयम् । वधिष्यति सनाथां मामनाथामिव दुर्मतिः ॥ ४१ ॥,yathāyaṃ māmabhikruddhaḥ samabhidravati svayam | vadhiṣyati sanāthāṃ māmanāthāmiva durmatiḥ || 41 ||
+80,42,बहुशश्चोदयामास भर्तारं मामनुव्रताम् । भार्या भव रमस्येति प्रत्याख्यातो ऽभवन्मया ॥ ४२ ॥,bahuśaścodayāmāsa bhartāraṃ māmanuvratām | bhāryā bhava ramasyeti pratyākhyāto'bhavanmayā || 42 ||
+80,43,सो ऽयं मामनुपस्थानाद्��्यक्तं नैराश्यमागतः । क्रोधमोहसमाविष्टो निहन्तुं मां समुद्यतः ॥ ४३ ॥,so'yaṃ māmanupasthānādvyaktaṃ nairāśyamāgataḥ | krodhamohasamāviṣṭo nihantuṃ māṃ samudyataḥ || 43 ||
+80,44,अथ वा तौ नरव्याघ्रौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । मन्निमित्तमनार्येण समरे ऽद्य निपातितौ । अहो धिन्मन्निमित्तो ऽयं विनाशो राजपुत्रयोः ॥ ४४ ॥,atha vā tau naravyāghrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau | mannimittamanāryeṇa samare'dya nipātitau | aho dhinmannimitto'yaṃ vināśo rājaputrayoḥ || 44 ||
+80,45,हनूमतो हि तद्वाक्यं न कृतं क्षुद्रया मया । यद्यहं तस्य पृष्ठेन तदायासमनिन्दिता । नाद्यैवमनुशोचेयं भर्तुरङ्कगता सती ॥ ४५ ॥,hanūmato hi tadvākyaṃ na kṛtaṃ kṣudrayā mayā | yadyahaṃ tasya pṛṣṭhena tadāyāsamaninditā | nādyaivamanuśoceyaṃ bharturaṅkagatā satī || 45 ||
+80,46,मन्ये तु हृदयं तस्याः कौसल्यायाः फलिष्यति । एकपुत्रा यदा पुत्रं विनष्टं श्रोष्यते युधि ॥ ४६ ॥,manye tu hṛdayaṃ tasyāḥ kausalyāyāḥ phaliṣyati | ekaputrā yadā putraṃ vinaṣṭaṃ śroṣyate yudhi || 46 ||
+80,47,सा हि जन्म च बाल्यं च यौवनं च महात्मनः । धर्मकार्याणि रूपं च रुदती संस्रमिष्यति ॥ ४७ ॥,sā hi janma ca bālyaṃ ca yauvanaṃ ca mahātmanaḥ | dharmakāryāṇi rūpaṃ ca rudatī saṃsramiṣyati || 47 ||
+80,48,निराशा निहते पुत्रे दत्त्वा श्राद्धमचेतना । अग्निमारोक्ष्यते नूनमपो वापि प्रवेक्ष्यति ॥ ४८ ॥,nirāśā nihate putre dattvā śrāddhamacetanā | agnimārokṣyate nūnamapo vāpi pravekṣyati || 48 ||
+80,49,धिगस्तु कुब्जामसतीं मन्थरां पापनिश्चयाम् । यन्निमित्तमिदं दुःखं कौसल्या प्रतिपत्स्यते ॥ ४९ ॥,dhigastu kubjāmasatīṃ mantharāṃ pāpaniścayām | yannimittamidaṃ duḥkhaṃ kausalyā pratipatsyate || 49 ||
+80,50,इत्येवं मैथिलीं दृष्ट्वा विलपन्तीं तपस्विनीम् । रोहिणीमिव चन्द्रेण विना ग्रहवशं गताम् ॥ ५० ॥,ityevaṃ maithilīṃ dṛṣṭvā vilapantīṃ tapasvinīm | rohiṇīmiva candreṇa vinā grahavaśaṃ gatām || 50 ||
+80,51,सुपार्श्वो नाम मेधावी रावणं राक्षसेश्वरम् । निवार्यमाणं सचिवैरिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५१ ॥,supārśvo nāma medhāvī rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram | nivāryamāṇaṃ sacivairidaṃ vacanamabravīt || 51 ||
+80,52,कथं नाम दशग्रीव साक्षाद्वैश्रवणानुज । हन्तुमिच्छसि वैदेहीं क्रोधाद्धर्ममपास्य हि ॥ ५२ ॥,kathaṃ nāma daśagrīva sākṣādvaiśravaṇānuja | hantumicchasi vaidehīṃ krodhāddharmamapāsya hi || 52 ||
+80,53,वेद विद्याव्रत स्नातः स्वधर्मनिरतः सदा । स्त्रियाः कस्माद्वधं वीर मन्यसे राक्षसेश्वर ॥ ५३ ॥,veda vidyāvrata snātaḥ svadharmanirataḥ sadā | striyāḥ kasmādvadhaṃ vīra manyase rākṣaseśvara || 53 ||
+80,54,मैथिलीं रूपसंपन्नां प्रत्यवेक्षस्व पार्थिव । त्वमेव तु सहास्माभी राघवे क्रोधमुत्सृज ॥ ५४ ॥,maithilīṃ rūpasaṃpannāṃ pratyavekṣasva pārthiva | tvameva tu sahāsmābhī rāghave krodhamutsṛja || 54 ||
+80,55,अभ्युत्थानं त्वमद्यैव कृष्णपक्षचतुर्दशीम् । कृत्वा निर्याह्यमावास्यां विजयाय बलैर्वृतः ॥ ५५ ॥,abhyutthānaṃ tvamadyaiva kṛṣṇapakṣacaturdaśīm | kṛtvā niryāhyamāvāsyāṃ vijayāya balairvṛtaḥ || 55 ||
+80,56,शूरो धीमान् रथी खड्गी रथप्रवरमास्थितः । हत्वा दाशरथिं रामं भवान्प्राप्स्यति मैथिलीम् ॥ ५६ ॥,śūro dhīmān rathī khaḍgī rathapravaramāsthitaḥ | hatvā dāśarathiṃ rāmaṃ bhavānprāpsyati maithilīm || 56 ||
+80,57,स तद्दुरात्मा सुहृदा निवेदितं वचः सुधर्म्यं प्रतिगृह्य रावणः । गृहं जगामाथ ततश्च वीर्यवान्पुनः सभां च प्रययौ सुहृद्वृतः ॥ ५७ ॥,sa taddurātmā suhṛdā niveditaṃ vacaḥ sudharmyaṃ pratigṛhya rāvaṇaḥ | gṛhaṃ jagāmātha tataśca vīryavānpunaḥ sabhāṃ ca prayayau suhṛdvṛtaḥ || 57 ||
+81,1,स प्रविश्य सभां राजा दीनः परमदुःखितः । निषसादासने मुख्ये सिंहः क्रुद्ध इव श्वसन् ॥ १ ॥,sa praviśya sabhāṃ rājā dīnaḥ paramaduḥkhitaḥ | niṣasādāsane mukhye siṃhaḥ kruddha iva śvasan || 1 ||
+81,2,अब्रवीच्च तदा सर्वान्बलमुख्यान्महाबलः । रावणः प्राञ्जलीन् वाक्यं पुत्रव्यसनकर्शितः ॥ २ ॥,abravīcca tadā sarvānbalamukhyānmahābalaḥ | rāvaṇaḥ prāñjalīn vākyaṃ putravyasanakarśitaḥ || 2 ||
+81,3,सर्वे भवन्तः सर्वेण हस्त्यश्वेन समावृताः । निर्यान्तु रथसंघैश्च पादातैश्चोपशोभिताः ॥ ३ ॥,sarve bhavantaḥ sarveṇa hastyaśvena samāvṛtāḥ | niryāntu rathasaṃghaiśca pādātaiścopaśobhitāḥ || 3 ||
+81,4,एकं रामं परिक्षिप्य समरे हन्तुमर्हथ । प्रहृष्टा शरवर्षेण प्रावृट्काल इवाम्बुदाः ॥ ४ ॥,ekaṃ rāmaṃ parikṣipya samare hantumarhatha | prahṛṣṭā śaravarṣeṇa prāvṛṭkāla ivāmbudāḥ || 4 ||
+81,5,अथ वाहं शरैर् तीक्ष्णैर्भिन्नगात्रं महारणे । भवद्भिः श्वो निहन्तास्मि रामं लोकस्य पश्यतः ॥ ५ ॥,atha vāhaṃ śarair tīkṣṇairbhinnagātraṃ mahāraṇe | bhavadbhiḥ śvo nihantāsmi rāmaṃ lokasya paśyataḥ || 5 ||
+81,6,इत्येवं राक्षसेन्द्रस्य वाक्यमादाय राक्षसाः । निर्ययुस्ते रथैः शीघ्रं नागानीकैश्च संवृताः ॥ ६ ॥,ityevaṃ rākṣasendrasya vākyamādāya rākṣasāḥ | niryayuste rathaiḥ śīghraṃ nāgānīkaiśca saṃvṛtāḥ || 6 ||
+81,7,स संग्रामो महाभीमः सूर्यस्योदयनं प्रति । रक्षसां वानराणां च तुमुलः समपद्यत ॥ ७ ॥,sa saṃgrāmo mahābhīmaḥ sūryasyodayanaṃ prati | rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca tumulaḥ samapadyata || 7 ||
+81,8,ते गदाभिर्विचित्राभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः । अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तदा वानरराक्षसाः ॥ ८ ॥,te gadābhirvicitrābhiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśvadhaiḥ | anyonyaṃ samare jaghnustadā vānararākṣasāḥ || 8 ||
+81,9,मातंगरथकूलस्य वाजिमत्स्या ध्वजद्रुमाः । शरीरसंघाटवहाः प्रसस्रुः शोणितापगाः ॥ ९ ॥,mātaṃgarathakūlasya vājimatsyā dhvajadrumāḥ | śarīrasaṃghāṭavahāḥ prasasruḥ śoṇitāpagāḥ || 9 ||
+81,10,ध्वजवर्मरथानश्वान्नानाप्रहरणानि च । आप्लुत्याप्लुत्य समरे वानरेन्द्रा बभञ्जिरे ॥ १० ॥,dhvajavarmarathānaśvānnānāpraharaṇāni ca | āplutyāplutya samare vānarendrā babhañjire || 10 ||
+81,11,केशान् कर्णललाटांश्च नासिकाश्च प्लवंगमाः । रक्षसां दशनैस्तीक्ष्णैर्नखैश्चापि व्यकर्तयन् ॥ ११ ॥,keśān karṇalalāṭāṃśca nāsikāśca plavaṃgamāḥ | rakṣasāṃ daśanaistīkṣṇairnakhaiścāpi vyakartayan || 11 ||
+81,12,एकैकं राक्षसं संख्ये शतं वानरपुंगव���ः । अभ्यधावन्त फलिनं वृक्षं शकुनयो यथा ॥ १२ ॥,ekaikaṃ rākṣasaṃ saṃkhye śataṃ vānarapuṃgavāḥ | abhyadhāvanta phalinaṃ vṛkṣaṃ śakunayo yathā || 12 ||
+81,13,तथा गदाभिर्गुर्वीभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः । निर्जघ्नुर्वानरान् घोरान् राक्षसाः पर्वतोपमाः ॥ १३ ॥,tathā gadābhirgurvībhiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśvadhaiḥ | nirjaghnurvānarān ghorān rākṣasāḥ parvatopamāḥ || 13 ||
+81,14,राक्षसैर्वध्यमानानां वानराणां महाचमूः । शरण्यं शरणं याता रामं दशरथात्मजम् ॥ १४ ॥,rākṣasairvadhyamānānāṃ vānarāṇāṃ mahācamūḥ | śaraṇyaṃ śaraṇaṃ yātā rāmaṃ daśarathātmajam || 14 ||
+81,15,ततो रामो महातेजा धनुरादाय वीर्यवान् । प्रविश्य राक्षसं सैन्यं शरवर्षं ववर्ष ह ॥ १५ ॥,tato rāmo mahātejā dhanurādāya vīryavān | praviśya rākṣasaṃ sainyaṃ śaravarṣaṃ vavarṣa ha || 15 ||
+81,16,प्रविष्टं तु तदा रामं मेघाः सूर्यमिवाम्बरे । नाभिजग्मुर्महाघोरं निर्दहन्तं शराग्निना ॥ १६ ॥,praviṣṭaṃ tu tadā rāmaṃ meghāḥ sūryamivāmbare | nābhijagmurmahāghoraṃ nirdahantaṃ śarāgninā || 16 ||
+81,17,कृतान्येव सुघोराणि रामेण रजनीचराः । रणे रामस्य ददृशुः कर्माण्यसुकराणि च ॥ १७ ॥,kṛtānyeva sughorāṇi rāmeṇa rajanīcarāḥ | raṇe rāmasya dadṛśuḥ karmāṇyasukarāṇi ca || 17 ||
+81,18,चालयन्तं महानीकं विधमन्तं महारथान् । ददृशुस्ते न वै रामं वातं वनगतं यथा ॥ १८ ॥,cālayantaṃ mahānīkaṃ vidhamantaṃ mahārathān | dadṛśuste na vai rāmaṃ vātaṃ vanagataṃ yathā || 18 ||
+81,19,छिन्नं भिन्नं शरैर्दग्धं प्रभग्नं शस्त्रपीडितम् । बलं रामेण ददृशुर्न रमं शीघ्रकारिणम् ॥ १९ ॥,chinnaṃ bhinnaṃ śarairdagdhaṃ prabhagnaṃ śastrapīḍitam | balaṃ rāmeṇa dadṛśurna ramaṃ śīghrakāriṇam || 19 ||
+81,20,प्रहरन्तं शरीरेषु न ते पश्यन्ति राघवम् । इन्द्रियार्थेषु तिष्ठन्तं भूतात्मानमिव प्रजाः ॥ २० ॥,praharantaṃ śarīreṣu na te paśyanti rāghavam | indriyārtheṣu tiṣṭhantaṃ bhūtātmānamiva prajāḥ || 20 ||
+81,21,एष हन्ति गजानीकमेष हन्ति महारथान् । एष हन्ति शरैस्तीक्ष्णैः पदातीन् वाजिभिः सह ॥ २१ ॥,eṣa hanti gajānīkameṣa hanti mahārathān | eṣa hanti śaraistīkṣṇaiḥ padātīn vājibhiḥ saha || 21 ||
+81,22,इति ते राक्षसाः सर्वे रामस्य सदृशान् रणे । अन्योन्यकुपिता जघ्नुः सादृश्याद् राघवस्य ते ॥ २२ ॥,iti te rākṣasāḥ sarve rāmasya sadṛśān raṇe | anyonyakupitā jaghnuḥ sādṛśyād rāghavasya te || 22 ||
+81,23,न ते ददृशिरे रामं दहन्तमरिवाहिनीम् । मोहिताः परमास्त्रेण गान्धर्वेण महात्मना ॥ २३ ॥,na te dadṛśire rāmaṃ dahantamarivāhinīm | mohitāḥ paramāstreṇa gāndharveṇa mahātmanā || 23 ||
+81,24,ते तु रामसहस्राणि रणे पश्यन्ति राक्षसाः । पुनः पश्यन्ति काकुत्स्थमेकमेव महाहवे ॥ २४ ॥,te tu rāmasahasrāṇi raṇe paśyanti rākṣasāḥ | punaḥ paśyanti kākutsthamekameva mahāhave || 24 ||
+81,25,भ्रमन्तीं काञ्चनीं कोटिं कार्मुकस्य महात्मनः । अलातचक्रप्रतिमां ददृशुस्ते न राघवम् ॥ २५ ॥,bhramantīṃ kāñcanīṃ koṭiṃ kārmukasya mahātmanaḥ | alātacakrapratimāṃ dadṛśuste na rāghavam || 25 ||
+81,26,शरीरनाभि सत्त्वार्चिः शरी���ं नेमिकार्मुकम् । ज्याघोषतलनिर्घोषं तेजोबुद्धिगुणप्रभम् ॥ २६ ॥,śarīranābhi sattvārciḥ śarīraṃ nemikārmukam | jyāghoṣatalanirghoṣaṃ tejobuddhiguṇaprabham || 26 ||
+81,27,दिव्यास्त्रगुणपर्यन्तं निघ्नन्तं युधि राक्षसान् । ददृशू रामचक्रं तत् कालचक्रमिव प्रजाः ॥ २७ ॥,divyāstraguṇaparyantaṃ nighnantaṃ yudhi rākṣasān | dadṛśū rāmacakraṃ tat kālacakramiva prajāḥ || 27 ||
+81,28,अनीकं दशसाहस्रं रथानां वातरंहसाम् । अष्टादशसहस्राणि कुञ्जराणां तरस्विनाम् ॥ २८ ॥,anīkaṃ daśasāhasraṃ rathānāṃ vātaraṃhasām | aṣṭādaśasahasrāṇi kuñjarāṇāṃ tarasvinām || 28 ||
+81,29,चतुर्दशसहस्राणि सारोहाणां च वाजिनाम् । पूर्णे शतसहस्रे द्वे राक्षसानां पदातिनाम् ॥ २९ ॥,caturdaśasahasrāṇi sārohāṇāṃ ca vājinām | pūrṇe śatasahasre dve rākṣasānāṃ padātinām || 29 ||
+81,30,दिवसस्याष्टमे भागे शरैरग्निशिखोपमैः । हतान्येकेन रामेण रक्षसां कामरूपिणाम् ॥ ३० ॥,divasasyāṣṭame bhāge śarairagniśikhopamaiḥ | hatānyekena rāmeṇa rakṣasāṃ kāmarūpiṇām || 30 ||
+81,31,ते हताश्वा हतरथाः श्रान्ता विमथितध्वजाः । अभिपेतुः पुरीं लङ्कां हतशेषा निशाचराः ॥ ३१ ॥,te hatāśvā hatarathāḥ śrāntā vimathitadhvajāḥ | abhipetuḥ purīṃ laṅkāṃ hataśeṣā niśācarāḥ || 31 ||
+81,32,हतैर्गजपदात्यश्वैस्तद्बभूव रणाजिरम् । आक्रीडभूमी रुद्रस्य क्रुद्धस्येव पिनाकिनः ॥ ३२ ॥,hatairgajapadātyaśvaistadbabhūva raṇājiram | ākrīḍabhūmī rudrasya kruddhasyeva pinākinaḥ || 32 ||
+81,33,ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः । साधु साध्विति रामस्य तत् कर्म समपूजयन् ॥ ३३ ॥,tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ | sādhu sādhviti rāmasya tat karma samapūjayan || 33 ||
+81,34,अब्रवीच्च तदा रामः सुग्रीवं प्रत्यनन्तरम् । एतदस्त्रबलं दिव्यं मम वा त्र्यम्बकस्य वा ॥ ३४ ॥,abravīcca tadā rāmaḥ sugrīvaṃ pratyanantaram | etadastrabalaṃ divyaṃ mama vā tryambakasya vā || 34 ||
+81,35,निहत्य तां राक्षसवाहिनीं तु रामस्तदा शक्रसमो महात्मा । अस्त्रेषु शस्त्रेषु जितक्लमश्च संस्तूयते देवगणैः प्रहृष्टैः ॥ ३५ ॥,nihatya tāṃ rākṣasavāhinīṃ tu rāmastadā śakrasamo mahātmā | astreṣu śastreṣu jitaklamaśca saṃstūyate devagaṇaiḥ prahṛṣṭaiḥ || 35 ||
+82,1,तानि नागसहस्राणि सारोहाणां च वाजिनाम् । रथानां चाग्निवर्णानां सध्वजानां सहस्रशः ॥ १ ॥,tāni nāgasahasrāṇi sārohāṇāṃ ca vājinām | rathānāṃ cāgnivarṇānāṃ sadhvajānāṃ sahasraśaḥ || 1 ||
+82,2,राक्षसानां सहस्राणि गदापरिघयोधिनाम् । काञ्चनध्वजचित्राणां शूराणां कामरूपिणाम् ॥ २ ॥,rākṣasānāṃ sahasrāṇi gadāparighayodhinām | kāñcanadhvajacitrāṇāṃ śūrāṇāṃ kāmarūpiṇām || 2 ||
+82,3,निहतानि शरैस्तीक्ष्णैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः । रावणेन प्रयुक्तानि रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ३ ॥,nihatāni śaraistīkṣṇaistaptakāñcanabhūṣaṇaiḥ | rāvaṇena prayuktāni rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 3 ||
+82,4,दृष्ट्वा श्रुत्वा च संभ्रान्ता हतशेषा निशाचराः । राक्षस्यश्च समागम्य दीनाश्चिन्तापरिप्लुताः ॥ ४ ॥,dṛṣṭv�� śrutvā ca saṃbhrāntā hataśeṣā niśācarāḥ | rākṣasyaśca samāgamya dīnāścintāpariplutāḥ || 4 ||
+82,5,विधवा हतपुत्राश्च क्रोशन्त्यो हतबान्धवाः । राक्षस्यः सह संगम्य दुःखार्ताः पर्यदेवयन् ॥ ५ ॥,vidhavā hataputrāśca krośantyo hatabāndhavāḥ | rākṣasyaḥ saha saṃgamya duḥkhārtāḥ paryadevayan || 5 ||
+82,6,कथं शूर्पणखा वृद्धा कराला निर्णतोदरी । आससाद वने रामं कन्दर्पमिव रूपिणम् ॥ ६ ॥,kathaṃ śūrpaṇakhā vṛddhā karālā nirṇatodarī | āsasāda vane rāmaṃ kandarpamiva rūpiṇam || 6 ||
+82,7,सुकुमारं महासत्त्वं सर्वभूतहिते रतम् । तं दृष्ट्वा लोकवध्या सा हीनरूपा प्रकामिता ॥ ७ ॥,sukumāraṃ mahāsattvaṃ sarvabhūtahite ratam | taṃ dṛṣṭvā lokavadhyā sā hīnarūpā prakāmitā || 7 ||
+82,8,कथं सर्वगुणैर्हीना गुणवन्तं महौजसं । सुमुखं दुर्मुखी रामं कामयामास राक्षसी ॥ ८ ॥,kathaṃ sarvaguṇairhīnā guṇavantaṃ mahaujasaṃ | sumukhaṃ durmukhī rāmaṃ kāmayāmāsa rākṣasī || 8 ||
+82,9,जनस्यास्याल्पभाग्यत्वात् पलिनी श्वेतमूर्धजा । अकार्यमपहास्यं च सर्वलोकविगर्हितम् ॥ ९ ॥,janasyāsyālpabhāgyatvāt palinī śvetamūrdhajā | akāryamapahāsyaṃ ca sarvalokavigarhitam || 9 ||
+82,10,राक्षसानां विनाशाय दूषणस्य खरस्य च । चकाराप्रतिरूपा सा राघवस्य प्रधर्षणम् ॥ १० ॥,rākṣasānāṃ vināśāya dūṣaṇasya kharasya ca | cakārāpratirūpā sā rāghavasya pradharṣaṇam || 10 ||
+82,11,तन्निमित्तमिदं वैरं रावणेन कृतं महत् । वधाय नीता सा सीता दशग्रीवेण रक्षसा ॥ ११ ॥,tannimittamidaṃ vairaṃ rāvaṇena kṛtaṃ mahat | vadhāya nītā sā sītā daśagrīveṇa rakṣasā || 11 ||
+82,12,न च सीतां दशग्रीवः प्राप्नोति जनकात्मजाम् । बद्धं बलवता वैरमक्षयं राघवेण ह ॥ १२ ॥,na ca sītāṃ daśagrīvaḥ prāpnoti janakātmajām | baddhaṃ balavatā vairamakṣayaṃ rāghaveṇa ha || 12 ||
+82,13,वैदेहीं प्रार्थयानं तं विराधं प्रेक्ष्य राक्षसं । हतमेकेन रामेण पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ १३ ॥,vaidehīṃ prārthayānaṃ taṃ virādhaṃ prekṣya rākṣasaṃ | hatamekena rāmeṇa paryāptaṃ tannidarśanam || 13 ||
+82,14,चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् । निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः ॥ १४ ॥,caturdaśasahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām | nihatāni janasthāne śarairagniśikhopamaiḥ || 14 ||
+82,15,खरश्च निहतः संख्ये दूषणस्त्रिशिरास्तथा । शरैरादित्यसंकाशैः पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ १५ ॥,kharaśca nihataḥ saṃkhye dūṣaṇastriśirāstathā | śarairādityasaṃkāśaiḥ paryāptaṃ tannidarśanam || 15 ||
+82,16,हतो योजनबाहुश्च कबन्धो रुधिराशनः । क्रोधार्तो विनदन् सो ऽथ पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ १६ ॥,hato yojanabāhuśca kabandho rudhirāśanaḥ | krodhārto vinadan so'tha paryāptaṃ tannidarśanam || 16 ||
+82,17,जघान बलिनं रामः सहस्रनयनात्मजम् । बालिनं मेघसंकाशं पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ १७ ॥,jaghāna balinaṃ rāmaḥ sahasranayanātmajam | bālinaṃ meghasaṃkāśaṃ paryāptaṃ tannidarśanam || 17 ||
+82,18,ऋश्यमूके वसञ् शैले दीनो भग्नमनोरथः । सुग्रीवः स्थापितो राज्ये पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ १८ ॥,ṛśyamūke vasañ śaile dīno bhagnamanorathaḥ | sugrīvaḥ sthāpito rājye paryāptaṃ tannidarśanam || 18 ||
+82,19,धर्मार्थसहितं वाक्यं सर्वेषां रक्षसां हितम् । युक्तं विभीषणेनोक्तं मोहात्तस्य न रोचते ॥ १९ ॥,dharmārthasahitaṃ vākyaṃ sarveṣāṃ rakṣasāṃ hitam | yuktaṃ vibhīṣaṇenoktaṃ mohāttasya na rocate || 19 ||
+82,20,विभीषणवचः कुर्याद् यदि स्म धनदानुजः । श्मशानभूता दुःखार्ता नेयं लङ्का पुरी भवेत् ॥ २० ॥,vibhīṣaṇavacaḥ kuryād yadi sma dhanadānujaḥ | śmaśānabhūtā duḥkhārtā neyaṃ laṅkā purī bhavet || 20 ||
+82,21,कुम्भकर्णं हतं श्रुत्वा राघवेण महाबलम् । प्रियं चेन्द्रजितं पुत्रं रावणो नावबुध्यते ॥ २१ ॥,kumbhakarṇaṃ hataṃ śrutvā rāghaveṇa mahābalam | priyaṃ cendrajitaṃ putraṃ rāvaṇo nāvabudhyate || 21 ||
+82,22,मम पुत्रो मम भ्राता मम भर्ता रणे हतः । इत्येवं श्रूयते शब्दो राक्षसानां कुले कुले ॥ २२ ॥,mama putro mama bhrātā mama bhartā raṇe hataḥ | ityevaṃ śrūyate śabdo rākṣasānāṃ kule kule || 22 ||
+82,23,रथाश्चाश्वाश्च नागाश्च हताः शतसहस्रशः । रणे रामेण शूरेण राक्षसाश्च पदातयः ॥ २३ ॥,rathāścāśvāśca nāgāśca hatāḥ śatasahasraśaḥ | raṇe rāmeṇa śūreṇa rākṣasāśca padātayaḥ || 23 ||
+82,24,रुद्रो वा यदि वा विष्णुर्महेन्द्रो वा शतक्रतुः । हन्ति नो रामरूपेण यदि वा स्वयमन्तकः ॥ २४ ॥,rudro vā yadi vā viṣṇurmahendro vā śatakratuḥ | hanti no rāmarūpeṇa yadi vā svayamantakaḥ || 24 ||
+82,25,हतप्रवीरा रामेण निराशा जीविते वयम् । अपश्यन्त्यो भयस्यान्तमनाथा विलपामहे ॥ २५ ॥,hatapravīrā rāmeṇa nirāśā jīvite vayam | apaśyantyo bhayasyāntamanāthā vilapāmahe || 25 ||
+82,26,रामहस्ताद्दशग्रीवः शूरो दत्तवरो युधि । इदं भयं महाघोरमुत्पन्नं नावबुध्यते ॥ २६ ॥,rāmahastāddaśagrīvaḥ śūro dattavaro yudhi | idaṃ bhayaṃ mahāghoramutpannaṃ nāvabudhyate || 26 ||
+82,27,न देवा न च गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः । उपसृष्टं परित्रातुं शक्ता रामेण संयुगे ॥ २७ ॥,na devā na ca gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ | upasṛṣṭaṃ paritrātuṃ śaktā rāmeṇa saṃyuge || 27 ||
+82,28,उत्पाताश्चापि दृश्यन्ते रावणस्य रणे रणे । कथयिष्यन्ति रामेण रावणस्य निबर्हणम् ॥ २८ ॥,utpātāścāpi dṛśyante rāvaṇasya raṇe raṇe | kathayiṣyanti rāmeṇa rāvaṇasya nibarhaṇam || 28 ||
+82,29,पितामहेन प्रीतेन देवदानवराक्षसैः । रावणस्याभयं दत्तं मानुषेभ्यो न याचितम् ॥ २९ ॥,pitāmahena prītena devadānavarākṣasaiḥ | rāvaṇasyābhayaṃ dattaṃ mānuṣebhyo na yācitam || 29 ||
+82,30,तदिदं मानुषान्मन्ये प्राप्तं निःसंशयं भयम् । जीवितान्तकरं घोरं रक्षसां रावणस्य च ॥ ३० ॥,tadidaṃ mānuṣānmanye prāptaṃ niḥsaṃśayaṃ bhayam | jīvitāntakaraṃ ghoraṃ rakṣasāṃ rāvaṇasya ca || 30 ||
+82,31,पीड्यमानास्तु बलिना वरदानेन रक्षसा । दीप्तैस्तपोभिर्विबुधाः पितामहमपूजयन् ॥ ३१ ॥,pīḍyamānāstu balinā varadānena rakṣasā | dīptaistapobhirvibudhāḥ pitāmahamapūjayan || 31 ||
+82,32,देवतानां हितार्थाय महात्मा वै पितामहः । उवाच देवताः सर्वा इदं तुष्टो महद्वचः ॥ ३२ ॥,devatānāṃ hitārthāya mahātmā vai pitāmahaḥ | uvāca devatāḥ sarvā idaṃ tuṣṭo mahadvacaḥ || 32 ||
+82,33,अद्य प्रभृति लोकांस्त्रीन् सर्वे दान���राक्षसाः । भयेन प्रावृता नित्यं विचरिष्यन्ति शाश्वतम् ॥ ३३ ॥,adya prabhṛti lokāṃstrīn sarve dānavarākṣasāḥ | bhayena prāvṛtā nityaṃ vicariṣyanti śāśvatam || 33 ||
+82,34,दैवतैस्तु समागम्य सर्वैश्चेन्द्रपुरोगमैः । वृषध्वजस्त्रिपुरहा महादेवः प्रसादितः ॥ ३४ ॥,daivataistu samāgamya sarvaiścendrapurogamaiḥ | vṛṣadhvajastripurahā mahādevaḥ prasāditaḥ || 34 ||
+82,35,प्रसन्नस्तु महादेवो देवानेतद्वचो ऽब्रवीत् । उत्पत्स्यति हितार्थं वो नारी रक्षःक्षयावहा ॥ ३५ ॥,prasannastu mahādevo devānetadvaco'bravīt | utpatsyati hitārthaṃ vo nārī rakṣaḥkṣayāvahā || 35 ||
+82,36,एषा देवैः प्रयुक्ता तु क्षुद् यथा दानवान्पुरा । भक्षयिष्यति नः सीता राक्षसघ्नी सरावणान् ॥ ३६ ॥,eṣā devaiḥ prayuktā tu kṣud yathā dānavānpurā | bhakṣayiṣyati naḥ sītā rākṣasaghnī sarāvaṇān || 36 ||
+82,37,रावणस्यापनीतेन दुर्विनीतस्य दुर्मतेः । अयं निष्टानको घोरः शोकेन समभिप्लुतः ॥ ३७ ॥,rāvaṇasyāpanītena durvinītasya durmateḥ | ayaṃ niṣṭānako ghoraḥ śokena samabhiplutaḥ || 37 ||
+82,38,तं न पश्यामहे लोके यो नः शरणदो भवेत् । राघवेणोपसृष्टानां कालेनेव युगक्षये ॥ ३८ ॥,taṃ na paśyāmahe loke yo naḥ śaraṇado bhavet | rāghaveṇopasṛṣṭānāṃ kāleneva yugakṣaye || 38 ||
+82,39,इतीव सर्वा रजनीचरस्त्रियः परस्परं संपरिरभ्य बाहुभिः । विषेदुरार्तातिभयाभिपीडिता विनेदुरुच्चैश्च तदा सुदारुणम् ॥ ३९ ॥,itīva sarvā rajanīcarastriyaḥ parasparaṃ saṃparirabhya bāhubhiḥ | viṣedurārtātibhayābhipīḍitā vineduruccaiśca tadā sudāruṇam || 39 ||
+83,1,आर्तानां राक्षसीनां तु लङ्कायां वै कुले कुले । रावणः करुणं शब्दं शुश्राव परिवेदितम् ॥ १ ॥,ārtānāṃ rākṣasīnāṃ tu laṅkāyāṃ vai kule kule | rāvaṇaḥ karuṇaṃ śabdaṃ śuśrāva pariveditam || 1 ||
+83,2,स तु दीर्घं विनिश्वस्य मुहूर्तं ध्यानमास्थितः । बभूव परमक्रुद्धो रावणो भीमदर्शनः ॥ २ ॥,sa tu dīrghaṃ viniśvasya muhūrtaṃ dhyānamāsthitaḥ | babhūva paramakruddho rāvaṇo bhīmadarśanaḥ || 2 ||
+83,3,संदश्य दशनैरोष्ठं क्रोधसंरक्तलोचनः । राक्षसैरपि दुर्दर्शः कालाग्निरिव मूर्छितः ॥ ३ ॥,saṃdaśya daśanairoṣṭhaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ | rākṣasairapi durdarśaḥ kālāgniriva mūrchitaḥ || 3 ||
+83,4,उवाच च समीपस्थान् राक्षसान् राक्षसेश्वरः । भयाव्यक्तकथांस्तत्र निर्दहन्निव चक्षुषा ॥ ४ ॥,uvāca ca samīpasthān rākṣasān rākṣaseśvaraḥ | bhayāvyaktakathāṃstatra nirdahanniva cakṣuṣā || 4 ||
+83,5,महोदरं महापार्श्वं विरूपाक्षं च राक्षसं । शीघ्रं वदत सैन्यानि निर्यातेति ममाज्ञया ॥ ५ ॥,mahodaraṃ mahāpārśvaṃ virūpākṣaṃ ca rākṣasaṃ | śīghraṃ vadata sainyāni niryāteti mamājñayā || 5 ||
+83,6,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसास्ते भयार्दिताः । चोदयामासुरव्यग्रान् राक्षसांस्तान्नृपाज्ञया ॥ ६ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasāste bhayārditāḥ | codayāmāsuravyagrān rākṣasāṃstānnṛpājñayā || 6 ||
+83,7,ते तु सर्वे तथेत्युक्त्वा राक्षसा घोरदर्शनाः । कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे रावणाभिमुखा ययुः ॥ ७ ॥,te tu sarve tathetyuktvā rākṣasā ghoradarśanāḥ | kṛtasvastyayanāḥ sarve rāvaṇābhimukhā yayuḥ || 7 ||
+83,8,प्रतिपूज्य यथान्यायं रावणं ते महारथाः । तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे भर्तुर्विजयकाङ्क्षिणः ॥ ८ ॥,pratipūjya yathānyāyaṃ rāvaṇaṃ te mahārathāḥ | tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve bharturvijayakāṅkṣiṇaḥ || 8 ||
+83,9,अथोवाच प्रहस्यैतान् रावणः क्रोधमूर्छितः । महोदरमहापार्श्वौ विरूपाक्षं च राक्षसं ॥ ९ ॥,athovāca prahasyaitān rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ | mahodaramahāpārśvau virūpākṣaṃ ca rākṣasaṃ || 9 ||
+83,10,अद्य बाणैर्धनुर्मुक्तैर्युगान्तादित्यसंनिभैः । राघवं लक्ष्मणं चैव नेष्यामि यमसाधनम् ॥ १० ॥,adya bāṇairdhanurmuktairyugāntādityasaṃnibhaiḥ | rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva neṣyāmi yamasādhanam || 10 ||
+83,11,खरस्य कुम्भकर्णस्य प्रहस्तेन्द्रजितोस्तथा । करिष्यामि प्रतीकारमद्य शत्रुवधादहम् ॥ ११ ॥,kharasya kumbhakarṇasya prahastendrajitostathā | kariṣyāmi pratīkāramadya śatruvadhādaham || 11 ||
+83,12,नैवान्तरिक्षं न दिशो न नद्यो नापि सागरः । प्रकाशत्वं गमिष्यन्ति मद्बाणजलदावृताः ॥ १२ ॥,naivāntarikṣaṃ na diśo na nadyo nāpi sāgaraḥ | prakāśatvaṃ gamiṣyanti madbāṇajaladāvṛtāḥ || 12 ||
+83,13,अद्य वानरयूथानां तानि यूथानि भागशः । धनुःसमुद्रादुद्भूतैर्मथिष्यामि शरोर्मिभिः ॥ १३ ॥,adya vānarayūthānāṃ tāni yūthāni bhāgaśaḥ | dhanuḥsamudrādudbhūtairmathiṣyāmi śarormibhiḥ || 13 ||
+83,14,व्याकोशपद्मचक्राणि पद्मकेसरवर्चसाम् । अद्य यूथतटाकानि गजवत् प्रमथाम्यहम् ॥ १४ ॥,vyākośapadmacakrāṇi padmakesaravarcasām | adya yūthataṭākāni gajavat pramathāmyaham || 14 ||
+83,15,सशरैरद्य वदनैः संख्ये वानरयूथपाः । मण्डयिष्यन्ति वसुधां सनालैरिव पङ्कलैः ॥ १५ ॥,saśarairadya vadanaiḥ saṃkhye vānarayūthapāḥ | maṇḍayiṣyanti vasudhāṃ sanālairiva paṅkalaiḥ || 15 ||
+83,16,अद्य युद्धप्रचण्डानां हरीणां द्रुमयोधिनाम् । मुक्तेनैकेषुणा युद्धे भेत्स्यामि च शतंशतम् ॥ १६ ॥,adya yuddhapracaṇḍānāṃ harīṇāṃ drumayodhinām | muktenaikeṣuṇā yuddhe bhetsyāmi ca śataṃśatam || 16 ||
+83,17,हतो भर्ता हतो भ्राता यासां च तनया हताः । वधेनाद्य रिपोस्तासां कर्मोम्यस्रप्रमार्जनम् ॥ १७ ॥,hato bhartā hato bhrātā yāsāṃ ca tanayā hatāḥ | vadhenādya ripostāsāṃ karmomyasrapramārjanam || 17 ||
+83,18,अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैः प्रकीर्णैर्गतचेतनैः । करोमि वानरैर्युद्धे यत्नावेक्ष्यतलां महीम् ॥ १८ ॥,adya madbāṇanirbhinnaiḥ prakīrṇairgatacetanaiḥ | karomi vānarairyuddhe yatnāvekṣyatalāṃ mahīm || 18 ||
+83,19,अद्य गोमायवो गृध्रा ये च मांसाशिनो ऽपरे । सर्वांस्तांस्तर्पयिष्यामि शत्रुमांसैः शरार्दितैः ॥ १९ ॥,adya gomāyavo gṛdhrā ye ca māṃsāśino'pare | sarvāṃstāṃstarpayiṣyāmi śatrumāṃsaiḥ śarārditaiḥ || 19 ||
+83,20,कल्प्यतां मे रथशीघ्रं क्षिप्रमानीयतां धनुः । अनुप्रयान्तु मां युद्धे ये ऽवशिष्टा निशाचराः ॥ २० ॥,kalpyatāṃ me rathaśīghraṃ kṣipramānīyatāṃ dhanuḥ | anuprayāntu māṃ yuddhe ye'vaśiṣṭā niśācarāḥ || 20 ||
+83,21,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा महापार्श्वो ऽब्रवीद्वचः । ��लाध्यक्षान् स्थितांस्तत्र बलं संत्वर्यतामिति ॥ २१ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā mahāpārśvo'bravīdvacaḥ | balādhyakṣān sthitāṃstatra balaṃ saṃtvaryatāmiti || 21 ||
+83,22,बलाध्यक्षास्तु संरब्धा राक्षसांस्तान् गृहाद्गृहात् । चोदयन्तः परिययुर्लङ्कां लघुपराक्रमाः ॥ २२ ॥,balādhyakṣāstu saṃrabdhā rākṣasāṃstān gṛhādgṛhāt | codayantaḥ pariyayurlaṅkāṃ laghuparākramāḥ || 22 ||
+83,23,ततो मुहूर्तान्निष्पेतू राक्षसा भीमविक्रमाः । नर्दन्तो भीमवदना नानाप्रहरणैर्भुजैः ॥ २३ ॥,tato muhūrtānniṣpetū rākṣasā bhīmavikramāḥ | nardanto bhīmavadanā nānāpraharaṇairbhujaiḥ || 23 ||
+83,24,असिभिः पट्टसैः शूलैर्गलाभिर्मुसलैर्हलैः । शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भिः कूटमुद्गरैः ॥ २४ ॥,asibhiḥ paṭṭasaiḥ śūlairgalābhirmusalairhalaiḥ | śaktibhistīkṣṇadhārābhirmahadbhiḥ kūṭamudgaraiḥ || 24 ||
+83,25,यष्टिभिर्विमलैश्चक्रैर्निशितैश्च परश्वधैः । भिण्डिपालैः शतघ्नीभिरन्यैश्चापि वरायुधैः ॥ २५ ॥,yaṣṭibhirvimalaiścakrairniśitaiśca paraśvadhaiḥ | bhiṇḍipālaiḥ śataghnībhiranyaiścāpi varāyudhaiḥ || 25 ||
+83,26,अथानयन्बलाध्यक्षाश्चत्वारो रावणाज्ञया । द्रुतं सूतसमायुक्तं युक्ताष्टतुरगं रथम् ॥ २६ ॥,athānayanbalādhyakṣāścatvāro rāvaṇājñayā | drutaṃ sūtasamāyuktaṃ yuktāṣṭaturagaṃ ratham || 26 ||
+83,27,आरुरोह रथं दिव्यं दीप्यमानं स्वतेजसा । रावणः सत्त्वगाम्भीर्याद्दारयन्निव मेदिनीम् ॥ २७ ॥,āruroha rathaṃ divyaṃ dīpyamānaṃ svatejasā | rāvaṇaḥ sattvagāmbhīryāddārayanniva medinīm || 27 ||
+83,28,रावणेनाभ्यनुज्ञातौ महापार्श्वमहोदरौ । विरूपाक्षश्च दुर्धर्षो रथानारुरुहुस्तदा ॥ २८ ॥,rāvaṇenābhyanujñātau mahāpārśvamahodarau | virūpākṣaśca durdharṣo rathānāruruhustadā || 28 ||
+83,29,ते तु हृष्टा विनर्दन्तो भिन्दन्त इव मेदिनीम् । नादं घोरं विमुञ्चन्तो निर्ययुर्जयकाङ्क्षिणः ॥ २९ ॥,te tu hṛṣṭā vinardanto bhindanta iva medinīm | nādaṃ ghoraṃ vimuñcanto niryayurjayakāṅkṣiṇaḥ || 29 ||
+83,30,ततो युद्धाय तेजस्वी रक्षोगणबलैर्वृतः । निर्ययाव् उद्यतधनुः कालान्तकयमोमपः ॥ ३० ॥,tato yuddhāya tejasvī rakṣogaṇabalairvṛtaḥ | niryayāv udyatadhanuḥ kālāntakayamomapaḥ || 30 ||
+83,31,ततः प्रजवनाश्वेन रथेन स महारथः । द्वारेण निर्ययौ तेन यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥ ३१ ॥,tataḥ prajavanāśvena rathena sa mahārathaḥ | dvāreṇa niryayau tena yatra tau rāmalakṣmaṇau || 31 ||
+83,32,ततो नष्टप्रभः सूर्यो दिशश्च तिमिरावृताः । द्विजाश्च नेदुर्घोराश्च संचचाल च मेदिनी ॥ ३२ ॥,tato naṣṭaprabhaḥ sūryo diśaśca timirāvṛtāḥ | dvijāśca nedurghorāśca saṃcacāla ca medinī || 32 ||
+83,33,ववर्ष रुधिरं देवश्चस्खलुश्च तुरंगमाः । ध्वजाग्रे न्यपतद्गृध्रो विनेदुश्चाशिवं शिवाः ॥ ३३ ॥,vavarṣa rudhiraṃ devaścaskhaluśca turaṃgamāḥ | dhvajāgre nyapatadgṛdhro vineduścāśivaṃ śivāḥ || 33 ||
+83,34,नयनं चास्फुरद्वामं सव्यो बाहुरकम्पत । विवर्णवदनश्चासीत् किं चिदभ्रश्यत स्वरः ॥ ३४ ॥,nayanaṃ cāsphuradvāmaṃ savyo bāhurakampata | vivarṇavadanaścāsīt kiṃ cidabhraśyata svaraḥ || 34 ||
+83,35,ततो निष्पततो युद्धे दशग्रीवस्य रक्षसः । रणे निधनशंसीनि रूपाण्येतानि जज्ञिरे ॥ ३५ ॥,tato niṣpatato yuddhe daśagrīvasya rakṣasaḥ | raṇe nidhanaśaṃsīni rūpāṇyetāni jajñire || 35 ||
+83,36,अन्तरिक्षात् पपातोल्का निर्घातसमनिस्वना । विनेदुरशिवं गृध्रा वायसैरनुनादिताः ॥ ३६ ॥,antarikṣāt papātolkā nirghātasamanisvanā | vineduraśivaṃ gṛdhrā vāyasairanunāditāḥ || 36 ||
+83,37,एतानचिन्तयन् घोरानुत्पातान् समुपस्थितान् । निर्ययौ रावणो मोहाद्वधार्थी कालचोदितः ॥ ३७ ॥,etānacintayan ghorānutpātān samupasthitān | niryayau rāvaṇo mohādvadhārthī kālacoditaḥ || 37 ||
+83,38,तेषां तु रथघोषेण राक्षसानां महात्मनाम् । वानराणामपि चमूर्युद्धायैवाभ्यवर्तत ॥ ३८ ॥,teṣāṃ tu rathaghoṣeṇa rākṣasānāṃ mahātmanām | vānarāṇāmapi camūryuddhāyaivābhyavartata || 38 ||
+83,39,तेषां सुतुमुलं युद्धं बभूव कपिरक्षसाम् । अन्योन्यमाह्वयानानां क्रुद्धानां जयमिच्छताम् ॥ ३९ ॥,teṣāṃ sutumulaṃ yuddhaṃ babhūva kapirakṣasām | anyonyamāhvayānānāṃ kruddhānāṃ jayamicchatām || 39 ||
+83,40,ततः क्रुद्धो दशग्रीवः शरैः काञ्चनभूषणैः । वानराणामनीकेषु चकार कदनं महत् ॥ ४० ॥,tataḥ kruddho daśagrīvaḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ | vānarāṇāmanīkeṣu cakāra kadanaṃ mahat || 40 ||
+83,41,निकृत्तशिरसः के चिद् रावणेन वलीमुखाः । निरुच्छ्वासा हताः के चित् के चित् पार्श्वेषु दारिताः । के चिद्विभिन्नशिरसः के चिच्चक्षुर्विवर्जिताः ॥ ४१ ॥,nikṛttaśirasaḥ ke cid rāvaṇena valīmukhāḥ | nirucchvāsā hatāḥ ke cit ke cit pārśveṣu dāritāḥ | ke cidvibhinnaśirasaḥ ke ciccakṣurvivarjitāḥ || 41 ||
+83,42,दशाननः क्रोधविवृत्तनेत्रो यतो यतो ऽभ्येति रथेन संख्ये । ततस्ततस्तस्य शरप्रवेगं सोढुं न शेकुर्हरियूथपास्ते ॥ ४२ ॥,daśānanaḥ krodhavivṛttanetro yato yato'bhyeti rathena saṃkhye | tatastatastasya śarapravegaṃ soḍhuṃ na śekurhariyūthapāste || 42 ||
+84,1,तथा तैः कृत्तगात्रैस्तु दशग्रीवेण मार्गणैः । बभूव वसुधा तत्र प्रकीर्णा हरिभिर्वृता ॥ १ ॥,tathā taiḥ kṛttagātraistu daśagrīveṇa mārgaṇaiḥ | babhūva vasudhā tatra prakīrṇā haribhirvṛtā || 1 ||
+84,2,रावणस्याप्रसह्यं तं शरसंपातमेकतः । न शेकुः सहितुं दीप्तं पतंगा इव पावकम् ॥ २ ॥,rāvaṇasyāprasahyaṃ taṃ śarasaṃpātamekataḥ | na śekuḥ sahituṃ dīptaṃ pataṃgā iva pāvakam || 2 ||
+84,3,ते ऽर्दिता निशितैर्बाणैः क्रोशन्तो विप्रदुद्रुवुः । पावकार्चिःसमाविष्टा दह्यमाना यथा गजाः ॥ ३ ॥,te'rditā niśitairbāṇaiḥ krośanto vipradudruvuḥ | pāvakārciḥsamāviṣṭā dahyamānā yathā gajāḥ || 3 ||
+84,4,प्लवंगानामनीकानि महाभ्राणीव मारुतः । स ययौ समरे तस्मिन् विधमन् रावणः शरैः ॥ ४ ॥,plavaṃgānāmanīkāni mahābhrāṇīva mārutaḥ | sa yayau samare tasmin vidhaman rāvaṇaḥ śaraiḥ || 4 ||
+84,5,कदनं तरसा कृत्वा राक्षसेन्द्रो वनौकसाम् । आससाद ततो युद्धे राघवं त्वरितस्तदा ॥ ५ ॥,kadanaṃ tarasā kṛtvā rākṣasendro vanaukasām | āsasāda tato yuddhe rāghavaṃ tvaritastadā || 5 ||
+84,6,सुग्रीवस्तान् कपीन्दृष्ट्वा भग्नान् विद्रवतो र���े । गुल्मे सुषेणं निक्षिप्य चक्रे युद्धे द्रुतं मनः ॥ ६ ॥,sugrīvastān kapīndṛṣṭvā bhagnān vidravato raṇe | gulme suṣeṇaṃ nikṣipya cakre yuddhe drutaṃ manaḥ || 6 ||
+84,7,आत्मनः सदृशं वीरं स तं निक्षिप्य वानरम् । सुग्रीवो ऽभिमुखः शत्रुं प्रतस्थे पादपायुधः ॥ ७ ॥,ātmanaḥ sadṛśaṃ vīraṃ sa taṃ nikṣipya vānaram | sugrīvo'bhimukhaḥ śatruṃ pratasthe pādapāyudhaḥ || 7 ||
+84,8,पार्श्वतः पृष्ठतश्चास्य सर्वे यूथाधिपाः स्वयम् । अनुजह्रुर्महाशैलान् विविधांश्च महाद्रुमान् ॥ ८ ॥,pārśvataḥ pṛṣṭhataścāsya sarve yūthādhipāḥ svayam | anujahrurmahāśailān vividhāṃśca mahādrumān || 8 ||
+84,9,स नदन्युधि सुग्रीवः स्वरेण महता महान् । पातयन् विविधांश्चान्याञ्जघानोत्तमराक्षसान् ॥ ९ ॥,sa nadanyudhi sugrīvaḥ svareṇa mahatā mahān | pātayan vividhāṃścānyāñjaghānottamarākṣasān || 9 ||
+84,10,ममर्द च महाकायो राक्षसान् वानरेश्वरः । युगान्तसमये वायुः प्रवृद्धानगमानिव ॥ १० ॥,mamarda ca mahākāyo rākṣasān vānareśvaraḥ | yugāntasamaye vāyuḥ pravṛddhānagamāniva || 10 ||
+84,11,राक्षसानामनीकेषु शैलवर्षं ववर्ष ह । अश्मवर्षं यथा मेघः पक्षिसंघेषु कानने ॥ ११ ॥,rākṣasānāmanīkeṣu śailavarṣaṃ vavarṣa ha | aśmavarṣaṃ yathā meghaḥ pakṣisaṃgheṣu kānane || 11 ||
+84,12,कपिराजविमुक्तैस्तैः शैलवर्षैस्तु राक्षसाः । विकीर्णशिरसः पेतुर्निकृत्ता इव पर्वताः ॥ १२ ॥,kapirājavimuktaistaiḥ śailavarṣaistu rākṣasāḥ | vikīrṇaśirasaḥ peturnikṛttā iva parvatāḥ || 12 ||
+84,13,अथ संक्षीयमाणेषु राक्षसेषु समन्ततः । सुग्रीवेण प्रभग्नेषु पतत्सु विनदत्सु च ॥ १३ ॥,atha saṃkṣīyamāṇeṣu rākṣaseṣu samantataḥ | sugrīveṇa prabhagneṣu patatsu vinadatsu ca || 13 ||
+84,14,विरूपाक्षः स्वकं नाम धन्वी विश्राव्य राक्षसः । रथादाप्लुत्य दुर्धर्षो गजस्कन्धमुपारुहत् ॥ १४ ॥,virūpākṣaḥ svakaṃ nāma dhanvī viśrāvya rākṣasaḥ | rathādāplutya durdharṣo gajaskandhamupāruhat || 14 ||
+84,15,स तं द्विरदमारुह्य विरूपाक्षो महारथः । विनदन्भीमनिर्ह्रालं वानरानभ्यधावत ॥ १५ ॥,sa taṃ dviradamāruhya virūpākṣo mahārathaḥ | vinadanbhīmanirhrālaṃ vānarānabhyadhāvata || 15 ||
+84,16,सुग्रीवे स शरान् घोरान् विससर्ज चमूमुखे । स्थापयामासा चोद्विग्नान् राक्षसान् संप्रहर्षयन् ॥ १६ ॥,sugrīve sa śarān ghorān visasarja camūmukhe | sthāpayāmāsā codvignān rākṣasān saṃpraharṣayan || 16 ||
+84,17,सो ऽतिविद्धः शितैर्बाणैः कपीन्द्रस्तेन रक्षसा । चुक्रोध च महाक्रोधो वधे चास्य मनो दधे ॥ १७ ॥,so'tividdhaḥ śitairbāṇaiḥ kapīndrastena rakṣasā | cukrodha ca mahākrodho vadhe cāsya mano dadhe || 17 ||
+84,18,ततः पादपमुद्धृत्य शूरः संप्रधने हरिः । अभिपत्य जघानास्य प्रमुखे तं महागजम् ॥ १८ ॥,tataḥ pādapamuddhṛtya śūraḥ saṃpradhane hariḥ | abhipatya jaghānāsya pramukhe taṃ mahāgajam || 18 ||
+84,19,स तु प्रहाराभिहतः सुग्रीवेण महागजः । अपासर्पद्धनुर्मात्रं निषसाद ननाद च ॥ १९ ॥,sa tu prahārābhihataḥ sugrīveṇa mahāgajaḥ | apāsarpaddhanurmātraṃ niṣasāda nanāda ca || 19 ||
+84,20,गजात्तु मथितात्तूर्णमपक्रम्य स व���र्यवान् । राक्षसो ऽभिमुखः शत्रुं प्रत्युद्गम्य ततः कपिम् ॥ २० ॥,gajāttu mathitāttūrṇamapakramya sa vīryavān | rākṣaso'bhimukhaḥ śatruṃ pratyudgamya tataḥ kapim || 20 ||
+84,21,आर्षभं चर्मखड्गं च प्रगृह्य लघुविक्रमः । भर्त्सयन्निव सुग्रीवमाससाद व्यवस्थितम् ॥ २१ ॥,ārṣabhaṃ carmakhaḍgaṃ ca pragṛhya laghuvikramaḥ | bhartsayanniva sugrīvamāsasāda vyavasthitam || 21 ||
+84,22,स हि तस्याभिसंक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं शिलाम् । विरूपाक्षाय चिक्षेप सुग्रीवो जलदोपमाम् ॥ २२ ॥,sa hi tasyābhisaṃkruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ śilām | virūpākṣāya cikṣepa sugrīvo jaladopamām || 22 ||
+84,23,स तां शिलामापतन्तीं दृष्ट्वा राक्षसपुंगवः । अपक्रम्य सुविक्रान्तः खड्गेन प्राहरत्तदा ॥ २३ ॥,sa tāṃ śilāmāpatantīṃ dṛṣṭvā rākṣasapuṃgavaḥ | apakramya suvikrāntaḥ khaḍgena prāharattadā || 23 ||
+84,24,तेन खड्गेन संक्रुद्धः सुग्रीवस्य चमूमुखे । कवचं पातयामास स खड्गाभिहतो ऽपतत् ॥ २४ ॥,tena khaḍgena saṃkruddhaḥ sugrīvasya camūmukhe | kavacaṃ pātayāmāsa sa khaḍgābhihato'patat || 24 ||
+84,25,स समुत्थाय पतितः कपिस्तस्य व्यसर्जयत् । तलप्रहारमशनेः समानं भीमनिस्वनम् ॥ २५ ॥,sa samutthāya patitaḥ kapistasya vyasarjayat | talaprahāramaśaneḥ samānaṃ bhīmanisvanam || 25 ||
+84,26,तलप्रहारं तद् रक्षः सुग्रीवेण समुद्यतम् । नैपुण्यान्मोचयित्वैनं मुष्टिनोरस्यताडयत् ॥ २६ ॥,talaprahāraṃ tad rakṣaḥ sugrīveṇa samudyatam | naipuṇyānmocayitvainaṃ muṣṭinorasyatāḍayat || 26 ||
+84,27,ततस्तु संक्रुद्धतरः सुग्रीवो वानरेश्वरः । मोक्षितं चात्मनो दृष्ट्वा प्रहारं तेन रक्षसा ॥ २७ ॥,tatastu saṃkruddhataraḥ sugrīvo vānareśvaraḥ | mokṣitaṃ cātmano dṛṣṭvā prahāraṃ tena rakṣasā || 27 ||
+84,28,स ददर्शान्तरं तस्य विरूपाक्षस्य वानरः । ततो न्यपातयत् क्रोधाच्छङ्खदेशे महातलम् ॥ २८ ॥,sa dadarśāntaraṃ tasya virūpākṣasya vānaraḥ | tato nyapātayat krodhācchaṅkhadeśe mahātalam || 28 ||
+84,29,महेन्द्राशनिकल्पेन तलेनाभिहतः क्षितौ । पपात रुधिरक्लिन्नः शोणितं स समुद्वमन् ॥ २९ ॥,mahendrāśanikalpena talenābhihataḥ kṣitau | papāta rudhiraklinnaḥ śoṇitaṃ sa samudvaman || 29 ||
+84,30,विवृत्तनयनं क्रोधात् सफेनरुधिराप्लुतम् । ददृशुस्ते विरूपाक्षं विरूपाक्षतरं कृतम् ॥ ३० ॥,vivṛttanayanaṃ krodhāt saphenarudhirāplutam | dadṛśuste virūpākṣaṃ virūpākṣataraṃ kṛtam || 30 ||
+84,31,स्फुरन्तं परिवर्जन्तं पार्श्वेन रुधिरोक्षितम् । करुणं च विनर्दान्तं ददृशुः कपयो रिपुम् ॥ ३१ ॥,sphurantaṃ parivarjantaṃ pārśvena rudhirokṣitam | karuṇaṃ ca vinardāntaṃ dadṛśuḥ kapayo ripum || 31 ||
+84,32,तथा तु तौ संयति संप्रयुक्तौ तरस्विनौ वानरराक्षसानाम् । बलार्णवौ सस्वनतुः सभीमं महार्णवौ द्वाविव भिन्नवेलौ ॥ ३२ ॥,tathā tu tau saṃyati saṃprayuktau tarasvinau vānararākṣasānām | balārṇavau sasvanatuḥ sabhīmaṃ mahārṇavau dvāviva bhinnavelau || 32 ||
+84,33,विनाशितं प्रेक्ष्य विरूपनेत्रं महाबलं तं हरिपार्थिवेन । बलं समस्तं कपिराक्षसानामुन्मत्तगङ्गाप्रतिमं बभूव ॥ ३३ ॥,vināśitaṃ prekṣya virūpanetraṃ mahābalaṃ taṃ haripārthivena | balaṃ samastaṃ kapirākṣasānāmunmattagaṅgāpratimaṃ babhūva || 33 ||
+85,1,हन्यमाने बले तूर्णमन्योन्यं ते महामृधे । सरसीव महाघर्मे सूपक्षीणे बभूवतुः ॥ १ ॥,hanyamāne bale tūrṇamanyonyaṃ te mahāmṛdhe | sarasīva mahāgharme sūpakṣīṇe babhūvatuḥ || 1 ||
+85,2,स्वबलस्य विघातेन विरूपाक्षवधेन च । बभूव द्विगुणं क्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः ॥ २ ॥,svabalasya vighātena virūpākṣavadhena ca | babhūva dviguṇaṃ kruddho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 2 ||
+85,3,प्रक्षीणं तु बलं दृष्ट्वा वध्यमानं वलीमुखैः । बभूवास्य व्यथा युद्धे प्रेक्ष्य दैवविपर्ययम् ॥ ३ ॥,prakṣīṇaṃ tu balaṃ dṛṣṭvā vadhyamānaṃ valīmukhaiḥ | babhūvāsya vyathā yuddhe prekṣya daivaviparyayam || 3 ||
+85,4,उवाच च समीपस्थं महोदरमरिंदमम् । अस्मिन् काले महाबाहो जयाशा त्वयि मे स्थिता ॥ ४ ॥,uvāca ca samīpasthaṃ mahodaramariṃdamam | asmin kāle mahābāho jayāśā tvayi me sthitā || 4 ||
+85,5,जहि शत्रुचमूं वीर दर्शयाद्य पराक्रमम् । भर्तृपिण्डस्य कालो ऽयं निर्वेष्टुं साधु युध्यताम् ॥ ५ ॥,jahi śatrucamūṃ vīra darśayādya parākramam | bhartṛpiṇḍasya kālo'yaṃ nirveṣṭuṃ sādhu yudhyatām || 5 ||
+85,6,एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा राक्षसेन्द्रं महोदरः । प्रविवेशारिसेनां स पतंग इव पावकम् ॥ ६ ॥,evamuktastathetyuktvā rākṣasendraṃ mahodaraḥ | praviveśārisenāṃ sa pataṃga iva pāvakam || 6 ||
+85,7,ततः स कदनं चक्रे वानराणां महाबलः । भर्तृवाक्येन तेजस्वी स्वेन वीर्येण चोदितः ॥ ७ ॥,tataḥ sa kadanaṃ cakre vānarāṇāṃ mahābalaḥ | bhartṛvākyena tejasvī svena vīryeṇa coditaḥ || 7 ||
+85,8,प्रभग्नां समरे दृष्ट्वा वानराणां महाचमूम् । अभिदुद्राव सुग्रीवो महोदरमनन्तरम् ॥ ८ ॥,prabhagnāṃ samare dṛṣṭvā vānarāṇāṃ mahācamūm | abhidudrāva sugrīvo mahodaramanantaram || 8 ||
+85,9,प्रगृह्य विपुलां घोरां महीधरसमां शिलाम् । चिक्षेप च महातेजास्तद्वधाय हरीश्वरः ॥ ९ ॥,pragṛhya vipulāṃ ghorāṃ mahīdharasamāṃ śilām | cikṣepa ca mahātejāstadvadhāya harīśvaraḥ || 9 ||
+85,10,तामापतन्तीं सहसा शिलां दृष्ट्वा महोदरः । असंभ्रान्तस्ततो बाणैर्निर्बिभेद दुरासदाम् ॥ १० ॥,tāmāpatantīṃ sahasā śilāṃ dṛṣṭvā mahodaraḥ | asaṃbhrāntastato bāṇairnirbibheda durāsadām || 10 ||
+85,11,रक्षसा तेन बाणौघैर्निकृत्ता सा सहस्रधा । निपपात शिला भूमौ गृध्रचक्रमिवाकुलम् ॥ ११ ॥,rakṣasā tena bāṇaughairnikṛttā sā sahasradhā | nipapāta śilā bhūmau gṛdhracakramivākulam || 11 ||
+85,12,तां तु भिन्नां शिलां दृष्ट्वा सुग्रीवः क्रोधमूर्छितः । सालमुत्पाट्य चिक्षेप रक्षसे रणमूर्धनि । शरैश्च विददारैनं शूरः परपुरंजयः ॥ १२ ॥,tāṃ tu bhinnāṃ śilāṃ dṛṣṭvā sugrīvaḥ krodhamūrchitaḥ | sālamutpāṭya cikṣepa rakṣase raṇamūrdhani | śaraiśca vidadārainaṃ śūraḥ parapuraṃjayaḥ || 12 ||
+85,13,स ददर्श ततः क्रुद्धः परिघं पतितं भुवि । आविध्य तु स तं दीप्तं परिघं तस्य दर्शयन् । परिघाग्रेण वेगेन जघानास्य हयोत्तमान् ॥ १३ ॥,sa dadarśa tataḥ kruddhaḥ parighaṃ patitaṃ bhuvi | āvidhya tu sa taṃ dīptaṃ parighaṃ tasya darśayan | parighāgreṇa vegena jaghānāsya hayottamān || 13 ||
+85,14,तस्माद्धतहयाद्वीरः सो ऽवप्लुत्य महारथात् । गदां जग्राह संक्रुद्धो राक्षसो ऽथ महोदरः ॥ १४ ॥,tasmāddhatahayādvīraḥ so'vaplutya mahārathāt | gadāṃ jagrāha saṃkruddho rākṣaso'tha mahodaraḥ || 14 ||
+85,15,गदापरिघहस्तौ तौ युधि वीरौ समीयतुः । नर्दन्तौ गोवृषप्रख्यौ घनाविव सविद्युतौ ॥ १५ ॥,gadāparighahastau tau yudhi vīrau samīyatuḥ | nardantau govṛṣaprakhyau ghanāviva savidyutau || 15 ||
+85,16,आजघान गदां तस्य परिघेण हरीश्वरः । पपात स गदोद्भिन्नः परिघस्तस्य भूतले ॥ १६ ॥,ājaghāna gadāṃ tasya parigheṇa harīśvaraḥ | papāta sa gadodbhinnaḥ parighastasya bhūtale || 16 ||
+85,17,ततो जग्राह तेजस्वी सुग्रीवो वसुधातलात् । आयसं मुसलं घोरं सर्वतो हेमभूषितम् ॥ १७ ॥,tato jagrāha tejasvī sugrīvo vasudhātalāt | āyasaṃ musalaṃ ghoraṃ sarvato hemabhūṣitam || 17 ||
+85,18,तं समुद्यम्य चिक्षेप सो ऽप्यन्यां व्याक्षिपद्गदाम् । भिन्नावन्योन्यमासाद्य पेततुर्धरणीतले ॥ १८ ॥,taṃ samudyamya cikṣepa so'pyanyāṃ vyākṣipadgadām | bhinnāvanyonyamāsādya petaturdharaṇītale || 18 ||
+85,19,ततो भग्नप्रहरणौ मुष्टिभ्यां तौ समीयतुः । तेजोबलसमाविष्टौ दीप्ताविव हुताशनौ ॥ १९ ॥,tato bhagnapraharaṇau muṣṭibhyāṃ tau samīyatuḥ | tejobalasamāviṣṭau dīptāviva hutāśanau || 19 ||
+85,20,जघ्नतुस्तौ तदान्योन्यं नेदतुश्च पुनः पुनः । तलैश्चान्योन्यमाहत्य पेततुर्धरणीतले ॥ २० ॥,jaghnatustau tadānyonyaṃ nedatuśca punaḥ punaḥ | talaiścānyonyamāhatya petaturdharaṇītale || 20 ||
+85,21,उत्पेततुस्ततस्तूर्णं जघ्नतुश्च परस्परम् । भुजैश्चिक्षेपतुर्वीरावन्योन्यमपराजितौ ॥ २१ ॥,utpetatustatastūrṇaṃ jaghnatuśca parasparam | bhujaiścikṣepaturvīrāvanyonyamaparājitau || 21 ||
+85,22,आजहार तदा खड्गमदूरपरिवर्तिनम् । राक्षसश्चर्मणा सार्धं महावेगो महोदरः ॥ २२ ॥,ājahāra tadā khaḍgamadūraparivartinam | rākṣasaścarmaṇā sārdhaṃ mahāvego mahodaraḥ || 22 ||
+85,23,तथैव च महाखड्गं चर्मणा पतितं सह । जग्राह वानरश्रेष्ठः सुग्रीवो वेगवत्तरः ॥ २३ ॥,tathaiva ca mahākhaḍgaṃ carmaṇā patitaṃ saha | jagrāha vānaraśreṣṭhaḥ sugrīvo vegavattaraḥ || 23 ||
+85,24,तौ तु रोषपरीताङ्गौ नर्दन्तावभ्यधावताम् । उद्यतासी रणे हृष्टौ युधि शस्त्रविशारदौ ॥ २४ ॥,tau tu roṣaparītāṅgau nardantāvabhyadhāvatām | udyatāsī raṇe hṛṣṭau yudhi śastraviśāradau || 24 ||
+85,25,दक्षिणं मण्डलं चोभौ तौ तूर्णं संपरीयतुः । अन्योन्यमभिसंक्रुद्धौ जये प्रणिहिताव् उभौ ॥ २५ ॥,dakṣiṇaṃ maṇḍalaṃ cobhau tau tūrṇaṃ saṃparīyatuḥ | anyonyamabhisaṃkruddhau jaye praṇihitāv ubhau || 25 ||
+85,26,स तु शूरो महावेगो वीर्यश्लाघी महोदरः । महाचर्मणि तं खड्गं पातयामास दुर्मतिः ॥ २६ ॥,sa tu śūro mahāvego vīryaślāghī mahodaraḥ | mahācarmaṇi taṃ khaḍgaṃ pātayāmāsa durmatiḥ || 26 ||
+85,27,लग्नमुत्कर्षतः खड्गं खड्गेन कपिकुञ्जरः । जहार सशिरस्त्राणं कुण्डलोपहितं शिरः ॥ २७ ॥,lagnamutkarṣataḥ khaḍgaṃ khaḍgena kapikuñjaraḥ | jahāra saśirastrāṇaṃ kuṇḍalopahitaṃ śiraḥ || 27 ||
+85,28,निकृत्तशिरसस्तस्य पतितस्य महीतले । तद्बलं राक्षसेन्द्रस्य दृष्ट्वा तत्र न तिष्ठति ॥ २८ ॥,nikṛttaśirasastasya patitasya mahītale | tadbalaṃ rākṣasendrasya dṛṣṭvā tatra na tiṣṭhati || 28 ||
+85,29,हत्वा तं वानरैः सार्धं ननाद मुदितो हरिः । चुक्रोध च दशग्रीवो बभौ हृष्टश्च राघवः ॥ २९ ॥,hatvā taṃ vānaraiḥ sārdhaṃ nanāda mudito hariḥ | cukrodha ca daśagrīvo babhau hṛṣṭaśca rāghavaḥ || 29 ||
+86,1,महोदरे तु निहते महापार्श्वो महाबलः । अङ्गदस्य चमूं भीमां क्षोभयामास सायकैः ॥ १ ॥,mahodare tu nihate mahāpārśvo mahābalaḥ | aṅgadasya camūṃ bhīmāṃ kṣobhayāmāsa sāyakaiḥ || 1 ||
+86,2,स वानराणां मुख्यानामुत्तमाङ्गानि सर्वशः । पातयामास कायेभ्यः फलं वृन्तादिवानिलः ॥ २ ॥,sa vānarāṇāṃ mukhyānāmuttamāṅgāni sarvaśaḥ | pātayāmāsa kāyebhyaḥ phalaṃ vṛntādivānilaḥ || 2 ||
+86,3,केषां चिदिषुभिर्बाहून् स्कन्धांश्चिछेद राक्षसः । वानराणां सुसंक्रुद्धः पार्श्वं केषां व्यदारयत् ॥ ३ ॥,keṣāṃ cidiṣubhirbāhūn skandhāṃścicheda rākṣasaḥ | vānarāṇāṃ susaṃkruddhaḥ pārśvaṃ keṣāṃ vyadārayat || 3 ||
+86,4,ते ऽर्दिता बाणवर्षेण महापार्श्वेन वानराः । विषादविमुखाः सर्वे बभूवुर्गतचेतसः ॥ ४ ॥,te'rditā bāṇavarṣeṇa mahāpārśvena vānarāḥ | viṣādavimukhāḥ sarve babhūvurgatacetasaḥ || 4 ||
+86,5,निरीक्ष्य बलमुद्विग्नमङ्गदो राक्षसार्दितम् । वेगं चक्रे महाबाहुः समुद्र इव पर्वणि ॥ ५ ॥,nirīkṣya balamudvignamaṅgado rākṣasārditam | vegaṃ cakre mahābāhuḥ samudra iva parvaṇi || 5 ||
+86,6,आयसं परिघं गृह्य सूर्यरश्मिसमप्रभम् । समरे वानरश्रेष्ठो महापार्श्वे न्यपातयत् ॥ ६ ॥,āyasaṃ parighaṃ gṛhya sūryaraśmisamaprabham | samare vānaraśreṣṭho mahāpārśve nyapātayat || 6 ||
+86,7,स तु तेन प्रहारेण महापार्श्वो विचेतनः । ससूतः स्यन्दनात्तस्माद्विसंज्ञः प्रापतद्भुवि ॥ ७ ॥,sa tu tena prahāreṇa mahāpārśvo vicetanaḥ | sasūtaḥ syandanāttasmādvisaṃjñaḥ prāpatadbhuvi || 7 ||
+86,8,सर्क्षराजस्तु तेजस्वी नीलाञ्जनचयोपमः । निष्पत्य सुमहावीर्यः स्वाद् यूथान्मेघसंनिभात् ॥ ८ ॥,sarkṣarājastu tejasvī nīlāñjanacayopamaḥ | niṣpatya sumahāvīryaḥ svād yūthānmeghasaṃnibhāt || 8 ||
+86,9,प्रगृह्य गिरिशृङ्गाभां क्रुद्धः स विपुलां शिलाम् । अश्वाञ्जघान तरसा स्यन्दनं च बभञ्ज तम् ॥ ९ ॥,pragṛhya giriśṛṅgābhāṃ kruddhaḥ sa vipulāṃ śilām | aśvāñjaghāna tarasā syandanaṃ ca babhañja tam || 9 ||
+86,10,मुहूर्ताल् लब्धसंज्ञस्तु महापार्श्वो महाबलः । अङ्गदं बहुभिर्बाणैर्भूयस्तं प्रत्यविध्यत ॥ १० ॥,muhūrtāl labdhasaṃjñastu mahāpārśvo mahābalaḥ | aṅgadaṃ bahubhirbāṇairbhūyastaṃ pratyavidhyata || 10 ||
+86,11,जाम्बवन्तं त्रिभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे । ऋक्षराजं गवाक्षं च जघान बहुभिः शरैः ॥ ११ ॥,jāmbavantaṃ tribhirbāṇairājaghāna stanāntare | ṛkṣarājaṃ gavākṣaṃ ca jaghāna bahubhiḥ śaraiḥ || 11 ||
+86,12,गवाक्षं जाम्बवन्तं च स दृष्ट्वा शरपीडितौ । जग्राह परिघं घोरमङ्गदः क्रोधमूर्छितः ॥ १२ ॥,gavākṣaṃ jāmbavantaṃ ca sa dṛṣṭvā śarapīḍitau | jagrāha parighaṃ ghoramaṅgadaḥ krodhamūrchitaḥ || 12 ||
+86,13,तस्य��ङ्गदः प्रकुपितो राक्षसस्य तमायसं । दूरस्थितस्य परिघं रविरश्मिसमप्रभम् ॥ १३ ॥,tasyāṅgadaḥ prakupito rākṣasasya tamāyasaṃ | dūrasthitasya parighaṃ raviraśmisamaprabham || 13 ||
+86,14,द्वाभ्यां भुजाभ्यां संगृह्य भ्रामयित्वा च वेगवान् । महापार्श्वाय चिक्षेप वधार्थं वालिनः सुतः ॥ १४ ॥,dvābhyāṃ bhujābhyāṃ saṃgṛhya bhrāmayitvā ca vegavān | mahāpārśvāya cikṣepa vadhārthaṃ vālinaḥ sutaḥ || 14 ||
+86,15,स तु क्षिप्तो बलवता परिघस्तस्य रक्षसः । धनुश्च सशरं हस्ताच्छिरस्त्रं चाप्यपातयत् ॥ १५ ॥,sa tu kṣipto balavatā parighastasya rakṣasaḥ | dhanuśca saśaraṃ hastācchirastraṃ cāpyapātayat || 15 ||
+86,16,तं समासाद्य वेगेन वालिपुत्रः प्रतापवान् । तलेनाभ्यहनत् क्रुद्धः कर्णमूले सकुण्डले ॥ १६ ॥,taṃ samāsādya vegena vāliputraḥ pratāpavān | talenābhyahanat kruddhaḥ karṇamūle sakuṇḍale || 16 ||
+86,17,स तु क्रुद्धो महावेगो महापार्श्वो महाद्युतिः । करेणैकेन जग्राह सुमहान्तं परश्वधम् ॥ १७ ॥,sa tu kruddho mahāvego mahāpārśvo mahādyutiḥ | kareṇaikena jagrāha sumahāntaṃ paraśvadham || 17 ||
+86,18,तं तैलधौतं विमलं शैलसारमयं दृढम् । राक्षसः परमक्रुद्धो वालिपुत्रे न्यपातयत् ॥ १८ ॥,taṃ tailadhautaṃ vimalaṃ śailasāramayaṃ dṛḍham | rākṣasaḥ paramakruddho vāliputre nyapātayat || 18 ||
+86,19,तेन वामांसफलके भृशं प्रत्यवपातितम् । अङ्गदो मोक्षयामास सरोषः स परश्वधम् ॥ १९ ॥,tena vāmāṃsaphalake bhṛśaṃ pratyavapātitam | aṅgado mokṣayāmāsa saroṣaḥ sa paraśvadham || 19 ||
+86,20,स वीरो वज्रसंकाशमङ्गदो मुष्टिमात्मनः । संवर्तयन् सुसंक्रुद्धः पितुस्तुल्यपराक्रमः ॥ २० ॥,sa vīro vajrasaṃkāśamaṅgado muṣṭimātmanaḥ | saṃvartayan susaṃkruddhaḥ pitustulyaparākramaḥ || 20 ||
+86,21,राक्षसस्य स्तनाभ्याशे मर्मज्ञो हृदयं प्रति । इन्द्राशनिसमस्पर्शं स मुष्टिं विन्यपातयत् ॥ २१ ॥,rākṣasasya stanābhyāśe marmajño hṛdayaṃ prati | indrāśanisamasparśaṃ sa muṣṭiṃ vinyapātayat || 21 ||
+86,22,तेन तस्य निपातेन राक्षसस्य महामृधे । पफाल हृदयं चाशु स पपात हतो भुवि ॥ २२ ॥,tena tasya nipātena rākṣasasya mahāmṛdhe | paphāla hṛdayaṃ cāśu sa papāta hato bhuvi || 22 ||
+86,23,तस्मिन्निपतिते भूमौ तत् सैन्यं संप्रचुक्षुभे । अभवच्च महान् क्रोधः समरे रावणस्य तु ॥ २३ ॥,tasminnipatite bhūmau tat sainyaṃ saṃpracukṣubhe | abhavacca mahān krodhaḥ samare rāvaṇasya tu || 23 ||
+87,1,महोदरमहापार्श्वौ हतौ दृष्ट्वा तु राक्षसौ । तस्मिंश्च निहते वीरे विरूपाक्षे महाबले ॥ १ ॥,mahodaramahāpārśvau hatau dṛṣṭvā tu rākṣasau | tasmiṃśca nihate vīre virūpākṣe mahābale || 1 ||
+87,2,आविवेश महान् क्रोधो रावणं तु महामृधे । सूतं संचोदयामास वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २ ॥,āviveśa mahān krodho rāvaṇaṃ tu mahāmṛdhe | sūtaṃ saṃcodayāmāsa vākyaṃ cedamuvāca ha || 2 ||
+87,3,निहतानाममात्यानां रुद्धस्य नगरस्य च । दुःखमेषो ऽपनेष्यामि हत्वा तौ रामलक्ष्मणौ ॥ ३ ॥,nihatānāmamātyānāṃ ruddhasya nagarasya ca | duḥkhameṣo'paneṣyāmi hatvā tau rāmalakṣmaṇau || 3 ||
+87,4,रामवृक्षं रणे हन्मि सीतापुष्पफलप्रदम् । प्रशाखा यस्य सुग्रीवो जाम्बवान् कुमुदो नलः ॥ ४ ॥,rāmavṛkṣaṃ raṇe hanmi sītāpuṣpaphalapradam | praśākhā yasya sugrīvo jāmbavān kumudo nalaḥ || 4 ||
+87,5,स दिशो दश घोषेण रथस्यातिरथो महान् । नादयन्प्रययौ तूर्णं राघवं चाभ्यवर्तत ॥ ५ ॥,sa diśo daśa ghoṣeṇa rathasyātiratho mahān | nādayanprayayau tūrṇaṃ rāghavaṃ cābhyavartata || 5 ||
+87,6,पूरिता तेन शब्देन सनदीगिरिकानना । संचचाल मही सर्वा सवराहमृगद्विपा ॥ ६ ॥,pūritā tena śabdena sanadīgirikānanā | saṃcacāla mahī sarvā savarāhamṛgadvipā || 6 ||
+87,7,तामसं सुमहाघोरं चकारास्त्रं सुदारुणम् । निर्ददाह कपीन् सर्वांस्ते प्रपेतुः समन्ततः ॥ ७ ॥,tāmasaṃ sumahāghoraṃ cakārāstraṃ sudāruṇam | nirdadāha kapīn sarvāṃste prapetuḥ samantataḥ || 7 ||
+87,8,तान्यनीकान्यनेकानि रावणस्य शरोत्तमैः । दृष्ट्वा भग्नानि शतशो राघवः पर्यवस्थितः ॥ ८ ॥,tānyanīkānyanekāni rāvaṇasya śarottamaiḥ | dṛṣṭvā bhagnāni śataśo rāghavaḥ paryavasthitaḥ || 8 ||
+87,9,स ददर्श ततो रामं तिष्ठन्तमपराजितम् । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विष्णुना वासवं यथा ॥ ९ ॥,sa dadarśa tato rāmaṃ tiṣṭhantamaparājitam | lakṣmaṇena saha bhrātrā viṣṇunā vāsavaṃ yathā || 9 ||
+87,10,आलिखन्तमिवाकाशमवष्टभ्य महद्धनुः । पद्मपत्रविशालाक्षं दीर्घबाहुमरिंदमम् ॥ १० ॥,ālikhantamivākāśamavaṣṭabhya mahaddhanuḥ | padmapatraviśālākṣaṃ dīrghabāhumariṃdamam || 10 ||
+87,11,वानरांश्च रणे भग्नानापतन्तं च रावणम् । समीक्ष्य राघवो हृष्टो मध्ये जग्राह कार्मुकम् ॥ ११ ॥,vānarāṃśca raṇe bhagnānāpatantaṃ ca rāvaṇam | samīkṣya rāghavo hṛṣṭo madhye jagrāha kārmukam || 11 ||
+87,12,विस्फारयितुमारेभे ततः स धनुरुत्तमम् । महावेगं महानादं निर्भिन्दन्निव मेदिनीम् ॥ १२ ॥,visphārayitumārebhe tataḥ sa dhanuruttamam | mahāvegaṃ mahānādaṃ nirbhindanniva medinīm || 12 ||
+87,13,तयोः शरपथं प्राप्य रावणो राजपुत्रयोः । स बभूव यथा राहुः समीपे शशिसूर्ययोः ॥ १३ ॥,tayoḥ śarapathaṃ prāpya rāvaṇo rājaputrayoḥ | sa babhūva yathā rāhuḥ samīpe śaśisūryayoḥ || 13 ||
+87,14,रावणस्य च बाणौघै रामविस्फरितेन च । शब्देन राक्षसास्तेन पेतुश्च शतशस्तदा ॥ १४ ॥,rāvaṇasya ca bāṇaughai rāmavispharitena ca | śabdena rākṣasāstena petuśca śataśastadā || 14 ||
+87,15,तमिच्छन्प्रथमं योद्धुं लक्ष्मणो निशितैः शरैः । मुमोच धनुरायम्य शरानग्निशिखोपमान् ॥ १५ ॥,tamicchanprathamaṃ yoddhuṃ lakṣmaṇo niśitaiḥ śaraiḥ | mumoca dhanurāyamya śarānagniśikhopamān || 15 ||
+87,16,तान्मुक्तमात्रानाकाशे लक्ष्मणेन धनुष्मता । बाणान्बाणैर्महातेजा रावणः प्रत्यवारयत् ॥ १६ ॥,tānmuktamātrānākāśe lakṣmaṇena dhanuṣmatā | bāṇānbāṇairmahātejā rāvaṇaḥ pratyavārayat || 16 ||
+87,17,एकमेकेन बाणेन त्रिभिस्त्रीन्दशभिर्दश । लक्ष्मणस्य प्रचिच्छेद दर्शयन्पाणिलाघवम् ॥ १७ ॥,ekamekena bāṇena tribhistrīndaśabhirdaśa | lakṣmaṇasya praciccheda darśayanpāṇilāghavam || 17 ||
+87,18,अभ्यतिक्रम्य सौमित्रिं रावणः समितिंजयः । आससाद ततो रामं स्थितं शैलमिवाचलम् ॥ १८ ॥,abhyatikramya saumitriṃ rāvaṇaḥ samitiṃjayaḥ | āsasāda tato rāmaṃ sthitaṃ śailamivācalam || 18 ||
+87,19,स संख्ये राममासाद्य क्रोधसंरक्तलोचनः । व्यसृजच्छरवर्षानि रावणो राघवोपरि ॥ १९ ॥,sa saṃkhye rāmamāsādya krodhasaṃraktalocanaḥ | vyasṛjaccharavarṣāni rāvaṇo rāghavopari || 19 ||
+87,20,शरधारास्ततो रामो रावणस्य धनुश्च्युताः । दृष्ट्वैवापतिताः शीघ्रं भल्लाञ्जग्राह सत्वरम् ॥ २० ॥,śaradhārāstato rāmo rāvaṇasya dhanuścyutāḥ | dṛṣṭvaivāpatitāḥ śīghraṃ bhallāñjagrāha satvaram || 20 ||
+87,21,ताञ् शरौघांस्ततो भल्लैस्तीक्ष्णैश्चिच्छेद राघवः । दीप्यमानान्महावेगान् क्रुद्धानाशीविषानिव ॥ २१ ॥,tāñ śaraughāṃstato bhallaistīkṣṇaiściccheda rāghavaḥ | dīpyamānānmahāvegān kruddhānāśīviṣāniva || 21 ||
+87,22,राघवो रावणं तूर्णं रावणो राघवं तथा । अन्योन्यं विविधैस्तीक्ष्णैः शरैरभिववर्षतुः ॥ २२ ॥,rāghavo rāvaṇaṃ tūrṇaṃ rāvaṇo rāghavaṃ tathā | anyonyaṃ vividhaistīkṣṇaiḥ śarairabhivavarṣatuḥ || 22 ||
+87,23,चेरतुश्च चिरं चित्रं मण्डलं सव्यदक्षिणम् । बाणवेगान् समुदीक्ष्य समरेष्वपराजितौ ॥ २३ ॥,ceratuśca ciraṃ citraṃ maṇḍalaṃ savyadakṣiṇam | bāṇavegān samudīkṣya samareṣvaparājitau || 23 ||
+87,24,तयोर्भूतानि वित्रेषुर्युगपत् संप्रयुध्यतोः । रौद्रयोः सायकमुचोर्यमान्तकनिकाशयोः ॥ २४ ॥,tayorbhūtāni vitreṣuryugapat saṃprayudhyatoḥ | raudrayoḥ sāyakamucoryamāntakanikāśayoḥ || 24 ||
+87,25,संततं विविधैर्बाणैर्बभूव गगनं तदा । घनैरिवातपापाये विद्युन्मालासमाकुलैः ॥ २५ ॥,saṃtataṃ vividhairbāṇairbabhūva gaganaṃ tadā | ghanairivātapāpāye vidyunmālāsamākulaiḥ || 25 ||
+87,26,गवाक्षितमिवाकाशं बभूव शूरवृष्टिभिः । महावेगैः सुतीक्ष्णाग्रैर्गृध्रपत्रैः सुवाजितैः ॥ २६ ॥,gavākṣitamivākāśaṃ babhūva śūravṛṣṭibhiḥ | mahāvegaiḥ sutīkṣṇāgrairgṛdhrapatraiḥ suvājitaiḥ || 26 ||
+87,27,शरान्धकारं तौ भीमं चक्रतुः परमं तदा । गते ऽस्तं तपने चापि महामेघाविवोत्थितौ ॥ २७ ॥,śarāndhakāraṃ tau bhīmaṃ cakratuḥ paramaṃ tadā | gate'staṃ tapane cāpi mahāmeghāvivotthitau || 27 ||
+87,28,बभूव तुमुलं युद्धमन्योन्यवधकाङ्क्षिणोः । अनासाद्यमचिन्त्यं च वृत्रवासवयोरिव ॥ २८ ॥,babhūva tumulaṃ yuddhamanyonyavadhakāṅkṣiṇoḥ | anāsādyamacintyaṃ ca vṛtravāsavayoriva || 28 ||
+87,29,उभौ हि परमेष्वासाव् उभौ शस्त्रविशारदौ । उभौ चास्त्रविदां मुख्याव् उभौ युद्धे विचेरतुः ॥ २९ ॥,ubhau hi parameṣvāsāv ubhau śastraviśāradau | ubhau cāstravidāṃ mukhyāv ubhau yuddhe viceratuḥ || 29 ||
+87,30,उभौ हि येन व्रजतस्तेन तेन शरोर्मयः । ऊर्मयो वायुना विद्धा जग्मुः सागरयोरिव ॥ ३० ॥,ubhau hi yena vrajatastena tena śarormayaḥ | ūrmayo vāyunā viddhā jagmuḥ sāgarayoriva || 30 ||
+87,31,ततः संसक्तहस्तस्तु रावणो लोकरावणः । नाराचमालां रामस्य ललाटे प्रत्यमुञ्चत ॥ ३१ ॥,tataḥ saṃsaktahastastu rāvaṇo lokarāvaṇaḥ | nārācamālāṃ rāmasya lalāṭe pratyamuñcata || 31 ||
+87,32,रौद्रचापप्रयुक्तां तां नीलोत्पलदलप्रभाम् । शिरसा धारयन् रामो न व्यथां प्रत्यपद्यत ॥ ३२ ॥,raudracāpaprayuktāṃ tāṃ nīlotpaladalaprabhām | śirasā dhārayan rāmo na vyathāṃ pratyapadyata || 32 ||
+87,33,अथ मन्त्रानपि जपन् रौद्रमस्त्रमुदीरयन् । शरान्भूयः समादाय रामः क्रोधसमन्वितः ॥ ३३ ॥,atha mantrānapi japan raudramastramudīrayan | śarānbhūyaḥ samādāya rāmaḥ krodhasamanvitaḥ || 33 ||
+87,34,मुमोच च महातेजाश्चापमायम्य वीर्यवान् । ताञ् शरान् राक्षसेन्द्राय चिक्षेपाच्छिन्नसायकः ॥ ३४ ॥,mumoca ca mahātejāścāpamāyamya vīryavān | tāñ śarān rākṣasendrāya cikṣepācchinnasāyakaḥ || 34 ||
+87,35,ते महामेघसंकाशे कवचे पतिताः शराः । अवध्ये राक्षसेन्द्रस्य न व्यथां जनयंस्तदा ॥ ३५ ॥,te mahāmeghasaṃkāśe kavace patitāḥ śarāḥ | avadhye rākṣasendrasya na vyathāṃ janayaṃstadā || 35 ||
+87,36,पुनरेवाथ तं रामो रथस्थं राक्षसाधिपम् । ललाटे परमास्त्रेण सर्वास्त्रकुशलो ऽभिनत् ॥ ३६ ॥,punarevātha taṃ rāmo rathasthaṃ rākṣasādhipam | lalāṭe paramāstreṇa sarvāstrakuśalo'bhinat || 36 ||
+87,37,ते भित्त्वा बाणरूपाणि पञ्चशीर्षा इवोरगाः । श्वसन्तो विविशुर्भूमिं रावणप्रतिकूलताः ॥ ३७ ॥,te bhittvā bāṇarūpāṇi pañcaśīrṣā ivoragāḥ | śvasanto viviśurbhūmiṃ rāvaṇapratikūlatāḥ || 37 ||
+87,38,निहत्य राघवस्यास्त्रं रावणः क्रोधमूर्छितः । आसुरं सुमहाघोरमन्यदस्त्रं समाददे ॥ ३८ ॥,nihatya rāghavasyāstraṃ rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ | āsuraṃ sumahāghoramanyadastraṃ samādade || 38 ||
+87,39,सिंहव्याघ्रमुखांश्चान्यान् कङ्ककाकमुखानपि । गृध्रश्येनमुखांश्चापि सृगालवदनांस्तथा ॥ ३९ ॥,siṃhavyāghramukhāṃścānyān kaṅkakākamukhānapi | gṛdhraśyenamukhāṃścāpi sṛgālavadanāṃstathā || 39 ||
+87,40,ईहामृगमुखांश्चान्यान् व्यादितास्यान्भयावहान् । पञ्चास्यांल् लेलिहानांश्च ससर्ज निशिताञ् शरान् ॥ ४० ॥,īhāmṛgamukhāṃścānyān vyāditāsyānbhayāvahān | pañcāsyāṃl lelihānāṃśca sasarja niśitāñ śarān || 40 ||
+87,41,शरान् खरमुखांश्चान्यान् वराहमुखसंस्थितान् । श्वानकुक्कुटवक्त्रांश्च मकराशीविषाननान् ॥ ४१ ॥,śarān kharamukhāṃścānyān varāhamukhasaṃsthitān | śvānakukkuṭavaktrāṃśca makarāśīviṣānanān || 41 ||
+87,42,एतांश्चान्यांश्च मायाभिः ससर्ज निशिताञ् शरान् । रामं प्रति महातेजाः क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् ॥ ४२ ॥,etāṃścānyāṃśca māyābhiḥ sasarja niśitāñ śarān | rāmaṃ prati mahātejāḥ kruddhaḥ sarpa iva śvasan || 42 ||
+87,43,आसुरेण समाविष्टः सो ऽस्त्रेण रघुनन्दनः । ससर्जास्त्रं महोत्साहः पावकं पावकोपमः ॥ ४३ ॥,āsureṇa samāviṣṭaḥ so'streṇa raghunandanaḥ | sasarjāstraṃ mahotsāhaḥ pāvakaṃ pāvakopamaḥ || 43 ||
+87,44,अग्निदीप्तमुखान्बाणांस्तथा सूर्यमुखानपि । चन्द्रार्धचन्द्रवक्त्रांश्च धूमकेतुमुखानपि ॥ ४४ ॥,agnidīptamukhānbāṇāṃstathā sūryamukhānapi | candrārdhacandravaktrāṃśca dhūmaketumukhānapi || 44 ||
+87,45,ग्रहनक्षत्रवर्णांश्च महोल्कामुखसंस्थितान् । विद्युज्जिह्वोपमांश्चान्यान् ससर्ज निशिताञ् शरान् ॥ ४५ ॥,grahanakṣatravarṇāṃśca maholkāmukhasaṃsthitān | vidyujjihvopamāṃścānyān sasarja niśitāñ śarān || 45 ||
+87,46,ते रावणशरा घोरा राघवास्त्रसमाहताः । विलयं जग्मुराकाशे जग्मुश्चैव सहस्रशः ॥ ४६ ॥,te rāvaṇaśarā ghorā rāghavāstrasamāhatāḥ | vilayaṃ jagmurākāśe jagmuścaiva sahasraśaḥ || 46 ||
+87,47,तदस्त्रं निहतं दृष्ट्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा । हृष्टा नेदुस्ततः सर्वे कपयः कामरूपिणः ॥ ४७ ॥,tadastraṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā | hṛṣṭā nedustataḥ sarve kapayaḥ kāmarūpiṇaḥ || 47 ||
+88,1,तस्मिन्प्रतिहते ऽस्त्रे तु रावणो राक्षसाधिपः । क्रोधं च द्विगुणं चक्रे क्रोधाच्चास्त्रमनन्तरम् ॥ १ ॥,tasminpratihate'stre tu rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | krodhaṃ ca dviguṇaṃ cakre krodhāccāstramanantaram || 1 ||
+88,2,मयेन विहितं रौद्रमन्यदस्त्रं महाद्युतिः । उत्स्रष्टुं रावणो घोरं राघवाय प्रचक्रमे ॥ २ ॥,mayena vihitaṃ raudramanyadastraṃ mahādyutiḥ | utsraṣṭuṃ rāvaṇo ghoraṃ rāghavāya pracakrame || 2 ||
+88,3,ततः शूलानि निश्चेरुर्गदाश्च मुसलानि च । कार्मुकाद्दीप्यमानानि वज्रसाराणि सर्वशः ॥ ३ ॥,tataḥ śūlāni niścerurgadāśca musalāni ca | kārmukāddīpyamānāni vajrasārāṇi sarvaśaḥ || 3 ||
+88,4,कूटमुद्गरपाशाश्च दीप्ताश्चाशनयस्तथा । निष्पेतुर्विविधास्तीक्ष्णा वाता इव युगक्षये ॥ ४ ॥,kūṭamudgarapāśāśca dīptāścāśanayastathā | niṣpeturvividhāstīkṣṇā vātā iva yugakṣaye || 4 ||
+88,5,तदस्त्रं राघवः श्रीमानुत्तमास्त्रविदां वरः । जघान परमास्त्रेण गन्धर्वेण महाद्युतिः ॥ ५ ॥,tadastraṃ rāghavaḥ śrīmānuttamāstravidāṃ varaḥ | jaghāna paramāstreṇa gandharveṇa mahādyutiḥ || 5 ||
+88,6,तस्मिन्प्रतिहते ऽस्त्रे तु राघवेण महात्मना । रावणः क्रोधताम्राक्षः सौरमस्त्रमुदीरयत् ॥ ६ ॥,tasminpratihate'stre tu rāghaveṇa mahātmanā | rāvaṇaḥ krodhatāmrākṣaḥ sauramastramudīrayat || 6 ||
+88,7,ततश्चक्राणि निष्पेतुर्भास्वराणि महान्ति च । कार्मुकाद्भीमवेगस्य दशग्रीवस्य धीमतः ॥ ७ ॥,tataścakrāṇi niṣpeturbhāsvarāṇi mahānti ca | kārmukādbhīmavegasya daśagrīvasya dhīmataḥ || 7 ||
+88,8,तैरासीद्गगनं दीप्तं संपतद्भिरितस्ततः । पतद्भिश्च दिशो दीप्तैश्चन्द्रसूर्यग्रहैरिव ॥ ८ ॥,tairāsīdgaganaṃ dīptaṃ saṃpatadbhiritastataḥ | patadbhiśca diśo dīptaiścandrasūryagrahairiva || 8 ||
+88,9,तानि चिच्छेद बाणौघैश्चक्राणि तु स राघवः । आयुधानि विचित्राणि रावणस्य चमूमुखे ॥ ९ ॥,tāni ciccheda bāṇaughaiścakrāṇi tu sa rāghavaḥ | āyudhāni vicitrāṇi rāvaṇasya camūmukhe || 9 ||
+88,10,तदस्त्रं तु हतं दृष्ट्वा रावणो राक्षसाधिपः । विव्याध दशभिर्बाणै रामं सर्वेषु मर्मसु ॥ १० ॥,tadastraṃ tu hataṃ dṛṣṭvā rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | vivyādha daśabhirbāṇai rāmaṃ sarveṣu marmasu || 10 ||
+88,11,स विद्धो दशभिर्बाणैर्महाकार्मुकनिःसृतैः । रावणेन महातेजा न प्राकम्पत राघवः ॥ ११ ॥,sa viddho daśabhirbāṇairmahākārmukaniḥsṛtaiḥ | rāvaṇena mahātejā na prākampata rāghavaḥ || 11 ||
+88,12,ततो विव्याध गात्रेषु सर्वेषु समितिंजयः । राघवस्तु सुसंक्रुद्धो रावणं बहुभिः शरैः ॥ १२ ॥,tato vivyādha gātreṣu sarveṣu samitiṃjayaḥ | rāghavastu susaṃkruddho rāvaṇaṃ bahubhiḥ śaraiḥ || 12 ||
+88,13,एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो राघवस्यानुजो बली । लक्ष्���णः सायकान् सप्त जग्राह परवीरहा ॥ १३ ॥,etasminnantare kruddho rāghavasyānujo balī | lakṣmaṇaḥ sāyakān sapta jagrāha paravīrahā || 13 ||
+88,14,तैः सायकैर्महावेगै रावणस्य महाद्युतिः । ध्वजं मनुष्यशीर्षं तु तस्य चिच्छेद नैकधा ॥ १४ ॥,taiḥ sāyakairmahāvegai rāvaṇasya mahādyutiḥ | dhvajaṃ manuṣyaśīrṣaṃ tu tasya ciccheda naikadhā || 14 ||
+88,15,सारथेश्चापि बाणेन शिरो ज्वलितकुण्डलम् । जहार लक्ष्मणः श्रीमान्नैरृतस्य महाबलः ॥ १५ ॥,sāratheścāpi bāṇena śiro jvalitakuṇḍalam | jahāra lakṣmaṇaḥ śrīmānnairṛtasya mahābalaḥ || 15 ||
+88,16,तस्य बाणैश्च चिच्छेद धनुर्गजकरोपमम् । लक्ष्मणो राक्षसेन्द्रस्य पञ्चभिर्निशितैः शरैः ॥ १६ ॥,tasya bāṇaiśca ciccheda dhanurgajakaropamam | lakṣmaṇo rākṣasendrasya pañcabhirniśitaiḥ śaraiḥ || 16 ||
+88,17,नीलमेघनिभांश्चास्य सदश्वान्पर्वतोपमान् । जघानाप्लुत्य गदया रावणस्य विभीषणः ॥ १७ ॥,nīlameghanibhāṃścāsya sadaśvānparvatopamān | jaghānāplutya gadayā rāvaṇasya vibhīṣaṇaḥ || 17 ||
+88,18,हताश्वाद्वेगवान् वेगादवप्लुत्य महारथात् । क्रोधमाहारयत्तीव्रं भ्रातरं प्रति रावणः ॥ १८ ॥,hatāśvādvegavān vegādavaplutya mahārathāt | krodhamāhārayattīvraṃ bhrātaraṃ prati rāvaṇaḥ || 18 ||
+88,19,ततः शक्तिं महाशक्तिर्दीप्तां दीप्ताशनीमिव । विभीषणाय चिक्षेप राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ॥ १९ ॥,tataḥ śaktiṃ mahāśaktirdīptāṃ dīptāśanīmiva | vibhīṣaṇāya cikṣepa rākṣasendraḥ pratāpavān || 19 ||
+88,20,अप्राप्तामेव तां बाणैस्त्रिभिश्चिच्छेद लक्ष्मणः । अथोदतिष्ठत् संनादो वानराणां तदा रणे ॥ २० ॥,aprāptāmeva tāṃ bāṇaistribhiściccheda lakṣmaṇaḥ | athodatiṣṭhat saṃnādo vānarāṇāṃ tadā raṇe || 20 ||
+88,21,सा पपात त्रिधा छिन्ना शक्तिः काञ्चनमालिनी । सविस्फुलिङ्गा ज्वलिता महोल्केव दिवश्च्युता ॥ २१ ॥,sā papāta tridhā chinnā śaktiḥ kāñcanamālinī | savisphuliṅgā jvalitā maholkeva divaścyutā || 21 ||
+88,22,ततः संभाविततरां कालेनापि दुरासदाम् । जग्राह विपुलां शक्तिं दीप्यमानां स्वतेजसा ॥ २२ ॥,tataḥ saṃbhāvitatarāṃ kālenāpi durāsadām | jagrāha vipulāṃ śaktiṃ dīpyamānāṃ svatejasā || 22 ||
+88,23,सा वेगिना बलवता रावणेन दुरात्मना । जज्वाल सुमहाघोरा शक्राशनिसमप्रभा ॥ २३ ॥,sā veginā balavatā rāvaṇena durātmanā | jajvāla sumahāghorā śakrāśanisamaprabhā || 23 ||
+88,24,एतस्मिन्नन्तरे वीरो लक्ष्मणस्तं विभीषणम् । प्राणसंशयमापन्नं तूर्णमेवाभ्यपद्यत ॥ २४ ॥,etasminnantare vīro lakṣmaṇastaṃ vibhīṣaṇam | prāṇasaṃśayamāpannaṃ tūrṇamevābhyapadyata || 24 ||
+88,25,तं विमोक्षयितुं वीरश्चापमायम्य लक्ष्मणः । रावणं शक्तिहस्तं तं शरवर्षैरवाकिरत् ॥ २५ ॥,taṃ vimokṣayituṃ vīraścāpamāyamya lakṣmaṇaḥ | rāvaṇaṃ śaktihastaṃ taṃ śaravarṣairavākirat || 25 ||
+88,26,कीर्यमाणः शरौघेण विसृष्टेन महात्मना । न प्रहर्तुं मनश्चक्रे विमुखीकृतविक्रमः ॥ २६ ॥,kīryamāṇaḥ śaraugheṇa visṛṣṭena mahātmanā | na prahartuṃ manaścakre vimukhīkṛtavikramaḥ || 26 ||
+88,27,मोक्षितं भ्रातरं दृष्ट्वा लक्ष्मणेन स रावणः । लक्ष्मणाभिमुखस्तिष्ठन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ २७ ॥,mokṣitaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇena sa rāvaṇaḥ | lakṣmaṇābhimukhastiṣṭhannidaṃ vacanamabravīt || 27 ||
+88,28,मोक्षितस्ते बलश्लाघिन्यस्मादेवं विभीषणः । विमुच्य राक्षसं शक्तिस्त्वयीयं विनिपात्यते ॥ २८ ॥,mokṣitaste balaślāghinyasmādevaṃ vibhīṣaṇaḥ | vimucya rākṣasaṃ śaktistvayīyaṃ vinipātyate || 28 ||
+88,29,एषा ते हृदयं भित्त्वा शक्तिर्लोहितलक्षणा । मद्बाहुपरिघोत्सृष्टा प्राणानादाय यास्यति ॥ २९ ॥,eṣā te hṛdayaṃ bhittvā śaktirlohitalakṣaṇā | madbāhuparighotsṛṣṭā prāṇānādāya yāsyati || 29 ||
+88,30,इत्येवमुक्त्वा तां शक्तिमष्टघण्टां महास्वनाम् । मयेन मायाविहिताममोघां शत्रुघातिनीम् ॥ ३० ॥,ityevamuktvā tāṃ śaktimaṣṭaghaṇṭāṃ mahāsvanām | mayena māyāvihitāmamoghāṃ śatrughātinīm || 30 ||
+88,31,लक्ष्मणाय समुद्दिश्य ज्वलन्तीमिव तेजसा । रावणः परमक्रुद्धश्चिक्षेप च ननाद च ॥ ३१ ॥,lakṣmaṇāya samuddiśya jvalantīmiva tejasā | rāvaṇaḥ paramakruddhaścikṣepa ca nanāda ca || 31 ||
+88,32,सा क्षिप्ता भीमवेगेन शक्राशनिसमस्वना । शक्तिरभ्यपतद्वेगाल् लक्ष्मणं रणमूर्धनि ॥ ३२ ॥,sā kṣiptā bhīmavegena śakrāśanisamasvanā | śaktirabhyapatadvegāl lakṣmaṇaṃ raṇamūrdhani || 32 ||
+88,33,तामनुव्याहरच्छक्तिमापतन्तीं स राघवः । स्वस्त्यस्तु लक्ष्मणायेति मोघा भव हतोद्यमा ॥ ३३ ॥,tāmanuvyāharacchaktimāpatantīṃ sa rāghavaḥ | svastyastu lakṣmaṇāyeti moghā bhava hatodyamā || 33 ||
+88,34,न्यपतत् सा महावेगा लक्ष्मणस्य महोरसि । जिह्वेवोरगराजस्य दीप्यमाना महाद्युतिः ॥ ३४ ॥,nyapatat sā mahāvegā lakṣmaṇasya mahorasi | jihvevoragarājasya dīpyamānā mahādyutiḥ || 34 ||
+88,35,ततो रावणवेगेन सुदूरमवगाढया । शक्त्या निर्भिन्नहृदयः पपात भुवि लक्ष्मणः ॥ ३५ ॥,tato rāvaṇavegena sudūramavagāḍhayā | śaktyā nirbhinnahṛdayaḥ papāta bhuvi lakṣmaṇaḥ || 35 ||
+88,36,तदवस्थं समीपस्थो लक्ष्मणं प्रेक्ष्य राघवः । भ्रातृस्नेहान्महातेजा विषण्णहृदयो ऽभवत् ॥ ३६ ॥,tadavasthaṃ samīpastho lakṣmaṇaṃ prekṣya rāghavaḥ | bhrātṛsnehānmahātejā viṣaṇṇahṛdayo'bhavat || 36 ||
+88,37,स मुहूर्तमनुध्याय बाष्पव्याकुललोचनः । बभूव संरब्धतरो युगान्त इव पावकः ॥ ३७ ॥,sa muhūrtamanudhyāya bāṣpavyākulalocanaḥ | babhūva saṃrabdhataro yugānta iva pāvakaḥ || 37 ||
+88,38,न विषादस्य कालो ऽयमिति संचिन्त्य राघवः । चक्रे सुतुमुलं युद्धं रावणस्य वधे धृतः ॥ ३८ ॥,na viṣādasya kālo'yamiti saṃcintya rāghavaḥ | cakre sutumulaṃ yuddhaṃ rāvaṇasya vadhe dhṛtaḥ || 38 ||
+88,39,स ददर्श ततो रामः शक्त्या भिन्नं महाहवे । लक्ष्मणं रुधिरादिग्धं सपन्नगमिवाचलम् ॥ ३९ ॥,sa dadarśa tato rāmaḥ śaktyā bhinnaṃ mahāhave | lakṣmaṇaṃ rudhirādigdhaṃ sapannagamivācalam || 39 ||
+88,40,तामपि प्रहितां शक्तिं रावणेन बलीयसा । यत्नतस्ते हरिश्रेष्ठा न शेकुरवमर्दितुम् । अर्दिताश्चैव बाणौघैः क्षिप्रहस्तेन रक्षसा ॥ ४० ॥,tāmapi prahitāṃ śaktiṃ rāvaṇena balīyasā | yatnataste hariśreṣṭhā na śekuravamarditum | arditāścaiva bāṇaughaiḥ kṣiprahastena rakṣasā || 40 ||
+88,41,सौम���त्रिं सा विनिर्भिद्य प्रविष्टा धरणीतलम् । तां कराभ्यां परामृश्य रामः शक्तिं भयावहाम् । बभञ्ज समरे क्रुद्धो बलवद्विचकर्ष च ॥ ४१ ॥,saumitriṃ sā vinirbhidya praviṣṭā dharaṇītalam | tāṃ karābhyāṃ parāmṛśya rāmaḥ śaktiṃ bhayāvahām | babhañja samare kruddho balavadvicakarṣa ca || 41 ||
+88,42,तस्य निष्कर्षतः शक्तिं रावणेन बलीयसा । शराः सर्वेषु गात्रेषु पातिता मर्मभेदिनः ॥ ४२ ॥,tasya niṣkarṣataḥ śaktiṃ rāvaṇena balīyasā | śarāḥ sarveṣu gātreṣu pātitā marmabhedinaḥ || 42 ||
+88,43,अचिन्तयित्वा तान्बाणान् समाश्लिष्य च लक्ष्मणम् । अब्रवीच्च हनूमन्तं सुग्रीवं चैव राघवः । लक्ष्मणं परिवार्येह तिष्ठध्वं वानरोत्तमाः ॥ ४३ ॥,acintayitvā tānbāṇān samāśliṣya ca lakṣmaṇam | abravīcca hanūmantaṃ sugrīvaṃ caiva rāghavaḥ | lakṣmaṇaṃ parivāryeha tiṣṭhadhvaṃ vānarottamāḥ || 43 ||
+88,44,पराक्रमस्य कालो ऽयं संप्राप्तो मे चिरेप्सितः । पापात्मायं दशग्रीवो वध्यतां पापनिश्चयः । काङ्क्षितः स्तोककस्येव घर्मान्ते मेघदर्शनम् ॥ ४४ ॥,parākramasya kālo'yaṃ saṃprāpto me cirepsitaḥ | pāpātmāyaṃ daśagrīvo vadhyatāṃ pāpaniścayaḥ | kāṅkṣitaḥ stokakasyeva gharmānte meghadarśanam || 44 ||
+88,45,अस्मिन्मुहूर्ते नचिरात् सत्यं प्रतिशृणोमि वः । अरावणमरामं वा जगद्द्रक्ष्यथ वानराः ॥ ४५ ॥,asminmuhūrte nacirāt satyaṃ pratiśṛṇomi vaḥ | arāvaṇamarāmaṃ vā jagaddrakṣyatha vānarāḥ || 45 ||
+88,46,राज्यनाशं वने वासं दण्डके परिधावनम् । वैदेह्याश्च परामर्शं रक्षोभिश्च समागमम् ॥ ४६ ॥,rājyanāśaṃ vane vāsaṃ daṇḍake paridhāvanam | vaidehyāśca parāmarśaṃ rakṣobhiśca samāgamam || 46 ||
+88,47,प्राप्तं दुःखं महद्घोरं क्लेशं च निरयोपमम् । अद्य सर्वमहं त्यक्ष्ये हत्वा तं रावणं रणे ॥ ४७ ॥,prāptaṃ duḥkhaṃ mahadghoraṃ kleśaṃ ca nirayopamam | adya sarvamahaṃ tyakṣye hatvā taṃ rāvaṇaṃ raṇe || 47 ||
+88,48,यदर्थं वानरं सैन्यं समानीतमिदं मया । सुग्रीवश्च कृतो राज्ये निहत्वा वालिनं रणे ॥ ४८ ॥,yadarthaṃ vānaraṃ sainyaṃ samānītamidaṃ mayā | sugrīvaśca kṛto rājye nihatvā vālinaṃ raṇe || 48 ||
+88,49,यदर्थं सागरः क्रान्तः सेतुर्बद्धश्च सागरे । सो ऽयमद्य रणे पापश्चक्षुर्विषयमागतः ॥ ४९ ॥,yadarthaṃ sāgaraḥ krāntaḥ seturbaddhaśca sāgare | so'yamadya raṇe pāpaścakṣurviṣayamāgataḥ || 49 ||
+88,50,चक्षुर्विषयमागम्य नायं जीवितुमर्हति । दृष्टिं दृष्टिविषस्येव सर्पस्य मम रावणः ॥ ५० ॥,cakṣurviṣayamāgamya nāyaṃ jīvitumarhati | dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviṣasyeva sarpasya mama rāvaṇaḥ || 50 ||
+88,51,स्वस्थाः पश्यत दुर्धर्षा युद्धं वानरपुंगवाः । आसीनाः पर्वताग्रेषु ममेदं रावणस्य च ॥ ५१ ॥,svasthāḥ paśyata durdharṣā yuddhaṃ vānarapuṃgavāḥ | āsīnāḥ parvatāgreṣu mamedaṃ rāvaṇasya ca || 51 ||
+88,52,अद्य रामस्य रामत्वं पश्यन्तु मम संयुगे । त्रयो लोकाः सगन्धर्वाः सदेवाः सर्षिचारणाः ॥ ५२ ॥,adya rāmasya rāmatvaṃ paśyantu mama saṃyuge | trayo lokāḥ sagandharvāḥ sadevāḥ sarṣicāraṇāḥ || 52 ||
+88,53,अद्य कर्म करिष्यामि यल् लोकाः सचराचराः । सदे���ाः कथयिष्यन्ति यावद्भूमिर्धरिष्यति ॥ ५३ ॥,adya karma kariṣyāmi yal lokāḥ sacarācarāḥ | sadevāḥ kathayiṣyanti yāvadbhūmirdhariṣyati || 53 ||
+88,54,एवमुक्त्वा शितैर्बाणैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः । आजघान दशग्रीवं रणे रामः समाहितः ॥ ५४ ॥,evamuktvā śitairbāṇaistaptakāñcanabhūṣaṇaiḥ | ājaghāna daśagrīvaṃ raṇe rāmaḥ samāhitaḥ || 54 ||
+88,55,अथ प्रदीप्तैर्नाराचैर्मुसलैश्चापि रावणः । अभ्यवर्षत्तदा रामं धाराभिरिव तोयदः ॥ ५५ ॥,atha pradīptairnārācairmusalaiścāpi rāvaṇaḥ | abhyavarṣattadā rāmaṃ dhārābhiriva toyadaḥ || 55 ||
+88,56,रामरावणमुक्तानामन्योन्यमभिनिघ्नताम् । शराणां च शराणां च बभूव तुमुलः स्वनः ॥ ५६ ॥,rāmarāvaṇamuktānāmanyonyamabhinighnatām | śarāṇāṃ ca śarāṇāṃ ca babhūva tumulaḥ svanaḥ || 56 ||
+88,57,ते भिन्नाश्च विकीर्णाश्च रामरावणयोः शराः । अन्तरिक्षात् प्रदीप्ताग्रा निपेतुर्धरणीतले ॥ ५७ ॥,te bhinnāśca vikīrṇāśca rāmarāvaṇayoḥ śarāḥ | antarikṣāt pradīptāgrā nipeturdharaṇītale || 57 ||
+88,58,तयोर्ज्यातलनिर्घोषो रामरावणयोर्महान् । त्रासनः सर्वबूतानां स बभूवाद्भुतोपमः ॥ ५८ ॥,tayorjyātalanirghoṣo rāmarāvaṇayormahān | trāsanaḥ sarvabūtānāṃ sa babhūvādbhutopamaḥ || 58 ||
+88,59,स कीर्यमाणः शरजालवृष्टिभिर्महात्मना दीप्तधनुष्मतार्दितः । भयात् प्रदुद्राव समेत्य रावणो यथानिलेनाभिहतो बलाहकः ॥ ५९ ॥,sa kīryamāṇaḥ śarajālavṛṣṭibhirmahātmanā dīptadhanuṣmatārditaḥ | bhayāt pradudrāva sametya rāvaṇo yathānilenābhihato balāhakaḥ || 59 ||
+89,1,स दत्त्वा तुमुलं युद्धं रावणस्य दुरात्मनः । विसृजन्नेव बाणौघान् सुषेणं वाक्यमब्रवीत् ॥ १ ॥,sa dattvā tumulaṃ yuddhaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ | visṛjanneva bāṇaughān suṣeṇaṃ vākyamabravīt || 1 ||
+89,2,एष रावणवेगेन लक्ष्मणः पतितः क्षितौ । सर्पवद्वेष्टते वीरो मम शोकमुदीरयन् ॥ २ ॥,eṣa rāvaṇavegena lakṣmaṇaḥ patitaḥ kṣitau | sarpavadveṣṭate vīro mama śokamudīrayan || 2 ||
+89,3,शोणितार्द्रमिमं वीरं प्राणैरिष्टतरं मम । पश्यतो मम का शक्तिर्योद्धुं पर्याकुलात्मनः ॥ ३ ॥,śoṇitārdramimaṃ vīraṃ prāṇairiṣṭataraṃ mama | paśyato mama kā śaktiryoddhuṃ paryākulātmanaḥ || 3 ||
+89,4,अयं स समरश्लाघी भ्राता मे शुभलक्षणः । यदि पञ्चत्वमापन्नः प्राणैर्मे किं सुखेन वा ॥ ४ ॥,ayaṃ sa samaraślāghī bhrātā me śubhalakṣaṇaḥ | yadi pañcatvamāpannaḥ prāṇairme kiṃ sukhena vā || 4 ||
+89,5,लज्जतीव हि मे वीर्यं भ्रश्यतीव कराद्धनुः । सायका व्यवसीदन्ति दृष्टिर्बाष्पवशं गता । चिन्ता मे वर्धते तीव्रा मुमूर्षा चोपजायते ॥ ५ ॥,lajjatīva hi me vīryaṃ bhraśyatīva karāddhanuḥ | sāyakā vyavasīdanti dṛṣṭirbāṣpavaśaṃ gatā | cintā me vardhate tīvrā mumūrṣā copajāyate || 5 ||
+89,6,भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा रावणेन दुरात्मना । परं विषादमापन्नो विललापाकुलेन्द्रियः ॥ ६ ॥,bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāvaṇena durātmanā | paraṃ viṣādamāpanno vilalāpākulendriyaḥ || 6 ||
+89,7,न हि युद्धेन मे कार्यं नैव प्राणैर्न सीतया । भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं रणपांसुषु ॥ ७ ॥,na hi yuddhena me kāryaṃ naiva prāṇairna sītayā | bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ raṇapāṃsuṣu || 7 ||
+89,8,किं मे राज्येन किं प्राणैर्युद्धे कार्यं न विद्यते । यत्रायं निहतः शेते रणमूर्धनि लक्ष्मणः ॥ ८ ॥,kiṃ me rājyena kiṃ prāṇairyuddhe kāryaṃ na vidyate | yatrāyaṃ nihataḥ śete raṇamūrdhani lakṣmaṇaḥ || 8 ||
+89,9,राममाश्वासयन् वीरः सुषेणो वाक्यमब्रवीत् । न मृतो ऽयं महाबाहुर्लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः ॥ ९ ॥,rāmamāśvāsayan vīraḥ suṣeṇo vākyamabravīt | na mṛto'yaṃ mahābāhurlakṣmaṇo lakṣmivardhanaḥ || 9 ||
+89,10,न चास्य विकृतं वक्त्रं नापि श्यामं न निष्प्रभम् । सुप्रभं च प्रसन्नं च मुखमस्याभिलक्ष्यते ॥ १० ॥,na cāsya vikṛtaṃ vaktraṃ nāpi śyāmaṃ na niṣprabham | suprabhaṃ ca prasannaṃ ca mukhamasyābhilakṣyate || 10 ||
+89,11,पद्मरक्ततलौ हस्तौ सुप्रसन्ने च लोचने । एवं न विद्यते रूपं गतासूनां विशां पते । मां विषादं कृथा वीर सप्राणो ऽयमरिंदम ॥ ११ ॥,padmaraktatalau hastau suprasanne ca locane | evaṃ na vidyate rūpaṃ gatāsūnāṃ viśāṃ pate | māṃ viṣādaṃ kṛthā vīra saprāṇo'yamariṃdama || 11 ||
+89,12,आख्यास्यते प्रसुप्तस्य स्रस्तगात्रस्य भूतले । सोच्छ्वासं हृदयं वीर कम्पमानं मुहुर्मुहुः ॥ १२ ॥,ākhyāsyate prasuptasya srastagātrasya bhūtale | socchvāsaṃ hṛdayaṃ vīra kampamānaṃ muhurmuhuḥ || 12 ||
+89,13,एवमुक्त्वा तु वाक्यज्ञः सुषेणो राघवं वचः । समीपस्थमुवाचेदं हनूमन्तमभित्वरन् ॥ १३ ॥,evamuktvā tu vākyajñaḥ suṣeṇo rāghavaṃ vacaḥ | samīpasthamuvācedaṃ hanūmantamabhitvaran || 13 ||
+89,14,सौम्य शीघ्रमितो गत्वा शैलमोषधिपर्वतम् । पूर्वं हि कथितो यो ऽसौ वीर जाम्बवता शुभः ॥ १४ ॥,saumya śīghramito gatvā śailamoṣadhiparvatam | pūrvaṃ hi kathito yo'sau vīra jāmbavatā śubhaḥ || 14 ||
+89,15,दक्षिणे शिखरे तस्य जातामोषधिमानय । विशल्यकरणी नाम विशल्यकरणीं शुभाम् ॥ १५ ॥,dakṣiṇe śikhare tasya jātāmoṣadhimānaya | viśalyakaraṇī nāma viśalyakaraṇīṃ śubhām || 15 ||
+89,16,सौवर्णकरणीं चापि तथा संजीवनीमपि । संधानकरणीं चापि गत्वा शीघ्रमिहानय । संजीवनार्थं वीरस्य लक्ष्मणस्य महात्मनः ॥ १६ ॥,sauvarṇakaraṇīṃ cāpi tathā saṃjīvanīmapi | saṃdhānakaraṇīṃ cāpi gatvā śīghramihānaya | saṃjīvanārthaṃ vīrasya lakṣmaṇasya mahātmanaḥ || 16 ||
+89,17,इत्येवमुक्तो हनुमान् गत्वा चौषधिपर्वतम् । चिन्तामभ्यगमच्छ्रीमानजानंस्ता महौषधीः ॥ १७ ॥,ityevamukto hanumān gatvā cauṣadhiparvatam | cintāmabhyagamacchrīmānajānaṃstā mahauṣadhīḥ || 17 ||
+89,18,तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना मारुतेरमितौजसः । इदमेव गमिष्यामि गृहीत्वा शिखरं गिरेः ॥ १८ ॥,tasya buddhiḥ samutpannā māruteramitaujasaḥ | idameva gamiṣyāmi gṛhītvā śikharaṃ gireḥ || 18 ||
+89,19,अगृह्य यदि गच्छामि विशल्यकरणीमहम् । कालात्ययेन दोषः स्याद्वैक्लव्यं च महद्भवेत् ॥ १९ ॥,agṛhya yadi gacchāmi viśalyakaraṇīmaham | kālātyayena doṣaḥ syādvaiklavyaṃ ca mahadbhavet || 19 ||
+89,20,इति संचिन्त्य हनुमान् गत्वा क्षिप्रं महाबलः । उत्पपात गृहीत्वा तु हनूमाञ् शिखरं गिरेः ॥ २० ॥,iti saṃcintya hanumān gatvā kṣipraṃ mahābalaḥ | utpapāta gṛhītvā tu hanūmāñ śikharaṃ gireḥ || 20 ||
+89,21,ओषधीर्नावगछामि ता अहं हरिपुंगव । तदिदं शिखरं कृत्स्नं गिरेस्तस्याहृतं मया ॥ २१ ॥,oṣadhīrnāvagachāmi tā ahaṃ haripuṃgava | tadidaṃ śikharaṃ kṛtsnaṃ girestasyāhṛtaṃ mayā || 21 ||
+89,22,एवं कथयमानं तं प्रशस्य पवनात्मजम् । सुषेणो वानरश्रेष्ठो जग्राहोत्पाट्य चौषधीः ॥ २२ ॥,evaṃ kathayamānaṃ taṃ praśasya pavanātmajam | suṣeṇo vānaraśreṣṭho jagrāhotpāṭya cauṣadhīḥ || 22 ||
+89,23,ततः संक्षोदयित्वा तामोषधिं वानरोत्तमः । लक्ष्मणस्य ददौ नस्तः सुषेणः सुमहाद्युतिः ॥ २३ ॥,tataḥ saṃkṣodayitvā tāmoṣadhiṃ vānarottamaḥ | lakṣmaṇasya dadau nastaḥ suṣeṇaḥ sumahādyutiḥ || 23 ||
+89,24,सशल्यः स समाघ्राय लक्ष्मणः परवीरहा । विशल्यो विरुजः शीघ्रमुदतिष्ठन्महीतलात् ॥ २४ ॥,saśalyaḥ sa samāghrāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā | viśalyo virujaḥ śīghramudatiṣṭhanmahītalāt || 24 ||
+89,25,समुत्थितं ते हरयो भूतलात् प्रेक्ष्य लक्ष्मणम् । साधु साध्विति सुप्रीताः सुषेणं प्रत्यपूजयन् ॥ २५ ॥,samutthitaṃ te harayo bhūtalāt prekṣya lakṣmaṇam | sādhu sādhviti suprītāḥ suṣeṇaṃ pratyapūjayan || 25 ||
+89,26,एह्येहीत्यब्रवीद् रामो लक्ष्मणं परवीरहा । सस्वजे स्नेहगाढं च बाष्पपर्याकुलेक्षणः ॥ २६ ॥,ehyehītyabravīd rāmo lakṣmaṇaṃ paravīrahā | sasvaje snehagāḍhaṃ ca bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ || 26 ||
+89,27,अब्रवीच्च परिष्वज्य सौमित्रिं राघवस्तदा । दिष्ट्या त्वां वीर पश्यामि मरणात् पुनरागतम् ॥ २७ ॥,abravīcca pariṣvajya saumitriṃ rāghavastadā | diṣṭyā tvāṃ vīra paśyāmi maraṇāt punarāgatam || 27 ||
+89,28,न हि मे जीवितेनार्थः सीतया च जयेन वा । को हि मे जीवितेनार्थस्त्वयि पञ्चत्वमागते ॥ २८ ॥,na hi me jīvitenārthaḥ sītayā ca jayena vā | ko hi me jīvitenārthastvayi pañcatvamāgate || 28 ||
+89,29,इत्येवं वदतस्तस्य राघवस्य महात्मनः । खिन्नः शिथिलया वाचा लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ॥ २९ ॥,ityevaṃ vadatastasya rāghavasya mahātmanaḥ | khinnaḥ śithilayā vācā lakṣmaṇo vākyamabravīt || 29 ||
+89,30,तां प्रतिज्ञां प्रतिज्ञाय पुरा सत्यपराक्रम । लघुः कश्चिदिवासत्त्वो नैवं वक्तुमिहार्हसि ॥ ३० ॥,tāṃ pratijñāṃ pratijñāya purā satyaparākrama | laghuḥ kaścidivāsattvo naivaṃ vaktumihārhasi || 30 ||
+89,31,न प्रतिज्ञां हि कुर्वन्ति वितथां साधवो ऽनघ । लक्षणं हि महत्त्वस्य प्रतिज्ञापरिपालनम् ॥ ३१ ॥,na pratijñāṃ hi kurvanti vitathāṃ sādhavo'nagha | lakṣaṇaṃ hi mahattvasya pratijñāparipālanam || 31 ||
+89,32,नैराश्यमुपगन्तुं ते तदलं मत्कृते ऽनघ । वधेन रावणस्याद्य प्रतिज्ञामनुपालय ॥ ३२ ॥,nairāśyamupagantuṃ te tadalaṃ matkṛte'nagha | vadhena rāvaṇasyādya pratijñāmanupālaya || 32 ||
+89,33,न जीवन्यास्यते शत्रुस्तव बाणपथं गतः । नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य सिंहस्येव महागजः ॥ ३३ ॥,na jīvanyāsyate śatrustava bāṇapathaṃ gataḥ | nardatastīkṣṇadaṃṣṭrasya siṃhasyeva mahāgajaḥ || 33 ||
+89,34,अहं तु वधमिच्छामि शीघ्रमस्य दुरात्मनः । यावदस्तं न यात्येष कृतकर्मा दिवाकरः ॥ ३४ ॥,ahaṃ tu vadhamicchāmi śīghramasya durātmana��� | yāvadastaṃ na yātyeṣa kṛtakarmā divākaraḥ || 34 ||
+90,1,लक्ष्मणेन तु तद्वाक्यमुक्तं श्रुत्वा स राघवः । रावणाय शरान् घोरान् विससर्ज चमूमुखे ॥ १ ॥,lakṣmaṇena tu tadvākyamuktaṃ śrutvā sa rāghavaḥ | rāvaṇāya śarān ghorān visasarja camūmukhe || 1 ||
+90,2,दशग्रीवो रथस्थस्तु रामं वज्रोपमैः शरैः । आजघान महाघोरैर्धाराभिरिव तोयदः ॥ २ ॥,daśagrīvo rathasthastu rāmaṃ vajropamaiḥ śaraiḥ | ājaghāna mahāghorairdhārābhiriva toyadaḥ || 2 ||
+90,3,दीप्तपावकसंकाशैः शरैः काञ्चनभूषणैः । निर्बिभेद रणे रामो दशग्रीवं समाहितः ॥ ३ ॥,dīptapāvakasaṃkāśaiḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ | nirbibheda raṇe rāmo daśagrīvaṃ samāhitaḥ || 3 ||
+90,4,भूमिस्थितस्य रामस्य रथस्थस्य च रक्षसः । न समं युद्धमित्याहुर्देवगन्धर्वदानवाः ॥ ४ ॥,bhūmisthitasya rāmasya rathasthasya ca rakṣasaḥ | na samaṃ yuddhamityāhurdevagandharvadānavāḥ || 4 ||
+90,5,ततः काञ्चनचित्राङ्गः किंकिणीशतभूषितः । तरुणादित्यसंकाशो वैदूर्यमयकूबरः ॥ ५ ॥,tataḥ kāñcanacitrāṅgaḥ kiṃkiṇīśatabhūṣitaḥ | taruṇādityasaṃkāśo vaidūryamayakūbaraḥ || 5 ||
+90,6,सदश्वैः काञ्चनापीडैर्युक्तः श्वेतप्रकीर्णकैः । हरिभिः सूर्यसंकाशैर्हेमजालविभूषितैः ॥ ६ ॥,sadaśvaiḥ kāñcanāpīḍairyuktaḥ śvetaprakīrṇakaiḥ | haribhiḥ sūryasaṃkāśairhemajālavibhūṣitaiḥ || 6 ||
+90,7,रुक्मवेणुध्वजः श्रीमान्देवराजरथो वरः । अभ्यवर्तत काकुत्स्थमवतीर्य त्रिविष्टपात् ॥ ७ ॥,rukmaveṇudhvajaḥ śrīmāndevarājaratho varaḥ | abhyavartata kākutsthamavatīrya triviṣṭapāt || 7 ||
+90,8,अब्रवीच्च तदा रामं सप्रतोदो रथे स्थितः । प्राञ्जलिर्मातलिर्वाक्यं सहस्राक्षस्य सारथिः ॥ ८ ॥,abravīcca tadā rāmaṃ sapratodo rathe sthitaḥ | prāñjalirmātalirvākyaṃ sahasrākṣasya sārathiḥ || 8 ||
+90,9,सहस्राक्षेण काकुत्स्थ रथो ऽयं विजयाय ते । दत्तस्तव महासत्त्व श्रीमाञ् शत्रुनिबर्हणः ॥ ९ ॥,sahasrākṣeṇa kākutstha ratho'yaṃ vijayāya te | dattastava mahāsattva śrīmāñ śatrunibarhaṇaḥ || 9 ||
+90,10,इदमैन्द्रं महच्चापं कवचं चाग्निसंनिभम् । शराश्चादित्यसंकाशाः शक्तिश्च विमला शिताः ॥ १० ॥,idamaindraṃ mahaccāpaṃ kavacaṃ cāgnisaṃnibham | śarāścādityasaṃkāśāḥ śaktiśca vimalā śitāḥ || 10 ||
+90,11,आरुह्येमं रथं वीर राक्षसं जहि रावणम् । मया सारथिना राम महेन्द्र इव दानवान् ॥ ११ ॥,āruhyemaṃ rathaṃ vīra rākṣasaṃ jahi rāvaṇam | mayā sārathinā rāma mahendra iva dānavān || 11 ||
+90,12,इत्युक्तः स परिक्रम्य रथं तमभिवाद्य च । आरुरोह तदा रामो लोकांल् लक्ष्म्या विराजयन् ॥ १२ ॥,ityuktaḥ sa parikramya rathaṃ tamabhivādya ca | āruroha tadā rāmo lokāṃl lakṣmyā virājayan || 12 ||
+90,13,तद्बभूवाद्भुतं युद्धं द्वैरथं लोमहर्षणम् । रामस्य च महाबाहो रावणस्य च रक्षसः ॥ १३ ॥,tadbabhūvādbhutaṃ yuddhaṃ dvairathaṃ lomaharṣaṇam | rāmasya ca mahābāho rāvaṇasya ca rakṣasaḥ || 13 ||
+90,14,स गान्धर्वेण गान्धर्वं दैवं दैवेन राघवः । अस्त्रं राक्षसराजस्य जघान परमास्त्रवित् ॥ १४ ॥,sa gāndharveṇa gāndharvaṃ daivaṃ daivena rāghavaḥ | astraṃ rākṣasarājasya jaghāna paramāstravit || 14 ||
+90,15,अस्���्रं तु परमं घोरं राक्षसं राकसाधिपः । ससर्ज परमक्रुद्धः पुनरेव निशाचरः ॥ १५ ॥,astraṃ tu paramaṃ ghoraṃ rākṣasaṃ rākasādhipaḥ | sasarja paramakruddhaḥ punareva niśācaraḥ || 15 ||
+90,16,ते रावणधनुर्मुक्ताः शराः काञ्चनभूषणाः । अभ्यवर्तन्त काकुत्स्थं सर्पा भूत्वा महाविषाः ॥ १६ ॥,te rāvaṇadhanurmuktāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ | abhyavartanta kākutsthaṃ sarpā bhūtvā mahāviṣāḥ || 16 ||
+90,17,ते दीप्तवदना दीप्तं वमन्तो ज्वलनं मुखैः । राममेवाभ्यवर्तन्त व्यादितास्या भयानकाः ॥ १७ ॥,te dīptavadanā dīptaṃ vamanto jvalanaṃ mukhaiḥ | rāmamevābhyavartanta vyāditāsyā bhayānakāḥ || 17 ||
+90,18,तैर्वासुकिसमस्पर्शैर्दीप्तभोगैर्महाविषैः । दिशश्च संतताः सर्वाः प्रदिशश्च समावृताः ॥ १८ ॥,tairvāsukisamasparśairdīptabhogairmahāviṣaiḥ | diśaśca saṃtatāḥ sarvāḥ pradiśaśca samāvṛtāḥ || 18 ||
+90,19,तान्दृष्ट्वा पन्नगान् रामः समापतत आहवे । अस्त्रं गारुत्मतं घोरं प्रादुश्चक्रे भयावहम् ॥ १९ ॥,tāndṛṣṭvā pannagān rāmaḥ samāpatata āhave | astraṃ gārutmataṃ ghoraṃ prāduścakre bhayāvaham || 19 ||
+90,20,ते राघवधनुर्मुक्ता रुक्मपुङ्खाः शिखिप्रभाः । सुपर्णाः काञ्चना भूत्वा विचेरुः सर्पशत्रवः ॥ २० ॥,te rāghavadhanurmuktā rukmapuṅkhāḥ śikhiprabhāḥ | suparṇāḥ kāñcanā bhūtvā viceruḥ sarpaśatravaḥ || 20 ||
+90,21,ते तान् सर्वाञ् शराञ्जघ्नुः सर्परूपान्महाजवान् । सुपर्णरूपा रामस्य विशिखाः कामरूपिणः ॥ २१ ॥,te tān sarvāñ śarāñjaghnuḥ sarparūpānmahājavān | suparṇarūpā rāmasya viśikhāḥ kāmarūpiṇaḥ || 21 ||
+90,22,अस्त्रे प्रतिहते क्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः । अभ्यवर्षत्तदा रामं घोराभिः शरवृष्टिभिः ॥ २२ ॥,astre pratihate kruddho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | abhyavarṣattadā rāmaṃ ghorābhiḥ śaravṛṣṭibhiḥ || 22 ||
+90,23,ततः शरसहस्रेण राममक्लिष्टकारिणम् । अर्दयित्वा शरौघेण मातलिं प्रत्यविध्यत ॥ २३ ॥,tataḥ śarasahasreṇa rāmamakliṣṭakāriṇam | ardayitvā śaraugheṇa mātaliṃ pratyavidhyata || 23 ||
+90,24,पातयित्वा रथोपस्थे रथात् केतुं च काञ्चनम् । ऐन्द्रानभिजघानाश्वाञ् शरजालेन रावणः ॥ २४ ॥,pātayitvā rathopasthe rathāt ketuṃ ca kāñcanam | aindrānabhijaghānāśvāñ śarajālena rāvaṇaḥ || 24 ||
+90,25,विषेदुर्देवगन्धर्वा दानवाश्चारणैः सह । राममार्तं तदा दृष्ट्वा सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ २५ ॥,viṣedurdevagandharvā dānavāścāraṇaiḥ saha | rāmamārtaṃ tadā dṛṣṭvā siddhāśca paramarṣayaḥ || 25 ||
+90,26,व्यथिता वानरेन्द्राश्च बभूवुः सविभीषणाः । रामचन्द्रमसं दृष्ट्वा ग्रस्तं रावणराहुणा ॥ २६ ॥,vyathitā vānarendrāśca babhūvuḥ savibhīṣaṇāḥ | rāmacandramasaṃ dṛṣṭvā grastaṃ rāvaṇarāhuṇā || 26 ||
+90,27,प्राजापत्यं च नक्षत्रं रोहिणीं शशिनः प्रियाम् । समाक्रम्य बुधस्तस्थौ प्रजानामशुभावहः ॥ २७ ॥,prājāpatyaṃ ca nakṣatraṃ rohiṇīṃ śaśinaḥ priyām | samākramya budhastasthau prajānāmaśubhāvahaḥ || 27 ||
+90,28,सधूमपरिवृत्तोर्मिः प्रज्वलन्निव सागरः । उत्पपात तदा क्रुद्धः स्पृशन्निव दिवाकरम् ॥ २८ ॥,sadhūmaparivṛttormiḥ prajvalanniva sāgaraḥ | utpapāta tadā kruddhaḥ spṛśanniva divākaram || 28 ||
+90,29,शस्त्रवर्णः सुपरुषो मन्दरश्मिर्दिवाकरः । अदृश्यत कबन्धाङ्गः संसक्तो धूमकेतुना ॥ २९ ॥,śastravarṇaḥ suparuṣo mandaraśmirdivākaraḥ | adṛśyata kabandhāṅgaḥ saṃsakto dhūmaketunā || 29 ||
+90,30,कोसलानां च नक्षत्रं व्यक्तमिन्द्राग्निदैवतम् । आक्रम्याङ्गारकस्तस्थौ विशाखामपि चाम्बरे ॥ ३० ॥,kosalānāṃ ca nakṣatraṃ vyaktamindrāgnidaivatam | ākramyāṅgārakastasthau viśākhāmapi cāmbare || 30 ||
+90,31,दशास्यो विंशतिभुजः प्रगृहीतशरासनः । अदृश्यत दशग्रीवो मैनाक इव पर्वतः ॥ ३१ ॥,daśāsyo viṃśatibhujaḥ pragṛhītaśarāsanaḥ | adṛśyata daśagrīvo maināka iva parvataḥ || 31 ||
+90,32,निरस्यमानो रामस्तु दशग्रीवेण रक्षसा । नाशकदभिसंधातुं सायकान् रणमूर्धनि ॥ ३२ ॥,nirasyamāno rāmastu daśagrīveṇa rakṣasā | nāśakadabhisaṃdhātuṃ sāyakān raṇamūrdhani || 32 ||
+90,33,स कृत्वा भ्रुकुटीं क्रुद्धः किं चित् संरक्तलोचनः । जगाम सुमहाक्रोधं निर्दहन्निव चक्षुषा ॥ ३३ ॥,sa kṛtvā bhrukuṭīṃ kruddhaḥ kiṃ cit saṃraktalocanaḥ | jagāma sumahākrodhaṃ nirdahanniva cakṣuṣā || 33 ||
+91,1,तस्य क्रुद्धस्य वदनं दृष्ट्वा रामस्य धीमतः । सर्वभूतानि वित्रेषुः प्राकम्पत च मेदिनी ॥ १ ॥,tasya kruddhasya vadanaṃ dṛṣṭvā rāmasya dhīmataḥ | sarvabhūtāni vitreṣuḥ prākampata ca medinī || 1 ||
+91,2,सिंहशार्दूलवाञ् शैलः संचचालाचलद्रुमः । बभूव चापि क्षुभितः समुद्रः सरितां पतिः ॥ २ ॥,siṃhaśārdūlavāñ śailaḥ saṃcacālācaladrumaḥ | babhūva cāpi kṣubhitaḥ samudraḥ saritāṃ patiḥ || 2 ||
+91,3,खगाश्च खरनिर्घोषा गगने परुषस्वनाः । औत्पातिका विनर्दन्तः समन्तात् परिचक्रमुः ॥ ३ ॥,khagāśca kharanirghoṣā gagane paruṣasvanāḥ | autpātikā vinardantaḥ samantāt paricakramuḥ || 3 ||
+91,4,रामं दृष्ट्वा सुसंक्रुद्धमुत्पातांश्च सुदारुणान् । वित्रेषुः सर्वभूतानि रावणस्याविशद्भयम् ॥ ४ ॥,rāmaṃ dṛṣṭvā susaṃkruddhamutpātāṃśca sudāruṇān | vitreṣuḥ sarvabhūtāni rāvaṇasyāviśadbhayam || 4 ||
+91,5,विमानस्थास्तदा देवा गन्धर्वाश्च महोरगाः । ऋषिदानवदैत्याश्च गरुत्मन्तश्च खेचराः ॥ ५ ॥,vimānasthāstadā devā gandharvāśca mahoragāḥ | ṛṣidānavadaityāśca garutmantaśca khecarāḥ || 5 ||
+91,6,ददृशुस्ते तदा युद्धं लोकसंवर्तसंस्थितम् । नानाप्रहरणैर्भीमैः शूरयोः संप्रयुध्यतोः ॥ ६ ॥,dadṛśuste tadā yuddhaṃ lokasaṃvartasaṃsthitam | nānāpraharaṇairbhīmaiḥ śūrayoḥ saṃprayudhyatoḥ || 6 ||
+91,7,ऊचुः सुरासुराः सर्वे तदा विग्रहमागताः । प्रेक्षमाणा महायुद्धं वाक्यं भक्त्या प्रहृष्टवत् ॥ ७ ॥,ūcuḥ surāsurāḥ sarve tadā vigrahamāgatāḥ | prekṣamāṇā mahāyuddhaṃ vākyaṃ bhaktyā prahṛṣṭavat || 7 ||
+91,8,दशग्रीवं जयेत्याहुरसुराः समवस्थिताः । देवा राममथोचुस्ते त्वं जयेति पुनः पुनः ॥ ८ ॥,daśagrīvaṃ jayetyāhurasurāḥ samavasthitāḥ | devā rāmamathocuste tvaṃ jayeti punaḥ punaḥ || 8 ||
+91,9,एतस्मिन्नन्तरे क्रोधाद् राघवस्य स रावणः । प्रहर्तुकामो दुष्टात्मा स्पृशन्प्रहरणं महत् ॥ ९ ॥,etasminnantare krodhād rāghavasya sa rāvaṇaḥ | prahartukāmo duṣṭātmā spṛśanpraharaṇaṃ mahat || 9 ||
+91,10,वज्रसारं महानादं सर्वशत्रुनिबर्हणम् । शैलशृङ्गनिभैः कूटैश्चितं दृष्टिभयावहम् ॥ १० ॥,vajrasāraṃ mahānādaṃ sarvaśatrunibarhaṇam | śailaśṛṅganibhaiḥ kūṭaiścitaṃ dṛṣṭibhayāvaham || 10 ||
+91,11,सधूममिव तीक्ष्णाग्रं युगान्ताग्निचयोपमम् । अतिरौद्रमनासाद्यं कालेनापि दुरासदम् ॥ ११ ॥,sadhūmamiva tīkṣṇāgraṃ yugāntāgnicayopamam | atiraudramanāsādyaṃ kālenāpi durāsadam || 11 ||
+91,12,त्रासनं सर्वभूतानां दारणं भेदनं तथा । प्रदीप्त इव रोषेण शूलं जग्राह रावणः ॥ १२ ॥,trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ dāraṇaṃ bhedanaṃ tathā | pradīpta iva roṣeṇa śūlaṃ jagrāha rāvaṇaḥ || 12 ||
+91,13,तच्छूलं परमक्रुद्धो मध्ये जग्राह वीर्यवान् । अनेकैः समरे शूरै राक्षसैः परिवारितः ॥ १३ ॥,tacchūlaṃ paramakruddho madhye jagrāha vīryavān | anekaiḥ samare śūrai rākṣasaiḥ parivāritaḥ || 13 ||
+91,14,समुद्यम्य महाकायो ननाद युधि भैरवम् । संरक्तनयनो रोषात् स्वसैन्यमभिहर्षयन् ॥ १४ ॥,samudyamya mahākāyo nanāda yudhi bhairavam | saṃraktanayano roṣāt svasainyamabhiharṣayan || 14 ||
+91,15,पृथिवीं चान्तरिक्षं च दिशश्च प्रदिशस्तथा । प्राकम्पयत्तदा शब्दो राक्षसेन्द्रस्य दारुणः ॥ १५ ॥,pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca diśaśca pradiśastathā | prākampayattadā śabdo rākṣasendrasya dāruṇaḥ || 15 ||
+91,16,अतिनादस्य नादेन तेन तस्य दुरात्मनः । सर्वभूतानि वित्रेषुः सागरश्च प्रचुक्षुभे ॥ १६ ॥,atinādasya nādena tena tasya durātmanaḥ | sarvabhūtāni vitreṣuḥ sāgaraśca pracukṣubhe || 16 ||
+91,17,स गृहीत्वा महावीर्यः शूलं तद् रावणो महत् । विनद्य सुमहानादं रामं परुषमब्रवीत् ॥ १७ ॥,sa gṛhītvā mahāvīryaḥ śūlaṃ tad rāvaṇo mahat | vinadya sumahānādaṃ rāmaṃ paruṣamabravīt || 17 ||
+91,18,शूलो ऽयं वज्रसारस्ते राम रोषान्मयोद्यतः । तव भ्रातृसहायस्य सद्यः प्राणान् हरिष्यति ॥ १८ ॥,śūlo'yaṃ vajrasāraste rāma roṣānmayodyataḥ | tava bhrātṛsahāyasya sadyaḥ prāṇān hariṣyati || 18 ||
+91,19,रक्षसामद्य शूराणां निहतानां चमूमुखे । त्वां निहत्य रणश्लाघिन् करोमि तरसा समम् ॥ १९ ॥,rakṣasāmadya śūrāṇāṃ nihatānāṃ camūmukhe | tvāṃ nihatya raṇaślāghin karomi tarasā samam || 19 ||
+91,20,तिष्ठेदानीं निहन्मि त्वामेष शूलेन राघव । एवमुक्त्वा स चिक्षेप तच्छूलं राक्षसाधिपः ॥ २० ॥,tiṣṭhedānīṃ nihanmi tvāmeṣa śūlena rāghava | evamuktvā sa cikṣepa tacchūlaṃ rākṣasādhipaḥ || 20 ||
+91,21,आपतन्तं शरौघेण वारयामास राघवः । उत्पतन्तं युगान्ताग्निं जलौघैरिव वासवः ॥ २१ ॥,āpatantaṃ śaraugheṇa vārayāmāsa rāghavaḥ | utpatantaṃ yugāntāgniṃ jalaughairiva vāsavaḥ || 21 ||
+91,22,निर्ददाह स तान्बाणान् रामकार्मुकनिःसृतान् । रावणस्य महाशूलः पतंगानिव पावकः ॥ २२ ॥,nirdadāha sa tānbāṇān rāmakārmukaniḥsṛtān | rāvaṇasya mahāśūlaḥ pataṃgāniva pāvakaḥ || 22 ||
+91,23,तान्दृष्ट्वा भस्मसाद्भूताञ् शूलसंस्पर्शचूर्णितान् । सायकानन्तरिक्षस्थान् राघवः क्रोधमाहरत् ॥ २३ ॥,tāndṛṣṭvā bhasmasādbhūtāñ śūlasaṃsparśacūrṇitān | sāyakānantarikṣasthān rāghavaḥ krodhamāharat || 23 ||
+91,24,स तां मातलिनानीतां शक्तिं वासवनिर्मिताम् । जग्राह परमक्रुद्धो राघवो रघुनन्दनः ॥ २४ ॥,sa tāṃ mātalinānītāṃ śaktiṃ vāsavanirmitām | jagrāha paramakruddho rāghavo raghunandanaḥ || 24 ||
+91,25,सा तोलिता बलवता शक्तिर्घण्टाकृतस्वना । नभः प्रज्वालयामास युगान्तोल्केव सप्रभा ॥ २५ ॥,sā tolitā balavatā śaktirghaṇṭākṛtasvanā | nabhaḥ prajvālayāmāsa yugāntolkeva saprabhā || 25 ||
+91,26,सा क्षिप्ता राक्षसेन्द्रस्य तस्मिञ् शूले पपात ह । भिन्नः शक्त्या महाञ् शूलो निपपात गतद्युतिः ॥ २६ ॥,sā kṣiptā rākṣasendrasya tasmiñ śūle papāta ha | bhinnaḥ śaktyā mahāñ śūlo nipapāta gatadyutiḥ || 26 ||
+91,27,निर्बिभेद ततो बाणैर्हयानस्य महाजवान् । रामस्तीक्ष्णैर्महावेगैर्वज्रकल्पैः शितैः शरैः ॥ २७ ॥,nirbibheda tato bāṇairhayānasya mahājavān | rāmastīkṣṇairmahāvegairvajrakalpaiḥ śitaiḥ śaraiḥ || 27 ||
+91,28,निर्बिभेदोरसि तदा रावणं निशितैः शरैः । राघवः परमायत्तो ललाटे पत्रिभिस्त्रिभिः ॥ २८ ॥,nirbibhedorasi tadā rāvaṇaṃ niśitaiḥ śaraiḥ | rāghavaḥ paramāyatto lalāṭe patribhistribhiḥ || 28 ||
+91,29,स शरैर्भिन्नसर्वाङ्गो गात्रप्रस्रुतशोणितः । राक्षसेन्द्रः समूहस्थः फुल्लाशोक इवाबभौ ॥ २९ ॥,sa śarairbhinnasarvāṅgo gātraprasrutaśoṇitaḥ | rākṣasendraḥ samūhasthaḥ phullāśoka ivābabhau || 29 ||
+91,30,स रामबाणैरतिविद्धगात्रो निशाचरेन्द्रः क्षतजार्द्रगात्रः । जगाम खेदं च समाजमध्ये क्रोधं च चक्रे सुभृशं तदानीम् ॥ ३० ॥,sa rāmabāṇairatividdhagātro niśācarendraḥ kṣatajārdragātraḥ | jagāma khedaṃ ca samājamadhye krodhaṃ ca cakre subhṛśaṃ tadānīm || 30 ||
+92,1,स तु तेन तदा क्रोधात् काकुत्स्थेनार्दितो रणे । रावणः समरश्लाघी महाक्रोधमुपागमत् ॥ १ ॥,sa tu tena tadā krodhāt kākutsthenārdito raṇe | rāvaṇaḥ samaraślāghī mahākrodhamupāgamat || 1 ||
+92,2,स दीप्तनयनो रोषाच्चापमायम्य वीर्यवान् । अभ्यर्दयत् सुसंक्रुद्धो राघवं परमाहवे ॥ २ ॥,sa dīptanayano roṣāccāpamāyamya vīryavān | abhyardayat susaṃkruddho rāghavaṃ paramāhave || 2 ||
+92,3,बाणधारासहस्रैस्तु स तोयद इवाम्बरात् । राघवं रावणो बाणैस्तटाकमिव पूरयत् ॥ ३ ॥,bāṇadhārāsahasraistu sa toyada ivāmbarāt | rāghavaṃ rāvaṇo bāṇaistaṭākamiva pūrayat || 3 ||
+92,4,पूरितः शरजालेन धनुर्मुक्तेन संयुगे । महागिरिरिवाकम्प्यः काकुस्थो न प्रकम्पते ॥ ४ ॥,pūritaḥ śarajālena dhanurmuktena saṃyuge | mahāgiririvākampyaḥ kākustho na prakampate || 4 ||
+92,5,स शरैः शरजालानि वारयन् समरे स्थितः । गभस्तीनिव सूर्यस्य प्रतिजग्राह वीर्यवान् ॥ ५ ॥,sa śaraiḥ śarajālāni vārayan samare sthitaḥ | gabhastīniva sūryasya pratijagrāha vīryavān || 5 ||
+92,6,ततः शरसहस्राणि क्षिप्रहस्तो निशाचरः । निजघानोरसि क्रुद्धो राघवस्य महात्मनः ॥ ६ ॥,tataḥ śarasahasrāṇi kṣiprahasto niśācaraḥ | nijaghānorasi kruddho rāghavasya mahātmanaḥ || 6 ||
+92,7,स शोणितसमादिग्धः समरे लक्ष्मणाग्रजः । दृष्टः फुल्ल इवारण्ये सुमहान् किंशुकद्रुमः ॥ ७ ॥,sa śoṇitasamādigdhaḥ samare lakṣmaṇāgrajaḥ | dṛṣṭaḥ phulla ivāraṇye sumahān kiṃśukadrumaḥ || 7 ||
+92,8,शराभिघातसंरब्धः सो ऽपि जग्राह सायकान् । काकुत्स्थः सुमहातेजा युगान्तादित्यवर्चसः ॥ ८ ॥,śarābhighātasaṃrabdhaḥ so'pi jagrāha sāyakān | kākutsthaḥ sumahātejā yugāntādityavarcasaḥ || 8 ||
+92,9,ततो ऽन्योन्यं सुसंरब्धाव् उभौ तौ रामरावणौ । शरान्धकारे समरे नोपालक्षयतां तदा ॥ ९ ॥,tato'nyonyaṃ susaṃrabdhāv ubhau tau rāmarāvaṇau | śarāndhakāre samare nopālakṣayatāṃ tadā || 9 ||
+92,10,ततः क्रोधसमाविष्टो रामो दशरथात्मजः । उवाच रावणं वीरः प्रहस्य परुषं वचः ॥ १० ॥,tataḥ krodhasamāviṣṭo rāmo daśarathātmajaḥ | uvāca rāvaṇaṃ vīraḥ prahasya paruṣaṃ vacaḥ || 10 ||
+92,11,मम भार्या जनस्थानादज्ञानाद् राक्षसाधम । हृता ते विवशा यस्मात्तस्मात्त्वं नासि वीर्यवान् ॥ ११ ॥,mama bhāryā janasthānādajñānād rākṣasādhama | hṛtā te vivaśā yasmāttasmāttvaṃ nāsi vīryavān || 11 ||
+92,12,मया विरहितां दीनां वर्तमानां महावने । वैदेहीं प्रसभं हृत्वा शूरो ऽहमिति मन्यसे ॥ १२ ॥,mayā virahitāṃ dīnāṃ vartamānāṃ mahāvane | vaidehīṃ prasabhaṃ hṛtvā śūro'hamiti manyase || 12 ||
+92,13,स्त्रीषु शूर विनाथासु परदाराभिमर्शके । कृत्वा कापुरुषं कर्म शूरो ऽहमिति मन्यसे ॥ १३ ॥,strīṣu śūra vināthāsu paradārābhimarśake | kṛtvā kāpuruṣaṃ karma śūro'hamiti manyase || 13 ||
+92,14,भिन्नमर्याद निर्लज्ज चारित्रेष्वनवस्थित । दर्पान्मृत्युमुपादाय शूरो ऽहमिति मन्यसे ॥ १४ ॥,bhinnamaryāda nirlajja cāritreṣvanavasthita | darpānmṛtyumupādāya śūro'hamiti manyase || 14 ||
+92,15,शूरेण धनदभ्रात्रा बलैः समुदितेन च । श्लाघनीयं यशस्यं च कृतं कर्म महत्त्वया ॥ १५ ॥,śūreṇa dhanadabhrātrā balaiḥ samuditena ca | ślāghanīyaṃ yaśasyaṃ ca kṛtaṃ karma mahattvayā || 15 ||
+92,16,उत्सेकेनाभिपन्नस्य गर्हितस्याहितस्य च । कर्मणः प्राप्नुहीदानीं तस्याद्य सुमहत् फलम् ॥ १६ ॥,utsekenābhipannasya garhitasyāhitasya ca | karmaṇaḥ prāpnuhīdānīṃ tasyādya sumahat phalam || 16 ||
+92,17,शूरो ऽहमिति चात्मानमवगच्छसि दुर्मते । नैव लज्जास्ति ते सीतां चोरवद्व्यपकर्षतः ॥ १७ ॥,śūro'hamiti cātmānamavagacchasi durmate | naiva lajjāsti te sītāṃ coravadvyapakarṣataḥ || 17 ||
+92,18,यदि मत्संनिधौ सीता धर्षिता स्यात्त्वया बलात् । भ्रातरं तु खरं पश्येस्तदा मत्सायकैर्हतः ॥ १८ ॥,yadi matsaṃnidhau sītā dharṣitā syāttvayā balāt | bhrātaraṃ tu kharaṃ paśyestadā matsāyakairhataḥ || 18 ||
+92,19,दिष्ट्यासि मम दुष्टात्मंश्चक्षुर्विषयमागतः । अद्य त्वां सायकैस्तीक्ष्णैर्नयामि यमसादनम् ॥ १९ ॥,diṣṭyāsi mama duṣṭātmaṃścakṣurviṣayamāgataḥ | adya tvāṃ sāyakaistīkṣṇairnayāmi yamasādanam || 19 ||
+92,20,अद्य ते मच्छरैश्छिन्नं शिरो ज्वलितकुण्डलम् । क्रव्यादा व्यपकर्षन्तु विकीर्णं रणपांसुषु ॥ २० ॥,adya te maccharaiśchinnaṃ śiro jvalitakuṇḍalam | kravyādā vyapakarṣantu vikīrṇaṃ raṇapāṃsuṣu || 20 ||
+92,21,निपत्योरसि गृध्रास्ते क्षितौ क्षिप्तस्य रावण । पिबन्तु रुधिरं तर्षाद्बाणशल्यान्तरोथितम् ॥ २१ ॥,nipatyorasi gṛdhrāste kṣitau kṣiptasya rāvaṇa | pibantu rudhiraṃ tarṣādbāṇaśalyāntarothitam || 21 ||
+92,22,अद्य मद्बाणाभिन्नस्य गतासोः पतितस्य ते । कर्षन्त्वन्त्राणि पतगा गरुत्मन्त इवोरगान् ॥ २२ ॥,adya madbāṇābhinnasya gatāsoḥ patitasya te | karṣantvantrāṇi patagā garutmanta ivoragān || 22 ||
+92,23,इत्येवं स वदन् वीरो रामः शत्रुनिबर्हणः । राक्षसेन्द्रं समीपस्थं शरवर्षैरवाकिरत् ॥ २३ ॥,ityevaṃ sa vadan vīro rāmaḥ śatrunibarhaṇaḥ | rākṣasendraṃ samīpasthaṃ śaravarṣairavākirat || 23 ||
+92,24,बभूव द्विगुणं वीर्यं बलं हर्षश्च संयुगे । रामस्यास्त्रबलं चैव शत्रोर्निधनकाङ्क्षिणः ॥ २४ ॥,babhūva dviguṇaṃ vīryaṃ balaṃ harṣaśca saṃyuge | rāmasyāstrabalaṃ caiva śatrornidhanakāṅkṣiṇaḥ || 24 ||
+92,25,प्रादुर्बभूवुरस्त्राणि सर्वाणि विदितात्मनः । प्रहर्षाच्च महातेजाः शीघ्रहस्ततरो ऽभवत् ॥ २५ ॥,prādurbabhūvurastrāṇi sarvāṇi viditātmanaḥ | praharṣācca mahātejāḥ śīghrahastataro'bhavat || 25 ||
+92,26,शुभान्येतानि चिह्नानि विज्ञायात्मगतानि सः । भूय एवार्दयद् रामो रावणं राक्षसान्तकृत् ॥ २६ ॥,śubhānyetāni cihnāni vijñāyātmagatāni saḥ | bhūya evārdayad rāmo rāvaṇaṃ rākṣasāntakṛt || 26 ||
+92,27,हरीणां चाश्मनिकरैः शरवर्षैश्च राघवात् । हन्यमानो दशग्रीवो विघूर्णहृदयो ऽभवत् ॥ २७ ॥,harīṇāṃ cāśmanikaraiḥ śaravarṣaiśca rāghavāt | hanyamāno daśagrīvo vighūrṇahṛdayo'bhavat || 27 ||
+92,28,यदा च शस्त्रं नारेभे न व्यकर्षच्छरासनम् । नास्य प्रत्यकरोद्वीर्यं विक्लवेनान्तरात्मना ॥ २८ ॥,yadā ca śastraṃ nārebhe na vyakarṣaccharāsanam | nāsya pratyakarodvīryaṃ viklavenāntarātmanā || 28 ||
+92,29,क्षिप्ताश्चापि शरास्तेन शस्त्राणि विविधानि च । न रणार्थाय वर्तन्ते मृत्युकाले ऽभिवर्ततः ॥ २९ ॥,kṣiptāścāpi śarāstena śastrāṇi vividhāni ca | na raṇārthāya vartante mṛtyukāle'bhivartataḥ || 29 ||
+92,30,सूतस्तु रथनेतास्य तदवस्थं निरीक्ष्य तम् । शनैर्युद्धादसंभान्तो रथं तस्यापवाहयत् ॥ ३० ॥,sūtastu rathanetāsya tadavasthaṃ nirīkṣya tam | śanairyuddhādasaṃbhānto rathaṃ tasyāpavāhayat || 30 ||
+93,1,स तु मोहात् सुसंक्रुद्धः कृतान्तबलचोदितः । क्रोधसंरक्तनयनो रावणो सूतमब्रवीत् ॥ १ ॥,sa tu mohāt susaṃkruddhaḥ kṛtāntabalacoditaḥ | krodhasaṃraktanayano rāvaṇo sūtamabravīt || 1 ||
+93,2,हीनवीर्यमिवाशक्तं पौरुषेण विवर्जितम् । भीरुं लघुमिवासत्त्वं विहीनमिव तेजसा ॥ २ ॥,hīnavīryamivāśaktaṃ pauruṣeṇa vivarjitam | bhīruṃ laghumivāsattvaṃ vihīnamiva tejasā || 2 ||
+93,3,विमुक्तमिव मायाभिरस्त्रैरिव बहिष्कृतम् । मामवज्ञाय दुर्बुद्धे स्वया बुद्ध्या विचेष्टसे ॥ ३ ॥,vimuktamiva māyābhirastrairiva bahiṣkṛtam | māmavajñāya durbuddhe svayā buddhyā viceṣṭase || 3 ||
+93,4,किमर्थं मामवज्ञाय मच्छन्दमनवेक्ष्य च । त्वया शत्रुसमक्षं मे रथो ऽयमपवाहितः ॥ ४ ॥,kimarthaṃ māmavajñāya macchandamanavekṣya ca | tvayā śatrusamakṣaṃ me ratho'yamapavāhitaḥ || 4 ||
+93,5,त्वयाद्य हि ममानार्य चिरकालसमार्जितम् । यशो वीर्यं च तेजश्च प्रत्ययश्च विनाशितः ॥ ५ ॥,tvayādya hi mamānārya cirakālasamārjitam | yaśo vīryaṃ ca tejaśca pratyayaśca vināśitaḥ || 5 ||
+93,6,शत्रोः प्रख्यातवीर्यस्य रञ्जनीयस्य विक्रमैः । पश्यतो युद्धलुब्धो ऽहं कृतः कापुरुषस्त्वया ॥ ६ ॥,śatroḥ prakhyātavīryasya rañjanīyasya vikramaiḥ | paśyato yuddhalubdho'haṃ kṛtaḥ kāpuruṣastvayā || 6 ||
+93,7,यस्त्वं रथमिमं मोहान्न चोद्वहसि दुर्मते । सत्यो ऽयं प्रतितर्को मे परेण त्वमुपस्कृतः ॥ ७ ॥,yastvaṃ rathamimaṃ mohānna codvahasi durmate | satyo'yaṃ pratitarko me pareṇa tvamupaskṛtaḥ || 7 ||
+93,8,न हीदं विद्यते कर्म सुहृदो हितकाङ्क्षिणः । रिपूणां सदृशं चैतन्न त्वयैतत् स्वनुष्ठितम् ॥ ८ ॥,na hīdaṃ vidyate karma suhṛdo hitakāṅkṣiṇaḥ | ripūṇāṃ sadṛśaṃ caitanna tvayaitat svanuṣṭhitam || 8 ||
+93,9,निवर्तय रथं शीघ्रं यावन्नापैति मे रिपुः । यदि वाप्युषितो ऽसि त्वं स्मर्यन्ते यदि वा गुणाः ॥ ९ ॥,nivartaya rathaṃ śīghraṃ yāvannāpaiti me ripuḥ | yadi vāpyuṣito'si tvaṃ smaryante yadi vā guṇāḥ || 9 ||
+93,10,एवं परुषमुक्तस्तु हितबुद्धिरबुद्धिना । अब्रवीद् रावणं सूतो हितं सानुनयं वचः ॥ १० ॥,evaṃ paruṣamuktastu hitabuddhirabuddhinā | abravīd rāvaṇaṃ sūto hitaṃ sānunayaṃ vacaḥ || 10 ||
+93,11,न भीतो ऽस्मि न मूढो ऽस्मि नोपजप्तो ऽस्मि शत्रुभिः । न प्रमत्तो न निःस्नेहो विस्मृता न च सत्क्रिया ॥ ११ ॥,na bhīto'smi na mūḍho'smi nopajapto'smi śatrubhiḥ | na pramatto na niḥsneho vismṛtā na ca satkriyā || 11 ||
+93,12,मया तु हितकामेन यशश्च परिरक्षता । स्नेहप्रस्कन्नमनसा प्रियमित्यप्रियं कृतम् ॥ १२ ॥,mayā tu hitakāmena yaśaśca parirakṣatā | snehapraskannamanasā priyamityapriyaṃ kṛtam || 12 ||
+93,13,नास्मिन्नर्थे महाराज त्वं मां प्रियहिते रतम् । कश्चिल् लघुरिवानार्यो दोषतो गन्तुमर्हसि ॥ १३ ॥,nāsminnarthe mahārāja tvaṃ māṃ priyahite ratam | kaścil laghurivānāryo doṣato gantumarhasi || 13 ||
+93,14,श्रूयतामभिधास्यामि यन्निमित्तं मया रथः । नदीवेग इवाम्भोभिः संयुगे विनिवर्तितः ॥ १४ ॥,śrūyatāmabhidhāsyāmi yannimittaṃ mayā rathaḥ | nadīvega ivāmbhobhiḥ saṃyuge vinivartitaḥ || 14 ||
+93,15,श्रमं तवावगच्छामि महता रणकर्मणा । न हि ते वीर सौमुख्यं प्रहर्षं वोपधारये ॥ १५ ॥,śramaṃ tavāvagacchāmi mahatā raṇakarmaṇā | na hi te vīra saumukhyaṃ praharṣaṃ vopadhāraye || 15 ||
+93,16,रथोद्वहनखिन्नाश्च त इमे रथवाजिनः । दीना घर्मपरिश्रान्ता गावो वर्षहता इव ॥ १६ ॥,rathodvahanakhinnāśca ta ime rathavājinaḥ | dīnā gharmapariśrāntā gāvo varṣahatā iva || 16 ||
+93,17,निमित्तानि च भूयिष्ठं यानि प्रादुर्भवन्ति नः । तेषु तेष्वभिपन्नेषु लक्षयाम्यप्रदक्षिणम् ॥ १७ ॥,nimittāni ca bhūyiṣṭhaṃ yāni prādurbhavanti naḥ | teṣu teṣvabhipanneṣu lakṣayāmyapradakṣiṇam || 17 ||
+93,18,देशकालौ च विज्ञेयौ लक्षणानीङ्गितानि च । दैन्यं हर्षश्च खेदश्च रथिनश्च बलाबलम् ॥ १८ ॥,deśakālau ca vijñeyau lakṣaṇānīṅgitāni ca | dainyaṃ harṣaśca khedaśca rathinaśca balābalam || 18 ||
+93,19,स्थलनिम्नानि भूमेश्च समानि विषमाणि च । युद्धकालश्च विज्ञेयः परस्यान्तरदर्शनम् ॥ १९ ॥,sthalanimnāni bhūmeśca samāni viṣamāṇi ca | yuddhakālaśca vijñeyaḥ parasyāntaradarśanam || 19 ||
+93,20,उपयानापयाने च स्थानं प्रत्यपसर्पणम् । सर्वमेतद् रथस्थेन ज्ञेयं रथकुटुम्बिना ॥ २० ॥,upayānāpayāne ca sthānaṃ pratyapasarpaṇam | sarvametad rathasthena jñeyaṃ rathakuṭumbinā || 20 ||
+93,21,तव विश्रामहेतोस्तु तथैषां रथवाजिनाम् । रौद्रं वर्जयता खेदं क्षमं कृतमिदं मया ॥ २१ ॥,tava viśrāmahetostu tathaiṣāṃ rathavājinām | raudraṃ varjayatā khedaṃ kṣamaṃ kṛtamidaṃ mayā || 21 ||
+93,22,न मया स्वेच्छया वीर रथो ऽयमपवाहितः । भर्तृस्नेहपरीतेन मयेदं यत्कृतं विभो ॥ २२ ॥,na mayā svecchayā vīra ratho'yamapavāhitaḥ | bhartṛsnehaparītena mayedaṃ yatkṛtaṃ vibho || 22 ||
+93,23,आज्ञापय यथातत्त्वं वक्ष्यस्यरिनिषूदन । तत् करिष्याम्यहं वीरं गतानृण्येन चेतसा ॥ २३ ॥,ājñāpaya yathātattvaṃ vakṣyasyariniṣūdana | tat kariṣyāmyahaṃ vīraṃ gatānṛṇyena cetasā || 23 ||
+93,24,संतुष्टस्तेन वाक्येन रावणस्तस्य सारथेः । प्रशस्यैनं बहुविधं युद्धलुब्धो ऽब्रवीदिदम् ॥ २४ ॥,saṃtuṣṭastena vākyena rāvaṇastasya sāratheḥ | praśasyainaṃ bahuvidhaṃ yuddhalubdho'bravīdidam || 24 ||
+93,25,रथं शीघ्रमिमं सूत राघवाभिमुखं कुरु । नाहत्वा समरे शत्रून्निवर्तिष्यति रावणः ॥ २५ ॥,rathaṃ śīghramimaṃ sūta rāghavābhimukhaṃ kuru | nāhatvā samare śatrūnnivartiṣyati rāvaṇaḥ || 25 ||
+93,26,एवमुक्त्वा ततस्तुष्टो रावणो राक्षसेश्वरः । ददौ तस्य शुभं ह्येकं हस्ताभरणमुत्तमम् ॥ २६ ॥,evamuktvā tatastuṣṭo rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | dadau tasya śubhaṃ hyekaṃ hastābharaṇamuttamam || 26 ||
+93,27,ततो द्रुतं रावणवाक्यचोदितः प्रचोदयामास हयान् स सारथिः । स राक्षसेन्द्रस्य ततो महारथः क्षणेन रामस्य रणाग्रतो ऽभवत् ॥ २७ ॥,tato drutaṃ rāvaṇavākyacoditaḥ pracodayāmāsa hayān sa sārathiḥ | sa rākṣasendrasya tato mahārathaḥ kṣaṇena rāmasya raṇāgrato'bhavat || 27 ||
+94,1,तमापतन्तं सहसा स्वनवन्तं महाध्वजम् । रथं राक्षसराजस्य नरराजो ददर्श ह ॥ १ ॥,tamāpatantaṃ sahasā svanavantaṃ mahādhvajam | rathaṃ rākṣasarājasya nararājo dadarśa ha || 1 ||
+94,2,कृष्णवाजिसमायुक्तं युक्तं रौद्रेण वर्चसा । तडित्पताकागहनं दर्शितेन्द्रायुधायुधम् । शरधारा विमुञ्चन्तं धारासारमिवान्बुदम् ॥ २ ॥,kṛṣṇavājisamāyuktaṃ yuktaṃ raudreṇa varcasā | taḍitpatākāgahanaṃ darśitendrāyudhāyudham | śaradhārā vimuñcantaṃ dhārāsāramivānbudam || 2 ||
+94,3,तं दृष्ट्वा मेघसंकाशमापतन्तं रथं रिपोः । गिरेर्वज्राभिमृष्टस्य दीर्यतः सदृशस्वनम् । उवाच मातलिं रामः सहस्राक्षस्य सारथिम् ॥ ३ ॥,taṃ dṛṣṭvā meghasaṃkāśamāpatantaṃ rathaṃ ripoḥ | girervajrābhimṛṣṭasya dīryataḥ sadṛśasvanam | uvāca mātaliṃ rāmaḥ sahasrākṣasya sārathim || 3 ||
+94,4,मातले पश्य संरब्धमापतन्तं रथं रिपोः । यथापसव्यं पतता वेगेन महता पुनः । समरे हन्तुमात्मानं तथानेन कृता मतिः ॥ ४ ॥,mātale paśya saṃrabdhamāpatantaṃ rathaṃ ripoḥ | yathāpasavyaṃ patatā vegena mahatā punaḥ | samare hantumātmānaṃ tathānena kṛtā matiḥ || 4 ||
+94,5,तदप्रमादमातिष्ठ प्रत्युद्गच्छ रथं रिपोः । विध्वंसयितुमिच्छामि ���ायुर्मेघमिवोत्थितम् ॥ ५ ॥,tadapramādamātiṣṭha pratyudgaccha rathaṃ ripoḥ | vidhvaṃsayitumicchāmi vāyurmeghamivotthitam || 5 ||
+94,6,अविक्लवमसंभ्रान्तमव्यग्रहृदयेक्षणम् । रश्मिसंचारनियतं प्रचोदय रथं द्रुतम् ॥ ६ ॥,aviklavamasaṃbhrāntamavyagrahṛdayekṣaṇam | raśmisaṃcāraniyataṃ pracodaya rathaṃ drutam || 6 ||
+94,7,कामं न त्वं समाधेयः पुरंदररथोचितः । युयुत्सुरहमेकाग्रः स्मारये त्वां न शिक्षये ॥ ७ ॥,kāmaṃ na tvaṃ samādheyaḥ puraṃdararathocitaḥ | yuyutsurahamekāgraḥ smāraye tvāṃ na śikṣaye || 7 ||
+94,8,परितुष्टः स रामस्य तेन वाक्येन मातलिः । प्रचोदयामास रथं सुरसारथिसत्तमः ॥ ८ ॥,parituṣṭaḥ sa rāmasya tena vākyena mātaliḥ | pracodayāmāsa rathaṃ surasārathisattamaḥ || 8 ||
+94,9,अपसव्यं ततः कुर्वन् रावणस्य महारथम् । चक्रोत्क्षिप्तेन रजसा रावणं व्यवधूनयत् ॥ ९ ॥,apasavyaṃ tataḥ kurvan rāvaṇasya mahāratham | cakrotkṣiptena rajasā rāvaṇaṃ vyavadhūnayat || 9 ||
+94,10,ततः क्रुद्धो दशग्रीवस्ताम्रविस्फारितेक्षणः । रथप्रतिमुखं रामं सायकैरवधूनयत् ॥ १० ॥,tataḥ kruddho daśagrīvastāmravisphāritekṣaṇaḥ | rathapratimukhaṃ rāmaṃ sāyakairavadhūnayat || 10 ||
+94,11,धर्षणामर्षितो रामो धैर्यं रोषेण लङ्घयन् । जग्राह सुमहावेगमैन्द्रं युधि शरासनम् । शरांश्च सुमहातेजाः सूर्यरश्मिसमप्रभान् ॥ ११ ॥,dharṣaṇāmarṣito rāmo dhairyaṃ roṣeṇa laṅghayan | jagrāha sumahāvegamaindraṃ yudhi śarāsanam | śarāṃśca sumahātejāḥ sūryaraśmisamaprabhān || 11 ||
+94,12,तदुपोढं महद् युद्धमन्योन्यवधकाङ्क्षिणोः । परस्पराभिमुखयोर्दृप्तयोरिव सिंहयोः ॥ १२ ॥,tadupoḍhaṃ mahad yuddhamanyonyavadhakāṅkṣiṇoḥ | parasparābhimukhayordṛptayoriva siṃhayoḥ || 12 ||
+94,13,ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः । समीयुर्द्वैरथं द्रष्टुं रावणक्षयकाङ्क्षिणः ॥ १३ ॥,tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ | samīyurdvairathaṃ draṣṭuṃ rāvaṇakṣayakāṅkṣiṇaḥ || 13 ||
+94,14,समुत्पेतुरथोत्पाता दारुणा लोमहर्षणाः । रावणस्य विनाशाय राघवस्य जयाय च ॥ १४ ॥,samutpeturathotpātā dāruṇā lomaharṣaṇāḥ | rāvaṇasya vināśāya rāghavasya jayāya ca || 14 ||
+94,15,ववर्ष रुधिरं देवो रावणस्य रथोपरि । वाता मण्डलिनस्तीव्रा अपसव्यं प्रचक्रमुः ॥ १५ ॥,vavarṣa rudhiraṃ devo rāvaṇasya rathopari | vātā maṇḍalinastīvrā apasavyaṃ pracakramuḥ || 15 ||
+94,16,महद्गृध्रकुलं चास्य भ्रममाणं नभस्तले । येन येन रथो याति तेन तेन प्रधावति ॥ १६ ॥,mahadgṛdhrakulaṃ cāsya bhramamāṇaṃ nabhastale | yena yena ratho yāti tena tena pradhāvati || 16 ||
+94,17,संध्यया चावृता लङ्का जपापुष्पनिकाशया । दृश्यते संप्रदीतेव दिवसे ऽपि वसुंधरा ॥ १७ ॥,saṃdhyayā cāvṛtā laṅkā japāpuṣpanikāśayā | dṛśyate saṃpradīteva divase'pi vasuṃdharā || 17 ||
+94,18,सनिर्घाता महोल्काश्च संप्रचेतुर्महास्वनाः । विषादयन्त्यो रक्षांसि रावणस्य तदाहिताः ॥ १८ ॥,sanirghātā maholkāśca saṃpraceturmahāsvanāḥ | viṣādayantyo rakṣāṃsi rāvaṇasya tadāhitāḥ || 18 ||
+94,19,रावणश्च यतस्तत्र प्रचचाल वसुंधरा । रक्षसां च प्रहरतां गृहीता इव बाह���ः ॥ १९ ॥,rāvaṇaśca yatastatra pracacāla vasuṃdharā | rakṣasāṃ ca praharatāṃ gṛhītā iva bāhavaḥ || 19 ||
+94,20,ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः पतिताः सूर्यरश्मयः । दृश्यन्ते रावणस्याङ्गे पर्वतस्येव धातवः ॥ २० ॥,tāmrāḥ pītāḥ sitāḥ śvetāḥ patitāḥ sūryaraśmayaḥ | dṛśyante rāvaṇasyāṅge parvatasyeva dhātavaḥ || 20 ||
+94,21,गृध्रैरनुगताश्चास्य वमन्त्यो ज्वलनं मुखैः । प्रणेदुर्मुखमीक्षन्त्यः संरब्धमशिवं शिवाः ॥ २१ ॥,gṛdhrairanugatāścāsya vamantyo jvalanaṃ mukhaiḥ | praṇedurmukhamīkṣantyaḥ saṃrabdhamaśivaṃ śivāḥ || 21 ||
+94,22,प्रतिकूलं ववौ वायू रणे पांसून् समुत्किरन् । तस्य राक्षसराजस्य कुर्वन्दृष्टिविलोपनम् ॥ २२ ॥,pratikūlaṃ vavau vāyū raṇe pāṃsūn samutkiran | tasya rākṣasarājasya kurvandṛṣṭivilopanam || 22 ||
+94,23,निपेतुरिन्द्राशनयः सैन्ये चास्य समन्ततः । दुर्विषह्य स्वना घोरा विना जलधरस्वनम् ॥ २३ ॥,nipeturindrāśanayaḥ sainye cāsya samantataḥ | durviṣahya svanā ghorā vinā jaladharasvanam || 23 ||
+94,24,दिशश्च प्रदिशः सर्वा बभूवुस्तिमिरावृताः । पांसुवर्षेण महता दुर्दर्शं च नभो ऽभवत् ॥ २४ ॥,diśaśca pradiśaḥ sarvā babhūvustimirāvṛtāḥ | pāṃsuvarṣeṇa mahatā durdarśaṃ ca nabho'bhavat || 24 ||
+94,25,कुर्वन्त्यः कलहं घोरं सारिकास्तद्रथं प्रति । निपेतुः शतशस्तत्र दारुणा दारुणस्वनाः ॥ २५ ॥,kurvantyaḥ kalahaṃ ghoraṃ sārikāstadrathaṃ prati | nipetuḥ śataśastatra dāruṇā dāruṇasvanāḥ || 25 ||
+94,26,जघनेभ्यः स्फुलिङ्गांश्च नेत्रेभ्यो ऽश्रूणि संततम् । मुमुचुस्तस्य तुरगास्तुल्यमग्निं च वारि च ॥ २६ ॥,jaghanebhyaḥ sphuliṅgāṃśca netrebhyo'śrūṇi saṃtatam | mumucustasya turagāstulyamagniṃ ca vāri ca || 26 ||
+94,27,एवं प्रकारा बहवः समुत्पाता भयावहाः । रावणस्य विनाशाय दारुणाः संप्रजज्ञिरे ॥ २७ ॥,evaṃ prakārā bahavaḥ samutpātā bhayāvahāḥ | rāvaṇasya vināśāya dāruṇāḥ saṃprajajñire || 27 ||
+94,28,रामस्यापि निमित्तानि सौम्यानि च शिवानि च । बभूवुर्जयशंसीनि प्रादुर्भूतानि सर्वशः ॥ २८ ॥,rāmasyāpi nimittāni saumyāni ca śivāni ca | babhūvurjayaśaṃsīni prādurbhūtāni sarvaśaḥ || 28 ||
+94,29,ततो निरीक्ष्यात्मगतानि राघवो रणे निमित्तानि निमित्तकोविदः । जगाम हर्षं च परां च निर्वृतिं चकार युद्धे ऽभ्यधिकं च विक्रमम् ॥ २९ ॥,tato nirīkṣyātmagatāni rāghavo raṇe nimittāni nimittakovidaḥ | jagāma harṣaṃ ca parāṃ ca nirvṛtiṃ cakāra yuddhe'bhyadhikaṃ ca vikramam || 29 ||
+95,1,ततः प्रवृत्तं सुक्रूरं रामरावणयोस्तदा । सुमहद्द्वैरथं युद्धं सर्वलोकभयावहम् ॥ १ ॥,tataḥ pravṛttaṃ sukrūraṃ rāmarāvaṇayostadā | sumahaddvairathaṃ yuddhaṃ sarvalokabhayāvaham || 1 ||
+95,2,ततो राक्षससैन्यं च हरीणां च महद्बलम् । प्रगृहीतप्रहरणं निश्चेष्टं समतिष्ठत ॥ २ ॥,tato rākṣasasainyaṃ ca harīṇāṃ ca mahadbalam | pragṛhītapraharaṇaṃ niśceṣṭaṃ samatiṣṭhata || 2 ||
+95,3,संप्रयुद्धौ ततो दृष्ट्वा बलवन्नरराक्षसौ । व्याक्षिप्तहृदयाः सर्वे परं विस्मयमागताः ॥ ३ ॥,saṃprayuddhau tato dṛṣṭvā balavannararākṣasau | vyākṣiptahṛdayāḥ sarve paraṃ vismayamāgatāḥ || 3 ||
+95,4,नानाप्रहरणैर्व्यग्रैर्भुजैर्विस्मितबुद्धयः । तस्थुः प्रेक्ष्य च संग्रामं नाभिजघ्नुः परस्परम् ॥ ४ ॥,nānāpraharaṇairvyagrairbhujairvismitabuddhayaḥ | tasthuḥ prekṣya ca saṃgrāmaṃ nābhijaghnuḥ parasparam || 4 ||
+95,5,रक्षसां रावणं चापि वानराणां च राघवम् । पश्यतां विस्मिताक्षाणां सैन्यं चित्रमिवाबभौ ॥ ५ ॥,rakṣasāṃ rāvaṇaṃ cāpi vānarāṇāṃ ca rāghavam | paśyatāṃ vismitākṣāṇāṃ sainyaṃ citramivābabhau || 5 ||
+95,6,तौ तु तत्र निमित्तानि दृष्ट्वा राघवरावणौ । कृतबुद्धी स्थिरामर्षौ युयुधाते अभीतवत् ॥ ६ ॥,tau tu tatra nimittāni dṛṣṭvā rāghavarāvaṇau | kṛtabuddhī sthirāmarṣau yuyudhāte abhītavat || 6 ||
+95,7,जेतव्यमिति काकुत्स्थो मर्तव्यमिति रावणः । धृतौ स्ववीर्यसर्वस्वं युद्धे ऽदर्शयतां तदा ॥ ७ ॥,jetavyamiti kākutstho martavyamiti rāvaṇaḥ | dhṛtau svavīryasarvasvaṃ yuddhe'darśayatāṃ tadā || 7 ||
+95,8,ततः क्रोधाद्दशग्रीवः शरान् संधाय वीर्यवान् । मुमोच ध्वजमुद्दिश्य राघवस्य रथे स्थितम् ॥ ८ ॥,tataḥ krodhāddaśagrīvaḥ śarān saṃdhāya vīryavān | mumoca dhvajamuddiśya rāghavasya rathe sthitam || 8 ||
+95,9,ते शरास्तमनासाद्य पुरंदररथध्वजम् । रक्तशक्तिं परामृश्य निपेतुर्धरणीतले ॥ ९ ॥,te śarāstamanāsādya puraṃdararathadhvajam | raktaśaktiṃ parāmṛśya nipeturdharaṇītale || 9 ||
+95,10,ततो रामो ऽभिसंक्रुद्धश्चापमायम्य वीर्यवान् । कृतप्रतिकृतं कर्तुं मनसा संप्रचक्रमे ॥ १० ॥,tato rāmo'bhisaṃkruddhaścāpamāyamya vīryavān | kṛtapratikṛtaṃ kartuṃ manasā saṃpracakrame || 10 ||
+95,11,रावणध्वजमुद्दिश्य मुमोच निशितं शरम् । महासर्पमिवासह्यं ज्वलन्तं स्वेन तेजसा ॥ ११ ॥,rāvaṇadhvajamuddiśya mumoca niśitaṃ śaram | mahāsarpamivāsahyaṃ jvalantaṃ svena tejasā || 11 ||
+95,12,जगाम स महीं भित्त्वा दशग्रीवध्वजं शरः । स निकृत्तो ऽपतद्भूमौ रावणस्य रथध्वजः ॥ १२ ॥,jagāma sa mahīṃ bhittvā daśagrīvadhvajaṃ śaraḥ | sa nikṛtto'patadbhūmau rāvaṇasya rathadhvajaḥ || 12 ||
+95,13,ध्वजस्योन्मथनं दृष्ट्वा रावणः सुमहाबलः । क्रोधजेनाग्निना संख्ये प्रदीप्त इव चाभवत् ॥ १३ ॥,dhvajasyonmathanaṃ dṛṣṭvā rāvaṇaḥ sumahābalaḥ | krodhajenāgninā saṃkhye pradīpta iva cābhavat || 13 ||
+95,14,स रोषवशमापन्नः शरवर्षं महद्वमन् । रामस्य तुरगान्दिव्याञ् शरैर्विव्याध रावणः ॥ १४ ॥,sa roṣavaśamāpannaḥ śaravarṣaṃ mahadvaman | rāmasya turagāndivyāñ śarairvivyādha rāvaṇaḥ || 14 ||
+95,15,ते विद्धा हरयस्तस्य नास्खलन्नापि बभ्रमुः । बभूवुः स्वस्थहृदयाः पद्मनालैरिवाहताः ॥ १५ ॥,te viddhā harayastasya nāskhalannāpi babhramuḥ | babhūvuḥ svasthahṛdayāḥ padmanālairivāhatāḥ || 15 ||
+95,16,तेषामसंभ्रमं दृष्ट्वा वाजिनां रावणस्तदा । भूय एव सुसंक्रुद्धः शरवर्षं मुमोच ह ॥ १६ ॥,teṣāmasaṃbhramaṃ dṛṣṭvā vājināṃ rāvaṇastadā | bhūya eva susaṃkruddhaḥ śaravarṣaṃ mumoca ha || 16 ||
+95,17,गदाश्च परिघांश्चैव चक्राणि मुसलानि च । गिरिशृङ्गाणि वृक्षांश्च तथा शूलपरश्वधान् ॥ १७ ॥,gadāśca parighāṃścaiva cakrāṇi musalāni ca | giriśṛṅgāṇi vṛkṣāṃśca tathā śūlaparaśvadhān || 17 ||
+95,18,मायाविहितमेतत्तु शस्त्रवर्षमपातयत् । सहस्रशस्ततो बाणानश्रान्तहृदयोद्यमः ॥ १८ ॥,māyāvihitametattu śastravarṣamapātayat | sahasraśastato bāṇānaśrāntahṛdayodyamaḥ || 18 ||
+95,19,तुमुलं त्रासजननं भीमं भीमप्रतिस्वनम् । दुर्धर्षमभवद् युद्धे नैकशस्त्रमयं महत् ॥ १९ ॥,tumulaṃ trāsajananaṃ bhīmaṃ bhīmapratisvanam | durdharṣamabhavad yuddhe naikaśastramayaṃ mahat || 19 ||
+95,20,विमुच्य राघवरथं समन्ताद्वानरे बले । सायकैरन्तरिक्षं च चकाराशु निरन्तरम् । मुमोच च दशग्रीवो निःसङ्गेनान्तरात्मना ॥ २० ॥,vimucya rāghavarathaṃ samantādvānare bale | sāyakairantarikṣaṃ ca cakārāśu nirantaram | mumoca ca daśagrīvo niḥsaṅgenāntarātmanā || 20 ||
+95,21,व्यायच्छमानं तं दृष्ट्वा तत्परं रावणं रणे । प्रहसन्निव काकुत्स्थः संदधे सायकाञ् शितान् ॥ २१ ॥,vyāyacchamānaṃ taṃ dṛṣṭvā tatparaṃ rāvaṇaṃ raṇe | prahasanniva kākutsthaḥ saṃdadhe sāyakāñ śitān || 21 ||
+95,22,स मुमोच ततो बाणान् रणे शतसहस्रशः । तान्दृष्ट्वा रावणश्चक्रे स्वशरैः खं निरन्तरम् ॥ २२ ॥,sa mumoca tato bāṇān raṇe śatasahasraśaḥ | tāndṛṣṭvā rāvaṇaścakre svaśaraiḥ khaṃ nirantaram || 22 ||
+95,23,ततस्ताभ्यां प्रयुक्तेन शरवर्षेण भास्वता । शरबद्धमिवाभाति द्वितीयं भास्वदम्बरम् ॥ २३ ॥,tatastābhyāṃ prayuktena śaravarṣeṇa bhāsvatā | śarabaddhamivābhāti dvitīyaṃ bhāsvadambaram || 23 ||
+95,24,नानिमित्तो ऽभवद्बाणो नातिभेत्ता न निष्फलः । तथा विसृजतोर्बाणान् रामरावणयोर्मृधे ॥ २४ ॥,nānimitto'bhavadbāṇo nātibhettā na niṣphalaḥ | tathā visṛjatorbāṇān rāmarāvaṇayormṛdhe || 24 ||
+95,25,प्रायुध्येतामविच्छिन्नमस्यन्तौ सव्यदक्षिणम् । चक्रतुस्तौ शरौघैस्तु निरुच्छ्वासमिवाम्बरम् ॥ २५ ॥,prāyudhyetāmavicchinnamasyantau savyadakṣiṇam | cakratustau śaraughaistu nirucchvāsamivāmbaram || 25 ||
+95,26,रावणस्य हयान् रामो हयान् रामस्य रावणः । जघ्नतुस्तौ तदान्योन्यं कृतानुकृतकारिणौ ॥ २६ ॥,rāvaṇasya hayān rāmo hayān rāmasya rāvaṇaḥ | jaghnatustau tadānyonyaṃ kṛtānukṛtakāriṇau || 26 ||
+96,1,तौ तथा युध्यमानौ तु समरे रामरावणौ । ददृशुः सर्वभूतानि विस्मितेनान्तरात्मना ॥ १ ॥,tau tathā yudhyamānau tu samare rāmarāvaṇau | dadṛśuḥ sarvabhūtāni vismitenāntarātmanā || 1 ||
+96,2,अर्दयन्तौ तु समरे तयोस्तौ स्यन्दनोत्तमौ । परस्परवधे युक्तौ घोररूपौ बभूवतुः ॥ २ ॥,ardayantau tu samare tayostau syandanottamau | parasparavadhe yuktau ghorarūpau babhūvatuḥ || 2 ||
+96,3,मण्डलानि च वीथीश्च गतप्रत्यागतानि च । दर्शयन्तौ बहुविधां सूतौ सारथ्यजां गतिम् ॥ ३ ॥,maṇḍalāni ca vīthīśca gatapratyāgatāni ca | darśayantau bahuvidhāṃ sūtau sārathyajāṃ gatim || 3 ||
+96,4,अर्दयन् रावणं रामो राघवं चापि रावणः । गतिवेगं समापन्नौ प्रवर्तन निवर्तने ॥ ४ ॥,ardayan rāvaṇaṃ rāmo rāghavaṃ cāpi rāvaṇaḥ | gativegaṃ samāpannau pravartana nivartane || 4 ||
+96,5,क्षिपतोः शरजालानि तयोस्तौ स्यन्दनोत्तमौ । चेरतुः संयुगमहीं सासारौ जलदाविव ॥ ५ ॥,kṣipatoḥ śarajālāni tayostau syandanottamau | ceratuḥ saṃyugamahīṃ sāsārau jaladāviva || 5 ||
+96,6,द��्शयित्वा तदा तौ तु गतिं बहुविधां रणे । परस्परस्याभिमुखौ पुनरेव च तस्थतुः ॥ ६ ॥,darśayitvā tadā tau tu gatiṃ bahuvidhāṃ raṇe | parasparasyābhimukhau punareva ca tasthatuḥ || 6 ||
+96,7,धुरं धुरेण रथयोर्वक्त्रं वक्त्रेण वाजिनाम् । पताकाश्च पताकाभिः समेयुः स्थितयोस्तदा ॥ ७ ॥,dhuraṃ dhureṇa rathayorvaktraṃ vaktreṇa vājinām | patākāśca patākābhiḥ sameyuḥ sthitayostadā || 7 ||
+96,8,रावणस्य ततो रामो धनुर्मुक्तैः शितैः शरैः । चतुर्भिश्चतुरो दीप्तान् हयान्प्रत्यपसर्पयत् ॥ ८ ॥,rāvaṇasya tato rāmo dhanurmuktaiḥ śitaiḥ śaraiḥ | caturbhiścaturo dīptān hayānpratyapasarpayat || 8 ||
+96,9,स क्रोधवशमापन्नो हयानामपसर्पणे । मुमोच निशितान्बाणान् राघवाय निशाचरः ॥ ९ ॥,sa krodhavaśamāpanno hayānāmapasarpaṇe | mumoca niśitānbāṇān rāghavāya niśācaraḥ || 9 ||
+96,10,सो ऽतिविद्धो बलवता दशग्रीवेण राघवः । जगाम न विकारं च न चापि व्यथितो ऽभवत् ॥ १० ॥,so'tividdho balavatā daśagrīveṇa rāghavaḥ | jagāma na vikāraṃ ca na cāpi vyathito'bhavat || 10 ||
+96,11,चिक्षेप च पुनर्बाणान् वज्रपातसमस्वनान् । सारथिं वज्रहस्तस्य समुद्दिश्य निशाचरः ॥ ११ ॥,cikṣepa ca punarbāṇān vajrapātasamasvanān | sārathiṃ vajrahastasya samuddiśya niśācaraḥ || 11 ||
+96,12,मातलेस्तु महावेगाः शरीरे पतिताः शराः । न सूक्ष्ममपि संमोहं व्यथां वा प्रददुर्युधि ॥ १२ ॥,mātalestu mahāvegāḥ śarīre patitāḥ śarāḥ | na sūkṣmamapi saṃmohaṃ vyathāṃ vā pradaduryudhi || 12 ||
+96,13,तया धर्षणया क्रोद्धो मातलेर्न तथात्मनः । चकार शरजालेन राघवो विमुखं रिपुम् ॥ १३ ॥,tayā dharṣaṇayā kroddho mātalerna tathātmanaḥ | cakāra śarajālena rāghavo vimukhaṃ ripum || 13 ||
+96,14,विंशतिं त्रिंशतं षष्टिं शतशो ऽथ सहस्रशः । मुमोच राघवो वीरः सायकान् स्यन्दने रिपोः ॥ १४ ॥,viṃśatiṃ triṃśataṃ ṣaṣṭiṃ śataśo'tha sahasraśaḥ | mumoca rāghavo vīraḥ sāyakān syandane ripoḥ || 14 ||
+96,15,गदानां मुसलानां च परिघाणां च निस्वनैः । शराणां पुङ्खवातैश्च क्षुभिताः सप्तसागराः ॥ १५ ॥,gadānāṃ musalānāṃ ca parighāṇāṃ ca nisvanaiḥ | śarāṇāṃ puṅkhavātaiśca kṣubhitāḥ saptasāgarāḥ || 15 ||
+96,16,क्षुब्धानां सागराणां च पातालतलवासिनः । व्यथिताः पन्नगाः सर्वे दानवाश्च सहस्रशः ॥ १६ ॥,kṣubdhānāṃ sāgarāṇāṃ ca pātālatalavāsinaḥ | vyathitāḥ pannagāḥ sarve dānavāśca sahasraśaḥ || 16 ||
+96,17,चकम्पे मेदिनी कृत्स्ना सशैलवनकानना । भास्करो निष्प्रभश्चाभून्न ववौ चापि मारुतः ॥ १७ ॥,cakampe medinī kṛtsnā saśailavanakānanā | bhāskaro niṣprabhaścābhūnna vavau cāpi mārutaḥ || 17 ||
+96,18,ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः । चिन्तामापेदिरे सर्वे सकिंनरमहोरगाः ॥ १८ ॥,tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ | cintāmāpedire sarve sakiṃnaramahoragāḥ || 18 ||
+96,19,स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्यो ऽस्तु लोकास्तिष्ठन्तु शाश्वताः । जयतां राघवः संख्ये रावणं राक्षसेश्वरम् ॥ १९ ॥,svasti gobrāhmaṇebhyo'stu lokāstiṣṭhantu śāśvatāḥ | jayatāṃ rāghavaḥ saṃkhye rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram || 19 ||
+96,20,ततः क्रुद्धो महाबाहू रघूणा�� कीर्तिवर्धनः । संधाय धनुषा रामः क्षुरमाशीविषोपमम् । रावणस्य शिरो ऽच्छिन्दच्छ्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ॥ २० ॥,tataḥ kruddho mahābāhū raghūṇāṃ kīrtivardhanaḥ | saṃdhāya dhanuṣā rāmaḥ kṣuramāśīviṣopamam | rāvaṇasya śiro'cchindacchrīmajjvalitakuṇḍalam || 20 ||
+96,21,तच्छिरः पतितं भूमौ दृष्टं लोकैस्त्रिभिस्तदा । तस्यैव सदृशं चान्यद् रावणस्योत्थितं शिरः ॥ २१ ॥,tacchiraḥ patitaṃ bhūmau dṛṣṭaṃ lokaistribhistadā | tasyaiva sadṛśaṃ cānyad rāvaṇasyotthitaṃ śiraḥ || 21 ||
+96,22,तत् क्षिप्रं क्षिप्रहस्तेन रामेण क्षिप्रकारिणा । द्वितीयं रावणशिरश्छिन्नं संयति सायकैः ॥ २२ ॥,tat kṣipraṃ kṣiprahastena rāmeṇa kṣiprakāriṇā | dvitīyaṃ rāvaṇaśiraśchinnaṃ saṃyati sāyakaiḥ || 22 ||
+96,23,छिन्नमात्रं च तच्छीर्षं पुनरन्यत् स्म दृश्यते । तदप्यशनिसंकाशैश्छिन्नं रामेण सायकैः ॥ २३ ॥,chinnamātraṃ ca tacchīrṣaṃ punaranyat sma dṛśyate | tadapyaśanisaṃkāśaiśchinnaṃ rāmeṇa sāyakaiḥ || 23 ||
+96,24,एवमेव शतं छिन्नं शिरसां तुल्यवर्चसाम् । न चैव रावणस्यान्तो दृश्यते जीवितक्षये ॥ २४ ॥,evameva śataṃ chinnaṃ śirasāṃ tulyavarcasām | na caiva rāvaṇasyānto dṛśyate jīvitakṣaye || 24 ||
+96,25,ततः सर्वास्त्रविद्वीरः कौसल्यानन्दिवर्धनः । मार्गणैर्बहुभिर्युक्तश्चिन्तयामास राघवः ॥ २५ ॥,tataḥ sarvāstravidvīraḥ kausalyānandivardhanaḥ | mārgaṇairbahubhiryuktaścintayāmāsa rāghavaḥ || 25 ||
+96,26,मारीचो निहतो यैस्तु खरो यैस्तु सुदूषणः । क्रञ्चारण्ये विराधस्तु कबन्धो दण्डका वने ॥ २६ ॥,mārīco nihato yaistu kharo yaistu sudūṣaṇaḥ | krañcāraṇye virādhastu kabandho daṇḍakā vane || 26 ||
+96,27,त इमे सायकाः सर्वे युद्धे प्रत्ययिका मम । किं नु तत् कारणं येन रावणे मन्दतेजसः ॥ २७ ॥,ta ime sāyakāḥ sarve yuddhe pratyayikā mama | kiṃ nu tat kāraṇaṃ yena rāvaṇe mandatejasaḥ || 27 ||
+96,28,इति चिन्तापरश्चासीदप्रमत्तश्च संयुगे । ववर्ष शरवर्षाणि राघवो रावणोरसि ॥ २८ ॥,iti cintāparaścāsīdapramattaśca saṃyuge | vavarṣa śaravarṣāṇi rāghavo rāvaṇorasi || 28 ||
+96,29,रावणो ऽपि ततः क्रुद्धो रथस्थो राक्षसेश्वरः । गदामुसलवर्षेण रामं प्रत्यर्दयद् रणे ॥ २९ ॥,rāvaṇo'pi tataḥ kruddho rathastho rākṣaseśvaraḥ | gadāmusalavarṣeṇa rāmaṃ pratyardayad raṇe || 29 ||
+96,30,देवदानवयक्षाणां पिशाचोरगरक्षसाम् । पश्यतां तन्महद् युद्धं सर्वरात्रमवर्तत ॥ ३० ॥,devadānavayakṣāṇāṃ piśācoragarakṣasām | paśyatāṃ tanmahad yuddhaṃ sarvarātramavartata || 30 ||
+96,31,नैव रत्रिं न दिवसं न मुहूर्तं न चक्षणम् । रामरावणयोर्युद्धं विराममुपगच्छति ॥ ३१ ॥,naiva ratriṃ na divasaṃ na muhūrtaṃ na cakṣaṇam | rāmarāvaṇayoryuddhaṃ virāmamupagacchati || 31 ||
+97,1,अथ संस्मारयामास राघवं मातलिस्तदा । अजानन्निव किं वीर त्वमेनमनुवर्तसे ॥ १ ॥,atha saṃsmārayāmāsa rāghavaṃ mātalistadā | ajānanniva kiṃ vīra tvamenamanuvartase || 1 ||
+97,2,विसृजास्मै वधाय त्वमस्त्रं पैतामहं प्रभो । विनाशकालः कथितो यः सुरैः सो ऽद्य वर्तते ॥ २ ॥,visṛjāsmai vadhāya tvamastraṃ paitāmahaṃ prabho | vināśakālaḥ kathito yaḥ suraiḥ so'dya vartate || 2 ||
+97,3,ततः संस्मारितो रामस्तेन वाक्येन मातलेः । जग्राह स शरं दीप्तं निश्वसन्तमिवोरगम् ॥ ३ ॥,tataḥ saṃsmārito rāmastena vākyena mātaleḥ | jagrāha sa śaraṃ dīptaṃ niśvasantamivoragam || 3 ||
+97,4,यमस्मै प्रथमं प्रादादगस्त्यो भगवानृषिः । ब्रह्मदत्तं महद्बाणममोघं युधि वीर्यवान् ॥ ४ ॥,yamasmai prathamaṃ prādādagastyo bhagavānṛṣiḥ | brahmadattaṃ mahadbāṇamamoghaṃ yudhi vīryavān || 4 ||
+97,5,ब्रह्मणा निर्मितं पूर्वमिन्द्रार्थममितौजसा । दत्तं सुरपतेः पूर्वं त्रिलोकजयकाङ्क्षिणः ॥ ५ ॥,brahmaṇā nirmitaṃ pūrvamindrārthamamitaujasā | dattaṃ surapateḥ pūrvaṃ trilokajayakāṅkṣiṇaḥ || 5 ||
+97,6,यस्य वाजेषु पवनः फले पावकभास्करौ । शरीरमाकाशमयं गौरवे मेरुमन्दरौ ॥ ६ ॥,yasya vājeṣu pavanaḥ phale pāvakabhāskarau | śarīramākāśamayaṃ gaurave merumandarau || 6 ||
+97,7,जाज्वल्यमानं वपुषा सुपुङ्खं हेमभूषितम् । तेजसा सर्वभूतानां कृतं भास्करवर्चसं ॥ ७ ॥,jājvalyamānaṃ vapuṣā supuṅkhaṃ hemabhūṣitam | tejasā sarvabhūtānāṃ kṛtaṃ bhāskaravarcasaṃ || 7 ||
+97,8,सधूममिव कालाग्निं दीप्तमाशीविषं यथा । रथनागाश्ववृन्दानां भेदनं क्षिप्रकारिणम् ॥ ८ ॥,sadhūmamiva kālāgniṃ dīptamāśīviṣaṃ yathā | rathanāgāśvavṛndānāṃ bhedanaṃ kṣiprakāriṇam || 8 ||
+97,9,द्वाराणां परिघाणां च गिरीणामपि भेदनम् । नानारुधिरसिक्ताङ्गं मेदोदिग्धं सुदारुणम् ॥ ९ ॥,dvārāṇāṃ parighāṇāṃ ca girīṇāmapi bhedanam | nānārudhirasiktāṅgaṃ medodigdhaṃ sudāruṇam || 9 ||
+97,10,वज्रसारं महानादं नानासमितिदारुणम् । सर्ववित्रासनं भीमं श्वसन्तमिव पन्नगम् ॥ १० ॥,vajrasāraṃ mahānādaṃ nānāsamitidāruṇam | sarvavitrāsanaṃ bhīmaṃ śvasantamiva pannagam || 10 ||
+97,11,कङ्कगृध्रबलानां च गोमायुगणरक्षसाम् । नित्यं भक्षप्रदं युद्धे यमरूपं भयावहम् ॥ ११ ॥,kaṅkagṛdhrabalānāṃ ca gomāyugaṇarakṣasām | nityaṃ bhakṣapradaṃ yuddhe yamarūpaṃ bhayāvaham || 11 ||
+97,12,नन्दनं वानरेन्द्राणां रक्षसामवसादनम् । वाजितं विविधैर्वाजैश्चारुचित्रैर्गरुत्मतः ॥ १२ ॥,nandanaṃ vānarendrāṇāṃ rakṣasāmavasādanam | vājitaṃ vividhairvājaiścārucitrairgarutmataḥ || 12 ||
+97,13,तमुत्तमेषुं लोकानामिक्ष्वाकुभयनाशनम् । द्विषतां कीर्तिहरणं प्रहर्षकरमात्मनः ॥ १३ ॥,tamuttameṣuṃ lokānāmikṣvākubhayanāśanam | dviṣatāṃ kīrtiharaṇaṃ praharṣakaramātmanaḥ || 13 ||
+97,14,अभिमन्त्र्य ततो रामस्तं महेषुं महाबलः । वेदप्रोक्तेन विधिना संदधे कार्मुके बली ॥ १४ ॥,abhimantrya tato rāmastaṃ maheṣuṃ mahābalaḥ | vedaproktena vidhinā saṃdadhe kārmuke balī || 14 ||
+97,15,स रावणाय संक्रुद्धो भृशमायम्य कार्मुकम् । चिक्षेप परमायत्तस्तं शरं मर्मघातिनम् ॥ १५ ॥,sa rāvaṇāya saṃkruddho bhṛśamāyamya kārmukam | cikṣepa paramāyattastaṃ śaraṃ marmaghātinam || 15 ||
+97,16,स वज्र इव दुर्धर्षो वज्रबाहुविसर्जितः । कृतान्त इव चावार्यो न्यपतद् रावणोरसि ॥ १६ ॥,sa vajra iva durdharṣo vajrabāhuvisarjitaḥ | kṛtānta iva cāvāryo nyapatad rāvaṇorasi || 16 ||
+97,17,स विसृष्टो महावेगः शरीरान्तकरः शरः । बिभेद हृदयं तस्य रावणस्य दुरात्मनः ॥ १७ ॥,sa visṛṣṭo mahāvegaḥ śarīrāntakaraḥ śaraḥ | bibheda hṛdayaṃ tasya rāvaṇasya durātmanaḥ || 17 ||
+97,18,रुधिराक्तः स वेगेन जीवितान्तकरः शरः । रावणस्य हरन्प्राणान् विवेश धरणीतलम् ॥ १८ ॥,rudhirāktaḥ sa vegena jīvitāntakaraḥ śaraḥ | rāvaṇasya haranprāṇān viveśa dharaṇītalam || 18 ||
+97,19,स शरो रावणं हत्वा रुधिरार्द्रकृतच्छविः । कृतकर्मा निभृतवत् स्वतूणीं पुनराविशत् ॥ १९ ॥,sa śaro rāvaṇaṃ hatvā rudhirārdrakṛtacchaviḥ | kṛtakarmā nibhṛtavat svatūṇīṃ punarāviśat || 19 ||
+97,20,तस्य हस्ताद्धतस्याशु कार्मुकं तत् ससायकम् । निपपात सह प्राणैर्भ्रश्यमानस्य जीवितात् ॥ २० ॥,tasya hastāddhatasyāśu kārmukaṃ tat sasāyakam | nipapāta saha prāṇairbhraśyamānasya jīvitāt || 20 ||
+97,21,गतासुर्भीमवेगस्तु नैरृतेन्द्रो महाद्युतिः । पपात स्यन्दनाद्भूमौ वृत्रो वज्रहतो यथा ॥ २१ ॥,gatāsurbhīmavegastu nairṛtendro mahādyutiḥ | papāta syandanādbhūmau vṛtro vajrahato yathā || 21 ||
+97,22,तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ हतशेषा निशाचराः । हतनाथा भयत्रस्ताः सर्वतः संप्रदुद्रुवुः ॥ २२ ॥,taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau hataśeṣā niśācarāḥ | hatanāthā bhayatrastāḥ sarvataḥ saṃpradudruvuḥ || 22 ||
+97,23,नर्दन्तश्चाभिपेतुस्तान् वानरा द्रुमयोधिनः । दशग्रीववधं दृष्ट्वा विजयं राघवस्य च ॥ २३ ॥,nardantaścābhipetustān vānarā drumayodhinaḥ | daśagrīvavadhaṃ dṛṣṭvā vijayaṃ rāghavasya ca || 23 ||
+97,24,अर्दिता वानरैर्हृष्टैर्लङ्कामभ्यपतन्भयात् । हताश्रयत्वात् करुणैर्बाष्पप्रस्रवणैर्मुखैः ॥ २४ ॥,arditā vānarairhṛṣṭairlaṅkāmabhyapatanbhayāt | hatāśrayatvāt karuṇairbāṣpaprasravaṇairmukhaiḥ || 24 ||
+97,25,ततो विनेदुः संहृष्टा वानरा जितकाशिनः । वदन्तो राघवजयं रावणस्य च तं वधम् ॥ २५ ॥,tato vineduḥ saṃhṛṣṭā vānarā jitakāśinaḥ | vadanto rāghavajayaṃ rāvaṇasya ca taṃ vadham || 25 ||
+97,26,अथान्तरिक्षे व्यनदत् सौम्यस्त्रिदशदुन्दुभिः । दिव्यगन्धवहस्तत्र मारुतः सुसुखो ववौ ॥ २६ ॥,athāntarikṣe vyanadat saumyastridaśadundubhiḥ | divyagandhavahastatra mārutaḥ susukho vavau || 26 ||
+97,27,निपपातान्तरिक्षाच्च पुष्पवृष्टिस्तदा भुवि । किरन्ती राघवरथं दुरवापा मनोहराः ॥ २७ ॥,nipapātāntarikṣācca puṣpavṛṣṭistadā bhuvi | kirantī rāghavarathaṃ duravāpā manoharāḥ || 27 ||
+97,28,राघवस्तवसंयुक्ता गगने च विशुश्रुवे । साधु साध्विति वागग्र्या देवतानां महात्मनाम् ॥ २८ ॥,rāghavastavasaṃyuktā gagane ca viśuśruve | sādhu sādhviti vāgagryā devatānāṃ mahātmanām || 28 ||
+97,29,आविवेश महान् हर्षो देवानां चारणैः सह । रावणे निहते रौद्रे सर्वलोकभयंकरे ॥ २९ ॥,āviveśa mahān harṣo devānāṃ cāraṇaiḥ saha | rāvaṇe nihate raudre sarvalokabhayaṃkare || 29 ||
+97,30,ततः सकामं सुग्रीवमङ्गदं च महाबलम् । चकार राघवः प्रीतो हत्वा राक्षसपुंगवम् ॥ ३० ॥,tataḥ sakāmaṃ sugrīvamaṅgadaṃ ca mahābalam | cakāra rāghavaḥ prīto hatvā rākṣasapuṃgavam || 30 ||
+97,31,ततः प्रजग्मुः प्रशमं मरुद्गणा दिशः प्रसेदुर्विमलं नभो ऽभवत् । मही चकम्पे न च म��रुता ववुः स्थिरप्रभश्चाप्यभवद्दिवाकरः ॥ ३१ ॥,tataḥ prajagmuḥ praśamaṃ marudgaṇā diśaḥ prasedurvimalaṃ nabho'bhavat | mahī cakampe na ca mārutā vavuḥ sthiraprabhaścāpyabhavaddivākaraḥ || 31 ||
+97,32,ततस्तु सुग्रीवविभीषणादयः सुहृद्विशेषाः सहलक्ष्मणास्तदा । समेत्य हृष्टा विजयेन राघवं रणे ऽभिरामं विधिनाभ्यपूजयन् ॥ ३२ ॥,tatastu sugrīvavibhīṣaṇādayaḥ suhṛdviśeṣāḥ sahalakṣmaṇāstadā | sametya hṛṣṭā vijayena rāghavaṃ raṇe'bhirāmaṃ vidhinābhyapūjayan || 32 ||
+97,33,स तु निहतरिपुः स्थिरप्रतिज्ञः स्वजनबलाभिवृतो रणे रराज । रघुकुलनृपनन्दनो महौजास्त्रिदशगणैरभिसंवृतो यथेन्द्रः ॥ ३३ ॥,sa tu nihataripuḥ sthirapratijñaḥ svajanabalābhivṛto raṇe rarāja | raghukulanṛpanandano mahaujāstridaśagaṇairabhisaṃvṛto yathendraḥ || 33 ||
+98,1,रावणं निहतं श्रुत्वा राघवेण महात्मना । अन्तःपुराद्विनिष्पेतू राक्षस्यः शोककर्शिताः ॥ १ ॥,rāvaṇaṃ nihataṃ śrutvā rāghaveṇa mahātmanā | antaḥpurādviniṣpetū rākṣasyaḥ śokakarśitāḥ || 1 ||
+98,2,वार्यमाणाः सुबहुशो वृष्टन्त्यः क्षितिपांसुषु । विमुक्तकेश्यो दुःखार्ता गावो वत्सहता यथा ॥ २ ॥,vāryamāṇāḥ subahuśo vṛṣṭantyaḥ kṣitipāṃsuṣu | vimuktakeśyo duḥkhārtā gāvo vatsahatā yathā || 2 ||
+98,3,उत्तरेण विनिष्क्रम्य द्वारेण सह राक्षसैः । प्रविश्यायोधनं घोरं विचिन्वन्त्यो हतं पतिम् ॥ ३ ॥,uttareṇa viniṣkramya dvāreṇa saha rākṣasaiḥ | praviśyāyodhanaṃ ghoraṃ vicinvantyo hataṃ patim || 3 ||
+98,4,आर्यपुत्रेति वादिन्यो हा नाथेति च सर्वशः । परिपेतुः कबन्धाङ्कां महीं शोणितकर्दमाम् ॥ ४ ॥,āryaputreti vādinyo hā nātheti ca sarvaśaḥ | paripetuḥ kabandhāṅkāṃ mahīṃ śoṇitakardamām || 4 ||
+98,5,ता बाष्पपरिपूर्णाक्ष्यो भर्तृशोकपराजिताः । करेण्व इव नर्दन्त्यो विनेदुर्हतयूथपाः ॥ ५ ॥,tā bāṣpaparipūrṇākṣyo bhartṛśokaparājitāḥ | kareṇva iva nardantyo vinedurhatayūthapāḥ || 5 ||
+98,6,ददृशुस्ता महाकायं महावीर्यं महाद्युतिम् । रावणं निहतं भूमौ नीलाञ्जनचयोपमम् ॥ ६ ॥,dadṛśustā mahākāyaṃ mahāvīryaṃ mahādyutim | rāvaṇaṃ nihataṃ bhūmau nīlāñjanacayopamam || 6 ||
+98,7,ताः पतिं सहसा दृष्ट्वा शयानं रणपांसुषु । निपेतुस्तस्य गात्रेषु छिन्ना वनलता इव ॥ ७ ॥,tāḥ patiṃ sahasā dṛṣṭvā śayānaṃ raṇapāṃsuṣu | nipetustasya gātreṣu chinnā vanalatā iva || 7 ||
+98,8,बहुमानात् परिष्वज्य का चिदेनं रुरोद ह । चरणौ का चिदालिङ्ग्य का चित् कण्ठे ऽवलम्ब्य च ॥ ८ ॥,bahumānāt pariṣvajya kā cidenaṃ ruroda ha | caraṇau kā cidāliṅgya kā cit kaṇṭhe'valambya ca || 8 ||
+98,9,उद्धृत्य च भुजौ का चिद्भूमौ स्म परिवर्तते । हतस्य वदनं दृष्ट्वा का चिन्मोहमुपागमत् ॥ ९ ॥,uddhṛtya ca bhujau kā cidbhūmau sma parivartate | hatasya vadanaṃ dṛṣṭvā kā cinmohamupāgamat || 9 ||
+98,10,का चिदङ्के शिरः कृत्वा रुरोद मुखमीक्षती । स्नापयन्ती मुखं बाष्पैस्तुषारैरिव पङ्कजम् ॥ १० ॥,kā cidaṅke śiraḥ kṛtvā ruroda mukhamīkṣatī | snāpayantī mukhaṃ bāṣpaistuṣārairiva paṅkajam || 10 ||
+98,11,एवमार्ताः पतिं दृष्ट्वा रावणं निहतं भुवि । चुक्रुशु��्बहुधा शोकाद्भूयस्ताः पर्यदेवयन् ॥ ११ ॥,evamārtāḥ patiṃ dṛṣṭvā rāvaṇaṃ nihataṃ bhuvi | cukruśurbahudhā śokādbhūyastāḥ paryadevayan || 11 ||
+98,12,येन वित्रासितः शक्रो येन वित्रासितो यमः । येन वैश्रवणो राजा पुष्पकेण वियोजितः ॥ १२ ॥,yena vitrāsitaḥ śakro yena vitrāsito yamaḥ | yena vaiśravaṇo rājā puṣpakeṇa viyojitaḥ || 12 ||
+98,13,गन्धर्वाणामृषीणां च सुराणां च महात्मनाम् । भयं येन महद्दत्तं सो ऽयं शेते रणे हतः ॥ १३ ॥,gandharvāṇāmṛṣīṇāṃ ca surāṇāṃ ca mahātmanām | bhayaṃ yena mahaddattaṃ so'yaṃ śete raṇe hataḥ || 13 ||
+98,14,असुरेभ्यः सुरेभ्यो वा पन्नगेभ्यो ऽपि वा तथा । न भयं यो विजानाति तस्येदं मानुषाद्भयम् ॥ १४ ॥,asurebhyaḥ surebhyo vā pannagebhyo'pi vā tathā | na bhayaṃ yo vijānāti tasyedaṃ mānuṣādbhayam || 14 ||
+98,15,अवध्यो देवतानां यस्तथा दानवरक्षसाम् । हतः सो ऽयं रणे शेते मानुषेण पदातिना ॥ १५ ॥,avadhyo devatānāṃ yastathā dānavarakṣasām | hataḥ so'yaṃ raṇe śete mānuṣeṇa padātinā || 15 ||
+98,16,यो न शक्यः सुरैर्हन्तुं न यक्षैर्नासुरैस्तथा । सो ऽयं कश्चिदिवासत्त्वो मृत्युं मर्त्येन लम्भितः ॥ १६ ॥,yo na śakyaḥ surairhantuṃ na yakṣairnāsuraistathā | so'yaṃ kaścidivāsattvo mṛtyuṃ martyena lambhitaḥ || 16 ||
+98,17,एवं वदन्त्यो बहुधा रुरुदुस्तस्य ताः स्त्रियः । भूय एव च दुःखार्ता विलेपुश्च पुनः पुनः ॥ १७ ॥,evaṃ vadantyo bahudhā rurudustasya tāḥ striyaḥ | bhūya eva ca duḥkhārtā vilepuśca punaḥ punaḥ || 17 ||
+98,18,अशृण्वता तु सुहृदां सततं हितवादिनाम् । एताः सममिदानीं ते वयमात्मा च पातिताः ॥ १८ ॥,aśṛṇvatā tu suhṛdāṃ satataṃ hitavādinām | etāḥ samamidānīṃ te vayamātmā ca pātitāḥ || 18 ||
+98,19,ब्रुवाणो ऽपि हितं वाक्यमिष्टो भ्राता विभीषणः । धृष्टं परुषितो मोहात्त्वयात्मवधकाङ्क्षिणा ॥ १९ ॥,bruvāṇo'pi hitaṃ vākyamiṣṭo bhrātā vibhīṣaṇaḥ | dhṛṣṭaṃ paruṣito mohāttvayātmavadhakāṅkṣiṇā || 19 ||
+98,20,यदि निर्यातिता ते स्यात् सीता रामाय मैथिली । न नः स्याद्व्यसनं घोरमिदं मूलहरं महत् ॥ २० ॥,yadi niryātitā te syāt sītā rāmāya maithilī | na naḥ syādvyasanaṃ ghoramidaṃ mūlaharaṃ mahat || 20 ||
+98,21,वृत्तकामो भवेद्भ्राता रामो मित्रकुलं भवेत् । वयं चाविधवाः सर्वाः सकामा न च शत्रवः ॥ २१ ॥,vṛttakāmo bhavedbhrātā rāmo mitrakulaṃ bhavet | vayaṃ cāvidhavāḥ sarvāḥ sakāmā na ca śatravaḥ || 21 ||
+98,22,त्वया पुनर्नृशंसेन सीतां संरुन्धता बलात् । राक्षसा वयमात्मा च त्रयं तुलं निपातितम् ॥ २२ ॥,tvayā punarnṛśaṃsena sītāṃ saṃrundhatā balāt | rākṣasā vayamātmā ca trayaṃ tulaṃ nipātitam || 22 ||
+98,23,न कामकारः कामं वा तव राक्षसपुंगव । दैवं चेष्टयते सर्वं हतं दैवेन हन्यते ॥ २३ ॥,na kāmakāraḥ kāmaṃ vā tava rākṣasapuṃgava | daivaṃ ceṣṭayate sarvaṃ hataṃ daivena hanyate || 23 ||
+98,24,वानराणां विनाशो ऽयं राक्षसानां च ते रणे । तव चैव महाबाहो दैवयोगादुपागतः ॥ २४ ॥,vānarāṇāṃ vināśo'yaṃ rākṣasānāṃ ca te raṇe | tava caiva mahābāho daivayogādupāgataḥ || 24 ||
+98,25,नैवार्थेन न कामेन विक्रमेण न चाज्ञया । शक्या दैवगतिर्लोके निवर्तयितुमुद्यता ॥ २५ ॥,naivārthena na kāmena vikrameṇa na cājñayā | śakyā daivagatirloke nivartayitumudyatā || 25 ||
+98,26,विलेपुरेवं दीनास्ता राक्षसाधिपयोषितः । कुरर्य इव दुःखार्ता बाष्पपर्याकुलेक्षणाः ॥ २६ ॥,vilepurevaṃ dīnāstā rākṣasādhipayoṣitaḥ | kurarya iva duḥkhārtā bāṣpaparyākulekṣaṇāḥ || 26 ||
+99,1,तासां विलपमानानां तथा राक्षसयोषिताम् । ज्येष्ठा पत्नी प्रिया दीना भर्तारं समुदैक्षत ॥ १ ॥,tāsāṃ vilapamānānāṃ tathā rākṣasayoṣitām | jyeṣṭhā patnī priyā dīnā bhartāraṃ samudaikṣata || 1 ||
+99,2,दशग्रीवं हतं दृष्ट्वा रामेणाचिन्त्यकर्मणा । पतिं मन्दोदरी तत्र कृपणा पर्यदेवयत् ॥ २ ॥,daśagrīvaṃ hataṃ dṛṣṭvā rāmeṇācintyakarmaṇā | patiṃ mandodarī tatra kṛpaṇā paryadevayat || 2 ||
+99,3,ननु नाम महाबाहो तव वैश्रवणानुज । क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं त्रस्यत्यपि पुरंदरः ॥ ३ ॥,nanu nāma mahābāho tava vaiśravaṇānuja | kruddhasya pramukhe sthātuṃ trasyatyapi puraṃdaraḥ || 3 ||
+99,4,ऋषयश्च महीदेवा गन्धर्वाश्च यशस्विनः । ननु नाम तवोद्वेगाच्चारणाश्च दिशो गताः ॥ ४ ॥,ṛṣayaśca mahīdevā gandharvāśca yaśasvinaḥ | nanu nāma tavodvegāccāraṇāśca diśo gatāḥ || 4 ||
+99,5,स त्वं मानुषमात्रेण रामेण युधि निर्जितः । न व्यपत्रपसे राजन् किमिदं राक्षसर्षभ ॥ ५ ॥,sa tvaṃ mānuṣamātreṇa rāmeṇa yudhi nirjitaḥ | na vyapatrapase rājan kimidaṃ rākṣasarṣabha || 5 ||
+99,6,कथं त्रैलोक्यमाक्रम्य श्रिया वीर्येण चान्वितम् । अविषह्यं जघान त्वां मानुषो वनगोचरः ॥ ६ ॥,kathaṃ trailokyamākramya śriyā vīryeṇa cānvitam | aviṣahyaṃ jaghāna tvāṃ mānuṣo vanagocaraḥ || 6 ||
+99,7,मानुषाणामविषये चरतः कामरूपिणः । विनाशस्तव रामेण संयुगे नोपपद्यते ॥ ७ ॥,mānuṣāṇāmaviṣaye carataḥ kāmarūpiṇaḥ | vināśastava rāmeṇa saṃyuge nopapadyate || 7 ||
+99,8,न चैतत् कर्म रामस्य श्रद्दधामि चमूमुखे । सर्वतः समुपेतस्य तव तेनाभिमर्शनम् ॥ ८ ॥,na caitat karma rāmasya śraddadhāmi camūmukhe | sarvataḥ samupetasya tava tenābhimarśanam || 8 ||
+99,9,इन्द्रियाणि पुरा जित्वा जितं त्रिभुवणं त्वया । स्मरद्भिरिव तद्वैरमिन्द्रियैरेव निर्जितः ॥ ९ ॥,indriyāṇi purā jitvā jitaṃ tribhuvaṇaṃ tvayā | smaradbhiriva tadvairamindriyaireva nirjitaḥ || 9 ||
+99,10,अथ वा रामरूपेण वासवः स्वयमागतः । मायां तव विनाशाय विधायाप्रतितर्किताम् ॥ १० ॥,atha vā rāmarūpeṇa vāsavaḥ svayamāgataḥ | māyāṃ tava vināśāya vidhāyāpratitarkitām || 10 ||
+99,11,यदैव हि जनस्थाने राक्षसैर्बहुभिर्वृतः । खरस्तव हतो भ्राता तदैवासौ न मानुषः ॥ ११ ॥,yadaiva hi janasthāne rākṣasairbahubhirvṛtaḥ | kharastava hato bhrātā tadaivāsau na mānuṣaḥ || 11 ||
+99,12,यदैव नगरीं लङ्कां दुष्प्रवेषां सुरैरपि । प्रविष्टो हनुमान् वीर्यात्तदैव व्यथिता वयम् ॥ १२ ॥,yadaiva nagarīṃ laṅkāṃ duṣpraveṣāṃ surairapi | praviṣṭo hanumān vīryāttadaiva vyathitā vayam || 12 ||
+99,13,क्रियतामविरोधश्च राघवेणेति यन्मया । उच्यमानो न गृह्णासि तस्येयं व्युष्टिरागता ॥ १३ ॥,kriyatāmavirodhaśca rāghaveṇeti yanmayā | ucyamāno na gṛhṇāsi tasyeyaṃ vyuṣ��irāgatā || 13 ||
+99,14,अकस्माच्चाभिकामो ऽसि सीतां राक्षसपुंगव । ऐश्वर्यस्य विनाशाय देहस्य स्वजनस्य च ॥ १४ ॥,akasmāccābhikāmo'si sītāṃ rākṣasapuṃgava | aiśvaryasya vināśāya dehasya svajanasya ca || 14 ||
+99,15,अरुन्धत्या विशिष्टां तां रोहिण्याश्चापि दुर्मते । सीतां धर्षयता मान्यां त्वया ह्यसदृशं कृतम् ॥ १५ ॥,arundhatyā viśiṣṭāṃ tāṃ rohiṇyāścāpi durmate | sītāṃ dharṣayatā mānyāṃ tvayā hyasadṛśaṃ kṛtam || 15 ||
+99,16,न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येन मैथिली । मयाधिका वा तुल्या वा त्वं तु मोहान्न बुध्यसे ॥ १६ ॥,na kulena na rūpeṇa na dākṣiṇyena maithilī | mayādhikā vā tulyā vā tvaṃ tu mohānna budhyase || 16 ||
+99,17,सर्वथा सर्वभूतानां नास्ति मृत्युरलक्षणः । तव तावदयं मृत्युर्मैथिलीकृतलक्षणः ॥ १७ ॥,sarvathā sarvabhūtānāṃ nāsti mṛtyuralakṣaṇaḥ | tava tāvadayaṃ mṛtyurmaithilīkṛtalakṣaṇaḥ || 17 ||
+99,18,मैथिली सह रामेण विशोका विहरिष्यति । अल्पपुण्या त्वहं घोरे पतिता शोकसागरे ॥ १८ ॥,maithilī saha rāmeṇa viśokā vihariṣyati | alpapuṇyā tvahaṃ ghore patitā śokasāgare || 18 ||
+99,19,कैलासे मन्दरे मेरौ तथा चैत्ररथे वने । देवोद्यानेषु सर्वेषु विहृत्य सहिता त्वया ॥ १९ ॥,kailāse mandare merau tathā caitrarathe vane | devodyāneṣu sarveṣu vihṛtya sahitā tvayā || 19 ||
+99,20,विमानेनानुरूपेण या याम्यतुलया श्रिया । पश्यन्ती विविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा । भ्रंशिता कामभोगेभ्यः सास्मि वीरवधात्तव ॥ २० ॥,vimānenānurūpeṇa yā yāmyatulayā śriyā | paśyantī vividhāndeśāṃstāṃstāṃścitrasragambarā | bhraṃśitā kāmabhogebhyaḥ sāsmi vīravadhāttava || 20 ||
+99,21,सत्यवाक् स महाभागो देवरो मे यदब्रवीत् । अयं राक्षसमुख्यानां विनाशः पर्युपस्थितः ॥ २१ ॥,satyavāk sa mahābhāgo devaro me yadabravīt | ayaṃ rākṣasamukhyānāṃ vināśaḥ paryupasthitaḥ || 21 ||
+99,22,कामक्रोधसमुत्थेन व्यसनेन प्रसङ्गिना । त्वया कृतमिदं सर्वमनाथं रक्षसां कुलम् ॥ २२ ॥,kāmakrodhasamutthena vyasanena prasaṅginā | tvayā kṛtamidaṃ sarvamanāthaṃ rakṣasāṃ kulam || 22 ||
+99,23,न हि त्वं शोचितव्यो मे प्रख्यातबलपौरुषः । स्त्रीस्वभावात्तु मे बुद्धिः कारुण्ये परिवर्तते ॥ २३ ॥,na hi tvaṃ śocitavyo me prakhyātabalapauruṣaḥ | strīsvabhāvāttu me buddhiḥ kāruṇye parivartate || 23 ||
+99,24,सुकृतं दुष्कृतं च त्वं गृहीत्वा स्वां गतिं गतः । आत्मानमनुशोचामि त्वद्वियोगेन दुःखिताम् ॥ २४ ॥,sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca tvaṃ gṛhītvā svāṃ gatiṃ gataḥ | ātmānamanuśocāmi tvadviyogena duḥkhitām || 24 ||
+99,25,नीलजीमूतसंकाशः पीताम्बरशुभाङ्गदः । सर्वगात्राणि विक्षिप्य किं शेषे रुधिराप्लुतः । प्रसुप्त इव शोकार्तां किं मां न प्रतिभाषसे ॥ २५ ॥,nīlajīmūtasaṃkāśaḥ pītāmbaraśubhāṅgadaḥ | sarvagātrāṇi vikṣipya kiṃ śeṣe rudhirāplutaḥ | prasupta iva śokārtāṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase || 25 ||
+99,26,महावीर्यस्य दक्षस्य संयुगेष्वपलायिनः । यातुधानस्य दौहित्रीं किं त्वं मां नाभ्युदीक्षसे ॥ २६ ॥,mahāvīryasya dakṣasya saṃyugeṣvapalāyinaḥ | yātudhānasya dauhitrīṃ kiṃ tvaṃ māṃ nābhyudīkṣase || 26 ||
+99,27,येन सूदयसे शत्रून् समरे सूर्यवर्चसा । वज्रो वज्रधरस्येव सो ऽयं ते सततार्चितः ॥ २७ ॥,yena sūdayase śatrūn samare sūryavarcasā | vajro vajradharasyeva so'yaṃ te satatārcitaḥ || 27 ||
+99,28,रणे शत्रुप्रहरणो हेमजालपरिष्कृतः । परिघो व्यवकीर्णस्ते बाणैश्छिन्नः सहस्रधा ॥ २८ ॥,raṇe śatrupraharaṇo hemajālapariṣkṛtaḥ | parigho vyavakīrṇaste bāṇaiśchinnaḥ sahasradhā || 28 ||
+99,29,धिगस्तु हृदयं यस्या ममेदं न सहस्रधा । त्वयि पञ्चत्वमापन्ने फलते शोकपीडितम् ॥ २९ ॥,dhigastu hṛdayaṃ yasyā mamedaṃ na sahasradhā | tvayi pañcatvamāpanne phalate śokapīḍitam || 29 ||
+99,30,एतस्मिन्नन्तरे रामो विभीषणमुवाच ह । संस्कारः क्रियतां भ्रातुः स्त्रियश्चैता निवर्तय ॥ ३० ॥,etasminnantare rāmo vibhīṣaṇamuvāca ha | saṃskāraḥ kriyatāṃ bhrātuḥ striyaścaitā nivartaya || 30 ||
+99,31,तं प्रश्रितस्ततो रामं श्रुतवाक्यो विभीषणः । विमृश्य बुद्ध्या धर्मज्ञो धर्मार्थसहितं वचः । रामस्यैवानुवृत्त्यर्थमुत्तरं प्रत्यभाषत ॥ ३१ ॥,taṃ praśritastato rāmaṃ śrutavākyo vibhīṣaṇaḥ | vimṛśya buddhyā dharmajño dharmārthasahitaṃ vacaḥ | rāmasyaivānuvṛttyarthamuttaraṃ pratyabhāṣata || 31 ||
+99,32,त्यक्तधर्मव्रतं क्रूरं नृशंसमनृतं तथा । नाहमर्हो ऽस्मि संस्कर्तुं परदाराभिमर्शकम् ॥ ३२ ॥,tyaktadharmavrataṃ krūraṃ nṛśaṃsamanṛtaṃ tathā | nāhamarho'smi saṃskartuṃ paradārābhimarśakam || 32 ||
+99,33,भ्रातृरूपो हि मे शत्रुरेष सर्वाहिते रतः । रावणो नार्हते पूजां पूज्यो ऽपि गुरुगौरवात् ॥ ३३ ॥,bhrātṛrūpo hi me śatrureṣa sarvāhite rataḥ | rāvaṇo nārhate pūjāṃ pūjyo'pi gurugauravāt || 33 ||
+99,34,नृशंस इति मां राम वक्ष्यन्ति मनुजा भुवि । श्रुत्वा तस्य गुणान् सर्वे वक्ष्यन्ति सुकृतं पुनः ॥ ३४ ॥,nṛśaṃsa iti māṃ rāma vakṣyanti manujā bhuvi | śrutvā tasya guṇān sarve vakṣyanti sukṛtaṃ punaḥ || 34 ||
+99,35,तच्छ्रुत्वा परमप्रीतो रामो धर्मभृतां वरः । विभीषणमुवाचेदं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥ ३५ ॥,tacchrutvā paramaprīto rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ | vibhīṣaṇamuvācedaṃ vākyajño vākyakovidam || 35 ||
+99,36,तवापि मे प्रियं कार्यं त्वत्प्रभवाच्च मे जितम् । अवश्यं तु क्षमं वाच्यो मया त्वं राक्षसेश्वर ॥ ३६ ॥,tavāpi me priyaṃ kāryaṃ tvatprabhavācca me jitam | avaśyaṃ tu kṣamaṃ vācyo mayā tvaṃ rākṣaseśvara || 36 ||
+99,37,अधर्मानृतसंयुक्तः काममेष निशाचरः । तेजस्वी बलवाञ् शूरः संग्रामेषु च नित्यशः ॥ ३७ ॥,adharmānṛtasaṃyuktaḥ kāmameṣa niśācaraḥ | tejasvī balavāñ śūraḥ saṃgrāmeṣu ca nityaśaḥ || 37 ||
+99,38,शतक्रतुमुखैर्देवैः श्रूयते न पराजितः । महात्मा बलसंपन्नो रावणो लोकरावणः ॥ ३८ ॥,śatakratumukhairdevaiḥ śrūyate na parājitaḥ | mahātmā balasaṃpanno rāvaṇo lokarāvaṇaḥ || 38 ||
+99,39,मरणान्तानि वैराणि निर्वृत्तं नः प्रयोजनम् । क्रियतामस्य संस्कारो ममाप्येष यथा तव ॥ ३९ ॥,maraṇāntāni vairāṇi nirvṛttaṃ naḥ prayojanam | kriyatāmasya saṃskāro mamāpyeṣa yathā tava || 39 ||
+99,40,त्वत्सकाशान्महाबाहो संस्कारं विधिपू��्वकम् । क्षिप्रमर्हति धर्मज्ञ त्वं यशोभाग्भविष्यसि ॥ ४० ॥,tvatsakāśānmahābāho saṃskāraṃ vidhipūrvakam | kṣipramarhati dharmajña tvaṃ yaśobhāgbhaviṣyasi || 40 ||
+99,41,राघवस्य वचः श्रुत्वा त्वरमाणो विभीषणः । संस्कारेणानुरूपेण योजयामास रावणम् ॥ ४१ ॥,rāghavasya vacaḥ śrutvā tvaramāṇo vibhīṣaṇaḥ | saṃskāreṇānurūpeṇa yojayāmāsa rāvaṇam || 41 ||
+99,42,स ददौ पावकं तस्य विधियुक्तं विभीषणः । ताः स्त्रियो ऽनुनयामास सान्त्वमुक्त्वा पुनः पुनः ॥ ४२ ॥,sa dadau pāvakaṃ tasya vidhiyuktaṃ vibhīṣaṇaḥ | tāḥ striyo'nunayāmāsa sāntvamuktvā punaḥ punaḥ || 42 ||
+99,43,प्रविष्टासु च सर्वासु राक्षसीषु विभीषणः । रामपार्श्वमुपागम्य तदातिष्ठद्विनीतवत् ॥ ४३ ॥,praviṣṭāsu ca sarvāsu rākṣasīṣu vibhīṣaṇaḥ | rāmapārśvamupāgamya tadātiṣṭhadvinītavat || 43 ||
+99,44,रामो ऽपि सह सैन्येन ससुग्रीवः सलक्ष्मणः । हर्षं लेभे रिपुं हत्वा यथा वृत्रं शतक्रतुः ॥ ४४ ॥,rāmo'pi saha sainyena sasugrīvaḥ salakṣmaṇaḥ | harṣaṃ lebhe ripuṃ hatvā yathā vṛtraṃ śatakratuḥ || 44 ||
+100,1,ते रावणवधं दृष्ट्वा देवगन्धर्वदानवाः । जग्मुस्तैस्तैर्विमानैः स्वैः कथयन्तः शुभाः कथाः ॥ १ ॥,te rāvaṇavadhaṃ dṛṣṭvā devagandharvadānavāḥ | jagmustaistairvimānaiḥ svaiḥ kathayantaḥ śubhāḥ kathāḥ || 1 ||
+100,2,रावणस्य वधं घोरं राघवस्य पराक्रमम् । सुयुद्धं वानराणां च सुग्रीवस्य च मन्त्रितम् ॥ २ ॥,rāvaṇasya vadhaṃ ghoraṃ rāghavasya parākramam | suyuddhaṃ vānarāṇāṃ ca sugrīvasya ca mantritam || 2 ||
+100,3,अनुरागं च वीर्यं च सौमित्रेर्लक्ष्मणस्य च । कथयन्तो महाभागा जग्मुर्हृष्टा यथागतम् ॥ ३ ॥,anurāgaṃ ca vīryaṃ ca saumitrerlakṣmaṇasya ca | kathayanto mahābhāgā jagmurhṛṣṭā yathāgatam || 3 ||
+100,4,राघवस्तु रथं दिव्यमिन्द्रदत्तं शिखिप्रभम् । अनुज्ञाय महाभागो मातलिं प्रत्यपूजयत् ॥ ४ ॥,rāghavastu rathaṃ divyamindradattaṃ śikhiprabham | anujñāya mahābhāgo mātaliṃ pratyapūjayat || 4 ||
+100,5,राघवेणाभ्यनुज्ञातो मातलिः शक्रसारथिः । दिव्यं तं रथमास्थाय दिवमेवारुरोह सः ॥ ५ ॥,rāghaveṇābhyanujñāto mātaliḥ śakrasārathiḥ | divyaṃ taṃ rathamāsthāya divamevāruroha saḥ || 5 ||
+100,6,तस्मिंस्तु दिवमारूढे सुरसारथिसत्तमे । राघवः परमप्रीतः सुग्रीवं परिषस्वजे ॥ ६ ॥,tasmiṃstu divamārūḍhe surasārathisattame | rāghavaḥ paramaprītaḥ sugrīvaṃ pariṣasvaje || 6 ||
+100,7,परिष्वज्य च सुग्रीवं लक्ष्मणेनाभिवादितः । पूज्यमानो हरिश्रेष्ठैराजगाम बलालयम् ॥ ७ ॥,pariṣvajya ca sugrīvaṃ lakṣmaṇenābhivāditaḥ | pūjyamāno hariśreṣṭhairājagāma balālayam || 7 ||
+100,8,अब्रवीच्च तदा रामः समीपपरिवर्तिनम् । सौमित्रिं सत्त्वसंपन्नं लक्ष्मणं दीप्ततेजसं ॥ ८ ॥,abravīcca tadā rāmaḥ samīpaparivartinam | saumitriṃ sattvasaṃpannaṃ lakṣmaṇaṃ dīptatejasaṃ || 8 ||
+100,9,विभीषणमिमं सौम्य लङ्कायामभिषेचय । अनुरक्तं च भक्तं च मम चैवोपकारिणम् ॥ ९ ॥,vibhīṣaṇamimaṃ saumya laṅkāyāmabhiṣecaya | anuraktaṃ ca bhaktaṃ ca mama caivopakāriṇam || 9 ||
+100,10,एष मे परमः कामो यदिमं रावणानुजम् । लङ्कायां सौम्य प���्येयमभिषिक्तं विभीषणम् ॥ १० ॥,eṣa me paramaḥ kāmo yadimaṃ rāvaṇānujam | laṅkāyāṃ saumya paśyeyamabhiṣiktaṃ vibhīṣaṇam || 10 ||
+100,11,एवमुक्तस्तु सौमित्री राघवेण महात्मना । तथेत्युक्त्वा तु संहृष्टः सौवर्णं घटमाददे ॥ ११ ॥,evamuktastu saumitrī rāghaveṇa mahātmanā | tathetyuktvā tu saṃhṛṣṭaḥ sauvarṇaṃ ghaṭamādade || 11 ||
+100,12,घटेन तेन सौमित्रिरभ्यषिञ्चद्विभीषणम् । लङ्कायां रक्षसां मध्ये राजानं रामशासनात् ॥ १२ ॥,ghaṭena tena saumitrirabhyaṣiñcadvibhīṣaṇam | laṅkāyāṃ rakṣasāṃ madhye rājānaṃ rāmaśāsanāt || 12 ||
+100,13,अभ्यषिञ्चत् स धर्मात्मा शुद्धात्मानं विभीषणम् । तस्यामात्या जहृषिरे भक्ता ये चास्य राक्षसाः ॥ १३ ॥,abhyaṣiñcat sa dharmātmā śuddhātmānaṃ vibhīṣaṇam | tasyāmātyā jahṛṣire bhaktā ye cāsya rākṣasāḥ || 13 ||
+100,14,दृष्ट्वाभिषिक्तं लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम् । राघवः परमां प्रीतिं जगाम सहलक्ष्मणः ॥ १४ ॥,dṛṣṭvābhiṣiktaṃ laṅkāyāṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam | rāghavaḥ paramāṃ prītiṃ jagāma sahalakṣmaṇaḥ || 14 ||
+100,15,स तद् राज्यं महत् प्राप्य रामदत्तं विभीषणः । प्रकृतीः सान्त्वयित्वा च ततो राममुपागमत् ॥ १५ ॥,sa tad rājyaṃ mahat prāpya rāmadattaṃ vibhīṣaṇaḥ | prakṛtīḥ sāntvayitvā ca tato rāmamupāgamat || 15 ||
+100,16,अक्षतान्मोदकांल् लाजान्दिव्याः सुमनसस्तथा । आजह्रुरथ संहृष्टाः पौरास्तस्मै निशाचराः ॥ १६ ॥,akṣatānmodakāṃl lājāndivyāḥ sumanasastathā | ājahruratha saṃhṛṣṭāḥ paurāstasmai niśācarāḥ || 16 ||
+100,17,स तान् गृहीत्वा दुर्धर्षो राघवाय न्यवेदयत् । मङ्गल्यं मङ्गलं सर्वं लक्ष्मणाय च वीर्यवान् ॥ १७ ॥,sa tān gṛhītvā durdharṣo rāghavāya nyavedayat | maṅgalyaṃ maṅgalaṃ sarvaṃ lakṣmaṇāya ca vīryavān || 17 ||
+100,18,कृतकार्यं समृद्धार्थं दृष्ट्वा रामो विभीषणम् । प्रतिजग्राह तत् सर्वं तस्यैव प्रियकाम्यया ॥ १८ ॥,kṛtakāryaṃ samṛddhārthaṃ dṛṣṭvā rāmo vibhīṣaṇam | pratijagrāha tat sarvaṃ tasyaiva priyakāmyayā || 18 ||
+100,19,ततः शैलोपमं वीरं प्राञ्जलिं पार्श्वतः स्थितम् । अब्रवीद् राघवो वाक्यं हनूमन्तं प्लवंगमम् ॥ १९ ॥,tataḥ śailopamaṃ vīraṃ prāñjaliṃ pārśvataḥ sthitam | abravīd rāghavo vākyaṃ hanūmantaṃ plavaṃgamam || 19 ||
+100,20,अनुमान्य महाराजमिमं सौम्य विभीषणम् । प्रविश्य रावणगृहं विनयेनोपसृत्य च ॥ २० ॥,anumānya mahārājamimaṃ saumya vibhīṣaṇam | praviśya rāvaṇagṛhaṃ vinayenopasṛtya ca || 20 ||
+100,21,वैदेह्या मां कुशलिनं ससुग्रीवं सलक्ष्मणम् । आचक्ष्व जयतां श्रेष्ठ रावणं च मया हतम् ॥ २१ ॥,vaidehyā māṃ kuśalinaṃ sasugrīvaṃ salakṣmaṇam | ācakṣva jayatāṃ śreṣṭha rāvaṇaṃ ca mayā hatam || 21 ||
+100,22,प्रियमेतदुदाहृत्य मैथिल्यास्त्वं हरीश्वर । प्रतिगृह्य च संदेशमुपावर्तितुमर्हसि ॥ २२ ॥,priyametadudāhṛtya maithilyāstvaṃ harīśvara | pratigṛhya ca saṃdeśamupāvartitumarhasi || 22 ||
+101,1,इति प्रतिसमादिष्टो हनूमान्मारुतात्मजः । प्रविवेश पुरीं लङ्कां पूज्यमानो निशाचरैः ॥ १ ॥,iti pratisamādiṣṭo hanūmānmārutātmajaḥ | pravive��a purīṃ laṅkāṃ pūjyamāno niśācaraiḥ || 1 ||
+101,2,प्रविश्य तु महातेजा रावणस्य निवेशनम् । ददर्श शशिना हीनां सातङ्कामिव रोहिणीम् ॥ २ ॥,praviśya tu mahātejā rāvaṇasya niveśanam | dadarśa śaśinā hīnāṃ sātaṅkāmiva rohiṇīm || 2 ||
+101,3,निभृतः प्रणतः प्रह्वः सो ऽभिगम्याभिवाद्य च । रामस्य वचनं सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ३ ॥,nibhṛtaḥ praṇataḥ prahvaḥ so'bhigamyābhivādya ca | rāmasya vacanaṃ sarvamākhyātumupacakrame || 3 ||
+101,4,वैदेहि कुशली रामः ससुग्रीवः सलक्ष्मणः । कुशलं चाह सिद्धार्थो हतशत्रुररिंदमः ॥ ४ ॥,vaidehi kuśalī rāmaḥ sasugrīvaḥ salakṣmaṇaḥ | kuśalaṃ cāha siddhārtho hataśatrurariṃdamaḥ || 4 ||
+101,5,विभीषणसहायेन रामेण हरिभिः सह । निहतो रावणो देवि लक्ष्मणस्य नयेन च ॥ ५ ॥,vibhīṣaṇasahāyena rāmeṇa haribhiḥ saha | nihato rāvaṇo devi lakṣmaṇasya nayena ca || 5 ||
+101,6,पृष्ट्वा च कुशलं रामो वीरस्त्वां रघुनन्दनः । अब्रवीत् परमप्रीतः कृतार्थेनान्तरात्मना ॥ ६ ॥,pṛṣṭvā ca kuśalaṃ rāmo vīrastvāṃ raghunandanaḥ | abravīt paramaprītaḥ kṛtārthenāntarātmanā || 6 ||
+101,7,प्रियमाख्यामि ते देवि त्वां तु भूयः सभाजये । दिष्ट्या जीवसि धर्मज्ञे जयेन मम संयुगे ॥ ७ ॥,priyamākhyāmi te devi tvāṃ tu bhūyaḥ sabhājaye | diṣṭyā jīvasi dharmajñe jayena mama saṃyuge || 7 ||
+101,8,लब्धो नो विजयः सीते स्वस्था भव गतव्यथा । रावणः स हतः शत्रुर्लङ्का चेयं वशे स्थिता ॥ ८ ॥,labdho no vijayaḥ sīte svasthā bhava gatavyathā | rāvaṇaḥ sa hataḥ śatrurlaṅkā ceyaṃ vaśe sthitā || 8 ||
+101,9,मया ह्यलब्धनिद्रेण धृतेन तव निर्जये । प्रतिज्ञैषा विनिस्तीर्णा बद्ध्वा सेतुं महोदधौ ॥ ९ ॥,mayā hyalabdhanidreṇa dhṛtena tava nirjaye | pratijñaiṣā vinistīrṇā baddhvā setuṃ mahodadhau || 9 ||
+101,10,संभ्रमश्च न कर्तव्यो वर्तन्त्या रावणालये । विभीषणविधेयं हि लङ्कैश्वर्यमिदं कृतम् ॥ १० ॥,saṃbhramaśca na kartavyo vartantyā rāvaṇālaye | vibhīṣaṇavidheyaṃ hi laṅkaiśvaryamidaṃ kṛtam || 10 ||
+101,11,तदाश्वसिहि विश्वस्ता स्वगृहे परिवर्तसे । अयं चाभ्येति संहृष्टस्त्वद्दर्शनसमुत्सुकः ॥ ११ ॥,tadāśvasihi viśvastā svagṛhe parivartase | ayaṃ cābhyeti saṃhṛṣṭastvaddarśanasamutsukaḥ || 11 ||
+101,12,एवमुक्ता समुत्पत्य सीता शशिनिभानना । प्रहर्षेणावरुद्धा सा व्याजहार न किं चन ॥ १२ ॥,evamuktā samutpatya sītā śaśinibhānanā | praharṣeṇāvaruddhā sā vyājahāra na kiṃ cana || 12 ||
+101,13,अब्रवीच्च हरिश्रेष्ठः सीतामप्रतिजल्पतीम् । किं त्वं चिन्तयसे देवि किं च मां नाभिभाषसे ॥ १३ ॥,abravīcca hariśreṣṭhaḥ sītāmapratijalpatīm | kiṃ tvaṃ cintayase devi kiṃ ca māṃ nābhibhāṣase || 13 ||
+101,14,एवमुक्ता हनुमता सीता धर्मे व्यवस्थिता । अब्रवीत् परमप्रीता हर्षगद्गदया गिरा ॥ १४ ॥,evamuktā hanumatā sītā dharme vyavasthitā | abravīt paramaprītā harṣagadgadayā girā || 14 ||
+101,15,प्रियमेतदुपश्रुत्य भर्तुर्विजयसंश्रितम् । प्रहर्षवशमापन्ना निर्वाक्यास्मि क्षणान्तरम् ॥ १५ ॥,priyametadupaśrutya bharturvijayasaṃśritam | praharṣavaśamāpannā nirvākyāsmi kṣaṇāntaram || 15 ||
+101,16,न हि पश्यामि स���ृशं चिन्तयन्ती प्लवंगम । मत्प्रियाख्यानकस्येह तव प्रत्यभिनन्दनम् ॥ १६ ॥,na hi paśyāmi sadṛśaṃ cintayantī plavaṃgama | matpriyākhyānakasyeha tava pratyabhinandanam || 16 ||
+101,17,न च पश्यामि तत् सौम्य पृथिव्यामपि वानर । सदृशं मत्प्रियाख्याने तव दातुं भवेत् समम् ॥ १७ ॥,na ca paśyāmi tat saumya pṛthivyāmapi vānara | sadṛśaṃ matpriyākhyāne tava dātuṃ bhavet samam || 17 ||
+101,18,हिरण्यं वा सुवर्णं वा रत्नानि विविधानि च । राज्यं वा त्रिषु लोकेषु नैतदर्हति भाषितुम् ॥ १८ ॥,hiraṇyaṃ vā suvarṇaṃ vā ratnāni vividhāni ca | rājyaṃ vā triṣu lokeṣu naitadarhati bhāṣitum || 18 ||
+101,19,एवमुक्तस्तु वैदेह्या प्रत्युवाच प्लवंगमः । प्रगृहीताञ्जलिर्वाक्यं सीतायाः प्रमुखे स्थितः ॥ १९ ॥,evamuktastu vaidehyā pratyuvāca plavaṃgamaḥ | pragṛhītāñjalirvākyaṃ sītāyāḥ pramukhe sthitaḥ || 19 ||
+101,20,भर्तुः प्रियहिते युक्ते भर्तुर्विजयकाङ्क्षिणि । स्निग्धमेवंविधं वाक्यं त्वमेवार्हसि भाषितुम् ॥ २० ॥,bhartuḥ priyahite yukte bharturvijayakāṅkṣiṇi | snigdhamevaṃvidhaṃ vākyaṃ tvamevārhasi bhāṣitum || 20 ||
+101,21,तवैतद्वचनं सौम्ये सारवत् स्निग्धमेव च । रत्नौघाद्विविधाच्चापि देवराज्याद्विशिष्यते ॥ २१ ॥,tavaitadvacanaṃ saumye sāravat snigdhameva ca | ratnaughādvividhāccāpi devarājyādviśiṣyate || 21 ||
+101,22,अर्थतश्च मया प्राप्ता देवराज्यादयो गुणाः । हतशत्रुं विजयिनं रामं पश्यामि यत् स्थितम् ॥ २२ ॥,arthataśca mayā prāptā devarājyādayo guṇāḥ | hataśatruṃ vijayinaṃ rāmaṃ paśyāmi yat sthitam || 22 ||
+101,23,इमास्तु खलु राक्षस्यो यदि त्वमनुमन्यसे । हन्तुमिच्छाम्यहं सर्वा याभिस्त्वं तर्जिता पुरा ॥ २३ ॥,imāstu khalu rākṣasyo yadi tvamanumanyase | hantumicchāmyahaṃ sarvā yābhistvaṃ tarjitā purā || 23 ||
+101,24,क्लिश्यन्तीं पतिदेवां त्वामशोकवनिकां गताम् । घोररूपसमाचाराः क्रूराः क्रूरतरेक्षणाः ॥ २४ ॥,kliśyantīṃ patidevāṃ tvāmaśokavanikāṃ gatām | ghorarūpasamācārāḥ krūrāḥ krūratarekṣaṇāḥ || 24 ||
+101,25,राक्षस्यो दारुणकथा वरमेतं प्रयच्छ मे । इच्छामि विविधैर्घातैर्हन्तुमेताः सुदारुणाः ॥ २५ ॥,rākṣasyo dāruṇakathā varametaṃ prayaccha me | icchāmi vividhairghātairhantumetāḥ sudāruṇāḥ || 25 ||
+101,26,मुष्टिभिः पाणिभिश्चैव चरणैश्चैव शोभने । घोरैर्जानुप्रहारैश्च दशनानां च पातनैः ॥ २६ ॥,muṣṭibhiḥ pāṇibhiścaiva caraṇaiścaiva śobhane | ghorairjānuprahāraiśca daśanānāṃ ca pātanaiḥ || 26 ||
+101,27,भक्षणैः कर्णनासानां केशानां लुञ्चनैस्तथा । भृशं शुष्कमुखीभिश्च दारुणैर्लङ्घनैर्हतैः ॥ २७ ॥,bhakṣaṇaiḥ karṇanāsānāṃ keśānāṃ luñcanaistathā | bhṛśaṃ śuṣkamukhībhiśca dāruṇairlaṅghanairhataiḥ || 27 ||
+101,28,एवंप्रकारैर्बहुभिर्विप्रकारैर्यशस्विनि । हन्तुमिच्छाम्यहं देवि तवेमाः कृतकिल्बिषाः ॥ २८ ॥,evaṃprakārairbahubhirviprakārairyaśasvini | hantumicchāmyahaṃ devi tavemāḥ kṛtakilbiṣāḥ || 28 ||
+101,29,एवमुक्ता महुमता वैदेही जनकात्मजा । उवाच धर्मसहितं हनूमन्तं यशस्विनी ॥ २९ ॥,evamuktā mahumatā vaidehī janakātmajā | uvāca dharmasahitaṃ hanūmantaṃ yaśasvinī || 29 ||
+101,30,राजसंश्रयवश्यानां कुर्वतीनां पराज्ञया । विधेयानां च दासीनां कः कुप्येद्वानरोत्तम ॥ ३० ॥,rājasaṃśrayavaśyānāṃ kurvatīnāṃ parājñayā | vidheyānāṃ ca dāsīnāṃ kaḥ kupyedvānarottama || 30 ||
+101,31,भाग्यवैषम्ययोगेन पुरा दुश्चरितेन च । मयैतत् प्राप्यते सर्वं स्वकृतं ह्युपभुज्यते ॥ ३१ ॥,bhāgyavaiṣamyayogena purā duścaritena ca | mayaitat prāpyate sarvaṃ svakṛtaṃ hyupabhujyate || 31 ||
+101,32,प्राप्तव्यं तु दशायोगान्मयैतदिति निश्चितम् । दासीनां रावणस्याहं मर्षयामीह दुर्बला ॥ ३२ ॥,prāptavyaṃ tu daśāyogānmayaitaditi niścitam | dāsīnāṃ rāvaṇasyāhaṃ marṣayāmīha durbalā || 32 ||
+101,33,आज्ञप्ता रावणेनैता राक्षस्यो मामतर्जयन् । हते तस्मिन्न कुर्युर्हि तर्जनं वानरोत्तम ॥ ३३ ॥,ājñaptā rāvaṇenaitā rākṣasyo māmatarjayan | hate tasminna kuryurhi tarjanaṃ vānarottama || 33 ||
+101,34,अयं व्याघ्रसमीपे तु पुराणो धर्मसंहितः । ऋक्षेण गीतः श्लोको मे तं निबोध प्लवंगम ॥ ३४ ॥,ayaṃ vyāghrasamīpe tu purāṇo dharmasaṃhitaḥ | ṛkṣeṇa gītaḥ śloko me taṃ nibodha plavaṃgama || 34 ||
+101,35,न परः पापमादत्ते परेषां पापकर्मणाम् । समयो रक्षितव्यस्तु सन्तश्चारित्रभूषणाः ॥ ३५ ॥,na paraḥ pāpamādatte pareṣāṃ pāpakarmaṇām | samayo rakṣitavyastu santaścāritrabhūṣaṇāḥ || 35 ||
+101,36,पापानां वा शुभानां वा वधार्हाणां प्लवंगम । कार्यं कारुण्यमार्येण न कश्चिन्नापराध्यति ॥ ३६ ॥,pāpānāṃ vā śubhānāṃ vā vadhārhāṇāṃ plavaṃgama | kāryaṃ kāruṇyamāryeṇa na kaścinnāparādhyati || 36 ||
+101,37,लोकहिंसाविहाराणां रक्षसां कामरूपिणम् । कुर्वतामपि पापानि नैव कार्यमशोभनम् ॥ ३७ ॥,lokahiṃsāvihārāṇāṃ rakṣasāṃ kāmarūpiṇam | kurvatāmapi pāpāni naiva kāryamaśobhanam || 37 ||
+101,38,एवमुक्तस्तु हनुमान् सीतया वाक्यकोविदः । प्रत्युवाच ततः सीतां रामपत्नीं यशस्विनीम् ॥ ३८ ॥,evamuktastu hanumān sītayā vākyakovidaḥ | pratyuvāca tataḥ sītāṃ rāmapatnīṃ yaśasvinīm || 38 ||
+101,39,युक्ता रामस्य भवती धर्मपत्नी यशस्विनी । प्रतिसंदिश मां देवि गमिष्ये यत्र राघवः ॥ ३९ ॥,yuktā rāmasya bhavatī dharmapatnī yaśasvinī | pratisaṃdiśa māṃ devi gamiṣye yatra rāghavaḥ || 39 ||
+101,40,एवमुक्ता हनुमता वैदेही जनकात्मजा । अब्रवीद्द्रष्टुमिच्छामि भर्तारं वानरोत्तम ॥ ४० ॥,evamuktā hanumatā vaidehī janakātmajā | abravīddraṣṭumicchāmi bhartāraṃ vānarottama || 40 ||
+101,41,तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनुमान्पवनात्मजः । हर्षयन्मैथिलीं वाक्यमुवाचेदं महाद्युतिः ॥ ४१ ॥,tasyāstadvacanaṃ śrutvā hanumānpavanātmajaḥ | harṣayanmaithilīṃ vākyamuvācedaṃ mahādyutiḥ || 41 ||
+101,42,पूर्णचन्द्राननं रामं द्रक्ष्यस्यार्ये सलक्ष्मणम् । स्थिरमित्रं हतामित्रं शचीव त्रिदशेश्वरम् ॥ ४२ ॥,pūrṇacandrānanaṃ rāmaṃ drakṣyasyārye salakṣmaṇam | sthiramitraṃ hatāmitraṃ śacīva tridaśeśvaram || 42 ||
+101,43,तामेवमुक्त्वा राजन्तीं सीतां साक्षादिव श्रियम् । आजगाम महावेगो हनूमान्यत्र राघवः ॥ ४३ ॥,tāmevamuktv�� rājantīṃ sītāṃ sākṣādiva śriyam | ājagāma mahāvego hanūmānyatra rāghavaḥ || 43 ||
+102,1,स उवाच महाप्रज्ञमभिगम्य प्लवंगमः । रामं वचनमर्थज्ञो वरं सर्वधनुष्मताम् ॥ १ ॥,sa uvāca mahāprajñamabhigamya plavaṃgamaḥ | rāmaṃ vacanamarthajño varaṃ sarvadhanuṣmatām || 1 ||
+102,2,यन्निमित्तो ऽयमारम्भः कर्मणां च फलोदयः । तां देवीं शोकसंतप्तां मैथिलीं द्रष्टुमर्हसि ॥ २ ॥,yannimitto'yamārambhaḥ karmaṇāṃ ca phalodayaḥ | tāṃ devīṃ śokasaṃtaptāṃ maithilīṃ draṣṭumarhasi || 2 ||
+102,3,सा हि शोकसमाविष्टा बाष्पपर्याकुलेक्षणा । मैथिली विजयं श्रुत्वा तव हर्षमुपागमत् ॥ ३ ॥,sā hi śokasamāviṣṭā bāṣpaparyākulekṣaṇā | maithilī vijayaṃ śrutvā tava harṣamupāgamat || 3 ||
+102,4,पूर्वकात् प्रत्ययाच्चाहमुक्तो विश्वस्तया तया । भर्तारं द्रष्टुमिच्छामि कृतार्थं सहलक्ष्मणम् ॥ ४ ॥,pūrvakāt pratyayāccāhamukto viśvastayā tayā | bhartāraṃ draṣṭumicchāmi kṛtārthaṃ sahalakṣmaṇam || 4 ||
+102,5,एवमुक्तो हनुमता रामो धर्मभृतां वरः । अगच्छत् सहसा ध्यानमासीद्बाष्पपरिप्लुतः ॥ ५ ॥,evamukto hanumatā rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ | agacchat sahasā dhyānamāsīdbāṣpapariplutaḥ || 5 ||
+102,6,दीर्घमुष्णं च निश्वस्य मेदिनीमवलोकयन् । उवाच मेघसंकाशं विभीषणमुपस्थितम् ॥ ६ ॥,dīrghamuṣṇaṃ ca niśvasya medinīmavalokayan | uvāca meghasaṃkāśaṃ vibhīṣaṇamupasthitam || 6 ||
+102,7,दिव्याङ्गरागां वैदेहीं दिव्याभरणभूषिताम् । इह सीतां शिरःस्नातामुपस्थापय माचिरम् ॥ ७ ॥,divyāṅgarāgāṃ vaidehīṃ divyābharaṇabhūṣitām | iha sītāṃ śiraḥsnātāmupasthāpaya māciram || 7 ||
+102,8,एवमुक्तस्तु रामेण त्वरमाणो विभीषणः । प्रविश्यान्तःपुरं सीतां स्त्रीभिः स्वाभिरचोदयत् ॥ ८ ॥,evamuktastu rāmeṇa tvaramāṇo vibhīṣaṇaḥ | praviśyāntaḥpuraṃ sītāṃ strībhiḥ svābhiracodayat || 8 ||
+102,9,दिव्याङ्गरागा वैदेही दिव्याभरणभूषिता । यानमारोह भद्रं ते भर्ता त्वां द्रष्टुमिच्छति ॥ ९ ॥,divyāṅgarāgā vaidehī divyābharaṇabhūṣitā | yānamāroha bhadraṃ te bhartā tvāṃ draṣṭumicchati || 9 ||
+102,10,एवमुक्ता तु वैदेही प्रत्युवाच विभीषणम् । अस्नाता द्रष्टुमिच्छामि भर्तारं राक्षसाधिप ॥ १० ॥,evamuktā tu vaidehī pratyuvāca vibhīṣaṇam | asnātā draṣṭumicchāmi bhartāraṃ rākṣasādhipa || 10 ||
+102,11,तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच विभीषणः । यथाह रामो भर्ता ते तत्तथा कर्तुमर्हसि ॥ ११ ॥,tasyāstadvacanaṃ śrutvā pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ | yathāha rāmo bhartā te tattathā kartumarhasi || 11 ||
+102,12,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मैथिली भर्तृदेवता । भर्तृभक्तिव्रता साध्वी तथेति प्रत्यभाषत ॥ १२ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā maithilī bhartṛdevatā | bhartṛbhaktivratā sādhvī tatheti pratyabhāṣata || 12 ||
+102,13,ततः सीतां शिरःस्नातां युवतीभिरलंकृताम् । महार्हाभरणोपेतां महार्हाम्बरधारिणीम् ॥ १३ ॥,tataḥ sītāṃ śiraḥsnātāṃ yuvatībhiralaṃkṛtām | mahārhābharaṇopetāṃ mahārhāmbaradhāriṇīm || 13 ||
+102,14,आरोप्य शिबिकां दीप्तां परार्ध्याम्बरसंवृताम् । रक्षोभिर्बहुभिर्गुप्तामाजहार विभीषणः ॥ १४ ॥,āropya śibikāṃ dīptāṃ parārdhyāmbarasaṃvṛtām | rakṣobhirbahubhirguptāmājahāra vibhīṣaṇaḥ || 14 ||
+102,15,सो ऽभिगम्य महात्मानं ज्ञात्वाभिध्यानमास्थितम् । प्रणतश्च प्रहृष्टश्च प्राप्तां सीतां न्यवेदयत् ॥ १५ ॥,so'bhigamya mahātmānaṃ jñātvābhidhyānamāsthitam | praṇataśca prahṛṣṭaśca prāptāṃ sītāṃ nyavedayat || 15 ||
+102,16,तामागतामुपश्रुत्य रक्षोगृहचिरोषिताम् । हर्षो दैन्यं च रोषश्च त्रयं राघवमाविशत् ॥ १६ ॥,tāmāgatāmupaśrutya rakṣogṛhaciroṣitām | harṣo dainyaṃ ca roṣaśca trayaṃ rāghavamāviśat || 16 ||
+102,17,ततः पार्श्वगतं दृष्ट्वा सविमर्शं विचारयन् । विभीषणमिदं वाक्यमहृष्टो राघवो ऽब्रवीत् ॥ १७ ॥,tataḥ pārśvagataṃ dṛṣṭvā savimarśaṃ vicārayan | vibhīṣaṇamidaṃ vākyamahṛṣṭo rāghavo'bravīt || 17 ||
+102,18,राक्षसाधिपते सौम्य नित्यं मद्विजये रत । वैदेही संनिकर्षं मे शीघ्रं समुपगच्छतु ॥ १८ ॥,rākṣasādhipate saumya nityaṃ madvijaye rata | vaidehī saṃnikarṣaṃ me śīghraṃ samupagacchatu || 18 ||
+102,19,स तद्वचनमाज्ञाय राघवस्य विभीषणः । तूर्णमुत्सारणे यत्नं कारयामास सर्वतः ॥ १९ ॥,sa tadvacanamājñāya rāghavasya vibhīṣaṇaḥ | tūrṇamutsāraṇe yatnaṃ kārayāmāsa sarvataḥ || 19 ||
+102,20,कञ्चुकोष्णीषिणस्तत्र वेत्रझर्झरपाणयः । उत्सारयन्तः पुरुषाः समन्तात् परिचक्रमुः ॥ २० ॥,kañcukoṣṇīṣiṇastatra vetrajharjharapāṇayaḥ | utsārayantaḥ puruṣāḥ samantāt paricakramuḥ || 20 ||
+102,21,ऋक्षाणां वानराणां च राक्षसानां च सर्वतः । वृन्दान्युत्सार्यमाणानि दूरमुत्ससृजुस्ततः ॥ २१ ॥,ṛkṣāṇāṃ vānarāṇāṃ ca rākṣasānāṃ ca sarvataḥ | vṛndānyutsāryamāṇāni dūramutsasṛjustataḥ || 21 ||
+102,22,तेषामुत्सार्यमाणानां सर्वेषां ध्वनिरुत्थितः । वायुनोद्वर्तमानस्य सागरस्येव निस्वनः ॥ २२ ॥,teṣāmutsāryamāṇānāṃ sarveṣāṃ dhvanirutthitaḥ | vāyunodvartamānasya sāgarasyeva nisvanaḥ || 22 ||
+102,23,उत्सार्यमाणांस्तान्दृष्ट्वा समन्ताज्जातसंभ्रमान् । दाक्षिण्यात्तदमर्षाच्च वारयामास राघवः ॥ २३ ॥,utsāryamāṇāṃstāndṛṣṭvā samantājjātasaṃbhramān | dākṣiṇyāttadamarṣācca vārayāmāsa rāghavaḥ || 23 ||
+102,24,संरब्धश्चाब्रवीद् रामश्चक्षुषा प्रदहन्निव । विभीषणं महाप्राज्ञं सोपालम्भमिदं वचः ॥ २४ ॥,saṃrabdhaścābravīd rāmaścakṣuṣā pradahanniva | vibhīṣaṇaṃ mahāprājñaṃ sopālambhamidaṃ vacaḥ || 24 ||
+102,25,किमर्थं मामनादृत्य कृश्यते ऽयं त्वया जनः । निवर्तयैनमुद्योगं जनो ऽयं स्वजनो मम ॥ २५ ॥,kimarthaṃ māmanādṛtya kṛśyate'yaṃ tvayā janaḥ | nivartayainamudyogaṃ jano'yaṃ svajano mama || 25 ||
+102,26,न गृहाणि न वस्त्राणि न प्राकारास्तिरस्क्रियाः । नेदृशा राजसत्कारा वृत्तमावरणं स्त्रियः ॥ २६ ॥,na gṛhāṇi na vastrāṇi na prākārāstiraskriyāḥ | nedṛśā rājasatkārā vṛttamāvaraṇaṃ striyaḥ || 26 ||
+102,27,व्यसनेषु न कृच्छ्रेषु न युद्धे न स्वयंवरे । न क्रतौ नो विवाहे च दर्शनं दुष्यते स्त्रियः ॥ २७ ॥,vyasaneṣu na kṛcchreṣu na yuddhe na svayaṃvare | na kratau no vivāhe ca darśanaṃ duṣyate striyaḥ || 27 ||
+102,28,सैषा युद्धगता चैव कृच्छ्रे महति च स्थिता । दर्शने ऽस्या न दोषः स्यान्मत्समीपे विशेषतः ॥ २८ ॥,saiṣā yuddhagatā caiva kṛcchre mahati ca sthitā | darśane'syā na doṣaḥ syānmatsamīpe viśeṣataḥ || 28 ||
+102,29,तदानय समीपं मे शीघ्रमेनां विभीषण । सीता पश्यतु मामेषा सुहृद्गणवृतं स्थितम् ॥ २९ ॥,tadānaya samīpaṃ me śīghramenāṃ vibhīṣaṇa | sītā paśyatu māmeṣā suhṛdgaṇavṛtaṃ sthitam || 29 ||
+102,30,एवमुक्तस्तु रामेण सविमर्शो विभीषणः । रामस्योपानयत् सीतां संनिकर्षं विनीतवत् ॥ ३० ॥,evamuktastu rāmeṇa savimarśo vibhīṣaṇaḥ | rāmasyopānayat sītāṃ saṃnikarṣaṃ vinītavat || 30 ||
+102,31,ततो लक्ष्मणसुग्रीवौ हनूमांश्च प्लवंगमः । निशम्य वाक्यं रामस्य बभूवुर्व्यथिता भृशम् ॥ ३१ ॥,tato lakṣmaṇasugrīvau hanūmāṃśca plavaṃgamaḥ | niśamya vākyaṃ rāmasya babhūvurvyathitā bhṛśam || 31 ||
+102,32,कलत्रनिरपेक्षैश्च इङ्गितैरस्य दारुणैः । अप्रीतमिव सीतायां तर्कयन्ति स्म राघवम् ॥ ३२ ॥,kalatranirapekṣaiśca iṅgitairasya dāruṇaiḥ | aprītamiva sītāyāṃ tarkayanti sma rāghavam || 32 ||
+102,33,लज्जया त्ववलीयन्ती स्वेषु गात्रेषु मैथिली । विभीषणेनानुगता भर्तारं साभ्यवर्तत ॥ ३३ ॥,lajjayā tvavalīyantī sveṣu gātreṣu maithilī | vibhīṣaṇenānugatā bhartāraṃ sābhyavartata || 33 ||
+102,34,सा वस्त्रसंरुद्धमुखी लज्जया जनसंसदि । रुरोदासाद्य भर्तारमार्यपुत्रेति भाषिणी ॥ ३४ ॥,sā vastrasaṃruddhamukhī lajjayā janasaṃsadi | rurodāsādya bhartāramāryaputreti bhāṣiṇī || 34 ||
+102,35,विस्मयाच्च प्रहर्षाच्च स्नेहाच्च परिदेवता । उदैक्षत मुखं भर्तुः सौम्यं सौम्यतरानना ॥ ३५ ॥,vismayācca praharṣācca snehācca paridevatā | udaikṣata mukhaṃ bhartuḥ saumyaṃ saumyatarānanā || 35 ||
+102,36,अथ समपनुदन्मनःक्लमं सा सुचिरमदृष्टमुदीक्ष्य वै प्रियस्य । वदनमुदितपूर्णचन्द्रकान्तं विमलशशाङ्कनिभानना तदासीत् ॥ ३६ ॥,atha samapanudanmanaḥklamaṃ sā suciramadṛṣṭamudīkṣya vai priyasya | vadanamuditapūrṇacandrakāntaṃ vimalaśaśāṅkanibhānanā tadāsīt || 36 ||
+103,1,तां तु पार्श्वे स्थितां प्रह्वां रामः संप्रेक्ष्य मैथिलीम् । हृदयान्तर्गतक्रोधो व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ १ ॥,tāṃ tu pārśve sthitāṃ prahvāṃ rāmaḥ saṃprekṣya maithilīm | hṛdayāntargatakrodho vyāhartumupacakrame || 1 ||
+103,2,एषासि निर्जिता भद्रे शत्रुं जित्वा मया रणे । पौरुषाद् यदनुष्ठेयं तदेतदुपपादितम् ॥ २ ॥,eṣāsi nirjitā bhadre śatruṃ jitvā mayā raṇe | pauruṣād yadanuṣṭheyaṃ tadetadupapāditam || 2 ||
+103,3,गतो ऽस्म्यन्तममर्षस्य धर्षणा संप्रमार्जिता । अवमानश्च शत्रुश्च मया युगपदुद्धृतौ ॥ ३ ॥,gato'smyantamamarṣasya dharṣaṇā saṃpramārjitā | avamānaśca śatruśca mayā yugapaduddhṛtau || 3 ||
+103,4,अद्य मे पौरुषं दृष्टमद्य मे सफलः श्रमः । अद्य तीर्णप्रतिज्ञत्वात् प्रभवामीह चात्मनः ॥ ४ ॥,adya me pauruṣaṃ dṛṣṭamadya me saphalaḥ śramaḥ | adya tīrṇapratijñatvāt prabhavāmīha cātmanaḥ || 4 ||
+103,5,या त्वं विरहिता नीता चलचित्तेन रक्षसा । दैवसंपादितो दोषो मानुषेण मया जितः ॥ ५ ॥,yā tvaṃ virahitā nītā calacittena rakṣasā | daivasaṃpādito doṣo mānuṣeṇa mayā jitaḥ || 5 ||
+103,6,संप्राप्तमवमानं यस्तेजसा न प्रमार्जति । कस्तस्य पुरुषार्थो ऽस्ति पुरुषस्याल्पतेजसः ॥ ६ ॥,saṃprāptamavamānaṃ yastejasā na pramārjati | kastasya puruṣārtho'sti puruṣasyālpatejasaḥ || 6 ||
+103,7,लङ्घनं च समुद्रस्य लङ्कायाश्चावमर्दनम् । सफलं तस्य तच्छ्लाघ्यमद्य कर्म हनूमतः ॥ ७ ॥,laṅghanaṃ ca samudrasya laṅkāyāścāvamardanam | saphalaṃ tasya tacchlāghyamadya karma hanūmataḥ || 7 ||
+103,8,युद्धे विक्रमतश्चैव हितं मन्त्रयतश्च मे । सुग्रीवस्य ससैन्यस्य सफलो ऽद्य परिश्रमः ॥ ८ ॥,yuddhe vikramataścaiva hitaṃ mantrayataśca me | sugrīvasya sasainyasya saphalo'dya pariśramaḥ || 8 ||
+103,9,निर्गुणं भ्रातरं त्यक्त्वा यो मां स्वयमुपस्थितः । विभीषणस्य भक्तस्य सफलो ऽद्य परिश्रमः ॥ ९ ॥,nirguṇaṃ bhrātaraṃ tyaktvā yo māṃ svayamupasthitaḥ | vibhīṣaṇasya bhaktasya saphalo'dya pariśramaḥ || 9 ||
+103,10,इत्येवं ब्रुवतस्तस्य सीता रामस्य तद्वचः । मृगीवोत्फुल्लनयना बभूवाश्रुपरिप्लुता ॥ १० ॥,ityevaṃ bruvatastasya sītā rāmasya tadvacaḥ | mṛgīvotphullanayanā babhūvāśrupariplutā || 10 ||
+103,11,पश्यतस्तां तु रामस्य भूयः क्रोधो ऽभ्यवर्तत । प्रभूताज्यावसिक्तस्य पावकस्येव दीप्यतः ॥ ११ ॥,paśyatastāṃ tu rāmasya bhūyaḥ krodho'bhyavartata | prabhūtājyāvasiktasya pāvakasyeva dīpyataḥ || 11 ||
+103,12,स बद्ध्वा भ्रुकुटिं वक्त्रे तिर्यक्प्रेक्षितलोचनः । अब्रवीत् परुषं सीतां मध्ये वानररक्षसाम् ॥ १२ ॥,sa baddhvā bhrukuṭiṃ vaktre tiryakprekṣitalocanaḥ | abravīt paruṣaṃ sītāṃ madhye vānararakṣasām || 12 ||
+103,13,यत् कर्तव्यं मनुष्येण धर्षणां परिमार्जता । तत् कृतं सकलं सीते शत्रुहस्तादमर्षणात् ॥ १३ ॥,yat kartavyaṃ manuṣyeṇa dharṣaṇāṃ parimārjatā | tat kṛtaṃ sakalaṃ sīte śatruhastādamarṣaṇāt || 13 ||
+103,14,निर्जिता जीवलोकस्य तपसा भावितात्मना । अगस्त्येन दुराधर्षा मुनिना दक्षिणेव दिक् ॥ १४ ॥,nirjitā jīvalokasya tapasā bhāvitātmanā | agastyena durādharṣā muninā dakṣiṇeva dik || 14 ||
+103,15,विदितश्चास्तु भद्रं ते यो ऽयं रणपरिश्रमः । स तीर्णः सुहृदां वीर्यान्न त्वदर्थं मया कृतः ॥ १५ ॥,viditaścāstu bhadraṃ te yo'yaṃ raṇapariśramaḥ | sa tīrṇaḥ suhṛdāṃ vīryānna tvadarthaṃ mayā kṛtaḥ || 15 ||
+103,16,रक्षता तु मया वृत्तमपवादं च सर्वशः । प्रख्यातस्यात्मवंशस्य न्यङ्गं च परिमार्जता ॥ १६ ॥,rakṣatā tu mayā vṛttamapavādaṃ ca sarvaśaḥ | prakhyātasyātmavaṃśasya nyaṅgaṃ ca parimārjatā || 16 ||
+103,17,प्राप्तचारित्रसंदेहा मम प्रतिमुखे स्थिता । दीपो नेत्रातुरस्येव प्रतिकूलासि मे दृढम् ॥ १७ ॥,prāptacāritrasaṃdehā mama pratimukhe sthitā | dīpo netrāturasyeva pratikūlāsi me dṛḍham || 17 ||
+103,18,तद्गच्छ ह्यभ्यनुज्ञाता यतेष्टं जनकात्मजे । एता दश दिशो भद्रे कार्यमस्ति न मे त्वया ॥ १८ ॥,tadgaccha hyabhyanujñātā yateṣṭaṃ janakātmaje | etā daśa diśo bhadre kāryamasti na me tvayā || 18 ||
+103,19,कः पुमान् हि कुले जातः स्त्रियं परगृहोषिताम् । तेजस्वि पुनरादद्यात् सुहृल्लेखेन चेतसा ॥ १९ ॥,kaḥ pumān hi kule jātaḥ striyaṃ paragṛhoṣitām | tejasvi punarādadyāt suhṛllekhena cetasā || 19 ||
+103,20,रावणाङ्कपरिभ्रष्टां दृष्टां दुष्टेन चक्षुषा । कथं त्वां पुनरादद्यां कुलं व्यपदिशन्महत् ॥ २० ॥,rāvaṇāṅkaparibhraṣṭāṃ dṛṣṭāṃ duṣṭena cakṣuṣā | kathaṃ tvāṃ punarādadyāṃ kulaṃ vyapadiśanmahat || 20 ||
+103,21,तदर्थं निर्जिता मे त्वं यशः प्रत्याहृतं मया । नास्ति मे त्वय्यभिष्वङ्गो यथेष्टं गम्यतामितः ॥ २१ ॥,tadarthaṃ nirjitā me tvaṃ yaśaḥ pratyāhṛtaṃ mayā | nāsti me tvayyabhiṣvaṅgo yatheṣṭaṃ gamyatāmitaḥ || 21 ||
+103,22,इति प्रव्याहृतं भद्रे मयैतत् कृतबुद्धिना । लक्ष्मणे भरते वा त्वं कुरु बुद्धिं यथासुखम् ॥ २२ ॥,iti pravyāhṛtaṃ bhadre mayaitat kṛtabuddhinā | lakṣmaṇe bharate vā tvaṃ kuru buddhiṃ yathāsukham || 22 ||
+103,23,सुग्रीवे वानरेन्द्रे वा राक्षसेन्द्रे विभीषणे । निवेशय मनः सीते यथा वा सुखमात्मनः ॥ २३ ॥,sugrīve vānarendre vā rākṣasendre vibhīṣaṇe | niveśaya manaḥ sīte yathā vā sukhamātmanaḥ || 23 ||
+103,24,न हि त्वां रावणो दृष्ट्वा दिव्यरूपां मनोरमाम् । मर्षयते चिरं सीते स्वगृहे परिवर्तिनीम् ॥ २४ ॥,na hi tvāṃ rāvaṇo dṛṣṭvā divyarūpāṃ manoramām | marṣayate ciraṃ sīte svagṛhe parivartinīm || 24 ||
+103,25,ततः प्रियार्हश्वरणा तदप्रियं प्रियादुपश्रुत्य चिरस्य मैथिली । मुमोच बाष्पं सुभृशं प्रवेपिता गजेन्द्रहस्ताभिहतेव वल्लरी ॥ २५ ॥,tataḥ priyārhaśvaraṇā tadapriyaṃ priyādupaśrutya cirasya maithilī | mumoca bāṣpaṃ subhṛśaṃ pravepitā gajendrahastābhihateva vallarī || 25 ||
+104,1,एवमुक्ता तु वैदेही परुषं लोमहर्षणम् । राघवेण सरोषेण भृशं प्रव्यथिताभवत् ॥ १ ॥,evamuktā tu vaidehī paruṣaṃ lomaharṣaṇam | rāghaveṇa saroṣeṇa bhṛśaṃ pravyathitābhavat || 1 ||
+104,2,सा तदश्रुतपूर्वं हि जने महति मैथिली । श्रुत्वा भर्तृवचो रूक्षं लज्जया व्रीडिताभवत् ॥ २ ॥,sā tadaśrutapūrvaṃ hi jane mahati maithilī | śrutvā bhartṛvaco rūkṣaṃ lajjayā vrīḍitābhavat || 2 ||
+104,3,प्रविशन्तीव गात्राणि स्वान्येव जनकात्मजा । वाक्शल्यैस्तैः सशल्येव भृशमश्रूण्यवर्तयत् ॥ ३ ॥,praviśantīva gātrāṇi svānyeva janakātmajā | vākśalyaistaiḥ saśalyeva bhṛśamaśrūṇyavartayat || 3 ||
+104,4,ततो बाष्पपरिक्लिष्टं प्रमार्जन्ती स्वमाननम् । शनैर्गद्गदया वाचा भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ ४ ॥,tato bāṣpaparikliṣṭaṃ pramārjantī svamānanam | śanairgadgadayā vācā bhartāramidamabravīt || 4 ||
+104,5,किं मामसदृशं वाक्यमीदृशं श्रोत्रदारुणम् । रूक्षं श्रावयसे वीर प्राकृतः प्राकृतामिव ॥ ५ ॥,kiṃ māmasadṛśaṃ vākyamīdṛśaṃ śrotradāruṇam | rūkṣaṃ śrāvayase vīra prākṛtaḥ prākṛtāmiva || 5 ||
+104,6,न तथास्मि महाबाहो यथा त्वमवगच्छसि । प्रत्ययं गच्छ मे स्वेन चारित्रेणैव ते शपे ॥ ६ ॥,na tathāsmi mahābāho yathā tvamavagacchasi | pratyayaṃ gaccha me svena cāritreṇaiva te śape || 6 ||
+104,7,पृथक् स्त्रीणां प्रचारेण जातिं त्वं परिशङ्कसे । परित्यजेमां शङ्कां तु यदि ते ऽहं परीक्षिता ॥ ७ ॥,pṛthak strīṇāṃ pracāreṇa jātiṃ tvaṃ pariśaṅkase | parityajemāṃ śaṅkāṃ tu yadi te'haṃ parīkṣitā || 7 ||
+104,8,यद्यहं गात्रसंस्पर्शं गतास्मि विवशा प्रभो । कामकारो न मे तत्र दैवं तत्रापराध्यति ॥ ८ ॥,yadyahaṃ gātrasaṃsparśaṃ gatāsmi vivaśā prabho | kāmakāro na me tatra daivaṃ tatrāparādhyati || 8 ||
+104,9,मदधीनं तु यत्तन्मे हृदयं त्वयि वर्तते । पराधीनेषु गात्रेषु किं करिष्याम्यनीश्वरा ॥ ९ ॥,madadhīnaṃ tu yattanme hṛdayaṃ tvayi vartate | parādhīneṣu gātreṣu kiṃ kariṣyāmyanīśvarā || 9 ||
+104,10,सहसंवृद्धभावाच्च संसर्गेण च मानद । यद्यहं ते न विज्ञाता हता तेनास्मि शाश्वतम् ॥ १० ॥,sahasaṃvṛddhabhāvācca saṃsargeṇa ca mānada | yadyahaṃ te na vijñātā hatā tenāsmi śāśvatam || 10 ||
+104,11,प्रेषितस्ते यदा वीरो हनूमानवलोककः । लङ्कास्थाहं त्वया वीर किं तदा न विसर्जिता ॥ ११ ॥,preṣitaste yadā vīro hanūmānavalokakaḥ | laṅkāsthāhaṃ tvayā vīra kiṃ tadā na visarjitā || 11 ||
+104,12,प्रत्यक्षं वानरेन्द्रस्य त्वद्वाक्यसमनन्तरम् । त्वया संत्यक्तया वीर त्यक्तं स्याज्जीवितं मया ॥ १२ ॥,pratyakṣaṃ vānarendrasya tvadvākyasamanantaram | tvayā saṃtyaktayā vīra tyaktaṃ syājjīvitaṃ mayā || 12 ||
+104,13,न वृथा ते श्रमो ऽयं स्यात् संशये न्यस्य जीवितम् । सुहृज्जनपरिक्लेशो न चायं निष्फलस्तव ॥ १३ ॥,na vṛthā te śramo'yaṃ syāt saṃśaye nyasya jīvitam | suhṛjjanaparikleśo na cāyaṃ niṣphalastava || 13 ||
+104,14,त्वया तु नरशार्दूल क्रोधमेवानुवर्तता । लघुनेव मनुष्येण स्त्रीत्वमेव पुरस्कृतम् ॥ १४ ॥,tvayā tu naraśārdūla krodhamevānuvartatā | laghuneva manuṣyeṇa strītvameva puraskṛtam || 14 ||
+104,15,अपदेशेन जनकान्नोत्पत्तिर्वसुधातलात् । मम वृत्तं च वृत्तज्ञ बहु ते न पुरस्कृतम् ॥ १५ ॥,apadeśena janakānnotpattirvasudhātalāt | mama vṛttaṃ ca vṛttajña bahu te na puraskṛtam || 15 ||
+104,16,न प्रमाणीकृतः पाणिर्बाल्ये बालेन पीडितः । मम भक्तिश्च शीलं च सर्वं ते पृष्ठतः कृतम् ॥ १६ ॥,na pramāṇīkṛtaḥ pāṇirbālye bālena pīḍitaḥ | mama bhaktiśca śīlaṃ ca sarvaṃ te pṛṣṭhataḥ kṛtam || 16 ||
+104,17,एवं ब्रुवाणा रुदती बाष्पगद्गदभाषिणी । अब्रवील् लक्ष्मणं सीता दीनं ध्यानपरं स्थितम् ॥ १७ ॥,evaṃ bruvāṇā rudatī bāṣpagadgadabhāṣiṇī | abravīl lakṣmaṇaṃ sītā dīnaṃ dhyānaparaṃ sthitam || 17 ||
+104,18,चितां मे कुरु सौमित्रे व्यसनस्यास्य भेषजम् । मिथ्यापवादोपहता नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ १८ ॥,citāṃ me kuru saumitre vyasanasyāsya bheṣajam | mithyāpavādopahatā nāhaṃ jīvitumutsahe || 18 ||
+104,19,अप्रीतस्य गुणैर्भर्तुस्त्यक्तया जनसंसदि । या क्षमा मे गतिर्गन्तुं प्रवेक्ष्ये हव्यवाहनम् ॥ १९ ॥,aprītasya guṇairbhartustyaktayā janasaṃsadi | yā kṣamā me gatirgantuṃ pravekṣye havyavāhanam || 19 ||
+104,20,एवमुक्तस्तु वैदेह्या लक्ष्मणः परवीरहा । अमर्षवशमापन्नो राघवाननमैक्षत ॥ २० ॥,evamuktastu vaidehyā lakṣmaṇaḥ paravīrahā | amarṣavaśamāpanno rāghavānanamaikṣata || 20 ||
+104,21,स विज्ञाय मनश्छन्दं रामस्याकारसूचितम् । चितां चकार सौमित्रिर्मते रामस्य वीर्यवान् ॥ २१ ॥,sa vijñāya manaśchandaṃ rāmasyākārasūcitam | citāṃ cakāra saumitrirmate rāmasya vīryavān || 21 ||
+104,22,अधोमुखं ततो रामं शनैः कृत्वा प्रदक्षिणम् । उपासर्पत वैदेही दीप्यमानं हुताशनम् ॥ २२ ॥,adhomukhaṃ tato rāmaṃ śanaiḥ kṛtvā pradakṣiṇam | upāsarpata vaidehī dīpyamānaṃ hutāśanam || 22 ||
+104,23,प्रणम्य देवताभ्यश्च ब्राह्मणेभ्यश्च मैथिली । बद्धाञ्जलिपुटा चेदमुवाचाग्निसमीपतः ॥ २३ ॥,praṇamya devatābhyaśca brāhmaṇebhyaśca maithilī | baddhāñjalipuṭā cedamuvācāgnisamīpataḥ || 23 ||
+104,24,यथा मे हृदयं नित्यं नापसर्पति राघवात् । तथा लोकस्य साक्षी मां सर्वतः पातु पावकः ॥ २४ ॥,yathā me hṛdayaṃ nityaṃ nāpasarpati rāghavāt | tathā lokasya sākṣī māṃ sarvataḥ pātu pāvakaḥ || 24 ||
+104,25,एवमुक्त्वा तु वैदेही परिक्रम्य हुताशनम् । विवेश ज्वलनं दीप्तं निःसङ्गेनान्तरात्मना ॥ २५ ॥,evamuktvā tu vaidehī parikramya hutāśanam | viveśa jvalanaṃ dīptaṃ niḥsaṅgenāntarātmanā || 25 ||
+104,26,जनः स सुमहांस्तत्र बालवृद्धसमाकुलः । ददर्श मैथिलीं तत्र प्रविशन्तीं हुताशनम् ॥ २६ ॥,janaḥ sa sumahāṃstatra bālavṛddhasamākulaḥ | dadarśa maithilīṃ tatra praviśantīṃ hutāśanam || 26 ||
+104,27,तस्यामग्निं विशन्त्यां तु हाहेति विपुलः स्वनः । रक्षसां वानराणां च संबभूवाद्भुतोपमः ॥ २७ ॥,tasyāmagniṃ viśantyāṃ tu hāheti vipulaḥ svanaḥ | rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca saṃbabhūvādbhutopamaḥ || 27 ||
+105,1,ततो वैश्रवणो राजा यमश्चामित्रकर्शनः । सहस्राक्षो महेन्द्रश्च वरुणश्च परंतपः ॥ १ ॥,tato vaiśravaṇo rājā yamaścāmitrakarśanaḥ | sahasrākṣo mahendraśca varuṇaśca paraṃtapaḥ || 1 ||
+105,2,षडर्धनयनः श्रीमान्महादेवो वृषध्वजः । कर्ता सर्वस्य लोकस्य ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः ॥ २ ॥,ṣaḍardhanayanaḥ śrīmānmahādevo vṛṣadhvajaḥ | kartā sarvasya lokasya brahmā brahmavidāṃ varaḥ || 2 ||
+105,3,एते सर्वे समागम्य विमानैः सूर्यसंनिभैः । आगम्य नगरीं लङ्कामभिजग्मुश्च राघवम् ॥ ३ ॥,ete sarve samāgamya vimānaiḥ sūryasaṃnibhaiḥ | āgamya nagarīṃ laṅkāmabhijagmuśca rāghavam || 3 ||
+105,4,ततः सहस्ताभरणान्प्रगृह्य विपुलान्भुजान् । अब्रुवंस्त्रिदशश्रेष्ठाः प्राञ्जलिं राघवं स्थितम् ॥ ४ ॥,tataḥ sahastābharaṇānpragṛhya vipulānbhujān | abruvaṃstridaśaśreṣṭhāḥ prāñjaliṃ rāghavaṃ sthitam || 4 ||
+105,5,कर्ता सर्वस्य लोकस्य श्रेष्ठो ज्ञानवतां वरः । उपेक्षसे कथं सीतां पतन्तीं हव्यवाहने । कथं देवगणश्रेष्ठमात्मानं नावबुध्यसे ॥ ५ ॥,kartā sarvasya lokasya śreṣṭho jñānavatāṃ varaḥ | upekṣase kathaṃ sītāṃ patantīṃ havyavāhane | kathaṃ devagaṇaśreṣṭhamātmānaṃ nāvabudhyase || 5 ||
+105,6,ऋतधामा वसुः पूर्वं वसूनां च प्रजापतिः । त्वं त्रयाणां हि लोकानामादिकर्ता स्वयंप्रभुः ॥ ६ ॥,ṛtadhāmā vasuḥ pūrvaṃ vasūnāṃ ca prajāpatiḥ | tvaṃ trayāṇāṃ hi lokānāmādikartā svayaṃprabhuḥ || 6 ||
+105,7,रुद्राणामष्टमो रुद्रः साध्यानामपि पञ्चमः । अश्विनौ चापि ते कर्णौ चन्द्रसूर्यौ च चक्षुषी ॥ ७ ॥,rudrāṇāmaṣṭamo rudraḥ sādhyānāmapi pañcamaḥ | aśvinau cāpi te karṇau candrasūryau ca cakṣuṣī || 7 ||
+105,8,अन्ते चादौ च लोकानां दृश्यसे त्वं परंतप । उपेक्षसे च वैदेहीं मानुषः प्राकृतो यथा ॥ ८ ॥,ante cādau ca lokānāṃ dṛśyase tvaṃ paraṃtapa | upekṣase ca vaidehīṃ mānuṣaḥ prākṛto yathā || 8 ||
+105,9,इत्युक्तो लोकपालैस्तैः स्वामी लोकस्य राघवः । अब्रवीत्त्रिदशश्रेष्ठान् रामो धर्मभृतां वरः ॥ ९ ॥,ityukto lokapālaistaiḥ svāmī lokasya rāghavaḥ | abravīttridaśaśreṣṭhān rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ || 9 ||
+105,10,आत्मानं मानुषं मन्ये रामं दशरथात्मजम् । यो ऽहं यस्य यतश्चाहं भगवांस्तद्ब्रवीतु मे ॥ १० ॥,ātmānaṃ mānuṣaṃ manye rāmaṃ daśarathātmajam | yo'haṃ yasya yataścāhaṃ bhagavāṃstadbravītu me || 10 ||
+105,11,इति ब्रुवाणं काकुत्स्थं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः । अब्रवीच्छृणु मे राम सत्यं सत्यपराक्रम ॥ ११ ॥,iti bruvāṇaṃ kākutsthaṃ brahmā brahmavidāṃ varaḥ | abravīcchṛṇu me rāma satyaṃ satyaparākrama || 11 ||
+105,12,भवान्नारायणो देवः श्रीमांश्चक्रायुधो विभुः । एकशृङ्गो वराहस्त्वं भूतभव्यसपत्नजित् ॥ १२ ॥,bhavānnārāyaṇo devaḥ śrīmāṃścakrāyudho vibhuḥ | ekaśṛṅgo varāhastvaṃ bhūtabhavyasapatnajit || 12 ||
+105,13,अक्षरं ब्रह्मसत्यं च मध्ये चान्ते च राघव । लोकानां त्वं परो धर्मो विष्वक्सेनश्चतुर्भुजः ॥ १३ ॥,akṣaraṃ brahmasatyaṃ ca madhye cānte ca rāghava | lokānāṃ tvaṃ paro dharmo viṣvaksenaścaturbhujaḥ || 13 ||
+105,14,शार्ङ्गधन्वा हृषीकेशः पुरुषः पुरुषोत्तमः । अजितः खड्गधृग्विष्णुः कृष्णश्चैव बृहद्बलः ॥ १४ ॥,śārṅgadhanvā hṛṣīkeśaḥ puruṣaḥ puruṣottamaḥ | ajitaḥ khaḍgadhṛgviṣṇuḥ kṛṣṇaścaiva bṛhadbalaḥ || 14 ||
+105,15,सेनानीर्ग्रामणीश्च त्वं बुद्धिः सत्त्वं क्षमा दमः । प्रभवश्चाप्ययश्च त्वमुपेन्द्रो मधुसूदनः ॥ १५ ॥,senānīrgrāmaṇīśca tvaṃ buddhiḥ sattvaṃ kṣamā damaḥ | prabhavaścāpyayaśca tvamupendro madhusūdanaḥ || 15 ||
+105,16,इन्द्रकर्मा महेन्द्रस्त्वं पद्मनाभो रणान्तकृत् । शरण्यं शरणं च त्वामाहुर्दिव्या महर्षयः ॥ १६ ॥,indrakarmā mahendrastvaṃ padmanābho raṇāntakṛt | śaraṇyaṃ śaraṇaṃ ca tvāmāhurdivyā maharṣayaḥ || 16 ||
+105,17,सहस्रशृङ्गो वेदात्मा शतजिह्वो महर्षभः । त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमोंकारः परंतप ॥ १७ ॥,sahasraśṛṅgo vedātmā śatajihvo maharṣabhaḥ | tvaṃ yajñastvaṃ vaṣaṭkārastvamoṃkāraḥ paraṃtapa || 17 ||
+105,18,प्रभवं निधनं वा ते न विदुः को भवानिति । दृश्यसे सर्वभूतेषु ब्राह्मणेषु च गोषु च ॥ १८ ॥,prabhavaṃ nidhanaṃ vā te na viduḥ ko bhavāniti | dṛśyase sarvabhūteṣu brāhmaṇeṣu ca goṣu ca || 18 ||
+105,19,दिक्षु सर्वासु गगने पर्वतेषु वनेषु च । सहस्रचरणः श्रीमाञ् शतशीर्षः सहस्रधृक् ॥ १९ ॥,dikṣu sarvāsu gagane parvateṣu vaneṣu ca | sahasracaraṇaḥ śrīmāñ śataśīrṣaḥ sahasradhṛk || 19 ||
+105,20,त्वं धारयसि भूतानि वसुधां च सपर्वताम् । अन्ते पृथिव्याः सलिले दृश्यसे त्वं महोरगः ॥ २० ॥,tvaṃ dhārayasi bhūtāni vasudhāṃ ca saparvatām | ante pṛthivyāḥ salile dṛśyase tvaṃ mahoragaḥ || 20 ||
+105,21,त्रींल् लोकान्धारयन् राम देवगन्धर्वदानवान् । अहं ते हृदयं राम जिह्वा देवी सरस्वती ॥ २१ ॥,trīṃl lokāndhārayan rāma devagandharvadānavān | ahaṃ te hṛdayaṃ rāma jihvā devī sarasvatī || 21 ||
+105,22,देवा गात्रेषु लोमानि निर्मिता ब्रह्मणा प्रभो । निमेषस्ते ऽभवद् रात्रिरुन्मेषस्ते ऽभवद्दिवा ॥ २२ ॥,devā gātreṣu lomāni nirmitā brahmaṇā prabho | nimeṣaste'bhavad rātrirunmeṣaste'bhavaddivā || 22 ||
+105,23,संस्कारास्ते ऽभवन् वेदा न तदस्ति त्वया विना । जगत् सर्वं शरीरं ते स्थैर्यं ते वसुधातलम् ॥ २३ ॥,saṃskārāste'bhavan vedā na tadasti tvayā vinā | jagat sarvaṃ śarīraṃ te sthairyaṃ te vasudhātalam || 23 ||
+105,24,अग्निः कोपः प्रसादस्ते सोमः श्रीवत्सलक्षण । त्वया लोकास्त्रयः क्रान्ताः पुराणे विक्रमैस्त्रिभिः ॥ २४ ॥,agniḥ kopaḥ prasādaste somaḥ śrīvatsalakṣaṇa | tvayā lokāstrayaḥ krāntāḥ purāṇe vikramaistribhiḥ || 24 ||
+105,25,महेन्द्रश्च कृतो राजा बलिं बद्ध्वा महासुरम् । सीता लक्ष्मीर्भवान् विष्णुर्देवः कृष्णः प्रजापतिः ॥ २५ ॥,mahendraśca kṛto rājā baliṃ baddhvā mahāsuram | sītā lakṣmīrbhavān viṣṇurdevaḥ kṛṣṇaḥ prajāpatiḥ || 25 ||
+105,26,वधार्थं रावणस्येह प्रविष्टो मानुषीं तनुम् । तदिदं नः कृतं कार्यं त्वया धर्मभृतां वर ॥ २६ ॥,vadhārthaṃ rāvaṇasyeha praviṣṭo mānuṣīṃ tanum | tadidaṃ naḥ kṛtaṃ kāryaṃ tvayā dharmabhṛtāṃ vara || 26 ||
+105,27,निहतो रावणो राम प्रहृष्टो दिवमाक्रम । अमोघं बलवीर्यं ते अमोघस्ते पराक्रमः ॥ २७ ॥,nihato rāvaṇo rāma prahṛṣṭo divamākrama | amoghaṃ balavīryaṃ te amoghaste parākramaḥ || 27 ||
+105,28,अमोघास्ते भविष्यन्ति भक्तिमन्तश्च ये नराः । ये त्वां देवं ध्रुवं भक्ताः पुराणं पुरुषोत्तमम् ॥ २८ ॥,amoghāste bhaviṣyanti bhaktimantaśca ye narāḥ | ye tvāṃ devaṃ dhruvaṃ bhaktāḥ purāṇaṃ puruṣottamam || 28 ||
+105,29,ये नराः कीर्तयिष्यन्ति नास्ति तेषां पराभवः ॥ २९ ॥,ye narāḥ kīrtayiṣyanti nāsti teṣāṃ parābhavaḥ || 29 ||
+106,1,एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं पितामहसमीरितम् । अङ्केनादाय वैदेहीमुत्पपात विभावसुः ॥ १ ॥,etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ pitāmahasamīritam | aṅkenādāya vaidehīmutpapāta vibhāvasuḥ || 1 ||
+106,2,तरुणादित्यसंकाशां तप्तकाञ्चनभूषणाम् । रक्ताम्बरधरां बालां नीलकुञ्चितमूर्धजाम् ॥ २ ॥,taruṇādityasaṃkāśāṃ taptakāñcanabhūṣaṇām | raktāmbaradharāṃ bālāṃ nīlakuñcitamūrdhajām || 2 ||
+106,3,अक्लिष्टमाल्याभरणां तथा रूपां मनस्विनीम् । ददौ रामाय वैदेहीमङ्के कृत्वा विभावसुः ॥ ३ ॥,akliṣṭamālyābharaṇāṃ tathā rūpāṃ manasvinīm | dadau rāmāya vaidehīmaṅke kṛtvā vibhāvasuḥ || 3 ||
+106,4,अब्रवीच्च तदा रामं साक्षी लोकस्य पावकः । एषा ते राम वैदेही पापमस्या न विद्यते ॥ ४ ॥,abravīcca tadā rāmaṃ sākṣī lokasya pāvakaḥ | eṣā te rāma vaidehī pāpamasyā na vidyate || 4 ||
+106,5,नैव वाचा न मनसा नानुध्यानान्न चक्षुषा । सुवृत्ता वृत्तशौण्डीरा न त्वामतिचचार ह ॥ ५ ॥,naiva vācā na manasā nānudhyānānna cakṣuṣā | suvṛttā vṛttaśauṇḍīrā na tvāmaticacāra ha || 5 ||
+106,6,रावणेनापनीतैषा वीर्योत्सिक्तेन रक्षसा । त्वया विरहिता दीना विवशा निर्जनाद्वनात् ॥ ६ ॥,rāvaṇenāpanītaiṣā vīryotsiktena rakṣasā | tvayā virahitā dīnā vivaśā nirjanādvanāt || 6 ||
+106,7,रुद्धा चान्तःपुरे गुप्ता त्वक्चित्ता त्वत्परायणा । रक्षिता राक्षसी संघैर्विकृतैर्घोरदर्शनैः ॥ ७ ॥,ruddhā cāntaḥpure guptā tvakcittā tvatparāyaṇā | rakṣitā rākṣasī saṃghairvikṛtairghoradarśanaiḥ || 7 ||
+106,8,प्रलोभ्यमाना विविधं भर्त्स्यमाना च मैथिली । नाचिन्तयत तद् रक्षस्त्वद्गतेनान्तरात्मना ॥ ८ ॥,pralobhyamānā vividhaṃ bhartsyamānā ca maithilī | nācintayata tad rakṣastvadgatenāntarātmanā || 8 ||
+106,9,विशुद्धभावां निष्पापां प्रतिगृह्णीष्व राघव । न किं चिदभिधातव्यमहमाज्ञापयामि ते ॥ ९ ॥,viśuddhabhāvāṃ niṣpāpāṃ pratigṛhṇīṣva rāghava | na kiṃ cidabhidhātavyamahamājñāpayāmi te || 9 ||
+106,10,एवमुक्तो महातेजा धृतिमान्दृढविक्रमः । अब्रवीत्त्रिदशश्रेष्ठं रामो धर्मभृतां वरः ॥ १० ॥,evamukto mahātejā dhṛtimāndṛḍhavikramaḥ | abravīttridaśaśreṣṭhaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ || 10 ||
+106,11,अवश्यं त्रिषु लोकेषु सीता पावनमर्हति । दीर्घकालोषिता चेयं रावणान्तःपुरे शुभा ॥ ११ ॥,avaśyaṃ triṣu lokeṣu sītā pāvanamarhati | dīrghakāloṣitā ceyaṃ rāvaṇāntaḥpure śubhā || 11 ||
+106,12,बालिशः खलु कामात्मा रामो दशरथात्मजः । इति वक्ष्यन्ति मां सन्तो जानकीमविशोध्य हि ॥ १२ ॥,bāliśaḥ khalu kāmātmā rāmo daśarathātmajaḥ | iti vakṣyanti māṃ santo jānakīmaviśodhya hi || 12 ||
+106,13,अनन्यहृदयां भक्तां मच्चित्तपरिरक्षणीम् । अहमप्यवगच्छामि मैथिलीं जनकात्मजाम् ॥ १३ ॥,ananyahṛdayāṃ bhaktāṃ maccittaparirakṣaṇīm | ahamapyavagacchāmi maithilīṃ janakātmajām || 13 ||
+106,14,प्रत्ययार्थं तु लोकानां त्रयाणां सत्यसंश्रयः । उपेक्षे चापि वैदेहीं प्रविशन्तीं हुताशनम् ॥ १४ ॥,pratyayārthaṃ tu lokānāṃ trayāṇāṃ satyasaṃśrayaḥ | upekṣe cāpi vaidehīṃ praviśantīṃ hutāśanam || 14 ||
+106,15,इमामपि विशालाक्षीं रक्षितां स्वेन तेजसा । रावणो नातिवर्तेत वेलामिव महोदधिः ॥ १५ ॥,imāmapi viśālākṣīṃ rakṣitāṃ svena tejasā | rāvaṇo nātivarteta velāmiva mahodadhiḥ || 15 ||
+106,16,न हि शक्तः स दुष्टात्मा मनसापि हि मैथिलीम् । प्रधर्षयितुमप्राप्तां दीप्तामग्निशिखामिव ॥ १६ ॥,na hi śaktaḥ sa duṣṭātmā manasāpi hi maithilīm | pradharṣayitumaprāptāṃ dīptāmagniśikhāmiva || 16 ||
+106,17,नेयमर्हति चैश्वर्यं रावणान्तःपुरे शुभा । अनन्या हि मया सीतां भास्करेण प्रभा यथा ॥ १७ ॥,neyamarhati caiśvaryaṃ rāvaṇāntaḥpure śubhā | ananyā hi mayā sītāṃ bhāskareṇa prabhā yathā || 17 ||
+106,18,विशुद्धा त्रिषु लोकेषु मैथिली जनकात्मजा । न हि हातुमियं शक्या कीर्तिरात्मवता यथा ॥ १८ ॥,viśuddhā triṣu lokeṣu maithilī janakātmajā | na hi hātumiyaṃ śakyā kīrtirātmavatā yathā || 18 ||
+106,19,अवश्यं च मया कार्यं सर्वेषां वो वचो हितम् । स्निग्धानां लोकमान्यानामेवं च ब्रुवतां हितम् ॥ १९ ॥,avaśyaṃ ca mayā kāryaṃ sarveṣāṃ vo vaco hitam | snigdhānāṃ lokamānyānāmevaṃ ca bruvatāṃ hitam || 19 ||
+106,20,इतीदमुक्त्वा वचनं महाबलैः प्रशस्यमानः स्वकृतेन कर्मणा । समेत्य रामः प्रियया महाबलः सुखं स��खार्हो ऽनुबभूव राघवः ॥ २० ॥,itīdamuktvā vacanaṃ mahābalaiḥ praśasyamānaḥ svakṛtena karmaṇā | sametya rāmaḥ priyayā mahābalaḥ sukhaṃ sukhārho'nubabhūva rāghavaḥ || 20 ||
+107,1,एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं राघवेण सुभाषितम् । इदं शुभतरं वाक्यं व्याजहार महेश्वरः ॥ १ ॥,etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ rāghaveṇa subhāṣitam | idaṃ śubhataraṃ vākyaṃ vyājahāra maheśvaraḥ || 1 ||
+107,2,पुष्कराक्ष महाबाहो महावक्षः परंतप । दिष्ट्या कृतमिदं कर्म त्वया शस्त्रभृतां वर ॥ २ ॥,puṣkarākṣa mahābāho mahāvakṣaḥ paraṃtapa | diṣṭyā kṛtamidaṃ karma tvayā śastrabhṛtāṃ vara || 2 ||
+107,3,दिष्ट्या सर्वस्य लोकस्य प्रवृद्धं दारुणं तमः । अपावृत्तं त्वया संख्ये राम रावणजं भयम् ॥ ३ ॥,diṣṭyā sarvasya lokasya pravṛddhaṃ dāruṇaṃ tamaḥ | apāvṛttaṃ tvayā saṃkhye rāma rāvaṇajaṃ bhayam || 3 ||
+107,4,आश्वास्य भरतं दीनं कौसल्यां च यशस्विनीम् । कैकेयीं च सुमित्रां च दृष्ट्वा लक्ष्मणमातरम् ॥ ४ ॥,āśvāsya bharataṃ dīnaṃ kausalyāṃ ca yaśasvinīm | kaikeyīṃ ca sumitrāṃ ca dṛṣṭvā lakṣmaṇamātaram || 4 ||
+107,5,प्राप्य राज्यमयोध्यायां नन्दयित्वा सुहृज्जनम् । इक्ष्वाकूणां कुले वंशं स्थापयित्वा महाबल ॥ ५ ॥,prāpya rājyamayodhyāyāṃ nandayitvā suhṛjjanam | ikṣvākūṇāṃ kule vaṃśaṃ sthāpayitvā mahābala || 5 ||
+107,6,इष्ट्वा तुरगमेधेन प्राप्य चानुत्तमं यशः । ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा त्रिदिवं गन्तुमर्हसि ॥ ६ ॥,iṣṭvā turagamedhena prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ | brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā tridivaṃ gantumarhasi || 6 ||
+107,7,एष राजा विमानस्थः पिता दशरथस्तव । काकुत्स्थ मानुषे लोके गुरुस्तव महायशाः ॥ ७ ॥,eṣa rājā vimānasthaḥ pitā daśarathastava | kākutstha mānuṣe loke gurustava mahāyaśāḥ || 7 ||
+107,8,इन्द्रलोकं गतः श्रीमांस्त्वया पुत्रेण तारितः । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा त्वमेनमभिवादय ॥ ८ ॥,indralokaṃ gataḥ śrīmāṃstvayā putreṇa tāritaḥ | lakṣmaṇena saha bhrātrā tvamenamabhivādaya || 8 ||
+107,9,महादेववचः श्रुत्वा काकुत्स्थः सहलक्ष्मणः । विमानशिखरस्थस्य प्रणाममकरोत् पितुः ॥ ९ ॥,mahādevavacaḥ śrutvā kākutsthaḥ sahalakṣmaṇaḥ | vimānaśikharasthasya praṇāmamakarot pituḥ || 9 ||
+107,10,दीप्यमानं स्वयां लक्ष्म्या विरजोऽम्बरधारिणम् । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा ददर्श पितरं प्रभुः ॥ १० ॥,dīpyamānaṃ svayāṃ lakṣmyā virajo'mbaradhāriṇam | lakṣmaṇena saha bhrātrā dadarśa pitaraṃ prabhuḥ || 10 ||
+107,11,हर्षेण महताविष्टो विमानस्थो महीपतिः । प्राणैः प्रियतरं दृष्ट्वा पुत्रं दशरथस्तदा ॥ ११ ॥,harṣeṇa mahatāviṣṭo vimānastho mahīpatiḥ | prāṇaiḥ priyataraṃ dṛṣṭvā putraṃ daśarathastadā || 11 ||
+107,12,आरोप्याङ्कं महाबाहुर्वरासनगतः प्रभुः । बाहुभ्यां संपरिष्वज्य ततो वाक्यं समाददे ॥ १२ ॥,āropyāṅkaṃ mahābāhurvarāsanagataḥ prabhuḥ | bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya tato vākyaṃ samādade || 12 ||
+107,13,न मे स्वर्गो बहुमतः संमानश्च सुरर्षिभिः । त्वया राम विहीनस्य सत्यं प्रतिशृणोमि ते ॥ १३ ॥,na me svargo bahumataḥ saṃmānaśca surarṣibhiḥ | tvayā rāma vihīnasya satyaṃ pratiśṛṇomi te || 13 ||
+107,14,कैकेय्���ा यानि चोक्तानि वाक्यानि वदतां वर । तव प्रव्राजनार्थानि स्थितानि हृदये मम ॥ १४ ॥,kaikeyyā yāni coktāni vākyāni vadatāṃ vara | tava pravrājanārthāni sthitāni hṛdaye mama || 14 ||
+107,15,त्वां तु दृष्ट्वा कुशलिनं परिष्वज्य सलक्ष्मणम् । अद्य दुःखाद्विमुक्तो ऽस्मि नीहारादिव भास्करः ॥ १५ ॥,tvāṃ tu dṛṣṭvā kuśalinaṃ pariṣvajya salakṣmaṇam | adya duḥkhādvimukto'smi nīhārādiva bhāskaraḥ || 15 ||
+107,16,तारितो ऽहं त्वया पुत्र सुपुत्रेण महात्मना । अष्टावक्रेण धर्मात्मा तारितो ब्राह्मणो यथा ॥ १६ ॥,tārito'haṃ tvayā putra suputreṇa mahātmanā | aṣṭāvakreṇa dharmātmā tārito brāhmaṇo yathā || 16 ||
+107,17,इदानीं च विजानामि यथा सौम्य सुरेश्वरैः । वधार्थं रावणस्येह विहितं पुरुषोत्तमम् ॥ १७ ॥,idānīṃ ca vijānāmi yathā saumya sureśvaraiḥ | vadhārthaṃ rāvaṇasyeha vihitaṃ puruṣottamam || 17 ||
+107,18,सिद्धार्था खलु कौसल्या या त्वां राम गृहं गतम् । वनान्निवृत्तं संहृष्टा द्रक्ष्यते शत्रुसूदन ॥ १८ ॥,siddhārthā khalu kausalyā yā tvāṃ rāma gṛhaṃ gatam | vanānnivṛttaṃ saṃhṛṣṭā drakṣyate śatrusūdana || 18 ||
+107,19,सिद्धार्थाः खलु ते राम नरा ये त्वां पुरीं गतम् । जलार्द्रमभिषिक्तं च द्रक्ष्यन्ति वसुधाधिपम् ॥ १९ ॥,siddhārthāḥ khalu te rāma narā ye tvāṃ purīṃ gatam | jalārdramabhiṣiktaṃ ca drakṣyanti vasudhādhipam || 19 ||
+107,20,अनुरक्तेन बलिना शुचिना धर्मचारिणा । इच्छेयं त्वामहं द्रष्टुं भरतेन समागतम् ॥ २० ॥,anuraktena balinā śucinā dharmacāriṇā | iccheyaṃ tvāmahaṃ draṣṭuṃ bharatena samāgatam || 20 ||
+107,21,चतुर्दशसमाः सौम्य वने निर्यापितास्त्वया । वसता सीतया सार्धं लक्ष्मणेन च धीमता ॥ २१ ॥,caturdaśasamāḥ saumya vane niryāpitāstvayā | vasatā sītayā sārdhaṃ lakṣmaṇena ca dhīmatā || 21 ||
+107,22,निवृत्तवनवासो ऽसि प्रतिज्ञा सफला कृता । रावणं च रणे हत्वा देवास्ते परितोषिताः ॥ २२ ॥,nivṛttavanavāso'si pratijñā saphalā kṛtā | rāvaṇaṃ ca raṇe hatvā devāste paritoṣitāḥ || 22 ||
+107,23,कृतं कर्म यशः श्लाघ्यं प्राप्तं ते शत्रुसूदन । भ्रातृभिः सह राज्यस्थो दीर्घमायुरवाप्नुहि ॥ २३ ॥,kṛtaṃ karma yaśaḥ ślāghyaṃ prāptaṃ te śatrusūdana | bhrātṛbhiḥ saha rājyastho dīrghamāyuravāpnuhi || 23 ||
+107,24,इति ब्रुवाणं राजानं रामः प्राञ्जलिरब्रवीत् । कुरु प्रसादं धर्मज्ञ कैकेय्या भरतस्य च ॥ २४ ॥,iti bruvāṇaṃ rājānaṃ rāmaḥ prāñjalirabravīt | kuru prasādaṃ dharmajña kaikeyyā bharatasya ca || 24 ||
+107,25,सपुत्रां त्वां त्यजामीति यदुक्ता कैकयी त्वया । स शापः कैकयीं घोरः सपुत्रां न स्पृशेत् प्रभो ॥ २५ ॥,saputrāṃ tvāṃ tyajāmīti yaduktā kaikayī tvayā | sa śāpaḥ kaikayīṃ ghoraḥ saputrāṃ na spṛśet prabho || 25 ||
+107,26,स तथेति महाराजो राममुक्त्वा कृताञ्जलिम् । लक्ष्मणं च परिष्वज्य पुनर्वाक्यमुवाच ह ॥ २६ ॥,sa tatheti mahārājo rāmamuktvā kṛtāñjalim | lakṣmaṇaṃ ca pariṣvajya punarvākyamuvāca ha || 26 ||
+107,27,रामं शुश्रूषता भक्त्या वैदेह्या सह सीतया । कृता मम महाप्रीतिः प्राप्तं धर्मफलं च ते ॥ २��� ॥,rāmaṃ śuśrūṣatā bhaktyā vaidehyā saha sītayā | kṛtā mama mahāprītiḥ prāptaṃ dharmaphalaṃ ca te || 27 ||
+107,28,धर्मं प्राप्स्यसि धर्मज्ञ यशश्च विपुलं भुवि । रामे प्रसन्ने स्वर्गं च महिमानं तथैव च ॥ २८ ॥,dharmaṃ prāpsyasi dharmajña yaśaśca vipulaṃ bhuvi | rāme prasanne svargaṃ ca mahimānaṃ tathaiva ca || 28 ||
+107,29,रामं शुश्रूष भद्रं ते सुमित्रानन्दवर्धन । रामः सर्वस्य लोकस्य शुभेष्वभिरतः सदा ॥ २९ ॥,rāmaṃ śuśrūṣa bhadraṃ te sumitrānandavardhana | rāmaḥ sarvasya lokasya śubheṣvabhirataḥ sadā || 29 ||
+107,30,एते सेन्द्रास्त्रयो लोकाः सिद्धाश्च परमर्षयः । अभिगम्य महात्मानमर्चन्ति पुरुषोत्तमम् ॥ ३० ॥,ete sendrāstrayo lokāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ | abhigamya mahātmānamarcanti puruṣottamam || 30 ||
+107,31,एतत्तदुक्तमव्यक्तमक्षरं ब्रह्मनिर्मितम् । देवानां हृदयं सौम्य गुह्यं रामः परंतपः ॥ ३१ ॥,etattaduktamavyaktamakṣaraṃ brahmanirmitam | devānāṃ hṛdayaṃ saumya guhyaṃ rāmaḥ paraṃtapaḥ || 31 ||
+107,32,अवाप्तं धर्मचरणं यशश्च विपुलं त्वया । रामं शुश्रूषता भक्त्या वैदेह्या सह सीतया ॥ ३२ ॥,avāptaṃ dharmacaraṇaṃ yaśaśca vipulaṃ tvayā | rāmaṃ śuśrūṣatā bhaktyā vaidehyā saha sītayā || 32 ||
+107,33,स तथोक्त्वा महाबाहुर्लक्ष्मणं प्राञ्जलिं स्थितम् । उवाच राजा धर्मात्मा वैदेहीं वचनं शुभम् ॥ ३३ ॥,sa tathoktvā mahābāhurlakṣmaṇaṃ prāñjaliṃ sthitam | uvāca rājā dharmātmā vaidehīṃ vacanaṃ śubham || 33 ||
+107,34,कर्तव्यो न तु वैदेहि मन्युस्त्यागमिमं प्रति । रामेण त्वद्विशुद्ध्यर्थं कृतमेतद्धितैषिणा ॥ ३४ ॥,kartavyo na tu vaidehi manyustyāgamimaṃ prati | rāmeṇa tvadviśuddhyarthaṃ kṛtametaddhitaiṣiṇā || 34 ||
+107,35,न त्वं सुभ्रु समाधेया पतिशुश्रूवणं प्रति । अवश्यं तु मया वाच्यमेष ते दैवतं परम् ॥ ३५ ॥,na tvaṃ subhru samādheyā patiśuśrūvaṇaṃ prati | avaśyaṃ tu mayā vācyameṣa te daivataṃ param || 35 ||
+107,36,इति प्रतिसमादिश्य पुत्रौ सीतां तथा स्नुषाम् । इन्द्रलोकं विमानेन ययौ दशरथो ज्वलन् ॥ ३६ ॥,iti pratisamādiśya putrau sītāṃ tathā snuṣām | indralokaṃ vimānena yayau daśaratho jvalan || 36 ||
+108,1,प्रतिप्रयाते काकुत्स्थे महेन्द्रः पाकशासनः । अब्रवीत् परमप्रीतो राघवं प्राञ्जलिं स्थितम् ॥ १ ॥,pratiprayāte kākutsthe mahendraḥ pākaśāsanaḥ | abravīt paramaprīto rāghavaṃ prāñjaliṃ sthitam || 1 ||
+108,2,अमोघं दर्शनं राम तवास्माकं परंतप । प्रीतियुक्तो ऽस्मि तेन त्वं ब्रूहि यन्मनसेच्छसि ॥ २ ॥,amoghaṃ darśanaṃ rāma tavāsmākaṃ paraṃtapa | prītiyukto'smi tena tvaṃ brūhi yanmanasecchasi || 2 ||
+108,3,एवमुक्तस्तु काकुत्स्थः प्रत्युवाच कृताञ्जलिः । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया चापि भार्यया ॥ ३ ॥,evamuktastu kākutsthaḥ pratyuvāca kṛtāñjaliḥ | lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā cāpi bhāryayā || 3 ||
+108,4,यदि प्रीतिः समुत्पन्ना मयि सर्वसुरेश्वर । वक्ष्यामि कुरु मे सत्यं वचनं वदतां वर ॥ ४ ॥,yadi prītiḥ samutpannā mayi sarvasureśvara | vakṣyāmi kuru me satyaṃ vacanaṃ vadatāṃ vara || 4 ||
+108,5,मम हेतोः पराक्रान्ता ये गता यमसादनम् । ते सर्वे जीवितं प्र���प्य समुत्तिष्ठन्तु वानराः ॥ ५ ॥,mama hetoḥ parākrāntā ye gatā yamasādanam | te sarve jīvitaṃ prāpya samuttiṣṭhantu vānarāḥ || 5 ||
+108,6,मत्प्रियेष्वभिरक्ताश्च न मृत्युं गणयन्ति च । त्वत्प्रसादात् समेयुस्ते वरमेतदहं वृणे ॥ ६ ॥,matpriyeṣvabhiraktāśca na mṛtyuṃ gaṇayanti ca | tvatprasādāt sameyuste varametadahaṃ vṛṇe || 6 ||
+108,7,नीरुजान्निर्व्रणांश्चैव संपन्नबलपौरुषान् । गोलाङ्गूलांस्तथैवर्क्षान्द्रष्टुमिच्छामि मानद ॥ ७ ॥,nīrujānnirvraṇāṃścaiva saṃpannabalapauruṣān | golāṅgūlāṃstathaivarkṣāndraṣṭumicchāmi mānada || 7 ||
+108,8,अकाले चापि मुख्यानि मूलानि च फलानि च । नद्यश्च विमलास्तत्र तिष्ठेयुर्यत्र वानराः ॥ ८ ॥,akāle cāpi mukhyāni mūlāni ca phalāni ca | nadyaśca vimalāstatra tiṣṭheyuryatra vānarāḥ || 8 ||
+108,9,श्रुत्वा तु वचनं तस्य राघवस्य महात्मनः । महेन्द्रः प्रत्युवाचेदं वचनं प्रीतिलक्षणम् ॥ ९ ॥,śrutvā tu vacanaṃ tasya rāghavasya mahātmanaḥ | mahendraḥ pratyuvācedaṃ vacanaṃ prītilakṣaṇam || 9 ||
+108,10,महानयं वरस्तात त्वयोक्तो रघुनन्दन । समुत्थास्यन्ति हरयः सुप्ता निद्राक्षये यथा ॥ १० ॥,mahānayaṃ varastāta tvayokto raghunandana | samutthāsyanti harayaḥ suptā nidrākṣaye yathā || 10 ||
+108,11,सुहृद्भिर्बान्धवैश्चैव ज्ञातिभिः स्वजनेन च । सर्व एव समेष्यन्ति संयुक्ताः परया मुदा ॥ ११ ॥,suhṛdbhirbāndhavaiścaiva jñātibhiḥ svajanena ca | sarva eva sameṣyanti saṃyuktāḥ parayā mudā || 11 ||
+108,12,अकाले पुष्पशबलाः फलवन्तश्च पादपाः । भविष्यन्ति महेष्वास नद्यश्च सलिलायुताः ॥ १२ ॥,akāle puṣpaśabalāḥ phalavantaśca pādapāḥ | bhaviṣyanti maheṣvāsa nadyaśca salilāyutāḥ || 12 ||
+108,13,सव्रणैः प्रथमं गात्रैः संवृतैर्निव्रणैः पुनः । बभूवुर्वानराः सर्वे किमेतदिति विस्मितः ॥ १३ ॥,savraṇaiḥ prathamaṃ gātraiḥ saṃvṛtairnivraṇaiḥ punaḥ | babhūvurvānarāḥ sarve kimetaditi vismitaḥ || 13 ||
+108,14,काकुत्स्थं परिपूर्णार्थं दृष्ट्वा सर्वे सुरोत्तमाः । ऊचुस्ते प्रथमं स्तुत्वा स्तवार्हं सहलक्ष्मणम् ॥ १४ ॥,kākutsthaṃ paripūrṇārthaṃ dṛṣṭvā sarve surottamāḥ | ūcuste prathamaṃ stutvā stavārhaṃ sahalakṣmaṇam || 14 ||
+108,15,गच्छायोध्यामितो वीर विसर्जय च वानरान् । मैथिलीं सान्त्वयस्वैनामनुरक्तां तपस्विनीम् ॥ १५ ॥,gacchāyodhyāmito vīra visarjaya ca vānarān | maithilīṃ sāntvayasvaināmanuraktāṃ tapasvinīm || 15 ||
+108,16,भ्रातरं पश्य भरतं त्वच्छोकाद्व्रतचारिणम् । अभिषेचय चात्मानं पौरान् गत्वा प्रहर्षय ॥ १६ ॥,bhrātaraṃ paśya bharataṃ tvacchokādvratacāriṇam | abhiṣecaya cātmānaṃ paurān gatvā praharṣaya || 16 ||
+108,17,एवमुक्त्वा तमामन्त्र्य रामं सौमित्रिणा सह । विमानैः सूर्यसंकाशैर्हृष्टा जग्मुः सुरा दिवम् ॥ १७ ॥,evamuktvā tamāmantrya rāmaṃ saumitriṇā saha | vimānaiḥ sūryasaṃkāśairhṛṣṭā jagmuḥ surā divam || 17 ||
+108,18,अभिवाद्य च काकुत्स्थः सर्वांस्तांस्त्रिदशोत्तमान् । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वासमाज्ञापयत्तदा ॥ १८ ॥,abhivādya ca kākutsthaḥ sarvāṃstāṃstridaśottamān | lakṣmaṇena saha bhrātrā vāsamājñāpayattadā || 18 ||
+108,19,ततस्तु सा लक्ष्मणरामपालिता महाचमूर्हृष्टजना यशस्विनी । श्रिया ज्वलन्ती विरराज सर्वतो निशाप्रणीतेव हि शीतरश्मिना ॥ १९ ॥,tatastu sā lakṣmaṇarāmapālitā mahācamūrhṛṣṭajanā yaśasvinī | śriyā jvalantī virarāja sarvato niśāpraṇīteva hi śītaraśminā || 19 ||
+109,1,तां रात्रिमुषितं रामं सुखोत्थितमरिंदमम् । अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं जयं पृष्ट्वा विभीषणः ॥ १ ॥,tāṃ rātrimuṣitaṃ rāmaṃ sukhotthitamariṃdamam | abravīt prāñjalirvākyaṃ jayaṃ pṛṣṭvā vibhīṣaṇaḥ || 1 ||
+109,2,स्नानानि चाङ्गरागाणि वस्त्राण्याभरणानि च । चन्दनानि च दिव्यानि माल्यानि विविधानि च ॥ २ ॥,snānāni cāṅgarāgāṇi vastrāṇyābharaṇāni ca | candanāni ca divyāni mālyāni vividhāni ca || 2 ||
+109,3,अलंकारविदश्चेमा नार्यः पद्मनिभेक्षणाः । उपस्थितास्त्वां विधिवत् स्नापयिष्यन्ति राघव ॥ ३ ॥,alaṃkāravidaścemā nāryaḥ padmanibhekṣaṇāḥ | upasthitāstvāṃ vidhivat snāpayiṣyanti rāghava || 3 ||
+109,4,एवमुक्तस्तु काकुत्स्थः प्रत्युवाच विभीषणम् । हरीन् सुग्रीवमुख्यांस्त्वं स्नानेनोपनिमन्त्रय ॥ ४ ॥,evamuktastu kākutsthaḥ pratyuvāca vibhīṣaṇam | harīn sugrīvamukhyāṃstvaṃ snānenopanimantraya || 4 ||
+109,5,स तु ताम्यति धर्मात्मा ममहेतोः सुखोचितः । सुकुमारो महाबाहुः कुमारः सत्यसंश्रवः ॥ ५ ॥,sa tu tāmyati dharmātmā mamahetoḥ sukhocitaḥ | sukumāro mahābāhuḥ kumāraḥ satyasaṃśravaḥ || 5 ||
+109,6,तं विना कैकेयीपुत्रं भरतं धर्मचारिणम् । न मे स्नानं बहुमतं वस्त्राण्याभरणानि च ॥ ६ ॥,taṃ vinā kaikeyīputraṃ bharataṃ dharmacāriṇam | na me snānaṃ bahumataṃ vastrāṇyābharaṇāni ca || 6 ||
+109,7,इत एव पथा क्षिप्रं प्रतिगच्छाम तां पुरीम् । अयोध्यामायतो ह्येष पन्थाः परमदुर्गमः ॥ ७ ॥,ita eva pathā kṣipraṃ pratigacchāma tāṃ purīm | ayodhyāmāyato hyeṣa panthāḥ paramadurgamaḥ || 7 ||
+109,8,एवमुक्तस्तु काकुत्स्थं प्रत्युवाच विभीषणः । अह्ना त्वां प्रापयिष्यामि तां पुरीं पार्थिवात्मज ॥ ८ ॥,evamuktastu kākutsthaṃ pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ | ahnā tvāṃ prāpayiṣyāmi tāṃ purīṃ pārthivātmaja || 8 ||
+109,9,पुष्पकं नाम भद्रं ते विमानं सूर्यसंनिभम् । मम भ्रातुः कुबेरस्य रावणेनाहृतं बलात् ॥ ९ ॥,puṣpakaṃ nāma bhadraṃ te vimānaṃ sūryasaṃnibham | mama bhrātuḥ kuberasya rāvaṇenāhṛtaṃ balāt || 9 ||
+109,10,तदिदं मेघसंकाशं विमानमिह तिष्ठति । तेन यास्यसि यानेन त्वमयोध्यां गजज्वरः ॥ १० ॥,tadidaṃ meghasaṃkāśaṃ vimānamiha tiṣṭhati | tena yāsyasi yānena tvamayodhyāṃ gajajvaraḥ || 10 ||
+109,11,अहं ते यद्यनुग्राह्यो यदि स्मरसि मे गुणान् । वस तावदिह प्राज्ञ यद्यस्ति मयि सौहृदम् ॥ ११ ॥,ahaṃ te yadyanugrāhyo yadi smarasi me guṇān | vasa tāvadiha prājña yadyasti mayi sauhṛdam || 11 ||
+109,12,लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया । अर्चितः सर्वकामैस्त्वं ततो राम गमिष्यसि ॥ १२ ॥,lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā | arcitaḥ sarvakāmaistvaṃ tato rāma gamiṣyasi || 12 ||
+109,13,प्रीतियुक्तस्तु मे राम ससैन्यः ससुहृद्गणः । सत्क्रियां विहितां तावद्गृहाण त्वं मयोद्यताम् ॥ १३ ॥,prītiyuktastu me rāma sasainyaḥ sasuhṛdgaṇaḥ | satkriyāṃ vihitāṃ tāvadgṛhāṇa tvaṃ mayodyatām || 13 ||
+109,14,प्रणयाद्बहुमानाच्च सौहृदेन च राघव । प्रसादयामि प्रेष्यो ऽहं न खल्वाज्ञापयामि ते ॥ १४ ॥,praṇayādbahumānācca sauhṛdena ca rāghava | prasādayāmi preṣyo'haṃ na khalvājñāpayāmi te || 14 ||
+109,15,एवमुक्तस्ततो रामः प्रत्युवाच विभीषणम् । रक्षसां वानराणां च सर्वेषां चोपशृण्वताम् ॥ १५ ॥,evamuktastato rāmaḥ pratyuvāca vibhīṣaṇam | rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca sarveṣāṃ copaśṛṇvatām || 15 ||
+109,16,पूजितो ऽहं त्वया वीर साचिव्येन परंतप । सर्वात्मना च चेष्टिभिः सौहृदेनोत्तमेन च ॥ १६ ॥,pūjito'haṃ tvayā vīra sācivyena paraṃtapa | sarvātmanā ca ceṣṭibhiḥ sauhṛdenottamena ca || 16 ||
+109,17,न खल्वेतन्न कुर्यां ते वचनं राक्षसेश्वर । तं तु मे भ्रातरं द्रष्टुं भरतं त्वरते मनः ॥ १७ ॥,na khalvetanna kuryāṃ te vacanaṃ rākṣaseśvara | taṃ tu me bhrātaraṃ draṣṭuṃ bharataṃ tvarate manaḥ || 17 ||
+109,18,मां निवर्तयितुं यो ऽसौ चित्रकूटमुपागतः । शिरसा याचतो यस्य वचनं न कृतं मया ॥ १८ ॥,māṃ nivartayituṃ yo'sau citrakūṭamupāgataḥ | śirasā yācato yasya vacanaṃ na kṛtaṃ mayā || 18 ||
+109,19,कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् । गुरूंश्च सुहृदश्चैव पौरांश्च तनयैः सह ॥ १९ ॥,kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca yaśasvinīm | gurūṃśca suhṛdaścaiva paurāṃśca tanayaiḥ saha || 19 ||
+109,20,उपस्थापय मे क्षिप्रं विमानं राक्षसेश्वर । कृतकार्यस्य मे वासः कथं चिदिह संमतः ॥ २० ॥,upasthāpaya me kṣipraṃ vimānaṃ rākṣaseśvara | kṛtakāryasya me vāsaḥ kathaṃ cidiha saṃmataḥ || 20 ||
+109,21,अनुजानीहि मां सौम्य पूजितो ऽस्मि विभीषण । मन्युर्न खलु कर्तव्यस्त्वरितस्त्वानुमानये ॥ २१ ॥,anujānīhi māṃ saumya pūjito'smi vibhīṣaṇa | manyurna khalu kartavyastvaritastvānumānaye || 21 ||
+109,22,ततः काञ्चनचित्राङ्गं वैदूर्यमणिवेदिकम् । कूटागारैः परिक्षिप्तं सर्वतो रजतप्रभम् ॥ २२ ॥,tataḥ kāñcanacitrāṅgaṃ vaidūryamaṇivedikam | kūṭāgāraiḥ parikṣiptaṃ sarvato rajataprabham || 22 ||
+109,23,पाण्डुराभिः पताकाभिर्ध्वजैश्च समलंकृतम् । शोभितं काञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितम् ॥ २३ ॥,pāṇḍurābhiḥ patākābhirdhvajaiśca samalaṃkṛtam | śobhitaṃ kāñcanairharmyairhemapadmavibhūṣitam || 23 ||
+109,24,प्रकीर्णं किङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षितम् । घण्टाजालैः परिक्षिप्तं सर्वतो मधुरस्वनम् ॥ २४ ॥,prakīrṇaṃ kiṅkiṇījālairmuktāmaṇigavākṣitam | ghaṇṭājālaiḥ parikṣiptaṃ sarvato madhurasvanam || 24 ||
+109,25,तन्मेरुशिखराकारं निर्मितं विश्वकर्मणा । बहुभिर्भूषितं हर्म्यैर्मुक्तारजतसंनिभौ ॥ २५ ॥,tanmeruśikharākāraṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā | bahubhirbhūṣitaṃ harmyairmuktārajatasaṃnibhau || 25 ||
+109,26,तलैः स्फटिकचित्राङ्गैर्वैदूर्यैश्च वरासनैः । महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नं महाधनैः ॥ २६ ॥,talaiḥ sphaṭikacitrāṅgairvaidūryaiśca varāsanaiḥ | mahārhāstaraṇopetairupapannaṃ mahādhanaiḥ || 26 ||
+109,27,उपस्थितमनाधृष्��ं तद्विमानं मनोजवम् । निवेदयित्वा रामाय तस्थौ तत्र विभीषणः ॥ २७ ॥,upasthitamanādhṛṣyaṃ tadvimānaṃ manojavam | nivedayitvā rāmāya tasthau tatra vibhīṣaṇaḥ || 27 ||
+110,1,उपस्थितं तु तं दृष्ट्वा पुष्पकं पुष्पभूषितम् । अविदूरे स्थितं रामं प्रत्युवाच विभीषणः ॥ १ ॥,upasthitaṃ tu taṃ dṛṣṭvā puṣpakaṃ puṣpabhūṣitam | avidūre sthitaṃ rāmaṃ pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ || 1 ||
+110,2,स तु बद्धाञ्जलिः प्रह्वो विनीतो राक्षसेश्वरः । अब्रवीत्त्वरयोपेतः किं करोमीति राघवम् ॥ २ ॥,sa tu baddhāñjaliḥ prahvo vinīto rākṣaseśvaraḥ | abravīttvarayopetaḥ kiṃ karomīti rāghavam || 2 ||
+110,3,तमब्रवीन्महातेजा लक्ष्मणस्योपशृण्वतः । विमृश्य राघवो वाक्यमिदं स्नेहपुरस्कृतम् ॥ ३ ॥,tamabravīnmahātejā lakṣmaṇasyopaśṛṇvataḥ | vimṛśya rāghavo vākyamidaṃ snehapuraskṛtam || 3 ||
+110,4,कृतप्रयत्नकर्माणो विभीषण वनौकसः । रत्नैरर्थैश्च विविभैर्भूषणैश्चाभिपूजय ॥ ४ ॥,kṛtaprayatnakarmāṇo vibhīṣaṇa vanaukasaḥ | ratnairarthaiśca vivibhairbhūṣaṇaiścābhipūjaya || 4 ||
+110,5,सहैभिरर्दिता लङ्का निर्जिता राक्षसेश्वर । हृष्टैः प्राणभयं त्यक्त्वा संग्रामेष्वनिवर्तिभिः ॥ ५ ॥,sahaibhirarditā laṅkā nirjitā rākṣaseśvara | hṛṣṭaiḥ prāṇabhayaṃ tyaktvā saṃgrāmeṣvanivartibhiḥ || 5 ||
+110,6,एवं संमानिताश्चेमे मानार्हा मानद त्वया । भविष्यन्ति कृतज्ञेन निर्वृता हरियूथपाः ॥ ६ ॥,evaṃ saṃmānitāśceme mānārhā mānada tvayā | bhaviṣyanti kṛtajñena nirvṛtā hariyūthapāḥ || 6 ||
+110,7,त्यागिनं संग्रहीतारं सानुक्रोशं यशस्विनम् । यतस्त्वामवगच्छन्ति ततः संबोधयामि ते ॥ ७ ॥,tyāginaṃ saṃgrahītāraṃ sānukrośaṃ yaśasvinam | yatastvāmavagacchanti tataḥ saṃbodhayāmi te || 7 ||
+110,8,एवमुक्तस्तु रामेण वानरांस्तान् विभीषणः । रत्नार्थैः संविभागेन सर्वानेवान्वपूजयत् ॥ ८ ॥,evamuktastu rāmeṇa vānarāṃstān vibhīṣaṇaḥ | ratnārthaiḥ saṃvibhāgena sarvānevānvapūjayat || 8 ||
+110,9,ततस्तान्पूजितान्दृष्ट्वा रत्नैरर्थैश्च यूथपान् । आरुरोह ततो रामस्तद्विमानमनुत्तमम् ॥ ९ ॥,tatastānpūjitāndṛṣṭvā ratnairarthaiśca yūthapān | āruroha tato rāmastadvimānamanuttamam || 9 ||
+110,10,अङ्केनादाय वैदेहीं लज्जमानां यशस्विनीम् । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विक्रान्तेन धनुष्मता ॥ १० ॥,aṅkenādāya vaidehīṃ lajjamānāṃ yaśasvinīm | lakṣmaṇena saha bhrātrā vikrāntena dhanuṣmatā || 10 ||
+110,11,अब्रवीच्च विमानस्थः काकुत्स्थः सर्ववानरान् । सुग्रीवं च महावीर्यं राक्षसं च विभीषणम् ॥ ११ ॥,abravīcca vimānasthaḥ kākutsthaḥ sarvavānarān | sugrīvaṃ ca mahāvīryaṃ rākṣasaṃ ca vibhīṣaṇam || 11 ||
+110,12,मित्रकार्यं कृतमिदं भवद्भिर्वानरोत्तमाः । अनुज्ञाता मया सर्वे यथेष्टं प्रतिगच्छत ॥ १२ ॥,mitrakāryaṃ kṛtamidaṃ bhavadbhirvānarottamāḥ | anujñātā mayā sarve yatheṣṭaṃ pratigacchata || 12 ||
+110,13,यत्तु कार्यं वयस्येन सुहृदा वा परंतप । कृतं सुग्रीव तत् सर्वं भवता धर्मभीरुणा । किष्किन्धां प्रतियाह्याशु स्वसैन्येनाभिसंवृतः ॥ १३ ���,yattu kāryaṃ vayasyena suhṛdā vā paraṃtapa | kṛtaṃ sugrīva tat sarvaṃ bhavatā dharmabhīruṇā | kiṣkindhāṃ pratiyāhyāśu svasainyenābhisaṃvṛtaḥ || 13 ||
+110,14,स्वराज्ये वस लङ्कायां मया दत्ते विभीषण । न त्वां धर्षयितुं शक्ताः सेन्द्रा अपि दिवौकसः ॥ १४ ॥,svarājye vasa laṅkāyāṃ mayā datte vibhīṣaṇa | na tvāṃ dharṣayituṃ śaktāḥ sendrā api divaukasaḥ || 14 ||
+110,15,अयोध्यां प्रतियास्यामि राजधानीं पितुर्मम । अभ्यनुज्ञातुमिच्छामि सर्वानामन्त्रयामि वः ॥ १५ ॥,ayodhyāṃ pratiyāsyāmi rājadhānīṃ piturmama | abhyanujñātumicchāmi sarvānāmantrayāmi vaḥ || 15 ||
+110,16,एवमुक्तास्तु रामेण वानरास्ते महाबलाः । ऊचुः प्राञ्जलयो रामं राक्षसश्च विभीषणः । अयोध्यां गन्तुमिच्छामः सर्वान्नयतु नो भवान् ॥ १६ ॥,evamuktāstu rāmeṇa vānarāste mahābalāḥ | ūcuḥ prāñjalayo rāmaṃ rākṣasaśca vibhīṣaṇaḥ | ayodhyāṃ gantumicchāmaḥ sarvānnayatu no bhavān || 16 ||
+110,17,दृष्ट्वा त्वामभिषेकार्द्रं कौसल्यामभिवाद्य च । अचिरेणागमिष्यामः स्वान् गृहान्नृपतेः सुत ॥ १७ ॥,dṛṣṭvā tvāmabhiṣekārdraṃ kausalyāmabhivādya ca | acireṇāgamiṣyāmaḥ svān gṛhānnṛpateḥ suta || 17 ||
+110,18,एवमुक्तस्तु धर्मात्मा वानरैः सविभीषणैः । अब्रवीद् राघवः श्रीमान् ससुग्रीवविभीषणान् ॥ १८ ॥,evamuktastu dharmātmā vānaraiḥ savibhīṣaṇaiḥ | abravīd rāghavaḥ śrīmān sasugrīvavibhīṣaṇān || 18 ||
+110,19,प्रियात् प्रियतरं लब्धं यदहं ससुहृज्जनः । सर्वैर्भवद्भिः सहितः प्रीतिं लप्स्ये पुरीं गतः ॥ १९ ॥,priyāt priyataraṃ labdhaṃ yadahaṃ sasuhṛjjanaḥ | sarvairbhavadbhiḥ sahitaḥ prītiṃ lapsye purīṃ gataḥ || 19 ||
+110,20,क्षिप्रमारोह सुग्रीव विमानं वानरैः सह । त्वमध्यारोह सामात्यो राक्षसेन्द्रविभीषण ॥ २० ॥,kṣipramāroha sugrīva vimānaṃ vānaraiḥ saha | tvamadhyāroha sāmātyo rākṣasendravibhīṣaṇa || 20 ||
+110,21,ततस्तत् पुष्पकं दिव्यं सुग्रीवः सह सेनया । अध्यारोहत्त्वरञ् शीघ्रं सामात्यश्च विभीषणः ॥ २१ ॥,tatastat puṣpakaṃ divyaṃ sugrīvaḥ saha senayā | adhyārohattvarañ śīghraṃ sāmātyaśca vibhīṣaṇaḥ || 21 ||
+110,22,तेष्वारूढेषु सर्वेषु कौबेरं परमासनम् । राघवेणाभ्यनुज्ञातमुत्पपात विहायसं ॥ २२ ॥,teṣvārūḍheṣu sarveṣu kauberaṃ paramāsanam | rāghaveṇābhyanujñātamutpapāta vihāyasaṃ || 22 ||
+110,23,ययौ तेन विमानेन हंसयुक्तेन भास्वता । प्रहृष्टश्च प्रतीतश्च बभौ रामः कुबेरवत् ॥ २३ ॥,yayau tena vimānena haṃsayuktena bhāsvatā | prahṛṣṭaśca pratītaśca babhau rāmaḥ kuberavat || 23 ||
+111,1,अनुज्ञातं तु रामेण तद्विमानमनुत्तमम् । उत्पपात महामेघः श्वसनेनोद्धतो यथा ॥ १ ॥,anujñātaṃ tu rāmeṇa tadvimānamanuttamam | utpapāta mahāmeghaḥ śvasanenoddhato yathā || 1 ||
+111,2,पातयित्वा ततश्चक्षुः सर्वतो रघुनन्दनः । अब्रवीन्मैथिलीं सीतां रामः शशिनिभाननाम् ॥ २ ॥,pātayitvā tataścakṣuḥ sarvato raghunandanaḥ | abravīnmaithilīṃ sītāṃ rāmaḥ śaśinibhānanām || 2 ||
+111,3,कैलासशिखराकारे त्रिकूटशिखरे स्थिताम् । लङ्कामीक्षस्व वैदेहि निर्मितां विश्वकर्मणा ॥ ३ ॥,kailāsaśikharākāre trikūṭaśikhare sthitām | laṅkāmīkṣasva vaidehi nirmitāṃ viśvakarmaṇā || 3 ||
+111,4,एतदायोधनं पश्य मांसशोणितकर्दमम् । हरीणां राक्षसानां च सीते विशसनं महत् ॥ ४ ॥,etadāyodhanaṃ paśya māṃsaśoṇitakardamam | harīṇāṃ rākṣasānāṃ ca sīte viśasanaṃ mahat || 4 ||
+111,5,तवहेतोर्विशालाक्षि रावणो निहतो मया । कुम्भकर्णो ऽत्र निहतः प्रहस्तश्च निशाचरः ॥ ५ ॥,tavahetorviśālākṣi rāvaṇo nihato mayā | kumbhakarṇo'tra nihataḥ prahastaśca niśācaraḥ || 5 ||
+111,6,लक्ष्मणेनेन्द्रजिच्चात्र रावणिर्निहतो रणे । विरूपाक्षश्च दुष्प्रेक्ष्यो महापार्श्वमहोदरौ ॥ ६ ॥,lakṣmaṇenendrajiccātra rāvaṇirnihato raṇe | virūpākṣaśca duṣprekṣyo mahāpārśvamahodarau || 6 ||
+111,7,अकम्पनश्च निहतो बलिनो ऽन्ये च राक्षसाः । त्रिशिराश्चातिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ ॥ ७ ॥,akampanaśca nihato balino'nye ca rākṣasāḥ | triśirāścātikāyaśca devāntakanarāntakau || 7 ||
+111,8,अत्र मन्दोदरी नाम भार्या तं पर्यदेवयत् । सपत्नीनां सहस्रेण सास्रेण परिवारिता ॥ ८ ॥,atra mandodarī nāma bhāryā taṃ paryadevayat | sapatnīnāṃ sahasreṇa sāsreṇa parivāritā || 8 ||
+111,9,एतत्तु दृश्यते तीर्थं समुद्रस्य वरानने । यत्र सागरमुत्तीर्य तां रात्रिमुषिता वयम् ॥ ९ ॥,etattu dṛśyate tīrthaṃ samudrasya varānane | yatra sāgaramuttīrya tāṃ rātrimuṣitā vayam || 9 ||
+111,10,एष सेतुर्मया बद्धः सागरे सलिलार्णवे । तवहेतोर्विशालाक्षि नलसेतुः सुदुष्करः ॥ १० ॥,eṣa seturmayā baddhaḥ sāgare salilārṇave | tavahetorviśālākṣi nalasetuḥ suduṣkaraḥ || 10 ||
+111,11,पश्य सागरमक्षोभ्यं वैदेहि वरुणालयम् । अपारमभिगर्जन्तं शङ्खशुक्तिनिषेवितम् ॥ ११ ॥,paśya sāgaramakṣobhyaṃ vaidehi varuṇālayam | apāramabhigarjantaṃ śaṅkhaśuktiniṣevitam || 11 ||
+111,12,हिरण्यनाभं शैलेन्द्रं काञ्चनं पश्य मैथिलि । विश्रमार्थं हनुमतो भित्त्वा सागरमुत्थितम् ॥ १२ ॥,hiraṇyanābhaṃ śailendraṃ kāñcanaṃ paśya maithili | viśramārthaṃ hanumato bhittvā sāgaramutthitam || 12 ||
+111,13,अत्र राक्षसराजो ऽयमाजगाम विभीषणः ॥ १३ ॥,atra rākṣasarājo'yamājagāma vibhīṣaṇaḥ || 13 ||
+111,14,एषा सा दृश्यते सीते किष्किन्धा चित्रकानना । सुग्रीवस्य पुरी रम्या यत्र वाली मया हतः ॥ १४ ॥,eṣā sā dṛśyate sīte kiṣkindhā citrakānanā | sugrīvasya purī ramyā yatra vālī mayā hataḥ || 14 ||
+111,15,दृश्यते ऽसौ महान् सीते सविद्युदिव तोयदः । ऋश्यमूको गिरिश्रेष्ठः काञ्चनैर्धातुभिर्वृतः ॥ १५ ॥,dṛśyate'sau mahān sīte savidyudiva toyadaḥ | ṛśyamūko giriśreṣṭhaḥ kāñcanairdhātubhirvṛtaḥ || 15 ||
+111,16,अत्राहं वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण समागतः । समयश्च कृतः सीते वधार्थं वालिनो मया ॥ १६ ॥,atrāhaṃ vānarendreṇa sugrīveṇa samāgataḥ | samayaśca kṛtaḥ sīte vadhārthaṃ vālino mayā || 16 ||
+111,17,एषा सा दृश्यते पम्पा नलिनी चित्रकानना । त्वया विहीनो यत्राहं विललाप सुदुःखितः ॥ १७ ॥,eṣā sā dṛśyate pampā nalinī citrakānanā | tvayā vihīno yatrāhaṃ vilalāpa suduḥkhitaḥ || 17 ||
+111,18,अस्यास्तीरे मया दृष्टा शबरी धर्मचारिणी । अत्र योजनबाहुश्च कबन्धो निहतो मया ॥ १८ ॥,asyāstīre mayā dṛṣṭā śabarī dharmacāriṇī | atra yojanabāhuśca kabandho nihato mayā || 18 ||
+111,19,दृश्यते ऽसौ जनस्थाने सीते श्रीमान् वनस्पतिः । यत्र युद्धं महद्वृत्तं तवहेतोर्विलासिनि । रावणस्य नृशंसस्य जटायोश्च महात्मनः ॥ १९ ॥,dṛśyate'sau janasthāne sīte śrīmān vanaspatiḥ | yatra yuddhaṃ mahadvṛttaṃ tavahetorvilāsini | rāvaṇasya nṛśaṃsasya jaṭāyośca mahātmanaḥ || 19 ||
+111,20,खरश्च निहतश् संख्ये दूषणश्च निपातितः । त्रिशिराश्च महावीर्यो मया बाणैरजिह्मगैः ॥ २० ॥,kharaśca nihataś saṃkhye dūṣaṇaśca nipātitaḥ | triśirāśca mahāvīryo mayā bāṇairajihmagaiḥ || 20 ||
+111,21,पर्णशाला तथा चित्रा दृश्यते शुभदर्शना । यत्र त्वं राक्षसेन्द्रेण रावणेन हृता बलात् ॥ २१ ॥,parṇaśālā tathā citrā dṛśyate śubhadarśanā | yatra tvaṃ rākṣasendreṇa rāvaṇena hṛtā balāt || 21 ||
+111,22,एषा गोदावरी रम्या प्रसन्नसलिला शिवा । अगस्त्यस्याश्रमो ह्येष दृश्यते पश्य मैथिलि ॥ २२ ॥,eṣā godāvarī ramyā prasannasalilā śivā | agastyasyāśramo hyeṣa dṛśyate paśya maithili || 22 ||
+111,23,वैदेहि दृश्यते चात्र शरभङ्गाश्रमो महान् । उपयातः सहस्राक्षो यत्र शक्रः पुरंदरः ॥ २३ ॥,vaidehi dṛśyate cātra śarabhaṅgāśramo mahān | upayātaḥ sahasrākṣo yatra śakraḥ puraṃdaraḥ || 23 ||
+111,24,एते ते तापसावासा दृश्यन्ते तनुमध्यमे । अत्रिः कुलपतिर्यत्र सूर्यवैश्वानरप्रभः । अत्र सीते त्वया दृष्टा तापसी धर्मचारिणी ॥ २४ ॥,ete te tāpasāvāsā dṛśyante tanumadhyame | atriḥ kulapatiryatra sūryavaiśvānaraprabhaḥ | atra sīte tvayā dṛṣṭā tāpasī dharmacāriṇī || 24 ||
+111,25,अस्मिन्देशे महाकायो विराधो निहतो मया ॥ २५ ॥,asmindeśe mahākāyo virādho nihato mayā || 25 ||
+111,26,असौ सुतनुशैलेन्द्रश्चित्रकूटः प्रकाशते । यत्र मां कैकयीपुत्रः प्रसादयितुमागतः ॥ २६ ॥,asau sutanuśailendraścitrakūṭaḥ prakāśate | yatra māṃ kaikayīputraḥ prasādayitumāgataḥ || 26 ||
+111,27,एषा सा यमुना दूराद्दृश्यते चित्रकानना । भरद्वाजाश्रमो यत्र श्रीमानेष प्रकाशते ॥ २७ ॥,eṣā sā yamunā dūrāddṛśyate citrakānanā | bharadvājāśramo yatra śrīmāneṣa prakāśate || 27 ||
+111,28,एषा त्रिपथगा गङ्गा दृश्यते वरवर्णिनि । शृङ्गवेरपुरं चैतद्गुहो यत्र समागतः ॥ २८ ॥,eṣā tripathagā gaṅgā dṛśyate varavarṇini | śṛṅgaverapuraṃ caitadguho yatra samāgataḥ || 28 ||
+111,29,एषा सा दृश्यते ऽयोध्या राजधानी पितुर्मम । अयोध्यां कुरु वैदेहि प्रणामं पुनरागता ॥ २९ ॥,eṣā sā dṛśyate'yodhyā rājadhānī piturmama | ayodhyāṃ kuru vaidehi praṇāmaṃ punarāgatā || 29 ||
+111,30,ततस्ते वानराः सर्वे राक्षसश्च विभीषणः । उत्पत्योत्पत्य ददृशुस्तां पुरीं शुभदर्शनाम् ॥ ३० ॥,tataste vānarāḥ sarve rākṣasaśca vibhīṣaṇaḥ | utpatyotpatya dadṛśustāṃ purīṃ śubhadarśanām || 30 ||
+111,31,ततस्तु तां पाण्डुरहर्म्यमालिनीं विशालकक्ष्यां गजवाजिसंकुलाम् । पुरीमयोध्यां ददृशुः प्लवंगमाः पुरीं महेन्द्रस्य यथामरावतीम् ॥ ३१ ॥,tatastu tāṃ pāṇḍuraharmyamālinīṃ viśālakakṣyāṃ gajavājisaṃkulām | purīmayodhyāṃ dadṛśuḥ plavaṃgamāḥ purīṃ mahendrasya yathāmarāvatīm || 31 ||
+112,1,पूर्णे चतुर्दशे वर्षे पञ्चभ्यां लक्ष्मणाग्रजः । भरद्वाजाश्रमं प्राप्य ववन्दे नियतो मुनिम् ॥ १ ॥,pūrṇe caturdaśe varṣe pañcabhyāṃ lakṣmaṇāgrajaḥ | bharadvājāśramaṃ prāpya vavande niyato munim || 1 ||
+112,2,सो ऽपृच्छदभिवाद्यैनं भरद्वाजं तपोधनम् । शृणोषि क चिद्भगवन् सुभिक्षानामयं पुरे । कच्चिच्च युक्तो भरतो जीवन्त्यपि च मातरः ॥ २ ॥,so'pṛcchadabhivādyainaṃ bharadvājaṃ tapodhanam | śṛṇoṣi ka cidbhagavan subhikṣānāmayaṃ pure | kaccicca yukto bharato jīvantyapi ca mātaraḥ || 2 ||
+112,3,एवमुक्तस्तु रामेण भरद्वाजो महामुनिः । प्रत्युवाच रघुश्रेष्ठं स्मितपूर्वं प्रहृष्टवत् ॥ ३ ॥,evamuktastu rāmeṇa bharadvājo mahāmuniḥ | pratyuvāca raghuśreṣṭhaṃ smitapūrvaṃ prahṛṣṭavat || 3 ||
+112,4,पङ्कदिग्धस्तु भरतो जटिलस्त्वां प्रतीक्षते । पादुके ते पुरस्कृत्य सर्वं च कुशलं गृहे ॥ ४ ॥,paṅkadigdhastu bharato jaṭilastvāṃ pratīkṣate | pāduke te puraskṛtya sarvaṃ ca kuśalaṃ gṛhe || 4 ||
+112,5,त्वां पुरा चीरवसनं प्रविशन्तं महावनम् । स्त्रीतृतीयं च्युतं राज्याद्धर्मकामं च केवलम् ॥ ५ ॥,tvāṃ purā cīravasanaṃ praviśantaṃ mahāvanam | strītṛtīyaṃ cyutaṃ rājyāddharmakāmaṃ ca kevalam || 5 ||
+112,6,पदातिं त्यक्तसर्वस्वं पितुर्वचनकारिणम् । स्वर्गभोगैः परित्यक्तं स्वर्गच्युतमिवामरम् ॥ ६ ॥,padātiṃ tyaktasarvasvaṃ piturvacanakāriṇam | svargabhogaiḥ parityaktaṃ svargacyutamivāmaram || 6 ||
+112,7,दृष्ट्वा तु करुणा पूर्वं ममासीत् समितिंजय । कैकेयीवचने युक्तं वन्यमूलफलाशनम् ॥ ७ ॥,dṛṣṭvā tu karuṇā pūrvaṃ mamāsīt samitiṃjaya | kaikeyīvacane yuktaṃ vanyamūlaphalāśanam || 7 ||
+112,8,साम्प्रतं सुसमृद्धार्थं समित्रगणबान्धवम् । समीक्ष्य विजितारिं त्वां मम प्रीतिरनुत्तमा ॥ ८ ॥,sāmprataṃ susamṛddhārthaṃ samitragaṇabāndhavam | samīkṣya vijitāriṃ tvāṃ mama prītiranuttamā || 8 ||
+112,9,सर्वं च सुखदुःखं ते विदितं मम राघव । यत्त्वया विपुलं प्राप्तं जनस्थानवधादिकम् ॥ ९ ॥,sarvaṃ ca sukhaduḥkhaṃ te viditaṃ mama rāghava | yattvayā vipulaṃ prāptaṃ janasthānavadhādikam || 9 ||
+112,10,ब्राह्मणार्थे नियुक्तस्य रक्षतः सर्वतापसान् । मारीचदर्शनं चैव सीतोन्मथनमेव च ॥ १० ॥,brāhmaṇārthe niyuktasya rakṣataḥ sarvatāpasān | mārīcadarśanaṃ caiva sītonmathanameva ca || 10 ||
+112,11,कबन्धदर्शनं चैव पम्पाभिगमनं तथा । सुग्रीवेण च ते सख्यं यच्च वाली हतस्त्वया ॥ ११ ॥,kabandhadarśanaṃ caiva pampābhigamanaṃ tathā | sugrīveṇa ca te sakhyaṃ yacca vālī hatastvayā || 11 ||
+112,12,मार्गणं चैव वैदेह्याः कर्म वातात्मजस्य च । विदितायां च वैदेह्यां नलसेतुर्यथा कृतः । यथा च दीपिता लङ्का प्रहृष्टैर्हरियूथपैः ॥ १२ ॥,mārgaṇaṃ caiva vaidehyāḥ karma vātātmajasya ca | viditāyāṃ ca vaidehyāṃ nalaseturyathā kṛtaḥ | yathā ca dīpitā laṅkā prahṛṣṭairhariyūthapaiḥ || 12 ||
+112,13,सपुत्रबान्धवामात्यः सबलः सह वाहनः । यथा च निहतः संख्ये रावणो देवकण्टकः ॥ १३ ॥,saputrabāndhavāmātyaḥ sabalaḥ saha vāhanaḥ | yathā ca nihataḥ saṃkhye rāvaṇo devakaṇṭakaḥ || 13 ||
+112,14,समागमश्��� त्रिदशैर्यथादत्तश्च ते वरः । सर्वं ममैतद्विदितं तपसा धर्मवत्सल ॥ १४ ॥,samāgamaśca tridaśairyathādattaśca te varaḥ | sarvaṃ mamaitadviditaṃ tapasā dharmavatsala || 14 ||
+112,15,अहमप्यत्र ते दद्मि वरं शस्त्रभृतां वर । अर्घ्यं प्रतिगृहाणेदमयोध्यां श्वो गमिष्यसि ॥ १५ ॥,ahamapyatra te dadmi varaṃ śastrabhṛtāṃ vara | arghyaṃ pratigṛhāṇedamayodhyāṃ śvo gamiṣyasi || 15 ||
+112,16,तस्य तच्छिरसा वाक्यं प्रतिगृह्य नृपात्मजः । बाढमित्येव संहृष्टः श्रीमान् वरमयाचत ॥ १६ ॥,tasya tacchirasā vākyaṃ pratigṛhya nṛpātmajaḥ | bāḍhamityeva saṃhṛṣṭaḥ śrīmān varamayācata || 16 ||
+112,17,अकालफलिनो वृक्षाः सर्वे चापि मधुस्रवाः । भवन्तु मार्गे भगवन्नयोध्यां प्रति गच्छतः ॥ १७ ॥,akālaphalino vṛkṣāḥ sarve cāpi madhusravāḥ | bhavantu mārge bhagavannayodhyāṃ prati gacchataḥ || 17 ||
+112,18,निष्फलाः फलिनश्चासन् विपुष्पाः पुष्पशालिनः । शुष्काः समग्रपत्रास्ते नगाश्चैव मधुस्रवाः ॥ १८ ॥,niṣphalāḥ phalinaścāsan vipuṣpāḥ puṣpaśālinaḥ | śuṣkāḥ samagrapatrāste nagāścaiva madhusravāḥ || 18 ||
+113,1,अयोध्यां तु समालोक्य चिन्तयामास राघवः । चिन्तयित्वा ततो दृष्टिं वानरेषु न्यपातयत् ॥ १ ॥,ayodhyāṃ tu samālokya cintayāmāsa rāghavaḥ | cintayitvā tato dṛṣṭiṃ vānareṣu nyapātayat || 1 ||
+113,2,प्रियकामः प्रियं रामस्ततस्त्वरितविक्रमम् । उवाच धीमांस्तेजस्वी हनूमन्तं प्लवंगमम् ॥ २ ॥,priyakāmaḥ priyaṃ rāmastatastvaritavikramam | uvāca dhīmāṃstejasvī hanūmantaṃ plavaṃgamam || 2 ||
+113,3,अयोध्यां त्वरितो गच्छ क्षिप्रं त्वं प्लवगोत्तम । जानीहि कच्चित् कुशली जनो नृपतिमन्दिरे ॥ ३ ॥,ayodhyāṃ tvarito gaccha kṣipraṃ tvaṃ plavagottama | jānīhi kaccit kuśalī jano nṛpatimandire || 3 ||
+113,4,शृङ्गवेरपुरं प्राप्य गुहं गहनगोचरम् । निषादाधिपतिं ब्रूहि कुशलं वचनान्मम ॥ ४ ॥,śṛṅgaverapuraṃ prāpya guhaṃ gahanagocaram | niṣādādhipatiṃ brūhi kuśalaṃ vacanānmama || 4 ||
+113,5,श्रुत्वा तु मां कुशलिनमरोगं विगतज्वरम् । भविष्यति गुहः प्रीतः स ममात्मसमः सखा ॥ ५ ॥,śrutvā tu māṃ kuśalinamarogaṃ vigatajvaram | bhaviṣyati guhaḥ prītaḥ sa mamātmasamaḥ sakhā || 5 ||
+113,6,अयोध्यायाश्च ते मार्गं प्रवृत्तिं भरतस्य च । निवेदयिष्यति प्रीतो निषादाधिपतिर्गुहः ॥ ६ ॥,ayodhyāyāśca te mārgaṃ pravṛttiṃ bharatasya ca | nivedayiṣyati prīto niṣādādhipatirguhaḥ || 6 ||
+113,7,भरतस्तु त्वया वाच्यः कुशलं वचनान्मम । सिद्धार्थं शंस मां तस्मै सभार्यं सहलक्ष्मणम् ॥ ७ ॥,bharatastu tvayā vācyaḥ kuśalaṃ vacanānmama | siddhārthaṃ śaṃsa māṃ tasmai sabhāryaṃ sahalakṣmaṇam || 7 ||
+113,8,हरणं चापि वैदेह्या रावणेन बलीयसा । सुग्रीवेण च संवादं वालिनश्च वधं रणे ॥ ८ ॥,haraṇaṃ cāpi vaidehyā rāvaṇena balīyasā | sugrīveṇa ca saṃvādaṃ vālinaśca vadhaṃ raṇe || 8 ||
+113,9,मैथिल्यन्वेषणं चैव यथा चाधिगता त्वया । लङ्घयित्वा महातोयमापगापतिमव्ययम् ॥ ९ ॥,maithilyanveṣaṇaṃ caiva yathā cādhigatā tvayā | laṅghayitvā mahātoyamāpagāpatimavyayam || 9 ||
+113,10,उपयानं समुद्रस्य सागरस्य च दर्शनम् । यथा ��� कारितः सेतू रावणश्च यथा हतः ॥ १० ॥,upayānaṃ samudrasya sāgarasya ca darśanam | yathā ca kāritaḥ setū rāvaṇaśca yathā hataḥ || 10 ||
+113,11,वरदानं महेन्द्रेण ब्रह्मणा वरुणेन च । महादेवप्रसादाच्च पित्रा मम समागमम् ॥ ११ ॥,varadānaṃ mahendreṇa brahmaṇā varuṇena ca | mahādevaprasādācca pitrā mama samāgamam || 11 ||
+113,12,जित्वा शत्रुगणान् रामः प्राप्य चानुत्तमं यशः । उपयाति समृद्धार्थः सह मित्रैर्महाबलः ॥ १२ ॥,jitvā śatrugaṇān rāmaḥ prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ | upayāti samṛddhārthaḥ saha mitrairmahābalaḥ || 12 ||
+113,13,एतच्छ्रुत्वा यमाकारं भजते भरतस्ततः । स च ते वेदितव्यः स्यात् सर्वं यच्चापि मां प्रति ॥ १३ ॥,etacchrutvā yamākāraṃ bhajate bharatastataḥ | sa ca te veditavyaḥ syāt sarvaṃ yaccāpi māṃ prati || 13 ||
+113,14,ज्ञेयाः सर्वे च वृत्तान्ता भरतस्येङ्गितानि च । तत्त्वेन मुखवर्णेन दृष्ट्या व्याभाषणेन च ॥ १४ ॥,jñeyāḥ sarve ca vṛttāntā bharatasyeṅgitāni ca | tattvena mukhavarṇena dṛṣṭyā vyābhāṣaṇena ca || 14 ||
+113,15,सर्वकामसमृद्धं हि हस्त्यश्वरथसंकुलम् । पितृपैतामहं राज्यं कस्य नावर्तयेन्मनः ॥ १५ ॥,sarvakāmasamṛddhaṃ hi hastyaśvarathasaṃkulam | pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ kasya nāvartayenmanaḥ || 15 ||
+113,16,संगत्या भरतः श्रीमान् राज्येनार्थी स्वयं भवेत् । प्रशास्तु वसुधां सर्वामखिलां रघुनन्दनः ॥ १६ ॥,saṃgatyā bharataḥ śrīmān rājyenārthī svayaṃ bhavet | praśāstu vasudhāṃ sarvāmakhilāṃ raghunandanaḥ || 16 ||
+113,17,तस्य बुद्धिं च विज्ञाय व्यवसायं च वानर । यावन्न दूरं याताः स्मः क्षिप्रमागन्तुमर्हसि ॥ १७ ॥,tasya buddhiṃ ca vijñāya vyavasāyaṃ ca vānara | yāvanna dūraṃ yātāḥ smaḥ kṣipramāgantumarhasi || 17 ||
+113,18,इति प्रतिसमादिष्टो हनूमान्मारुतात्मजः । मानुषं धारयन् रूपमयोध्यां त्वरितो ययौ ॥ १८ ॥,iti pratisamādiṣṭo hanūmānmārutātmajaḥ | mānuṣaṃ dhārayan rūpamayodhyāṃ tvarito yayau || 18 ||
+113,19,लङ्घयित्वा पितृपथं भुजगेन्द्रालयं शुभम् । गङ्गायमुनयोर्भीमं संनिपातमतीत्य च ॥ १९ ॥,laṅghayitvā pitṛpathaṃ bhujagendrālayaṃ śubham | gaṅgāyamunayorbhīmaṃ saṃnipātamatītya ca || 19 ||
+113,20,शृङ्गवेरपुरं प्राप्य गुहमासाद्य वीर्यवान् । स वाचा शुभया हृष्टो हनूमानिदमब्रवीत् ॥ २० ॥,śṛṅgaverapuraṃ prāpya guhamāsādya vīryavān | sa vācā śubhayā hṛṣṭo hanūmānidamabravīt || 20 ||
+113,21,सखा तु तव काकुत्स्थो रामः सत्यपराक्रमः । ससीतः सह सौमित्रिः स त्वां कुशलमब्रवीत् ॥ २१ ॥,sakhā tu tava kākutstho rāmaḥ satyaparākramaḥ | sasītaḥ saha saumitriḥ sa tvāṃ kuśalamabravīt || 21 ||
+113,22,पञ्चमीमद्य रजनीमुषित्वा वचनान्मुनेः । भरद्वाजाभ्यनुज्ञातं द्रक्ष्यस्यद्यैव राघवम् ॥ २२ ॥,pañcamīmadya rajanīmuṣitvā vacanānmuneḥ | bharadvājābhyanujñātaṃ drakṣyasyadyaiva rāghavam || 22 ||
+113,23,एवमुक्त्वा महातेजाः संप्रहृष्टतनूरुहः । उत्पपात महावेगो वेगवानविचारयन् ॥ २३ ॥,evamuktvā mahātejāḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ | utpapāta mahāvego vegavānavicārayan || 23 ||
+113,24,सो ऽपश्यद् रामतीर्थं च नदीं वालुकिनीं तथा । गोमतीं तां च ��ो ऽपश्यद्भीमं सालवनं तथा ॥ २४ ॥,so'paśyad rāmatīrthaṃ ca nadīṃ vālukinīṃ tathā | gomatīṃ tāṃ ca so'paśyadbhīmaṃ sālavanaṃ tathā || 24 ||
+113,25,स गत्वा दूरमध्वानं त्वरितः कपिकुञ्जरः । आससाद द्रुमान्फुल्लान्नन्दिग्रामसमीपजान् ॥ २५ ॥,sa gatvā dūramadhvānaṃ tvaritaḥ kapikuñjaraḥ | āsasāda drumānphullānnandigrāmasamīpajān || 25 ||
+113,26,क्रोशमात्रे त्वयोध्यायाश्चीरकृष्णाजिनाम्बरम् । ददर्श भरतं दीनं कृशमाश्रमवासिनम् ॥ २६ ॥,krośamātre tvayodhyāyāścīrakṛṣṇājināmbaram | dadarśa bharataṃ dīnaṃ kṛśamāśramavāsinam || 26 ||
+113,27,जटिलं मलदिग्धाङ्गं भ्रातृव्यसनकर्शितम् । फलमूलाशिनं दान्तं तापसं धर्मचारिणम् ॥ २७ ॥,jaṭilaṃ maladigdhāṅgaṃ bhrātṛvyasanakarśitam | phalamūlāśinaṃ dāntaṃ tāpasaṃ dharmacāriṇam || 27 ||
+113,28,समुन्नतजटाभारं वल्कलाजिनवाससं । नियतं भावितात्मानं ब्रह्मर्षिसमतेजसं ॥ २८ ॥,samunnatajaṭābhāraṃ valkalājinavāsasaṃ | niyataṃ bhāvitātmānaṃ brahmarṣisamatejasaṃ || 28 ||
+113,29,पादुके ते पुरस्कृत्य शासन्तं वै वसुंधराम् । चतुर्वर्ण्यस्य लोकस्य त्रातारं सर्वतो भयात् ॥ २९ ॥,pāduke te puraskṛtya śāsantaṃ vai vasuṃdharām | caturvarṇyasya lokasya trātāraṃ sarvato bhayāt || 29 ||
+113,30,उपस्थितममात्यैश्च शुचिभिश्च पुरोहितैः । बलमुख्यैश्च युक्तैश्च काषायाम्बरधारिभिः ॥ ३० ॥,upasthitamamātyaiśca śucibhiśca purohitaiḥ | balamukhyaiśca yuktaiśca kāṣāyāmbaradhāribhiḥ || 30 ||
+113,31,न हि ते राजपुत्रं तं चीरकृष्णाजिनाम्बरम् । परिमोक्तुं व्यवस्यन्ति पौरा वै धर्मवत्सलाः ॥ ३१ ॥,na hi te rājaputraṃ taṃ cīrakṛṣṇājināmbaram | parimoktuṃ vyavasyanti paurā vai dharmavatsalāḥ || 31 ||
+113,32,तं धर्ममिव धर्मज्ञं देववन्तमिवापरम् । उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं हनूमान्मारुतात्मजः ॥ ३२ ॥,taṃ dharmamiva dharmajñaṃ devavantamivāparam | uvāca prāñjalirvākyaṃ hanūmānmārutātmajaḥ || 32 ||
+113,33,वसन्तं दण्डकारण्ये यं त्वं चीरजटाधरम् । अनुशोचसि काकुत्स्थं स त्वा कुशलमब्रवीत् ॥ ३३ ॥,vasantaṃ daṇḍakāraṇye yaṃ tvaṃ cīrajaṭādharam | anuśocasi kākutsthaṃ sa tvā kuśalamabravīt || 33 ||
+113,34,प्रियमाख्यामि ते देव शोकं त्यक्ष्यसि दारुणम् । अस्मिन्मुहूर्ते भ्रात्रा त्वं रामेण सह संगतः ॥ ३४ ॥,priyamākhyāmi te deva śokaṃ tyakṣyasi dāruṇam | asminmuhūrte bhrātrā tvaṃ rāmeṇa saha saṃgataḥ || 34 ||
+113,35,निहत्य रावणं रामः प्रतिलभ्य च मैथिलीम् । उपयाति समृद्धार्थः सह मित्रैर्महाबलैः ॥ ३५ ॥,nihatya rāvaṇaṃ rāmaḥ pratilabhya ca maithilīm | upayāti samṛddhārthaḥ saha mitrairmahābalaiḥ || 35 ||
+113,36,लक्ष्मणश्च महातेजा वैदेही च यशस्विनी । सीता समग्रा रामेण महेन्द्रेण शची यथा ॥ ३६ ॥,lakṣmaṇaśca mahātejā vaidehī ca yaśasvinī | sītā samagrā rāmeṇa mahendreṇa śacī yathā || 36 ||
+113,37,एवमुक्तो हनुमता भरतः कैकयीसुतः । पपात सहसा हृष्टो हर्षान्मोहं जगाम ह ॥ ३७ ॥,evamukto hanumatā bharataḥ kaikayīsutaḥ | papāta sahasā hṛṣṭo harṣānmohaṃ jagāma ha || 37 ||
+113,38,ततो मुहूर्तादुत्थाय प्रत्याश्वस्य च राघवः । हनूमन्तमुवाचेदं भरतः प्रियवादिनम् ॥ ३८ ॥,tato muhūrtādutthāya pratyāśvasya ca rāghavaḥ | hanūmantamuvācedaṃ bharataḥ priyavādinam || 38 ||
+113,39,अशोकजैः प्रीतिमयैः कपिमालिङ्ग्य संभ्रमात् । सिषेच भरतः श्रीमान् विपुलैरश्रुबिन्दुभिः ॥ ३९ ॥,aśokajaiḥ prītimayaiḥ kapimāliṅgya saṃbhramāt | siṣeca bharataḥ śrīmān vipulairaśrubindubhiḥ || 39 ||
+113,40,देवो वा मानुषो वा त्वमनुक्रोशादिहागतः । प्रियाख्यानस्य ते सौम्य ददामि ब्रुवतः प्रियम् ॥ ४० ॥,devo vā mānuṣo vā tvamanukrośādihāgataḥ | priyākhyānasya te saumya dadāmi bruvataḥ priyam || 40 ||
+113,41,गवां शतसहस्रं च ग्रामाणां च शतं परम् । सकुण्डलाः शुभाचारा भार्याः कन्याश्च षोडश ॥ ४१ ॥,gavāṃ śatasahasraṃ ca grāmāṇāṃ ca śataṃ param | sakuṇḍalāḥ śubhācārā bhāryāḥ kanyāśca ṣoḍaśa || 41 ||
+113,42,हेमवर्णाः सुनासोरूः शशिसौम्याननाः स्त्रियः । सर्वाभरणसंपन्ना संपन्नाः कुलजातिभिः ॥ ४२ ॥,hemavarṇāḥ sunāsorūḥ śaśisaumyānanāḥ striyaḥ | sarvābharaṇasaṃpannā saṃpannāḥ kulajātibhiḥ || 42 ||
+113,43,निशम्य रामागमनं नृपात्मजः कपिप्रवीरस्य तदाद्भुतोपमम् । प्रहर्षितो रामदिदृक्षयाभवत् पुनश्च हर्षादिदमब्रवीद्वचः ॥ ४३ ॥,niśamya rāmāgamanaṃ nṛpātmajaḥ kapipravīrasya tadādbhutopamam | praharṣito rāmadidṛkṣayābhavat punaśca harṣādidamabravīdvacaḥ || 43 ||
+114,1,बहूनि नाम वर्षाणि गतस्य सुमहद्वनम् । शृणोम्यहं प्रीतिकरं मम नाथस्य कीर्तनम् ॥ १ ॥,bahūni nāma varṣāṇi gatasya sumahadvanam | śṛṇomyahaṃ prītikaraṃ mama nāthasya kīrtanam || 1 ||
+114,2,कल्याणी बत गाथेयं लौकिकी प्रतिभाति मे । एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपि ॥ २ ॥,kalyāṇī bata gātheyaṃ laukikī pratibhāti me | eti jīvantamānando naraṃ varṣaśatādapi || 2 ||
+114,3,राघवस्य हरीणां च कथमासीत् समागमः । कस्मिन्देशे किमाश्रित्य तत्त्वमाख्याहि पृच्छतः ॥ ३ ॥,rāghavasya harīṇāṃ ca kathamāsīt samāgamaḥ | kasmindeśe kimāśritya tattvamākhyāhi pṛcchataḥ || 3 ||
+114,4,स पृष्टो राजपुत्रेण बृस्यां समुपवेशितः । आचचक्षे ततः सर्वं रामस्य चरितं वने ॥ ४ ॥,sa pṛṣṭo rājaputreṇa bṛsyāṃ samupaveśitaḥ | ācacakṣe tataḥ sarvaṃ rāmasya caritaṃ vane || 4 ||
+114,5,यथा प्रव्रजितो रामो मातुर्दत्ते वरे तव । यथा च पुत्रशोकेन राजा दशरथो मृतः ॥ ५ ॥,yathā pravrajito rāmo māturdatte vare tava | yathā ca putraśokena rājā daśaratho mṛtaḥ || 5 ||
+114,6,यथा दूतैस्त्वमानीतस्तूर्णं राजगृहात् प्रभो । त्वयायोध्यां प्रविष्टेन यथा राज्यं न चेप्सितम् ॥ ६ ॥,yathā dūtaistvamānītastūrṇaṃ rājagṛhāt prabho | tvayāyodhyāṃ praviṣṭena yathā rājyaṃ na cepsitam || 6 ||
+114,7,चित्रकूटं गिरिं गत्वा राज्येनामित्रकर्शनः । निमन्त्रितस्त्वया भ्राता धर्ममाचरिता सताम् ॥ ७ ॥,citrakūṭaṃ giriṃ gatvā rājyenāmitrakarśanaḥ | nimantritastvayā bhrātā dharmamācaritā satām || 7 ||
+114,8,स्थितेन राज्ञो वचने यथा राज्यं विसर्जितम् । आर्यस्य पादुके गृह्य यथासि पुनरागतः ॥ ८ ॥,sthitena rājño vacane yathā rājyaṃ visarjitam | āryasya pāduke gṛhya yathāsi punarāgataḥ || 8 ||
+114,9,सर्वमेतन्महाबाहो यथावद्विदितं त�� । त्वयि प्रतिप्रयाते तु यद्वृत्तं तन्निबोध मे ॥ ९ ॥,sarvametanmahābāho yathāvadviditaṃ tava | tvayi pratiprayāte tu yadvṛttaṃ tannibodha me || 9 ||
+114,10,अपयाते त्वयि तदा समुद्भ्रान्तमृगद्विजम् । प्रविवेशाथ विजनं सुमहद्दण्डकावनम् ॥ १० ॥,apayāte tvayi tadā samudbhrāntamṛgadvijam | praviveśātha vijanaṃ sumahaddaṇḍakāvanam || 10 ||
+114,11,तेषां पुरस्ताद्बलवान् गच्छतां गहने वने । विनदन् सुमहानादं विराधः प्रत्यदृश्यत ॥ ११ ॥,teṣāṃ purastādbalavān gacchatāṃ gahane vane | vinadan sumahānādaṃ virādhaḥ pratyadṛśyata || 11 ||
+114,12,तमुत्क्षिप्य महानादमूर्ध्वबाहुमधोमुखम् । निखाते प्रक्षिपन्ति स्म नदन्तमिव कुञ्जरम् ॥ १२ ॥,tamutkṣipya mahānādamūrdhvabāhumadhomukham | nikhāte prakṣipanti sma nadantamiva kuñjaram || 12 ||
+114,13,तत् कृत्वा दुष्करं कर्म भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । सायाह्ने शरभङ्गस्य रम्यमाश्रममीयतुः ॥ १३ ॥,tat kṛtvā duṣkaraṃ karma bhrātarau rāmalakṣmaṇau | sāyāhne śarabhaṅgasya ramyamāśramamīyatuḥ || 13 ||
+114,14,शरभङ्गे दिवं प्राप्ते रामः सत्यपराक्रमः । अभिवाद्य मुनीन् सर्वाञ्जनस्थानमुपागमत् ॥ १४ ॥,śarabhaṅge divaṃ prāpte rāmaḥ satyaparākramaḥ | abhivādya munīn sarvāñjanasthānamupāgamat || 14 ||
+114,15,चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् । हतानि वसता तत्र राघवेण महात्मना ॥ १५ ॥,caturdaśasahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām | hatāni vasatā tatra rāghaveṇa mahātmanā || 15 ||
+114,16,ततः पश्चाच्छूर्पणखा रामपार्श्वमुपागता । ततो रामेण संदिष्टो लक्ष्मणः सहसोत्थितः ॥ १६ ॥,tataḥ paścācchūrpaṇakhā rāmapārśvamupāgatā | tato rāmeṇa saṃdiṣṭo lakṣmaṇaḥ sahasotthitaḥ || 16 ||
+114,17,प्रगृह्य खड्गं चिच्छेद कर्णनासे महाबलः । ततस्तेनार्दिता बाला रावणं समुपागता ॥ १७ ॥,pragṛhya khaḍgaṃ ciccheda karṇanāse mahābalaḥ | tatastenārditā bālā rāvaṇaṃ samupāgatā || 17 ||
+114,18,रावणानुचरो घोरो मारीचो नाम राक्षसः । लोभयामास वैदेहीं भूत्वा रत्नमयो मृगः ॥ १८ ॥,rāvaṇānucaro ghoro mārīco nāma rākṣasaḥ | lobhayāmāsa vaidehīṃ bhūtvā ratnamayo mṛgaḥ || 18 ||
+114,19,सा राममब्रवीद्दृष्ट्वा वैदेही गृह्यतामिति । अहो मनोहरः कान्त आश्रमे नो भविष्यति ॥ १९ ॥,sā rāmamabravīddṛṣṭvā vaidehī gṛhyatāmiti | aho manoharaḥ kānta āśrame no bhaviṣyati || 19 ||
+114,20,ततो रामो धनुष्पाणिर्धावन्तमनुधावति । स तं जघान धावन्तं शरेणानतपर्वणा ॥ २० ॥,tato rāmo dhanuṣpāṇirdhāvantamanudhāvati | sa taṃ jaghāna dhāvantaṃ śareṇānataparvaṇā || 20 ||
+114,21,अथ सौम्या दशग्रीवो मृगं याते तु राघवे । लक्ष्मणे चापि निष्क्रान्ते प्रविवेशाश्रमं तदा । जग्राह तरसा सीतां ग्रहः खे रोहिणीमिव ॥ २१ ॥,atha saumyā daśagrīvo mṛgaṃ yāte tu rāghave | lakṣmaṇe cāpi niṣkrānte praviveśāśramaṃ tadā | jagrāha tarasā sītāṃ grahaḥ khe rohiṇīmiva || 21 ||
+114,22,त्रातुकामं ततो युद्धे हत्वा गृध्रं जटायुषम् । प्रगृह्य सीतां सहसा जगामाशु स रावणः ॥ २२ ॥,trātukāmaṃ tato yuddhe hatvā gṛdhraṃ jaṭāyuṣam | pragṛhya sītāṃ sahasā jagāmāśu sa rāvaṇaḥ || 22 ||
+114,23,ततस्त्वद्भुतसंकाशाः स्थ��ताः पर्वतमूर्धनि । सीतां गृहीत्वा गच्छन्तं वानराः पर्वतोपमाः । ददृशुर्विस्मितास्तत्र रावणं राक्षसाधिपम् ॥ २३ ॥,tatastvadbhutasaṃkāśāḥ sthitāḥ parvatamūrdhani | sītāṃ gṛhītvā gacchantaṃ vānarāḥ parvatopamāḥ | dadṛśurvismitāstatra rāvaṇaṃ rākṣasādhipam || 23 ||
+114,24,प्रविवेर्श तदा लङ्कां रावणो लोकरावणः ॥ २४ ॥,praviverśa tadā laṅkāṃ rāvaṇo lokarāvaṇaḥ || 24 ||
+114,25,तां सुवर्णपरिक्रान्ते शुभे महति वेश्मनि । प्रवेश्य मैथिलीं वाक्यैः सान्त्वयामास रावणः ॥ २५ ॥,tāṃ suvarṇaparikrānte śubhe mahati veśmani | praveśya maithilīṃ vākyaiḥ sāntvayāmāsa rāvaṇaḥ || 25 ||
+114,26,निवर्तमानः काकुत्स्थो दृष्ट्वा गृध्रं प्रविव्यथे ॥ २६ ॥,nivartamānaḥ kākutstho dṛṣṭvā gṛdhraṃ pravivyathe || 26 ||
+114,27,गृध्रं हतं तदा दग्ध्वा रामः प्रियसखं पितुः । गोदावरीमनुचरन् वनोद्देशांश्च पुष्पितान् । आसेदतुर्महारण्ये कबन्धं नाम राक्षसं ॥ २७ ॥,gṛdhraṃ hataṃ tadā dagdhvā rāmaḥ priyasakhaṃ pituḥ | godāvarīmanucaran vanoddeśāṃśca puṣpitān | āsedaturmahāraṇye kabandhaṃ nāma rākṣasaṃ || 27 ||
+114,28,ततः कबन्धवचनाद् रामः सत्यपराक्रमः । ऋश्यमूकं गिरिं गत्वा सुग्रीवेण समागतः ॥ २८ ॥,tataḥ kabandhavacanād rāmaḥ satyaparākramaḥ | ṛśyamūkaṃ giriṃ gatvā sugrīveṇa samāgataḥ || 28 ||
+114,29,तयोः समागमः पूर्वं प्रीत्या हार्दो व्यजायत । इतरेतर संवादात् प्रगाढः प्रणयस्तयोः ॥ २९ ॥,tayoḥ samāgamaḥ pūrvaṃ prītyā hārdo vyajāyata | itaretara saṃvādāt pragāḍhaḥ praṇayastayoḥ || 29 ||
+114,30,रामः स्वबाहुवीर्येण स्वराज्यं प्रत्यपादयत् । वालिनं समरे हत्वा महाकायं महाबलम् ॥ ३० ॥,rāmaḥ svabāhuvīryeṇa svarājyaṃ pratyapādayat | vālinaṃ samare hatvā mahākāyaṃ mahābalam || 30 ||
+114,31,सुग्रीवः स्थापितो राज्ये सहितः सर्ववानरैः । रामाय प्रतिजानीते राजपुत्र्यास्तु मार्गणम् ॥ ३१ ॥,sugrīvaḥ sthāpito rājye sahitaḥ sarvavānaraiḥ | rāmāya pratijānīte rājaputryāstu mārgaṇam || 31 ||
+114,32,आदिष्टा वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण महात्मना । दशकोट्यः प्लवंगानां सर्वाः प्रस्थापिता दिशः ॥ ३२ ॥,ādiṣṭā vānarendreṇa sugrīveṇa mahātmanā | daśakoṭyaḥ plavaṃgānāṃ sarvāḥ prasthāpitā diśaḥ || 32 ||
+114,33,तेषां नो विप्रनष्टानां विन्ध्ये पर्वतसत्तमे । भृशं शोकाभितप्तानां महान् कालो ऽत्यवर्तत ॥ ३३ ॥,teṣāṃ no vipranaṣṭānāṃ vindhye parvatasattame | bhṛśaṃ śokābhitaptānāṃ mahān kālo'tyavartata || 33 ||
+114,34,भ्राता तु गृध्रराजस्य संपातिर्नाम वीर्यवान् । समाख्याति स्म वसतिं सीताया रावणालये ॥ ३४ ॥,bhrātā tu gṛdhrarājasya saṃpātirnāma vīryavān | samākhyāti sma vasatiṃ sītāyā rāvaṇālaye || 34 ||
+114,35,सो ऽहं दुःखपरीतानां दुःखं तज्ज्ञातिनां नुदन् । आत्मवीर्यं समास्थाय योजनानां शतं प्लुतः ॥ ३५ ॥,so'haṃ duḥkhaparītānāṃ duḥkhaṃ tajjñātināṃ nudan | ātmavīryaṃ samāsthāya yojanānāṃ śataṃ plutaḥ || 35 ||
+114,36,तत्राहमेकामद्राक्षमशोकवनिकां गताम् । कौशेयवस्त्रां मलिनां निरानन्दां दृढव्रताम् ॥ ३६ ॥,tatrāhamekāmadrākṣamaśokavanikāṃ gatām | kauśeyavastrāṃ malināṃ nirānandāṃ dṛḍhavratām || 36 ||
+114,37,तया समेत्य विधिवत् पृष्ट्वा सर्वमनिन्दिताम् । अभिज्ञानं मणिं लब्ध्वा चरितार्थो ऽहमागतः ॥ ३७ ॥,tayā sametya vidhivat pṛṣṭvā sarvamaninditām | abhijñānaṃ maṇiṃ labdhvā caritārtho'hamāgataḥ || 37 ||
+114,38,मया च पुनरागम्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः । अभिज्ञानं मया दत्तमर्चिष्मान् स महामणिः ॥ ३८ ॥,mayā ca punarāgamya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ | abhijñānaṃ mayā dattamarciṣmān sa mahāmaṇiḥ || 38 ||
+114,39,श्रुत्वा तां मैथिलीं हृष्टस्त्वाशशंसे स जीवितम् । जीवितान्तमनुप्राप्तः पीत्वामृतमिवातुरः ॥ ३९ ॥,śrutvā tāṃ maithilīṃ hṛṣṭastvāśaśaṃse sa jīvitam | jīvitāntamanuprāptaḥ pītvāmṛtamivāturaḥ || 39 ||
+114,40,उद्योजयिष्यन्नुद्योगं दध्रे लङ्कावधे मनः । जिघांसुरिव लोकांस्ते सर्वांल् लोकान् विभावसुः ॥ ४० ॥,udyojayiṣyannudyogaṃ dadhre laṅkāvadhe manaḥ | jighāṃsuriva lokāṃste sarvāṃl lokān vibhāvasuḥ || 40 ||
+114,41,ततः समुद्रमासाद्य नलं सेतुमकारयत् । अतरत् कपिवीराणां वाहिनी तेन सेतुना ॥ ४१ ॥,tataḥ samudramāsādya nalaṃ setumakārayat | atarat kapivīrāṇāṃ vāhinī tena setunā || 41 ||
+114,42,प्रहस्तमवधीन्नीलः कुम्भकर्णं तु राघवः । लक्ष्मणो रावणसुतं स्वयं रामस्तु रावणम् ॥ ४२ ॥,prahastamavadhīnnīlaḥ kumbhakarṇaṃ tu rāghavaḥ | lakṣmaṇo rāvaṇasutaṃ svayaṃ rāmastu rāvaṇam || 42 ||
+114,43,स शक्रेण समागम्य यमेन वरुणेन च । सुरर्षिभिश्च काकुत्स्थो वरांल् लेभे परंतपः ॥ ४३ ॥,sa śakreṇa samāgamya yamena varuṇena ca | surarṣibhiśca kākutstho varāṃl lebhe paraṃtapaḥ || 43 ||
+114,44,स तु दत्तवरः प्रीत्या वानरैश्च समागतः । पुष्पकेण विमानेन किष्किन्धामभ्युपागमत् ॥ ४४ ॥,sa tu dattavaraḥ prītyā vānaraiśca samāgataḥ | puṣpakeṇa vimānena kiṣkindhāmabhyupāgamat || 44 ||
+114,45,तं गङ्गां पुनरासाद्य वसन्तं मुनिसंनिधौ । अविघ्नं पुष्ययोगेन श्वो रामं द्रष्टुमर्हसि ॥ ४५ ॥,taṃ gaṅgāṃ punarāsādya vasantaṃ munisaṃnidhau | avighnaṃ puṣyayogena śvo rāmaṃ draṣṭumarhasi || 45 ||
+114,46,ततः स सत्यं हनुमद्वचो महन्निशम्य हृष्टो भरतः कृताञ्जलिः । उवाच वाणीं मनसः प्रहर्षिणी चिरस्य पूर्णः खलु मे मनोरथः ॥ ४६ ॥,tataḥ sa satyaṃ hanumadvaco mahanniśamya hṛṣṭo bharataḥ kṛtāñjaliḥ | uvāca vāṇīṃ manasaḥ praharṣiṇī cirasya pūrṇaḥ khalu me manorathaḥ || 46 ||
+115,1,श्रुत्वा तु परमानन्दं भरतः सत्यविक्रमः । हृष्टमाज्ञापयामास शत्रुघ्नं परवीरहा ॥ १ ॥,śrutvā tu paramānandaṃ bharataḥ satyavikramaḥ | hṛṣṭamājñāpayāmāsa śatrughnaṃ paravīrahā || 1 ||
+115,2,दैवतानि च सर्वाणि चैत्यानि नगरस्य च । सुगन्धमाल्यैर्वादित्रैरर्चन्तु शुचयो नराः ॥ २ ॥,daivatāni ca sarvāṇi caityāni nagarasya ca | sugandhamālyairvāditrairarcantu śucayo narāḥ || 2 ||
+115,3,राजदारास्तथामात्याः सैन्याः सेनागणाङ्गनाः । अभिनिर्यान्तु रामस्य द्रष्टुं शशिनिभं मुखम् ॥ ३ ॥,rājadārāstathāmātyāḥ sainyāḥ senāgaṇāṅganāḥ | abhiniryāntu rāmasya draṣṭuṃ śaśinibhaṃ mukham || 3 ||
+115,4,भरतस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नः परवीरहा । विष्टीरनेकसाहस्रीश्चोदयामास वीर्यवान् ॥ ४ ॥,bharatasya vacaḥ śrutvā śatrughnaḥ paravīrahā | viṣṭīranekasāhasrīścodayāmāsa vīryavān || 4 ||
+115,5,समीकुरुत निम्नानि विषमाणि समानि च । स्थानानि च निरस्यन्तां नन्दिग्रामादितः परम् ॥ ५ ॥,samīkuruta nimnāni viṣamāṇi samāni ca | sthānāni ca nirasyantāṃ nandigrāmāditaḥ param || 5 ||
+115,6,सिञ्चन्तु पृथिवीं कृत्स्नां हिमशीतेन वारिणा । ततो ऽभ्यवकिरंस्त्वन्ये लाजैः पुष्पैश्च सर्वतः ॥ ६ ॥,siñcantu pṛthivīṃ kṛtsnāṃ himaśītena vāriṇā | tato'bhyavakiraṃstvanye lājaiḥ puṣpaiśca sarvataḥ || 6 ||
+115,7,समुच्छ्रितपताकास्तु रथ्याः पुरवरोत्तमे । शोभयन्तु च वेश्मानि सूर्यस्योदयनं प्रति ॥ ७ ॥,samucchritapatākāstu rathyāḥ puravarottame | śobhayantu ca veśmāni sūryasyodayanaṃ prati || 7 ||
+115,8,स्रग्दाममुक्तपुष्पैश्च सुगन्धैः पञ्चवर्णकैः । राजमार्गमसंबाधं किरन्तु शतशो नराः ॥ ८ ॥,sragdāmamuktapuṣpaiśca sugandhaiḥ pañcavarṇakaiḥ | rājamārgamasaṃbādhaṃ kirantu śataśo narāḥ || 8 ||
+115,9,मत्तैर्नागसहस्रैश्च शातकुम्भविभूषितः । अपरे हेमकक्ष्याभिः सगजाभिः करेणुभिः । निर्ययुस्त्वरया युक्ता रथैश्च सुमहारथाः ॥ ९ ॥,mattairnāgasahasraiśca śātakumbhavibhūṣitaḥ | apare hemakakṣyābhiḥ sagajābhiḥ kareṇubhiḥ | niryayustvarayā yuktā rathaiśca sumahārathāḥ || 9 ||
+115,10,ततो यानान्युपारूढाः सर्वा दशरथस्त्रियः । कौसल्यां प्रमुखे कृत्वा सुमित्रां चापि निर्ययुः ॥ १० ॥,tato yānānyupārūḍhāḥ sarvā daśarathastriyaḥ | kausalyāṃ pramukhe kṛtvā sumitrāṃ cāpi niryayuḥ || 10 ||
+115,11,अश्वानां खुरशब्देन रथनेमिस्वनेन च । शङ्खदुन्दुभिनादेन संचचालेव मेदिनी ॥ ११ ॥,aśvānāṃ khuraśabdena rathanemisvanena ca | śaṅkhadundubhinādena saṃcacāleva medinī || 11 ||
+115,12,कृत्स्नं च नगरं तत्तु नन्दिग्राममुपागमत् । द्विजातिमुख्यैर्धर्मात्मा श्रेणीमुख्यैः सनैगमैः ॥ १२ ॥,kṛtsnaṃ ca nagaraṃ tattu nandigrāmamupāgamat | dvijātimukhyairdharmātmā śreṇīmukhyaiḥ sanaigamaiḥ || 12 ||
+115,13,माल्यमोदक हस्तैश्च मन्त्रिभिर्भरतो वृतः । शङ्खभेरीनिनादैश्च बन्दिभिश्चाभिवन्दितः ॥ १३ ॥,mālyamodaka hastaiśca mantribhirbharato vṛtaḥ | śaṅkhabherīninādaiśca bandibhiścābhivanditaḥ || 13 ||
+115,14,आर्यपादौ गृहीत्वा तु शिरसा धर्मकोविदः । पाण्डुरं छत्रमादाय शुक्लमाल्योपशोभितम् ॥ १४ ॥,āryapādau gṛhītvā tu śirasā dharmakovidaḥ | pāṇḍuraṃ chatramādāya śuklamālyopaśobhitam || 14 ||
+115,15,शुक्ले च वालव्यजने राजार्हे हेमभूषिते । उपवासकृशो दीनश्चीरकृष्णाजिनाम्बरः ॥ १५ ॥,śukle ca vālavyajane rājārhe hemabhūṣite | upavāsakṛśo dīnaścīrakṛṣṇājināmbaraḥ || 15 ||
+115,16,भ्रातुरागमनं श्रुत्वा तत् पूर्वं हर्षमागतः । प्रत्युद्ययौ तदा रामं महात्मा सचिवैः सह ॥ १६ ॥,bhrāturāgamanaṃ śrutvā tat pūrvaṃ harṣamāgataḥ | pratyudyayau tadā rāmaṃ mahātmā sacivaiḥ saha || 16 ||
+115,17,समीक्ष्य भरतो वाक्यमुवाच पवनात्मजम् । कच्चिन्न खलु कापेयी सेव्यते चलचित्तता । न हि पश्यामि क���कुत्स्थं राममार्यं परंतपम् ॥ १७ ॥,samīkṣya bharato vākyamuvāca pavanātmajam | kaccinna khalu kāpeyī sevyate calacittatā | na hi paśyāmi kākutsthaṃ rāmamāryaṃ paraṃtapam || 17 ||
+115,18,अथैवमुक्ते वचने हनूमानिदमब्रवीत् । अर्थं विज्ञापयन्नेव भरतं सत्यविक्रमम् ॥ १८ ॥,athaivamukte vacane hanūmānidamabravīt | arthaṃ vijñāpayanneva bharataṃ satyavikramam || 18 ||
+115,19,सदा फलान् कुसुमितान् वृक्षान्प्राप्य मधुस्रवान् । भरद्वाजप्रसादेन मत्तभ्रमरनादितान् ॥ १९ ॥,sadā phalān kusumitān vṛkṣānprāpya madhusravān | bharadvājaprasādena mattabhramaranāditān || 19 ||
+115,20,तस्य चैष वरो दत्तो वासवेन परंतप । ससैन्यस्य तदातिथ्यं कृतं सर्वगुणान्वितम् ॥ २० ॥,tasya caiṣa varo datto vāsavena paraṃtapa | sasainyasya tadātithyaṃ kṛtaṃ sarvaguṇānvitam || 20 ||
+115,21,निस्वनः श्रूयते भीमः प्रहृष्टानां वनौकसाम् । मन्ये वानरसेना सा नदीं तरति गोमतीम् ॥ २१ ॥,nisvanaḥ śrūyate bhīmaḥ prahṛṣṭānāṃ vanaukasām | manye vānarasenā sā nadīṃ tarati gomatīm || 21 ||
+115,22,रजोवर्षं समुद्भूतं पश्य वालुकिनीं प्रति । मन्ये सालवनं रम्यं लोलयन्ति प्लवंगमाः ॥ २२ ॥,rajovarṣaṃ samudbhūtaṃ paśya vālukinīṃ prati | manye sālavanaṃ ramyaṃ lolayanti plavaṃgamāḥ || 22 ||
+115,23,तदेतद्दृश्यते दूराद्विमलं चन्द्रसंनिभम् । विमानं पुष्पकं दिव्यं मनसा ब्रह्मनिर्मितम् ॥ २३ ॥,tadetaddṛśyate dūrādvimalaṃ candrasaṃnibham | vimānaṃ puṣpakaṃ divyaṃ manasā brahmanirmitam || 23 ||
+115,24,रावणं बान्धवैः सार्धं हत्वा लब्धं महात्मना । धनदस्य प्रसादेन दिव्यमेतन्मनोजवम् ॥ २४ ॥,rāvaṇaṃ bāndhavaiḥ sārdhaṃ hatvā labdhaṃ mahātmanā | dhanadasya prasādena divyametanmanojavam || 24 ||
+115,25,एतस्मिन्भ्रातरौ वीरौ वैदेह्या सह राघवौ । सुग्रीवश्च महातेजा राक्षसेन्द्रो विभीषणः ॥ २५ ॥,etasminbhrātarau vīrau vaidehyā saha rāghavau | sugrīvaśca mahātejā rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ || 25 ||
+115,26,ततो हर्षसमुद्भूतो निस्वनो दिवमस्पृशत् । स्त्रीबालयुववृद्धानां रामो ऽयमिति कीर्तितः ॥ २६ ॥,tato harṣasamudbhūto nisvano divamaspṛśat | strībālayuvavṛddhānāṃ rāmo'yamiti kīrtitaḥ || 26 ||
+115,27,रथकुञ्जरवाजिभ्यस्ते ऽवतीर्य महीं गताः । ददृशुस्तं विमानस्थं नराः सोममिवाम्बरे ॥ २७ ॥,rathakuñjaravājibhyaste'vatīrya mahīṃ gatāḥ | dadṛśustaṃ vimānasthaṃ narāḥ somamivāmbare || 27 ||
+115,28,प्राञ्जलिर्भरतो भूत्वा प्रहृष्टो राघवोन्मुखः । स्वागतेन यथार्थेन ततो राममपूजयत् ॥ २८ ॥,prāñjalirbharato bhūtvā prahṛṣṭo rāghavonmukhaḥ | svāgatena yathārthena tato rāmamapūjayat || 28 ||
+115,29,मनसा ब्रह्मणा सृष्टे विमाने लक्ष्मणाग्रजः । रराज पृथुदीर्घाक्षो वज्रपाणिरिवापरः ॥ २९ ॥,manasā brahmaṇā sṛṣṭe vimāne lakṣmaṇāgrajaḥ | rarāja pṛthudīrghākṣo vajrapāṇirivāparaḥ || 29 ||
+115,30,ततो विमानाग्रगतं भरतो भ्रातरं तदा । ववन्दे प्रणतो रामं मेरुस्थमिव भास्करम् ॥ ३० ॥,tato vimānāgragataṃ bharato bhrātaraṃ tadā | vavande praṇato rāmaṃ merusthamiva bhāskaram || 30 ||
+115,31,आरोपितो विमानं तद्भरतः सत्यविक्रमः । राममासाद्य मुदितः पुनर���वाभ्यवादयत् ॥ ३१ ॥,āropito vimānaṃ tadbharataḥ satyavikramaḥ | rāmamāsādya muditaḥ punarevābhyavādayat || 31 ||
+115,32,तं समुत्थाप्य काकुत्स्थश्चिरस्याक्षिपथं गतम् । अङ्के भरतमारोप्य मुदितः परिषष्वजे ॥ ३२ ॥,taṃ samutthāpya kākutsthaścirasyākṣipathaṃ gatam | aṅke bharatamāropya muditaḥ pariṣaṣvaje || 32 ||
+115,33,ततो लक्ष्मणमासाद्य वैदेहीं च परंतपः । अभ्यवादयत प्रीतो भरतो नाम चाब्रवीत् ॥ ३३ ॥,tato lakṣmaṇamāsādya vaidehīṃ ca paraṃtapaḥ | abhyavādayata prīto bharato nāma cābravīt || 33 ||
+115,34,सुग्रीवं कैकयी पुत्रो जाम्बवन्तं तथाङ्गदम् । मैन्दं च द्विविदं नीलमृषभं चैव सस्वजे ॥ ३४ ॥,sugrīvaṃ kaikayī putro jāmbavantaṃ tathāṅgadam | maindaṃ ca dvividaṃ nīlamṛṣabhaṃ caiva sasvaje || 34 ||
+115,35,ते कृत्वा मानुषं रूपं वानराः कामरूपिणः । कुशलं पर्यपृच्छन्त प्रहृष्टा भरतं तदा ॥ ३५ ॥,te kṛtvā mānuṣaṃ rūpaṃ vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ | kuśalaṃ paryapṛcchanta prahṛṣṭā bharataṃ tadā || 35 ||
+115,36,विभीषणं च भरतः सान्त्वयन् वाक्यमब्रवीत् । दिष्ट्या त्वया सहायेन कृतं कर्म सुदुष्करम् ॥ ३६ ॥,vibhīṣaṇaṃ ca bharataḥ sāntvayan vākyamabravīt | diṣṭyā tvayā sahāyena kṛtaṃ karma suduṣkaram || 36 ||
+115,37,शत्रुघ्नश्च तदा राममभिवाद्य सलक्ष्मणम् । सीतायाश्चरणौ पश्चाद्ववन्दे विनयान्वितः ॥ ३७ ॥,śatrughnaśca tadā rāmamabhivādya salakṣmaṇam | sītāyāścaraṇau paścādvavande vinayānvitaḥ || 37 ||
+115,38,रामो मातरमासाद्य विषण्णं शोककर्शिताम् । जग्राह प्रणतः पादौ मनो मातुः प्रसादयन् ॥ ३८ ॥,rāmo mātaramāsādya viṣaṇṇaṃ śokakarśitām | jagrāha praṇataḥ pādau mano mātuḥ prasādayan || 38 ||
+115,39,अभिवाद्य सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् । स मातॄश्च तदा सर्वाः पुरोहितमुपागमत् ॥ ३९ ॥,abhivādya sumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca yaśasvinīm | sa mātṝśca tadā sarvāḥ purohitamupāgamat || 39 ||
+115,40,स्वागतं ते महाबाहो कौसल्यानन्दवर्धन । इति प्राञ्जलयः सर्वे नागरा राममब्रुवन् ॥ ४० ॥,svāgataṃ te mahābāho kausalyānandavardhana | iti prāñjalayaḥ sarve nāgarā rāmamabruvan || 40 ||
+115,41,तन्यञ्जलिसहस्राणि प्रगृहीतानि नागरैः । आकोशानीव पद्मानि ददर्श भरताग्रजः ॥ ४१ ॥,tanyañjalisahasrāṇi pragṛhītāni nāgaraiḥ | ākośānīva padmāni dadarśa bharatāgrajaḥ || 41 ||
+115,42,पादुके ते तु रामस्य गृहीत्वा भरतः स्वयम् । चरणाभ्यां नरेन्द्रस्य योजयामास धर्मवित् ॥ ४२ ॥,pāduke te tu rāmasya gṛhītvā bharataḥ svayam | caraṇābhyāṃ narendrasya yojayāmāsa dharmavit || 42 ||
+115,43,अब्रवीच्च तदा रामं भरतः स कृताञ्जलिः । एतत्ते रक्षितं राजन् राज्यं निर्यातितं मया ॥ ४३ ॥,abravīcca tadā rāmaṃ bharataḥ sa kṛtāñjaliḥ | etatte rakṣitaṃ rājan rājyaṃ niryātitaṃ mayā || 43 ||
+115,44,अद्य जन्म कृतार्थं मे संवृत्तश्च मनोरथः । यस्त्वां पश्यामि राजानमयोध्यां पुनरागतम् ॥ ४४ ॥,adya janma kṛtārthaṃ me saṃvṛttaśca manorathaḥ | yastvāṃ paśyāmi rājānamayodhyāṃ punarāgatam || 44 ||
+115,45,अवेक्षतां भवान् कोशं कोष्ठागारं पुरं बलम् । भवतस्तेजसा सर्वं कृतं दशगुणं मया ॥ ४५ ॥,avekṣatāṃ bhavān kośaṃ koṣṭhāgāraṃ puraṃ balam | bhavatastejasā sarvaṃ kṛtaṃ daśaguṇaṃ mayā || 45 ||
+115,46,तथा ब्रुवाणं भरतं दृष्ट्वा तं भ्रातृवत्सलम् । मुमुचुर्वानरा बाष्पं राक्षसश्च विभीषणः ॥ ४६ ॥,tathā bruvāṇaṃ bharataṃ dṛṣṭvā taṃ bhrātṛvatsalam | mumucurvānarā bāṣpaṃ rākṣasaśca vibhīṣaṇaḥ || 46 ||
+115,47,ततः प्रहर्षाद्भरतमङ्कमारोप्य राघवः । ययौ तेन विमानेन ससैन्यो भरताश्रमम् ॥ ४७ ॥,tataḥ praharṣādbharatamaṅkamāropya rāghavaḥ | yayau tena vimānena sasainyo bharatāśramam || 47 ||
+115,48,भरताश्रममासाद्य ससैन्यो राघवस्तदा । अवतीर्य विमानाग्रादवतस्थे महीतले ॥ ४८ ॥,bharatāśramamāsādya sasainyo rāghavastadā | avatīrya vimānāgrādavatasthe mahītale || 48 ||
+115,49,अब्रवीच्च तदा रामस्तद्विमानमनुत्तमम् । वह वैश्रवणं देवमनुजानामि गम्यताम् ॥ ४९ ॥,abravīcca tadā rāmastadvimānamanuttamam | vaha vaiśravaṇaṃ devamanujānāmi gamyatām || 49 ||
+115,50,ततो रामाभ्यनुज्ञातं तद्विमानमनुत्तमम् । उत्तरां दिशमुद्दिश्य जगाम धनदालयम् ॥ ५० ॥,tato rāmābhyanujñātaṃ tadvimānamanuttamam | uttarāṃ diśamuddiśya jagāma dhanadālayam || 50 ||
+115,51,पुरोहितस्यात्मसमस्य राघवो बृहस्पतेः शक्र इवामराधिपः । निपीड्य पादौ पृथगासने शुभे सहैव तेनोपविवेश वीर्यवान् ॥ ५१ ॥,purohitasyātmasamasya rāghavo bṛhaspateḥ śakra ivāmarādhipaḥ | nipīḍya pādau pṛthagāsane śubhe sahaiva tenopaviveśa vīryavān || 51 ||
+116,1,शिरस्यञ्जलिमादाय कैकेयीनन्दिवर्धनः । बभाषे भरतो ज्येष्ठं रामं सत्यपराक्रमम् ॥ १ ॥,śirasyañjalimādāya kaikeyīnandivardhanaḥ | babhāṣe bharato jyeṣṭhaṃ rāmaṃ satyaparākramam || 1 ||
+116,2,पूजिता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम । तद्ददामि पुनस्तुभ्यं यथा त्वमददा मम ॥ २ ॥,pūjitā māmikā mātā dattaṃ rājyamidaṃ mama | taddadāmi punastubhyaṃ yathā tvamadadā mama || 2 ||
+116,3,धुरमेकाकिना न्यस्तामृषभेण बलीयसा । किशोरवद्गुरुं भारं न वोढुमहमुत्सहे ॥ ३ ॥,dhuramekākinā nyastāmṛṣabheṇa balīyasā | kiśoravadguruṃ bhāraṃ na voḍhumahamutsahe || 3 ||
+116,4,वारिवेगेन महता भिन्नः सेतुरिव क्षरन् । दुर्बन्धनमिदं मन्ये राज्यच्छिद्रमसंवृतम् ॥ ४ ॥,vārivegena mahatā bhinnaḥ seturiva kṣaran | durbandhanamidaṃ manye rājyacchidramasaṃvṛtam || 4 ||
+116,5,गतिं खर इवाश्वस्य हंसस्येव च वायसः । नान्वेतुमुत्सहे देव तव मार्गमरिंदम ॥ ५ ॥,gatiṃ khara ivāśvasya haṃsasyeva ca vāyasaḥ | nānvetumutsahe deva tava mārgamariṃdama || 5 ||
+116,6,यथा च रोपितो वृक्षो जातश्चान्तर्निवेशने । महांश्च सुदुरारोहो महास्कन्धः प्रशाखवान् ॥ ६ ॥,yathā ca ropito vṛkṣo jātaścāntarniveśane | mahāṃśca sudurāroho mahāskandhaḥ praśākhavān || 6 ||
+116,7,शीर्येत पुष्पितो भूत्वा न फलानि प्रदर्शयेत् । तस्य नानुभवेदर्थं यस्य हेतोः स रोप्यते ॥ ७ ॥,śīryeta puṣpito bhūtvā na phalāni pradarśayet | tasya nānubhavedarthaṃ yasya hetoḥ sa ropyate || 7 ||
+116,8,एषोपमा महाबाहो त्वमर्थं वेत्तुमर्हसि । यद्यस्मान्मनुजेन्द्र त्वं भक्तान्भृत्यान्न शाधि हि ॥ ८ ॥,eṣopamā mahābāho tvamarthaṃ vettumarhasi | yadyasmānmanujendra tvaṃ bhaktānbhṛtyānna śādhi hi || 8 ||
+116,9,जगदद्याभिषिक्तं त्वामनुपश्यतु सर्वतः । प्रतपन्तमिवादित्यं मध्याह्ने दीप्ततेजसं ॥ ९ ॥,jagadadyābhiṣiktaṃ tvāmanupaśyatu sarvataḥ | pratapantamivādityaṃ madhyāhne dīptatejasaṃ || 9 ||
+116,10,तूर्यसंघातनिर्घोषैः काञ्चीनूपुरनिस्वनैः । मधुरैर्गीतशब्दैश्च प्रतिबुध्यस्व शेष्व च ॥ १० ॥,tūryasaṃghātanirghoṣaiḥ kāñcīnūpuranisvanaiḥ | madhurairgītaśabdaiśca pratibudhyasva śeṣva ca || 10 ||
+116,11,यावदावर्तते चक्रं यावती च वसुंधरा । तावत्त्वमिह सर्वस्य स्वामित्वमभिवर्तय ॥ ११ ॥,yāvadāvartate cakraṃ yāvatī ca vasuṃdharā | tāvattvamiha sarvasya svāmitvamabhivartaya || 11 ||
+116,12,भरतस्य वचः श्रुत्वा रामः परपुरंजयः । तथेति प्रतिजग्राह निषसादासने शुभे ॥ १२ ॥,bharatasya vacaḥ śrutvā rāmaḥ parapuraṃjayaḥ | tatheti pratijagrāha niṣasādāsane śubhe || 12 ||
+116,13,ततः शत्रुघ्नवचनान्निपुणाः श्मश्रुवर्धकाः । सुखहस्ताः सुशीघ्राश्च राघवं पर्युपासत ॥ १३ ॥,tataḥ śatrughnavacanānnipuṇāḥ śmaśruvardhakāḥ | sukhahastāḥ suśīghrāśca rāghavaṃ paryupāsata || 13 ||
+116,14,पूर्वं तु भरते स्नाते लक्ष्मणे च महाबले । सुग्रीवे वानरेन्द्रे च राक्षसेन्द्रे विभीषणे ॥ १४ ॥,pūrvaṃ tu bharate snāte lakṣmaṇe ca mahābale | sugrīve vānarendre ca rākṣasendre vibhīṣaṇe || 14 ||
+116,15,विशोधितजटः स्नातश्चित्रमाल्यानुलेपनः । महार्हवसनोपेतस्तस्थौ तत्र श्रिया ज्वलन् ॥ १५ ॥,viśodhitajaṭaḥ snātaścitramālyānulepanaḥ | mahārhavasanopetastasthau tatra śriyā jvalan || 15 ||
+116,16,प्रतिकर्म च रामस्य कारयामास वीर्यवान् । लक्ष्मणस्य च लक्ष्मीवानिक्ष्वाकुकुलवर्धनः ॥ १६ ॥,pratikarma ca rāmasya kārayāmāsa vīryavān | lakṣmaṇasya ca lakṣmīvānikṣvākukulavardhanaḥ || 16 ||
+116,17,प्रतिकर्म च सीतायाः सर्वा दशरथस्त्रियः । आत्मनैव तदा चक्रुर्मनस्विन्यो मनोहरम् ॥ १७ ॥,pratikarma ca sītāyāḥ sarvā daśarathastriyaḥ | ātmanaiva tadā cakrurmanasvinyo manoharam || 17 ||
+116,18,ततो राघवपत्नीनां सर्वासामेव शोभनम् । चकार यत्नात् कौसल्या प्रहृष्टा पुत्रवत्सला ॥ १८ ॥,tato rāghavapatnīnāṃ sarvāsāmeva śobhanam | cakāra yatnāt kausalyā prahṛṣṭā putravatsalā || 18 ||
+116,19,ततः शत्रुघ्नवचनात् सुमन्त्रो नाम सारथिः । योजयित्वाभिचक्राम रथं सर्वाङ्गशोभनम् ॥ १९ ॥,tataḥ śatrughnavacanāt sumantro nāma sārathiḥ | yojayitvābhicakrāma rathaṃ sarvāṅgaśobhanam || 19 ||
+116,20,अर्कमण्डलसंकाशं दिव्यं दृष्ट्वा रथं स्थितम् । आरुरोह महाबाहू रामः सत्यपराक्रमः ॥ २० ॥,arkamaṇḍalasaṃkāśaṃ divyaṃ dṛṣṭvā rathaṃ sthitam | āruroha mahābāhū rāmaḥ satyaparākramaḥ || 20 ||
+116,21,अयोध्यायां तु सचिवा राज्ञो दशरथस्य ये । पुरोहितं पुरस्कृत्य मन्त्रयामासुरर्थवत् ॥ २१ ॥,ayodhyāyāṃ tu sacivā rājño daśarathasya ye | purohitaṃ puraskṛtya mantrayāmāsurarthavat || 21 ||
+116,22,मन्त्रयन् रामवृद्ध्यर्थं वृत्त्यर्थं नगरस्य च । सर्वमेवाभिषेकार्थं जयार्हस्य महात्मनः । कर्तुमर्हथ रामस्य यद् यन्मङ्गलपूर्वकम् ॥ २२ ॥,mantrayan rāmavṛddhyarthaṃ vṛttyarthaṃ nagarasya ca | sarvamevābhiṣekārthaṃ jayārhasya mahātmanaḥ | kartumarhatha rāmasya yad yanmaṅgalapūrvakam || 22 ||
+116,23,इति ते मन्त्रिणः सर्वे संदिश्य तु पुरोहितम् । नगरान्निर्ययुस्तूर्णं रामदर्शनबुद्धयः ॥ २३ ॥,iti te mantriṇaḥ sarve saṃdiśya tu purohitam | nagarānniryayustūrṇaṃ rāmadarśanabuddhayaḥ || 23 ||
+116,24,हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवानघः । प्रययौ रथमास्थाय रामो नगरमुत्तमम् ॥ २४ ॥,hariyuktaṃ sahasrākṣo rathamindra ivānaghaḥ | prayayau rathamāsthāya rāmo nagaramuttamam || 24 ||
+116,25,जग्राह भरतो रश्मीञ् शत्रुघ्नश्छत्रमाददे । लक्ष्मणो व्यजनं तस्य मूर्ध्नि संपर्यवीजयत् ॥ २५ ॥,jagrāha bharato raśmīñ śatrughnaśchatramādade | lakṣmaṇo vyajanaṃ tasya mūrdhni saṃparyavījayat || 25 ||
+116,26,श्वेतं च वालव्यजनं सुग्रीवो वानरेश्वरः । अपरं चन्द्रसंकाशं राक्षसेन्द्रो विभीषणः ॥ २६ ॥,śvetaṃ ca vālavyajanaṃ sugrīvo vānareśvaraḥ | aparaṃ candrasaṃkāśaṃ rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ || 26 ||
+116,27,ऋषिसंघैर् तदाकाशे देवैश्च समरुद्गणैः । स्तूयमानस्य रामस्य शुश्रुवे मधुरध्वनिः ॥ २७ ॥,ṛṣisaṃghair tadākāśe devaiśca samarudgaṇaiḥ | stūyamānasya rāmasya śuśruve madhuradhvaniḥ || 27 ||
+116,28,ततः शत्रुंजयं नाम कुञ्जरं पर्वतोपमम् । आरुरोह महातेजाः सुग्रीवो वानरेश्वरः ॥ २८ ॥,tataḥ śatruṃjayaṃ nāma kuñjaraṃ parvatopamam | āruroha mahātejāḥ sugrīvo vānareśvaraḥ || 28 ||
+116,29,नवनागसहस्राणि ययुरास्थाय वानराः । मानुषं विग्रहं कृत्वा सर्वाभरणभूषिताः ॥ २९ ॥,navanāgasahasrāṇi yayurāsthāya vānarāḥ | mānuṣaṃ vigrahaṃ kṛtvā sarvābharaṇabhūṣitāḥ || 29 ||
+116,30,शङ्खशब्दप्रणादैश्च दुन्दुभीनां च निस्वनैः । प्रययू पुरुषव्याघ्रस्तां पुरीं हर्म्यमालिनीम् ॥ ३० ॥,śaṅkhaśabdapraṇādaiśca dundubhīnāṃ ca nisvanaiḥ | prayayū puruṣavyāghrastāṃ purīṃ harmyamālinīm || 30 ||
+116,31,ददृशुस्ते समायान्तं राघवं सपुरःसरम् । विराजमानं वपुषा रथेनातिरथं तदा ॥ ३१ ॥,dadṛśuste samāyāntaṃ rāghavaṃ sapuraḥsaram | virājamānaṃ vapuṣā rathenātirathaṃ tadā || 31 ||
+116,32,ते वर्धयित्वा काकुत्स्थं रामेण प्रतिनन्दिताः । अनुजग्मुर्महात्मानं भ्रातृभिः परिवारितम् ॥ ३२ ॥,te vardhayitvā kākutsthaṃ rāmeṇa pratinanditāḥ | anujagmurmahātmānaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritam || 32 ||
+116,33,अमात्यैर्ब्राह्मणैश्चैव तथा प्रकृतिभिर्वृतः । श्रिया विरुरुचे रामो नक्षत्रैरिव चन्द्रमाः ॥ ३३ ॥,amātyairbrāhmaṇaiścaiva tathā prakṛtibhirvṛtaḥ | śriyā viruruce rāmo nakṣatrairiva candramāḥ || 33 ||
+116,34,स पुरोगामिभिस्तूर्यैस्तालस्वस्तिकपाणिभिः । प्रव्याहरद्भिर्मुदितैर्मङ्गलानि ययौ वृतः ॥ ३४ ॥,sa purogāmibhistūryaistālasvastikapāṇibhiḥ | pravyāharadbhirmuditairmaṅgalāni yayau vṛtaḥ || 34 ||
+116,35,अक्षतं जातरूपं च गावः कन्यास्तथा द्विजाः । नरा मोदकहस्ताश्च रामस्य पुरतो ययुः ॥ ३५ ॥,akṣataṃ jātarūpaṃ ca gāvaḥ kanyāstathā dvijāḥ | narā modakahastāśca rāmasya purato yayuḥ || 35 ||
+116,36,सख्यं च रामः सुग्रीवे प्रभावं चानिलात्मजे । वानराणां च तत् कर्म व्याचचक्षे ऽथ मन्त��रिणाम् । श्रुत्वा च विस्मयं जग्मुरयोध्यापुरवासिनः ॥ ३६ ॥,sakhyaṃ ca rāmaḥ sugrīve prabhāvaṃ cānilātmaje | vānarāṇāṃ ca tat karma vyācacakṣe'tha mantriṇām | śrutvā ca vismayaṃ jagmurayodhyāpuravāsinaḥ || 36 ||
+116,37,द्युतिमानेतदाख्याय रामो वानरसंवृतः । हृष्टपुष्टजनाकीर्णामयोध्यां प्रविवेश ह ॥ ३७ ॥,dyutimānetadākhyāya rāmo vānarasaṃvṛtaḥ | hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇāmayodhyāṃ praviveśa ha || 37 ||
+116,38,ततो ह्यभ्युच्छ्रयन्पौराः पताकास्ते गृहे गृहे । ऐक्ष्वाकाध्युषितं रम्यमाससाद पितुर्गृहम् ॥ ३८ ॥,tato hyabhyucchrayanpaurāḥ patākāste gṛhe gṛhe | aikṣvākādhyuṣitaṃ ramyamāsasāda piturgṛham || 38 ||
+116,39,पितुर्भवनमासाद्य प्रविश्य च महात्मनः । कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं चाभ्यवादयत् ॥ ३९ ॥,piturbhavanamāsādya praviśya ca mahātmanaḥ | kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ cābhyavādayat || 39 ||
+116,40,अथाब्रवीद् राजपुत्रो भरतं धर्मिणां वरम् । अथोपहितया वाचा मधुरं रघुनन्दनः ॥ ४० ॥,athābravīd rājaputro bharataṃ dharmiṇāṃ varam | athopahitayā vācā madhuraṃ raghunandanaḥ || 40 ||
+116,41,यच्च मद्भवनं श्रेष्ठं साशोकवनिकं महत् । मुक्तावैदूर्यसंकीर्णं सुग्रीवस्य निवेदय ॥ ४१ ॥,yacca madbhavanaṃ śreṣṭhaṃ sāśokavanikaṃ mahat | muktāvaidūryasaṃkīrṇaṃ sugrīvasya nivedaya || 41 ||
+116,42,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भरतः सत्यविक्रमः । पाणौ गृहीत्वा सुग्रीवं प्रविवेश तमालयम् ॥ ४२ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā bharataḥ satyavikramaḥ | pāṇau gṛhītvā sugrīvaṃ praviveśa tamālayam || 42 ||
+116,43,ततस्तैलप्रदीपांश्च पर्यङ्कास्तरणानि च । गृहीत्वा विविशुः क्षिप्रं शत्रुघ्नेन प्रचोदिताः ॥ ४३ ॥,tatastailapradīpāṃśca paryaṅkāstaraṇāni ca | gṛhītvā viviśuḥ kṣipraṃ śatrughnena pracoditāḥ || 43 ||
+116,44,उवाच च महातेजाः सुग्रीवं राघवानुजः । अभिषेकाय रामस्य दूतानाज्ञापय प्रभो ॥ ४४ ॥,uvāca ca mahātejāḥ sugrīvaṃ rāghavānujaḥ | abhiṣekāya rāmasya dūtānājñāpaya prabho || 44 ||
+116,45,सौवर्णान् वानरेन्द्राणां चतुर्णां चतुरो घटान् । ददौ क्षिप्रं स सुग्रीवः सर्वरत्नविभूषितान् ॥ ४५ ॥,sauvarṇān vānarendrāṇāṃ caturṇāṃ caturo ghaṭān | dadau kṣipraṃ sa sugrīvaḥ sarvaratnavibhūṣitān || 45 ||
+116,46,यथा प्रत्यूषसमये चतुर्णां सागराम्भसाम् । पूर्णैर्घटैः प्रतीक्षध्वं तथा कुरुत वानराः ॥ ४६ ॥,yathā pratyūṣasamaye caturṇāṃ sāgarāmbhasām | pūrṇairghaṭaiḥ pratīkṣadhvaṃ tathā kuruta vānarāḥ || 46 ||
+116,47,एवमुक्ता महात्मानो वानरा वारणोपमाः । उत्पेतुर्गगनं शीघ्रं गरुडा इव शीघ्रगाः ॥ ४७ ॥,evamuktā mahātmāno vānarā vāraṇopamāḥ | utpeturgaganaṃ śīghraṃ garuḍā iva śīghragāḥ || 47 ||
+116,48,जाम्बवांश्च हनूमांश्च वेगदर्शी च वानरः । ऋषभश्चैव कलशाञ्जलपूर्णानथानयन् । नदीशतानां पञ्चानां जले कुम्भैरुपाहरन् ॥ ४८ ॥,jāmbavāṃśca hanūmāṃśca vegadarśī ca vānaraḥ | ṛṣabhaścaiva kalaśāñjalapūrṇānathānayan | nadīśatānāṃ pañcānāṃ jale kumbhairupāharan || 48 ||
+116,49,पूर्वात् समुद्रात् कलशं जलपूर्णमथानयत् । सुषेणः सत्त्वसंपन्नः सर्व��त्नविभूषितम् ॥ ४९ ॥,pūrvāt samudrāt kalaśaṃ jalapūrṇamathānayat | suṣeṇaḥ sattvasaṃpannaḥ sarvaratnavibhūṣitam || 49 ||
+116,50,ऋषभो दक्षिणात्तूर्णं समुद्राज्जलमाहरत् ॥ ५० ॥,ṛṣabho dakṣiṇāttūrṇaṃ samudrājjalamāharat || 50 ||
+116,51,रक्तचन्दनकर्पूरैः संवृतं काञ्चनं घटम् । गवयः पश्चिमात्तोयमाजहार महार्णवात् ॥ ५१ ॥,raktacandanakarpūraiḥ saṃvṛtaṃ kāñcanaṃ ghaṭam | gavayaḥ paścimāttoyamājahāra mahārṇavāt || 51 ||
+116,52,रत्नकुम्भेन महता शीतं मारुतविक्रमः । उत्तराच्च जलं शीघ्रं गरुडानिलविक्रमः ॥ ५२ ॥,ratnakumbhena mahatā śītaṃ mārutavikramaḥ | uttarācca jalaṃ śīghraṃ garuḍānilavikramaḥ || 52 ||
+116,53,अभिषेकाय रामस्य शत्रुघ्नः सचिवैः सह । पुरोहिताय श्रेष्ठाय सुहृद्भ्यश्च न्यवेदयत् ॥ ५३ ॥,abhiṣekāya rāmasya śatrughnaḥ sacivaiḥ saha | purohitāya śreṣṭhāya suhṛdbhyaśca nyavedayat || 53 ||
+116,54,ततः स प्रयतो वृद्धो वसिष्ठो ब्राह्मणैः सह । रामं रत्नमयो पीठे सहसीतं न्यवेशयत् ॥ ५४ ॥,tataḥ sa prayato vṛddho vasiṣṭho brāhmaṇaiḥ saha | rāmaṃ ratnamayo pīṭhe sahasītaṃ nyaveśayat || 54 ||
+116,55,वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ काश्यपः । कात्यायनः सुयज्ञश्च गौतमो विजयस्तथा ॥ ५५ ॥,vasiṣṭho vāmadevaśca jābāliratha kāśyapaḥ | kātyāyanaḥ suyajñaśca gautamo vijayastathā || 55 ||
+116,56,अभ्यषिञ्चन्नरव्याघ्रं प्रसन्नेन सुगन्धिना । सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा ॥ ५६ ॥,abhyaṣiñcannaravyāghraṃ prasannena sugandhinā | salilena sahasrākṣaṃ vasavo vāsavaṃ yathā || 56 ||
+116,57,ऋत्विग्भिर्ब्राह्मणैः पूर्वं कन्याभिर्मन्त्रिभिस्तथा । योधैश्चैवाभ्यषिञ्चंस्ते संप्रहृष्टाः सनैगमैः ॥ ५७ ॥,ṛtvigbhirbrāhmaṇaiḥ pūrvaṃ kanyābhirmantribhistathā | yodhaiścaivābhyaṣiñcaṃste saṃprahṛṣṭāḥ sanaigamaiḥ || 57 ||
+116,58,सर्वौषधिरसैश्चापि दैवतैर्नभसि स्थितैः । चतुर्हिर्लोकपालैश्च सर्वैर्देवैश्च संगतैः ॥ ५८ ॥,sarvauṣadhirasaiścāpi daivatairnabhasi sthitaiḥ | caturhirlokapālaiśca sarvairdevaiśca saṃgataiḥ || 58 ||
+116,59,छत्रं तस्य च जग्राह शत्रुघ्नः पाण्डुरं शुभम् । श्वेतं च वालव्यजनं सुग्रीवो वानरेश्वरः । अपरं चन्द्रसंकाशं राक्षसेन्द्रो विभीषणः ॥ ५९ ॥,chatraṃ tasya ca jagrāha śatrughnaḥ pāṇḍuraṃ śubham | śvetaṃ ca vālavyajanaṃ sugrīvo vānareśvaraḥ | aparaṃ candrasaṃkāśaṃ rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ || 59 ||
+116,60,मालां ज्वलन्तीं वपुषा काञ्चनीं शतपुष्कराम् । राघवाय ददौ वायुर्वासवेन प्रचोदितः ॥ ६० ॥,mālāṃ jvalantīṃ vapuṣā kāñcanīṃ śatapuṣkarām | rāghavāya dadau vāyurvāsavena pracoditaḥ || 60 ||
+116,61,सर्वरत्नसमायुक्तं मणिरत्नविभूषितम् । मुक्ताहारं नरेन्द्राय ददौ शक्रप्रचोदितः ॥ ६१ ॥,sarvaratnasamāyuktaṃ maṇiratnavibhūṣitam | muktāhāraṃ narendrāya dadau śakrapracoditaḥ || 61 ||
+116,62,प्रजगुर्देवगन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरो गणाः । अभिषेके तदर्हस्य तदा रामस्य धीमतः ॥ ६२ ॥,prajagurdevagandharvā nanṛtuścāpsaro gaṇāḥ | abhiṣeke tadarhasya tadā rāmasya dhīmataḥ || 62 ||
+116,63,भूमिः सस्यवती चैव फलवन्तश्च पादपाः । गन्धवन्ति च पुष्पा��ि बभूवू राघवोत्सवे ॥ ६३ ॥,bhūmiḥ sasyavatī caiva phalavantaśca pādapāḥ | gandhavanti ca puṣpāṇi babhūvū rāghavotsave || 63 ||
+116,64,सहस्रशतमश्वानां धेनूनां च गवां तथा । ददौ शतं वृषान्पूर्वं द्विजेभ्यो मनुजर्षभः ॥ ६४ ॥,sahasraśatamaśvānāṃ dhenūnāṃ ca gavāṃ tathā | dadau śataṃ vṛṣānpūrvaṃ dvijebhyo manujarṣabhaḥ || 64 ||
+116,65,त्रिंशत्कोटीर्हिरण्यस्य ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुनः । नानाभरणवस्त्राणि महार्हाणि च राघवः ॥ ६५ ॥,triṃśatkoṭīrhiraṇyasya brāhmaṇebhyo dadau punaḥ | nānābharaṇavastrāṇi mahārhāṇi ca rāghavaḥ || 65 ||
+116,66,अर्करश्मिप्रतीकाशां काञ्चनीं मणिविग्रहाम् । सुग्रीवाय स्रजं दिव्यां प्रायच्छन्मनुजर्षभः ॥ ६६ ॥,arkaraśmipratīkāśāṃ kāñcanīṃ maṇivigrahām | sugrīvāya srajaṃ divyāṃ prāyacchanmanujarṣabhaḥ || 66 ||
+116,67,वैदूर्यमणिचित्रे च वज्ररत्नविभूषिते । वालिपुत्राय धृतिमानङ्गदायाङ्गदे ददौ ॥ ६७ ॥,vaidūryamaṇicitre ca vajraratnavibhūṣite | vāliputrāya dhṛtimānaṅgadāyāṅgade dadau || 67 ||
+116,68,मणिप्रवरजुष्टं च मुक्ताहारमनुत्तमम् । सीतायै प्रददौ रामश्चन्द्ररश्मिसमप्रभम् ॥ ६८ ॥,maṇipravarajuṣṭaṃ ca muktāhāramanuttamam | sītāyai pradadau rāmaścandraraśmisamaprabham || 68 ||
+116,69,अरजे वाससी दिव्ये शुभान्याभरणानि च । अवेक्षमाणा वैदेही प्रददौ वायुसूनवे ॥ ६९ ॥,araje vāsasī divye śubhānyābharaṇāni ca | avekṣamāṇā vaidehī pradadau vāyusūnave || 69 ||
+116,70,अवमुच्यात्मनः कण्ठाद्धारं जनकनन्दिनी । अवैक्षत हरीन् सर्वान्भर्तारं च मुहुर्मुहुः ॥ ७० ॥,avamucyātmanaḥ kaṇṭhāddhāraṃ janakanandinī | avaikṣata harīn sarvānbhartāraṃ ca muhurmuhuḥ || 70 ||
+116,71,तामिङ्गितज्ञः संप्रेक्ष्य बभाषे जनकात्मजाम् । प्रदेहि सुभगे हारं यस्य तुष्टासि भामिनि ॥ ७१ ॥,tāmiṅgitajñaḥ saṃprekṣya babhāṣe janakātmajām | pradehi subhage hāraṃ yasya tuṣṭāsi bhāmini || 71 ||
+116,72,पौरुषं विक्रमो बुद्धिर्यस्मिन्नेतानि नित्यदा । ददौ सा वायुपुत्राय तं हारमसितेक्षणा ॥ ७२ ॥,pauruṣaṃ vikramo buddhiryasminnetāni nityadā | dadau sā vāyuputrāya taṃ hāramasitekṣaṇā || 72 ||
+116,73,हनूमांस्तेन हारेण शुशुभे वानरर्षभः । चन्द्रांशुचयगौरेण श्वेताभ्रेण यथाचलः ॥ ७३ ॥,hanūmāṃstena hāreṇa śuśubhe vānararṣabhaḥ | candrāṃśucayagaureṇa śvetābhreṇa yathācalaḥ || 73 ||
+116,74,ततो द्विविद मैन्दाभ्यां नीलाय च परंतपः । सर्वान् कामगुणान् वीक्ष्य प्रददौ वसुधाधिपः ॥ ७४ ॥,tato dvivida maindābhyāṃ nīlāya ca paraṃtapaḥ | sarvān kāmaguṇān vīkṣya pradadau vasudhādhipaḥ || 74 ||
+116,75,सर्ववानरवृद्धाश्च ये चान्ये वानरेश्वराः । वासोभिर्भूषणैश्चैव यथार्हं प्रतिपूजिताः ॥ ७५ ॥,sarvavānaravṛddhāśca ye cānye vānareśvarāḥ | vāsobhirbhūṣaṇaiścaiva yathārhaṃ pratipūjitāḥ || 75 ||
+116,76,यथार्हं पूजिताः सर्वे कामै रत्नैश्च पुष्कलैर् । प्रहृष्टमनसः सर्वे जग्मुरेव यथागतम् ॥ ७६ ॥,yathārhaṃ pūjitāḥ sarve kāmai ratnaiśca puṣkalair | prahṛṣṭamanasaḥ sarve jagmureva yathāgatam || 76 ||
+116,77,राघवः परमोदारः शशास परया मुदा । उवाच लक्ष्मणं रामो ���र्मज्ञं धर्मवत्सलः ॥ ७७ ॥,rāghavaḥ paramodāraḥ śaśāsa parayā mudā | uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo dharmajñaṃ dharmavatsalaḥ || 77 ||
+116,78,आतिष्ठ धर्मज्ञ मया सहेमां गां पूर्वराजाध्युषितां बलेन । तुल्यं मया त्वं पितृभिर्धृता या तां यौवराज्ये धुरमुद्वहस्व ॥ ७८ ॥,ātiṣṭha dharmajña mayā sahemāṃ gāṃ pūrvarājādhyuṣitāṃ balena | tulyaṃ mayā tvaṃ pitṛbhirdhṛtā yā tāṃ yauvarājye dhuramudvahasva || 78 ||
+116,79,सर्वात्मना पर्यनुनीयमानो यदा न सौमित्रिरुपैति योगम् । नियुज्यमानो भुवि यौवराज्ये ततो ऽभ्यषिञ्चद्भरतं महात्मा ॥ ७९ ॥,sarvātmanā paryanunīyamāno yadā na saumitrirupaiti yogam | niyujyamāno bhuvi yauvarājye tato'bhyaṣiñcadbharataṃ mahātmā || 79 ||
+116,80,राघवश्चापि धर्मात्मा प्राप्य राज्यमनुत्तमम् । ईजे बहुविधैर्यज्ञैः ससुहृद्भ्रातृबान्धवः ॥ ८० ॥,rāghavaścāpi dharmātmā prāpya rājyamanuttamam | īje bahuvidhairyajñaiḥ sasuhṛdbhrātṛbāndhavaḥ || 80 ||
+116,81,पौण्डरीकाश्वमेधाभ्यां वाजपेयेन चासकृत् । अन्यैश्च विविधैर्यज्ञैरयजत् पार्थिवर्षभः ॥ ८१ ॥,pauṇḍarīkāśvamedhābhyāṃ vājapeyena cāsakṛt | anyaiśca vividhairyajñairayajat pārthivarṣabhaḥ || 81 ||
+116,82,राज्यं दशसहस्राणि प्राप्य वर्षाणि राघवः । शताश्वमेधानाजह्रे सदश्वान्भूरिदक्षिणान् ॥ ८२ ॥,rājyaṃ daśasahasrāṇi prāpya varṣāṇi rāghavaḥ | śatāśvamedhānājahre sadaśvānbhūridakṣiṇān || 82 ||
+116,83,आजानुलम्बिबाहुश्च महास्कन्धः प्रतापवान् । लक्ष्मणानुचरो रामः पृथिवीमन्वपालयत् ॥ ८३ ॥,ājānulambibāhuśca mahāskandhaḥ pratāpavān | lakṣmaṇānucaro rāmaḥ pṛthivīmanvapālayat || 83 ||
+116,84,न पर्यदेवन् विधवा न च व्यालकृतं भयम् । न व्याधिजं भयं वापि रामे राज्यं प्रशासति ॥ ८४ ॥,na paryadevan vidhavā na ca vyālakṛtaṃ bhayam | na vyādhijaṃ bhayaṃ vāpi rāme rājyaṃ praśāsati || 84 ||
+116,85,निर्दस्युरभवल् लोको नानर्थः कं चिदस्पृशत् । न च स्म वृद्धा बालानां प्रेतकार्याणि कुर्वते ॥ ८५ ॥,nirdasyurabhaval loko nānarthaḥ kaṃ cidaspṛśat | na ca sma vṛddhā bālānāṃ pretakāryāṇi kurvate || 85 ||
+116,86,सर्वं मुदितमेवासीत् सर्वो धर्मपरो ऽभवत् । राममेवानुपश्यन्तो नाभ्यहिंसन्परस्परम् ॥ ८६ ॥,sarvaṃ muditamevāsīt sarvo dharmaparo'bhavat | rāmamevānupaśyanto nābhyahiṃsanparasparam || 86 ||
+116,87,आसन् वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणः । निरामया विशोकाश्च रामे राज्यं प्रशासति ॥ ८७ ॥,āsan varṣasahasrāṇi tathā putrasahasriṇaḥ | nirāmayā viśokāśca rāme rājyaṃ praśāsati || 87 ||
+116,88,नित्यपुष्पा नित्यफलास्तरवः स्कन्धविस्तृताः । कालवर्षी च पर्जन्यः सुखस्पर्शश्च मारुतः ॥ ८८ ॥,nityapuṣpā nityaphalāstaravaḥ skandhavistṛtāḥ | kālavarṣī ca parjanyaḥ sukhasparśaśca mārutaḥ || 88 ||
+116,89,स्वकर्मसु प्रवर्तन्ते तुष्ठाः स्वैरेव कर्मभिः । आसन्प्रजा धर्मपरा रामे शासति नानृताः ॥ ८९ ॥,svakarmasu pravartante tuṣṭhāḥ svaireva karmabhiḥ | āsanprajā dharmaparā rāme śāsati nānṛtāḥ || 89 ||
+116,90,सर्वे लक्षणसंपन्नाः सर्वे धर्मपरायणाः । दशवर्षसहस्राणि रामो राज्यमकारयत् ॥ ९�� ॥,sarve lakṣaṇasaṃpannāḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ | daśavarṣasahasrāṇi rāmo rājyamakārayat || 90 ||
+1,1,प्राप्तराज्यस्य रामस्य राक्षसानां वधे कृते । आजग्मुरृषयः सर्वे राघवं प्रतिनन्दितुम् ॥ १ ॥,prāptarājyasya rāmasya rākṣasānāṃ vadhe kṛte | ājagmurṛṣayaḥ sarve rāghavaṃ pratinanditum || 1 ||
+1,2,कौशिको ऽथ यवक्रीतो रैभ्यश्च्यवन एव च । कण्वो मेधातिथेः पुत्रः पूर्वस्यां दिशि ये श्रिताः ॥ २ ॥,kauśiko'tha yavakrīto raibhyaścyavana eva ca | kaṇvo medhātitheḥ putraḥ pūrvasyāṃ diśi ye śritāḥ || 2 ||
+1,3,स्वस्त्यात्रेयश्च भगवान्नमुचिः प्रमुचुस्तथा । आजग्मुस्ते सहागस्त्या ये श्रिता दक्षिणां दिशम् ॥ ३ ॥,svastyātreyaśca bhagavānnamuciḥ pramucustathā | ājagmuste sahāgastyā ye śritā dakṣiṇāṃ diśam || 3 ||
+1,4,पृषद्गुः कवषो धौम्यो रौद्रेयश्च महानृषिः । ते ऽप्याजग्मुः सशिष्या वै ये श्रिताः पश्चिमां दिशम् ॥ ४ ॥,pṛṣadguḥ kavaṣo dhaumyo raudreyaśca mahānṛṣiḥ | te'pyājagmuḥ saśiṣyā vai ye śritāḥ paścimāṃ diśam || 4 ||
+1,5,वसिष्ठः कश्यपो ऽथात्रिर्विश्वामित्रो ऽथ गौतमः । जमदग्निर्भरद्वाजस्ते ऽपि सप्तमहर्षयः ॥ ५ ॥,vasiṣṭhaḥ kaśyapo'thātrirviśvāmitro'tha gautamaḥ | jamadagnirbharadvājaste'pi saptamaharṣayaḥ || 5 ||
+1,6,संप्राप्यैते महात्मानो राघवस्य निवेशनम् । विष्ठिताः प्रतिहारार्थं हुताशनसमप्रभाः ॥ ६ ॥,saṃprāpyaite mahātmāno rāghavasya niveśanam | viṣṭhitāḥ pratihārārthaṃ hutāśanasamaprabhāḥ || 6 ||
+1,7,प्रतिहारस्ततस्तूर्णमगस्त्यवचनादथ । समीपं राघवस्याशु प्रविवेश महात्मनः ॥ ७ ॥,pratihārastatastūrṇamagastyavacanādatha | samīpaṃ rāghavasyāśu praviveśa mahātmanaḥ || 7 ||
+1,8,स रामं दृश्य सहसा पूर्णचन्द्रसमद्युतिम् । अगस्त्यं कथयामास संप्रातमृषिभिः सह ॥ ८ ॥,sa rāmaṃ dṛśya sahasā pūrṇacandrasamadyutim | agastyaṃ kathayāmāsa saṃprātamṛṣibhiḥ saha || 8 ||
+1,9,श्रुत्वा प्राप्तान्मुनींस्तांस्तु बालसूर्यसमप्रभान् । तदोवाच नृपो द्वाःस्थं प्रवेशय यथासुखम् ॥ ९ ॥,śrutvā prāptānmunīṃstāṃstu bālasūryasamaprabhān | tadovāca nṛpo dvāḥsthaṃ praveśaya yathāsukham || 9 ||
+1,10,दृष्ट्वा प्राप्तान्मुनींस्तांस्तु प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः । रामो ऽभिवाद्य प्रयत आसनान्यादिदेश ह ॥ १० ॥,dṛṣṭvā prāptānmunīṃstāṃstu pratyutthāya kṛtāñjaliḥ | rāmo'bhivādya prayata āsanānyādideśa ha || 10 ||
+1,11,तेषु काञ्चनचित्रेषु स्वास्तीर्णेषु सुखेषु च । यथार्हमुपविष्टास्ते आसनेष्व् ऋषिपुंगवाः ॥ ११ ॥,teṣu kāñcanacitreṣu svāstīrṇeṣu sukheṣu ca | yathārhamupaviṣṭāste āsaneṣv ṛṣipuṃgavāḥ || 11 ||
+1,12,रामेण कुशलं पृष्टाः सशिष्याः सपुरोगमाः । महर्षयो वेदविदो रामं वचनमब्रुवन् ॥ १२ ॥,rāmeṇa kuśalaṃ pṛṣṭāḥ saśiṣyāḥ sapurogamāḥ | maharṣayo vedavido rāmaṃ vacanamabruvan || 12 ||
+1,13,कुशलं नो महाबाहो सर्वत्र रघुनन्दन । त्वां तु दिष्ट्या कुशलिनं पश्यामो हतशात्रवम् ॥ १३ ॥,kuśalaṃ no mahābāho sarvatra raghunandana | tvāṃ tu diṣṭyā kuśalinaṃ paśyāmo hataśātravam || 13 ||
+1,14,न हि भारः स ते राम रावणो राक्षसेश्व���ः । सधनुस्त्वं हि लोकांस्त्रीन् विजयेथा न संशयः ॥ १४ ॥,na hi bhāraḥ sa te rāma rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | sadhanustvaṃ hi lokāṃstrīn vijayethā na saṃśayaḥ || 14 ||
+1,15,दिष्ट्या त्वया हतो राम रावणः पुत्रपौत्रवान् । दिष्ट्या विजयिनं त्वाद्य पश्यामः सह भार्यया ॥ १५ ॥,diṣṭyā tvayā hato rāma rāvaṇaḥ putrapautravān | diṣṭyā vijayinaṃ tvādya paśyāmaḥ saha bhāryayā || 15 ||
+1,16,दिष्ट्या प्रहस्तो विकटो विरूपाक्षो महोदरः । अकम्पनश्च दुर्धर्षो निहतास्ते निशाचराः ॥ १६ ॥,diṣṭyā prahasto vikaṭo virūpākṣo mahodaraḥ | akampanaśca durdharṣo nihatāste niśācarāḥ || 16 ||
+1,17,यस्य प्रमाणाद्विपुलं प्रमाणं नेह विद्यते । दिष्ट्या ते समरे राम कुम्भकर्णो निपातितः ॥ १७ ॥,yasya pramāṇādvipulaṃ pramāṇaṃ neha vidyate | diṣṭyā te samare rāma kumbhakarṇo nipātitaḥ || 17 ||
+1,18,दिष्ट्या त्वं राक्षसेन्द्रेण द्वन्द्वयुद्धमुपागतः । देवतानामवध्येन विजयं प्राप्तवानसि ॥ १८ ॥,diṣṭyā tvaṃ rākṣasendreṇa dvandvayuddhamupāgataḥ | devatānāmavadhyena vijayaṃ prāptavānasi || 18 ||
+1,19,संख्ये तस्य न किं चित्तु रावणस्य पराभवः । द्वन्द्वयुद्धमनुप्राप्तो दिष्ट्या ते रावणिर्हतः ॥ १९ ॥,saṃkhye tasya na kiṃ cittu rāvaṇasya parābhavaḥ | dvandvayuddhamanuprāpto diṣṭyā te rāvaṇirhataḥ || 19 ||
+1,20,दिष्ट्या तस्य महाबाहो कालस्येवाभिधावतः । मुक्तः सुररिपोर्वीर प्राप्तश्च विजयस्त्वया ॥ २० ॥,diṣṭyā tasya mahābāho kālasyevābhidhāvataḥ | muktaḥ surariporvīra prāptaśca vijayastvayā || 20 ||
+1,21,विस्मयस्त्वेष नः सौम्य संश्रुत्येन्द्रजितं हतम् । अवध्यः सर्वभूतानां महामायाधरो युधि ॥ २१ ॥,vismayastveṣa naḥ saumya saṃśrutyendrajitaṃ hatam | avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ mahāmāyādharo yudhi || 21 ||
+1,22,दत्त्वा पुण्यामिमां वीर सौम्यामभयदक्षिणाम् । दिष्ट्या वर्धसि काकुत्स्थ जयेनामित्रकर्शन ॥ २२ ॥,dattvā puṇyāmimāṃ vīra saumyāmabhayadakṣiṇām | diṣṭyā vardhasi kākutstha jayenāmitrakarśana || 22 ||
+1,23,श्रुत्वा तु वचनं तेषामृषीणां भावितात्मनाम् । विस्मयं परमं गत्वा रामः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ २३ ॥,śrutvā tu vacanaṃ teṣāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām | vismayaṃ paramaṃ gatvā rāmaḥ prāñjalirabravīt || 23 ||
+1,24,भवन्तः कुम्भकर्णं च रावणं च निशाचरम् । अतिक्रम्य महावीर्यौ किं प्रशंसथ रावणिम् ॥ २४ ॥,bhavantaḥ kumbhakarṇaṃ ca rāvaṇaṃ ca niśācaram | atikramya mahāvīryau kiṃ praśaṃsatha rāvaṇim || 24 ||
+1,25,महोदरं प्रहस्तं च विरूपाक्षं च राक्षसं । अतिक्रम्य महावीर्यान् किं प्रशंसथ रावणिम् ॥ २५ ॥,mahodaraṃ prahastaṃ ca virūpākṣaṃ ca rākṣasaṃ | atikramya mahāvīryān kiṃ praśaṃsatha rāvaṇim || 25 ||
+1,26,कीदृशो वै प्रभावो ऽस्य किं बलं कः पराक्रमः । केन वा कारणेनैष रावणादतिरिच्यते ॥ २६ ॥,kīdṛśo vai prabhāvo'sya kiṃ balaṃ kaḥ parākramaḥ | kena vā kāraṇenaiṣa rāvaṇādatiricyate || 26 ||
+1,27,शक्यं यदि मया श्रोतुं न खल्वाज्ञापयामि वः । यदि गुह्यं न चेद्वक्तुं श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम् । कथं शक्रो जितस्तेन कथं लब्धवरश्च सः ॥ २७ ॥,śakyaṃ yadi mayā śrotuṃ na khalvājñāpayāmi vaḥ | yadi guhyaṃ na cedvaktuṃ śrotumicchāmi kathyatām | kathaṃ śakro jitastena kathaṃ labdhavaraśca saḥ || 27 ||
+2,1,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः । कुम्भयोनिर्महातेजा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ १ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavasya mahātmanaḥ | kumbhayonirmahātejā vākyametaduvāca ha || 1 ||
+2,2,शृणु राजन्यथावृत्तं यस्य तेजोबलं महत् । जघान च रिपून्युद्धे यथावध्यश्च शत्रुभिः ॥ २ ॥,śṛṇu rājanyathāvṛttaṃ yasya tejobalaṃ mahat | jaghāna ca ripūnyuddhe yathāvadhyaśca śatrubhiḥ || 2 ||
+2,3,अहं ते रावणस्येदं कुलं जन्म च राघव । वरप्रदानं च तथा तस्मै दत्तं ब्रवीमि ते ॥ ३ ॥,ahaṃ te rāvaṇasyedaṃ kulaṃ janma ca rāghava | varapradānaṃ ca tathā tasmai dattaṃ bravīmi te || 3 ||
+2,4,पुरा कृतयुगे राम प्रजापतिसुतः प्रभुः । पुलस्त्यो नाम ब्रह्मर्षिः साक्षादिव पितामहः ॥ ४ ॥,purā kṛtayuge rāma prajāpatisutaḥ prabhuḥ | pulastyo nāma brahmarṣiḥ sākṣādiva pitāmahaḥ || 4 ||
+2,5,नानुकीर्त्या गुणास्तस्य धर्मतः शीलतस्तथा । प्रजापतेः पुत्र इति वक्तुं शक्यं हि नामतः ॥ ५ ॥,nānukīrtyā guṇāstasya dharmataḥ śīlatastathā | prajāpateḥ putra iti vaktuṃ śakyaṃ hi nāmataḥ || 5 ||
+2,6,स तु धर्मप्रसङ्गेन मेरोः पार्श्वे महागिरेः । तृणबिन्द्वाश्रमं गत्वा न्यवसन्मुनिपुंगवः ॥ ६ ॥,sa tu dharmaprasaṅgena meroḥ pārśve mahāgireḥ | tṛṇabindvāśramaṃ gatvā nyavasanmunipuṃgavaḥ || 6 ||
+2,7,तपस्तेपे स धर्मात्मा स्वाध्यायनियतेन्द्रियः । गत्वाश्रमपदं तस्य विघ्नं कुर्वन्ति कन्यकाः ॥ ७ ॥,tapastepe sa dharmātmā svādhyāyaniyatendriyaḥ | gatvāśramapadaṃ tasya vighnaṃ kurvanti kanyakāḥ || 7 ||
+2,8,देवपन्नगकन्याश्च राजर्षितनयाश्च याः । क्रीडन्त्यो ऽप्सरसश्चैव तं देशमुपपेदिरे ॥ ८ ॥,devapannagakanyāśca rājarṣitanayāśca yāḥ | krīḍantyo'psarasaścaiva taṃ deśamupapedire || 8 ||
+2,9,सर्वर्तुषूपभोग्यत्वाद् रम्यत्वात् काननस्य च । नित्यशस्तास्तु तं देशं गत्वा क्रीडन्ति कन्यकाः ॥ ९ ॥,sarvartuṣūpabhogyatvād ramyatvāt kānanasya ca | nityaśastāstu taṃ deśaṃ gatvā krīḍanti kanyakāḥ || 9 ||
+2,10,अथ रुष्टो महातेजा व्याजहार महामुनिः । या मे दर्शनमागच्छेत् सा गर्भं धारयिष्यति ॥ १० ॥,atha ruṣṭo mahātejā vyājahāra mahāmuniḥ | yā me darśanamāgacchet sā garbhaṃ dhārayiṣyati || 10 ||
+2,11,तास्तु सर्वाः प्रतिगताः श्रुत्वा वाक्यं महात्मनः । ब्रह्मशापभयाद्भीतास्तं देशं नोपचक्रमुः ॥ ११ ॥,tāstu sarvāḥ pratigatāḥ śrutvā vākyaṃ mahātmanaḥ | brahmaśāpabhayādbhītāstaṃ deśaṃ nopacakramuḥ || 11 ||
+2,12,तृणबिन्दोस्तु राजर्षेस्तनया न शृणोति तत् । गत्वाश्रमपदं तस्य विचचार सुनिर्भया ॥ १२ ॥,tṛṇabindostu rājarṣestanayā na śṛṇoti tat | gatvāśramapadaṃ tasya vicacāra sunirbhayā || 12 ||
+2,13,तस्मिन्नेव तु काले स प्राजापत्यो महानृषिः । स्वाध्यायमकरोत्तत्र तपसा द्योतितप्रभः ॥ १३ ॥,tasminneva tu kāle sa prājāpatyo mahānṛṣiḥ | svādhyāyamakarottatra tapasā dyotitaprabhaḥ || 13 ||
+2,14,सा तु वेदध्वनिं श्रुत्वा दृष्ट्वा चैव तपोधनम् । ��भवत् पाण्डुदेहा सा सुव्यञ्जितशरीरजा ॥ १४ ॥,sā tu vedadhvaniṃ śrutvā dṛṣṭvā caiva tapodhanam | abhavat pāṇḍudehā sā suvyañjitaśarīrajā || 14 ||
+2,15,दृष्ट्वा परमसंविग्ना सा तु तद्रूपमात्मनः । इदं मे किं न्विति ज्ञात्वा पितुर्गत्वाग्रतः स्थिता ॥ १५ ॥,dṛṣṭvā paramasaṃvignā sā tu tadrūpamātmanaḥ | idaṃ me kiṃ nviti jñātvā piturgatvāgrataḥ sthitā || 15 ||
+2,16,तां तु दृष्ट्वा तथा भूतां तृणबिन्दुरथाब्रवीत् । किं त्वमेतत्त्वसदृशं धारयस्यात्मनो वपुः ॥ १६ ॥,tāṃ tu dṛṣṭvā tathā bhūtāṃ tṛṇabindurathābravīt | kiṃ tvametattvasadṛśaṃ dhārayasyātmano vapuḥ || 16 ||
+2,17,सा तु कृत्वाञ्जलिं दीना कन्योवाच तपोधनम् । न जाने कारणं तात येन मे रूपमीदृशम् ॥ १७ ॥,sā tu kṛtvāñjaliṃ dīnā kanyovāca tapodhanam | na jāne kāraṇaṃ tāta yena me rūpamīdṛśam || 17 ||
+2,18,किं तु पूर्वं गतास्म्येका महर्षेर्भावितात्मनः । पुलस्त्यस्याश्रमं दिव्यमन्वेष्टुं स्वसखीजनम् ॥ १८ ॥,kiṃ tu pūrvaṃ gatāsmyekā maharṣerbhāvitātmanaḥ | pulastyasyāśramaṃ divyamanveṣṭuṃ svasakhījanam || 18 ||
+2,19,न च पश्याम्यहं तत्र कां चिदप्यागतां सखीम् । रूपस्य तु विपर्यासं दृष्ट्वा चाहमिहागता ॥ १९ ॥,na ca paśyāmyahaṃ tatra kāṃ cidapyāgatāṃ sakhīm | rūpasya tu viparyāsaṃ dṛṣṭvā cāhamihāgatā || 19 ||
+2,20,तृणबिन्दुस्तु राजर्षिस्तपसा द्योतितप्रभः । ध्यानं विवेश तच्चापि अपश्यदृषिकर्मजम् ॥ २० ॥,tṛṇabindustu rājarṣistapasā dyotitaprabhaḥ | dhyānaṃ viveśa taccāpi apaśyadṛṣikarmajam || 20 ||
+2,21,स तु विज्ञाय तं शापं महर्षेर्भावितात्मनः । गृहीत्वा तनयां गत्वा पुलस्त्यमिदमब्रवीत् ॥ २१ ॥,sa tu vijñāya taṃ śāpaṃ maharṣerbhāvitātmanaḥ | gṛhītvā tanayāṃ gatvā pulastyamidamabravīt || 21 ||
+2,22,भगवंस्तनयां मे त्वं गुणैः स्वैरेव भूषिताम् । भिक्षां प्रतिगृहाणेमां महर्षे स्वयमुद्यताम् ॥ २२ ॥,bhagavaṃstanayāṃ me tvaṃ guṇaiḥ svaireva bhūṣitām | bhikṣāṃ pratigṛhāṇemāṃ maharṣe svayamudyatām || 22 ||
+2,23,तपश्चरणयुक्तस्य श्राम्यमाणेन्द्रियस्य ते । शुश्रूषातत्परा नित्यं भविष्यति न संशयः ॥ २३ ॥,tapaścaraṇayuktasya śrāmyamāṇendriyasya te | śuśrūṣātatparā nityaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 23 ||
+2,24,तं ब्रुवाणं तु तद्वाक्यं राजर्षिं धार्मिकं तदा । जिघृक्षुरब्रवीत् कन्यां बाढमित्येव स द्विजः ॥ २४ ॥,taṃ bruvāṇaṃ tu tadvākyaṃ rājarṣiṃ dhārmikaṃ tadā | jighṛkṣurabravīt kanyāṃ bāḍhamityeva sa dvijaḥ || 24 ||
+2,25,दत्त्वा तु स गतो राजा स्वमाश्रमपदं तदा । सापि तत्रावसत् कन्या तोषयन्ती पतिं गुणैः । प्रीतः स तु महातेजा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ २५ ॥,dattvā tu sa gato rājā svamāśramapadaṃ tadā | sāpi tatrāvasat kanyā toṣayantī patiṃ guṇaiḥ | prītaḥ sa tu mahātejā vākyametaduvāca ha || 25 ||
+2,26,परितुष्टो ऽस्मि भद्रं ते गुणानां संपदा भृशम् । तस्मात्ते विरमाम्यद्य पुत्रमात्मसमं गुणैः । उभयोर्वंशकर्तारं पौलस्त्य इति विश्रुतम् ॥ २६ ॥,parituṣṭo'smi bhadraṃ te guṇānāṃ saṃpadā bhṛśam | tasmātte viramāmyadya putramātmasamaṃ guṇaiḥ | ubhayorvaṃśakartāraṃ paulastya iti viśrutam || 26 ||
+2,27,यस्मात्तु विश्रुतो वेदस्त्वयेहाभ्यस्यतो मम । तस्मात् स विश्रवा नाम भविष्यति न संशयः ॥ २७ ॥,yasmāttu viśruto vedastvayehābhyasyato mama | tasmāt sa viśravā nāma bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 27 ||
+2,28,एवमुक्ता तु सा कन्या प्रहृष्टेनान्तरात्मना । अचिरेणैव कालेन सूता विश्रवसं सुतम् ॥ २८ ॥,evamuktā tu sā kanyā prahṛṣṭenāntarātmanā | acireṇaiva kālena sūtā viśravasaṃ sutam || 28 ||
+2,29,स तु लोकत्रये ख्यातः शौचधर्मसमन्वितः । पितेव तपसा युक्तो विश्रवा मुनिपुंगवः ॥ २९ ॥,sa tu lokatraye khyātaḥ śaucadharmasamanvitaḥ | piteva tapasā yukto viśravā munipuṃgavaḥ || 29 ||
+3,1,अथ पुत्रः पुलस्त्यस्य विश्रवा मुनिपुंगवः । अचिरेणैव कालेन पितेव तपसि स्थितः ॥ १ ॥,atha putraḥ pulastyasya viśravā munipuṃgavaḥ | acireṇaiva kālena piteva tapasi sthitaḥ || 1 ||
+3,2,सत्यवाञ् शीलवान्दक्षः स्वाध्यायनिरतः शुचिः । सर्वभोगेष्वसंसक्तो नित्यं धर्मपरायणः ॥ २ ॥,satyavāñ śīlavāndakṣaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ | sarvabhogeṣvasaṃsakto nityaṃ dharmaparāyaṇaḥ || 2 ||
+3,3,ज्ञात्वा तस्य तु तद्वृत्तं भरद्वाजो महानृषिः । ददौ विश्रवसे भार्यां स्वां सुतां देववर्णिनीम् ॥ ३ ॥,jñātvā tasya tu tadvṛttaṃ bharadvājo mahānṛṣiḥ | dadau viśravase bhāryāṃ svāṃ sutāṃ devavarṇinīm || 3 ||
+3,4,प्रतिगृह्य तु धर्मेण भरद्वाजसुतां तदा । मुदा परमया युक्तो विश्रवा मुनिपुंगवः ॥ ४ ॥,pratigṛhya tu dharmeṇa bharadvājasutāṃ tadā | mudā paramayā yukto viśravā munipuṃgavaḥ || 4 ||
+3,5,स तस्यां वीर्यसंपन्नमपत्यं परमाद्भुतम् । जनयामास धर्मात्मा सर्वैर्ब्रह्मगुणैर्युतम् ॥ ५ ॥,sa tasyāṃ vīryasaṃpannamapatyaṃ paramādbhutam | janayāmāsa dharmātmā sarvairbrahmaguṇairyutam || 5 ||
+3,6,तस्मिञ्जाते तु संहृष्टः स बभूव पितामहः । नाम चास्याकरोत् प्रीतः सार्धं देवर्षिभिस्तदा ॥ ६ ॥,tasmiñjāte tu saṃhṛṣṭaḥ sa babhūva pitāmahaḥ | nāma cāsyākarot prītaḥ sārdhaṃ devarṣibhistadā || 6 ||
+3,7,यस्माद्विश्रवसो ऽपत्यं सादृश्याद्विश्रवा इव । तस्माद्वैश्रवणो नाम भविष्यत्येष विश्रुतः ॥ ७ ॥,yasmādviśravaso'patyaṃ sādṛśyādviśravā iva | tasmādvaiśravaṇo nāma bhaviṣyatyeṣa viśrutaḥ || 7 ||
+3,8,स तु वैश्रवणस्तत्र तपोवनगतस्तदा । अवर्धत महातेजा हुताहुतिरिवानलः ॥ ८ ॥,sa tu vaiśravaṇastatra tapovanagatastadā | avardhata mahātejā hutāhutirivānalaḥ || 8 ||
+3,9,तस्याश्रमपदस्थस्य बुद्धिर्जज्ञे महात्मनः । चरिष्ये नियतो धर्मं धर्मो हि परमा गतिः ॥ ९ ॥,tasyāśramapadasthasya buddhirjajñe mahātmanaḥ | cariṣye niyato dharmaṃ dharmo hi paramā gatiḥ || 9 ||
+3,10,स तु वर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महावने । पूर्णे वर्षसहस्रे तु तं तं विधिमवर्तत ॥ १० ॥,sa tu varṣasahasrāṇi tapastaptvā mahāvane | pūrṇe varṣasahasre tu taṃ taṃ vidhimavartata || 10 ||
+3,11,जलाशी मारुताहारो निराहारस्तथैव च । एवं वर्षसहस्राणि जग्मुस्तान्येव वर्षवत् ॥ ११ ॥,jalāśī mārutāhāro nirāhārastathaiva ca | evaṃ varṣasahasrāṇi jagmustānyeva varṣavat || 11 ||
+3,12,अथ प्रीतो महातेजाः सेन्द���रैः सुरगणैः सह । गत्वा तस्याश्रमपदं ब्रह्मेदं वाक्यमब्रवीत् ॥ १२ ॥,atha prīto mahātejāḥ sendraiḥ suragaṇaiḥ saha | gatvā tasyāśramapadaṃ brahmedaṃ vākyamabravīt || 12 ||
+3,13,परितुष्टो ऽस्मि ते वत्स कर्मणानेन सुव्रत । वरं वृणीष्व भद्रं ते वरार्हस्त्वं हि मे मतः ॥ १३ ॥,parituṣṭo'smi te vatsa karmaṇānena suvrata | varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te varārhastvaṃ hi me mataḥ || 13 ||
+3,14,अथाब्रवीद्वैश्रवणः पितामहमुपस्थितम् । भगवंल् लोकपालत्वमिच्छेयं वित्तरक्षणम् ॥ १४ ॥,athābravīdvaiśravaṇaḥ pitāmahamupasthitam | bhagavaṃl lokapālatvamiccheyaṃ vittarakṣaṇam || 14 ||
+3,15,ततो ऽब्रवीद्वैश्रवणं परितुष्टेन चेतसा । ब्रह्मा सुरगणैः सार्धं बाढमित्येव हृष्टवत् ॥ १५ ॥,tato'bravīdvaiśravaṇaṃ parituṣṭena cetasā | brahmā suragaṇaiḥ sārdhaṃ bāḍhamityeva hṛṣṭavat || 15 ||
+3,16,अहं हि लोकपालानां चतुर्थं स्रष्टुमुद्यतः । यमेन्द्रवरुणानां हि पदं यत्तव चेप्सितम् ॥ १६ ॥,ahaṃ hi lokapālānāṃ caturthaṃ sraṣṭumudyataḥ | yamendravaruṇānāṃ hi padaṃ yattava cepsitam || 16 ||
+3,17,तत्कृतं गच्छ धर्मज्ञ धनेशत्वमवाप्नुहि । यमेन्द्रवरुणानां हि चतुर्थो ऽद्य भविष्यसि ॥ १७ ॥,tatkṛtaṃ gaccha dharmajña dhaneśatvamavāpnuhi | yamendravaruṇānāṃ hi caturtho'dya bhaviṣyasi || 17 ||
+3,18,एतच्च पुष्पकं नाम विमानं सूर्यसंनिभम् । प्रतिगृह्णीष्व यानार्थं त्रिदशैः समतां व्रज ॥ १८ ॥,etacca puṣpakaṃ nāma vimānaṃ sūryasaṃnibham | pratigṛhṇīṣva yānārthaṃ tridaśaiḥ samatāṃ vraja || 18 ||
+3,19,स्वस्ति ते ऽस्तु गमिष्यामः सर्व एव यथागतम् । कृतकृत्या वयं तात दत्त्वा तव महावरम् ॥ १९ ॥,svasti te'stu gamiṣyāmaḥ sarva eva yathāgatam | kṛtakṛtyā vayaṃ tāta dattvā tava mahāvaram || 19 ||
+3,20,गतेषु ब्रह्मपूर्वेषु देवेष्वथ नभस्तलम् । धनेशः पितरं प्राह विनयात् प्रणतो वचः ॥ २० ॥,gateṣu brahmapūrveṣu deveṣvatha nabhastalam | dhaneśaḥ pitaraṃ prāha vinayāt praṇato vacaḥ || 20 ||
+3,21,भगवंल् लब्धवानस्मि वरं कमलयोनितः । निवासं न तु मे देवो विदधे स प्रजापतिः ॥ २१ ॥,bhagavaṃl labdhavānasmi varaṃ kamalayonitaḥ | nivāsaṃ na tu me devo vidadhe sa prajāpatiḥ || 21 ||
+3,22,तत् पश्य भगवन् कं चिद्देशं वासाय नः प्रभो । न च पीडा भवेद् यत्र प्राणिनो यस्य कस्य चित् ॥ २२ ॥,tat paśya bhagavan kaṃ ciddeśaṃ vāsāya naḥ prabho | na ca pīḍā bhaved yatra prāṇino yasya kasya cit || 22 ||
+3,23,एवमुक्तस्तु पुत्रेण विश्रवा मुनिपुंगवः । वचनं प्राह धर्मज्ञ श्रूयतामिति धर्मवित् ॥ २३ ॥,evamuktastu putreṇa viśravā munipuṃgavaḥ | vacanaṃ prāha dharmajña śrūyatāmiti dharmavit || 23 ||
+3,24,लङ्का नाम पुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा । राक्षसानां निवासार्थं यथेन्द्रस्यामरावती ॥ २४ ॥,laṅkā nāma purī ramyā nirmitā viśvakarmaṇā | rākṣasānāṃ nivāsārthaṃ yathendrasyāmarāvatī || 24 ||
+3,25,रमणीया पुरी सा हि रुक्मवैदूर्यतोरणा । राक्षसैः सा परित्यक्ता पुरा विष्णुभयार्दितैः । शून्या रक्षोगणैः सर्वै रसातलतलं गतैः ॥ २५ ॥,ramaṇīyā purī sā hi rukmavaidūryatoraṇā | rākṣasaiḥ sā parityaktā purā viṣṇubhayārditaiḥ | śūnyā rakṣogaṇaiḥ sarvai rasātalatalaṃ gataiḥ || 25 ||
+3,26,स त्वं तत्र निवासाय रोचयस्व मतिं स्वकाम् । निर्दोषस्तत्र ते वासो न च बाधास्ति कस्य चित् ॥ २६ ॥,sa tvaṃ tatra nivāsāya rocayasva matiṃ svakām | nirdoṣastatra te vāso na ca bādhāsti kasya cit || 26 ||
+3,27,एतच्छ्रुत्वा तु धर्मात्मा धर्मिष्ठं वचनं पितुः । निवेशयामास तदा लङ्कां पर्वतमूर्धनि ॥ २७ ॥,etacchrutvā tu dharmātmā dharmiṣṭhaṃ vacanaṃ pituḥ | niveśayāmāsa tadā laṅkāṃ parvatamūrdhani || 27 ||
+3,28,नैरृतानां सहस्रैस्तु हृष्टैः प्रमुदितैः सदा । अचिरेणैककालेन संपूर्णा तस्य शासनात् ॥ २८ ॥,nairṛtānāṃ sahasraistu hṛṣṭaiḥ pramuditaiḥ sadā | acireṇaikakālena saṃpūrṇā tasya śāsanāt || 28 ||
+3,29,अथ तत्रावसत् प्रीतो धर्मात्मा नैरृताधिपः । समुद्रपरिधानायां लङ्कायां विश्रवात्मजः ॥ २९ ॥,atha tatrāvasat prīto dharmātmā nairṛtādhipaḥ | samudraparidhānāyāṃ laṅkāyāṃ viśravātmajaḥ || 29 ||
+3,30,काले काले विनीतात्मा पुष्पकेण धनेश्वरः । अभ्यगच्छत् सुसंहृष्टः पितरं मातरं च सः ॥ ३० ॥,kāle kāle vinītātmā puṣpakeṇa dhaneśvaraḥ | abhyagacchat susaṃhṛṣṭaḥ pitaraṃ mātaraṃ ca saḥ || 30 ||
+3,31,स देवगन्धर्वगणैरभिष्टुतस्तथैव सिद्धैः सह चारणैरपि । गभस्तिभिः सूर्य इवौजसा वृतः पितुः समीपं प्रययौ श्रिया वृतः ॥ ३१ ॥,sa devagandharvagaṇairabhiṣṭutastathaiva siddhaiḥ saha cāraṇairapi | gabhastibhiḥ sūrya ivaujasā vṛtaḥ pituḥ samīpaṃ prayayau śriyā vṛtaḥ || 31 ||
+4,1,श्रुत्वागस्त्येरितं वाक्यं रामो विस्मयमागतः । पूर्वमासीत्तु लङ्कायां रक्षसामिति संभवः ॥ १ ॥,śrutvāgastyeritaṃ vākyaṃ rāmo vismayamāgataḥ | pūrvamāsīttu laṅkāyāṃ rakṣasāmiti saṃbhavaḥ || 1 ||
+4,2,ततः शिरः कम्पयित्वा त्रेताग्निसमविग्रहम् । अगस्त्यं तं मुहुर्दृष्ट्वा स्मयमानो ऽभ्यभाषत ॥ २ ॥,tataḥ śiraḥ kampayitvā tretāgnisamavigraham | agastyaṃ taṃ muhurdṛṣṭvā smayamāno'bhyabhāṣata || 2 ||
+4,3,भगवन्पूर्वमप्येषा लङ्कासीत् पिशिताशिनाम् । इतीदं भवतः श्रुत्वा विस्मयो जनितो मम ॥ ३ ॥,bhagavanpūrvamapyeṣā laṅkāsīt piśitāśinām | itīdaṃ bhavataḥ śrutvā vismayo janito mama || 3 ||
+4,4,पुलस्त्यवंशादुद्भूता राक्षसा इति नः श्रुतम् । इदानीमन्यतश्चापि संभवः कीर्तितस्त्वया ॥ ४ ॥,pulastyavaṃśādudbhūtā rākṣasā iti naḥ śrutam | idānīmanyataścāpi saṃbhavaḥ kīrtitastvayā || 4 ||
+4,5,रावणात् कुम्भकर्णाच्च प्रहस्ताद्विकटादपि । रावणस्य च पुत्रेभ्यः किं नु ते बलवत्तराः ॥ ५ ॥,rāvaṇāt kumbhakarṇācca prahastādvikaṭādapi | rāvaṇasya ca putrebhyaḥ kiṃ nu te balavattarāḥ || 5 ||
+4,6,क एषां पूर्वको ब्रह्मन् किंनामा किंतपोबलः । अपराधं च कं प्राप्य विष्णुना द्राविताः पुरा ॥ ६ ॥,ka eṣāṃ pūrvako brahman kiṃnāmā kiṃtapobalaḥ | aparādhaṃ ca kaṃ prāpya viṣṇunā drāvitāḥ purā || 6 ||
+4,7,एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ । कौतूहलं कृतं मह्यं नुद भानुर्यथा तमः ॥ ७ ॥,etadvistarataḥ sarvaṃ kathayasva mamānagha | kautūhalaṃ kṛtaṃ mahyaṃ nuda bhānuryathā tamaḥ || 7 ||
+4,8,राघवस्य तु तच्छ्रुत्वा स���स्कारालंकृतं वचः । ईषद्विस्मयमानस्तमगस्त्यः प्राह राघवम् ॥ ८ ॥,rāghavasya tu tacchrutvā saṃskārālaṃkṛtaṃ vacaḥ | īṣadvismayamānastamagastyaḥ prāha rāghavam || 8 ||
+4,9,प्रजापतिः पुरा सृष्ट्वा अपः सलिलसंभवः । तासां गोपायने सत्त्वानसृजत् पद्मसंभवः ॥ ९ ॥,prajāpatiḥ purā sṛṣṭvā apaḥ salilasaṃbhavaḥ | tāsāṃ gopāyane sattvānasṛjat padmasaṃbhavaḥ || 9 ||
+4,10,ते सत्त्वाः सत्त्वकर्तारं विनीतवदुपस्थिताः । किं कुर्म इति भाषन्तः क्षुत्पिपासाभयार्दिताः ॥ १० ॥,te sattvāḥ sattvakartāraṃ vinītavadupasthitāḥ | kiṃ kurma iti bhāṣantaḥ kṣutpipāsābhayārditāḥ || 10 ||
+4,11,प्रजापतिस्तु तान्याह सत्त्वानि प्रहसन्निव । आभाष्य वाचा यत्नेन रक्षध्वमिति मानदः ॥ ११ ॥,prajāpatistu tānyāha sattvāni prahasanniva | ābhāṣya vācā yatnena rakṣadhvamiti mānadaḥ || 11 ||
+4,12,रक्षाम इति तत्रान्यैर्यक्षामेति तथापरैः । भुङ्क्षिताभुङ्क्षितैरुक्तस्ततस्तानाह भूतकृत् ॥ १२ ॥,rakṣāma iti tatrānyairyakṣāmeti tathāparaiḥ | bhuṅkṣitābhuṅkṣitairuktastatastānāha bhūtakṛt || 12 ||
+4,13,रक्षाम इति यैरुक्तं राक्षसास्ते भवन्तु वः । यक्षाम इति यैरुक्तं ते वै यक्षा भवन्तु वः ॥ १३ ॥,rakṣāma iti yairuktaṃ rākṣasāste bhavantu vaḥ | yakṣāma iti yairuktaṃ te vai yakṣā bhavantu vaḥ || 13 ||
+4,14,तत्र हेतिः प्रहेतिश्च भ्रातरौ राक्षसर्षभौ । मधुकैटभसंकाशौ बभूवतुररिंदमौ ॥ १४ ॥,tatra hetiḥ prahetiśca bhrātarau rākṣasarṣabhau | madhukaiṭabhasaṃkāśau babhūvaturariṃdamau || 14 ||
+4,15,प्रहेतिर्धार्मिकस्तत्र न दारान् सो ऽभिकाङ्क्षति । हेतिर्दारक्रियार्थं तु यत्नं परमथाकरोत् ॥ १५ ॥,prahetirdhārmikastatra na dārān so'bhikāṅkṣati | hetirdārakriyārthaṃ tu yatnaṃ paramathākarot || 15 ||
+4,16,स कालभगिनीं कन्यां भयां नाम भयावहाम् । उदावहदमेयात्मा स्वयमेव महामतिः ॥ १६ ॥,sa kālabhaginīṃ kanyāṃ bhayāṃ nāma bhayāvahām | udāvahadameyātmā svayameva mahāmatiḥ || 16 ||
+4,17,स तस्यां जनयामास हेती राक्षसपुंगवः । पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठो विद्युत्केश इति श्रुतम् ॥ १७ ॥,sa tasyāṃ janayāmāsa hetī rākṣasapuṃgavaḥ | putraṃ putravatāṃ śreṣṭho vidyutkeśa iti śrutam || 17 ||
+4,18,विद्युत्केशो हेतिपुत्रः प्रदीप्ताग्निसमप्रभः । व्यवर्धत महातेजास्तोयमध्य इवाम्बुजम् ॥ १८ ॥,vidyutkeśo hetiputraḥ pradīptāgnisamaprabhaḥ | vyavardhata mahātejāstoyamadhya ivāmbujam || 18 ||
+4,19,स यदा यौवनं भद्रमनुप्राप्तो निशाचरः । ततो दारक्रियां तस्य कर्तुं व्यवसितः पिता ॥ १९ ॥,sa yadā yauvanaṃ bhadramanuprāpto niśācaraḥ | tato dārakriyāṃ tasya kartuṃ vyavasitaḥ pitā || 19 ||
+4,20,संध्यादुहितरं सो ऽथ संध्यातुल्यां प्रभावतः । वरयामास पुत्रार्थं हेती राक्षसपुंगवः ॥ २० ॥,saṃdhyāduhitaraṃ so'tha saṃdhyātulyāṃ prabhāvataḥ | varayāmāsa putrārthaṃ hetī rākṣasapuṃgavaḥ || 20 ||
+4,21,अवश्यमेव दातव्या परस्मै सेति संध्यया । चिन्तयित्वा सुता दत्ता विद्युत्केशाय राघव ॥ २१ ॥,avaśyameva dātavyā parasmai seti saṃdhyayā | cintayitvā sutā dattā vidyutkeśāya rāghava || 21 ||
+4,22,संध्यायास्तनयां लब्ध्वा विद्युत्केशो निशाचरः । रमते स तया सार्धं पौलोम्या मघवानिव ॥ २२ ॥,saṃdhyāyāstanayāṃ labdhvā vidyutkeśo niśācaraḥ | ramate sa tayā sārdhaṃ paulomyā maghavāniva || 22 ||
+4,23,केन चित्त्वथ कालेन राम सालकटंकटा । विद्युत्केशाद्गर्भमाप घनराजिरिवार्णवात् ॥ २३ ॥,kena cittvatha kālena rāma sālakaṭaṃkaṭā | vidyutkeśādgarbhamāpa ghanarājirivārṇavāt || 23 ||
+4,24,ततः सा राक्षसी गर्भं घनगर्भसमप्रभम् । प्रसूता मन्दरं गत्वा गङ्गा गर्भमिवाग्निजम् ॥ २४ ॥,tataḥ sā rākṣasī garbhaṃ ghanagarbhasamaprabham | prasūtā mandaraṃ gatvā gaṅgā garbhamivāgnijam || 24 ||
+4,25,तमुत्सृज्य तु सा गर्भं विद्युत्केशाद् रतार्थिनी । रेमे सा पतिना सार्धं विस्मृत्य सुतमात्मजम् ॥ २५ ॥,tamutsṛjya tu sā garbhaṃ vidyutkeśād ratārthinī | reme sā patinā sārdhaṃ vismṛtya sutamātmajam || 25 ||
+4,26,तयोत्सृष्टः स तु शिशुः शरदर्कसमद्युतिः । पाणिमास्ये समाधाय रुरोद घनराडिव ॥ २६ ॥,tayotsṛṣṭaḥ sa tu śiśuḥ śaradarkasamadyutiḥ | pāṇimāsye samādhāya ruroda ghanarāḍiva || 26 ||
+4,27,अथोपरिष्टाद्गच्छन् वै वृषभस्थो हरः प्रभुः । अपश्यदुमया सार्धं रुदन्तं राक्षसात्मजम् ॥ २७ ॥,athopariṣṭādgacchan vai vṛṣabhastho haraḥ prabhuḥ | apaśyadumayā sārdhaṃ rudantaṃ rākṣasātmajam || 27 ||
+4,28,कारुण्यभावात् पार्वत्या भवस्त्रिपुरहा ततः । तं राक्षसात्मजं चक्रे मातुरेव वयः समम् ॥ २८ ॥,kāruṇyabhāvāt pārvatyā bhavastripurahā tataḥ | taṃ rākṣasātmajaṃ cakre mātureva vayaḥ samam || 28 ||
+4,29,अमरं चैव तं कृत्वा महादेवो ऽक्षयो ऽव्ययः । पुरमाकाशगं प्रादात् पार्वत्याः प्रियकाम्यया ॥ २९ ॥,amaraṃ caiva taṃ kṛtvā mahādevo'kṣayo'vyayaḥ | puramākāśagaṃ prādāt pārvatyāḥ priyakāmyayā || 29 ||
+4,30,उमयापि वरो दत्तो राक्षसीनां नृपात्मज । सद्योपलब्धिर्गर्भस्य प्रसूतिः सद्य एव च । सद्य एव वयःप्राप्तिर्मातुरेव वयः समम् ॥ ३० ॥,umayāpi varo datto rākṣasīnāṃ nṛpātmaja | sadyopalabdhirgarbhasya prasūtiḥ sadya eva ca | sadya eva vayaḥprāptirmātureva vayaḥ samam || 30 ||
+4,31,ततः सुकेशो वरदानगर्वितः श्रियं प्रभोः प्राप्य हरस्य पार्श्वतः । चचार सर्वत्र महामतिः खगः खगं पुरं प्राप्य पुरंदरो यथा ॥ ३१ ॥,tataḥ sukeśo varadānagarvitaḥ śriyaṃ prabhoḥ prāpya harasya pārśvataḥ | cacāra sarvatra mahāmatiḥ khagaḥ khagaṃ puraṃ prāpya puraṃdaro yathā || 31 ||
+5,1,सुकेशं धार्मिकं दृष्ट्वा वरलब्धं च राक्षसं । ग्रामणीर्नाम गन्धर्वो विश्वावसुसमप्रभः ॥ १ ॥,sukeśaṃ dhārmikaṃ dṛṣṭvā varalabdhaṃ ca rākṣasaṃ | grāmaṇīrnāma gandharvo viśvāvasusamaprabhaḥ || 1 ||
+5,2,तस्य देववती नाम द्वितीया श्रीरिवात्मजा । तां सुकेशाय धर्मेण ददौ दक्षः श्रियं यथा ॥ २ ॥,tasya devavatī nāma dvitīyā śrīrivātmajā | tāṃ sukeśāya dharmeṇa dadau dakṣaḥ śriyaṃ yathā || 2 ||
+5,3,वरदानकृतैश्वर्यं सा तं प्राप्य पतिं प्रियम् । आसीद्देववती तुष्टा धनं प्राप्येव निर्धनः ॥ ३ ॥,varadānakṛtaiśvaryaṃ sā taṃ prāpya patiṃ priyam | āsīddevavatī tuṣṭā dhanaṃ prāpyeva nirdhanaḥ || 3 ||
+5,4,स तया सह संयुक्तो रराज रजनीचरः । अञ्जनादभिनिष्क्रान्तः करेण्वेव महागजः ॥ ४ ॥,sa tayā saha saṃyukto rarāja rajanīcaraḥ | añjanādabhiniṣkrāntaḥ kareṇveva mahāgajaḥ || 4 ||
+5,5,देववत्यां सुकेशस्तु जनयामास राघव । त्रींस्त्रिनेत्रसमान्पुत्रान् राक्षसान् राक्षसाधिपः । माल्यवन्तं सुमालिं च मालिं च बलिनां वरम् ॥ ५ ॥,devavatyāṃ sukeśastu janayāmāsa rāghava | trīṃstrinetrasamānputrān rākṣasān rākṣasādhipaḥ | mālyavantaṃ sumāliṃ ca māliṃ ca balināṃ varam || 5 ||
+5,6,त्रयो लोका इवाव्यग्राः स्थितास्त्रय इवाग्नयः । त्रयो मन्त्रा इवात्युग्रास्त्रयो घोरा इवामयाः ॥ ६ ॥,trayo lokā ivāvyagrāḥ sthitāstraya ivāgnayaḥ | trayo mantrā ivātyugrāstrayo ghorā ivāmayāḥ || 6 ||
+5,7,त्रयः सुकेशस्य सुतास्त्रेताग्निसमवर्चसः । विवृद्धिमगमंस्तत्र व्याधयोपेक्षिता इव ॥ ७ ॥,trayaḥ sukeśasya sutāstretāgnisamavarcasaḥ | vivṛddhimagamaṃstatra vyādhayopekṣitā iva || 7 ||
+5,8,वरप्राप्तिं पितुस्ते तु ज्ञात्वैश्वर्यं ततो महत् । तपस्तप्तुं गता मेरुं भ्रातरः कृतनिश्चयाः ॥ ८ ॥,varaprāptiṃ pituste tu jñātvaiśvaryaṃ tato mahat | tapastaptuṃ gatā meruṃ bhrātaraḥ kṛtaniścayāḥ || 8 ||
+5,9,प्रगृह्य नियमान् घोरान् राक्षसा नृपसत्तम । विचेरुस्ते तपो घोरं सर्वभूतभयावहम् ॥ ९ ॥,pragṛhya niyamān ghorān rākṣasā nṛpasattama | viceruste tapo ghoraṃ sarvabhūtabhayāvaham || 9 ||
+5,10,सत्यार्जवदमोपेतैस्तपोभिर्भुवि दुष्करैः । संतापयन्तस्त्रींल् लोकान् सदेवासुरमानुषान् ॥ १० ॥,satyārjavadamopetaistapobhirbhuvi duṣkaraiḥ | saṃtāpayantastrīṃl lokān sadevāsuramānuṣān || 10 ||
+5,11,ततो विभुश्चतुर्वक्त्रो विमानवरमास्थितः । सुकेशपुत्रानामन्त्र्य वरदो ऽस्मीत्यभाषत ॥ ११ ॥,tato vibhuścaturvaktro vimānavaramāsthitaḥ | sukeśaputrānāmantrya varado'smītyabhāṣata || 11 ||
+5,12,ब्रह्माणं वरदं ज्ञात्वा सेन्द्रैर्देवगणैर्वृतम् । ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे वेपमाना इव द्रुमाः ॥ १२ ॥,brahmāṇaṃ varadaṃ jñātvā sendrairdevagaṇairvṛtam | ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve vepamānā iva drumāḥ || 12 ||
+5,13,तपसाराधितो देव यदि नो दिशसे वरम् । अजेयाः शत्रुहन्तारस्तथैव चिरजीविनः । प्रभविष्णवो भवामेति परस्परमनुव्रताः ॥ १३ ॥,tapasārādhito deva yadi no diśase varam | ajeyāḥ śatruhantārastathaiva cirajīvinaḥ | prabhaviṣṇavo bhavāmeti parasparamanuvratāḥ || 13 ||
+5,14,एवं भविष्यतीत्युक्त्वा सुकेशतनयान्प्रभुः । प्रययौ ब्रह्मलोकाय ब्रह्मा ब्राह्मणवत्सलः ॥ १४ ॥,evaṃ bhaviṣyatītyuktvā sukeśatanayānprabhuḥ | prayayau brahmalokāya brahmā brāhmaṇavatsalaḥ || 14 ||
+5,15,वरं लब्ध्वा ततः सर्वे राम रात्रिंचरास्तदा । सुरासुरान्प्रबाधन्ते वरदानात् सुनिर्भयाः ॥ १५ ॥,varaṃ labdhvā tataḥ sarve rāma rātriṃcarāstadā | surāsurānprabādhante varadānāt sunirbhayāḥ || 15 ||
+5,16,तैर्वध्यमानास्त्रिदशाः सर्षिसंघाः सचारणाः । त्रातारं नाधिगच्छन्ति निरयस्था यथा नराः ॥ १६ ॥,tairvadhyamānāstridaśāḥ sarṣisaṃghāḥ sacāraṇāḥ | trātāraṃ nādhigacchanti nirayasthā yathā narāḥ || 16 ||
+5,17,अथ ते विश्वकर्माणं शि���्पिनां वरमव्ययम् । ऊचुः समेत्य संहृष्टा राक्षसा रघुसत्तम ॥ १७ ॥,atha te viśvakarmāṇaṃ śilpināṃ varamavyayam | ūcuḥ sametya saṃhṛṣṭā rākṣasā raghusattama || 17 ||
+5,18,गृहकर्ता भवानेव देवानां हृदयेप्सितम् । अस्माकमपि तावत्त्वं गृहं कुरु महामते ॥ १८ ॥,gṛhakartā bhavāneva devānāṃ hṛdayepsitam | asmākamapi tāvattvaṃ gṛhaṃ kuru mahāmate || 18 ||
+5,19,हिमवन्तं समाश्रित्य मेरुं मन्दरमेव वा । महेश्वरगृहप्रख्यं गृहं नः क्रियतां महत् ॥ १९ ॥,himavantaṃ samāśritya meruṃ mandarameva vā | maheśvaragṛhaprakhyaṃ gṛhaṃ naḥ kriyatāṃ mahat || 19 ||
+5,20,विश्वकर्मा ततस्तेषां राक्षसानां महाभुजः । निवासं कथयामास शक्रस्येवामरावतीम् ॥ २० ॥,viśvakarmā tatasteṣāṃ rākṣasānāṃ mahābhujaḥ | nivāsaṃ kathayāmāsa śakrasyevāmarāvatīm || 20 ||
+5,21,दक्षिणस्योदधेस्तीरे त्रिकूटो नाम पर्वतः । शिखरे तस्य शैलस्य मध्यमे ऽम्बुदसंनिभे । शकुनैरपि दुष्प्रापे टङ्कच्छिन्नचतुर्दिशि ॥ २१ ॥,dakṣiṇasyodadhestīre trikūṭo nāma parvataḥ | śikhare tasya śailasya madhyame'mbudasaṃnibhe | śakunairapi duṣprāpe ṭaṅkacchinnacaturdiśi || 21 ||
+5,22,त्रिंशद्योजनविस्तीर्णा स्वर्णप्राकारतोरणा । मया लङ्केति नगरी शक्राज्ञप्तेन निर्मिता ॥ २२ ॥,triṃśadyojanavistīrṇā svarṇaprākāratoraṇā | mayā laṅketi nagarī śakrājñaptena nirmitā || 22 ||
+5,23,तस्यां वसत दुर्धर्षाः पुर्यां राक्षससत्तमाः । अमरावतीं समासाद्य सेन्द्रा इव दिवौकसः ॥ २३ ॥,tasyāṃ vasata durdharṣāḥ puryāṃ rākṣasasattamāḥ | amarāvatīṃ samāsādya sendrā iva divaukasaḥ || 23 ||
+5,24,लङ्कादुर्गं समासाद्य राक्षसैर्बहुभिर्वृताः । भविष्यथ दुराधर्षाः शत्रूणां शत्रुसूदनाः ॥ २४ ॥,laṅkādurgaṃ samāsādya rākṣasairbahubhirvṛtāḥ | bhaviṣyatha durādharṣāḥ śatrūṇāṃ śatrusūdanāḥ || 24 ||
+5,25,विश्वकर्मवचः श्रुत्वा ततस्ते राम राक्षसाः । सहस्रानुचरा गत्वा लङ्कां तामवसन्पुरीम् ॥ २५ ॥,viśvakarmavacaḥ śrutvā tataste rāma rākṣasāḥ | sahasrānucarā gatvā laṅkāṃ tāmavasanpurīm || 25 ||
+5,26,दृढप्राकारपरिखां हैमैर्गृहशतैर्वृताम् । लङ्कामवाप्य ते हृष्टा विहरन्ति निशाचराः ॥ २६ ॥,dṛḍhaprākāraparikhāṃ haimairgṛhaśatairvṛtām | laṅkāmavāpya te hṛṣṭā viharanti niśācarāḥ || 26 ||
+5,27,नर्मदा नाम गन्धर्वी नानाधर्मसमेधिता । तस्याः कन्यात्रयं ह्यासीद्धीश्रीकीर्तिसमद्युति ॥ २७ ॥,narmadā nāma gandharvī nānādharmasamedhitā | tasyāḥ kanyātrayaṃ hyāsīddhīśrīkīrtisamadyuti || 27 ||
+5,28,ज्येष्ठक्रमेण सा तेषां राक्षसानामराक्षसी । कन्यास्ताः प्रददौ हृष्टा पूर्णचन्द्रनिभाननाः ॥ २८ ॥,jyeṣṭhakrameṇa sā teṣāṃ rākṣasānāmarākṣasī | kanyāstāḥ pradadau hṛṣṭā pūrṇacandranibhānanāḥ || 28 ||
+5,29,त्रयाणां राक्षसेन्द्राणां तिस्रो गन्धर्वकन्यकाः । मात्रा दत्ता महाभागा नक्षत्रे भगदैवते ॥ २९ ॥,trayāṇāṃ rākṣasendrāṇāṃ tisro gandharvakanyakāḥ | mātrā dattā mahābhāgā nakṣatre bhagadaivate || 29 ||
+5,30,कृतदारास्तु ते राम सुकेशतनयाः प्रभो । भार्याभिः सह चिक्रीडुरप्सरोभिरिवामराः ॥ ३० ॥,kṛtadārāstu te rāma sukeśatanayāḥ prabho | bhāryābhiḥ saha cikrīḍurapsarobhirivāmarāḥ || 30 ||
+5,31,तत्र माल्यवतो भार्या सुन्दरी नाम सुन्दरी । स तस्यां जनयामास यदपत्यं निबोध तत् ॥ ३१ ॥,tatra mālyavato bhāryā sundarī nāma sundarī | sa tasyāṃ janayāmāsa yadapatyaṃ nibodha tat || 31 ||
+5,32,वज्रमुष्टिर्विरूपाक्षो दुर्मुखश्चैव राक्षसः । सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च मत्तोन्मत्तौ तथैव च । अनला चाभवत् कन्या सुन्दर्यां राम सुन्दरी ॥ ३२ ॥,vajramuṣṭirvirūpākṣo durmukhaścaiva rākṣasaḥ | suptaghno yajñakopaśca mattonmattau tathaiva ca | analā cābhavat kanyā sundaryāṃ rāma sundarī || 32 ||
+5,33,सुमालिनो ऽपि भार्यासीत् पूर्णचन्द्रनिभानना । नाम्ना केतुमती नाम प्राणेभ्यो ऽपि गरीयसी ॥ ३३ ॥,sumālino'pi bhāryāsīt pūrṇacandranibhānanā | nāmnā ketumatī nāma prāṇebhyo'pi garīyasī || 33 ||
+5,34,सुमाली जनयामास यदपत्यं निशाचरः । केतुमत्यां महाराज तन्निबोधानुपूर्वशः ॥ ३४ ॥,sumālī janayāmāsa yadapatyaṃ niśācaraḥ | ketumatyāṃ mahārāja tannibodhānupūrvaśaḥ || 34 ||
+5,35,प्रहस्तो ऽकम्पनैश्चैव विकटः कालकार्मुकः । धूम्राक्शश्चाथ दण्डश्च सुपार्श्वश्च महाबलः ॥ ३५ ॥,prahasto'kampanaiścaiva vikaṭaḥ kālakārmukaḥ | dhūmrākśaścātha daṇḍaśca supārśvaśca mahābalaḥ || 35 ||
+5,36,संह्रादिः प्रघसश्चैव भासकर्णश्च राक्षसः । राका पुष्पोत्कटा चैव कैकसी च शुचिस्मिता । कुम्भीनसी च इत्येते सुमालेः प्रसवाः स्मृताः ॥ ३६ ॥,saṃhrādiḥ praghasaścaiva bhāsakarṇaśca rākṣasaḥ | rākā puṣpotkaṭā caiva kaikasī ca śucismitā | kumbhīnasī ca ityete sumāleḥ prasavāḥ smṛtāḥ || 36 ||
+5,37,मालेस्तु वसुदा नाम गन्धर्वी रूपशालिनी । भार्यासीत् पद्मपत्राक्षी स्वक्षी यक्षीवरोपमा ॥ ३७ ॥,mālestu vasudā nāma gandharvī rūpaśālinī | bhāryāsīt padmapatrākṣī svakṣī yakṣīvaropamā || 37 ||
+5,38,सुमालेरनुजस्तस्यां जनयामास यत् प्रभो । अपत्यं कथ्यमानं तन्मया त्वं शृणु राघव ॥ ३८ ॥,sumāleranujastasyāṃ janayāmāsa yat prabho | apatyaṃ kathyamānaṃ tanmayā tvaṃ śṛṇu rāghava || 38 ||
+5,39,अनलश्चानिलश्चैव हरः संपातिरेव च । एते विभीषणामात्या मालेयास्ते निशाचराः ॥ ३९ ॥,analaścānilaścaiva haraḥ saṃpātireva ca | ete vibhīṣaṇāmātyā māleyāste niśācarāḥ || 39 ||
+5,40,ततस्तु ते राक्षसपुंगवास्त्रयो निशाचरैः पुत्रशतैश्च संवृताः । सुरान् सहेन्द्रानृषिनागदानवान्बबाधिरे ते बलवीर्यदर्पिताः ॥ ४० ॥,tatastu te rākṣasapuṃgavāstrayo niśācaraiḥ putraśataiśca saṃvṛtāḥ | surān sahendrānṛṣināgadānavānbabādhire te balavīryadarpitāḥ || 40 ||
+5,41,जगद्भ्रमन्तो ऽनिलवद्दुरासदा रणे च मृत्युप्रतिमाः समाहिताः । वरप्रदानादभिगर्विता भृशं क्रतुक्रियाणां प्रशमंकराः सदा ॥ ४१ ॥,jagadbhramanto'nilavaddurāsadā raṇe ca mṛtyupratimāḥ samāhitāḥ | varapradānādabhigarvitā bhṛśaṃ kratukriyāṇāṃ praśamaṃkarāḥ sadā || 41 ||
+6,1,तैर्वध्यमाना देवाश्च ऋषयश्च तपोधनाः । भयार्ताः शरणं जग्मुर्देवदेवं महेश्वरम् ॥ १ ॥,tairvadhyamānā devāśca ṛṣayaśca tapodhanāḥ | bhayārtāḥ śaraṇaṃ jagmurdevadevaṃ maheśvaram || 1 ||
+6,2,ते समेत्य तु कामारिं त्रिपुरारिं त्रिलोचनम् । ऊचुः प्राञ्जलयो देवा भयगद्गदभाषिणः ॥ २ ॥,te sametya tu kāmāriṃ tripurāriṃ trilocanam | ūcuḥ prāñjalayo devā bhayagadgadabhāṣiṇaḥ || 2 ||
+6,3,सुकेशपुत्रैर्भगवन्पितामहवरोद्धतैः । प्रजाध्यक्ष प्रजाः सर्वा बाध्यन्ते रिपुबाधन ॥ ३ ॥,sukeśaputrairbhagavanpitāmahavaroddhataiḥ | prajādhyakṣa prajāḥ sarvā bādhyante ripubādhana || 3 ||
+6,4,शरण्यान्यशरण्यानि आश्रमाणि कृतानि नः । स्वर्गाच्च च्यावितः शक्रः स्वर्गे क्रीडन्ति शक्रवत् ॥ ४ ॥,śaraṇyānyaśaraṇyāni āśramāṇi kṛtāni naḥ | svargācca cyāvitaḥ śakraḥ svarge krīḍanti śakravat || 4 ||
+6,5,अहं विष्णुरहं रुद्रो ब्रह्माहं देवराडहम् । अहं यमो ऽहं वरुणश्चन्द्रो ऽहं रविरप्यहम् ॥ ५ ॥,ahaṃ viṣṇurahaṃ rudro brahmāhaṃ devarāḍaham | ahaṃ yamo'haṃ varuṇaścandro'haṃ ravirapyaham || 5 ||
+6,6,इति ते राक्षसा देव वरदानेन दर्पिताः । बाधन्ते समरोद्धर्षा ये च तेषां पुरःसराः ॥ ६ ॥,iti te rākṣasā deva varadānena darpitāḥ | bādhante samaroddharṣā ye ca teṣāṃ puraḥsarāḥ || 6 ||
+6,7,तन्नो देवभयार्तानामभयं दातुमर्हसि । अशिवं वपुरास्थाय जहि दैवतकण्टकान् ॥ ७ ॥,tanno devabhayārtānāmabhayaṃ dātumarhasi | aśivaṃ vapurāsthāya jahi daivatakaṇṭakān || 7 ||
+6,8,इत्युक्तस्तु सुरैः सर्वैः कपर्दी नीललोहितः । सुकेशं प्रति सापेक्ष आह देवगणान्प्रभुः ॥ ८ ॥,ityuktastu suraiḥ sarvaiḥ kapardī nīlalohitaḥ | sukeśaṃ prati sāpekṣa āha devagaṇānprabhuḥ || 8 ||
+6,9,नाहं तान्निहनिष्यामि अवध्या मम ते ऽसुराः । किं तु मन्त्रं प्रदास्यामि यो वै तान्निहनिष्यति ॥ ९ ॥,nāhaṃ tānnihaniṣyāmi avadhyā mama te'surāḥ | kiṃ tu mantraṃ pradāsyāmi yo vai tānnihaniṣyati || 9 ||
+6,10,एवमेव समुद्योगं पुरस्कृत्य सुरर्षभाः । गच्छन्तु शरणं विष्णुं हनिष्यति स तान्प्रभुः ॥ १० ॥,evameva samudyogaṃ puraskṛtya surarṣabhāḥ | gacchantu śaraṇaṃ viṣṇuṃ haniṣyati sa tānprabhuḥ || 10 ||
+6,11,ततस्ते जयशब्देन प्रतिनन्द्य महेश्वरम् । विष्णोः समीपमाजग्मुर्निशाचरभयार्दिताः ॥ ११ ॥,tataste jayaśabdena pratinandya maheśvaram | viṣṇoḥ samīpamājagmurniśācarabhayārditāḥ || 11 ||
+6,12,शङ्खचक्रधरं देवं प्रणम्य बहुमान्य च । ऊचुः संभ्रान्तवद्वाक्यं सुकेशतनयार्दिताः ॥ १२ ॥,śaṅkhacakradharaṃ devaṃ praṇamya bahumānya ca | ūcuḥ saṃbhrāntavadvākyaṃ sukeśatanayārditāḥ || 12 ||
+6,13,सुकेशतनयैर्देवत्रिभिस्त्रेताग्निसंनिभैः । आक्रम्य वरदानेन स्थानान्यपहृतानि नः ॥ १३ ॥,sukeśatanayairdevatribhistretāgnisaṃnibhaiḥ | ākramya varadānena sthānānyapahṛtāni naḥ || 13 ||
+6,14,लङ्का नाम पुरी दुर्गा त्रिकूटशिखरे स्थिता । तत्र स्थिताः प्रबाधन्ते सर्वान्नः क्षणदाचराः ॥ १४ ॥,laṅkā nāma purī durgā trikūṭaśikhare sthitā | tatra sthitāḥ prabādhante sarvānnaḥ kṣaṇadācarāḥ || 14 ||
+6,15,स त्वमस्मत्प्रियार्थं तु जहि तान्मधुसूदन । चक्रकृत्तास्यकमलान्निवेदय यमाय वै ॥ १५ ॥,sa tvamasmatpriyārthaṃ tu jahi tānmadhusūdana | cakrakṛttāsyakamalānnivedaya yamāya vai || 15 ||
+6,16,भयेष्वभयदो ऽस्माकं नान्यो ऽस्ति भवता समः । नुद त्वं नो भयं देव नीहारमिव भास्करः ॥ १६ ॥,bhayeṣvabhayado'smākaṃ nānyo'sti bhavatā samaḥ | nuda tvaṃ no bhayaṃ deva nīhāramiva bhāskaraḥ || 16 ||
+6,17,इत्येवं दैवतैरुक्तो देवदेवो जनार्दनः । अभयं भयदो ऽरीणां दत्त्वा देवानुवाच ह ॥ १७ ॥,ityevaṃ daivatairukto devadevo janārdanaḥ | abhayaṃ bhayado'rīṇāṃ dattvā devānuvāca ha || 17 ||
+6,18,सुकेशं राक्षसं जाने ईशान वरदर्पितम् । तांश्चास्य तनयाञ्जाने येषां ज्येष्ठः स माल्यवान् ॥ १८ ॥,sukeśaṃ rākṣasaṃ jāne īśāna varadarpitam | tāṃścāsya tanayāñjāne yeṣāṃ jyeṣṭhaḥ sa mālyavān || 18 ||
+6,19,तानहं समतिक्रान्तमर्यादान् राक्षसाधमान् । सूदयिष्यामि संग्रामे सुरा भवत विज्वराः ॥ १९ ॥,tānahaṃ samatikrāntamaryādān rākṣasādhamān | sūdayiṣyāmi saṃgrāme surā bhavata vijvarāḥ || 19 ||
+6,20,इत्युक्तास्ते सुराः सर्वे विष्णुना प्रभविष्णुना । यथा वासं ययुर्हृष्टाः प्रशमन्तो जनार्दनम् ॥ २० ॥,ityuktāste surāḥ sarve viṣṇunā prabhaviṣṇunā | yathā vāsaṃ yayurhṛṣṭāḥ praśamanto janārdanam || 20 ||
+6,21,विबुधानां समुद्योगं माल्यवान् स निशाचरः । श्रुत्वा तौ भ्रातरौ वीराविदं वचनमब्रवीत् ॥ २१ ॥,vibudhānāṃ samudyogaṃ mālyavān sa niśācaraḥ | śrutvā tau bhrātarau vīrāvidaṃ vacanamabravīt || 21 ||
+6,22,अमरा ऋषयश्चैव संहत्य किल शंकरम् । अस्मद्वधं परीप्सन्त इदमूचुस्त्रिलोचनम् ॥ २२ ॥,amarā ṛṣayaścaiva saṃhatya kila śaṃkaram | asmadvadhaṃ parīpsanta idamūcustrilocanam || 22 ||
+6,23,सुकेशतनया देव वरदानबलोद्धताः । बाधन्ते ऽस्मान् समुद्युक्ता घोररूपाः पदे पदे ॥ २३ ॥,sukeśatanayā deva varadānabaloddhatāḥ | bādhante'smān samudyuktā ghorarūpāḥ pade pade || 23 ||
+6,24,राक्षसैरभिभूताः स्म न शक्ताः स्म उमापते । स्वेषु वेश्मसु संस्थातुं भयात्तेषां दुरात्मनाम् ॥ २४ ॥,rākṣasairabhibhūtāḥ sma na śaktāḥ sma umāpate | sveṣu veśmasu saṃsthātuṃ bhayātteṣāṃ durātmanām || 24 ||
+6,25,तदस्माकं हितार्थे त्वं जहि तांस्तांस्त्रिलोचन । राक्षसान् हुंकृतेनैव दह प्रदहतां वर ॥ २५ ॥,tadasmākaṃ hitārthe tvaṃ jahi tāṃstāṃstrilocana | rākṣasān huṃkṛtenaiva daha pradahatāṃ vara || 25 ||
+6,26,इत्येवं त्रिदशैरुक्तो निशम्यान्धकसूदनः । शिरः करं च धुन्वान इदं वचनमब्रवीत् ॥ २६ ॥,ityevaṃ tridaśairukto niśamyāndhakasūdanaḥ | śiraḥ karaṃ ca dhunvāna idaṃ vacanamabravīt || 26 ||
+6,27,अवध्या मम ते देवाः सुकेशतनया रणे । मन्त्रं तु वः प्रदास्यामि यो वै तान्निहनिष्यति ॥ २७ ॥,avadhyā mama te devāḥ sukeśatanayā raṇe | mantraṃ tu vaḥ pradāsyāmi yo vai tānnihaniṣyati || 27 ||
+6,28,यः स चक्रगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः । हनिष्यति स तान्युद्धे शरणं तं प्रपद्यथ ॥ २८ ॥,yaḥ sa cakragadāpāṇiḥ pītavāsā janārdanaḥ | haniṣyati sa tānyuddhe śaraṇaṃ taṃ prapadyatha || 28 ||
+6,29,हरान्नावाप्य ते कामं कामारिमभिवाद्य च । नारायणालयं प्राप्तास्तस्मै सर्वं न्यवेदयन् ॥ २९ ॥,harānnāvāpya te kāmaṃ kāmārimabhivādya ca | nārāyaṇālayaṃ prāptāstasmai sarvaṃ nyavedayan || 29 ||
+6,30,ततो नारायणेनोक्ता देवा इन्द्रपुरोगमाः । सुरारीन् सूदयिष्यामि सुरा भवत विज्वराः ॥ ३० ॥,tato nārāyaṇenoktā devā indrapurogamāḥ | surārīn sūdayiṣyāmi surā bhavata vijvarāḥ || 30 ||
+6,31,देवानां भयभीतानां हरिणा राक्षसर्षभौ । प्रतिज्ञातो वधो ऽस्माकं तच्चिन्तयथ यत् क्षमम् ॥ ३१ ॥,devānāṃ bhayabhītānāṃ hariṇā rākṣasarṣabhau | pratijñāto vadho'smākaṃ taccintayatha yat kṣamam || 31 ||
+6,32,हिरण्यकशिपोर्मृत्युरन्येषां च सुरद्विषाम् । दुःखं नारायणं जेतुं यो नो हन्तुमभीप्सति ॥ ३२ ॥,hiraṇyakaśipormṛtyuranyeṣāṃ ca suradviṣām | duḥkhaṃ nārāyaṇaṃ jetuṃ yo no hantumabhīpsati || 32 ||
+6,33,ततः सुमाली माली च श्रुत्वा माल्यवतो वचः । ऊचतुर्भ्रातरं ज्येष्ठं भगांशाविव वासवम् ॥ ३३ ॥,tataḥ sumālī mālī ca śrutvā mālyavato vacaḥ | ūcaturbhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ bhagāṃśāviva vāsavam || 33 ||
+6,34,स्वधीतं दत्तमिष्टं च ऐश्वर्यं परिपालितम् । आयुर्निरामयं प्राप्तं स्वधर्मः स्थापितश्च नः ॥ ३४ ॥,svadhītaṃ dattamiṣṭaṃ ca aiśvaryaṃ paripālitam | āyurnirāmayaṃ prāptaṃ svadharmaḥ sthāpitaśca naḥ || 34 ||
+6,35,देवसागरमक्षोभ्यं शस्त्रौघैः प्रविगाह्य च । जिता देवा रणे नित्यं न नो मृत्युकृतं भयम् ॥ ३५ ॥,devasāgaramakṣobhyaṃ śastraughaiḥ pravigāhya ca | jitā devā raṇe nityaṃ na no mṛtyukṛtaṃ bhayam || 35 ||
+6,36,नारायणश्च रुद्रश्च शक्रश्चापि यमस्तथा । अस्माकं प्रमुखे स्थातुं सर्व एव हि बिभ्यति ॥ ३६ ॥,nārāyaṇaśca rudraśca śakraścāpi yamastathā | asmākaṃ pramukhe sthātuṃ sarva eva hi bibhyati || 36 ||
+6,37,विष्णोर्दोषश्च नास्त्यत्र कारणं राक्षसेश्वर । देवानामेव दोषेण विष्णोः प्रचलितं मनः ॥ ३७ ॥,viṣṇordoṣaśca nāstyatra kāraṇaṃ rākṣaseśvara | devānāmeva doṣeṇa viṣṇoḥ pracalitaṃ manaḥ || 37 ||
+6,38,तस्मादद्य समुद्युक्ताः सर्वसैन्यसमावृताः । देवानेव जिघांसामो येभ्यो दोषः समुत्थितः ॥ ३८ ॥,tasmādadya samudyuktāḥ sarvasainyasamāvṛtāḥ | devāneva jighāṃsāmo yebhyo doṣaḥ samutthitaḥ || 38 ||
+6,39,इति माली सुमाली च माल्यवानग्रजः प्रभुः । उद्योगं घोषयित्वाथ राक्षसाः सर्व एव ते । युद्धाय निर्ययुः क्रुद्धा जम्भवृत्रबला इव ॥ ३९ ॥,iti mālī sumālī ca mālyavānagrajaḥ prabhuḥ | udyogaṃ ghoṣayitvātha rākṣasāḥ sarva eva te | yuddhāya niryayuḥ kruddhā jambhavṛtrabalā iva || 39 ||
+6,40,स्यन्दनैर्वारणेन्द्रैश्च हयैश्च गिरिसंनिभैः । खरैर्गोभिरथोष्ट्रैश्च शिंशुमारैर्भुजं गमैः ॥ ४० ॥,syandanairvāraṇendraiśca hayaiśca girisaṃnibhaiḥ | kharairgobhirathoṣṭraiśca śiṃśumārairbhujaṃ gamaiḥ || 40 ||
+6,41,मकरैः कच्छपैर्मीनैर्विहंगैर्गरुडोपमैः । सिंहैर्व्याघ्रैर्वराहैश्च सृमरैश्चमरैरपि ॥ ४१ ॥,makaraiḥ kacchapairmīnairvihaṃgairgaruḍopamaiḥ | siṃhairvyāghrairvarāhaiśca sṛmaraiścamarairapi || 41 ||
+6,42,त्यक्त्वा लङ्कां ततः सर्वे राक्षसा बलगर्विताः । प्रयाता देवलोकाय योद्धुं दैवतशत्रवः ॥ ४२ ॥,tyaktvā laṅkāṃ tataḥ sarve rākṣasā balagarvitāḥ | prayātā devalokāya yoddhuṃ daivataśatravaḥ || 42 ||
+6,43,लङ्काविपर्ययं दृष्ट्वा यानि लङ्कालयान्यथ । भूतानि भयदर्शीनि विमनस्कानि सर्वशः ॥ ४३ ॥,laṅkāviparyayaṃ dṛṣṭvā yāni laṅkālayānyatha | bhūtāni bhayadarśīni vimanaskāni sarvaśaḥ || 43 ||
+6,44,भौमास्तथान्तरिक्षाश्च कालाज्ञप्ता भयावहाः । उत्पाता राक्षसेन्द्राणामभावायोत्थिता द्रुतम् ॥ ४४ ॥,bhaumāstathāntarikṣāśca kālājñaptā bhayāvahāḥ | utpātā rākṣasendrāṇāmabhāvāyotthitā drutam || 44 ||
+6,45,अस्थीनि मेघा वर्षन्ति उष्णं शोणितमेव च । वेलां समुद्रो ऽप्युत्क्रान्तश्चलन्ते चाचलोत्तमाः ॥ ४५ ॥,asthīni meghā varṣanti uṣṇaṃ śoṇitameva ca | velāṃ samudro'pyutkrāntaścalante cācalottamāḥ || 45 ||
+6,46,अट्टहासान् विमुञ्चन्तो घननादसमस्वनान् । भूताः परिपतन्ति स्म नृत्यमानाः सहस्रशः ॥ ४६ ॥,aṭṭahāsān vimuñcanto ghananādasamasvanān | bhūtāḥ paripatanti sma nṛtyamānāḥ sahasraśaḥ || 46 ||
+6,47,गृध्रचक्रं महच्चापि ज्वलनोद्गारिभिर्मुखैः । राक्षसानामुपरि वै भ्रमते कालचक्रवत् ॥ ४७ ॥,gṛdhracakraṃ mahaccāpi jvalanodgāribhirmukhaiḥ | rākṣasānāmupari vai bhramate kālacakravat || 47 ||
+6,48,तानचिन्त्यमहोत्पातान् राक्षसा बलगर्विताः । यन्त्येव न निवर्तन्ते मृत्युपाशावपाशिताः ॥ ४८ ॥,tānacintyamahotpātān rākṣasā balagarvitāḥ | yantyeva na nivartante mṛtyupāśāvapāśitāḥ || 48 ||
+6,49,माल्यवांश्च सुमाली च माली च रजनीचराः । आसन्पुरःसरास्तेषां क्रतूनामिव पावकाः ॥ ४९ ॥,mālyavāṃśca sumālī ca mālī ca rajanīcarāḥ | āsanpuraḥsarāsteṣāṃ kratūnāmiva pāvakāḥ || 49 ||
+6,50,माल्यवन्तं तु ते सर्वे माल्यवन्तमिवाचलम् । निशाचरा आश्रयन्ते धातारमिव देहिनः ॥ ५० ॥,mālyavantaṃ tu te sarve mālyavantamivācalam | niśācarā āśrayante dhātāramiva dehinaḥ || 50 ||
+6,51,तद्बलं राक्षसेन्द्राणां महाभ्रघननादितम् । जयेप्सया देवलोकं ययौ माली वशे स्थितम् ॥ ५१ ॥,tadbalaṃ rākṣasendrāṇāṃ mahābhraghananāditam | jayepsayā devalokaṃ yayau mālī vaśe sthitam || 51 ||
+6,52,राक्षसानां समुद्योगं तं तु नारायणः प्रभुः । देवदूतादुपश्रुत्य दध्रे युद्धे ततो मनः ॥ ५२ ॥,rākṣasānāṃ samudyogaṃ taṃ tu nārāyaṇaḥ prabhuḥ | devadūtādupaśrutya dadhre yuddhe tato manaḥ || 52 ||
+6,53,स देवसिद्धर्षिमहोरगैश्च गन्धर्वमुख्याप्सरसोपगीतः । समाससादामरशत्रुसैन्यं चक्रासिसीरप्रवरादिधारी ॥ ५३ ॥,sa devasiddharṣimahoragaiśca gandharvamukhyāpsarasopagītaḥ | samāsasādāmaraśatrusainyaṃ cakrāsisīrapravarādidhārī || 53 ||
+6,54,सुपर्णपक्षानिलनुन्नपक्षं भ्रमत्पताकं प्रविकीर्णशस्त्रम् । चचाल तद् राक्षसराजसैन्यं चलोपलो नील इवाचलेन्द्रः ॥ ५४ ॥,suparṇapakṣānilanunnapakṣaṃ bhramatpatākaṃ pravikīrṇaśastram | cacāla tad rākṣasarājasainyaṃ calopalo nīla ivācalendraḥ || 54 ||
+6,55,तथ शितैः शोणितमांसरूषितैर्युगान्तवैश्वानरतुल्यविग्रहैः । निशाचराः संपरिवार्य माधवं वरायुधैर्निर्बिभिदुः सहस्रशः ॥ ५५ ॥,tatha śitaiḥ śoṇitamāṃsarūṣitairyugāntavaiśvānaratulyavigrahaiḥ | niśācarāḥ saṃparivārya mādhavaṃ varāyudhairnirbibhiduḥ sahasraśaḥ || 55 ||
+7,1,नारायणगिरिं ते तु गर���जन्तो राक्षसाम्बुदाः । अवर्षन्निषुवर्षेण वर्षेणाद्रिमिवाम्बुदाः ॥ १ ॥,nārāyaṇagiriṃ te tu garjanto rākṣasāmbudāḥ | avarṣanniṣuvarṣeṇa varṣeṇādrimivāmbudāḥ || 1 ||
+7,2,श्यामावदातस्तैर्विष्णुर्नीलैर्नक्तंचरोत्तमैः । वृतो ऽञ्जनगिरीवासीद्वर्षमाणैः पयोधरैः ॥ २ ॥,śyāmāvadātastairviṣṇurnīlairnaktaṃcarottamaiḥ | vṛto'ñjanagirīvāsīdvarṣamāṇaiḥ payodharaiḥ || 2 ||
+7,3,शलभा इव केदारं मशका इव पर्वतम् । यथामृतघटं जीवा मकरा इव चार्णवम् ॥ ३ ॥,śalabhā iva kedāraṃ maśakā iva parvatam | yathāmṛtaghaṭaṃ jīvā makarā iva cārṇavam || 3 ||
+7,4,तथा रक्षोधनुर्मुक्ता वज्रानिलमनोजवाः । हरिं विशन्ति स्म शरा लोकास्तमिव पर्यये ॥ ४ ॥,tathā rakṣodhanurmuktā vajrānilamanojavāḥ | hariṃ viśanti sma śarā lokāstamiva paryaye || 4 ||
+7,5,स्यन्दनैः स्यन्दनगता गजैश्च गजधूर्गताः । अश्वारोहाः सदश्वैश्च पादाताश्चाम्बरे चराः ॥ ५ ॥,syandanaiḥ syandanagatā gajaiśca gajadhūrgatāḥ | aśvārohāḥ sadaśvaiśca pādātāścāmbare carāḥ || 5 ||
+7,6,राक्षसेन्द्रा गिरिनिभाः शरशक्त्यृष्टितोमरैः । निरुच्छ्वासं हरिं चक्रुः प्राणायाम इव द्विजम् ॥ ६ ॥,rākṣasendrā girinibhāḥ śaraśaktyṛṣṭitomaraiḥ | nirucchvāsaṃ hariṃ cakruḥ prāṇāyāma iva dvijam || 6 ||
+7,7,निशाचरैस्तुद्यमानो मीनैरिव महातिमिः । शार्ङ्गमायम्य गात्राणि राक्षसानां महाहवे ॥ ७ ॥,niśācaraistudyamāno mīnairiva mahātimiḥ | śārṅgamāyamya gātrāṇi rākṣasānāṃ mahāhave || 7 ||
+7,8,शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैर्वज्रवक्त्रैर्मनोजवैः । चिच्छेद तिलशो विष्णुः शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ ८ ॥,śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭairvajravaktrairmanojavaiḥ | ciccheda tilaśo viṣṇuḥ śataśo'tha sahasraśaḥ || 8 ||
+7,9,विद्राव्य शरवर्षं तं वर्षं वायुरिवोत्थितम् । पाञ्चजन्यं महाशङ्खं प्रदध्मौ पुरुषोत्तमः ॥ ९ ॥,vidrāvya śaravarṣaṃ taṃ varṣaṃ vāyurivotthitam | pāñcajanyaṃ mahāśaṅkhaṃ pradadhmau puruṣottamaḥ || 9 ||
+7,10,सो ऽम्बुजो हरिणा ध्मातः सर्वप्राणेन शङ्खराट् । ररास भीमनिह्रादो युगान्ते जलदो यथा ॥ १० ॥,so'mbujo hariṇā dhmātaḥ sarvaprāṇena śaṅkharāṭ | rarāsa bhīmanihrādo yugānte jalado yathā || 10 ||
+7,11,शङ्खराजरवः सो ऽथ त्रासयामास राक्षसान् । मृगराज इवारण्ये समदानिव कुञ्जरान् ॥ ११ ॥,śaṅkharājaravaḥ so'tha trāsayāmāsa rākṣasān | mṛgarāja ivāraṇye samadāniva kuñjarān || 11 ||
+7,12,न शेकुरश्वाः संस्थातुं विमदाः कुञ्जराभवन् । स्यन्दनेभ्यश्च्युता योधाः शङ्खरावितदुर्बलाः ॥ १२ ॥,na śekuraśvāḥ saṃsthātuṃ vimadāḥ kuñjarābhavan | syandanebhyaścyutā yodhāḥ śaṅkharāvitadurbalāḥ || 12 ||
+7,13,शार्ङ्गचापविनिर्मुक्ता वज्रतुल्याननाः शराः । विदार्य तानि रक्षांसि सुपुङ्खा विविशुः क्षितिम् ॥ १३ ॥,śārṅgacāpavinirmuktā vajratulyānanāḥ śarāḥ | vidārya tāni rakṣāṃsi supuṅkhā viviśuḥ kṣitim || 13 ||
+7,14,भिद्यमानाः शरैश्चान्ये नारायणधनुश्च्युतैः । निपेतू राक्षसा भीमाः शैला वज्रहता इव ॥ १४ ॥,bhidyamānāḥ śaraiścānye nārāyaṇadhanuścyutaiḥ | nipetū rākṣasā bhīmāḥ śailā vajrahatā iva || 14 ||
+7,15,व्रणैर्व्रणकरारीणामधोक्षजशरोद्भवैः । असृक्क्षरन्ति धाराभिः स्वर्णधारामिवाचलाः ॥ १५ ॥,vraṇairvraṇakarārīṇāmadhokṣajaśarodbhavaiḥ | asṛkkṣaranti dhārābhiḥ svarṇadhārāmivācalāḥ || 15 ||
+7,16,शङ्खराजरवश्चापि शार्ङ्गचापरवस्तथा । राक्षसानां रवांश्चापि ग्रसते वैष्णवो रवः ॥ १६ ॥,śaṅkharājaravaścāpi śārṅgacāparavastathā | rākṣasānāṃ ravāṃścāpi grasate vaiṣṇavo ravaḥ || 16 ||
+7,17,सूर्यादिव करा घोरा ऊर्मयः सागरादिव । पर्वतादिव नागेन्द्रा वार्योघा इव चाम्बुदात् ॥ १७ ॥,sūryādiva karā ghorā ūrmayaḥ sāgarādiva | parvatādiva nāgendrā vāryoghā iva cāmbudāt || 17 ||
+7,18,तथा बाणा विनिर्मुक्ताः शार्ङ्गान्नरायणेरिताः । निर्धावन्तीषवस्तूर्णं शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ १८ ॥,tathā bāṇā vinirmuktāḥ śārṅgānnarāyaṇeritāḥ | nirdhāvantīṣavastūrṇaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ || 18 ||
+7,19,शरभेण यथा सिंहाः सिंहेन द्विरदा यथा । द्विरदेन यथा व्याघ्रा व्याघ्रेण द्वीपिनो यथा ॥ १९ ॥,śarabheṇa yathā siṃhāḥ siṃhena dviradā yathā | dviradena yathā vyāghrā vyāghreṇa dvīpino yathā || 19 ||
+7,20,द्वीपिना च यथा श्वानः शुना मार्जारका यथा । मार्जारेण यथा सर्पाः सर्पेण च यथाखवः ॥ २० ॥,dvīpinā ca yathā śvānaḥ śunā mārjārakā yathā | mārjāreṇa yathā sarpāḥ sarpeṇa ca yathākhavaḥ || 20 ||
+7,21,तथा ते राक्षसा युद्धे विष्णुना प्रभविष्णुना । द्रवन्ति द्राविताश्चैव शायिताश्च महीतले ॥ २१ ॥,tathā te rākṣasā yuddhe viṣṇunā prabhaviṣṇunā | dravanti drāvitāścaiva śāyitāśca mahītale || 21 ||
+7,22,राक्षसानां सहस्राणि निहत्य मधुसूदनः । वारिजं नादयामास तोयदं सुरराडिव ॥ २२ ॥,rākṣasānāṃ sahasrāṇi nihatya madhusūdanaḥ | vārijaṃ nādayāmāsa toyadaṃ surarāḍiva || 22 ||
+7,23,नारायणशरग्रस्तं शङ्खनादसुविह्वलम् । ययौ लङ्कामभिमुखं प्रभग्नं राक्षसं बलम् ॥ २३ ॥,nārāyaṇaśaragrastaṃ śaṅkhanādasuvihvalam | yayau laṅkāmabhimukhaṃ prabhagnaṃ rākṣasaṃ balam || 23 ||
+7,24,प्रभग्ने राक्षसबले नारायणशराहते । सुमाली शरवर्षेण आववार रणे हरिम् ॥ २४ ॥,prabhagne rākṣasabale nārāyaṇaśarāhate | sumālī śaravarṣeṇa āvavāra raṇe harim || 24 ||
+7,25,उत्क्षिप्य हेमाभरणं करं करमिव द्विपः । ररास राक्षसो हर्षात् सतडित्तोयदो यथा ॥ २५ ॥,utkṣipya hemābharaṇaṃ karaṃ karamiva dvipaḥ | rarāsa rākṣaso harṣāt sataḍittoyado yathā || 25 ||
+7,26,सुमालेर्नर्दतस्तस्य शिरो ज्वलितकुण्डलम् । चिच्छेद यन्तुरश्वाश्च भ्रान्तास्तस्य तु रक्षसः ॥ २६ ॥,sumālernardatastasya śiro jvalitakuṇḍalam | ciccheda yanturaśvāśca bhrāntāstasya tu rakṣasaḥ || 26 ||
+7,27,तैरश्वैर्भ्राम्यते भ्रान्तैः सुमाली राक्षसेश्वरः । इन्द्रियाश्वैर्यथा भ्रान्तैर्धृतिहीनो यथा नरः ॥ २७ ॥,tairaśvairbhrāmyate bhrāntaiḥ sumālī rākṣaseśvaraḥ | indriyāśvairyathā bhrāntairdhṛtihīno yathā naraḥ || 27 ||
+7,28,माली चाभ्यद्रवद् युद्धे प्रगृह्य सशरं धनुः । मालेर्धनुश्च्युता बाणाः कार्तस्वरविभूषिताः । विविशुर्हरिमासाद्य क्रौञ्चं पत्ररथ��� इव ॥ २८ ॥,mālī cābhyadravad yuddhe pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ | mālerdhanuścyutā bāṇāḥ kārtasvaravibhūṣitāḥ | viviśurharimāsādya krauñcaṃ patrarathā iva || 28 ||
+7,29,अर्द्यमानः शरैः सो ऽथ मालिमुक्तैः सहस्रशः । चुक्षुभे न रणे विष्णुर्जितेन्द्रिय इवाधिभिः ॥ २९ ॥,ardyamānaḥ śaraiḥ so'tha mālimuktaiḥ sahasraśaḥ | cukṣubhe na raṇe viṣṇurjitendriya ivādhibhiḥ || 29 ||
+7,30,अथ मौर्वी स्वनं कृत्वा भगवान्भूतभावनः । मालिनं प्रति बाणौघान् ससर्जासिगदाधरः ॥ ३० ॥,atha maurvī svanaṃ kṛtvā bhagavānbhūtabhāvanaḥ | mālinaṃ prati bāṇaughān sasarjāsigadādharaḥ || 30 ||
+7,31,ते मालिदेहमासाद्य वज्रविद्युत्प्रभाः शराः । पिबन्ति रुधिरं तस्य नागा इव पुरामृतम् ॥ ३१ ॥,te mālidehamāsādya vajravidyutprabhāḥ śarāḥ | pibanti rudhiraṃ tasya nāgā iva purāmṛtam || 31 ||
+7,32,मालिनं विमुखं कृत्वा मालिमौलिं हरिर्बलात् । रथं च सध्वजं चापं वाजिनश्च न्यपातयत् ॥ ३२ ॥,mālinaṃ vimukhaṃ kṛtvā mālimauliṃ harirbalāt | rathaṃ ca sadhvajaṃ cāpaṃ vājinaśca nyapātayat || 32 ||
+7,33,विरथस्तु गदां गृह्य माली नक्तंचरोत्तमः । आपुप्लुवे गदापाणिर्गिर्यग्रादिव केषरी ॥ ३३ ॥,virathastu gadāṃ gṛhya mālī naktaṃcarottamaḥ | āpupluve gadāpāṇirgiryagrādiva keṣarī || 33 ||
+7,34,स तया गरुडं संख्ये ईशानमिव चान्तकः । ललाटदेशे ऽभ्यहनद्वज्रेणेन्द्रो यथाचलम् ॥ ३४ ॥,sa tayā garuḍaṃ saṃkhye īśānamiva cāntakaḥ | lalāṭadeśe'bhyahanadvajreṇendro yathācalam || 34 ||
+7,35,गदयाभिहतस्तेन मालिना गरुडो भृशम् । रणात् पराङ्मुखं देवं कृतवान् वेदनातुरः ॥ ३५ ॥,gadayābhihatastena mālinā garuḍo bhṛśam | raṇāt parāṅmukhaṃ devaṃ kṛtavān vedanāturaḥ || 35 ||
+7,36,पराङ्मुखे कृते देवे मालिना गरुडेन वै । उदतिष्ठन्महानादो रक्षसामभिनर्दताम् ॥ ३६ ॥,parāṅmukhe kṛte deve mālinā garuḍena vai | udatiṣṭhanmahānādo rakṣasāmabhinardatām || 36 ||
+7,37,रक्षसां नदतां नादं श्रुत्वा हरिहयानुजः । पराङ्मुखो ऽप्युत्ससर्ज चक्रं मालिजिघांसया ॥ ३७ ॥,rakṣasāṃ nadatāṃ nādaṃ śrutvā harihayānujaḥ | parāṅmukho'pyutsasarja cakraṃ mālijighāṃsayā || 37 ||
+7,38,तत् सूर्यमण्डलाभासं स्वभासा भासयन्नभः । कालचक्रनिभं चक्रं मालेः शीर्षमपातयत् ॥ ३८ ॥,tat sūryamaṇḍalābhāsaṃ svabhāsā bhāsayannabhaḥ | kālacakranibhaṃ cakraṃ māleḥ śīrṣamapātayat || 38 ||
+7,39,तच्छिरो राक्षसेन्द्रस्य चक्रोत्कृत्तं विभीषणम् । पपात रुधिरोद्गारि पुरा राहुशिरो यथा ॥ ३९ ॥,tacchiro rākṣasendrasya cakrotkṛttaṃ vibhīṣaṇam | papāta rudhirodgāri purā rāhuśiro yathā || 39 ||
+7,40,ततः सुरैः सुसंहृष्टैः सर्वप्राणसमीरितः । सिंहनादरवो मुक्तः साधु देवेति वादिभिः ॥ ४० ॥,tataḥ suraiḥ susaṃhṛṣṭaiḥ sarvaprāṇasamīritaḥ | siṃhanādaravo muktaḥ sādhu deveti vādibhiḥ || 40 ||
+7,41,मालिनं निहतं दृष्ट्वा सुमाली मल्यवानपि । सबलौ शोकसंतप्तौ लङ्कां प्रति विधावितौ ॥ ४१ ॥,mālinaṃ nihataṃ dṛṣṭvā sumālī malyavānapi | sabalau śokasaṃtaptau laṅkāṃ prati vidhāvitau || 41 ||
+7,42,गरुडस्तु समाश्वस्तः संनिवृत्य महामनाः । राक्षसान्द्रावयामास पक्षवातेन कोपि���ः ॥ ४२ ॥,garuḍastu samāśvastaḥ saṃnivṛtya mahāmanāḥ | rākṣasāndrāvayāmāsa pakṣavātena kopitaḥ || 42 ||
+7,43,नारायणो ऽपीषुवराशनीभिर्विदारयामास धनुःप्रमुक्तैः । नक्तंचरान्मुक्तविधूतकेशान्यथाशनीभिः सतडिन्महेन्द्रः ॥ ४३ ॥,nārāyaṇo'pīṣuvarāśanībhirvidārayāmāsa dhanuḥpramuktaiḥ | naktaṃcarānmuktavidhūtakeśānyathāśanībhiḥ sataḍinmahendraḥ || 43 ||
+7,44,भिन्नातपत्रं पतमानशस्त्रं शरैरपध्वस्तविशीर्णदेहम् । विनिःसृतान्त्रं भयलोलनेत्रं बलं तदुन्मत्तनिभं बभूव ॥ ४४ ॥,bhinnātapatraṃ patamānaśastraṃ śarairapadhvastaviśīrṇadeham | viniḥsṛtāntraṃ bhayalolanetraṃ balaṃ tadunmattanibhaṃ babhūva || 44 ||
+7,45,सिंहार्दितानामिव कुञ्जराणां निशाचराणां सह कुञ्जराणाम् । रवाश्च वेगाश्च समं बभूवुः पुराणसिंहेन विमर्दितानाम् ॥ ४५ ॥,siṃhārditānāmiva kuñjarāṇāṃ niśācarāṇāṃ saha kuñjarāṇām | ravāśca vegāśca samaṃ babhūvuḥ purāṇasiṃhena vimarditānām || 45 ||
+7,46,संछाद्यमाना हरिबाणजालैः स्वबाणजालानि समुत्सृजन्तः । धावन्ति नक्तंचरकालमेघा वायुप्रणुन्ना इव कालमेघाः ॥ ४६ ॥,saṃchādyamānā haribāṇajālaiḥ svabāṇajālāni samutsṛjantaḥ | dhāvanti naktaṃcarakālameghā vāyupraṇunnā iva kālameghāḥ || 46 ||
+7,47,चक्रप्रहारैर्विनिकृत्तशीर्षाः संचूर्णिताङ्गाश्च गदाप्रहारैः । असिप्रहारैर्बहुधा विभक्ताः पतन्ति शैला इव राक्षसेन्द्राः ॥ ४७ ॥,cakraprahārairvinikṛttaśīrṣāḥ saṃcūrṇitāṅgāśca gadāprahāraiḥ | asiprahārairbahudhā vibhaktāḥ patanti śailā iva rākṣasendrāḥ || 47 ||
+7,48,चक्रकृत्तास्यकमला गदासंचूर्णितोरसः । लाङ्गलग्लपितग्रीवा मुसलैर्भिन्नमस्तकाः ॥ ४८ ॥,cakrakṛttāsyakamalā gadāsaṃcūrṇitorasaḥ | lāṅgalaglapitagrīvā musalairbhinnamastakāḥ || 48 ||
+7,49,के चिच्चैवासिना छिन्नास्तथान्ये शरताडिताः । निपेतुरम्बरात्तूर्णं राक्षसाः सागराम्भसि ॥ ४९ ॥,ke ciccaivāsinā chinnāstathānye śaratāḍitāḥ | nipeturambarāttūrṇaṃ rākṣasāḥ sāgarāmbhasi || 49 ||
+7,50,तदाम्बरं विगलितहारकुण्डलैर्निशाचरैर्नीलबलाहकोपमैः । निपात्यमानैर्ददृशे निरन्तरं निपात्यमानैरिव नीलपर्वतैः ॥ ५० ॥,tadāmbaraṃ vigalitahārakuṇḍalairniśācarairnīlabalāhakopamaiḥ | nipātyamānairdadṛśe nirantaraṃ nipātyamānairiva nīlaparvataiḥ || 50 ||
+8,1,हन्यमाने बले तस्मिन्पद्मनाभेन पृष्ठतः । माल्यवान् संनिवृत्तो ऽथ वेलातिग इवार्णवः ॥ १ ॥,hanyamāne bale tasminpadmanābhena pṛṣṭhataḥ | mālyavān saṃnivṛtto'tha velātiga ivārṇavaḥ || 1 ||
+8,2,संरक्तनयनः कोपाच्चलन्मौलिर्निशाचरः । पद्मनाभमिदं प्राह वचनं परुषं तदा ॥ २ ॥,saṃraktanayanaḥ kopāccalanmaulirniśācaraḥ | padmanābhamidaṃ prāha vacanaṃ paruṣaṃ tadā || 2 ||
+8,3,नारायण न जानीषे क्षत्रधर्मं सनातनम् । अयुद्धमनसो भग्नान्यो ऽस्मान् हंसि यथेतरः ॥ ३ ॥,nārāyaṇa na jānīṣe kṣatradharmaṃ sanātanam | ayuddhamanaso bhagnānyo'smān haṃsi yathetaraḥ || 3 ||
+8,4,पराङ्मुखवधं पापं यः करोति सुरेश्वर । स हन्ता न गतः स्वर्गं लभते पुण्यकर्मणाम् ॥ ४ ॥,parāṅmukhavadhaṃ pāpaṃ yaḥ karoti sureśvara | sa hantā na gataḥ svargaṃ labhate puṇyakarmaṇām || 4 ||
+8,5,युद्धश्रद्धाथ वा ते ऽस्ति शङ्खचक्रगदाधर । अहं स्थितो ऽस्मि पश्यामि बलं दर्शय यत्तव ॥ ५ ॥,yuddhaśraddhātha vā te'sti śaṅkhacakragadādhara | ahaṃ sthito'smi paśyāmi balaṃ darśaya yattava || 5 ||
+8,6,उवाच राक्षसेन्द्रं तं देवराजानुजो बली । युष्मत्तो भयभीतानां देवानां वै मयाभयम् । राक्षसोत्सादनं दत्तं तदेतदनुपाल्यते ॥ ६ ॥,uvāca rākṣasendraṃ taṃ devarājānujo balī | yuṣmatto bhayabhītānāṃ devānāṃ vai mayābhayam | rākṣasotsādanaṃ dattaṃ tadetadanupālyate || 6 ||
+8,7,प्राणैरपि प्रियं कार्यं देवानां हि सदा मया । सो ऽहं वो निहनिष्यामि रसातलगतानपि ॥ ७ ॥,prāṇairapi priyaṃ kāryaṃ devānāṃ hi sadā mayā | so'haṃ vo nihaniṣyāmi rasātalagatānapi || 7 ||
+8,8,देवमेवं ब्रुवाणं तु रक्ताम्बुरुहलोचनम् । शक्त्या बिभेद संक्रुद्धो राक्षसेन्द्रो ररास च ॥ ८ ॥,devamevaṃ bruvāṇaṃ tu raktāmburuhalocanam | śaktyā bibheda saṃkruddho rākṣasendro rarāsa ca || 8 ||
+8,9,माल्यवद्भुजनिर्मुक्ता शक्तिर्घण्टाकृतस्वना । हरेरुरसि बभ्राज मेघस्थेव शतह्रदा ॥ ९ ॥,mālyavadbhujanirmuktā śaktirghaṇṭākṛtasvanā | harerurasi babhrāja meghastheva śatahradā || 9 ||
+8,10,ततस्तामेव चोत्कृष्य शक्तिं शक्तिधरप्रियः । माल्यवन्तं समुद्दिश्य चिक्षेपाम्बुरुहेक्षणः ॥ १० ॥,tatastāmeva cotkṛṣya śaktiṃ śaktidharapriyaḥ | mālyavantaṃ samuddiśya cikṣepāmburuhekṣaṇaḥ || 10 ||
+8,11,स्कन्दोत्सृष्टेव सा शक्तिर्गोविन्दकरनिःसृता । काङ्क्षन्ती राक्षसं प्रायान्महोल्केवाञ्जनाचलम् ॥ ११ ॥,skandotsṛṣṭeva sā śaktirgovindakaraniḥsṛtā | kāṅkṣantī rākṣasaṃ prāyānmaholkevāñjanācalam || 11 ||
+8,12,सा तस्योरसि विस्तीर्णे हारभासावभासिते । अपतद् राक्षसेन्द्रस्य गिरिकूट इवाशनिः ॥ १२ ॥,sā tasyorasi vistīrṇe hārabhāsāvabhāsite | apatad rākṣasendrasya girikūṭa ivāśaniḥ || 12 ||
+8,13,तया भिन्नतनुत्राणाः प्राविशद्विपुलं तमः । माल्यवान्पुनराश्वस्तस्तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥ १३ ॥,tayā bhinnatanutrāṇāḥ prāviśadvipulaṃ tamaḥ | mālyavānpunarāśvastastasthau giririvācalaḥ || 13 ||
+8,14,ततः कार्ष्णायसं शूलं कण्टकैर्बहुभिश्चितम् । प्रगृह्याभ्यहनद्देवं स्तनयोरन्तरे दृढम् ॥ १४ ॥,tataḥ kārṣṇāyasaṃ śūlaṃ kaṇṭakairbahubhiścitam | pragṛhyābhyahanaddevaṃ stanayorantare dṛḍham || 14 ||
+8,15,तथैव रणरक्तस्तु मुष्टिना वासवानुजम् । ताडयित्वा धनुर्मात्रमपक्रान्तो निशाचरः ॥ १५ ॥,tathaiva raṇaraktastu muṣṭinā vāsavānujam | tāḍayitvā dhanurmātramapakrānto niśācaraḥ || 15 ||
+8,16,ततो ऽम्बरे महाञ् शब्दः साधु साध्विति चोत्थितः । आहत्य राक्षसो विष्णुं गरुडं चाप्यताडयत् ॥ १६ ॥,tato'mbare mahāñ śabdaḥ sādhu sādhviti cotthitaḥ | āhatya rākṣaso viṣṇuṃ garuḍaṃ cāpyatāḍayat || 16 ||
+8,17,वैनतेयस्ततः क्रुद्धः पक्षवातेन राक्षसं । व्यपोहद्बलवान् वायुः शुष्कपर्णचयं यथा ॥ १७ ॥,vainateyastataḥ kruddhaḥ pakṣavātena rākṣasaṃ | vyapohadbalavān vāyuḥ śuṣkaparṇacayaṃ yathā || 17 ||
+8,18,द्विजेन्द्रपक्षवातेन द्रावितं दृश्य पूर्वजम् । सुमाली स्वबलैः सार्धं लङ्कामभिमुखो ययौ ॥ १८ ॥,dvijendrapakṣavātena drāvitaṃ dṛśya pūrvajam | sumālī svabalaiḥ sārdhaṃ laṅkāmabhimukho yayau || 18 ||
+8,19,पक्षवातबलोद्धूतो माल्यवानपि राक्षसः । स्वबलेन समागम्य ययौ लङ्कां ह्रिया वृतः ॥ १९ ॥,pakṣavātabaloddhūto mālyavānapi rākṣasaḥ | svabalena samāgamya yayau laṅkāṃ hriyā vṛtaḥ || 19 ||
+8,20,एवं ते राक्षसा राम हरिणा कमलेक्षण । बहुशः संयुगे भग्ना हतप्रवरनायकाः ॥ २० ॥,evaṃ te rākṣasā rāma hariṇā kamalekṣaṇa | bahuśaḥ saṃyuge bhagnā hatapravaranāyakāḥ || 20 ||
+8,21,अशक्नुवन्तस्ते विष्णुं प्रतियोद्धुं भयार्दिताः । त्यक्त्वा लङ्कां गता वस्तुं पातालं सहपत्नयः ॥ २१ ॥,aśaknuvantaste viṣṇuṃ pratiyoddhuṃ bhayārditāḥ | tyaktvā laṅkāṃ gatā vastuṃ pātālaṃ sahapatnayaḥ || 21 ||
+8,22,सुमालिनं समासाद्य राक्षसं रघुनन्दन । स्थिताः प्रख्यातवीर्यास्ते वंशे सालकटङ्कटे ॥ २२ ॥,sumālinaṃ samāsādya rākṣasaṃ raghunandana | sthitāḥ prakhyātavīryāste vaṃśe sālakaṭaṅkaṭe || 22 ||
+8,23,ये त्वया निहतास्ते वै पौलस्त्या नाम राक्षसाः । सुमाली माल्यवान्माली ये च तेषां पुरःसराः । सर्व एते महाभाग रावणाद्बलवत्तराः ॥ २३ ॥,ye tvayā nihatāste vai paulastyā nāma rākṣasāḥ | sumālī mālyavānmālī ye ca teṣāṃ puraḥsarāḥ | sarva ete mahābhāga rāvaṇādbalavattarāḥ || 23 ||
+8,24,न चान्यो रक्षसां हन्ता सुरेष्वपि पुरंजय । ऋते नारायणं देवं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ २४ ॥,na cānyo rakṣasāṃ hantā sureṣvapi puraṃjaya | ṛte nārāyaṇaṃ devaṃ śaṅkhacakragadādharam || 24 ||
+8,25,भवान्नारायणो देवश्चतुर्बाहुः सनातनः । राक्षसान् हन्तुमुत्पन्नो अजेयः प्रभुरव्ययः ॥ २५ ॥,bhavānnārāyaṇo devaścaturbāhuḥ sanātanaḥ | rākṣasān hantumutpanno ajeyaḥ prabhuravyayaḥ || 25 ||
+9,1,कस्य चित्त्वथ कालस्य सुमाली नाम राक्षसः । रसातलान्मर्त्यलोकं सर्वं वै विचचार ह ॥ १ ॥,kasya cittvatha kālasya sumālī nāma rākṣasaḥ | rasātalānmartyalokaṃ sarvaṃ vai vicacāra ha || 1 ||
+9,2,नीलजीमूतसंकाशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः । कन्यां दुहितरं गृह्य विना पद्ममिव श्रियम् । अथापश्यत् स गच्छन्तं पुष्पकेण धनेश्वरम् ॥ २ ॥,nīlajīmūtasaṃkāśastaptakāñcanakuṇḍalaḥ | kanyāṃ duhitaraṃ gṛhya vinā padmamiva śriyam | athāpaśyat sa gacchantaṃ puṣpakeṇa dhaneśvaram || 2 ||
+9,3,तं दृष्ट्वामरसंकाशं गच्छन्तं पावकोपमम् । अथाब्ब्रवीत् सुतां रक्षः कैकसीं नाम नामतः ॥ ३ ॥,taṃ dṛṣṭvāmarasaṃkāśaṃ gacchantaṃ pāvakopamam | athābbravīt sutāṃ rakṣaḥ kaikasīṃ nāma nāmataḥ || 3 ||
+9,4,पुत्रि प्रदानकालो ऽयं यौवनं ते ऽतिवर्तते । त्वत्कृते च वयं सर्वे यन्त्रिता धर्मबुद्धयः ॥ ४ ॥,putri pradānakālo'yaṃ yauvanaṃ te'tivartate | tvatkṛte ca vayaṃ sarve yantritā dharmabuddhayaḥ || 4 ||
+9,5,त्वं हि सर्वगुणोपेता श्रीः सपद्मेव पुत्रिके । प्रत्याख्यानाच्च भीतैस्त्वं न वरैः प्रतिगृह्यसे ॥ ५ ॥,tvaṃ hi sarvaguṇopetā śrīḥ sapadmeva putrike | pratyākhyānācca bhītaistvaṃ na varaiḥ pratigṛhyase || 5 ||
+9,6,कन्यापितृत्वं दुःखं हि सर्वेषां मानकाङ्���्षिणाम् । न ज्ञायते च कः कन्यां वरयेदिति पुत्रिके ॥ ६ ॥,kanyāpitṛtvaṃ duḥkhaṃ hi sarveṣāṃ mānakāṅkṣiṇām | na jñāyate ca kaḥ kanyāṃ varayediti putrike || 6 ||
+9,7,मातुः कुलं पितृकुलं यत्र चैव प्रदीयते । कुलत्रयं सदा कन्या संशये स्थाप्य तिष्ठति ॥ ७ ॥,mātuḥ kulaṃ pitṛkulaṃ yatra caiva pradīyate | kulatrayaṃ sadā kanyā saṃśaye sthāpya tiṣṭhati || 7 ||
+9,8,सा त्वं मुनिवरश्रेष्ठं प्रजापतिकुलोद्भवम् । गच्छ विश्रवसं पुत्रि पौलस्त्यं वरय स्वयम् ॥ ८ ॥,sā tvaṃ munivaraśreṣṭhaṃ prajāpatikulodbhavam | gaccha viśravasaṃ putri paulastyaṃ varaya svayam || 8 ||
+9,9,ईदृशास्ते भविष्यन्ति पुत्राः पुत्रि न संशयः । तेजसा भास्करसमा यादृशो ऽयं धनेश्वरः ॥ ९ ॥,īdṛśāste bhaviṣyanti putrāḥ putri na saṃśayaḥ | tejasā bhāskarasamā yādṛśo'yaṃ dhaneśvaraḥ || 9 ||
+9,10,एतस्मिन्नन्तरे राम पुलस्त्यतनयो द्विजः । अग्निहोत्रमुपातिष्ठच्चतुर्थ इव पावकः ॥ १० ॥,etasminnantare rāma pulastyatanayo dvijaḥ | agnihotramupātiṣṭhaccaturtha iva pāvakaḥ || 10 ||
+9,11,सा तु तां दारुणां वेलामचिन्त्य पितृगौरवात् । उपसृत्याग्रतस्तस्य चरणाधोमुखी स्थिता ॥ ११ ॥,sā tu tāṃ dāruṇāṃ velāmacintya pitṛgauravāt | upasṛtyāgratastasya caraṇādhomukhī sthitā || 11 ||
+9,12,स तु तां वीक्ष्य सुश्रोणीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । अब्रवीत् परमोदारो दीप्यमान इवौजसा ॥ १२ ॥,sa tu tāṃ vīkṣya suśroṇīṃ pūrṇacandranibhānanām | abravīt paramodāro dīpyamāna ivaujasā || 12 ||
+9,13,भद्रे कस्यासि दुहिता कुतो वा त्वमिहागता । किं कार्यं कस्य वा हेतोस्तत्त्वतो ब्रूहि शोभने ॥ १३ ॥,bhadre kasyāsi duhitā kuto vā tvamihāgatā | kiṃ kāryaṃ kasya vā hetostattvato brūhi śobhane || 13 ||
+9,14,एवमुक्ता तु सा कन्या कृताञ्जलिरथाब्रवीत् । आत्मप्रभावेन मुने ज्ञातुमर्हसि मे मतम् ॥ १४ ॥,evamuktā tu sā kanyā kṛtāñjalirathābravīt | ātmaprabhāvena mune jñātumarhasi me matam || 14 ||
+9,15,किं तु विद्धि हि मां ब्रह्मञ् शासनात् पितुरागताम् । कैकसी नाम नाम्नाहं शेषं त्वं ज्ञातुमर्हसि ॥ १५ ॥,kiṃ tu viddhi hi māṃ brahmañ śāsanāt piturāgatām | kaikasī nāma nāmnāhaṃ śeṣaṃ tvaṃ jñātumarhasi || 15 ||
+9,16,स तु गत्वा मुनिर्ध्यानं वाक्यमेतदुवाच ह । विज्ञातं ते मया भद्रे कारणं यन्मनोगतम् ॥ १६ ॥,sa tu gatvā munirdhyānaṃ vākyametaduvāca ha | vijñātaṃ te mayā bhadre kāraṇaṃ yanmanogatam || 16 ||
+9,17,दारुणायां तु वेलायां यस्मात्त्वं मामुपस्थिता । शृणु तस्मात् सुतान्भद्रे यादृशाञ्जनयिष्यसि ॥ १७ ॥,dāruṇāyāṃ tu velāyāṃ yasmāttvaṃ māmupasthitā | śṛṇu tasmāt sutānbhadre yādṛśāñjanayiṣyasi || 17 ||
+9,18,दारुणान्दारुणाकारान्दारुणाभिजनप्रियान् । प्रसविष्यसि सुश्रोणि राक्षसान् क्रूरकर्मणः ॥ १८ ॥,dāruṇāndāruṇākārāndāruṇābhijanapriyān | prasaviṣyasi suśroṇi rākṣasān krūrakarmaṇaḥ || 18 ||
+9,19,सा तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रणिपत्याब्रवीद्वचः । भगवन्नेदृशाः पुत्रास्त्वत्तो ऽर्हा ब्रह्मयोनितः ॥ १९ ॥,sā tu tadvacanaṃ śrutvā praṇipatyābravīdvacaḥ | bhagavannedṛśāḥ putrāstvatto'rhā brahmayonitaḥ || 19 ||
+9,20,अथाब्रवीन्मुनिस्तत्र पश्चिमो यस्तवात्मजः । मम वंशानुरूपश्च धर्मात्मा च भविष्यति ॥ २० ॥,athābravīnmunistatra paścimo yastavātmajaḥ | mama vaṃśānurūpaśca dharmātmā ca bhaviṣyati || 20 ||
+9,21,एवमुक्ता तु सा कन्या राम कालेन केन चित् । जनयामास बीभत्सं रक्षोरूपं सुदारुणम् ॥ २१ ॥,evamuktā tu sā kanyā rāma kālena kena cit | janayāmāsa bībhatsaṃ rakṣorūpaṃ sudāruṇam || 21 ||
+9,22,दशशीर्षं महादंष्ट्रं नीलाञ्जनचयोपमम् । ताम्रौष्ठं विंशतिभुजं महास्यं दीप्तमूर्धजम् ॥ २२ ॥,daśaśīrṣaṃ mahādaṃṣṭraṃ nīlāñjanacayopamam | tāmrauṣṭhaṃ viṃśatibhujaṃ mahāsyaṃ dīptamūrdhajam || 22 ||
+9,23,जातमात्रे ततस्तस्मिन् सज्वालकवलाः शिवाः । क्रव्यादाश्चापसव्यानि मण्डलानि प्रचक्रिरे ॥ २३ ॥,jātamātre tatastasmin sajvālakavalāḥ śivāḥ | kravyādāścāpasavyāni maṇḍalāni pracakrire || 23 ||
+9,24,ववर्ष रुधिरं देवो मेघाश्च खरनिस्वनाः । प्रबभौ न च खे सूर्यो महोल्काश्चापतन्भुवि ॥ २४ ॥,vavarṣa rudhiraṃ devo meghāśca kharanisvanāḥ | prababhau na ca khe sūryo maholkāścāpatanbhuvi || 24 ||
+9,25,अथ नामाकरोत्तस्य पितामहसमः पिता । दशशीर्षः प्रसूतो ऽयं दशग्रीवो भविष्यति ॥ २५ ॥,atha nāmākarottasya pitāmahasamaḥ pitā | daśaśīrṣaḥ prasūto'yaṃ daśagrīvo bhaviṣyati || 25 ||
+9,26,तस्य त्वनन्तरं जातः कुम्भकर्णो महाबलः । प्रमाणाद् यस्य विपुलं प्रमाणं नेह विद्यते ॥ २६ ॥,tasya tvanantaraṃ jātaḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ | pramāṇād yasya vipulaṃ pramāṇaṃ neha vidyate || 26 ||
+9,27,ततः शूर्पणखा नाम संजज्ञे विकृतानना । विभीषणश्च धर्मात्मा कैकस्याः पश्चिमः सुतः ॥ २७ ॥,tataḥ śūrpaṇakhā nāma saṃjajñe vikṛtānanā | vibhīṣaṇaśca dharmātmā kaikasyāḥ paścimaḥ sutaḥ || 27 ||
+9,28,ते तु तत्र महारण्ये ववृधुः सुमहौजसः । तेषां क्रूरो दशग्रीवो लोकोद्वेगकरो ऽभवत् ॥ २८ ॥,te tu tatra mahāraṇye vavṛdhuḥ sumahaujasaḥ | teṣāṃ krūro daśagrīvo lokodvegakaro'bhavat || 28 ||
+9,29,कुम्भकर्णः प्रमत्तस्तु महर्षीन्धर्मसंश्रितान् । त्रैलोक्यं त्रासयन्दुष्टो भक्षयन् विचचार ह ॥ २९ ॥,kumbhakarṇaḥ pramattastu maharṣīndharmasaṃśritān | trailokyaṃ trāsayanduṣṭo bhakṣayan vicacāra ha || 29 ||
+9,30,विभीषणस्तु धर्मात्मा नित्यं धर्मपथे स्थितः । स्वाध्यायनियताहार उवास नियतेन्द्रियः ॥ ३० ॥,vibhīṣaṇastu dharmātmā nityaṃ dharmapathe sthitaḥ | svādhyāyaniyatāhāra uvāsa niyatendriyaḥ || 30 ||
+9,31,अथ वित्तेश्वरो देवस्तत्र कालेन केन चित् । आगच्छत् पितरं द्रष्टुं पुष्पकेण महौजसं ॥ ३१ ॥,atha vitteśvaro devastatra kālena kena cit | āgacchat pitaraṃ draṣṭuṃ puṣpakeṇa mahaujasaṃ || 31 ||
+9,32,तं दृष्ट्वा कैकसी तत्र ज्वलन्तमिव तेजसा । आस्थाय राक्षसीं बुद्धिं दशग्रीवमुवाच ह ॥ ३२ ॥,taṃ dṛṣṭvā kaikasī tatra jvalantamiva tejasā | āsthāya rākṣasīṃ buddhiṃ daśagrīvamuvāca ha || 32 ||
+9,33,पुत्रवैश्रवणं पश्य भ्रातरं तेजसा वृतम् । भ्रातृभावे समे चापि पश्यात्मानं त्वमीदृशम् ॥ ३३ ॥,putravaiśravaṇaṃ paśya bhrātaraṃ tejasā vṛtam | bhrātṛbhāve same cāpi paśyātmāna��� tvamīdṛśam || 33 ||
+9,34,दशग्रीव तथा यत्नं कुरुष्वामितविक्रम । यथा भवसि मे पुत्र शीघ्रं वैश्वरणोपमः ॥ ३४ ॥,daśagrīva tathā yatnaṃ kuruṣvāmitavikrama | yathā bhavasi me putra śīghraṃ vaiśvaraṇopamaḥ || 34 ||
+9,35,मातुस्तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान् । अमर्षमतुलं लेभे प्रतिज्ञां चाकरोत्तदा ॥ ३५ ॥,mātustadvacanaṃ śrutvā daśagrīvaḥ pratāpavān | amarṣamatulaṃ lebhe pratijñāṃ cākarottadā || 35 ||
+9,36,सत्यं ते प्रतिजानामि तुल्यो भ्रात्राधिको ऽपि वा । भविष्याम्यचिरान्मातः संतापं त्यज हृद्गतम् ॥ ३६ ॥,satyaṃ te pratijānāmi tulyo bhrātrādhiko'pi vā | bhaviṣyāmyacirānmātaḥ saṃtāpaṃ tyaja hṛdgatam || 36 ||
+9,37,ततः क्रोधेन तेनैव दशग्रीवः सहानुजः । प्राप्स्यामि तपसा काममिति कृत्वाध्यवस्य च । आगच्छदात्मसिद्ध्यर्थं गोकर्णस्याश्रमं शुभम् ॥ ३७ ॥,tataḥ krodhena tenaiva daśagrīvaḥ sahānujaḥ | prāpsyāmi tapasā kāmamiti kṛtvādhyavasya ca | āgacchadātmasiddhyarthaṃ gokarṇasyāśramaṃ śubham || 37 ||
+10,1,अथाब्रवीद्द्विजं रामः कथं ते भ्रातरो वने । कीदृशं तु तदा ब्रह्मंस्तपश्चेरुर्महाव्रताः ॥ १ ॥,athābravīddvijaṃ rāmaḥ kathaṃ te bhrātaro vane | kīdṛśaṃ tu tadā brahmaṃstapaścerurmahāvratāḥ || 1 ||
+10,2,अगस्त्यस्त्वब्रवीत्तत्र रामं प्रयत मानसं । तांस्तान्धर्मविधींस्तत्र भ्रातरस्ते समाविशन् ॥ २ ॥,agastyastvabravīttatra rāmaṃ prayata mānasaṃ | tāṃstāndharmavidhīṃstatra bhrātaraste samāviśan || 2 ||
+10,3,कुम्भकर्णस्तदा यत्तो नित्यं धर्मपरायणः । तताप ग्रैष्मिके काले पञ्चस्वग्निष्ववस्थितः ॥ ३ ॥,kumbhakarṇastadā yatto nityaṃ dharmaparāyaṇaḥ | tatāpa graiṣmike kāle pañcasvagniṣvavasthitaḥ || 3 ||
+10,4,वर्षे मेघोदकक्लिन्नो वीरासनमसेवत । नित्यं च शैशिरे काले जलमध्यप्रतिश्रयः ॥ ४ ॥,varṣe meghodakaklinno vīrāsanamasevata | nityaṃ ca śaiśire kāle jalamadhyapratiśrayaḥ || 4 ||
+10,5,एवं वर्षसहस्राणि दश तस्यातिचक्रमुः । धर्मे प्रयतमानस्य सत्पथे निष्ठितस्य च ॥ ५ ॥,evaṃ varṣasahasrāṇi daśa tasyāticakramuḥ | dharme prayatamānasya satpathe niṣṭhitasya ca || 5 ||
+10,6,विभीषणस्तु धर्मात्मा नित्यं धर्मपरः शुचिः । पञ्चवर्षसहस्राणि पादेनैकेन तस्थिवान् ॥ ६ ॥,vibhīṣaṇastu dharmātmā nityaṃ dharmaparaḥ śuciḥ | pañcavarṣasahasrāṇi pādenaikena tasthivān || 6 ||
+10,7,समाप्ते नियमे तस्य ननृतुश्चाप्सरोगणाः । पपात पुष्पवर्षं च क्षुभिताश्चापि देवताः ॥ ७ ॥,samāpte niyame tasya nanṛtuścāpsarogaṇāḥ | papāta puṣpavarṣaṃ ca kṣubhitāścāpi devatāḥ || 7 ||
+10,8,पञ्चवर्षसहस्राणि सूर्यं चैवान्ववर्तत । तस्थौ चोर्ध्वशिरो बाहुः स्वाध्यायधृतमानसः ॥ ८ ॥,pañcavarṣasahasrāṇi sūryaṃ caivānvavartata | tasthau cordhvaśiro bāhuḥ svādhyāyadhṛtamānasaḥ || 8 ||
+10,9,एवं विभीषणस्यापि गतानि नियतात्मनः । दशवर्षसहस्राणि स्वर्गस्थस्येव नन्दने ॥ ९ ॥,evaṃ vibhīṣaṇasyāpi gatāni niyatātmanaḥ | daśavarṣasahasrāṇi svargasthasyeva nandane || 9 ||
+10,10,दशवर्षसहस्रं तु निराहारो दशाननः । पूर्णे वर्षसहस्रे तु शिरश्चाग्नौ जुहा��� सः ॥ १० ॥,daśavarṣasahasraṃ tu nirāhāro daśānanaḥ | pūrṇe varṣasahasre tu śiraścāgnau juhāva saḥ || 10 ||
+10,11,एवं वर्षसहस्राणि नव तस्यातिचक्रमुः । शिरांसि नव चाप्यस्य प्रविष्टानि हुताशनम् ॥ ११ ॥,evaṃ varṣasahasrāṇi nava tasyāticakramuḥ | śirāṃsi nava cāpyasya praviṣṭāni hutāśanam || 11 ||
+10,12,अथ वर्षसहस्रे तु दशमे दशमं शिरः । छेत्तुकामः स धर्मात्मा प्राप्तश्चात्र पितामहः ॥ १२ ॥,atha varṣasahasre tu daśame daśamaṃ śiraḥ | chettukāmaḥ sa dharmātmā prāptaścātra pitāmahaḥ || 12 ||
+10,13,पितामहस्तु सुप्रीतः सार्धं देवैरुपस्थितः । वत्स वत्स दशग्रीव प्रीतो ऽस्मीत्यभ्यभाषत ॥ १३ ॥,pitāmahastu suprītaḥ sārdhaṃ devairupasthitaḥ | vatsa vatsa daśagrīva prīto'smītyabhyabhāṣata || 13 ||
+10,14,शीघ्रं वरय धर्मज्ञ वरो यस्ते ऽभिकाङ्क्षितः । किं ते कामं करोम्यद्य न वृथा ते परिश्रमः ॥ १४ ॥,śīghraṃ varaya dharmajña varo yaste'bhikāṅkṣitaḥ | kiṃ te kāmaṃ karomyadya na vṛthā te pariśramaḥ || 14 ||
+10,15,ततो ऽब्रवीद्दशग्रीवः प्रहृष्टेनान्तरात्मना । प्रणम्य शिरसा देवं हर्षगद्गदया गिरा ॥ १५ ॥,tato'bravīddaśagrīvaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā | praṇamya śirasā devaṃ harṣagadgadayā girā || 15 ||
+10,16,भगवन्प्राणिनां नित्यं नान्यत्र मरणाद्भयम् । नास्ति मृत्युसमः शत्रुरमरत्वमतो वृणे ॥ १६ ॥,bhagavanprāṇināṃ nityaṃ nānyatra maraṇādbhayam | nāsti mṛtyusamaḥ śatruramaratvamato vṛṇe || 16 ||
+10,17,सुपर्णनागयक्षाणां दैत्यदानवरक्षसाम् । अवध्यः स्यां प्रजाध्यक्ष देवतानां च शाश्वतम् ॥ १७ ॥,suparṇanāgayakṣāṇāṃ daityadānavarakṣasām | avadhyaḥ syāṃ prajādhyakṣa devatānāṃ ca śāśvatam || 17 ||
+10,18,न हि चिन्ता ममान्येषु प्राणिष्वमरपूजित । तृणभूता हि मे सर्वे प्राणिनो मानुषादयः ॥ १८ ॥,na hi cintā mamānyeṣu prāṇiṣvamarapūjita | tṛṇabhūtā hi me sarve prāṇino mānuṣādayaḥ || 18 ||
+10,19,एवमुक्तस्तु धर्मात्मा दशग्रीवेण रक्षसा । उवाच वचनं राम सह देवैः पितामहः ॥ १९ ॥,evamuktastu dharmātmā daśagrīveṇa rakṣasā | uvāca vacanaṃ rāma saha devaiḥ pitāmahaḥ || 19 ||
+10,20,भविष्यत्येवमेवैतत्तव राक्षसपुंगव । शृणु चापि वचो भूयः प्रीतस्येह शुभं मम ॥ २० ॥,bhaviṣyatyevamevaitattava rākṣasapuṃgava | śṛṇu cāpi vaco bhūyaḥ prītasyeha śubhaṃ mama || 20 ||
+10,21,हुतानि यानि शीर्षाणि पूर्वमग्नौ त्वयानघ । पुनस्तानि भविष्यन्ति तथैव तव राक्षस ॥ २१ ॥,hutāni yāni śīrṣāṇi pūrvamagnau tvayānagha | punastāni bhaviṣyanti tathaiva tava rākṣasa || 21 ||
+10,22,एवं पितामहोक्तस्य दशग्रीवस्य रक्षसः । अग्नौ हुतानि शीर्षाणि यानि तान्युत्थितानि वै ॥ २२ ॥,evaṃ pitāmahoktasya daśagrīvasya rakṣasaḥ | agnau hutāni śīrṣāṇi yāni tānyutthitāni vai || 22 ||
+10,23,एवमुक्त्व्वा तु तं राम दशग्रीवं प्रजापतिः । विभीषणमथोवाच वाक्यं लोकपितामहः ॥ २३ ॥,evamuktvvā tu taṃ rāma daśagrīvaṃ prajāpatiḥ | vibhīṣaṇamathovāca vākyaṃ lokapitāmahaḥ || 23 ||
+10,24,विभीषण त्वया वत्स धर्मसंहितबुद्धिना । परितुष्टो ऽस्मि धर्मज्ञ वरं वरय सुव्रत ॥ २४ ॥,vibhīṣaṇa tvayā vatsa dharmasaṃhitabuddhinā | parituṣṭo'smi dharmajña varaṃ varaya suvrata || 24 ||
+10,25,विभीषणस्तु धर्मात्मा वचनं प्राह साञ्जलिः । वृतः सर्वगुणैर्नित्यं चन्द्रमा इव रश्मिभिः ॥ २५ ॥,vibhīṣaṇastu dharmātmā vacanaṃ prāha sāñjaliḥ | vṛtaḥ sarvaguṇairnityaṃ candramā iva raśmibhiḥ || 25 ||
+10,26,भगवन् कृतकृत्यो ऽहं यन्मे लोकगुरुः स्वयम् । प्रीतो यदि त्वं दातव्यं वरं मे शृणु सुव्रत ॥ २६ ॥,bhagavan kṛtakṛtyo'haṃ yanme lokaguruḥ svayam | prīto yadi tvaṃ dātavyaṃ varaṃ me śṛṇu suvrata || 26 ||
+10,27,या या मे जायते बुद्धिर्येषु येष्वाश्रमेष्विह । सा सा भवतु धर्मिष्ठा तं तं धर्मं च पालये ॥ २७ ॥,yā yā me jāyate buddhiryeṣu yeṣvāśrameṣviha | sā sā bhavatu dharmiṣṭhā taṃ taṃ dharmaṃ ca pālaye || 27 ||
+10,28,एष मे परमोदार वरः परमको मतः । न हि धर्माभिरक्तानां लोके किं चन दुर्लभम् ॥ २८ ॥,eṣa me paramodāra varaḥ paramako mataḥ | na hi dharmābhiraktānāṃ loke kiṃ cana durlabham || 28 ||
+10,29,अथ प्रजापतिः प्रीतो विभीषणमुवाच ह । धर्मिष्ठस्त्वं यथा वत्स तथा चैतद्भविष्यति ॥ २९ ॥,atha prajāpatiḥ prīto vibhīṣaṇamuvāca ha | dharmiṣṭhastvaṃ yathā vatsa tathā caitadbhaviṣyati || 29 ||
+10,30,यस्माद् राक्षसयोनौ ते जातस्यामित्रकर्षण । नाधर्मे जायते बुद्धिरमरत्वं ददामि ते ॥ ३० ॥,yasmād rākṣasayonau te jātasyāmitrakarṣaṇa | nādharme jāyate buddhiramaratvaṃ dadāmi te || 30 ||
+10,31,कुम्भकर्णाय तु वरं प्रयच्छन्तमरिंदम । प्रजापतिं सुराः सर्वे वाक्यं प्राञ्जलयो ऽब्रुवन् ॥ ३१ ॥,kumbhakarṇāya tu varaṃ prayacchantamariṃdama | prajāpatiṃ surāḥ sarve vākyaṃ prāñjalayo'bruvan || 31 ||
+10,32,न तावत् कुम्भकर्णाय प्रदातव्यो वरस्त्वया । जानीषे हि यथा लोकांस्त्रासयत्येष दुर्मतिः ॥ ३२ ॥,na tāvat kumbhakarṇāya pradātavyo varastvayā | jānīṣe hi yathā lokāṃstrāsayatyeṣa durmatiḥ || 32 ||
+10,33,नन्दने ऽप्सरसः सप्त महेन्द्रानुचरा दश । अनेन भक्षिता ब्रह्मनृषयो मानुषास्तथा ॥ ३३ ॥,nandane'psarasaḥ sapta mahendrānucarā daśa | anena bhakṣitā brahmanṛṣayo mānuṣāstathā || 33 ||
+10,34,वरव्याजेन मोहो ऽस्मै दीयताममितप्रभ । लोकानां स्वस्ति चैव स्याद्भवेदस्य च संनतिः ॥ ३४ ॥,varavyājena moho'smai dīyatāmamitaprabha | lokānāṃ svasti caiva syādbhavedasya ca saṃnatiḥ || 34 ||
+10,35,एवमुक्तः सुरैर्ब्रह्माचिन्तयत् पद्मसंभवः । चिन्तिता चोपतस्थे ऽस्य पार्श्वं देवी सरस्वती ॥ ३५ ॥,evamuktaḥ surairbrahmācintayat padmasaṃbhavaḥ | cintitā copatasthe'sya pārśvaṃ devī sarasvatī || 35 ||
+10,36,प्राञ्जलिः सा तु पर्श्वस्था प्राह वाक्यं सरस्वती । इयमस्म्यागता देवकिं कार्यं करवाण्यहम् ॥ ३६ ॥,prāñjaliḥ sā tu parśvasthā prāha vākyaṃ sarasvatī | iyamasmyāgatā devakiṃ kāryaṃ karavāṇyaham || 36 ||
+10,37,प्रजापतिस्तु तां प्राप्तां प्राह वाक्यं सरस्वतीम् । वाणि त्वं राक्षसेन्द्रस्य भव या देवतेप्सिता ॥ ३७ ॥,prajāpatistu tāṃ prāptāṃ prāha vākyaṃ sarasvatīm | vāṇi tvaṃ rākṣasendrasya bhava yā devatepsitā || 37 ||
+10,38,तथेत्युक्त्वा प्रविष्टा सा प्रजापतिरथाब्रवीत् । कुम्भकर्ण महाबाहो वरं वरय यो मतः ॥ ���८ ॥,tathetyuktvā praviṣṭā sā prajāpatirathābravīt | kumbhakarṇa mahābāho varaṃ varaya yo mataḥ || 38 ||
+10,39,कुम्भकर्णस्तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वचनमब्रवीत् । स्वप्तुं वर्षाण्यनेकानि देवदेव ममेप्सितम् ॥ ३९ ॥,kumbhakarṇastu tadvākyaṃ śrutvā vacanamabravīt | svaptuṃ varṣāṇyanekāni devadeva mamepsitam || 39 ||
+10,40,एवमस्त्विति तं चोक्त्वा सह देवैः पितामहः । देवी सरस्वती चैव मुक्त्वा तं प्रययौ दिवम् ॥ ४० ॥,evamastviti taṃ coktvā saha devaiḥ pitāmahaḥ | devī sarasvatī caiva muktvā taṃ prayayau divam || 40 ||
+10,41,कुम्भकर्णस्तु दुष्टात्मा चिन्तयामास दुःखितः । कीर्दृशं किं न्विदं वाक्यं ममाद्य वदनाच्च्युतम् ॥ ४१ ॥,kumbhakarṇastu duṣṭātmā cintayāmāsa duḥkhitaḥ | kīrdṛśaṃ kiṃ nvidaṃ vākyaṃ mamādya vadanāccyutam || 41 ||
+10,42,एवं लब्धवराः सर्वे भ्रातरो दीप्ततेजसः । श्लेष्मातकवनं गत्वा तत्र ते न्यवसन् सुखम् ॥ ४२ ॥,evaṃ labdhavarāḥ sarve bhrātaro dīptatejasaḥ | śleṣmātakavanaṃ gatvā tatra te nyavasan sukham || 42 ||
+11,1,सुमाली वरलब्धांस्तु ज्ञात्वा तान् वै निशाचरान् । उदतिष्ठद्भयं त्यक्त्वा सानुगः स रसातलात् ॥ १ ॥,sumālī varalabdhāṃstu jñātvā tān vai niśācarān | udatiṣṭhadbhayaṃ tyaktvā sānugaḥ sa rasātalāt || 1 ||
+11,2,मारीचश्च प्रहस्तश्च विरूपाक्षो महोदरः । उदतिष्ठन् सुसंरब्धाः सचिवास्तस्य रक्षसः ॥ २ ॥,mārīcaśca prahastaśca virūpākṣo mahodaraḥ | udatiṣṭhan susaṃrabdhāḥ sacivāstasya rakṣasaḥ || 2 ||
+11,3,सुमाली चैव तैः सर्वैर्वृतो राक्षसपुंगवैः । अभिगम्य दशग्रीवं परिष्वज्येदमब्रवीत् ॥ ३ ॥,sumālī caiva taiḥ sarvairvṛto rākṣasapuṃgavaiḥ | abhigamya daśagrīvaṃ pariṣvajyedamabravīt || 3 ||
+11,4,दिष्ट्या ते पुत्रसंप्राप्तश्चिन्तितो ऽयं मनोरथः । यस्त्वं त्रिभुवणश्रेष्ठाल् लब्धवान् वरमीदृशम् ॥ ४ ॥,diṣṭyā te putrasaṃprāptaścintito'yaṃ manorathaḥ | yastvaṃ tribhuvaṇaśreṣṭhāl labdhavān varamīdṛśam || 4 ||
+11,5,यत्कृते च वयं लङ्कां त्यक्त्वा याता रसातलम् । तद्गतं नो महाबाहो महद्विष्णुकृतं भयम् ॥ ५ ॥,yatkṛte ca vayaṃ laṅkāṃ tyaktvā yātā rasātalam | tadgataṃ no mahābāho mahadviṣṇukṛtaṃ bhayam || 5 ||
+11,6,असकृत्तेन भग्ना हि परित्यज्य स्वमालयम् । विद्रुताः सहिताः सर्वे प्रविष्टाः स्म रसातलम् ॥ ६ ॥,asakṛttena bhagnā hi parityajya svamālayam | vidrutāḥ sahitāḥ sarve praviṣṭāḥ sma rasātalam || 6 ||
+11,7,अस्मदीया च लङ्केयं नगरी राक्षसोषिता । निवेशिता तव भ्रात्रा धनाध्यक्षेण धीमता ॥ ७ ॥,asmadīyā ca laṅkeyaṃ nagarī rākṣasoṣitā | niveśitā tava bhrātrā dhanādhyakṣeṇa dhīmatā || 7 ||
+11,8,यदि नामात्र शक्यं स्यात् साम्ना दानेन वानघ । तरसा वा महाबाहो प्रत्यानेतुं कृतं भवेत् ॥ ८ ॥,yadi nāmātra śakyaṃ syāt sāmnā dānena vānagha | tarasā vā mahābāho pratyānetuṃ kṛtaṃ bhavet || 8 ||
+11,9,त्वं च लङ्केश्वरस्तात भविष्यसि न संशयः । सर्वेषां नः प्रभुश्चैव भविष्यसि महाबल ॥ ९ ॥,tvaṃ ca laṅkeśvarastāta bhaviṣyasi na saṃśayaḥ | sarveṣāṃ naḥ prabhuścaiva bhaviṣyasi mahābala || 9 ||
+11,10,अथाब्रवीद्दशग्रीवो मातामहमुपस्थ���तम् । वित्तेशो गुरुरस्माकं नार्हस्येवं प्रभाषितुम् ॥ १० ॥,athābravīddaśagrīvo mātāmahamupasthitam | vitteśo gururasmākaṃ nārhasyevaṃ prabhāṣitum || 10 ||
+11,11,उक्तवन्तं तथा वाक्यं दशग्रीवं निशाचरः । प्रहस्तः प्रश्रितं वाक्यमिदमाह सकारणम् ॥ ११ ॥,uktavantaṃ tathā vākyaṃ daśagrīvaṃ niśācaraḥ | prahastaḥ praśritaṃ vākyamidamāha sakāraṇam || 11 ||
+11,12,दशग्रीव महाबाहो नार्हस्त्वं वक्तुमीदृशम् । सौभ्रात्रं नास्ति शूराणां शृणु चेदं वचो मम ॥ १२ ॥,daśagrīva mahābāho nārhastvaṃ vaktumīdṛśam | saubhrātraṃ nāsti śūrāṇāṃ śṛṇu cedaṃ vaco mama || 12 ||
+11,13,अदितिश्च दितिश्चैव भगिन्यौ सहिते किल । भार्ये परमरूपिण्यौ कश्यपस्य प्रजापतेः ॥ १३ ॥,aditiśca ditiścaiva bhaginyau sahite kila | bhārye paramarūpiṇyau kaśyapasya prajāpateḥ || 13 ||
+11,14,अदितिर्जनयामास देवांस्त्रिभुवणेश्वरान् । दितिस्त्वजनयद्दैत्यान् कश्यपस्यात्मसंभवान् ॥ १४ ॥,aditirjanayāmāsa devāṃstribhuvaṇeśvarān | ditistvajanayaddaityān kaśyapasyātmasaṃbhavān || 14 ||
+11,15,दैत्यानां किल धर्मज्ञ पुरेयं सवनार्णवा । सपर्वता मही वीर ते ऽभवन्प्रभविष्णवः ॥ १५ ॥,daityānāṃ kila dharmajña pureyaṃ savanārṇavā | saparvatā mahī vīra te'bhavanprabhaviṣṇavaḥ || 15 ||
+11,16,निहत्य तांस्तु समरे विष्णुना प्रभविष्णुना । देवानां वशमानीतं त्रैलोक्यमिदमव्ययम् ॥ १६ ॥,nihatya tāṃstu samare viṣṇunā prabhaviṣṇunā | devānāṃ vaśamānītaṃ trailokyamidamavyayam || 16 ||
+11,17,नैतदेको भवानेव करिष्यति विपर्ययम् । सुरैराचरितं पूर्वं कुरुष्वैतद्वचो मम ॥ १७ ॥,naitadeko bhavāneva kariṣyati viparyayam | surairācaritaṃ pūrvaṃ kuruṣvaitadvaco mama || 17 ||
+11,18,एवमुक्तो दशग्रीवः प्रहस्तेन दुरात्मना । चिन्तयित्वा मुहूर्तं वै बाढमित्येव सो ऽब्रवीत् ॥ १८ ॥,evamukto daśagrīvaḥ prahastena durātmanā | cintayitvā muhūrtaṃ vai bāḍhamityeva so'bravīt || 18 ||
+11,19,स तु तेनैव हर्षेण तस्मिन्नहनि वीर्यवान् । वनं गतो दशग्रीवः सह तैः क्षणदाचरैः ॥ १९ ॥,sa tu tenaiva harṣeṇa tasminnahani vīryavān | vanaṃ gato daśagrīvaḥ saha taiḥ kṣaṇadācaraiḥ || 19 ||
+11,20,त्रिकूटस्थः स तु तदा दशग्रीवो निशाचरः । प्रेषयामास दौत्येन प्रहस्तं वाक्यकोविदम् ॥ २० ॥,trikūṭasthaḥ sa tu tadā daśagrīvo niśācaraḥ | preṣayāmāsa dautyena prahastaṃ vākyakovidam || 20 ||
+11,21,प्रहस्त शीघ्रं गत्वा त्वं ब्रूहि नैरृतपुंगवम् । वचनान्मम वित्तेशं सामपूर्वमिदं वचः ॥ २१ ॥,prahasta śīghraṃ gatvā tvaṃ brūhi nairṛtapuṃgavam | vacanānmama vitteśaṃ sāmapūrvamidaṃ vacaḥ || 21 ||
+11,22,इयं लङ्का पुरी राजन् राक्षसानां महात्मनाम् । त्वया निवेशिता सौम्य नैतद् युक्तं तवानघ ॥ २२ ॥,iyaṃ laṅkā purī rājan rākṣasānāṃ mahātmanām | tvayā niveśitā saumya naitad yuktaṃ tavānagha || 22 ||
+11,23,तद्भवान्यदि साम्नैतां दद्यादतुलविक्रम । कृता भवेन्मम प्रीतिर्धर्मश्चैवानुपालितः ॥ २३ ॥,tadbhavānyadi sāmnaitāṃ dadyādatulavikrama | kṛtā bhavenmama prītirdharmaścaivānupālitaḥ || 23 ||
+11,24,इत्युक्तः स तदा गत्वा प्रहस्तो वाक्यकोविदः । दशग्रीववचः सर्वं वित्तेशाय न्यवेदयत् ॥ २४ ॥,ityuktaḥ sa tadā gatvā prahasto vākyakovidaḥ | daśagrīvavacaḥ sarvaṃ vitteśāya nyavedayat || 24 ||
+11,25,प्रहस्तादपि संश्रुत्य देवो वैश्रवणो वचः । प्रत्युवाच प्रहस्तं तं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ २५ ॥,prahastādapi saṃśrutya devo vaiśravaṇo vacaḥ | pratyuvāca prahastaṃ taṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 25 ||
+11,26,ब्रूहि गच्छ दशग्रीवं पुरी राज्यं च यन्मम । तवाप्येतन्महाबाहो भुङ्क्ष्वैतद्धतकण्टकम् ॥ २६ ॥,brūhi gaccha daśagrīvaṃ purī rājyaṃ ca yanmama | tavāpyetanmahābāho bhuṅkṣvaitaddhatakaṇṭakam || 26 ||
+11,27,सर्वं कर्तास्मि भद्रं ते राक्षसेश वचो ऽचिरात् । किं तु तावत् प्रतीक्षस्व पितुर्यावन्निवेदये ॥ २७ ॥,sarvaṃ kartāsmi bhadraṃ te rākṣaseśa vaco'cirāt | kiṃ tu tāvat pratīkṣasva pituryāvannivedaye || 27 ||
+11,28,एवमुक्त्वा धनाध्यक्षो जगाम पितुरन्तिकम् । अभिवाद्य गुरुं प्राह रावणस्य यदीप्सितम् ॥ २८ ॥,evamuktvā dhanādhyakṣo jagāma piturantikam | abhivādya guruṃ prāha rāvaṇasya yadīpsitam || 28 ||
+11,29,एष तात दशग्रीवो दूतं प्रेषितवान्मम । दीयतां नगरी लङ्का पूर्वं रक्षोगणोषिता । मयात्र यदनुष्ठेयं तन्ममाचक्ष्व सुव्रत ॥ २९ ॥,eṣa tāta daśagrīvo dūtaṃ preṣitavānmama | dīyatāṃ nagarī laṅkā pūrvaṃ rakṣogaṇoṣitā | mayātra yadanuṣṭheyaṃ tanmamācakṣva suvrata || 29 ||
+11,30,ब्रह्मर्षिस्त्वेवमुक्तो ऽसौ विश्रवा मुनिपुंगवः । उवाच धनदं वाक्यं शृणु पुत्र वचो मम ॥ ३० ॥,brahmarṣistvevamukto'sau viśravā munipuṃgavaḥ | uvāca dhanadaṃ vākyaṃ śṛṇu putra vaco mama || 30 ||
+11,31,दशग्रीवो महाबाहुरुक्तवान्मम संनिधौ । मया निर्भर्त्सितश्चासीद्बहुधोक्तः सुदुर्मतिः ॥ ३१ ॥,daśagrīvo mahābāhuruktavānmama saṃnidhau | mayā nirbhartsitaścāsīdbahudhoktaḥ sudurmatiḥ || 31 ||
+11,32,स क्रोधेन मया चोक्तो ध्वंसस्वेति पुनः पुनः । श्रेयोऽभियुक्तं धर्म्यं च शृणु पुत्र वचो मम ॥ ३२ ॥,sa krodhena mayā cokto dhvaṃsasveti punaḥ punaḥ | śreyo'bhiyuktaṃ dharmyaṃ ca śṛṇu putra vaco mama || 32 ||
+11,33,वरप्रदानसंमूढो मान्यामान्यं सुदुर्मतिः । न वेत्ति मम शापाच्च प्रकृतिं दारुणां गतः ॥ ३३ ॥,varapradānasaṃmūḍho mānyāmānyaṃ sudurmatiḥ | na vetti mama śāpācca prakṛtiṃ dāruṇāṃ gataḥ || 33 ||
+11,34,तस्माद्गच्छ महाबाहो कैलासं धरणीधरम् । निवेशय निवासार्थं त्यज लङ्कां सहानुगः ॥ ३४ ॥,tasmādgaccha mahābāho kailāsaṃ dharaṇīdharam | niveśaya nivāsārthaṃ tyaja laṅkāṃ sahānugaḥ || 34 ||
+11,35,तत्र मन्दाकिनी रम्या नदीनां प्रवरा नदी । काञ्चनैः सूर्यसंकाशैः पङ्कजैः संवृतोदका ॥ ३५ ॥,tatra mandākinī ramyā nadīnāṃ pravarā nadī | kāñcanaiḥ sūryasaṃkāśaiḥ paṅkajaiḥ saṃvṛtodakā || 35 ||
+11,36,न हि क्षमं त्वया तेन वैरं धनदरक्षसा । जानीषे हि यथानेन लब्धः परमको वरः ॥ ३६ ॥,na hi kṣamaṃ tvayā tena vairaṃ dhanadarakṣasā | jānīṣe hi yathānena labdhaḥ paramako varaḥ || 36 ||
+11,37,एवमुक्तो गृहीत्वा तु तद्वचः पितृगौरवात् । सदार पौरः सामात्यः सवाहनधनो गतः ॥ ३७ ॥,evamukto gṛhītvā tu tadvacaḥ pitṛgauravāt | sadāra pauraḥ sāmātyaḥ savāhanadhano gataḥ || 37 ||
+11,38,प्रहस्तस्तु दशग्रीवं गत्वा सर्वं न्यवेदयत् । शून्या सा नगरी लङ्का त्रिंशद्योजनमायता । प्रविश्य तां सहास्माभिः स्वधर्मं तत्र पालय ॥ ३८ ॥,prahastastu daśagrīvaṃ gatvā sarvaṃ nyavedayat | śūnyā sā nagarī laṅkā triṃśadyojanamāyatā | praviśya tāṃ sahāsmābhiḥ svadharmaṃ tatra pālaya || 38 ||
+11,39,एवमुक्तः प्रहस्तेन रावणो राक्षसस्तदा । विवेश नगरीं लङ्कां सभ्राता सबलानुगः ॥ ३९ ॥,evamuktaḥ prahastena rāvaṇo rākṣasastadā | viveśa nagarīṃ laṅkāṃ sabhrātā sabalānugaḥ || 39 ||
+11,40,स चाभिषिक्तः क्षणदाचरैस्तदा निवेशयामास पुरीं दशाननः । निकामपूर्णा च बभूव सा पुरी निशाचरैर्नीलबलाहकोपमैः ॥ ४० ॥,sa cābhiṣiktaḥ kṣaṇadācaraistadā niveśayāmāsa purīṃ daśānanaḥ | nikāmapūrṇā ca babhūva sā purī niśācarairnīlabalāhakopamaiḥ || 40 ||
+11,41,धनेश्वरस्त्वथ पितृवाक्यगौरवान्न्यवेशयच्छशिविमले गिरौ पुरीम् । स्वलंकृतैर्भवनवरैर्विभूषितां पुरंदरस्येव तदामरावतीम् ॥ ४१ ॥,dhaneśvarastvatha pitṛvākyagauravānnyaveśayacchaśivimale girau purīm | svalaṃkṛtairbhavanavarairvibhūṣitāṃ puraṃdarasyeva tadāmarāvatīm || 41 ||
+12,1,राक्षसेन्द्रो ऽभिषिक्तस्तु भ्रातृभ्यां सहितस्तदा । ततः प्रदानं राक्षस्या भगिन्याः समचिन्तयत् ॥ १ ॥,rākṣasendro'bhiṣiktastu bhrātṛbhyāṃ sahitastadā | tataḥ pradānaṃ rākṣasyā bhaginyāḥ samacintayat || 1 ||
+12,2,ददौ तां कालकेयाय दानवेन्द्राय राक्षसीम् । स्वसां शूर्पणखां नाम विद्युज्जिह्वाय नामतः ॥ २ ॥,dadau tāṃ kālakeyāya dānavendrāya rākṣasīm | svasāṃ śūrpaṇakhāṃ nāma vidyujjihvāya nāmataḥ || 2 ||
+12,3,अथ दत्त्वा स्वसारं स मृगयां पर्यटन्नृपः । तत्रापश्यत्ततो राम मयं नाम दितेः सुतम् ॥ ३ ॥,atha dattvā svasāraṃ sa mṛgayāṃ paryaṭannṛpaḥ | tatrāpaśyattato rāma mayaṃ nāma diteḥ sutam || 3 ||
+12,4,कन्यासहायं तं दृष्ट्वा दशग्रीवो निशाचरः । अपृच्छत् को भवनेको निर्मनुष्य मृगे वने ॥ ४ ॥,kanyāsahāyaṃ taṃ dṛṣṭvā daśagrīvo niśācaraḥ | apṛcchat ko bhavaneko nirmanuṣya mṛge vane || 4 ||
+12,5,मयस्त्वथाब्रवीद् राम पृच्छन्तं तं निशाचरम् । श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये यथावृत्तमिदं मम ॥ ५ ॥,mayastvathābravīd rāma pṛcchantaṃ taṃ niśācaram | śrūyatāṃ sarvamākhyāsye yathāvṛttamidaṃ mama || 5 ||
+12,6,हेमा नामाप्सरास्तात श्रुतपूर्वा यदि त्वया । दैवतैर्मम सा दत्ता पौलोमीव शतक्रतोः ॥ ६ ॥,hemā nāmāpsarāstāta śrutapūrvā yadi tvayā | daivatairmama sā dattā paulomīva śatakratoḥ || 6 ||
+12,7,तस्यां सक्तमनास्तात पञ्चवर्षशतान्यहम् । सा च दैवत कार्येण गता वर्षं चतुर्दशम् ॥ ७ ॥,tasyāṃ saktamanāstāta pañcavarṣaśatānyaham | sā ca daivata kāryeṇa gatā varṣaṃ caturdaśam || 7 ||
+12,8,तस्याः कृते च हेमायाः सर्वं हेमपुरं मया । वज्रवैदूर्यचित्रं च मायया निर्मितं तदा ॥ ८ ॥,tasyāḥ kṛte ca hemāyāḥ sarvaṃ hemapuraṃ mayā | vajravaidūryacitraṃ ca māyayā nirmitaṃ tadā || 8 ||
+12,9,तत्राहमरतिं विन्दंस्तया हीनः सुदुःखितः । तस्मात् पुराद्दुहितरं गृहीत्वा वनमागतः ॥ ९ ॥,tatrāhamaratiṃ vindaṃstayā hīnaḥ suduḥkhitaḥ | tasmāt purādduhitaraṃ gṛhītvā vanamāgataḥ || 9 ||
+12,10,इयं ममात्मजा राजंस्तस्याः कुक्षौ विवर्धिता । भर्तारमनया सार्धमस्याः प्राप्तो ऽस्मि मार्गितुम् ॥ १० ॥,iyaṃ mamātmajā rājaṃstasyāḥ kukṣau vivardhitā | bhartāramanayā sārdhamasyāḥ prāpto'smi mārgitum || 10 ||
+12,11,कन्यापितृत्वं दुःखं हि नराणां मानकाङ्क्षिणाम् । कन्या हि द्वे कुले नित्यं संशये स्थाप्य तिष्ठति ॥ ११ ॥,kanyāpitṛtvaṃ duḥkhaṃ hi narāṇāṃ mānakāṅkṣiṇām | kanyā hi dve kule nityaṃ saṃśaye sthāpya tiṣṭhati || 11 ||
+12,12,द्वौ सुतौ तु मम त्वस्यां भार्यायां संबभूवतुः । मायावी प्रथमस्तात दुन्दुभिस्तदनन्तरम् ॥ १२ ॥,dvau sutau tu mama tvasyāṃ bhāryāyāṃ saṃbabhūvatuḥ | māyāvī prathamastāta dundubhistadanantaram || 12 ||
+12,13,एतत्ते सर्वमाख्यातं याथातथ्येन पृच्छतः । त्वामिदानीं कथं तात जानीयां को भवानिति ॥ १३ ॥,etatte sarvamākhyātaṃ yāthātathyena pṛcchataḥ | tvāmidānīṃ kathaṃ tāta jānīyāṃ ko bhavāniti || 13 ||
+12,14,एवमुक्तो राक्षसेन्द्रो विनीतमिदमब्रवीत् । अहं पौलस्त्य तनयो दशग्रीवश्च नामतः ॥ १४ ॥,evamukto rākṣasendro vinītamidamabravīt | ahaṃ paulastya tanayo daśagrīvaśca nāmataḥ || 14 ||
+12,15,ब्रह्मर्षेस्तं सुतं ज्ञात्वा मयो हर्षमुपागतः । दातुं दुहितरं तस्य रोचयामास तत्र वै ॥ १५ ॥,brahmarṣestaṃ sutaṃ jñātvā mayo harṣamupāgataḥ | dātuṃ duhitaraṃ tasya rocayāmāsa tatra vai || 15 ||
+12,16,प्रहसन्प्राह दैत्येन्द्रो राक्षसेन्द्रमिदं वचः । इयं ममात्मजा राजन् हेमयाप्सरसा धृता । कन्या मन्दोदरी नाम पत्न्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ १६ ॥,prahasanprāha daityendro rākṣasendramidaṃ vacaḥ | iyaṃ mamātmajā rājan hemayāpsarasā dhṛtā | kanyā mandodarī nāma patnyarthaṃ pratigṛhyatām || 16 ||
+12,17,बाढमित्येव तं राम दशग्रीवो ऽभ्यभाषत । प्रज्वाल्य तत्र चैवाग्निमकरोत् पाणिसंग्रहम् ॥ १७ ॥,bāḍhamityeva taṃ rāma daśagrīvo'bhyabhāṣata | prajvālya tatra caivāgnimakarot pāṇisaṃgraham || 17 ||
+12,18,न हि तस्य मयो राम शापाभिज्ञस्तपोधनात् । विदित्वा तेन सा दत्ता तस्य पैतामहं कुलम् ॥ १८ ॥,na hi tasya mayo rāma śāpābhijñastapodhanāt | viditvā tena sā dattā tasya paitāmahaṃ kulam || 18 ||
+12,19,अमोघां तस्य शक्तिं च प्रददौ परमाद्भुताम् । परेण तपसा लब्धां जघ्निवांल् लक्ष्मणं यया ॥ १९ ॥,amoghāṃ tasya śaktiṃ ca pradadau paramādbhutām | pareṇa tapasā labdhāṃ jaghnivāṃl lakṣmaṇaṃ yayā || 19 ||
+12,20,एवं स कृतदारो वै लङ्कायामीश्वरः प्रभुः । गत्वा तु नगरं भार्ये भ्रातृभ्यां समुदावहत् ॥ २० ॥,evaṃ sa kṛtadāro vai laṅkāyāmīśvaraḥ prabhuḥ | gatvā tu nagaraṃ bhārye bhrātṛbhyāṃ samudāvahat || 20 ||
+12,21,वैरोचनस्य दौहित्रीं वज्रज्वालेति नामतः । तां भार्यां कुम्भकर्णस्य रावणः समुदावहत् ॥ २१ ॥,vairocanasya dauhitrīṃ vajrajvāleti nāmataḥ | tāṃ bhāryāṃ kumbhakarṇasya rāvaṇaḥ samudāvahat || 21 ||
+12,22,गन्धर्वराजस्य सुतां शैलूषस्य महात्मन । सरमा नाम धर्मज्ञो लेभे भार्यां विभीषणः ॥ २२ ॥,gandharvarājasya sutāṃ śailūṣasya mahātmana | saramā nāma dharmajño lebhe bhāryāṃ vibhīṣaṇaḥ || 22 ||
+12,23,तीरे तु सरसः सा वै संजज्ञे मानसस्य च । मानसं च सरस्तात ववृधे जलदागमे ॥ २३ ॥,tīre tu sarasaḥ sā vai saṃjajñe mānasasya ca | mānasaṃ ca sarastāta vavṛdhe jaladāgame || 23 ||
+12,24,मात्रा तु तस्याः कन्यायाः स्नेहनाक्रन्दितं वचः । सरो मा वर्धतेत्युक्तं ततः सा सरमाभवत् ॥ २४ ॥,mātrā tu tasyāḥ kanyāyāḥ snehanākranditaṃ vacaḥ | saro mā vardhatetyuktaṃ tataḥ sā saramābhavat || 24 ||
+12,25,एवं ते कृतदारा वै रेमिरे तत्र राक्षसाः । स्वां स्वां भार्यामुपादाय गन्धर्वा इव नन्दने ॥ २५ ॥,evaṃ te kṛtadārā vai remire tatra rākṣasāḥ | svāṃ svāṃ bhāryāmupādāya gandharvā iva nandane || 25 ||
+12,26,ततो मन्दोदरी पुत्रं मेघनादमसूयत । स एष इन्द्रजिन्नाम युष्माभिरभिधीयते ॥ २६ ॥,tato mandodarī putraṃ meghanādamasūyata | sa eṣa indrajinnāma yuṣmābhirabhidhīyate || 26 ||
+12,27,जातमात्रेण हि पुरा तेन राक्षससूनुना । रुदता सुमहान्मुक्तो नादो जलधरोपमः ॥ २७ ॥,jātamātreṇa hi purā tena rākṣasasūnunā | rudatā sumahānmukto nādo jaladharopamaḥ || 27 ||
+12,28,जडीकृतायां लङ्कायां तेन नादेन तस्य वै । पिता तस्याकरोन्नाम मेघनाद इति स्वयम् ॥ २८ ॥,jaḍīkṛtāyāṃ laṅkāyāṃ tena nādena tasya vai | pitā tasyākaronnāma meghanāda iti svayam || 28 ||
+12,29,सो ऽवर्धत तदा राम रावणान्तःपुरे शुभे । रक्ष्यमाणो वरस्त्रीभिश्छन्नः काष्ठैरिवानलः ॥ २९ ॥,so'vardhata tadā rāma rāvaṇāntaḥpure śubhe | rakṣyamāṇo varastrībhiśchannaḥ kāṣṭhairivānalaḥ || 29 ||
+13,1,अथ लोकेश्वरोत्सृष्टा तत्र कालेन केन चित् । निद्रा समभवत्तीव्रा कुम्भकर्णस्य रूपिणी ॥ १ ॥,atha lokeśvarotsṛṣṭā tatra kālena kena cit | nidrā samabhavattīvrā kumbhakarṇasya rūpiṇī || 1 ||
+13,2,ततो भ्रातरमासीनं कुम्भकर्णो ऽब्रवीद्वचः । निद्रा मां बाधते राजन् कारयस्व ममालयम् ॥ २ ॥,tato bhrātaramāsīnaṃ kumbhakarṇo'bravīdvacaḥ | nidrā māṃ bādhate rājan kārayasva mamālayam || 2 ||
+13,3,विनियुक्तास्ततो राज्ञा शिल्पिनो विश्वकर्मवत् । अकुर्वन् कुम्भकर्णस्य कैलाससममालयम् ॥ ३ ॥,viniyuktāstato rājñā śilpino viśvakarmavat | akurvan kumbhakarṇasya kailāsasamamālayam || 3 ||
+13,4,विस्तीर्णं योजनं शुभ्रं ततो द्विगुणमायतम् । दर्शनीयं निराबाधं कुम्भकर्णस्य चक्रिरे ॥ ४ ॥,vistīrṇaṃ yojanaṃ śubhraṃ tato dviguṇamāyatam | darśanīyaṃ nirābādhaṃ kumbhakarṇasya cakrire || 4 ||
+13,5,स्फाटिकैः काञ्चनैश्चित्रैः स्तम्भैः सर्वत्र शोभितम् । वैदूर्यकृतशोभं च किङ्किणीजालकं तथा ॥ ५ ॥,sphāṭikaiḥ kāñcanaiścitraiḥ stambhaiḥ sarvatra śobhitam | vaidūryakṛtaśobhaṃ ca kiṅkiṇījālakaṃ tathā || 5 ||
+13,6,दन्ततोरणविन्यस्तं वज्रस्फटिकवेदिकम् । सर्वर्तुसुखदं नित्यं मेरोः पुण्यां गुहामिव ॥ ६ ॥,dantatoraṇavinyastaṃ vajrasphaṭikavedikam | sarvartusukhadaṃ nityaṃ meroḥ puṇyāṃ guhāmiva || 6 ||
+13,7,तत्र निद्रां समाविष्टः कुम्भकर्णो निशाचरः । बहून्यब्दसहस्राणि शयानो नावबुध्यते ॥ ७ ॥,tatra nidrāṃ samāviṣṭaḥ kumbhakarṇo niśācaraḥ | bahūnyabdasahasrāṇi śayāno nāvabudhyate || 7 ||
+13,8,निद्राभिभूते तु तदा कु���्भकर्णे दशाननः । देवर्षियक्षगन्धर्वान्बाधते स्म स नित्यशः ॥ ८ ॥,nidrābhibhūte tu tadā kumbhakarṇe daśānanaḥ | devarṣiyakṣagandharvānbādhate sma sa nityaśaḥ || 8 ||
+13,9,उद्यानानि विचित्राणि नन्दनादीनि यानि च । तानि गत्वा सुसंक्रुद्धो भिनत्ति स्म दशाननः ॥ ९ ॥,udyānāni vicitrāṇi nandanādīni yāni ca | tāni gatvā susaṃkruddho bhinatti sma daśānanaḥ || 9 ||
+13,10,नदीं गज इव क्रीडन् वृक्षान् वायुरिव क्षिपन् । नगान् वज्र इव सृष्टो विध्वंसयति नित्यशः ॥ १० ॥,nadīṃ gaja iva krīḍan vṛkṣān vāyuriva kṣipan | nagān vajra iva sṛṣṭo vidhvaṃsayati nityaśaḥ || 10 ||
+13,11,तथा वृत्तं तु विज्ञाय दशग्रीवं धनेश्वरः । कुलानुरूपं धर्मज्ञ वृत्तं संस्मृत्य चात्मनः ॥ ११ ॥,tathā vṛttaṃ tu vijñāya daśagrīvaṃ dhaneśvaraḥ | kulānurūpaṃ dharmajña vṛttaṃ saṃsmṛtya cātmanaḥ || 11 ||
+13,12,सौभ्रात्रदर्शनार्थं तु दूतं वैश्वरणस्तदा । लङ्कां संप्रेषयामास दशग्रीवस्य वै हितम् ॥ १२ ॥,saubhrātradarśanārthaṃ tu dūtaṃ vaiśvaraṇastadā | laṅkāṃ saṃpreṣayāmāsa daśagrīvasya vai hitam || 12 ||
+13,13,स गत्वा नगरीं लङ्कामाससाद विभीषणम् । मानितस्तेन धर्मेण पृष्ठश्चागमनं प्रति ॥ १३ ॥,sa gatvā nagarīṃ laṅkāmāsasāda vibhīṣaṇam | mānitastena dharmeṇa pṛṣṭhaścāgamanaṃ prati || 13 ||
+13,14,पृष्ट्वा च कुशलं राज्ञो ज्ञातीनपि च बान्धवान् । सभायां दर्शयामास तमासीनं दशाननम् ॥ १४ ॥,pṛṣṭvā ca kuśalaṃ rājño jñātīnapi ca bāndhavān | sabhāyāṃ darśayāmāsa tamāsīnaṃ daśānanam || 14 ||
+13,15,स दृष्ट्वा तत्र राजानं दीप्यमानं स्वतेजसा । जयेन चाभिसंपूज्य तूष्णीमासीन्मुहूर्तकम् ॥ १५ ॥,sa dṛṣṭvā tatra rājānaṃ dīpyamānaṃ svatejasā | jayena cābhisaṃpūjya tūṣṇīmāsīnmuhūrtakam || 15 ||
+13,16,तस्योपनीते पर्यङ्के वरास्तरणसंवृते । उपविश्य दशग्रीवं दूतो वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १६ ॥,tasyopanīte paryaṅke varāstaraṇasaṃvṛte | upaviśya daśagrīvaṃ dūto vākyamathābravīt || 16 ||
+13,17,राजन् वदामि ते सर्वं भ्राता तव यदब्रवीत् । उभयोः सदृशं सौम्य वृत्तस्य च कुलस्य च ॥ १७ ॥,rājan vadāmi te sarvaṃ bhrātā tava yadabravīt | ubhayoḥ sadṛśaṃ saumya vṛttasya ca kulasya ca || 17 ||
+13,18,साधु पर्याप्तमेतावत् कृतश्चारित्रसंग्रहः । साधु धर्मे व्यवस्थानं क्रियतां यदि शक्यते ॥ १८ ॥,sādhu paryāptametāvat kṛtaścāritrasaṃgrahaḥ | sādhu dharme vyavasthānaṃ kriyatāṃ yadi śakyate || 18 ||
+13,19,दृष्टं मे नन्दनं भग्नमृषयो निहताः श्रुताः । देवानां तु समुद्योगस्त्वत्तो राजञ् श्रुतश्च मे ॥ १९ ॥,dṛṣṭaṃ me nandanaṃ bhagnamṛṣayo nihatāḥ śrutāḥ | devānāṃ tu samudyogastvatto rājañ śrutaśca me || 19 ||
+13,20,निराकृतश्च बहुशस्त्वयाहं राक्षसाधिप । अपराद्धा हि बाल्याच्च रक्षणीयाः स्वबान्धवाः ॥ २० ॥,nirākṛtaśca bahuśastvayāhaṃ rākṣasādhipa | aparāddhā hi bālyācca rakṣaṇīyāḥ svabāndhavāḥ || 20 ||
+13,21,अहं तु हिमवत्पृष्ठं गतो धर्ममुपासितुम् । रौद्रं व्रतं समास्थाय नियतो नियतेन्द्रियः ॥ २१ ॥,ahaṃ tu himavatpṛṣṭhaṃ gato dharmamupāsitum | raudraṃ vrataṃ samāsthāya niyato niyatendriyaḥ || 21 ||
+13,22,तत्र देवो मया दृष्टः सह देव्योमया प्रभुः । सव्यं चक्षुर्मया चैव तत्र देव्यां निपातितम् ॥ २२ ॥,tatra devo mayā dṛṣṭaḥ saha devyomayā prabhuḥ | savyaṃ cakṣurmayā caiva tatra devyāṃ nipātitam || 22 ||
+13,23,का न्वियं स्यादिति शुभा न खल्वन्येन हेतुना । रूपं ह्यनुपमं कृत्वा तत्र क्रीडति पार्वती ॥ २३ ॥,kā nviyaṃ syāditi śubhā na khalvanyena hetunā | rūpaṃ hyanupamaṃ kṛtvā tatra krīḍati pārvatī || 23 ||
+13,24,ततो देव्याः प्रभावेन दग्धं सव्यं ममेक्षणम् । रेणुध्वस्तमिव ज्योतिः पिङ्गलत्वमुपागतम् ॥ २४ ॥,tato devyāḥ prabhāvena dagdhaṃ savyaṃ mamekṣaṇam | reṇudhvastamiva jyotiḥ piṅgalatvamupāgatam || 24 ||
+13,25,ततो ऽहमन्यद्विस्तीर्णं गत्वा तस्य गिरेस्तटम् । पूर्णं वर्षशतान्यष्टौ समवाप महाव्रतम् ॥ २५ ॥,tato'hamanyadvistīrṇaṃ gatvā tasya girestaṭam | pūrṇaṃ varṣaśatānyaṣṭau samavāpa mahāvratam || 25 ||
+13,26,समाप्ते नियमे तस्मिंस्तत्र देवो महेश्वरः । प्रीतः प्रीतेन मनसा प्राह वाक्यमिदं प्रभुः ॥ २६ ॥,samāpte niyame tasmiṃstatra devo maheśvaraḥ | prītaḥ prītena manasā prāha vākyamidaṃ prabhuḥ || 26 ||
+13,27,प्रीतो ऽस्मि तव धर्मज्ञ तपसानेन सुव्रत । मया चैतद्व्रतं चीर्णं त्वया चैव धनाधिप ॥ २७ ॥,prīto'smi tava dharmajña tapasānena suvrata | mayā caitadvrataṃ cīrṇaṃ tvayā caiva dhanādhipa || 27 ||
+13,28,तृतीयः पुरुषो नास्ति यश्चरेद्व्रतमीदृशम् । व्रतं सुदुश्चरं ह्येतन्मयैवोत्पादितं पुरा ॥ २८ ॥,tṛtīyaḥ puruṣo nāsti yaścaredvratamīdṛśam | vrataṃ suduścaraṃ hyetanmayaivotpāditaṃ purā || 28 ||
+13,29,तत् सखित्वं मया सार्धं रोचयस्व धनेश्वर । तपसा निर्जितत्वाद्धि सखा भव ममानघ ॥ २९ ॥,tat sakhitvaṃ mayā sārdhaṃ rocayasva dhaneśvara | tapasā nirjitatvāddhi sakhā bhava mamānagha || 29 ||
+13,30,देव्या दग्धं प्रभावेन यच्च साव्यं तवेक्षणम् । एकाक्षि पिङ्गलेत्येव नाम स्थास्यति शाश्वतम् ॥ ३० ॥,devyā dagdhaṃ prabhāvena yacca sāvyaṃ tavekṣaṇam | ekākṣi piṅgaletyeva nāma sthāsyati śāśvatam || 30 ||
+13,31,एवं तेन सखित्वं च प्राप्यानुज्ञां च शंकरात् । आगम्य च श्रुतो ऽयं मे तव पापविनिश्चयः ॥ ३१ ॥,evaṃ tena sakhitvaṃ ca prāpyānujñāṃ ca śaṃkarāt | āgamya ca śruto'yaṃ me tava pāpaviniścayaḥ || 31 ||
+13,32,तदधर्मिष्ठसंयोगान्निवर्त कुलदूषण । चिन्त्यते हि वधोपायः सर्षिसंघैः सुरैस्तव ॥ ३२ ॥,tadadharmiṣṭhasaṃyogānnivarta kuladūṣaṇa | cintyate hi vadhopāyaḥ sarṣisaṃghaiḥ suraistava || 32 ||
+13,33,एवमुक्तो दशग्रीवः क्रुद्धः संरक्तलोचनः । हस्तान्दन्तांश् अ संपीड्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ३३ ॥,evamukto daśagrīvaḥ kruddhaḥ saṃraktalocanaḥ | hastāndantāṃś a saṃpīḍya vākyametaduvāca ha || 33 ||
+13,34,विज्ञातं ते मया दूत वाक्यं यत्त्वं प्रभाषसे । नैव त्वमसि नैवासौ भ्रात्रा येनासि प्रेषितः ॥ ३४ ॥,vijñātaṃ te mayā dūta vākyaṃ yattvaṃ prabhāṣase | naiva tvamasi naivāsau bhrātrā yenāsi preṣitaḥ || 34 ||
+13,35,हितं न स ममैतद्धि ब्रवीति धनरक्षकः । महेश्वरसखित्वं तु मूढ श्रावयसे किल ॥ ३५ ॥,hitaṃ na sa mamaitaddhi bravīti dhanarakṣakaḥ | maheśvarasakhitvaṃ tu mūḍha śrāvayase kila || 35 ||
+13,36,न हन्तव्यो गुरुर्ज्येष्ठो ममायमिति मन्यते । तस्य त्विदानीं श्रुत्वा मे वाक्यमेषा कृता मतिः ॥ ३६ ॥,na hantavyo gururjyeṣṭho mamāyamiti manyate | tasya tvidānīṃ śrutvā me vākyameṣā kṛtā matiḥ || 36 ||
+13,37,त्रींल् लोकानपि जेष्यामि बाहुवीर्यमुपाश्रितः । एतन्मुहूर्तमेषो ऽहं तस्यैकस्य कृते च वै । चतुरो लोकपालांस्तान्नयिष्यामि यमक्षयम् ॥ ३७ ॥,trīṃl lokānapi jeṣyāmi bāhuvīryamupāśritaḥ | etanmuhūrtameṣo'haṃ tasyaikasya kṛte ca vai | caturo lokapālāṃstānnayiṣyāmi yamakṣayam || 37 ||
+13,38,एवमुक्त्वा तु लङ्केशो दूतं खड्गेन जघ्निवान् । ददौ भक्षयितुं ह्येनं राक्षसानां दुरात्मनाम् ॥ ३८ ॥,evamuktvā tu laṅkeśo dūtaṃ khaḍgena jaghnivān | dadau bhakṣayituṃ hyenaṃ rākṣasānāṃ durātmanām || 38 ||
+13,39,ततः कृतस्वस्त्ययनो रथमारुह्य रावणः । त्रैलोक्यविजयाकाङ्क्षी ययौ तत्र धनेश्वरः ॥ ३९ ॥,tataḥ kṛtasvastyayano rathamāruhya rāvaṇaḥ | trailokyavijayākāṅkṣī yayau tatra dhaneśvaraḥ || 39 ||
+14,1,ततः स सचिवैः सार्धं षड्भिर्नित्यं बलोत्कटैः । महोदरप्रहस्ताभ्यां मारीचशुकसारणैः ॥ १ ॥,tataḥ sa sacivaiḥ sārdhaṃ ṣaḍbhirnityaṃ balotkaṭaiḥ | mahodaraprahastābhyāṃ mārīcaśukasāraṇaiḥ || 1 ||
+14,2,धूम्राक्षेण च वीरेण नित्यं समरगृध्नुना । वृतः संप्रययौ श्रीमान् क्रोधाल् लोकान्दहन्निव ॥ २ ॥,dhūmrākṣeṇa ca vīreṇa nityaṃ samaragṛdhnunā | vṛtaḥ saṃprayayau śrīmān krodhāl lokāndahanniva || 2 ||
+14,3,पुराणि स नदीः शैलान् वनान्युपवनानि च । अतिक्रम्य मुहूर्तेन कैलासं गिरिमाविशत् ॥ ३ ॥,purāṇi sa nadīḥ śailān vanānyupavanāni ca | atikramya muhūrtena kailāsaṃ girimāviśat || 3 ||
+14,4,तं निविष्टं गिरौ तस्मिन् राक्षसेन्द्रं निशम्य तु । राज्ञो भ्रातायमित्युक्त्वा गता यत्र धनेश्वरः ॥ ४ ॥,taṃ niviṣṭaṃ girau tasmin rākṣasendraṃ niśamya tu | rājño bhrātāyamityuktvā gatā yatra dhaneśvaraḥ || 4 ||
+14,5,गत्वा तु सर्वमाचख्युर्भ्रातुस्तस्य विनिश्चयम् । अनुज्ञाता ययुश्चैव युद्धाय धनदेन ते ॥ ५ ॥,gatvā tu sarvamācakhyurbhrātustasya viniścayam | anujñātā yayuścaiva yuddhāya dhanadena te || 5 ||
+14,6,ततो बलस्य संक्षोभः सागरस्येव वर्धतः । अभून्नैरृतराजस्य गिरिं संचालयन्निव ॥ ६ ॥,tato balasya saṃkṣobhaḥ sāgarasyeva vardhataḥ | abhūnnairṛtarājasya giriṃ saṃcālayanniva || 6 ||
+14,7,ततो युद्धं समभवद् यक्षराक्षससंकुलम् । व्यथिताश्चाभवंस्तत्र सचिवास्तस्य रक्षसः ॥ ७ ॥,tato yuddhaṃ samabhavad yakṣarākṣasasaṃkulam | vyathitāścābhavaṃstatra sacivāstasya rakṣasaḥ || 7 ||
+14,8,तं दृष्ट्वा तादृशं सैन्यं दशग्रीवो निशाचरः । हर्षान्नादं ततः कृत्वा रोषात् समभिवर्तत ॥ ८ ॥,taṃ dṛṣṭvā tādṛśaṃ sainyaṃ daśagrīvo niśācaraḥ | harṣānnādaṃ tataḥ kṛtvā roṣāt samabhivartata || 8 ||
+14,9,ये तु ते राक्षसेन्द्रस्य सचिवा घोरविक्रमः । ते सहस्रं सहस्राणामेकैकं समयोधयन् ॥ ९ ॥,ye tu te rākṣasendrasya sacivā ghoravikramaḥ | te sahasraṃ sahasrāṇāmekaikaṃ samayodhayan || 9 ||
+14,10,ततो गदाभिः परिघ��रसिभिः शक्तितोमरैः । वध्यमानो दशग्रीवस्तत् सैन्यं समगाहत ॥ १० ॥,tato gadābhiḥ parighairasibhiḥ śaktitomaraiḥ | vadhyamāno daśagrīvastat sainyaṃ samagāhata || 10 ||
+14,11,तैर्निरुच्छ्वासवत्तत्र वध्यमानो दशाननः । वर्षमाणैरिव घनैर्यक्षेन्द्रैः संनिरुध्यत ॥ ११ ॥,tairnirucchvāsavattatra vadhyamāno daśānanaḥ | varṣamāṇairiva ghanairyakṣendraiḥ saṃnirudhyata || 11 ||
+14,12,स दुरात्मा समुद्यम्य कालदण्डोपमां गदाम् । प्रविवेश ततः सैन्यं नयन्यक्षान्यमक्षयम् ॥ १२ ॥,sa durātmā samudyamya kāladaṇḍopamāṃ gadām | praviveśa tataḥ sainyaṃ nayanyakṣānyamakṣayam || 12 ||
+14,13,स कक्षमिव विस्तीर्णं शुष्केन्धनसमाकुलम् । वातेनाग्निरिवायत्तो ऽदहत् सैन्यं सुदारुणम् ॥ १३ ॥,sa kakṣamiva vistīrṇaṃ śuṣkendhanasamākulam | vātenāgnirivāyatto'dahat sainyaṃ sudāruṇam || 13 ||
+14,14,तैस्तु तस्य मृधे ऽमात्यैर्महोदरशुकादिभिः । अल्पावशिष्टास्ते यक्षाः कृता वातैरिवाम्बुदाः ॥ १४ ॥,taistu tasya mṛdhe'mātyairmahodaraśukādibhiḥ | alpāvaśiṣṭāste yakṣāḥ kṛtā vātairivāmbudāḥ || 14 ||
+14,15,के चित्त्वायुधभग्नाङ्गाः पतिताः समरक्षितौ । ओष्ठान् स्वदशनैस्तीक्ष्णैर्दंशन्तो भुवि पातिताः ॥ १५ ॥,ke cittvāyudhabhagnāṅgāḥ patitāḥ samarakṣitau | oṣṭhān svadaśanaistīkṣṇairdaṃśanto bhuvi pātitāḥ || 15 ||
+14,16,भयादन्योन्यमालिङ्ग्य भ्रष्टशस्त्रा रणाजिरे । निषेदुस्ते तदा यक्षाः कूला जलहता इव ॥ १६ ॥,bhayādanyonyamāliṅgya bhraṣṭaśastrā raṇājire | niṣeduste tadā yakṣāḥ kūlā jalahatā iva || 16 ||
+14,17,हतानां स्वर्गसंस्थानां युध्यतां पृथिवीतले । प्रेक्षतामृषिसंघानां न बभूवान्तरं दिवि ॥ १७ ॥,hatānāṃ svargasaṃsthānāṃ yudhyatāṃ pṛthivītale | prekṣatāmṛṣisaṃghānāṃ na babhūvāntaraṃ divi || 17 ||
+14,18,एतस्मिन्नन्तरे राम विस्तीर्णबलवाहनः । अगमत् सुमहान्यक्षो नाम्ना संयोधकण्टकः ॥ १८ ॥,etasminnantare rāma vistīrṇabalavāhanaḥ | agamat sumahānyakṣo nāmnā saṃyodhakaṇṭakaḥ || 18 ||
+14,19,तेन यक्षेण मारीचो विष्णुनेव समाहतः । पतितः पृथिवीं भेजे क्षीणपुण्य इवाम्बरात् ॥ १९ ॥,tena yakṣeṇa mārīco viṣṇuneva samāhataḥ | patitaḥ pṛthivīṃ bheje kṣīṇapuṇya ivāmbarāt || 19 ||
+14,20,प्राप्तसंज्ञो मुहूर्तेन विश्रम्य च निशाचरः । तं यक्षं योधयामास स च भग्नः प्रदुद्रुवे ॥ २० ॥,prāptasaṃjño muhūrtena viśramya ca niśācaraḥ | taṃ yakṣaṃ yodhayāmāsa sa ca bhagnaḥ pradudruve || 20 ||
+14,21,ततः काञ्चनचित्राङ्गं वैदूर्यरजतोक्षितम् । मर्यादां द्वारपालानां तोरणं तत् समाविशत् ॥ २१ ॥,tataḥ kāñcanacitrāṅgaṃ vaidūryarajatokṣitam | maryādāṃ dvārapālānāṃ toraṇaṃ tat samāviśat || 21 ||
+14,22,ततो राम दशग्रीवं प्रविशन्तं निशाचरम् । सूर्यभानुरिति ख्यातो द्वारपालो न्यवारयत् ॥ २२ ॥,tato rāma daśagrīvaṃ praviśantaṃ niśācaram | sūryabhānuriti khyāto dvārapālo nyavārayat || 22 ||
+14,23,ततस्तोरणमुत्पाट्य तेन यक्षेण ताडितः । राक्षसो यक्षसृष्टेन तोरणेन समाहतः । न क्षितिं प्रययौ राम वरात् सलिलयोनिनः ॥ २३ ॥,tatastoraṇamutpāṭya tena yakṣeṇa tāḍitaḥ | rākṣaso yakṣasṛṣṭena toraṇena samāhataḥ | na kṣitiṃ prayayau rāma varāt salilayoninaḥ || 23 ||
+14,24,स तु तेनैव तं यक्षं तोरणेन समाहनत् । नादृश्यत तदा यक्षो भस्म तेन कृतस्तु सः ॥ २४ ॥,sa tu tenaiva taṃ yakṣaṃ toraṇena samāhanat | nādṛśyata tadā yakṣo bhasma tena kṛtastu saḥ || 24 ||
+14,25,ततः प्रदुद्रुवुः सर्वे यक्षा दृष्ट्वा पराक्रमम् । ततो नदीर्गुहाश्चैव विविशुर्भयपीडिताः ॥ २५ ॥,tataḥ pradudruvuḥ sarve yakṣā dṛṣṭvā parākramam | tato nadīrguhāścaiva viviśurbhayapīḍitāḥ || 25 ||
+15,1,ततस्तान् विद्रुतान्दृष्ट्वा यक्षाञ् शतसहस्रशः । स्वयमेव धनाध्यक्षो निर्जगाम रणं प्रति ॥ १ ॥,tatastān vidrutāndṛṣṭvā yakṣāñ śatasahasraśaḥ | svayameva dhanādhyakṣo nirjagāma raṇaṃ prati || 1 ||
+15,2,तत्र माणिचारो नाम यक्षः परमदुर्जयः । वृतो यक्षसहस्रैः स चतुर्भिः समयोधयत् ॥ २ ॥,tatra māṇicāro nāma yakṣaḥ paramadurjayaḥ | vṛto yakṣasahasraiḥ sa caturbhiḥ samayodhayat || 2 ||
+15,3,ते गदामुसलप्रासशक्तितोमरमुद्गरैः । अभिघ्नन्तो रणे यक्षा राक्षसानभिदुद्रुवुः ॥ ३ ॥,te gadāmusalaprāsaśaktitomaramudgaraiḥ | abhighnanto raṇe yakṣā rākṣasānabhidudruvuḥ || 3 ||
+15,4,ततः प्रहस्तेन तदा सहस्रं निहतं रणे । महोदरेण गदया सहस्रमपरं हतम् ॥ ४ ॥,tataḥ prahastena tadā sahasraṃ nihataṃ raṇe | mahodareṇa gadayā sahasramaparaṃ hatam || 4 ||
+15,5,क्रुद्धेन च तदा राम मारीचेन दुरात्मना । निमेषान्तरमात्रेण द्वे सहस्रे निपातिते ॥ ५ ॥,kruddhena ca tadā rāma mārīcena durātmanā | nimeṣāntaramātreṇa dve sahasre nipātite || 5 ||
+15,6,धूम्राक्षेण समागम्य माणिभद्रो महारणे । मुसलेनोरसि क्रोधात्ताडितो न च कम्पितः ॥ ६ ॥,dhūmrākṣeṇa samāgamya māṇibhadro mahāraṇe | musalenorasi krodhāttāḍito na ca kampitaḥ || 6 ||
+15,7,ततो गदां समाविध्य माणिभद्रेण राक्षसः । धूम्राक्षस्ताडितो मूर्ध्नि विह्वलो निपपात ह ॥ ७ ॥,tato gadāṃ samāvidhya māṇibhadreṇa rākṣasaḥ | dhūmrākṣastāḍito mūrdhni vihvalo nipapāta ha || 7 ||
+15,8,धूम्राक्षं ताडितं दृष्ट्वा पतितं शोणितोक्षितम् । अभ्यधावत् सुसंक्रुद्धो माणिभद्रं दशाननः ॥ ८ ॥,dhūmrākṣaṃ tāḍitaṃ dṛṣṭvā patitaṃ śoṇitokṣitam | abhyadhāvat susaṃkruddho māṇibhadraṃ daśānanaḥ || 8 ||
+15,9,तं क्रुद्धमभिधावन्तं युगान्ताग्निमिवोत्थितम् । शक्तिभिस्ताडयामास तिसृभिर्यक्षपुंगवः ॥ ९ ॥,taṃ kruddhamabhidhāvantaṃ yugāntāgnimivotthitam | śaktibhistāḍayāmāsa tisṛbhiryakṣapuṃgavaḥ || 9 ||
+15,10,ततो राक्षसराजेन ताडितो गदया रणे । तस्य तेन प्रहारेण मुकुटः पार्श्वमागतः । तदा प्रभृति यक्षो ऽसौ पार्श्वमौलिरिति स्मृतः ॥ १० ॥,tato rākṣasarājena tāḍito gadayā raṇe | tasya tena prahāreṇa mukuṭaḥ pārśvamāgataḥ | tadā prabhṛti yakṣo'sau pārśvamauliriti smṛtaḥ || 10 ||
+15,11,तस्मिंस्तु विमुखे यक्षे माणिभद्रे महात्मनि । संनादः सुमहान् राम तस्मिञ् शैले व्यवर्धत ॥ ११ ॥,tasmiṃstu vimukhe yakṣe māṇibhadre mahātmani | saṃnādaḥ sumahān rāma tasmiñ śaile vyavardhata || 11 ||
+15,12,ततो दूरात् प्रददृशे धनाध्यक्षो गदाधरः । ���ुक्रप्रोष्टःपदाभ्यां च शङ्खपद्मसमावृतः ॥ १२ ॥,tato dūrāt pradadṛśe dhanādhyakṣo gadādharaḥ | śukraproṣṭaḥpadābhyāṃ ca śaṅkhapadmasamāvṛtaḥ || 12 ||
+15,13,स दृष्ट्वा भ्रातरं संख्ये शापाद्विभ्रष्टगौरवम् । उवाच वचनं धीमान्युक्तं पैतामहे कुले ॥ १३ ॥,sa dṛṣṭvā bhrātaraṃ saṃkhye śāpādvibhraṣṭagauravam | uvāca vacanaṃ dhīmānyuktaṃ paitāmahe kule || 13 ||
+15,14,मया त्वं वार्यमाणो ऽपि नावगच्छसि दुर्मते । पश्चादस्य फलं प्राप्य ज्ञास्यसे निरयं गतः ॥ १४ ॥,mayā tvaṃ vāryamāṇo'pi nāvagacchasi durmate | paścādasya phalaṃ prāpya jñāsyase nirayaṃ gataḥ || 14 ||
+15,15,यो हि मोहाद्विषं पीत्वा नावगच्छति मानवः । परिणामे स वि मूढो जानीते कर्मणः फलम् ॥ १५ ॥,yo hi mohādviṣaṃ pītvā nāvagacchati mānavaḥ | pariṇāme sa vi mūḍho jānīte karmaṇaḥ phalam || 15 ||
+15,16,दैवतानि हि नन्दन्ति धर्मयुक्तेन केन चित् । येन त्वमीदृशं भावं नीतस्तच्च न बुध्यसे ॥ १६ ॥,daivatāni hi nandanti dharmayuktena kena cit | yena tvamīdṛśaṃ bhāvaṃ nītastacca na budhyase || 16 ||
+15,17,यो हि मातॄः पितॄन्भ्रातॄनाचर्यांश्चावमन्यते । स पश्यति फलं तस्य प्रेतराजवशं गतः ॥ १७ ॥,yo hi mātṝḥ pitṝnbhrātṝnācaryāṃścāvamanyate | sa paśyati phalaṃ tasya pretarājavaśaṃ gataḥ || 17 ||
+15,18,अध्रुवे हि शरीरे यो न करोति तपो ऽर्जनम् । स पश्चात्तप्यते मूढो मृतो दृष्ट्वात्मनो गतिम् ॥ १८ ॥,adhruve hi śarīre yo na karoti tapo'rjanam | sa paścāttapyate mūḍho mṛto dṛṣṭvātmano gatim || 18 ||
+15,19,कस्य चिन्न हि दुर्बुधेश्छन्दतो जायते मतिः । यादृशं कुरुते कर्म तादृशं फलमश्नुते ॥ १९ ॥,kasya cinna hi durbudheśchandato jāyate matiḥ | yādṛśaṃ kurute karma tādṛśaṃ phalamaśnute || 19 ||
+15,20,बुद्धिं रूपं बलं वित्तं पुत्रान्माहात्म्यमेव च । प्रप्नुवन्ति नराः सर्वं स्वकृतैः पूर्वकर्मभिः ॥ २० ॥,buddhiṃ rūpaṃ balaṃ vittaṃ putrānmāhātmyameva ca | prapnuvanti narāḥ sarvaṃ svakṛtaiḥ pūrvakarmabhiḥ || 20 ||
+15,21,एवं निरयगामी त्वं यस्य ते मतिरीदृशी । न त्वां समभिभाषिष्ये दुर्वृत्तस्यैष निर्णयः ॥ २१ ॥,evaṃ nirayagāmī tvaṃ yasya te matirīdṛśī | na tvāṃ samabhibhāṣiṣye durvṛttasyaiṣa nirṇayaḥ || 21 ||
+15,22,एवमुक्त्वा ततस्तेन तस्यामात्याः समाहताः । मारीचप्रमुखाः सर्वे विमुखा विप्रदुद्रुवुः ॥ २२ ॥,evamuktvā tatastena tasyāmātyāḥ samāhatāḥ | mārīcapramukhāḥ sarve vimukhā vipradudruvuḥ || 22 ||
+15,23,ततस्तेन दशग्रीवो यक्षेन्द्रेण महात्मना । गदयाभिहतो मूर्ध्नि न च स्थानाद्व्यकम्पत ॥ २३ ॥,tatastena daśagrīvo yakṣendreṇa mahātmanā | gadayābhihato mūrdhni na ca sthānādvyakampata || 23 ||
+15,24,ततस्तौ राम निघ्नन्तावन्योन्यं परमाहवे । न विह्वलौ न च श्रान्तौ बभूवतुरमर्षणैः ॥ २४ ॥,tatastau rāma nighnantāvanyonyaṃ paramāhave | na vihvalau na ca śrāntau babhūvaturamarṣaṇaiḥ || 24 ||
+15,25,आग्नेयमस्त्रं स ततो मुमोच धनदो रणे । वारुणेन दशग्रीवस्तदस्त्रं प्रत्यवारयत् ॥ २५ ॥,āgneyamastraṃ sa tato mumoca dhanado raṇe | vāruṇena daśagrīvastadastraṃ pratyavārayat || 25 ||
+15,26,ततो मायां प्रविष्टः स राक्षस���ं राक्षसेश्वरः । जघान मूर्ध्नि धनदं व्याविध्य महतीं गदाम् ॥ २६ ॥,tato māyāṃ praviṣṭaḥ sa rākṣasīṃ rākṣaseśvaraḥ | jaghāna mūrdhni dhanadaṃ vyāvidhya mahatīṃ gadām || 26 ||
+15,27,एवं स तेनाभिहतो विह्वलः शोणितोक्षितः । कृत्तमूल इवाशोको निपपात धनाधिपः ॥ २७ ॥,evaṃ sa tenābhihato vihvalaḥ śoṇitokṣitaḥ | kṛttamūla ivāśoko nipapāta dhanādhipaḥ || 27 ||
+15,28,ततः पद्मादिभिस्तत्र निधिभिः स धनाधिपः । नन्दनं वनमानीय धनदो श्वासितस्तदा ॥ २८ ॥,tataḥ padmādibhistatra nidhibhiḥ sa dhanādhipaḥ | nandanaṃ vanamānīya dhanado śvāsitastadā || 28 ||
+15,29,ततो निर्जित्य तं राम धनदं राक्षसाधिपः । पुष्पकं तस्य जग्राह विमानं जयलक्षणम् ॥ २९ ॥,tato nirjitya taṃ rāma dhanadaṃ rākṣasādhipaḥ | puṣpakaṃ tasya jagrāha vimānaṃ jayalakṣaṇam || 29 ||
+15,30,काञ्चनस्तम्भसंवीतं वैदूर्यमणितोरणम् । मुक्ताजालप्रतिच्छन्नं सर्वकामफलद्रुमम् ॥ ३० ॥,kāñcanastambhasaṃvītaṃ vaidūryamaṇitoraṇam | muktājālapraticchannaṃ sarvakāmaphaladrumam || 30 ||
+15,31,तत्तु राजा समारुह्य कामगं वीर्यनिर्जितम् । जित्वा वैश्रवणं देवं कैलासादवरोहत ॥ ३१ ॥,tattu rājā samāruhya kāmagaṃ vīryanirjitam | jitvā vaiśravaṇaṃ devaṃ kailāsādavarohata || 31 ||
+16,1,स जित्वा भ्रातरं राम धनदं राक्षसाधिपः । महासेनप्रसूतिं तु ययौ शरवणं ततः ॥ १ ॥,sa jitvā bhrātaraṃ rāma dhanadaṃ rākṣasādhipaḥ | mahāsenaprasūtiṃ tu yayau śaravaṇaṃ tataḥ || 1 ||
+16,2,अथापश्यद्दशग्रीवो रौक्मं शरवणं तदा । गभस्तिजालसंवीतं द्वितीयमिव भास्करम् ॥ २ ॥,athāpaśyaddaśagrīvo raukmaṃ śaravaṇaṃ tadā | gabhastijālasaṃvītaṃ dvitīyamiva bhāskaram || 2 ||
+16,3,पर्वतं स समासाद्य किं चिद् रम्यवनान्तरम् । अपश्यत् पुष्पकं तत्र राम विष्टम्भितं दिवि ॥ ३ ॥,parvataṃ sa samāsādya kiṃ cid ramyavanāntaram | apaśyat puṣpakaṃ tatra rāma viṣṭambhitaṃ divi || 3 ||
+16,4,विष्टब्धं पुष्पकं दृष्ट्वा कामगं ह्यगमं कृतम् । राक्षसश्चिन्तयामास सचिवैस्तैः समावृतः ॥ ४ ॥,viṣṭabdhaṃ puṣpakaṃ dṛṣṭvā kāmagaṃ hyagamaṃ kṛtam | rākṣasaścintayāmāsa sacivaistaiḥ samāvṛtaḥ || 4 ||
+16,5,किमिदं यन्निमित्तं मे न च गच्छति पुष्पकम् । पर्वतस्योपरिस्थस्य कस्य कर्म त्विदं भवेत् ॥ ५ ॥,kimidaṃ yannimittaṃ me na ca gacchati puṣpakam | parvatasyoparisthasya kasya karma tvidaṃ bhavet || 5 ||
+16,6,ततो ऽब्रवीद्दशग्रीवं मारीचो बुद्धिकोविदः । नैतन्निष्कारणं राजन्पुष्पको ऽयं न गच्छति ॥ ६ ॥,tato'bravīddaśagrīvaṃ mārīco buddhikovidaḥ | naitanniṣkāraṇaṃ rājanpuṣpako'yaṃ na gacchati || 6 ||
+16,7,ततः पार्श्वमुपागम्य भवस्यानुचरो बली । नन्दीश्वर उवाचेदं राक्षसेन्द्रमशङ्कितः ॥ ७ ॥,tataḥ pārśvamupāgamya bhavasyānucaro balī | nandīśvara uvācedaṃ rākṣasendramaśaṅkitaḥ || 7 ||
+16,8,निवर्तस्व दशग्रीव शैले क्रीडति शंकरः ॥ ८ ॥,nivartasva daśagrīva śaile krīḍati śaṃkaraḥ || 8 ||
+16,9,सुपर्णनागयक्षाणां दैत्यदानवरक्षसाम् । प्राणिनामेव सर्वेषामगम्यः पर्वतः कृतः ॥ ९ ॥,suparṇanāgayakṣāṇāṃ daityadānavarakṣasām | prāṇināmeva sarveṣāmagamyaḥ parvataḥ kṛtaḥ || 9 ||
+16,10,स रोष���त्ताम्रनयनः पुष्पकादवरुह्य च । को ऽयं शंकर इत्युक्त्वा शैलमूलमुपागमत् ॥ १० ॥,sa roṣāttāmranayanaḥ puṣpakādavaruhya ca | ko'yaṃ śaṃkara ityuktvā śailamūlamupāgamat || 10 ||
+16,11,नन्दीश्वरमथापश्यदविदूरस्थितं प्रभुम् । दीप्तं शूलमवष्टभ्य द्वितीयमिव शंकरम् ॥ ११ ॥,nandīśvaramathāpaśyadavidūrasthitaṃ prabhum | dīptaṃ śūlamavaṣṭabhya dvitīyamiva śaṃkaram || 11 ||
+16,12,स वानरमुखं दृष्ट्वा तमवज्ञाय राक्षसः । प्रहासं मुमुचे मौर्ख्यात् सतोय इव तोयदः ॥ १२ ॥,sa vānaramukhaṃ dṛṣṭvā tamavajñāya rākṣasaḥ | prahāsaṃ mumuce maurkhyāt satoya iva toyadaḥ || 12 ||
+16,13,संक्रुद्धो भगवान्नन्दी शंकरस्यापरा तनुः । अब्रवीद् राक्षसं तत्र दशग्रीवमुपस्थितम् ॥ १३ ॥,saṃkruddho bhagavānnandī śaṃkarasyāparā tanuḥ | abravīd rākṣasaṃ tatra daśagrīvamupasthitam || 13 ||
+16,14,यस्माद्वानरमूर्तिं मां दृष्ट्वा राक्षसदुर्मते । मौर्ख्यात्त्वमवजानीषे परिहासं च मुञ्चसि ॥ १४ ॥,yasmādvānaramūrtiṃ māṃ dṛṣṭvā rākṣasadurmate | maurkhyāttvamavajānīṣe parihāsaṃ ca muñcasi || 14 ||
+16,15,तस्मान्मद्रूपसंयुक्ता मद्वीर्यसमतेजसः । उत्पत्स्यन्ते वधार्थं हि कुलस्य तव वानराः ॥ १५ ॥,tasmānmadrūpasaṃyuktā madvīryasamatejasaḥ | utpatsyante vadhārthaṃ hi kulasya tava vānarāḥ || 15 ||
+16,16,किं त्विदानीं मया शक्यं कर्तुं यत्त्वां निशाचर । न हन्तव्यो हतस्त्वं हि पूर्वमेव स्वकर्मभिः ॥ १६ ॥,kiṃ tvidānīṃ mayā śakyaṃ kartuṃ yattvāṃ niśācara | na hantavyo hatastvaṃ hi pūrvameva svakarmabhiḥ || 16 ||
+16,17,अचिन्तयित्वा स तदा नन्दिवाक्यं निशाचरः । पर्वतं तं समासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥ १७ ॥,acintayitvā sa tadā nandivākyaṃ niśācaraḥ | parvataṃ taṃ samāsādya vākyametaduvāca ha || 17 ||
+16,18,पुष्पकस्य गतिश्छिन्ना यत्कृते मम गच्छतः । तदेतच्छैलमुन्मूलं करोमि तव गोपते ॥ १८ ॥,puṣpakasya gatiśchinnā yatkṛte mama gacchataḥ | tadetacchailamunmūlaṃ karomi tava gopate || 18 ||
+16,19,केन प्रभावेन भवस्तत्र क्रीडति राजवत् । विज्ञातव्यं न जानीषे भयस्थानमुपस्थितम् ॥ १९ ॥,kena prabhāvena bhavastatra krīḍati rājavat | vijñātavyaṃ na jānīṣe bhayasthānamupasthitam || 19 ||
+16,20,एवमुक्त्वा ततो राजन्भुजान्प्रक्षिप्य पर्वते । तोलयामास तं शैलं समृगव्यालपादपम् ॥ २० ॥,evamuktvā tato rājanbhujānprakṣipya parvate | tolayāmāsa taṃ śailaṃ samṛgavyālapādapam || 20 ||
+16,21,ततो राम महादेवः प्रहसन् वीक्ष्य तत्कृतम् । पादाङ्गुष्ठेन तं शैलं पीडयामास लीलया ॥ २१ ॥,tato rāma mahādevaḥ prahasan vīkṣya tatkṛtam | pādāṅguṣṭhena taṃ śailaṃ pīḍayāmāsa līlayā || 21 ||
+16,22,ततस्ते पीडितास्तस्य शैलस्याधो गता भुजाः । विस्मिताश्चाभवंस्तत्र सचिवास्तस्य रक्षसः ॥ २२ ॥,tataste pīḍitāstasya śailasyādho gatā bhujāḥ | vismitāścābhavaṃstatra sacivāstasya rakṣasaḥ || 22 ||
+16,23,रक्षसा तेन रोषाच्च भुजानां पीडनात्तथा । मुक्तो विरावः सुमहांस्त्रैलोक्यं येन पूरितम् ॥ २३ ॥,rakṣasā tena roṣācca bhujānāṃ pīḍanāttathā | mukto virāvaḥ sumahāṃstrailokyaṃ yena pūritam || 23 ||
+16,24,मानुषाः शब्द��ित्रस्ता मेनिरे लोकसंक्षयम् । देवताश्चापि संक्षुब्धाश्चलिताः स्वेषु कर्मसु ॥ २४ ॥,mānuṣāḥ śabdavitrastā menire lokasaṃkṣayam | devatāścāpi saṃkṣubdhāścalitāḥ sveṣu karmasu || 24 ||
+16,25,ततः प्रीतो महादेवः शैलाग्रे विष्ठितस्तदा । मुक्त्वा तस्य भुजान् राजन्प्राह वाक्यं दशाननम् ॥ २५ ॥,tataḥ prīto mahādevaḥ śailāgre viṣṭhitastadā | muktvā tasya bhujān rājanprāha vākyaṃ daśānanam || 25 ||
+16,26,प्रीतो ऽस्मि तव वीर्याच्च शौण्डीर्याच्च निशाचर । रवतो वेदना मुक्तः स्वरः परमदारुणः ॥ २६ ॥,prīto'smi tava vīryācca śauṇḍīryācca niśācara | ravato vedanā muktaḥ svaraḥ paramadāruṇaḥ || 26 ||
+16,27,यस्माल् लोकत्रयं त्वेतद् रावितं भयमागतम् । तस्मात्त्वं रावणो नाम नाम्ना तेन भविष्यसि ॥ २७ ॥,yasmāl lokatrayaṃ tvetad rāvitaṃ bhayamāgatam | tasmāttvaṃ rāvaṇo nāma nāmnā tena bhaviṣyasi || 27 ||
+16,28,देवता मानुषा यक्षा ये चान्ये जगतीतले । एवं त्वामभिधास्यन्ति रावणं लोकरावणम् ॥ २८ ॥,devatā mānuṣā yakṣā ye cānye jagatītale | evaṃ tvāmabhidhāsyanti rāvaṇaṃ lokarāvaṇam || 28 ||
+16,29,गच्छ पौलस्त्य विस्रब्धः पथा येन त्वमिच्छसि । मया त्वमभ्यनुज्ञातो राक्षसाधिप गम्यताम् ॥ २९ ॥,gaccha paulastya visrabdhaḥ pathā yena tvamicchasi | mayā tvamabhyanujñāto rākṣasādhipa gamyatām || 29 ||
+16,30,साक्षान्महेश्वरेणैवं कृतनामा स रावणः । अभिवाद्य महादेवं विमानं तत् समारुहत् ॥ ३० ॥,sākṣānmaheśvareṇaivaṃ kṛtanāmā sa rāvaṇaḥ | abhivādya mahādevaṃ vimānaṃ tat samāruhat || 30 ||
+16,31,ततो महीतले राम परिचक्राम रावणः । क्षत्रियान् सुमहावीर्यान्बाधमानस्ततस्ततः ॥ ३१ ॥,tato mahītale rāma paricakrāma rāvaṇaḥ | kṣatriyān sumahāvīryānbādhamānastatastataḥ || 31 ||
+17,1,अथ राजन्महाबाहुर्विचरन् स महीतलम् । हिमवद्वनमासाद्य परिचक्राम रावणः ॥ १ ॥,atha rājanmahābāhurvicaran sa mahītalam | himavadvanamāsādya paricakrāma rāvaṇaḥ || 1 ||
+17,2,तत्रापश्यत वै कन्यां कृष्टाजिनजटाधराम् । आर्षेण विधिना युक्तां तपन्तीं देवतामिव ॥ २ ॥,tatrāpaśyata vai kanyāṃ kṛṣṭājinajaṭādharām | ārṣeṇa vidhinā yuktāṃ tapantīṃ devatāmiva || 2 ||
+17,3,स दृष्ट्वा रूपसंपन्नां कन्यां तां सुमहाव्रताम् । काममोहपरीतात्मा पप्रच्छ प्रहसन्निव ॥ ३ ॥,sa dṛṣṭvā rūpasaṃpannāṃ kanyāṃ tāṃ sumahāvratām | kāmamohaparītātmā papraccha prahasanniva || 3 ||
+17,4,किमिदं वर्तसे भद्रे विरुद्धं यौवनस्य ते । न हि युक्ता तवैतस्य रूपस्येयं प्रतिक्रिया ॥ ४ ॥,kimidaṃ vartase bhadre viruddhaṃ yauvanasya te | na hi yuktā tavaitasya rūpasyeyaṃ pratikriyā || 4 ||
+17,5,कस्यासि दुहिता भद्रे को वा भर्ता तवानघे । पृच्छतः शंस मे शीघ्रं को वा हेतुस्तपोऽर्जने ॥ ५ ॥,kasyāsi duhitā bhadre ko vā bhartā tavānaghe | pṛcchataḥ śaṃsa me śīghraṃ ko vā hetustapo'rjane || 5 ||
+17,6,एवमुक्ता तु सा कन्या तेनानार्येण रक्षसा । अब्रवीद्विधिवत् कृत्वा तस्यातिथ्यं तपोधना ॥ ६ ॥,evamuktā tu sā kanyā tenānāryeṇa rakṣasā | abravīdvidhivat kṛtvā tasyātithyaṃ tapodhanā || 6 ||
+17,7,कुशध्वजो नाम पिता ब्रह्मर्षिर्मम धार्मिकः । बृहस्पतिसुतः श्रीमान्बुद्ध्या तुल्यो बृहस्पतेः ॥ ७ ॥,kuśadhvajo nāma pitā brahmarṣirmama dhārmikaḥ | bṛhaspatisutaḥ śrīmānbuddhyā tulyo bṛhaspateḥ || 7 ||
+17,8,तस्याहं कुर्वतो नित्यं वेदाभ्यासं महात्मनः । संभूता वान्मयी कन्या नाम्ना वेदवती स्मृता ॥ ८ ॥,tasyāhaṃ kurvato nityaṃ vedābhyāsaṃ mahātmanaḥ | saṃbhūtā vānmayī kanyā nāmnā vedavatī smṛtā || 8 ||
+17,9,ततो देवाः सगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । ते चापि गत्वा पितरं वरणं रोचयन्ति मे ॥ ९ ॥,tato devāḥ sagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ | te cāpi gatvā pitaraṃ varaṇaṃ rocayanti me || 9 ||
+17,10,न च मां स पिता तेभ्यो दत्तवान् राक्षसेश्वर । कारणं तद्वदिष्यामि निशामय महाभुज ॥ १० ॥,na ca māṃ sa pitā tebhyo dattavān rākṣaseśvara | kāraṇaṃ tadvadiṣyāmi niśāmaya mahābhuja || 10 ||
+17,11,पितुस्तु मम जामाता विष्णुः किल सुरोत्तमः । अभिप्रेतस्त्रिलोकेशस्तस्मान्नान्यस्य मे पिताः ॥ ११ ॥,pitustu mama jāmātā viṣṇuḥ kila surottamaḥ | abhipretastrilokeśastasmānnānyasya me pitāḥ || 11 ||
+17,12,दातुमिच्छति धर्मात्मा तच्छ्रुत्वा बलदर्पितः । शम्भुर्नाम ततो राजा दैत्यानां कुपितो ऽभवत् । तेन रात्रौ प्रसुप्तो मे पिता पापेन हिंसितः ॥ १२ ॥,dātumicchati dharmātmā tacchrutvā baladarpitaḥ | śambhurnāma tato rājā daityānāṃ kupito'bhavat | tena rātrau prasupto me pitā pāpena hiṃsitaḥ || 12 ||
+17,13,ततो मे जननी दीना तच्छरीरं पितुर्मम । परिष्वज्य महाभागा प्रविष्टा दहनं सह ॥ १३ ॥,tato me jananī dīnā taccharīraṃ piturmama | pariṣvajya mahābhāgā praviṣṭā dahanaṃ saha || 13 ||
+17,14,ततो मनोरथं सत्यं पितुर्नारायणं प्रति । करोमीति ममेच्छा च हृदये साधु विष्ठिता ॥ १४ ॥,tato manorathaṃ satyaṃ piturnārāyaṇaṃ prati | karomīti mamecchā ca hṛdaye sādhu viṣṭhitā || 14 ||
+17,15,अहं प्रेतगतस्यापि करिष्ये काङ्क्षितं पितुः । इति प्रतिज्ञामारुह्य चरामि विपुलं तपः ॥ १५ ॥,ahaṃ pretagatasyāpi kariṣye kāṅkṣitaṃ pituḥ | iti pratijñāmāruhya carāmi vipulaṃ tapaḥ || 15 ||
+17,16,एतत्ते सर्वमाख्यातं मया राक्षसपुंगव । आश्रितां विद्धि मां धर्मं नारायणपतीच्छया ॥ १६ ॥,etatte sarvamākhyātaṃ mayā rākṣasapuṃgava | āśritāṃ viddhi māṃ dharmaṃ nārāyaṇapatīcchayā || 16 ||
+17,17,विज्ञातस्त्वं हि मे राजन् गच्छ पौलस्त्यनन्दन । जानामि तपसा सर्वं त्रैलोक्ये यद्धि वर्तते ॥ १७ ॥,vijñātastvaṃ hi me rājan gaccha paulastyanandana | jānāmi tapasā sarvaṃ trailokye yaddhi vartate || 17 ||
+17,18,सो ऽब्रवीद् रावणस्तत्र तां कन्यां सुमहाव्रताम् । अवरुह्य विमानाग्रात् कन्दर्पशरपीडितः ॥ १८ ॥,so'bravīd rāvaṇastatra tāṃ kanyāṃ sumahāvratām | avaruhya vimānāgrāt kandarpaśarapīḍitaḥ || 18 ||
+17,19,अवलिप्तासि सुश्रोणि यस्यास्ते मतिरीदृशी । वृद्धानां मृगशावाक्षि भ्राजते धर्मसंचयः ॥ १९ ॥,avaliptāsi suśroṇi yasyāste matirīdṛśī | vṛddhānāṃ mṛgaśāvākṣi bhrājate dharmasaṃcayaḥ || 19 ||
+17,20,त्वं सर्वगुणसंपन्ना नार्हसे कर्तुमीदृशम् । त्रैलोक्यसुन्दरी भीरु यौवने वार्धकं विधिम् �� २० ॥,tvaṃ sarvaguṇasaṃpannā nārhase kartumīdṛśam | trailokyasundarī bhīru yauvane vārdhakaṃ vidhim || 20 ||
+17,21,कश्च तावदसौ यं त्वं विष्णुरित्यभिभाषसे । वीर्येण तपसा चैव भोगेन च बलेन च । न मयासौ समो भद्रे यं त्वं कामयसे ऽङ्गने ॥ २१ ॥,kaśca tāvadasau yaṃ tvaṃ viṣṇurityabhibhāṣase | vīryeṇa tapasā caiva bhogena ca balena ca | na mayāsau samo bhadre yaṃ tvaṃ kāmayase'ṅgane || 21 ||
+17,22,म मैवमिति सा कन्या तमुवाच निशाचरम् । मूर्धजेषु च तां रक्षः कराग्रेण परामृशत् ॥ २२ ॥,ma maivamiti sā kanyā tamuvāca niśācaram | mūrdhajeṣu ca tāṃ rakṣaḥ karāgreṇa parāmṛśat || 22 ||
+17,23,ततो वेदवती क्रुद्धा केशान् हस्तेन साच्छिनत् । उवाचाग्निं समाधाय मरणाय कृतत्वरा ॥ २३ ॥,tato vedavatī kruddhā keśān hastena sācchinat | uvācāgniṃ samādhāya maraṇāya kṛtatvarā || 23 ||
+17,24,धर्षितायास्त्वयानार्य नेदानीं मम जीवितम् । रक्षस्तस्मात् प्रवेक्ष्यामि पश्यतस्ते हुताशनम् ॥ २४ ॥,dharṣitāyāstvayānārya nedānīṃ mama jīvitam | rakṣastasmāt pravekṣyāmi paśyataste hutāśanam || 24 ||
+17,25,यस्मात्तु धर्षिता चाहमपापा चाप्यनाथवत् । तस्मात्तव वधार्थं वै समुत्पत्स्याम्यहं पुनः ॥ २५ ॥,yasmāttu dharṣitā cāhamapāpā cāpyanāthavat | tasmāttava vadhārthaṃ vai samutpatsyāmyahaṃ punaḥ || 25 ||
+17,26,न हि शक्यः स्त्रिया पाप हन्तुं त्वं तु विशेषतः । शापे त्वयि मयोत्सृष्टे तपसश्च व्ययो भवेत् ॥ २६ ॥,na hi śakyaḥ striyā pāpa hantuṃ tvaṃ tu viśeṣataḥ | śāpe tvayi mayotsṛṣṭe tapasaśca vyayo bhavet || 26 ||
+17,27,यदि त्वस्ति मया किं चित् कृतं दत्तं हुतं तथा । तेन ह्ययोनिजा साध्वी भवेयं धर्मिणः सुता ॥ २७ ॥,yadi tvasti mayā kiṃ cit kṛtaṃ dattaṃ hutaṃ tathā | tena hyayonijā sādhvī bhaveyaṃ dharmiṇaḥ sutā || 27 ||
+17,28,एवमुक्त्वा प्रविष्टा सा ज्वलन्तं वै हुताशनम् । पपात च दिवो दिव्या पुष्पवृष्टिः समन्ततः ॥ २८ ॥,evamuktvā praviṣṭā sā jvalantaṃ vai hutāśanam | papāta ca divo divyā puṣpavṛṣṭiḥ samantataḥ || 28 ||
+17,29,पूर्वं क्रोधहतः शत्रुर्ययासौ निहतस्त्वया । समुपाश्रित्य शैलाभं तव वीर्यममानुषम् ॥ २९ ॥,pūrvaṃ krodhahataḥ śatruryayāsau nihatastvayā | samupāśritya śailābhaṃ tava vīryamamānuṣam || 29 ||
+17,30,एवमेषा महाभागा मर्त्येषूत्पद्यते पुनः । क्षेत्रे हलमुखग्रस्ते वेद्यामग्निशिखोपमा ॥ ३० ॥,evameṣā mahābhāgā martyeṣūtpadyate punaḥ | kṣetre halamukhagraste vedyāmagniśikhopamā || 30 ||
+17,31,एषा वेदवती नाम पूर्वमासीत् कृते युगे । त्रेतायुगमनुप्राप्य वधार्थं तस्य रक्षसः । सीतोत्पन्नेति सीतैषा मानुषैः पुनरुच्यते ॥ ३१ ॥,eṣā vedavatī nāma pūrvamāsīt kṛte yuge | tretāyugamanuprāpya vadhārthaṃ tasya rakṣasaḥ | sītotpanneti sītaiṣā mānuṣaiḥ punarucyate || 31 ||
+18,1,प्रविष्टायां हुताशं तु वेदवत्यां स रावणः । पुष्पकं तत् समारुह्य परिचक्राम मेदिनीम् ॥ १ ॥,praviṣṭāyāṃ hutāśaṃ tu vedavatyāṃ sa rāvaṇaḥ | puṣpakaṃ tat samāruhya paricakrāma medinīm || 1 ||
+18,2,ततो मरुत्तं नृपतिं यजन्तं सह दैवतैः । उशीरबीजमासाद्य ददर्श स तु राक्षसः ॥ २ ॥,tato maruttaṃ nṛpatiṃ yajantaṃ saha daivataiḥ | uśīrabījamāsādya dadarśa sa tu rākṣasaḥ || 2 ||
+18,3,संवर्तो नाम ब्रह्मर्षिर्भ्राता साक्षाद्बृहस्पतेः । याजयामास धर्मज्ञः सर्वैर्ब्रह्मगणैर्वृतः ॥ ३ ॥,saṃvarto nāma brahmarṣirbhrātā sākṣādbṛhaspateḥ | yājayāmāsa dharmajñaḥ sarvairbrahmagaṇairvṛtaḥ || 3 ||
+18,4,दृष्ट्वा देवास्तु तद् रक्षो वरदानेन दुर्जयम् । तां तां योनिं समापन्नास्तस्य धर्षणभीरवः ॥ ४ ॥,dṛṣṭvā devāstu tad rakṣo varadānena durjayam | tāṃ tāṃ yoniṃ samāpannāstasya dharṣaṇabhīravaḥ || 4 ||
+18,5,इन्द्रो मयूरः संवृत्तो धर्मराजस्तु वायसः । कृकलासो धनाध्यक्षो हंसो वै वरुणो ऽभवत् ॥ ५ ॥,indro mayūraḥ saṃvṛtto dharmarājastu vāyasaḥ | kṛkalāso dhanādhyakṣo haṃso vai varuṇo'bhavat || 5 ||
+18,6,तं च राजानमासाद्य रावणो राक्षसाधिपः । प्राह युद्धं प्रयच्चेति निर्जितो ऽस्मीति वा वद ॥ ६ ॥,taṃ ca rājānamāsādya rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | prāha yuddhaṃ prayacceti nirjito'smīti vā vada || 6 ||
+18,7,ततो मरुत्तो नृपतिः को भवानित्युवाच तम् । अवहासं ततो मुक्त्वा राक्षसो वाक्यमब्रवीत् ॥ ७ ॥,tato marutto nṛpatiḥ ko bhavānityuvāca tam | avahāsaṃ tato muktvā rākṣaso vākyamabravīt || 7 ||
+18,8,अकुतूहलभावेन प्रीतो ऽस्मि तव पार्थिव । धनदस्यानुजं यो मां नावगच्छसि रावणम् ॥ ८ ॥,akutūhalabhāvena prīto'smi tava pārthiva | dhanadasyānujaṃ yo māṃ nāvagacchasi rāvaṇam || 8 ||
+18,9,त्रिषु लोकेषु कः सो ऽस्ति यो न जानाति मे बलम् । भ्रातरं येन निर्जित्य विमानमिदमाहृतम् ॥ ९ ॥,triṣu lokeṣu kaḥ so'sti yo na jānāti me balam | bhrātaraṃ yena nirjitya vimānamidamāhṛtam || 9 ||
+18,10,ततो मरुत्तो नृपतिस्तं राक्षसमथाब्रवीत् । धन्यः खलु भवान्येन ज्येष्ठो भ्राता रणे जितः ॥ १० ॥,tato marutto nṛpatistaṃ rākṣasamathābravīt | dhanyaḥ khalu bhavānyena jyeṣṭho bhrātā raṇe jitaḥ || 10 ||
+18,11,नाधर्मसहितं श्लाघ्यं न लोकप्रतिसंहितम् । कर्म दौरात्म्यकं कृत्वा श्लाघसे भ्रातृनिर्जयात् ॥ ११ ॥,nādharmasahitaṃ ślāghyaṃ na lokapratisaṃhitam | karma daurātmyakaṃ kṛtvā ślāghase bhrātṛnirjayāt || 11 ||
+18,12,किं त्वं प्राक्केवलं धर्मं चरित्वा लब्धवान् वरम् । श्रुतपूर्वं हि न मया यादृशं भाषसे स्वयम् ॥ १२ ॥,kiṃ tvaṃ prākkevalaṃ dharmaṃ caritvā labdhavān varam | śrutapūrvaṃ hi na mayā yādṛśaṃ bhāṣase svayam || 12 ||
+18,13,ततः शरासनं गृह्य सायकांश्च स पार्थिवः । रणाय निर्ययौ क्रुद्धः संवर्तो मार्गमावृणोत् ॥ १३ ॥,tataḥ śarāsanaṃ gṛhya sāyakāṃśca sa pārthivaḥ | raṇāya niryayau kruddhaḥ saṃvarto mārgamāvṛṇot || 13 ||
+18,14,सो ऽब्रवीत् स्नेहसंयुक्तं मरुत्तं तं महानृषिः । श्रोतव्यं यदि मद्वाक्यं संप्रहारो न ते क्षमः ॥ १४ ॥,so'bravīt snehasaṃyuktaṃ maruttaṃ taṃ mahānṛṣiḥ | śrotavyaṃ yadi madvākyaṃ saṃprahāro na te kṣamaḥ || 14 ||
+18,15,माहेश्वरमिदं सत्रमसमाप्तं कुलं दहेत् । दीक्षितस्य कुतो युद्धं क्रूरत्वं दीक्षिते कुतः ॥ १५ ॥,māheśvaramidaṃ satramasamāptaṃ kulaṃ dahet | dīkṣitasya kuto yuddhaṃ krūratvaṃ dīkṣite kutaḥ || 15 ||
+18,16,संशयश्च रणे नित्यं राक्षसश्चैष दुर्जयः । स निवृत्तो गुरोर्वाक्यान्मरुत्तः पृथिवीपतिः । विसृज्य सशरं चापं स्वस्थो मखमुखो ऽभवत् ॥ १६ ॥,saṃśayaśca raṇe nityaṃ rākṣasaścaiṣa durjayaḥ | sa nivṛtto gurorvākyānmaruttaḥ pṛthivīpatiḥ | visṛjya saśaraṃ cāpaṃ svastho makhamukho'bhavat || 16 ||
+18,17,ततस्तं निर्जितं मत्वा घोषयामास वै शुकः । रावणो जितवांश्चेति हर्षान्नादं च मुक्तवान् ॥ १७ ॥,tatastaṃ nirjitaṃ matvā ghoṣayāmāsa vai śukaḥ | rāvaṇo jitavāṃśceti harṣānnādaṃ ca muktavān || 17 ||
+18,18,तान्भक्षयित्वा तत्रस्थान्महर्षीन्यज्ञमागतान् । वितृप्तो रुधिरैस्तेषां पुनः संप्रययौ महीम् ॥ १८ ॥,tānbhakṣayitvā tatrasthānmaharṣīnyajñamāgatān | vitṛpto rudhiraisteṣāṃ punaḥ saṃprayayau mahīm || 18 ||
+18,19,रावणे तु गते देवाः सेन्द्राश्चैव दिवौकसः । ततः स्वां योनिमासाद्य तानि सत्त्वान्यथाब्रुवन् ॥ १९ ॥,rāvaṇe tu gate devāḥ sendrāścaiva divaukasaḥ | tataḥ svāṃ yonimāsādya tāni sattvānyathābruvan || 19 ||
+18,20,हर्षात्तदाब्रवीदिन्द्रो मयूरं नीलबर्हिणम् । प्रीतो ऽस्मि तव धर्मज्ञ उपकाराद्विहंगम ॥ २० ॥,harṣāttadābravīdindro mayūraṃ nīlabarhiṇam | prīto'smi tava dharmajña upakārādvihaṃgama || 20 ||
+18,21,मम नेत्रसहस्रं यत्तत्ते बर्हे भविष्यति । वर्षमाणे मयि मुदं प्राप्स्यसे प्रीतिलक्षणम् ॥ २१ ॥,mama netrasahasraṃ yattatte barhe bhaviṣyati | varṣamāṇe mayi mudaṃ prāpsyase prītilakṣaṇam || 21 ||
+18,22,नीलाः किल पुरा बर्हा मयूराणां नराधिप । सुराधिपाद्वरं प्राप्य गताः सर्वे विचित्रताम् ॥ २२ ॥,nīlāḥ kila purā barhā mayūrāṇāṃ narādhipa | surādhipādvaraṃ prāpya gatāḥ sarve vicitratām || 22 ||
+18,23,धर्मराजो ऽब्रवीद् राम प्राग्वंशे वायसं स्थितम् । पक्षिंस्तवास्मि सुप्रीतः प्रीतस्य च वचः शृणु ॥ २३ ॥,dharmarājo'bravīd rāma prāgvaṃśe vāyasaṃ sthitam | pakṣiṃstavāsmi suprītaḥ prītasya ca vacaḥ śṛṇu || 23 ||
+18,24,यथान्ये विविधै रोगैः पीड्यन्ते प्राणिनो मया । ते न ते प्रभविष्यन्ति मयि प्रीते न संशयः ॥ २४ ॥,yathānye vividhai rogaiḥ pīḍyante prāṇino mayā | te na te prabhaviṣyanti mayi prīte na saṃśayaḥ || 24 ||
+18,25,मृत्युतस्ते भयं नास्ति वरान्मम विहंगम । यावत्त्वां न वधिष्यन्ति नरास्तावद्भविष्यसि ॥ २५ ॥,mṛtyutaste bhayaṃ nāsti varānmama vihaṃgama | yāvattvāṃ na vadhiṣyanti narāstāvadbhaviṣyasi || 25 ||
+18,26,ये च मद्विषयस्थास्तु मानवाः क्षुधयार्दिताः । त्वयि भुक्ते तु तृप्तास्ते भविष्यन्ति सबान्धवाः ॥ २६ ॥,ye ca madviṣayasthāstu mānavāḥ kṣudhayārditāḥ | tvayi bhukte tu tṛptāste bhaviṣyanti sabāndhavāḥ || 26 ||
+18,27,वरुणस्त्वब्रवीद्धंसं गङ्गातोयविचारिणम् । श्रूयतां प्रीतिसंयुक्तं वचः पत्ररथेश्वर ॥ २७ ॥,varuṇastvabravīddhaṃsaṃ gaṅgātoyavicāriṇam | śrūyatāṃ prītisaṃyuktaṃ vacaḥ patraratheśvara || 27 ||
+18,28,वर्णो मनोहरः सौम्यश्चन्द्रमण्डलसंनिभः । भविष्यति तवोदग्रः शुक्लफेनसमप्रभः ॥ २८ ॥,varṇo manoharaḥ saumyaścandramaṇḍalasaṃnibhaḥ | bhaviṣyati tavodagraḥ śuklaphenasamaprabhaḥ || 28 ||
+18,29,मच्छरीरं समासाद्य कान्तो नि���्यं भविष्यसि । प्राप्स्यसे चातुलां प्रीतिमेतन्मे प्रीतिलक्षणम् ॥ २९ ॥,maccharīraṃ samāsādya kānto nityaṃ bhaviṣyasi | prāpsyase cātulāṃ prītimetanme prītilakṣaṇam || 29 ||
+18,30,हंसानां हि पुरा राम न वर्णः सर्वपाण्डुरः । पक्षा नीलाग्रसंवीताः क्रोडाः शष्पाग्रनिर्मलाः ॥ ३० ॥,haṃsānāṃ hi purā rāma na varṇaḥ sarvapāṇḍuraḥ | pakṣā nīlāgrasaṃvītāḥ kroḍāḥ śaṣpāgranirmalāḥ || 30 ||
+18,31,अथाब्रवीद्वैश्रवणः कृकलासं गिरौ स्थितम् । हैरण्यं संप्रयच्छामि वर्णं प्रीतिस्तवाप्यहम् ॥ ३१ ॥,athābravīdvaiśravaṇaḥ kṛkalāsaṃ girau sthitam | hairaṇyaṃ saṃprayacchāmi varṇaṃ prītistavāpyaham || 31 ||
+18,32,सद्रव्यं च शिरो नित्यं भविष्यति तवाक्षयम् । एष काञ्चनको वर्णो मत्प्रीत्या ते भविष्यति ॥ ३२ ॥,sadravyaṃ ca śiro nityaṃ bhaviṣyati tavākṣayam | eṣa kāñcanako varṇo matprītyā te bhaviṣyati || 32 ||
+18,33,एवं दत्त्वा वरांस्तेभ्यस्तस्मिन्यज्ञोत्सवे सुराः । निवृत्ते सह राज्ञा वै पुनः स्वभवनं गताः ॥ ३३ ॥,evaṃ dattvā varāṃstebhyastasminyajñotsave surāḥ | nivṛtte saha rājñā vai punaḥ svabhavanaṃ gatāḥ || 33 ||
+19,1,अथ जित्वा मरुत्तं स प्रययौ राक्षसाधिपः । नगराणि नरेन्द्राणां युद्धकाङ्क्षी दशाननः ॥ १ ॥,atha jitvā maruttaṃ sa prayayau rākṣasādhipaḥ | nagarāṇi narendrāṇāṃ yuddhakāṅkṣī daśānanaḥ || 1 ||
+19,2,स समासाद्य राजेन्द्रान्महेन्द्रवरुणोपमान् । अब्रवीद् राक्षसेन्द्रस्तु युद्धं मे दीयतामिति ॥ २ ॥,sa samāsādya rājendrānmahendravaruṇopamān | abravīd rākṣasendrastu yuddhaṃ me dīyatāmiti || 2 ||
+19,3,निर्जिताः स्मेति वा ब्रूत एषो हि मम निश्चयः । अन्यथा कुर्वतामेवं मोक्षो वो नोपपद्यते ॥ ३ ॥,nirjitāḥ smeti vā brūta eṣo hi mama niścayaḥ | anyathā kurvatāmevaṃ mokṣo vo nopapadyate || 3 ||
+19,4,ततस्तु बहवः प्राज्ञाः पार्थिवा धर्मणिश्चयाः । निर्जिताः स्मेत्यभाषन्त ज्ञात्वा वरबलं रिपोः ॥ ४ ॥,tatastu bahavaḥ prājñāḥ pārthivā dharmaṇiścayāḥ | nirjitāḥ smetyabhāṣanta jñātvā varabalaṃ ripoḥ || 4 ||
+19,5,दुष्यन्तः सुरथो गाधिर्गयो राजा पुरूरवाः । एते सर्वे ऽब्रुवंस्तात निर्जिताः स्मेति पार्थिवाः ॥ ५ ॥,duṣyantaḥ suratho gādhirgayo rājā purūravāḥ | ete sarve'bruvaṃstāta nirjitāḥ smeti pārthivāḥ || 5 ||
+19,6,अथायोध्यां समासाद्य रावणो राक्षसाधिपः । सुगुप्तामनरण्येन शक्रेणेवामरावतीम् ॥ ६ ॥,athāyodhyāṃ samāsādya rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | suguptāmanaraṇyena śakreṇevāmarāvatīm || 6 ||
+19,7,प्राह राजानमासाद्य युद्धं मे संप्रदीयताम् । निर्जितो ऽस्मीति वा ब्रूहि ममैतदिह शासनम् ॥ ७ ॥,prāha rājānamāsādya yuddhaṃ me saṃpradīyatām | nirjito'smīti vā brūhi mamaitadiha śāsanam || 7 ||
+19,8,अनरण्यः सुसंक्रुद्धो राक्षसेन्द्रमथाब्रवीत् । दीयते द्वन्द्वयुद्धं ते राक्षसाधिपते मया ॥ ८ ॥,anaraṇyaḥ susaṃkruddho rākṣasendramathābravīt | dīyate dvandvayuddhaṃ te rākṣasādhipate mayā || 8 ||
+19,9,अथ पूर्वं श्रुतार्थेन सज्जितं सुमहद्धि यत् । निष्क्रामत्तन्नरेन्द्रस्य बलं रक्षोवधोद्यतम् ॥ ९ ॥,atha pūrvaṃ śrutārthena sajjitaṃ sumahaddhi yat | niṣkrāmattannarendrasya balaṃ rakṣovadhodyatam || 9 ||
+19,10,नागानां बहुसाहस्रं वाजिनामयुतं तथा । महीं संछाद्य निष्क्रान्तं सपदातिरथं क्षणात् ॥ १० ॥,nāgānāṃ bahusāhasraṃ vājināmayutaṃ tathā | mahīṃ saṃchādya niṣkrāntaṃ sapadātirathaṃ kṣaṇāt || 10 ||
+19,11,तद् रावणबलं प्राप्य बलं तस्य महीपतेः । प्राणश्यत तदा राजन् हव्यं हुतमिवानले ॥ ११ ॥,tad rāvaṇabalaṃ prāpya balaṃ tasya mahīpateḥ | prāṇaśyata tadā rājan havyaṃ hutamivānale || 11 ||
+19,12,सो ऽपश्यत नरेन्द्रस्तु नश्यमानं महद्बलम् । महार्णवं समासाद्य यथा पञ्चापगा जलम् ॥ १२ ॥,so'paśyata narendrastu naśyamānaṃ mahadbalam | mahārṇavaṃ samāsādya yathā pañcāpagā jalam || 12 ||
+19,13,ततः शक्रधनुःप्रख्यं धनुर्विस्फारयन् स्वयम् । आसदाद नरेन्द्रास्तं रावणं क्रोधमूर्छितः ॥ १३ ॥,tataḥ śakradhanuḥprakhyaṃ dhanurvisphārayan svayam | āsadāda narendrāstaṃ rāvaṇaṃ krodhamūrchitaḥ || 13 ||
+19,14,ततो बाणशतान्यष्टौ पातयामास मूर्धनि । तस्य राक्षसराजस्य इक्ष्वाकुकुलनन्दनः ॥ १४ ॥,tato bāṇaśatānyaṣṭau pātayāmāsa mūrdhani | tasya rākṣasarājasya ikṣvākukulanandanaḥ || 14 ||
+19,15,तस्य बाणाः पतन्तस्ते चक्रिरे न क्षतं क्व चित् । वारिधारा इवाभ्रेभ्यः पतन्त्यो नगमूर्धनि ॥ १५ ॥,tasya bāṇāḥ patantaste cakrire na kṣataṃ kva cit | vāridhārā ivābhrebhyaḥ patantyo nagamūrdhani || 15 ||
+19,16,ततो राक्षसराजेन क्रुद्धेन नृपतिस्तदा । तलेन भिहतो मूर्ध्नि स रथान्निपपात ह ॥ १६ ॥,tato rākṣasarājena kruddhena nṛpatistadā | talena bhihato mūrdhni sa rathānnipapāta ha || 16 ||
+19,17,स राजा पतितो भूमौ विह्वलाङ्गः प्रवेपितः । वज्रदग्ध इवारण्ये सालो निपतितो महान् ॥ १७ ॥,sa rājā patito bhūmau vihvalāṅgaḥ pravepitaḥ | vajradagdha ivāraṇye sālo nipatito mahān || 17 ||
+19,18,तं प्रहस्याब्रवीद् रक्ष इक्ष्वाकुं पृथिवीपतिम् । किमिदानीं त्वया प्राप्तं फलं मां प्रति युध्यता ॥ १८ ॥,taṃ prahasyābravīd rakṣa ikṣvākuṃ pṛthivīpatim | kimidānīṃ tvayā prāptaṃ phalaṃ māṃ prati yudhyatā || 18 ||
+19,19,त्रैलोक्ये नास्ति यो द्वन्द्वं मम दद्यान्नराधिप । शङ्के प्रमत्तो भोगेषु न शृणोषि बलं मम ॥ १९ ॥,trailokye nāsti yo dvandvaṃ mama dadyānnarādhipa | śaṅke pramatto bhogeṣu na śṛṇoṣi balaṃ mama || 19 ||
+19,20,तस्यैवं ब्रुवतो राजा मन्दासुर्वाक्यमब्रवीत् । किं शक्यमिह कर्तुं वै यत् कालो दुरतिक्रमः ॥ २० ॥,tasyaivaṃ bruvato rājā mandāsurvākyamabravīt | kiṃ śakyamiha kartuṃ vai yat kālo duratikramaḥ || 20 ||
+19,21,न ह्यहं निर्जितो रक्षस्त्वया चात्मप्रशंसिना । कालेनेह विपन्नो ऽहं हेतुभूतस्तु मे भवान् ॥ २१ ॥,na hyahaṃ nirjito rakṣastvayā cātmapraśaṃsinā | kāleneha vipanno'haṃ hetubhūtastu me bhavān || 21 ||
+19,22,किं त्विदानीं मया शक्यं कर्तुं प्राणपरिक्षये । इक्ष्वाकुपरिभावित्वाद्वचो वक्ष्यामि राक्षस ॥ २२ ॥,kiṃ tvidānīṃ mayā śakyaṃ kartuṃ prāṇaparikṣaye | ikṣvākuparibhāvitvādvaco vakṣyāmi rākṣasa || 22 ||
+19,23,यदि दत्तं यदि हुतं यदि मे सुकृतं तपः । यदि गुप्ताः प्रजाः सम्यक् तथा सत्यं वचो ऽस्तु मे ॥ २३ ॥,yadi dattaṃ yadi hutaṃ yadi me sukṛtaṃ tapaḥ | yadi guptāḥ prajāḥ samyak tathā satyaṃ vaco'stu me || 23 ||
+19,24,उत्पत्स्यते कुले ह्यस्मिन्निक्ष्वाकूणां महात्मनाम् । राजा परमतेजस्वी यस्ते प्राणान् हरिष्यति ॥ २४ ॥,utpatsyate kule hyasminnikṣvākūṇāṃ mahātmanām | rājā paramatejasvī yaste prāṇān hariṣyati || 24 ||
+19,25,ततो जलधरोदग्रस्ताडितो देवदुन्दुभिः । तस्मिन्नुदाहृते शापे पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता ॥ २५ ॥,tato jaladharodagrastāḍito devadundubhiḥ | tasminnudāhṛte śāpe puṣpavṛṣṭiśca khāccyutā || 25 ||
+19,26,ततः स राजा राजेन्द्र गतः स्थानं त्रिविष्टपम् । स्वर्गते च नृपे राम राक्षसः स न्यवर्तत ॥ २६ ॥,tataḥ sa rājā rājendra gataḥ sthānaṃ triviṣṭapam | svargate ca nṛpe rāma rākṣasaḥ sa nyavartata || 26 ||
+20,1,ततो वित्रासयन्मर्त्यान्पृथिव्यां राक्षसाधिपः । आससाद घने तस्मिन्नारदं मुनिसत्तमम् ॥ १ ॥,tato vitrāsayanmartyānpṛthivyāṃ rākṣasādhipaḥ | āsasāda ghane tasminnāradaṃ munisattamam || 1 ||
+20,2,नारदस्तु महातेजा देवर्षिरमितप्रभः । अब्रवीन्मेघपृष्ठस्थो रावणं पुष्पके स्थितम् ॥ २ ॥,nāradastu mahātejā devarṣiramitaprabhaḥ | abravīnmeghapṛṣṭhastho rāvaṇaṃ puṣpake sthitam || 2 ||
+20,3,राक्षसाधिपते सौम्य तिष्ठ विश्रवसः सुत । प्रीतो ऽस्म्यभिजनोपेत विक्रमैरूर्जितैस्तव ॥ ३ ॥,rākṣasādhipate saumya tiṣṭha viśravasaḥ suta | prīto'smyabhijanopeta vikramairūrjitaistava || 3 ||
+20,4,विष्णुना दैत्यघातैश्च तार्क्ष्यस्योरगधर्षणैः । त्वया समरमर्दैश्च भृशं हि परितोषितः ॥ ४ ॥,viṣṇunā daityaghātaiśca tārkṣyasyoragadharṣaṇaiḥ | tvayā samaramardaiśca bhṛśaṃ hi paritoṣitaḥ || 4 ||
+20,5,किं चिद्वक्ष्यामि तावत्ते श्रोतव्यं श्रोष्यसे यदि । श्रुत्वा चानन्तरं कार्यं त्वया राक्षसपुंगव ॥ ५ ॥,kiṃ cidvakṣyāmi tāvatte śrotavyaṃ śroṣyase yadi | śrutvā cānantaraṃ kāryaṃ tvayā rākṣasapuṃgava || 5 ||
+20,6,किमयं वध्यते लोकस्त्वयावध्येन दैवतैः । हत एव ह्ययं लोको यदा मृत्युवशं गतः ॥ ६ ॥,kimayaṃ vadhyate lokastvayāvadhyena daivataiḥ | hata eva hyayaṃ loko yadā mṛtyuvaśaṃ gataḥ || 6 ||
+20,7,पश्य तावन्महाबाहो राक्षसेश्वरमानुषम् । लोकमेनं विचित्रार्थं यस्य न ज्ञायते गतिः ॥ ७ ॥,paśya tāvanmahābāho rākṣaseśvaramānuṣam | lokamenaṃ vicitrārthaṃ yasya na jñāyate gatiḥ || 7 ||
+20,8,क्व चिद्वादित्रनृत्तानि सेव्यन्ते मुदितैर्जनैः । रुद्यते चापरैरार्तैर्धाराश्रुनयनाननैः ॥ ८ ॥,kva cidvāditranṛttāni sevyante muditairjanaiḥ | rudyate cāparairārtairdhārāśrunayanānanaiḥ || 8 ||
+20,9,माता पितृसुतस्नेहैर्भार्या बन्धुमनोरमैः । मोहेनायं जनो ध्वस्तः क्लेशं स्वं नावबुध्यते ॥ ९ ॥,mātā pitṛsutasnehairbhāryā bandhumanoramaiḥ | mohenāyaṃ jano dhvastaḥ kleśaṃ svaṃ nāvabudhyate || 9 ||
+20,10,तत् किमेवं परिक्लिश्य लोकं मोहनिराकृतम् । जित एव त्वया सौम्य मर्त्यलोको न संशयः ॥ १० ॥,tat kimevaṃ parikliśya lokaṃ mohanirākṛtam | jita eva tvayā saumya martyaloko na saṃśayaḥ || 10 ||
+20,11,एवमुक्तस्त��� लङ्केशो दीप्यमान इवौजसा । अब्रवीन्नारदं तत्र संप्रहस्याभिवाद्य च ॥ ११ ॥,evamuktastu laṅkeśo dīpyamāna ivaujasā | abravīnnāradaṃ tatra saṃprahasyābhivādya ca || 11 ||
+20,12,महर्षे देवगन्धर्वविहार समरप्रिय । अहं खलूद्यतो गन्तुं विजयार्थी रसातलम् ॥ १२ ॥,maharṣe devagandharvavihāra samarapriya | ahaṃ khalūdyato gantuṃ vijayārthī rasātalam || 12 ||
+20,13,ततो लोकत्रयं जित्वा स्थाप्य नागान् सुरान् वशे । समुद्रममृतार्थं वै मथिष्यामि रसालयम् ॥ १३ ॥,tato lokatrayaṃ jitvā sthāpya nāgān surān vaśe | samudramamṛtārthaṃ vai mathiṣyāmi rasālayam || 13 ||
+20,14,अथाब्रवीद्दशग्रीवं नारदो भगवानृषिः । क्व खल्विदानीं मार्गेण त्वयानेन गमिष्यते ॥ १४ ॥,athābravīddaśagrīvaṃ nārado bhagavānṛṣiḥ | kva khalvidānīṃ mārgeṇa tvayānena gamiṣyate || 14 ||
+20,15,अयं खलु सुदुर्गम्यः पितृराज्ञः पुरं प्रति । मार्गो गच्छति दुर्धर्षो यमस्यामित्रकर्शन ॥ १५ ॥,ayaṃ khalu sudurgamyaḥ pitṛrājñaḥ puraṃ prati | mārgo gacchati durdharṣo yamasyāmitrakarśana || 15 ||
+20,16,स तु शारदमेघाभं मुक्त्वा हासं दशाननः । उवाच कृतमित्येव वचनं चेदमब्रवीत् ॥ १६ ॥,sa tu śāradameghābhaṃ muktvā hāsaṃ daśānanaḥ | uvāca kṛtamityeva vacanaṃ cedamabravīt || 16 ||
+20,17,तस्मादेष महाब्रह्मन् वैवस्वतवधोद्यतः । गच्छामि दक्षिणामाशां यत्र सूर्यात्मजो नृपः ॥ १७ ॥,tasmādeṣa mahābrahman vaivasvatavadhodyataḥ | gacchāmi dakṣiṇāmāśāṃ yatra sūryātmajo nṛpaḥ || 17 ||
+20,18,मया हि भगवन् क्रोधात् प्रतिज्ञातं रणार्थिना । अवजेष्यामि चतुरो लोकपालानिति प्रभो ॥ १८ ॥,mayā hi bhagavan krodhāt pratijñātaṃ raṇārthinā | avajeṣyāmi caturo lokapālāniti prabho || 18 ||
+20,19,तेनैष प्रस्थितो ऽहं वै पितृराजपुरं प्रति । प्राणिसंक्लेशकर्तारं योजयिष्यामि मृत्युना ॥ १९ ॥,tenaiṣa prasthito'haṃ vai pitṛrājapuraṃ prati | prāṇisaṃkleśakartāraṃ yojayiṣyāmi mṛtyunā || 19 ||
+20,20,एवमुक्त्वा दशग्रीवो मुनिं तमभिवाद्य च । प्रययौ दक्षिणामाशां प्रहृष्टैः सह मन्त्रिभिः ॥ २० ॥,evamuktvā daśagrīvo muniṃ tamabhivādya ca | prayayau dakṣiṇāmāśāṃ prahṛṣṭaiḥ saha mantribhiḥ || 20 ||
+20,21,नारदस्तु महातेजा मुहूर्तं ध्यानमास्थितः । चिन्तयामास विप्रेन्द्रो विधूम इव पावकः ॥ २१ ॥,nāradastu mahātejā muhūrtaṃ dhyānamāsthitaḥ | cintayāmāsa viprendro vidhūma iva pāvakaḥ || 21 ||
+20,22,येन लोकास्त्रयः सेन्द्राः क्लिश्यन्ते सचराचराः । क्षीणे चायुषि धर्मे च स कालो हिंस्यते कथम् ॥ २२ ॥,yena lokāstrayaḥ sendrāḥ kliśyante sacarācarāḥ | kṣīṇe cāyuṣi dharme ca sa kālo hiṃsyate katham || 22 ||
+20,23,यस्य नित्यं त्रयो लोका विद्रवन्ति भयार्दिताः । तं कथं राक्षसेन्द्रो ऽसौ स्वयमेवाभिगच्छति ॥ २३ ॥,yasya nityaṃ trayo lokā vidravanti bhayārditāḥ | taṃ kathaṃ rākṣasendro'sau svayamevābhigacchati || 23 ||
+20,24,यो विधाता च धाता च सुकृते दुष्कृते यथा । त्रैलोक्यं विजितं येन तं कथं नु विजेष्यति ॥ २४ ॥,yo vidhātā ca dhātā ca sukṛte duṣkṛte yathā | trailokyaṃ vijitaṃ yena taṃ kathaṃ nu vijeṣyati || 24 ||
+20,25,अपरं किं नु कृत्वैवं विधानं संविधास्यति । कौतूहलसमुत्पन्नो यास्यामि यमसादनम् ॥ २५ ॥,aparaṃ kiṃ nu kṛtvaivaṃ vidhānaṃ saṃvidhāsyati | kautūhalasamutpanno yāsyāmi yamasādanam || 25 ||
+21,1,एवं संचिन्त्य विप्रेन्द्रो जगाम लघुविक्रमः । आख्यातुं तद् यथावृत्तं यमस्य सदनं प्रति ॥ १ ॥,evaṃ saṃcintya viprendro jagāma laghuvikramaḥ | ākhyātuṃ tad yathāvṛttaṃ yamasya sadanaṃ prati || 1 ||
+21,2,अपश्यत् स यमं तत्र देवमग्निपुरस्कृतम् । विधानमुपतिष्ठन्तं प्राणिनो यस्य यादृशम् ॥ २ ॥,apaśyat sa yamaṃ tatra devamagnipuraskṛtam | vidhānamupatiṣṭhantaṃ prāṇino yasya yādṛśam || 2 ||
+21,3,स तु दृष्ट्वा यमः प्राप्तं महर्षिं तत्र नारदम् । अब्रवीत् सुखमासीनमर्घ्यमावेद्य धर्मतः ॥ ३ ॥,sa tu dṛṣṭvā yamaḥ prāptaṃ maharṣiṃ tatra nāradam | abravīt sukhamāsīnamarghyamāvedya dharmataḥ || 3 ||
+21,4,कच्चित् क्षेमं नु देवर्षे कच्चिद्धर्मो न नश्यति । किमागमनकृत्यं ते देवगन्धर्वसेवित ॥ ४ ॥,kaccit kṣemaṃ nu devarṣe kacciddharmo na naśyati | kimāgamanakṛtyaṃ te devagandharvasevita || 4 ||
+21,5,अब्रवीत्तु तदा वाक्यं नारदो भगवानृषिः । श्रूयतामभिधास्यामि विधानं च विधीयताम् ॥ ५ ॥,abravīttu tadā vākyaṃ nārado bhagavānṛṣiḥ | śrūyatāmabhidhāsyāmi vidhānaṃ ca vidhīyatām || 5 ||
+21,6,एष नाम्ना दशग्रीवः पितृराज निशाचरः । उपयाति वशं नेतुं विक्रमैस्त्वां सुदुर्जयम् ॥ ६ ॥,eṣa nāmnā daśagrīvaḥ pitṛrāja niśācaraḥ | upayāti vaśaṃ netuṃ vikramaistvāṃ sudurjayam || 6 ||
+21,7,एतेन कारणेनाहं त्वरितो ऽस्म्यागतः प्रभो । दण्डप्रहरणस्याद्य तव किं नु करिष्यति ॥ ७ ॥,etena kāraṇenāhaṃ tvarito'smyāgataḥ prabho | daṇḍapraharaṇasyādya tava kiṃ nu kariṣyati || 7 ||
+21,8,एतस्मिन्नन्तरे दूरादंशुमन्तमिवोदितम् । ददृशे दिव्यमायान्तं विमानं तस्य रक्षसः ॥ ८ ॥,etasminnantare dūrādaṃśumantamivoditam | dadṛśe divyamāyāntaṃ vimānaṃ tasya rakṣasaḥ || 8 ||
+21,9,तं देशं प्रभया तस्य पुष्पकस्य महाबलः । कृत्वा वितिमिरं सर्वं समीपं समवर्तत ॥ ९ ॥,taṃ deśaṃ prabhayā tasya puṣpakasya mahābalaḥ | kṛtvā vitimiraṃ sarvaṃ samīpaṃ samavartata || 9 ||
+21,10,स त्वपश्यन्महाबाहुर्दशग्रीवस्ततस्ततः । प्राणिनः सुकृतं कर्म भुञ्जानांश्चैव दुष्कृतम् ॥ १० ॥,sa tvapaśyanmahābāhurdaśagrīvastatastataḥ | prāṇinaḥ sukṛtaṃ karma bhuñjānāṃścaiva duṣkṛtam || 10 ||
+21,11,ततस्तान् वध्यमानांस्तु कर्मभिर्दुष्कृतैः स्वकैः । रावणो मोचयामास विक्रमेण बलाद्बली ॥ ११ ॥,tatastān vadhyamānāṃstu karmabhirduṣkṛtaiḥ svakaiḥ | rāvaṇo mocayāmāsa vikrameṇa balādbalī || 11 ||
+21,12,प्रेतेषु मुच्यमानेषु राक्षसेन बलीयसा । प्रेतगोपाः सुसंरब्धा राक्षसेन्द्रमभिद्रवन् ॥ १२ ॥,preteṣu mucyamāneṣu rākṣasena balīyasā | pretagopāḥ susaṃrabdhā rākṣasendramabhidravan || 12 ||
+21,13,ते प्रासैः परिघैः शूलैर्मुद्गरैः शक्तितोमरैः । पुष्पकं समवर्षन्त शूराः शतसहस्रशः ॥ १३ ॥,te prāsaiḥ parighaiḥ śūlairmudgaraiḥ śaktitomaraiḥ | puṣpakaṃ samavarṣanta śūrāḥ śatasahasraśaḥ || 13 ||
+21,14,तस्यासनानि प्रासादान् वेदिकास��तरणानि च । पुष्पकस्य बभञ्जुस्ते शीघ्रं मधुकरा इव ॥ १४ ॥,tasyāsanāni prāsādān vedikāstaraṇāni ca | puṣpakasya babhañjuste śīghraṃ madhukarā iva || 14 ||
+21,15,देवनिष्ठानभूतं तद्विमानं पुष्पकं मृधे । भज्यमानं तथैवासीदक्षयं ब्रह्मतेजसा ॥ १५ ॥,devaniṣṭhānabhūtaṃ tadvimānaṃ puṣpakaṃ mṛdhe | bhajyamānaṃ tathaivāsīdakṣayaṃ brahmatejasā || 15 ||
+21,16,ततस्ते रावणामात्या यथाकामं यथाबलम् । अयुध्यन्त महावीर्याः स च राजा दशाननः ॥ १६ ॥,tataste rāvaṇāmātyā yathākāmaṃ yathābalam | ayudhyanta mahāvīryāḥ sa ca rājā daśānanaḥ || 16 ||
+21,17,ते तु शोणितदिग्धाङ्गाः सर्वशस्त्रसमाहताः । अमात्या राक्षसेन्द्रस्य चक्रुरायोधनं महत् ॥ १७ ॥,te tu śoṇitadigdhāṅgāḥ sarvaśastrasamāhatāḥ | amātyā rākṣasendrasya cakrurāyodhanaṃ mahat || 17 ||
+21,18,अन्योन्यं च महाभागा जघ्नुः प्रहरणैर्युधि । यमस्य च महत् सैन्यं राक्षसस्य च मन्त्रिणः ॥ १८ ॥,anyonyaṃ ca mahābhāgā jaghnuḥ praharaṇairyudhi | yamasya ca mahat sainyaṃ rākṣasasya ca mantriṇaḥ || 18 ||
+21,19,अमात्यांस्तांस्तु संत्यज्य राक्षसस्य महौजसः । तमेव समधावन्त शूलवर्षैर्दशाननम् ॥ १९ ॥,amātyāṃstāṃstu saṃtyajya rākṣasasya mahaujasaḥ | tameva samadhāvanta śūlavarṣairdaśānanam || 19 ||
+21,20,ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रहारैर्जर्जरीकृतः । विमाने राक्षसश्रेष्ठः फुल्लाशोक इवाबभौ ॥ २० ॥,tataḥ śoṇitadigdhāṅgaḥ prahārairjarjarīkṛtaḥ | vimāne rākṣasaśreṣṭhaḥ phullāśoka ivābabhau || 20 ||
+21,21,स शूलानि गदाः प्रासाञ् शक्तितोमरसायकान् । मुसलानि शिलावृक्षान्मुमोचास्त्रबलाद्बली ॥ २१ ॥,sa śūlāni gadāḥ prāsāñ śaktitomarasāyakān | musalāni śilāvṛkṣānmumocāstrabalādbalī || 21 ||
+21,22,तांस्तु सर्वान् समाक्षिप्य तदस्त्रमपहत्य च । जघ्नुस्ते राक्षसं घोरमेकं शतसहस्रकः ॥ २२ ॥,tāṃstu sarvān samākṣipya tadastramapahatya ca | jaghnuste rākṣasaṃ ghoramekaṃ śatasahasrakaḥ || 22 ||
+21,23,परिवार्य च तं सर्वे शैलं मेघोत्करा इव । भिन्दिपालैश्च शूलैश्च निरुच्छ्वासमकारयन् ॥ २३ ॥,parivārya ca taṃ sarve śailaṃ meghotkarā iva | bhindipālaiśca śūlaiśca nirucchvāsamakārayan || 23 ||
+21,24,विमुक्तकवचः क्रुद्धो सिक्तः शोणितविस्रवैः । स पुष्पकं परित्यज्य पृथिव्यामवतिष्ठत ॥ २४ ॥,vimuktakavacaḥ kruddho siktaḥ śoṇitavisravaiḥ | sa puṣpakaṃ parityajya pṛthivyāmavatiṣṭhata || 24 ||
+21,25,ततः स कार्मुकी बाणी पृथिव्यां राक्षसाधिपः । लब्धसंज्ञो मुहूर्तेन क्रुद्धस्तस्थौ यथान्तकः ॥ २५ ॥,tataḥ sa kārmukī bāṇī pṛthivyāṃ rākṣasādhipaḥ | labdhasaṃjño muhūrtena kruddhastasthau yathāntakaḥ || 25 ||
+21,26,ततः पाशुपतं दिव्यमस्त्रं संधाय कार्मुके । तिष्ठ तिष्ठेति तानुक्त्वा तच्चापं व्यपकर्षत ॥ २६ ॥,tataḥ pāśupataṃ divyamastraṃ saṃdhāya kārmuke | tiṣṭha tiṣṭheti tānuktvā taccāpaṃ vyapakarṣata || 26 ||
+21,27,ज्वालामाली स तु शरः क्रव्यादानुगतो रणे । मुक्तो गुल्मान्द्रुमांश्चैव भस्मकृत्वा प्रधावति ॥ २७ ॥,jvālāmālī sa tu śaraḥ kravyādānugato raṇe | mukto gulmāndrumāṃścaiva bhasmakṛtvā pradhāvati || 27 ||
+21,28,ते त���्य तेजसा दग्धाः सैन्या वैवस्वतस्य तु । रणे तस्मिन्निपतिता दावदग्धा नगा इव ॥ २८ ॥,te tasya tejasā dagdhāḥ sainyā vaivasvatasya tu | raṇe tasminnipatitā dāvadagdhā nagā iva || 28 ||
+21,29,ततः स सचिवैः सार्धं राक्षसो भीमविक्रमः । ननाद सुमहानादं कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥ २९ ॥,tataḥ sa sacivaiḥ sārdhaṃ rākṣaso bhīmavikramaḥ | nanāda sumahānādaṃ kampayanniva medinīm || 29 ||
+22,1,स तु तस्य महानादं श्रुत्वा वैवस्वतो यमः । शत्रुं विजयिनं मेने स्वबलस्य च संक्षयम् ॥ १ ॥,sa tu tasya mahānādaṃ śrutvā vaivasvato yamaḥ | śatruṃ vijayinaṃ mene svabalasya ca saṃkṣayam || 1 ||
+22,2,स तु योधान् हतान्मत्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणः । अब्रवीत्त्वरितं सूतं रथः समुपनीयताम् ॥ २ ॥,sa tu yodhān hatānmatvā krodhaparyākulekṣaṇaḥ | abravīttvaritaṃ sūtaṃ rathaḥ samupanīyatām || 2 ||
+22,3,तस्य सूतो रथं दिव्यमुपस्थाप्य महास्वनम् । स्थितः स च महातेजा आरुरोह महारथम् ॥ ३ ॥,tasya sūto rathaṃ divyamupasthāpya mahāsvanam | sthitaḥ sa ca mahātejā āruroha mahāratham || 3 ||
+22,4,पाशमुद्गरहस्तश्च मृत्युस्तस्याग्रतो स्थितः । येन संक्षिप्यते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ४ ॥,pāśamudgarahastaśca mṛtyustasyāgrato sthitaḥ | yena saṃkṣipyate sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram || 4 ||
+22,5,कालदण्डश्च पार्श्वस्थो मूर्तिमान् स्यन्दने स्थितः । यमप्रहरणं दिव्यं प्रज्वलन्निव तेजसा ॥ ५ ॥,kāladaṇḍaśca pārśvastho mūrtimān syandane sthitaḥ | yamapraharaṇaṃ divyaṃ prajvalanniva tejasā || 5 ||
+22,6,ततो लोकास्त्रयस्त्रस्ताः कम्पन्ते च दिवौकसः । कालं क्रुद्धं तदा दृष्ट्वा लोकत्रयभयावहम् ॥ ६ ॥,tato lokāstrayastrastāḥ kampante ca divaukasaḥ | kālaṃ kruddhaṃ tadā dṛṣṭvā lokatrayabhayāvaham || 6 ||
+22,7,दृष्ट्वा तु ते तं विकृतं रथं मृत्युसमन्वितम् । सचिवा राक्षसेन्द्रस्य सर्वलोकभयावहम् ॥ ७ ॥,dṛṣṭvā tu te taṃ vikṛtaṃ rathaṃ mṛtyusamanvitam | sacivā rākṣasendrasya sarvalokabhayāvaham || 7 ||
+22,8,लघुसत्त्वतया सर्वे नष्टसंज्ञा भयार्दिताः । नात्र योद्धुं समर्थाः स्म इत्युक्त्वा विप्रदुद्रुवुः ॥ ८ ॥,laghusattvatayā sarve naṣṭasaṃjñā bhayārditāḥ | nātra yoddhuṃ samarthāḥ sma ityuktvā vipradudruvuḥ || 8 ||
+22,9,स तु तं तादृशं दृष्ट्वा रथं लोकभयावहम् । नाक्षुभ्यत तदा रक्षो व्यथा चैवास्य नाभवत् ॥ ९ ॥,sa tu taṃ tādṛśaṃ dṛṣṭvā rathaṃ lokabhayāvaham | nākṣubhyata tadā rakṣo vyathā caivāsya nābhavat || 9 ||
+22,10,स तु रावणमासाद्य विसृजञ् शक्तितोमरान् । यमो मर्माणि संक्रुद्धो राक्षसस्य न्यकृन्तत ॥ १० ॥,sa tu rāvaṇamāsādya visṛjañ śaktitomarān | yamo marmāṇi saṃkruddho rākṣasasya nyakṛntata || 10 ||
+22,11,रावणस्तु स्थितः स्वस्थः शरवर्षं मुमोच ह । तस्मिन् वैवस्वतरथे तोयवर्षमिवाम्बुदः ॥ ११ ॥,rāvaṇastu sthitaḥ svasthaḥ śaravarṣaṃ mumoca ha | tasmin vaivasvatarathe toyavarṣamivāmbudaḥ || 11 ||
+22,12,ततो महाशक्तिशतैः पात्यमानैर्महोरसि । प्रतिकर्तुं स नाशक्नोद् राक्षसः शल्यपीडितः ॥ १२ ॥,tato mahāśaktiśataiḥ pātyamānairmahorasi | pratikartuṃ sa nāśaknod rākṣasaḥ śalyapīḍitaḥ || 12 ||
+22,13,नानाप्रहरणैरेवं यमेनामित्रकर्शिना । सप्तरात्रं कृते संख्ये न भग्नो विजितो ऽपि वा ॥ १३ ॥,nānāpraharaṇairevaṃ yamenāmitrakarśinā | saptarātraṃ kṛte saṃkhye na bhagno vijito'pi vā || 13 ||
+22,14,ततो ऽभवत् पुनर्युद्धं यमराक्षसयोस्तदा । विजयाकाङ्क्षिणोस्तत्र समरेष्वनिवर्तिनोः ॥ १४ ॥,tato'bhavat punaryuddhaṃ yamarākṣasayostadā | vijayākāṅkṣiṇostatra samareṣvanivartinoḥ || 14 ||
+22,15,ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः । प्रजापतिं पुरस्कृत्य ददृशुस्तद् रणाजिरम् ॥ १५ ॥,tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ | prajāpatiṃ puraskṛtya dadṛśustad raṇājiram || 15 ||
+22,16,संवर्त इव लोकानामभवद् युध्यतोस्तयोः । राक्षसानां च मुख्यस्य प्रेतानामीश्वरस्य च ॥ १६ ॥,saṃvarta iva lokānāmabhavad yudhyatostayoḥ | rākṣasānāṃ ca mukhyasya pretānāmīśvarasya ca || 16 ||
+22,17,राक्षसेन्द्रस्ततः क्रुद्धश्चापमायम्य संयुगे । निरन्तरमिवाकाशं कुर्वन्बाणान्मुमोच ह ॥ १७ ॥,rākṣasendrastataḥ kruddhaścāpamāyamya saṃyuge | nirantaramivākāśaṃ kurvanbāṇānmumoca ha || 17 ||
+22,18,मृत्युं चतुर्भिर्विशिखैः सूतं सप्तभिरर्दयत् । यमं शरसहस्रेण शीघ्रं मर्मस्वताडयत् ॥ १८ ॥,mṛtyuṃ caturbhirviśikhaiḥ sūtaṃ saptabhirardayat | yamaṃ śarasahasreṇa śīghraṃ marmasvatāḍayat || 18 ||
+22,19,ततः क्रुद्धस्य सहसा यमस्याभिविनिःसृतः । ज्वालामालो विनिश्वासो वदनात् क्रोधपावकः ॥ १९ ॥,tataḥ kruddhasya sahasā yamasyābhiviniḥsṛtaḥ | jvālāmālo viniśvāso vadanāt krodhapāvakaḥ || 19 ||
+22,20,ततो ऽपश्यंस्तदाश्चर्यं देवदानवराक्षसाः । क्रोधजं पावकं दीप्तं दिधक्षन्तं रिपोर्बलम् ॥ २० ॥,tato'paśyaṃstadāścaryaṃ devadānavarākṣasāḥ | krodhajaṃ pāvakaṃ dīptaṃ didhakṣantaṃ riporbalam || 20 ||
+22,21,मृत्युस्तु परमक्रुद्धो वैवस्वतमथाब्रवीत् । मुञ्च मां देव शीघ्रं त्वं निहन्मि समरे रिपुम् ॥ २१ ॥,mṛtyustu paramakruddho vaivasvatamathābravīt | muñca māṃ deva śīghraṃ tvaṃ nihanmi samare ripum || 21 ||
+22,22,नरकः शम्बरो वृत्रः शम्भुः कार्तस्वरो बली । नमुचिर्विरोचनश्चैव ताव् उभौ मधुकैटभौ ॥ २२ ॥,narakaḥ śambaro vṛtraḥ śambhuḥ kārtasvaro balī | namucirvirocanaścaiva tāv ubhau madhukaiṭabhau || 22 ||
+22,23,एते चान्ये च बहवो बलवन्तो दुरासदाः । विनिपन्ना मया दृष्टाः का चिन्तास्मिन्निशाचरे ॥ २३ ॥,ete cānye ca bahavo balavanto durāsadāḥ | vinipannā mayā dṛṣṭāḥ kā cintāsminniśācare || 23 ||
+22,24,मुञ्च मां साधु धर्मज्ञ यावदेनं निहन्म्यहम् । न हि कश्चिन्मया दृष्टो मुहूर्तमपि जीवति ॥ २४ ॥,muñca māṃ sādhu dharmajña yāvadenaṃ nihanmyaham | na hi kaścinmayā dṛṣṭo muhūrtamapi jīvati || 24 ||
+22,25,बलं मम न खल्वेतन्मर्यादैषा निसर्गतः । संस्पृष्टो हि मया कश्चिन्न जीवेदिति निश्चयः ॥ २५ ॥,balaṃ mama na khalvetanmaryādaiṣā nisargataḥ | saṃspṛṣṭo hi mayā kaścinna jīvediti niścayaḥ || 25 ||
+22,26,एतत्तु वचनं श्रुत्वा धर्मराजः प्रतापवान् । अब्रवीत्तत्र तं मृत्युमयमेनं निहन्म्यहम् ॥ २६ ॥,etattu vacanaṃ śrutvā dharmarājaḥ pratāpavān | abrav��ttatra taṃ mṛtyumayamenaṃ nihanmyaham || 26 ||
+22,27,ततः संरक्तनयनः क्रुद्धो वैवस्वतः प्रभुः । कालदण्डममोघं तं तोलयामास पाणिना ॥ २७ ॥,tataḥ saṃraktanayanaḥ kruddho vaivasvataḥ prabhuḥ | kāladaṇḍamamoghaṃ taṃ tolayāmāsa pāṇinā || 27 ||
+22,28,यस्य पार्श्वेषु निश्छिद्राः कालपाशाः प्रतिष्ठिताः । पावकस्पर्शसंकाशो मुद्गरो मूर्तिमान् स्थितः ॥ २८ ॥,yasya pārśveṣu niśchidrāḥ kālapāśāḥ pratiṣṭhitāḥ | pāvakasparśasaṃkāśo mudgaro mūrtimān sthitaḥ || 28 ||
+22,29,दर्शनादेव यः प्राणान्प्राणिनामुपरुध्यति । किं पुनस्ताडनाद्वापि पीडनाद्वापि देहिनः ॥ २९ ॥,darśanādeva yaḥ prāṇānprāṇināmuparudhyati | kiṃ punastāḍanādvāpi pīḍanādvāpi dehinaḥ || 29 ||
+22,30,स ज्वालापरिवारस्तु पिबन्निव निशाचरम् । करस्पृष्टो बलवता दण्डः क्रुद्धः सुदारुणः ॥ ३० ॥,sa jvālāparivārastu pibanniva niśācaram | karaspṛṣṭo balavatā daṇḍaḥ kruddhaḥ sudāruṇaḥ || 30 ||
+22,31,ततो विदुद्रुवुः सर्वे सत्त्वास्तस्माद् रणाजिरात् । सुराश्च क्षुभिता दृष्ट्वा कालदण्डोद्यतं यमम् ॥ ३१ ॥,tato vidudruvuḥ sarve sattvāstasmād raṇājirāt | surāśca kṣubhitā dṛṣṭvā kāladaṇḍodyataṃ yamam || 31 ||
+22,32,तस्मिन्प्रहर्तुकामे तु दण्डमुद्यम्य रावणम् । यमं पितामहः साक्षाद्दर्शयित्वेदमब्रवीत् ॥ ३२ ॥,tasminprahartukāme tu daṇḍamudyamya rāvaṇam | yamaṃ pitāmahaḥ sākṣāddarśayitvedamabravīt || 32 ||
+22,33,वैवस्वत महाबाहो न खल्वतुलविक्रम । प्रहर्तव्यं त्वयैतेन दण्डेनास्मिन्निशाचरे ॥ ३३ ॥,vaivasvata mahābāho na khalvatulavikrama | prahartavyaṃ tvayaitena daṇḍenāsminniśācare || 33 ||
+22,34,वरः खलु मया दत्तस्तस्य त्रिदशपुंगव । तत्त्वया नानृतं कार्यं यन्मया व्याहृतं वचः ॥ ३४ ॥,varaḥ khalu mayā dattastasya tridaśapuṃgava | tattvayā nānṛtaṃ kāryaṃ yanmayā vyāhṛtaṃ vacaḥ || 34 ||
+22,35,अमोघो ह्येष सर्वासां प्रजानां विनिपातने । कालदण्डो मया सृष्टः पूर्वं मृत्युपुरस्कृतः ॥ ३५ ॥,amogho hyeṣa sarvāsāṃ prajānāṃ vinipātane | kāladaṇḍo mayā sṛṣṭaḥ pūrvaṃ mṛtyupuraskṛtaḥ || 35 ||
+22,36,तन्न खल्वेष ते सौम्य पात्यो राक्षसमूर्धनि । न ह्यस्मिन्पतिते कश्चिन्मुहूर्तमपि जीवति ॥ ३६ ॥,tanna khalveṣa te saumya pātyo rākṣasamūrdhani | na hyasminpatite kaścinmuhūrtamapi jīvati || 36 ||
+22,37,यदि ह्यस्मिन्निपतिते न म्रियेतैष राक्षसः । म्रियेत वा दशग्रीवस्तथाप्युभयतो ऽनृतम् ॥ ३७ ॥,yadi hyasminnipatite na mriyetaiṣa rākṣasaḥ | mriyeta vā daśagrīvastathāpyubhayato'nṛtam || 37 ||
+22,38,राक्षसेन्द्रान्नियच्छाद्य दण्डमेनं वधोद्यतम् । सत्यं मम कुरुष्वेदं लोकांस्त्वं समवेक्ष्य च ॥ ३८ ॥,rākṣasendrānniyacchādya daṇḍamenaṃ vadhodyatam | satyaṃ mama kuruṣvedaṃ lokāṃstvaṃ samavekṣya ca || 38 ||
+22,39,एवमुक्तस्तु धर्मात्मा प्रत्युवाच यमस्तदा । एष व्यावर्तितो दण्डः प्रभविष्णुर्भवान् हि नः ॥ ३९ ॥,evamuktastu dharmātmā pratyuvāca yamastadā | eṣa vyāvartito daṇḍaḥ prabhaviṣṇurbhavān hi naḥ || 39 ||
+22,40,किं त्विदानीं मया शक्यं कर्तुं रणगतेन हि । यन्मया ��न्न हन्तव्यो राक्षसो वरदर्पितः ॥ ४० ॥,kiṃ tvidānīṃ mayā śakyaṃ kartuṃ raṇagatena hi | yanmayā yanna hantavyo rākṣaso varadarpitaḥ || 40 ||
+22,41,एष तस्मात् प्रणश्यामि दर्शनादस्य रक्षसः । इत्युक्त्वा सरथः साश्वस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ४१ ॥,eṣa tasmāt praṇaśyāmi darśanādasya rakṣasaḥ | ityuktvā sarathaḥ sāśvastatraivāntaradhīyata || 41 ||
+22,42,दशग्रीवस्तु तं जित्वा नाम विश्राव्य चात्मनः । पुष्पकेण तु संहृष्टो निष्क्रान्तो यमसादनात् ॥ ४२ ॥,daśagrīvastu taṃ jitvā nāma viśrāvya cātmanaḥ | puṣpakeṇa tu saṃhṛṣṭo niṣkrānto yamasādanāt || 42 ||
+22,43,ततो वैवस्वतो देवैः सह ब्रह्मपुरोगमैः । जगाम त्रिदिवं हृष्टो नारदश्च महामुनिः ॥ ४३ ॥,tato vaivasvato devaiḥ saha brahmapurogamaiḥ | jagāma tridivaṃ hṛṣṭo nāradaśca mahāmuniḥ || 43 ||
+23,1,स तु जित्वा दशग्रीवो यमं त्रिदशपुंगवम् । रावणस्तु जयश्लाघी स्वसहायान्ददर्श ह ॥ १ ॥,sa tu jitvā daśagrīvo yamaṃ tridaśapuṃgavam | rāvaṇastu jayaślāghī svasahāyāndadarśa ha || 1 ||
+23,2,जयेन वर्धयित्वा च मारीचप्रमुखास्ततः । पुष्पकं भेजिरे सर्वे सान्त्विता रवणेन ह ॥ २ ॥,jayena vardhayitvā ca mārīcapramukhāstataḥ | puṣpakaṃ bhejire sarve sāntvitā ravaṇena ha || 2 ||
+23,3,ततो रसातलं हृष्टः प्रविष्टः पयसो निधिम् । दैत्योरग गणाध्युष्टं वरुणेन सुरक्षितम् ॥ ३ ॥,tato rasātalaṃ hṛṣṭaḥ praviṣṭaḥ payaso nidhim | daityoraga gaṇādhyuṣṭaṃ varuṇena surakṣitam || 3 ||
+23,4,स तु भोगवतीं गत्वा पुरीं वासुकिपालिताम् । स्थाप्य नागान् वशे कृत्वा ययौ मणिमतीं पुरीम् ॥ ४ ॥,sa tu bhogavatīṃ gatvā purīṃ vāsukipālitām | sthāpya nāgān vaśe kṛtvā yayau maṇimatīṃ purīm || 4 ||
+23,5,निवातकवचास्तत्र दैत्या लब्धवरा वसन् । राक्षसस्तान् समासाद्य युद्धेन समुपाह्वयत् ॥ ५ ॥,nivātakavacāstatra daityā labdhavarā vasan | rākṣasastān samāsādya yuddhena samupāhvayat || 5 ||
+23,6,ते तु सर्वे सुविक्रान्ता दैतेया बलशालिनः । नानाप्रहरणास्तत्र प्रयुद्धा युद्धदुर्मदाः ॥ ६ ॥,te tu sarve suvikrāntā daiteyā balaśālinaḥ | nānāpraharaṇāstatra prayuddhā yuddhadurmadāḥ || 6 ||
+23,7,तेषां तु युध्यमानानां साग्रः संवत्सरो गतः । न चान्यतरयोस्तत्र विजयो वा क्षयो ऽपि वा ॥ ७ ॥,teṣāṃ tu yudhyamānānāṃ sāgraḥ saṃvatsaro gataḥ | na cānyatarayostatra vijayo vā kṣayo'pi vā || 7 ||
+23,8,ततः पितामहस्तत्र त्रैलोक्यगतिरव्ययः । आजगाम द्रुतं देवो विमानवरमास्थितः ॥ ८ ॥,tataḥ pitāmahastatra trailokyagatiravyayaḥ | ājagāma drutaṃ devo vimānavaramāsthitaḥ || 8 ||
+23,9,निवातकवचानां तु निवार्य रणकर्म तत् । वृद्धः पितामहो वाक्यमुवाच विदितार्थवत् ॥ ९ ॥,nivātakavacānāṃ tu nivārya raṇakarma tat | vṛddhaḥ pitāmaho vākyamuvāca viditārthavat || 9 ||
+23,10,न ह्ययं रावणो युद्धे शक्यो जेतुं सुरासुरैः । न भवन्तः क्षयं नेतुं शक्याः सेन्द्रैः सुरासुरैः ॥ १० ॥,na hyayaṃ rāvaṇo yuddhe śakyo jetuṃ surāsuraiḥ | na bhavantaḥ kṣayaṃ netuṃ śakyāḥ sendraiḥ surāsuraiḥ || 10 ||
+23,11,राक्षसस्य सखित्वं वै भवद्भिः सह रोचते । अविभक्ता हि सर्वार्थाः सुहृदां नात्र संशयः ॥ ११ ॥,rākṣasasya sakhitvaṃ vai bhavadbhiḥ saha rocate | avibhaktā hi sarvārthāḥ suhṛdāṃ nātra saṃśayaḥ || 11 ||
+23,12,ततो ऽग्निसाक्षिकं सख्यं कृतवांस्तत्र रावणः । निवातकवचैः सार्धं प्रीतिमानभवत्तदा ॥ १२ ॥,tato'gnisākṣikaṃ sakhyaṃ kṛtavāṃstatra rāvaṇaḥ | nivātakavacaiḥ sārdhaṃ prītimānabhavattadā || 12 ||
+23,13,अर्चितस्तैर्यथान्यायं संवत्सरसुखोषितः । स्वपुरान्निर्विशेषं च पूजां प्राप्तो दशाननः ॥ १३ ॥,arcitastairyathānyāyaṃ saṃvatsarasukhoṣitaḥ | svapurānnirviśeṣaṃ ca pūjāṃ prāpto daśānanaḥ || 13 ||
+23,14,स तूपधार्य मायानां शतमेकोनमात्मवान् । सलिलेन्द्रपुरान्वेषी स बभ्राम रसातलम् ॥ १४ ॥,sa tūpadhārya māyānāṃ śatamekonamātmavān | salilendrapurānveṣī sa babhrāma rasātalam || 14 ||
+23,15,ततो ऽश्मनगरं नाम कालकेयाभिरक्षितम् । तं विजित्य मुहूर्तेन जघ्ने दैत्यांश्चतुःशतम् ॥ १५ ॥,tato'śmanagaraṃ nāma kālakeyābhirakṣitam | taṃ vijitya muhūrtena jaghne daityāṃścatuḥśatam || 15 ||
+23,16,ततः पाण्डुरमेघाभं कैलासमिव संस्थितम् । वरुणस्यालयं दिव्यमपश्यद् राक्षसाधिपः ॥ १६ ॥,tataḥ pāṇḍurameghābhaṃ kailāsamiva saṃsthitam | varuṇasyālayaṃ divyamapaśyad rākṣasādhipaḥ || 16 ||
+23,17,क्षरन्तीं च पयो नित्यं सुरभिं गामवस्थिताम् । यस्याः पयोविनिष्यन्दात् क्षीरोदो नाम सागरः ॥ १७ ॥,kṣarantīṃ ca payo nityaṃ surabhiṃ gāmavasthitām | yasyāḥ payoviniṣyandāt kṣīrodo nāma sāgaraḥ || 17 ||
+23,18,यस्माच्चन्द्रः प्रभवति शीतरश्मिः प्रजाहितः । यं समासाद्य जीवन्ति फेनपाः परमर्षयः । अमृतं यत्र चोत्पन्नं सुरा चापि सुराशिनाम् ॥ १८ ॥,yasmāccandraḥ prabhavati śītaraśmiḥ prajāhitaḥ | yaṃ samāsādya jīvanti phenapāḥ paramarṣayaḥ | amṛtaṃ yatra cotpannaṃ surā cāpi surāśinām || 18 ||
+23,19,यां ब्रुवन्ति नरा लोके सुरभिं नाम नामतः । प्रदक्षिणं तु तां कृत्वा रावणः परमाद्भुताम् । प्रविवेश महाघोरं गुप्तं बहुविधैर्बलैः ॥ १९ ॥,yāṃ bruvanti narā loke surabhiṃ nāma nāmataḥ | pradakṣiṇaṃ tu tāṃ kṛtvā rāvaṇaḥ paramādbhutām | praviveśa mahāghoraṃ guptaṃ bahuvidhairbalaiḥ || 19 ||
+23,20,ततो धाराशताकीर्णं शारदाभ्रनिभं तदा । नित्यप्रहृष्टं ददृशे वरुणस्य गृहोत्तमम् ॥ २० ॥,tato dhārāśatākīrṇaṃ śāradābhranibhaṃ tadā | nityaprahṛṣṭaṃ dadṛśe varuṇasya gṛhottamam || 20 ||
+23,21,ततो हत्वा बलाध्यक्षान् समरे तैश्च ताडितः । अब्रवीत् क्व गतो यो वो राजा शीघ्रं निवेद्यताम् ॥ २१ ॥,tato hatvā balādhyakṣān samare taiśca tāḍitaḥ | abravīt kva gato yo vo rājā śīghraṃ nivedyatām || 21 ||
+23,22,युद्धार्थी रावणः प्राप्तस्तस्य युद्धं प्रदीयताम् । वद वा न भयं ते ऽस्ति निर्जितो ऽस्मीति साञ्जलिः ॥ २२ ॥,yuddhārthī rāvaṇaḥ prāptastasya yuddhaṃ pradīyatām | vada vā na bhayaṃ te'sti nirjito'smīti sāñjaliḥ || 22 ||
+23,23,एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धा वरुणस्य महात्मनः । पुत्राः पौत्राश्च निष्क्रामन् गौश्च पुष्कर एव च ॥ २३ ॥,etasminnantare kruddhā varuṇasya mahātmanaḥ | putrāḥ pautrāśca niṣkrāman gauśca puṣkara eva ca || 23 ||
+23,24,ते तु वीर्यगुणोपेता बलै��� परिवृताः स्वकैः । युक्त्वा रथान् कामगमानुद्यद्भास्करवर्चसः ॥ २४ ॥,te tu vīryaguṇopetā balaiḥ parivṛtāḥ svakaiḥ | yuktvā rathān kāmagamānudyadbhāskaravarcasaḥ || 24 ||
+23,25,ततो युद्धं समभवद्दारुणं लोमहर्षणम् । सलिलेन्द्रस्य पुत्राणां रावणस्य च रक्षसः ॥ २५ ॥,tato yuddhaṃ samabhavaddāruṇaṃ lomaharṣaṇam | salilendrasya putrāṇāṃ rāvaṇasya ca rakṣasaḥ || 25 ||
+23,26,अमात्यैस्तु महावीर्यैर्दशग्रीवस्य रक्षसः । वारुणं तद्बलं कृत्स्नं क्षणेन विनिपातितम् ॥ २६ ॥,amātyaistu mahāvīryairdaśagrīvasya rakṣasaḥ | vāruṇaṃ tadbalaṃ kṛtsnaṃ kṣaṇena vinipātitam || 26 ||
+23,27,समीक्ष्य स्वबलं संख्ये वरुणस्या सुतास्तदा । अर्दिताः शरजालेन निवृत्ता रणकर्मणः ॥ २७ ॥,samīkṣya svabalaṃ saṃkhye varuṇasyā sutāstadā | arditāḥ śarajālena nivṛttā raṇakarmaṇaḥ || 27 ||
+23,28,महीतलगतास्ते तु रावणं दृश्य पुष्पके । आकाशमाशु विविशुः स्यन्दनैः शीघ्रगामिभिः ॥ २८ ॥,mahītalagatāste tu rāvaṇaṃ dṛśya puṣpake | ākāśamāśu viviśuḥ syandanaiḥ śīghragāmibhiḥ || 28 ||
+23,29,महदासीत्ततस्तेषां तुल्यं स्थानमवाप्य तत् । आकाशयुद्धं तुमुलं देवदानवयोरिव ॥ २९ ॥,mahadāsīttatasteṣāṃ tulyaṃ sthānamavāpya tat | ākāśayuddhaṃ tumulaṃ devadānavayoriva || 29 ||
+23,30,ततस्ते रावणं युद्धे शरैः पावकसंनिभैः । विमुखीकृत्य संहृष्टा विनेदुर्विविधान् रवान् ॥ ३० ॥,tataste rāvaṇaṃ yuddhe śaraiḥ pāvakasaṃnibhaiḥ | vimukhīkṛtya saṃhṛṣṭā vinedurvividhān ravān || 30 ||
+23,31,ततो महोदरः क्रुद्धो राजानं दृश्य धर्षितम् । त्यक्त्वा मृत्युभयं वीरो युद्धकाङ्क्षी व्यलोकयत् ॥ ३१ ॥,tato mahodaraḥ kruddho rājānaṃ dṛśya dharṣitam | tyaktvā mṛtyubhayaṃ vīro yuddhakāṅkṣī vyalokayat || 31 ||
+23,32,तेन तेषां हया ये च कामगाः पवनोपमाः । महोदरेण गदया हतास्ते प्रययुः क्षितिम् ॥ ३२ ॥,tena teṣāṃ hayā ye ca kāmagāḥ pavanopamāḥ | mahodareṇa gadayā hatāste prayayuḥ kṣitim || 32 ||
+23,33,तेषां वरुणसूनूनां हत्वा योधान् हयांश्च तान् । मुमोचाशु महानादं विरथान्प्रेक्ष्य तान् स्थितान् ॥ ३३ ॥,teṣāṃ varuṇasūnūnāṃ hatvā yodhān hayāṃśca tān | mumocāśu mahānādaṃ virathānprekṣya tān sthitān || 33 ||
+23,34,ते तु तेषां रथाः साश्वाः सह सारथिभिर्वरैः । महोदरेण निहताः पतिताः पृथिवीतले ॥ ३४ ॥,te tu teṣāṃ rathāḥ sāśvāḥ saha sārathibhirvaraiḥ | mahodareṇa nihatāḥ patitāḥ pṛthivītale || 34 ||
+23,35,ते तु त्यक्त्वा रथान्पुत्रा वरुणस्य महात्मनः । आकाशे विष्ठिताः शूराः स्वप्रभावान्न विव्यथुः ॥ ३५ ॥,te tu tyaktvā rathānputrā varuṇasya mahātmanaḥ | ākāśe viṣṭhitāḥ śūrāḥ svaprabhāvānna vivyathuḥ || 35 ||
+23,36,धनूंषि कृत्वा सज्यानि विनिर्भिद्य महोदरम् । रावणं समरे क्रुद्धाः सहिताः समभिद्रवन् ॥ ३६ ॥,dhanūṃṣi kṛtvā sajyāni vinirbhidya mahodaram | rāvaṇaṃ samare kruddhāḥ sahitāḥ samabhidravan || 36 ||
+23,37,ततः क्रुद्धो दशग्रीवः कालाग्निरिव विष्ठितः । शरवर्षं महावेगं तेषां मर्मस्वपातयत् ॥ ३७ ॥,tataḥ kruddho daśagrīvaḥ kālāgniriva viṣṭhitaḥ | śaravarṣaṃ mahāvegaṃ teṣāṃ marmasvapātayat || 37 ||
+23,38,मुसलानि विचित्राणि ततो भल्लशतानि च । पट्टसांश्चैव शक्तीश्च शतघ्नीस्तोमरांस्तथा । पातयामास दुर्धर्षस्तेषामुपरि विष्ठितः ॥ ३८ ॥,musalāni vicitrāṇi tato bhallaśatāni ca | paṭṭasāṃścaiva śaktīśca śataghnīstomarāṃstathā | pātayāmāsa durdharṣasteṣāmupari viṣṭhitaḥ || 38 ||
+23,39,अथ विद्धास्तु ते वीरा विनिष्पेतुः पदातयः ॥ ३९ ॥,atha viddhāstu te vīrā viniṣpetuḥ padātayaḥ || 39 ||
+23,40,ततो रक्षो महानादं मुक्त्वा हन्ति स्म वारुणान् । नानाप्रहरणैर्घोरैर्धारापातैरिवाम्बुदः ॥ ४० ॥,tato rakṣo mahānādaṃ muktvā hanti sma vāruṇān | nānāpraharaṇairghorairdhārāpātairivāmbudaḥ || 40 ||
+23,41,ततस्ते विमुखाः सर्वे पतिता धरणीतले । रणात् स्वपुरुषैः शीघ्रं गृहाण्येव प्रवेशिताः ॥ ४१ ॥,tataste vimukhāḥ sarve patitā dharaṇītale | raṇāt svapuruṣaiḥ śīghraṃ gṛhāṇyeva praveśitāḥ || 41 ||
+23,42,तानब्रवीत्ततो रक्षो वरुणाय निवेद्यताम् । रावणं चाब्रवीन्मन्त्री प्रभासो नाम वारुणः ॥ ४२ ॥,tānabravīttato rakṣo varuṇāya nivedyatām | rāvaṇaṃ cābravīnmantrī prabhāso nāma vāruṇaḥ || 42 ||
+23,43,गतः खलु महातेजा ब्रह्मलोकं जलेश्वरः । गान्धर्वं वरुणः श्रोतुं यं त्वमाह्वयसे युधि ॥ ४३ ॥,gataḥ khalu mahātejā brahmalokaṃ jaleśvaraḥ | gāndharvaṃ varuṇaḥ śrotuṃ yaṃ tvamāhvayase yudhi || 43 ||
+23,44,तत् किं तव वृथा वीर परिश्राम्य गते नृपे । ये तु संनिहिता वीराः कुमारास्ते पराजिताः ॥ ४४ ॥,tat kiṃ tava vṛthā vīra pariśrāmya gate nṛpe | ye tu saṃnihitā vīrāḥ kumārāste parājitāḥ || 44 ||
+23,45,राक्षसेन्द्रस्तु तच्छ्रुत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः । हर्षान्नादं विमुञ्चन् वै निष्क्रान्तो वरुणालयात् ॥ ४५ ॥,rākṣasendrastu tacchrutvā nāma viśrāvya cātmanaḥ | harṣānnādaṃ vimuñcan vai niṣkrānto varuṇālayāt || 45 ||
+23,46,आगतस्तु पथा येन तेनैव विनिवृत्य सः । लङ्कामभिमुखो रक्षो नभस्तलगतो ययौ ॥ ४६ ॥,āgatastu pathā yena tenaiva vinivṛtya saḥ | laṅkāmabhimukho rakṣo nabhastalagato yayau || 46 ||
+24,1,निवर्तमानः संहृष्टो रावणः स दुरात्मवान् । जह्रे पथि नरेन्द्रर्षिदेवगन्धर्वकन्यकाः ॥ १ ॥,nivartamānaḥ saṃhṛṣṭo rāvaṇaḥ sa durātmavān | jahre pathi narendrarṣidevagandharvakanyakāḥ || 1 ||
+24,2,दर्शनीयां हि यां रक्षः कन्यां स्त्रीं वाथ पश्यति । हत्वा बन्धुजनं तस्या विमाने संन्यवेशयत् ॥ २ ॥,darśanīyāṃ hi yāṃ rakṣaḥ kanyāṃ strīṃ vātha paśyati | hatvā bandhujanaṃ tasyā vimāne saṃnyaveśayat || 2 ||
+24,3,तत्र पन्नगयक्षाणां मानुषाणां च रक्षसाम् । दैत्यानां दानवानां च कन्या जग्राह रावणः ॥ ३ ॥,tatra pannagayakṣāṇāṃ mānuṣāṇāṃ ca rakṣasām | daityānāṃ dānavānāṃ ca kanyā jagrāha rāvaṇaḥ || 3 ||
+24,4,दीर्घकेश्यः सुचार्वङ्ग्यः पूर्णचन्द्रनिभाननाः । शोकायत्तास्तरुण्यश्च समस्ता स्तननम्रिताः ॥ ४ ॥,dīrghakeśyaḥ sucārvaṅgyaḥ pūrṇacandranibhānanāḥ | śokāyattāstaruṇyaśca samastā stananamritāḥ || 4 ||
+24,5,तुल्यमग्न्यर्चिषां तत्र शोकाग्निभयसंभवम् । प्रवेपमाना दुःखार्ता मुमुचुर्बाष्पजं जलम् ॥ ५ ॥,tulyamagnyarciṣāṃ tatra śokāgnibhayasaṃbhavam | pravepamānā duḥkhārtā mumucurbāṣpajaṃ jalam || 5 ||
+24,6,तासां निश्वसमानानां निश्वसैः संप्रदीपितम् । अग्निहोत्रमिवाभाति संनिरुद्धाग्निपुष्पकम् ॥ ६ ॥,tāsāṃ niśvasamānānāṃ niśvasaiḥ saṃpradīpitam | agnihotramivābhāti saṃniruddhāgnipuṣpakam || 6 ||
+24,7,का चिद्दध्यौ सुदुःखार्ता हन्यादपि हि मामयम् । स्मृत्वा मातॄः पितॄन्भ्रातॄन्पुत्रान् वै श्वशुरानपि । दुःखशोकसमाविष्टा विलेपुः सहिताः स्त्रियः ॥ ७ ॥,kā ciddadhyau suduḥkhārtā hanyādapi hi māmayam | smṛtvā mātṝḥ pitṝnbhrātṝnputrān vai śvaśurānapi | duḥkhaśokasamāviṣṭā vilepuḥ sahitāḥ striyaḥ || 7 ||
+24,8,कथं नु खलु मे पुत्रः करिष्यति मया विना । कथं माता कथं भ्राता निमग्नाः शोकसागरे ॥ ८ ॥,kathaṃ nu khalu me putraḥ kariṣyati mayā vinā | kathaṃ mātā kathaṃ bhrātā nimagnāḥ śokasāgare || 8 ||
+24,9,हा कथं नु करिष्यामि भर्तारं दैवतं विना । मृत्यो प्रसीद याचे त्वां नय मां यमसादनम् ॥ ९ ॥,hā kathaṃ nu kariṣyāmi bhartāraṃ daivataṃ vinā | mṛtyo prasīda yāce tvāṃ naya māṃ yamasādanam || 9 ||
+24,10,किं नु मे दुष्कृतं कर्म कृतं देहान्तरे पुरा । ततो ऽस्मि धर्षितानेन पतिता शोकसागरे ॥ १० ॥,kiṃ nu me duṣkṛtaṃ karma kṛtaṃ dehāntare purā | tato'smi dharṣitānena patitā śokasāgare || 10 ||
+24,11,न खल्विदानीं पश्यामि दुःखस्यान्तमिहात्मनः । अहो धिन्मानुषांल् लोकान्नास्ति खल्वधमः परः ॥ ११ ॥,na khalvidānīṃ paśyāmi duḥkhasyāntamihātmanaḥ | aho dhinmānuṣāṃl lokānnāsti khalvadhamaḥ paraḥ || 11 ||
+24,12,यद्दुर्बला बलवता बान्धवा रावणेन मे । उदितेनैव सूर्येण तारका इव नाशिताः ॥ १२ ॥,yaddurbalā balavatā bāndhavā rāvaṇena me | uditenaiva sūryeṇa tārakā iva nāśitāḥ || 12 ||
+24,13,अहो सुबलवद् रक्षो वधोपायेषु रज्यते । अहो दुर्वृत्तमात्मानं स्वयमेव न बुध्यते ॥ १३ ॥,aho subalavad rakṣo vadhopāyeṣu rajyate | aho durvṛttamātmānaṃ svayameva na budhyate || 13 ||
+24,14,सर्वथा सदृशस्तावद्विक्रमो ऽस्य दुरात्मनः । इदं त्वसदृशं कर्म परदाराभिमर्शनम् ॥ १४ ॥,sarvathā sadṛśastāvadvikramo'sya durātmanaḥ | idaṃ tvasadṛśaṃ karma paradārābhimarśanam || 14 ||
+24,15,यस्मादेष परख्यासु स्त्रीषु रज्यति दुर्मतिः । तस्माद्धि स्त्रीकृतेनैव वधं प्राप्स्यति वारणः ॥ १५ ॥,yasmādeṣa parakhyāsu strīṣu rajyati durmatiḥ | tasmāddhi strīkṛtenaiva vadhaṃ prāpsyati vāraṇaḥ || 15 ||
+24,16,शप्तः स्त्रीभिः स तु तदा हततेजाः सुनिष्प्रभ । पतिव्रताभिः साध्वीभिः स्थिताभिः साधु वर्त्मनि ॥ १६ ॥,śaptaḥ strībhiḥ sa tu tadā hatatejāḥ suniṣprabha | pativratābhiḥ sādhvībhiḥ sthitābhiḥ sādhu vartmani || 16 ||
+24,17,एवं विलपमानासु रावणो राक्षसाधिपः । प्रविवेश पुरीं लङ्कां पूज्यमानो निशाचरैः ॥ १७ ॥,evaṃ vilapamānāsu rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | praviveśa purīṃ laṅkāṃ pūjyamāno niśācaraiḥ || 17 ||
+24,18,ततो राक्षसराजस्य स्वसा परमदुःखिता । पादयोः पतिता तस्य वक्तुमेवोपचक्रमे ॥ १८ ॥,tato rākṣasarājasya svasā paramaduḥkhitā | pādayoḥ patitā tasya vaktumevopacakrame || 18 ||
+24,19,ततः स्वसारमुत्थाप्य रावणः परिसान्त्वयन् । अब्रवीत् किमिदं भद्रे वक्तुमर्हसि मे द्रुतम् ॥ १९ ॥,tataḥ svasāramutthāpya rāvaṇaḥ parisāntvayan | abravīt kimidaṃ bhadre vaktumarhasi me drutam || 19 ||
+24,20,सा बाष्पपरिरुद्धाक्षी राक्षसी वाक्यमब्रवीत् । हतास्मि विधवा राजंस्त्वया बलवता कृता ॥ २० ॥,sā bāṣpapariruddhākṣī rākṣasī vākyamabravīt | hatāsmi vidhavā rājaṃstvayā balavatā kṛtā || 20 ||
+24,21,एते विर्यात्त्वया राजन्दैत्या विनिहता रणे । कालकेया इति ख्याता महाबलपराक्रमाः ॥ २१ ॥,ete viryāttvayā rājandaityā vinihatā raṇe | kālakeyā iti khyātā mahābalaparākramāḥ || 21 ||
+24,22,तत्र मे निहतो भर्ता गरीयाञ्जीवितादपि । स त्वया दयितस्तत्र भ्रात्रा शत्रुसमेन वै ॥ २२ ॥,tatra me nihato bhartā garīyāñjīvitādapi | sa tvayā dayitastatra bhrātrā śatrusamena vai || 22 ||
+24,23,या त्वयास्मि हता राजन् स्वयमेवेह बन्धुना । दुःखं वैधव्यशब्दं च दत्तं भोक्ष्याम्यहं त्वया ॥ २३ ॥,yā tvayāsmi hatā rājan svayameveha bandhunā | duḥkhaṃ vaidhavyaśabdaṃ ca dattaṃ bhokṣyāmyahaṃ tvayā || 23 ||
+24,24,ननु नाम त्वया रक्ष्यो जामाता समरेष्वपि । तं निहत्य रणे राजन् स्वयमेव न लज्जसे ॥ २४ ॥,nanu nāma tvayā rakṣyo jāmātā samareṣvapi | taṃ nihatya raṇe rājan svayameva na lajjase || 24 ||
+24,25,एवमुक्तस्तया रक्षो भगिन्या क्रोशमानया । अब्रवीत् सान्त्वयित्वा तां सामपूर्वमिदं वचः ॥ २५ ॥,evamuktastayā rakṣo bhaginyā krośamānayā | abravīt sāntvayitvā tāṃ sāmapūrvamidaṃ vacaḥ || 25 ||
+24,26,अलं वत्से विषादेन न भेतव्यं च सर्वशः । मानदानविशेषैस्त्वां तोषयिष्यामि नित्यशः ॥ २६ ॥,alaṃ vatse viṣādena na bhetavyaṃ ca sarvaśaḥ | mānadānaviśeṣaistvāṃ toṣayiṣyāmi nityaśaḥ || 26 ||
+24,27,युद्धे प्रमत्तो व्याक्षिप्तो जयकाङ्क्षी क्षिपञ् शरान् । नावगच्छामि युद्धेषु स्वान्परान् वाप्यहं शुभे । तेनासौ निहतः संख्ये मया भर्ता तव स्वसः ॥ २७ ॥,yuddhe pramatto vyākṣipto jayakāṅkṣī kṣipañ śarān | nāvagacchāmi yuddheṣu svānparān vāpyahaṃ śubhe | tenāsau nihataḥ saṃkhye mayā bhartā tava svasaḥ || 27 ||
+24,28,अस्मिन् काले तु यत् प्राप्तं तत् करिष्यामि ते हितम् । भ्रातुरैश्वर्यसंस्थस्य खरस्य भव पार्श्वतः ॥ २८ ॥,asmin kāle tu yat prāptaṃ tat kariṣyāmi te hitam | bhrāturaiśvaryasaṃsthasya kharasya bhava pārśvataḥ || 28 ||
+24,29,चतुर्दशानां भ्राता ते सहस्राणां भविष्यति । प्रभुः प्रयाणे दाने च राक्षसानां महौजसाम् ॥ २९ ॥,caturdaśānāṃ bhrātā te sahasrāṇāṃ bhaviṣyati | prabhuḥ prayāṇe dāne ca rākṣasānāṃ mahaujasām || 29 ||
+24,30,तत्र मातृष्वसुः पुत्रो भ्राता तव खरः प्रभुः । भविष्यति सदा कुर्वन्यद्वक्ष्यसि वचः स्वयम् ॥ ३० ॥,tatra mātṛṣvasuḥ putro bhrātā tava kharaḥ prabhuḥ | bhaviṣyati sadā kurvanyadvakṣyasi vacaḥ svayam || 30 ||
+24,31,शीघ्रं गच्छत्वयं शूरो दण्डकान्परिरक्षितुम् । दूषणो ऽस्य बलाध्यक्षो भविष्यति महाबलः ॥ ३१ ॥,śīghraṃ gacchatvayaṃ śūro daṇḍakānparirakṣitum | dūṣaṇo'sya balādhyakṣo bhaviṣyati mahābalaḥ || 31 ||
+24,32,स हि शप्तो ��नोद्देशः क्रुद्धेनोशनसा पुरा । राक्षसानामयं वासो भविष्यति न संशयः ॥ ३२ ॥,sa hi śapto vanoddeśaḥ kruddhenośanasā purā | rākṣasānāmayaṃ vāso bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 32 ||
+24,33,एवमुक्त्वा दशग्रीवः सैन्यं तस्यादिदेश ह । चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां कामरूपिणाम् ॥ ३३ ॥,evamuktvā daśagrīvaḥ sainyaṃ tasyādideśa ha | caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ kāmarūpiṇām || 33 ||
+24,34,स तैः सर्वैः परिवृतो राक्षसैर्घोरदर्शनैः । खरः संप्रययौ शीघ्रं दण्डकानकुतोभयः ॥ ३४ ॥,sa taiḥ sarvaiḥ parivṛto rākṣasairghoradarśanaiḥ | kharaḥ saṃprayayau śīghraṃ daṇḍakānakutobhayaḥ || 34 ||
+24,35,स तत्र कारयामास राज्यं निहतकण्टकम् । सा च शूर्पणखा प्रीता न्यवसद्दण्डकावने ॥ ३५ ॥,sa tatra kārayāmāsa rājyaṃ nihatakaṇṭakam | sā ca śūrpaṇakhā prītā nyavasaddaṇḍakāvane || 35 ||
+25,1,स तु दत्त्वा दशग्रीवो वनं घोरं खरस्य तत् । भगिनीं च समाश्वास्य हृष्टः स्वस्थतरो ऽभवत् ॥ १ ॥,sa tu dattvā daśagrīvo vanaṃ ghoraṃ kharasya tat | bhaginīṃ ca samāśvāsya hṛṣṭaḥ svasthataro'bhavat || 1 ||
+25,2,ततो निकुम्भिला नाम लङ्कायाः काननं महत् । महात्मा राक्षसेन्द्रस्तत् प्रविवेश सहानुगः ॥ २ ॥,tato nikumbhilā nāma laṅkāyāḥ kānanaṃ mahat | mahātmā rākṣasendrastat praviveśa sahānugaḥ || 2 ||
+25,3,तत्र यूपशताकीर्णं सौम्यचैत्योपशोभितम् । ददर्श विष्ठितं यज्ञं संप्रदीप्तमिव श्रिया ॥ ३ ॥,tatra yūpaśatākīrṇaṃ saumyacaityopaśobhitam | dadarśa viṣṭhitaṃ yajñaṃ saṃpradīptamiva śriyā || 3 ||
+25,4,ततः कृष्णाजिनधरं कमण्डलुशिखाध्वजम् । ददर्श स्वसुतं तत्र मेघनादमरिंदमम् ॥ ४ ॥,tataḥ kṛṣṇājinadharaṃ kamaṇḍaluśikhādhvajam | dadarśa svasutaṃ tatra meghanādamariṃdamam || 4 ||
+25,5,रक्षःपतिः समासाद्य समाश्लिष्य च बाहुभिः । अब्रवीत् किमिदं वत्स वर्तते तद्ब्रवीहि मे ॥ ५ ॥,rakṣaḥpatiḥ samāsādya samāśliṣya ca bāhubhiḥ | abravīt kimidaṃ vatsa vartate tadbravīhi me || 5 ||
+25,6,उशना त्वब्रवीत्तत्र गुरुर्यज्ञसमृद्धये । रावणं राक्षसश्रेष्ठं द्विजश्रेष्ठो महातपाः ॥ ६ ॥,uśanā tvabravīttatra gururyajñasamṛddhaye | rāvaṇaṃ rākṣasaśreṣṭhaṃ dvijaśreṣṭho mahātapāḥ || 6 ||
+25,7,अहमाख्यामि ते राजञ् श्रूयतां सर्वमेव च । यज्ञास्ते सप्त पुत्रेण प्राप्ताः सुबहुविस्तराः ॥ ७ ॥,ahamākhyāmi te rājañ śrūyatāṃ sarvameva ca | yajñāste sapta putreṇa prāptāḥ subahuvistarāḥ || 7 ||
+25,8,अग्निष्टोमो ऽश्वमेधश्च यज्ञो बहुसुवर्णकः । राजसूयस्तथा यज्ञो गोमेधो वैष्णवस्तथा ॥ ८ ॥,agniṣṭomo'śvamedhaśca yajño bahusuvarṇakaḥ | rājasūyastathā yajño gomedho vaiṣṇavastathā || 8 ||
+25,9,माहेश्वरे प्रवृत्ते तु यज्ञे पुम्भिः सुदुर्लभे । वरांस्ते लब्धवान्पुत्रः साक्षात् पशुपतेरिह ॥ ९ ॥,māheśvare pravṛtte tu yajñe pumbhiḥ sudurlabhe | varāṃste labdhavānputraḥ sākṣāt paśupateriha || 9 ||
+25,10,कामगं स्यन्दनं दिव्यमन्तरिक्षचरं ध्रुवम् । मायां च तामसीं नाम यया संपद्यते तमः ॥ १० ॥,kāmagaṃ syandanaṃ divyamantarikṣacaraṃ dhruvam | māyāṃ ca tāmasīṃ nāma yayā saṃpadyate tamaḥ || 10 ||
+25,11,एतया किल सं��्रामे मायया राक्षसेश्वर । प्रयुद्धस्य गतिः शक्या न हि ज्ञातुं सुरासुरैः ॥ ११ ॥,etayā kila saṃgrāme māyayā rākṣaseśvara | prayuddhasya gatiḥ śakyā na hi jñātuṃ surāsuraiḥ || 11 ||
+25,12,अक्षयाविषुधी बाणैश्चापं चापि सुदुर्जयम् । अस्त्रं च बलवत् सौम्य शत्रुविध्वंसनं रणे ॥ १२ ॥,akṣayāviṣudhī bāṇaiścāpaṃ cāpi sudurjayam | astraṃ ca balavat saumya śatruvidhvaṃsanaṃ raṇe || 12 ||
+25,13,एतान् सर्वान् वरांल् लब्ध्वा पुत्रस्ते ऽयं दशानन । अद्य यज्ञसमाप्तौ च त्वत्प्रतीक्षः स्थितो अहम् ॥ १३ ॥,etān sarvān varāṃl labdhvā putraste'yaṃ daśānana | adya yajñasamāptau ca tvatpratīkṣaḥ sthito aham || 13 ||
+25,14,ततो ऽब्रवीद्दशग्रीवो न शोभनमिदं कृतम् । पूजिताः शत्रवो यस्माद्द्रव्यैरिन्द्रपुरोगमाः ॥ १४ ॥,tato'bravīddaśagrīvo na śobhanamidaṃ kṛtam | pūjitāḥ śatravo yasmāddravyairindrapurogamāḥ || 14 ||
+25,15,एहीदानीं कृतं यद्धि तदकर्तुं न शक्यते । आगच्छ सौम्य गच्छामः स्वमेव भवनं प्रति ॥ १५ ॥,ehīdānīṃ kṛtaṃ yaddhi tadakartuṃ na śakyate | āgaccha saumya gacchāmaḥ svameva bhavanaṃ prati || 15 ||
+25,16,ततो गत्वा दशग्रीवः सपुत्रः सविभीषणः । स्त्रियो ऽवतारयामास सर्वास्ता बाष्पविक्लवाः ॥ १६ ॥,tato gatvā daśagrīvaḥ saputraḥ savibhīṣaṇaḥ | striyo'vatārayāmāsa sarvāstā bāṣpaviklavāḥ || 16 ||
+25,17,लक्षिण्यो रत्नबूताश्च देवदानवरक्षसाम् । नानाभूषणसंपन्ना ज्वलन्त्यः स्वेन तेजसा ॥ १७ ॥,lakṣiṇyo ratnabūtāśca devadānavarakṣasām | nānābhūṣaṇasaṃpannā jvalantyaḥ svena tejasā || 17 ||
+25,18,विभीषणस्तु ता नारीर्दृष्ट्वा शोकसमाकुलाः । तस्य तां च मतिं ज्ञात्वा धर्मात्मा वाक्यमब्रवीत् ॥ १८ ॥,vibhīṣaṇastu tā nārīrdṛṣṭvā śokasamākulāḥ | tasya tāṃ ca matiṃ jñātvā dharmātmā vākyamabravīt || 18 ||
+25,19,ईदृशैस्तैः समाचारैर्यशोऽर्थकुलनाशनैः । धर्षणं प्राणिनां दत्त्वा स्वमतेन विचेष्टसे ॥ १९ ॥,īdṛśaistaiḥ samācārairyaśo'rthakulanāśanaiḥ | dharṣaṇaṃ prāṇināṃ dattvā svamatena viceṣṭase || 19 ||
+25,20,ज्ञातीन् वै धर्षयित्वेमास्त्वयानीता वराङ्गनाः । त्वामतिक्रम्य मधुना राजन् कुम्भीनसी हृता ॥ २० ॥,jñātīn vai dharṣayitvemāstvayānītā varāṅganāḥ | tvāmatikramya madhunā rājan kumbhīnasī hṛtā || 20 ||
+25,21,रावणस्त्वब्रवीद्वाक्यं नावगच्छामि किं त्विदम् । को वायं यस्त्वयाख्यातो मधुरित्येव नामतः ॥ २१ ॥,rāvaṇastvabravīdvākyaṃ nāvagacchāmi kiṃ tvidam | ko vāyaṃ yastvayākhyāto madhurityeva nāmataḥ || 21 ||
+25,22,विभीषणस्तु संक्रुद्धो भ्रातरं वाक्यमब्रवीत् । श्रूयतामस्य पापस्य कर्मणः फलमागतम् ॥ २२ ॥,vibhīṣaṇastu saṃkruddho bhrātaraṃ vākyamabravīt | śrūyatāmasya pāpasya karmaṇaḥ phalamāgatam || 22 ||
+25,23,मातामहस्य यो ऽस्माकं ज्येष्ठो भ्राता सुमालिनः । माल्यवानिति विख्यातो वृद्धप्राज्ञो निशाचरः ॥ २३ ॥,mātāmahasya yo'smākaṃ jyeṣṭho bhrātā sumālinaḥ | mālyavāniti vikhyāto vṛddhaprājño niśācaraḥ || 23 ||
+25,24,पितुर्ज्येष्ठो जनन्याश्च अस्माकं त्वार्यको ऽभवत् । तस्य कुम्भीनसी ���ाम दुहितुर्दुहिताभवत् ॥ २४ ॥,piturjyeṣṭho jananyāśca asmākaṃ tvāryako'bhavat | tasya kumbhīnasī nāma duhiturduhitābhavat || 24 ||
+25,25,मातृष्वसुरथास्माकं सा कन्या चानलोद्भवा । भवत्यस्माकमेषा वै भ्रातॄणां धर्मतः स्वसा ॥ २५ ॥,mātṛṣvasurathāsmākaṃ sā kanyā cānalodbhavā | bhavatyasmākameṣā vai bhrātṝṇāṃ dharmataḥ svasā || 25 ||
+25,26,सा हृता मधुना राजन् राक्षसेन बलीयसा । यज्ञप्रवृत्ते पुत्रे ते मयि चान्तर्जलोषिते ॥ २६ ॥,sā hṛtā madhunā rājan rākṣasena balīyasā | yajñapravṛtte putre te mayi cāntarjaloṣite || 26 ||
+25,27,निहत्य राक्षसश्रेष्ठानमात्यांस्तव संमतान् । धर्षयित्वा हृता राजन् गुप्ता ह्यन्तःपुरे तव ॥ २७ ॥,nihatya rākṣasaśreṣṭhānamātyāṃstava saṃmatān | dharṣayitvā hṛtā rājan guptā hyantaḥpure tava || 27 ||
+25,28,श्रुत्वा त्वेतन्महाराज क्षान्तमेव हतो न सः । यस्मादवश्यं दातव्या कन्या भर्त्रे हि दातृभिः । अस्मिन्नेवाभिसंप्राप्तं लोके विदितमस्तु ते ॥ २८ ॥,śrutvā tvetanmahārāja kṣāntameva hato na saḥ | yasmādavaśyaṃ dātavyā kanyā bhartre hi dātṛbhiḥ | asminnevābhisaṃprāptaṃ loke viditamastu te || 28 ||
+25,29,ततो ऽब्रवीद्दशग्रीवः क्रुद्धः संरक्तलोचनः । कल्प्यतां मे रथः शीघ्रं शूराः सज्जीभवन्तु च ॥ २९ ॥,tato'bravīddaśagrīvaḥ kruddhaḥ saṃraktalocanaḥ | kalpyatāṃ me rathaḥ śīghraṃ śūrāḥ sajjībhavantu ca || 29 ||
+25,30,भ्राता मे कुम्भकर्णश्च ये च मुख्या निशाचराः । वाहनान्यधिरोहन्तु नानाप्रहरणायुधाः ॥ ३० ॥,bhrātā me kumbhakarṇaśca ye ca mukhyā niśācarāḥ | vāhanānyadhirohantu nānāpraharaṇāyudhāḥ || 30 ||
+25,31,अद्य तं समरे हत्वा मधुं रावणनिर्भयम् । इन्द्रलोकं गमिष्यामि युद्धकाङ्क्षी सुहृद्वृतः ॥ ३१ ॥,adya taṃ samare hatvā madhuṃ rāvaṇanirbhayam | indralokaṃ gamiṣyāmi yuddhakāṅkṣī suhṛdvṛtaḥ || 31 ||
+25,32,ततो विजित्य त्रिदिवं वशे स्थाप्य पुरंदरम् । निर्वृतो विहरिष्यामि त्रैलोक्यैश्वर्यशोभितः ॥ ३२ ॥,tato vijitya tridivaṃ vaśe sthāpya puraṃdaram | nirvṛto vihariṣyāmi trailokyaiśvaryaśobhitaḥ || 32 ||
+25,33,अक्षौहिणीसहस्राणि चत्वार्युग्राणि रक्षसाम् । नानाप्रहरणान्याशु निर्ययुर्युद्धकाङ्क्षिणाम् ॥ ३३ ॥,akṣauhiṇīsahasrāṇi catvāryugrāṇi rakṣasām | nānāpraharaṇānyāśu niryayuryuddhakāṅkṣiṇām || 33 ||
+25,34,इन्द्रजित्त्वग्रतः सैन्यं सैनिकान्परिगृह्य च । रावणो मध्यतः शूरः कुम्भकर्णश्च पृष्ठतः ॥ ३४ ॥,indrajittvagrataḥ sainyaṃ sainikānparigṛhya ca | rāvaṇo madhyataḥ śūraḥ kumbhakarṇaśca pṛṣṭhataḥ || 34 ||
+25,35,विभीषणस्तु धर्मात्मा लङ्कायां धर्ममाचरत् । ते तु सर्वे महाभागा ययुर्मधुपुरं प्रति ॥ ३५ ॥,vibhīṣaṇastu dharmātmā laṅkāyāṃ dharmamācarat | te tu sarve mahābhāgā yayurmadhupuraṃ prati || 35 ||
+25,36,रथैर्नागैः खरैरुष्ट्रैर्हयैर्दीप्तैर्महोरगैः । राक्षसाः प्रययुः सर्वे कृत्वाकाशं निरन्तरम् ॥ ३६ ॥,rathairnāgaiḥ kharairuṣṭrairhayairdīptairmahoragaiḥ | rākṣasāḥ prayayuḥ sarve kṛtvākāśaṃ nirantaram || 36 ||
+25,37,दैत्याश्च शतशस्तत्र कृतवैराः सुरैः सह । ��ावणं प्रेक्ष्य गच्छन्तमन्वगच्छन्त पृष्ठतः ॥ ३७ ॥,daityāśca śataśastatra kṛtavairāḥ suraiḥ saha | rāvaṇaṃ prekṣya gacchantamanvagacchanta pṛṣṭhataḥ || 37 ||
+25,38,स तु गत्वा मधुपुरं प्रविश्य च दशाननः । न ददर्श मधुं तत्र भगिनीं तत्र दृष्टवान् ॥ ३८ ॥,sa tu gatvā madhupuraṃ praviśya ca daśānanaḥ | na dadarśa madhuṃ tatra bhaginīṃ tatra dṛṣṭavān || 38 ||
+25,39,सा प्रह्वा प्राञ्जलिर्भूत्वा शिरसा पादयोर्गता । तस्य राक्षसराजस्य त्रस्ता कुम्भीनसी स्वसा ॥ ३९ ॥,sā prahvā prāñjalirbhūtvā śirasā pādayorgatā | tasya rākṣasarājasya trastā kumbhīnasī svasā || 39 ||
+25,40,तां समुत्थापयामास न भेतव्यमिति ब्रुवन् । रावणो राक्षसश्रेष्ठः किं चापि करवाणि ते ॥ ४० ॥,tāṃ samutthāpayāmāsa na bhetavyamiti bruvan | rāvaṇo rākṣasaśreṣṭhaḥ kiṃ cāpi karavāṇi te || 40 ||
+25,41,साब्रवीद् यदि मे राजन्प्रसन्नस्त्वं महाबल । भर्तारं न ममेहाद्य हन्तुमर्हसि मानद ॥ ४१ ॥,sābravīd yadi me rājanprasannastvaṃ mahābala | bhartāraṃ na mamehādya hantumarhasi mānada || 41 ||
+25,42,सत्यवाग्भव राजेन्द्र मामवेक्षस्व याचतीम् । त्वया ह्युक्तं महाबाहो न भेतव्यमिति स्वयम् ॥ ४२ ॥,satyavāgbhava rājendra māmavekṣasva yācatīm | tvayā hyuktaṃ mahābāho na bhetavyamiti svayam || 42 ||
+25,43,रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टः स्वसारं तत्र संस्थिताम् । क्व चासौ तव भर्ता वै मम शीघ्रं निवेद्यताम् ॥ ४३ ॥,rāvaṇastvabravīddhṛṣṭaḥ svasāraṃ tatra saṃsthitām | kva cāsau tava bhartā vai mama śīghraṃ nivedyatām || 43 ||
+25,44,सह तेन गमिष्यामि सुरलोकं जयाय वै । तव कारुण्यसौहार्दान्निवृत्तो ऽस्मि मधोर्वधात् ॥ ४४ ॥,saha tena gamiṣyāmi suralokaṃ jayāya vai | tava kāruṇyasauhārdānnivṛtto'smi madhorvadhāt || 44 ||
+25,45,इत्युक्ता सा प्रसुप्तं तं समुत्थाप्य निशाचरम् । अब्रवीत् संप्रहृष्टेव राक्षसी सुविपश्चितम् ॥ ४५ ॥,ityuktā sā prasuptaṃ taṃ samutthāpya niśācaram | abravīt saṃprahṛṣṭeva rākṣasī suvipaścitam || 45 ||
+25,46,एष प्राप्तो दशग्रीवो मम भ्राता निशाचरः । सुरलोकजयाकाङ्क्षी साहाय्ये त्वां वृणोति च ॥ ४६ ॥,eṣa prāpto daśagrīvo mama bhrātā niśācaraḥ | suralokajayākāṅkṣī sāhāyye tvāṃ vṛṇoti ca || 46 ||
+25,47,तदस्य त्वं सहायार्थं सबन्धुर्गच्छ राक्षस । स्निग्धस्य भजमानस्य युक्तमर्थाय कल्पितुम् ॥ ४७ ॥,tadasya tvaṃ sahāyārthaṃ sabandhurgaccha rākṣasa | snigdhasya bhajamānasya yuktamarthāya kalpitum || 47 ||
+25,48,तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा तथेत्याह मधुर्वचः । ददर्श राक्षसश्रेष्ठं यथान्यायमुपेत्य सः ॥ ४८ ॥,tasyāstadvacanaṃ śrutvā tathetyāha madhurvacaḥ | dadarśa rākṣasaśreṣṭhaṃ yathānyāyamupetya saḥ || 48 ||
+25,49,पूजयामास धर्मेण रावणं राक्षसाधिपम् । प्राप्तपूजो दशग्रीवो मधुवेश्मनि वीर्यवान् । तत्र चैकां निशामुष्य गमनायोपचक्रमे ॥ ४९ ॥,pūjayāmāsa dharmeṇa rāvaṇaṃ rākṣasādhipam | prāptapūjo daśagrīvo madhuveśmani vīryavān | tatra caikāṃ niśāmuṣya gamanāyopacakrame || 49 ||
+25,50,ततः कैलासमासाद्य शैलं वैश्रवणालयम् । राक्षसेन्द्रो महेन्द्राभः सेनामुपनिव���शयत् ॥ ५० ॥,tataḥ kailāsamāsādya śailaṃ vaiśravaṇālayam | rākṣasendro mahendrābhaḥ senāmupaniveśayat || 50 ||
+26,1,स तु तत्र दशग्रीवः सह सैन्येन वीर्यवान् । अस्तं प्राप्ते दिनकरे निवासं समरोचयत् ॥ १ ॥,sa tu tatra daśagrīvaḥ saha sainyena vīryavān | astaṃ prāpte dinakare nivāsaṃ samarocayat || 1 ||
+26,2,उदिते विमले चन्द्रे तुल्यपर्वतवर्चसि । स ददर्श गुणांस्तत्र चन्द्रपादोपशोभितान् ॥ २ ॥,udite vimale candre tulyaparvatavarcasi | sa dadarśa guṇāṃstatra candrapādopaśobhitān || 2 ||
+26,3,कर्णिकारवनैर्दिव्यैः कदम्बगहनैस्तथा । पद्मिनीभिश्च फुल्लाभिर्मन्दाकिन्या जलैरपि ॥ ३ ॥,karṇikāravanairdivyaiḥ kadambagahanaistathā | padminībhiśca phullābhirmandākinyā jalairapi || 3 ||
+26,4,घण्टानामिव संनादः शुश्रुवे मधुरस्वनः । अप्सरोगणसंघनां गायतां धनदालये ॥ ४ ॥,ghaṇṭānāmiva saṃnādaḥ śuśruve madhurasvanaḥ | apsarogaṇasaṃghanāṃ gāyatāṃ dhanadālaye || 4 ||
+26,5,पुष्पवर्षाणि मुञ्चन्तो नगाः पवनताडिताः । शैलं तं वासयन्तीव मधुमाधवगन्धिनः ॥ ५ ॥,puṣpavarṣāṇi muñcanto nagāḥ pavanatāḍitāḥ | śailaṃ taṃ vāsayantīva madhumādhavagandhinaḥ || 5 ||
+26,6,मधुपुष्परजःपृक्तं गन्धमादाय पुष्कलम् । प्रववौ वर्धयन् कामं रावणस्य सुखो ऽनिलः ॥ ६ ॥,madhupuṣparajaḥpṛktaṃ gandhamādāya puṣkalam | pravavau vardhayan kāmaṃ rāvaṇasya sukho'nilaḥ || 6 ||
+26,7,गेयात् पुष्पसमृद्ध्या च शैत्याद्वायोर्गुणैर्गिरेः । प्रवृत्तायां रजन्यां च चन्द्रस्योदयनेन च ॥ ७ ॥,geyāt puṣpasamṛddhyā ca śaityādvāyorguṇairgireḥ | pravṛttāyāṃ rajanyāṃ ca candrasyodayanena ca || 7 ||
+26,8,रावणः सुमहावीर्यः कामबाणवशं गतः । विनिश्वस्य विनिश्वस्य शशिनं समवैक्षत ॥ ८ ॥,rāvaṇaḥ sumahāvīryaḥ kāmabāṇavaśaṃ gataḥ | viniśvasya viniśvasya śaśinaṃ samavaikṣata || 8 ||
+26,9,एतस्मिन्नन्तरे तत्र दिव्यपुष्पविभूषिता । सर्वाप्सरोवरा रम्भा पूर्णचन्द्रनिभानना ॥ ९ ॥,etasminnantare tatra divyapuṣpavibhūṣitā | sarvāpsarovarā rambhā pūrṇacandranibhānanā || 9 ||
+26,10,कृतैर्विशेषकैरार्द्रैः षडर्तुकुसुमोत्सवैः । नीलं सतोयमेघाभं वस्त्रं समवगुण्ठिता ॥ १० ॥,kṛtairviśeṣakairārdraiḥ ṣaḍartukusumotsavaiḥ | nīlaṃ satoyameghābhaṃ vastraṃ samavaguṇṭhitā || 10 ||
+26,11,यस्य वक्त्रं शशिनिभं भ्रुवौ चापनिभे शुभे । ऊरू करिकराकारौ करौ पल्लवकोमलौ । सैन्यमध्येन गच्छन्ती रावणेनोपलक्षिता ॥ ११ ॥,yasya vaktraṃ śaśinibhaṃ bhruvau cāpanibhe śubhe | ūrū karikarākārau karau pallavakomalau | sainyamadhyena gacchantī rāvaṇenopalakṣitā || 11 ||
+26,12,तां समुत्थाय रक्षेन्द्रः कामबाणबलार्दितः । करे गृहीत्वा गच्छन्तीं स्मयमानो ऽभ्यभाषत ॥ १२ ॥,tāṃ samutthāya rakṣendraḥ kāmabāṇabalārditaḥ | kare gṛhītvā gacchantīṃ smayamāno'bhyabhāṣata || 12 ||
+26,13,क्व गच्छसि वरारोहे कां सिद्धिं भजसे स्वयम् । कस्याभ्युदयकालो ऽयं यस्त्वां समुपभोक्ष्यते ॥ १३ ॥,kva gacchasi varārohe kāṃ siddhiṃ bhajase svayam | kasyābhyudayakālo'yaṃ yastvāṃ samupabhokṣyate || 13 ||
+26,14,तवाननरसस्याद्य पद्मोत्पलसुगन्धिनः । सुधामृतरसस्येव को ऽद्य तृप्तिं गमिष्यति ॥ १४ ॥,tavānanarasasyādya padmotpalasugandhinaḥ | sudhāmṛtarasasyeva ko'dya tṛptiṃ gamiṣyati || 14 ||
+26,15,स्वर्णकुम्भनिभौ पीनौ शुभौ भीरु निरन्तरौ । कस्योरस्थलसंस्पर्शं दास्यतस्ते कुचाविमौ ॥ १५ ॥,svarṇakumbhanibhau pīnau śubhau bhīru nirantarau | kasyorasthalasaṃsparśaṃ dāsyataste kucāvimau || 15 ||
+26,16,सुवर्णचक्रप्रतिमं स्वर्णदामचितं पृथु । अध्यारोक्ष्यति कस्ते ऽद्य स्वर्गं जघनरूपिणम् ॥ १६ ॥,suvarṇacakrapratimaṃ svarṇadāmacitaṃ pṛthu | adhyārokṣyati kaste'dya svargaṃ jaghanarūpiṇam || 16 ||
+26,17,मद्विशिष्टः पुमान् को ऽन्यः शक्रो विष्णुरथाश्विनौ । मामतीत्य हि यस्य त्वं यासि भीरु न शोभनम् ॥ १७ ॥,madviśiṣṭaḥ pumān ko'nyaḥ śakro viṣṇurathāśvinau | māmatītya hi yasya tvaṃ yāsi bhīru na śobhanam || 17 ||
+26,18,विश्रम त्वं पृथुश्रोणि शिलातलमिदं शुभम् । त्रैलोक्ये यः प्रभुश्चैव तुल्यो मम न विद्यते ॥ १८ ॥,viśrama tvaṃ pṛthuśroṇi śilātalamidaṃ śubham | trailokye yaḥ prabhuścaiva tulyo mama na vidyate || 18 ||
+26,19,तदेष प्राञ्जलिः प्रह्वो याचते त्वां दशाननः । यः प्रभुश्चापि भर्ता च त्रैलोक्यस्य भजस्व माम् ॥ १९ ॥,tadeṣa prāñjaliḥ prahvo yācate tvāṃ daśānanaḥ | yaḥ prabhuścāpi bhartā ca trailokyasya bhajasva mām || 19 ||
+26,20,एवमुक्ताब्रवीद् रम्भा वेपमाना कृताञ्जलिः । प्रसीद नार्हसे वक्तुमीदृशं त्वं हि मे गुरुः ॥ २० ॥,evamuktābravīd rambhā vepamānā kṛtāñjaliḥ | prasīda nārhase vaktumīdṛśaṃ tvaṃ hi me guruḥ || 20 ||
+26,21,अन्येभ्यो ऽपि त्वया रक्ष्या प्राप्नुयां धर्षणं यदि । धर्मतश्च स्नुषा ते ऽहं तत्त्वमेतद्ब्रवीमि ते ॥ २१ ॥,anyebhyo'pi tvayā rakṣyā prāpnuyāṃ dharṣaṇaṃ yadi | dharmataśca snuṣā te'haṃ tattvametadbravīmi te || 21 ||
+26,22,अब्रवीत्तां दशग्रीवश्चरणाधोमुखीं स्थिताम् । सुतस्य यदि मे भार्या ततस्त्वं मे स्नुषा भवेः ॥ २२ ॥,abravīttāṃ daśagrīvaścaraṇādhomukhīṃ sthitām | sutasya yadi me bhāryā tatastvaṃ me snuṣā bhaveḥ || 22 ||
+26,23,बाढमित्येव सा रम्भा प्राह रावणमुत्तरम् । धर्मतस्ते सुतस्याहं भार्या राक्षसपुंगव ॥ २३ ॥,bāḍhamityeva sā rambhā prāha rāvaṇamuttaram | dharmataste sutasyāhaṃ bhāryā rākṣasapuṃgava || 23 ||
+26,24,पुत्रः प्रियतरः प्राणैर्भ्रातुर्वैश्रवणस्य ते । ख्यातो यस्त्रिषु लोकेषु नलकूबर इत्यसौ ॥ २४ ॥,putraḥ priyataraḥ prāṇairbhrāturvaiśravaṇasya te | khyāto yastriṣu lokeṣu nalakūbara ityasau || 24 ||
+26,25,धर्मतो यो भवेद्विप्रः क्षत्रियो वीर्यतो भवेत् । क्रोधाद् यश्च भवेदग्निः क्षान्त्या च वसुधासमः ॥ २५ ॥,dharmato yo bhavedvipraḥ kṣatriyo vīryato bhavet | krodhād yaśca bhavedagniḥ kṣāntyā ca vasudhāsamaḥ || 25 ||
+26,26,तस्यास्मि कृतसंकेता लोकपालसुतस्य वै । तमुद्दिश्य च मे सर्वं विभूषणमिदं कृतम् ॥ २६ ॥,tasyāsmi kṛtasaṃketā lokapālasutasya vai | tamuddiśya ca me sarvaṃ vibhūṣaṇamidaṃ kṛtam || 26 ||
+26,27,यस्य तस्य हि नान्यस्य भावो मां प्रति तिष्ठति । तेन सत्येन मां राजन्मोक्तुमर्हस्यरिंदम ॥ २७ ॥,yasya tasya hi nānyasya bhāvo māṃ prati tiṣṭhati | tena satyena māṃ rājanmoktumarhasyariṃdama || 27 ||
+26,28,स हि तिष्ठति धर्मात्मा साम्प्रतं मत्समुत्सुकः । तन्न विघ्नं सुतस्येह कर्तुमर्हसि मुञ्च माम् ॥ २८ ॥,sa hi tiṣṭhati dharmātmā sāmprataṃ matsamutsukaḥ | tanna vighnaṃ sutasyeha kartumarhasi muñca mām || 28 ||
+26,29,सद्भिराचरितं मार्गं गच्छ राक्षसपुंगव । माननीयो मया हि त्वं लालनीया तथास्मि ते ॥ २९ ॥,sadbhirācaritaṃ mārgaṃ gaccha rākṣasapuṃgava | mānanīyo mayā hi tvaṃ lālanīyā tathāsmi te || 29 ||
+26,30,एवं ब्रुवाणां रम्भां तां धर्मार्थसहितं वचः । निर्भर्त्स्य राक्षसो मोहात् प्रतिगृह्य बलाद्बली । काममोहाभिसंरब्धो मैथुनायोपचक्रमे ॥ ३० ॥,evaṃ bruvāṇāṃ rambhāṃ tāṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ | nirbhartsya rākṣaso mohāt pratigṛhya balādbalī | kāmamohābhisaṃrabdho maithunāyopacakrame || 30 ||
+26,31,सा विमुक्ता ततो रम्भा भ्रष्टमाल्यविभूषणा । गजेन्द्राक्रीडमथिता नदीवाकुलतां गता ॥ ३१ ॥,sā vimuktā tato rambhā bhraṣṭamālyavibhūṣaṇā | gajendrākrīḍamathitā nadīvākulatāṃ gatā || 31 ||
+26,32,सा वेपमाना लज्जन्ती भीता करकृताञ्जलिः । नलकूबरमासाद्य पादयोर्निपपात ह ॥ ३२ ॥,sā vepamānā lajjantī bhītā karakṛtāñjaliḥ | nalakūbaramāsādya pādayornipapāta ha || 32 ||
+26,33,तदवस्थां च तां दृष्ट्वा महात्मा नलकूबरः । अब्रवीत् किमिदं भद्रे पादयोः पतितासि मे ॥ ३३ ॥,tadavasthāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā mahātmā nalakūbaraḥ | abravīt kimidaṃ bhadre pādayoḥ patitāsi me || 33 ||
+26,34,सा तु निश्वसमाना च वेपमानाथ साञ्जलिः । तस्मै सर्वं यथातथ्यमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ३४ ॥,sā tu niśvasamānā ca vepamānātha sāñjaliḥ | tasmai sarvaṃ yathātathyamākhyātumupacakrame || 34 ||
+26,35,एष देव दशग्रीवः प्राप्तो गन्तुं त्रिविष्टपम् । तेन सैन्यसहायेन निशेह परिणाम्यते ॥ ३५ ॥,eṣa deva daśagrīvaḥ prāpto gantuṃ triviṣṭapam | tena sainyasahāyena niśeha pariṇāmyate || 35 ||
+26,36,आयान्ती तेन दृष्टास्मि त्वत्सकाशमरिंदम । गृहीत्वा तेन पृष्टास्मि कस्य त्वमिति रक्षसा ॥ ३६ ॥,āyāntī tena dṛṣṭāsmi tvatsakāśamariṃdama | gṛhītvā tena pṛṣṭāsmi kasya tvamiti rakṣasā || 36 ||
+26,37,मया तु सर्वं यत् सत्यं तद्धि तस्मै निवेदितम् । काममोहाभिभूतात्मा नाश्रौषीत्तद्वचो मम ॥ ३७ ॥,mayā tu sarvaṃ yat satyaṃ taddhi tasmai niveditam | kāmamohābhibhūtātmā nāśrauṣīttadvaco mama || 37 ||
+26,38,याच्यमानो मया देव स्नुषा ते ऽहमिति प्रभो । तत् सर्वं पृष्ठतः कृत्वा बलात्तेनास्मि धर्षिता ॥ ३८ ॥,yācyamāno mayā deva snuṣā te'hamiti prabho | tat sarvaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā balāttenāsmi dharṣitā || 38 ||
+26,39,एवं त्वमपराधं मे क्षन्तुमर्हसि मानद । न हि तुल्यं बलं सौम्य स्त्रियाश्च पुरुषस्य च ॥ ३९ ॥,evaṃ tvamaparādhaṃ me kṣantumarhasi mānada | na hi tulyaṃ balaṃ saumya striyāśca puruṣasya ca || 39 ||
+26,40,एवं श्रुत्वा तु संक्रुद्धस्तदा वैश्वरणात्मजः । धर्षणां तां परां श्रुत्वा ध्यानं संप्रविवेश ह ॥ ४० ॥,evaṃ śrutvā tu saṃkruddhastadā vaiśvaraṇātmajaḥ | dharṣaṇāṃ tāṃ parāṃ śrutvā dhyānaṃ saṃpraviveśa ha || 40 ||
+26,41,तस्य तत् कर्म विज्ञाय तदा वैश्रव���ात्मजः । मुहूर्ताद् रोषताम्राक्षस्तोयं जग्राह पाणिना ॥ ४१ ॥,tasya tat karma vijñāya tadā vaiśravaṇātmajaḥ | muhūrtād roṣatāmrākṣastoyaṃ jagrāha pāṇinā || 41 ||
+26,42,गृहीत्वा सलिलं दिव्यमुपस्पृश्य यथाविधि । उत्ससर्ज तदा शापं राक्षसेन्द्राय दारुणम् ॥ ४२ ॥,gṛhītvā salilaṃ divyamupaspṛśya yathāvidhi | utsasarja tadā śāpaṃ rākṣasendrāya dāruṇam || 42 ||
+26,43,अकामा तेन यस्मात्त्वं बलाद्भद्रे प्रधर्षिता । तस्मात् स युवतीमन्यां नाकामामुपयास्यति ॥ ४३ ॥,akāmā tena yasmāttvaṃ balādbhadre pradharṣitā | tasmāt sa yuvatīmanyāṃ nākāmāmupayāsyati || 43 ||
+26,44,यदा त्वकामां कामार्तो धर्षयिष्यति योषितम् । मूर्धा तु सप्तधा तस्य शकलीभविता तदा ॥ ४४ ॥,yadā tvakāmāṃ kāmārto dharṣayiṣyati yoṣitam | mūrdhā tu saptadhā tasya śakalībhavitā tadā || 44 ||
+26,45,तस्मिन्नुदाहृते शापे ज्वलिताग्निसमप्रभे । देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता ॥ ४५ ॥,tasminnudāhṛte śāpe jvalitāgnisamaprabhe | devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiśca khāccyutā || 45 ||
+26,46,प्रजापतिमुखाश्चापि सर्वे देवाः प्रहर्षिताः । ज्ञात्वा लोकगतिं सर्वां तस्य मृत्युं च रक्षसः ॥ ४६ ॥,prajāpatimukhāścāpi sarve devāḥ praharṣitāḥ | jñātvā lokagatiṃ sarvāṃ tasya mṛtyuṃ ca rakṣasaḥ || 46 ||
+26,47,श्रुत्वा तु स दशग्रीवस्तं शापं रोमहर्षणम् । नारीषु मैथुनं भावं नाकामास्वभ्यरोचयत् ॥ ४७ ॥,śrutvā tu sa daśagrīvastaṃ śāpaṃ romaharṣaṇam | nārīṣu maithunaṃ bhāvaṃ nākāmāsvabhyarocayat || 47 ||
+27,1,कैलासं लङ्घयित्वाथ दशग्रीवः सराक्षसः । आससाद महातेजा इन्द्रलोकं निशाचरः ॥ १ ॥,kailāsaṃ laṅghayitvātha daśagrīvaḥ sarākṣasaḥ | āsasāda mahātejā indralokaṃ niśācaraḥ || 1 ||
+27,2,तस्य राक्षससैन्यस्य समन्तादुपयास्यतः । देवलोकं ययौ शब्दो भिद्यमानार्णवोपमः ॥ २ ॥,tasya rākṣasasainyasya samantādupayāsyataḥ | devalokaṃ yayau śabdo bhidyamānārṇavopamaḥ || 2 ||
+27,3,श्रुत्वा तु रावणं प्राप्तमिन्द्रः संचलितासनः । अब्रवीत्तत्र तान्देवान् सर्वानेव समागतान् ॥ ३ ॥,śrutvā tu rāvaṇaṃ prāptamindraḥ saṃcalitāsanaḥ | abravīttatra tāndevān sarvāneva samāgatān || 3 ||
+27,4,आदित्यान् सवसून् रुद्रान् विश्वान् साध्यान्मरुद्गणान् । सज्जीभवत युद्धार्थं रावणस्य दुरात्मनः ॥ ४ ॥,ādityān savasūn rudrān viśvān sādhyānmarudgaṇān | sajjībhavata yuddhārthaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ || 4 ||
+27,5,एवमुक्तास्तु शक्रेण देवाः शक्रसमा युधि । संनह्यन्त महासत्त्वा युद्धश्रद्धासमन्विताः ॥ ५ ॥,evamuktāstu śakreṇa devāḥ śakrasamā yudhi | saṃnahyanta mahāsattvā yuddhaśraddhāsamanvitāḥ || 5 ||
+27,6,स तु दीनः परित्रस्तो महेन्द्रो रावणं प्रति । विष्णोः समीपमागत्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ६ ॥,sa tu dīnaḥ paritrasto mahendro rāvaṇaṃ prati | viṣṇoḥ samīpamāgatya vākyametaduvāca ha || 6 ||
+27,7,विष्णो कथं करिष्यामो महावीर्यपराक्रम । असौ हि बलवान् रक्षो युद्धार्थमभिवर्तते ॥ ७ ॥,viṣṇo kathaṃ kariṣyāmo mahāvīryaparākrama | asau hi balavān rakṣo yuddhārthamabhivartate || 7 ||
+27,8,वरप्रदाना��्बलवान्न खल्वन्येन हेतुना । तच्च सत्यं हि कर्तव्यं वाक्यं देव प्रजापतेः ॥ ८ ॥,varapradānādbalavānna khalvanyena hetunā | tacca satyaṃ hi kartavyaṃ vākyaṃ deva prajāpateḥ || 8 ||
+27,9,तद् यथा नमुचिर्वृत्रो बलिर्नरकशम्बरौ । त्वन्मतं समवष्टभ्य यथा दग्धास्तथा कुरु ॥ ९ ॥,tad yathā namucirvṛtro balirnarakaśambarau | tvanmataṃ samavaṣṭabhya yathā dagdhāstathā kuru || 9 ||
+27,10,न ह्यन्यो देव देवानामापत्सु सुमहाबल । गतिः परायणं वास्ति त्वामृते पुरुषोत्तम ॥ १० ॥,na hyanyo deva devānāmāpatsu sumahābala | gatiḥ parāyaṇaṃ vāsti tvāmṛte puruṣottama || 10 ||
+27,11,त्वं हि नारायणः श्रीमान्पद्मनाभः सनातनः । त्वयाहं स्थापितश्चैव देवराज्ये सनातने ॥ ११ ॥,tvaṃ hi nārāyaṇaḥ śrīmānpadmanābhaḥ sanātanaḥ | tvayāhaṃ sthāpitaścaiva devarājye sanātane || 11 ||
+27,12,तदाख्याहि यथातत्त्वं देवदेव मम स्वयम् । असिचक्रसहायस्त्वं युध्यसे संयुगे रिपुम् ॥ १२ ॥,tadākhyāhi yathātattvaṃ devadeva mama svayam | asicakrasahāyastvaṃ yudhyase saṃyuge ripum || 12 ||
+27,13,एवमुक्तः स शक्रेण देवो नारायणः प्रभुः । अब्रवीन्न परित्रासः कार्यस्ते श्रूयतां च मे ॥ १३ ॥,evamuktaḥ sa śakreṇa devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ | abravīnna paritrāsaḥ kāryaste śrūyatāṃ ca me || 13 ||
+27,14,न तावदेष दुर्वृत्तः शक्यो दैवतदानवैः । हन्तुं युधि समासाद्य वरदानेन दुर्जयः ॥ १४ ॥,na tāvadeṣa durvṛttaḥ śakyo daivatadānavaiḥ | hantuṃ yudhi samāsādya varadānena durjayaḥ || 14 ||
+27,15,सर्वथा तु महत् कर्म करिष्यति बलोत्कटः । रक्षः पुत्रसहायो ऽसौ दृष्टमेतन्निसर्गतः ॥ १५ ॥,sarvathā tu mahat karma kariṣyati balotkaṭaḥ | rakṣaḥ putrasahāyo'sau dṛṣṭametannisargataḥ || 15 ||
+27,16,ब्रवीषि यत्तु मां शक्र संयुगे योत्स्यसीति ह । नैवाहं प्रतियोत्स्ये तं रावणं राक्षसाधिपम् ॥ १६ ॥,bravīṣi yattu māṃ śakra saṃyuge yotsyasīti ha | naivāhaṃ pratiyotsye taṃ rāvaṇaṃ rākṣasādhipam || 16 ||
+27,17,अनिहत्य रिपुं विष्णुर्न हि प्रतिनिवर्तते । दुर्लभश्चैष कामो ऽद्य वरमासाद्य राक्षसे ॥ १७ ॥,anihatya ripuṃ viṣṇurna hi pratinivartate | durlabhaścaiṣa kāmo'dya varamāsādya rākṣase || 17 ||
+27,18,प्रतिजानामि देवेन्द्र त्वत्समीपं शतक्रतो । राक्षसस्याहमेवास्य भविता मृत्युकारणम् ॥ १८ ॥,pratijānāmi devendra tvatsamīpaṃ śatakrato | rākṣasasyāhamevāsya bhavitā mṛtyukāraṇam || 18 ||
+27,19,अहमेनं वधिष्यामि रावणं ससुतं युधि । देवतास्तोषयिष्यामि ज्ञात्वा कालमुपस्थितम् ॥ १९ ॥,ahamenaṃ vadhiṣyāmi rāvaṇaṃ sasutaṃ yudhi | devatāstoṣayiṣyāmi jñātvā kālamupasthitam || 19 ||
+27,20,एतस्मिन्नन्तरे नादः शुश्रुवे रजनीक्षये । तस्य रावणसैन्यस्य प्रयुद्धस्य समन्ततः ॥ २० ॥,etasminnantare nādaḥ śuśruve rajanīkṣaye | tasya rāvaṇasainyasya prayuddhasya samantataḥ || 20 ||
+27,21,अथ युद्धं समभवद्देवराक्षसयोस्तदा । घोरं तुमुलनिर्ह्रादं नानाप्रहरणायुधम् ॥ २१ ॥,atha yuddhaṃ samabhavaddevarākṣasayostadā | ghoraṃ tumulanirhrādaṃ nānāpraharaṇāyudham || 21 ||
+27,22,एतस्मिन्नन्तरे शूरा राक्षसा घोरदर्शनाः । युद्धार्थमभ्यधावन्त सचिवा रावणाज्ञया ॥ २२ ॥,etasminnantare śūrā rākṣasā ghoradarśanāḥ | yuddhārthamabhyadhāvanta sacivā rāvaṇājñayā || 22 ||
+27,23,मारीचश्च प्रहस्तश्च महापार्श्वमहोदरौ । अकम्पनो निकुम्भश्च शुकः सारण एव च ॥ २३ ॥,mārīcaśca prahastaśca mahāpārśvamahodarau | akampano nikumbhaśca śukaḥ sāraṇa eva ca || 23 ||
+27,24,संह्रादिर्धूमकेतुश्च महादंष्ट्रो महामुखः । जम्बुमाली महामाली विरूपाक्षश्च राक्षसः ॥ २४ ॥,saṃhrādirdhūmaketuśca mahādaṃṣṭro mahāmukhaḥ | jambumālī mahāmālī virūpākṣaśca rākṣasaḥ || 24 ||
+27,25,एतैः सर्वैर्महावीर्यैर्वृतो राक्षसपुंगवः । रावणस्यार्यकः सैन्यं सुमाली प्रविवेश ह ॥ २५ ॥,etaiḥ sarvairmahāvīryairvṛto rākṣasapuṃgavaḥ | rāvaṇasyāryakaḥ sainyaṃ sumālī praviveśa ha || 25 ||
+27,26,स हि देवगणान् सर्वान्नानाप्रहरणैः शितैः । विध्वंसयति संक्रुद्धः सह तैः क्षणदाचरैः ॥ २६ ॥,sa hi devagaṇān sarvānnānāpraharaṇaiḥ śitaiḥ | vidhvaṃsayati saṃkruddhaḥ saha taiḥ kṣaṇadācaraiḥ || 26 ||
+27,27,एतस्मिन्नन्तरे शूरो वसूनामष्टमो वसुः । सावित्र इति विख्यातः प्रविवेश महारणम् ॥ २७ ॥,etasminnantare śūro vasūnāmaṣṭamo vasuḥ | sāvitra iti vikhyātaḥ praviveśa mahāraṇam || 27 ||
+27,28,ततो युद्धं समभवत् सुराणां राक्षसैः सह । क्रुद्धानां रक्षसां कीर्तिं समरेष्वनिवर्तिनाम् ॥ २८ ॥,tato yuddhaṃ samabhavat surāṇāṃ rākṣasaiḥ saha | kruddhānāṃ rakṣasāṃ kīrtiṃ samareṣvanivartinām || 28 ||
+27,29,ततस्ते राक्षसाः शूरा देवांस्तान् समरे स्थितान् । नानाप्रहरणैर्घोरैर्जघ्नुः शतसहस्रशः ॥ २९ ॥,tataste rākṣasāḥ śūrā devāṃstān samare sthitān | nānāpraharaṇairghorairjaghnuḥ śatasahasraśaḥ || 29 ||
+27,30,सुरास्तु राक्षसान् घोरान्महावीर्यान् स्वतेजसा । समरे विविधैः शस्त्रैरनयन्यमसादनम् ॥ ३० ॥,surāstu rākṣasān ghorānmahāvīryān svatejasā | samare vividhaiḥ śastrairanayanyamasādanam || 30 ||
+27,31,एतस्मिन्नन्तरे शूरः सुमाली नाम राक्षसः । नानाप्रहरणैः क्रुद्धो रणमेवाभ्यवर्तत ॥ ३१ ॥,etasminnantare śūraḥ sumālī nāma rākṣasaḥ | nānāpraharaṇaiḥ kruddho raṇamevābhyavartata || 31 ||
+27,32,देवानां तद्बलं सर्वं नानाप्रहरणैः शितैः । विध्वंसयति संक्रुद्धो वायुर्जलधरानिव ॥ ३२ ॥,devānāṃ tadbalaṃ sarvaṃ nānāpraharaṇaiḥ śitaiḥ | vidhvaṃsayati saṃkruddho vāyurjaladharāniva || 32 ||
+27,33,ते महाबाणवर्षैश्च शूलैः प्रासैश्च दारुणैः । पीड्यमानाः सुराः सर्वे न व्यतिष्ठन् समाहिताः ॥ ३३ ॥,te mahābāṇavarṣaiśca śūlaiḥ prāsaiśca dāruṇaiḥ | pīḍyamānāḥ surāḥ sarve na vyatiṣṭhan samāhitāḥ || 33 ||
+27,34,ततो विद्राव्यमाणेषु त्रिदशेषु सुमालिना । वसूनामष्टमो देवः सावित्रो व्यवतिष्ठत ॥ ३४ ॥,tato vidrāvyamāṇeṣu tridaśeṣu sumālinā | vasūnāmaṣṭamo devaḥ sāvitro vyavatiṣṭhata || 34 ||
+27,35,संवृतः स्वैरनीकैस्तु प्रहरन्तं निशाचरम् । विक्रमेण महातेजा वारयामास संयुगे ॥ ३५ ॥,saṃvṛtaḥ svairanīkaistu praharantaṃ niśācaram | vikrameṇa mahātejā vārayāmāsa saṃyuge || 35 ||
+27,36,सुमत्तयोस्तयोरासीद् युद्धं लोके सुदारुण��् । सुमालिनो वसोश्चैव समरेष्वनिवर्तिनोः ॥ ३६ ॥,sumattayostayorāsīd yuddhaṃ loke sudāruṇam | sumālino vasoścaiva samareṣvanivartinoḥ || 36 ||
+27,37,ततस्तस्य महाबाणैर्वसुना सुमहात्मना । महान् स पन्नगरथः क्षणेन विनिपातितः ॥ ३७ ॥,tatastasya mahābāṇairvasunā sumahātmanā | mahān sa pannagarathaḥ kṣaṇena vinipātitaḥ || 37 ||
+27,38,हत्वा तु संयुगे तस्य रथं बाणशतैः शितैः । गदां तस्य वधार्थाय वसुर्जग्राह पाणिना ॥ ३८ ॥,hatvā tu saṃyuge tasya rathaṃ bāṇaśataiḥ śitaiḥ | gadāṃ tasya vadhārthāya vasurjagrāha pāṇinā || 38 ||
+27,39,तां प्रदीप्तां प्रगृह्याशु कालदण्डनिभां शुभाम् । तस्य मूर्धनि सावित्रः सुमालेर्विनिपातयत् ॥ ३९ ॥,tāṃ pradīptāṃ pragṛhyāśu kāladaṇḍanibhāṃ śubhām | tasya mūrdhani sāvitraḥ sumālervinipātayat || 39 ||
+27,40,तस्य मूर्धनि सोल्काभा पतन्ती च तदा बभौ । सहस्राक्षसमुत्सृष्टा गिराविव महाशनिः ॥ ४० ॥,tasya mūrdhani solkābhā patantī ca tadā babhau | sahasrākṣasamutsṛṣṭā girāviva mahāśaniḥ || 40 ||
+27,41,तस्य नैवास्थि कायो वा न मांसं ददृशे तदा । गदया भस्मसाद्भूतो रणे तस्मिन्निपातितः ॥ ४१ ॥,tasya naivāsthi kāyo vā na māṃsaṃ dadṛśe tadā | gadayā bhasmasādbhūto raṇe tasminnipātitaḥ || 41 ||
+27,42,तं दृष्ट्वा निहतं संख्ये राक्षसास्ते समन्ततः । दुद्रुवुः सहिताः सर्वे क्रोशमाना महास्वनम् ॥ ४२ ॥,taṃ dṛṣṭvā nihataṃ saṃkhye rākṣasāste samantataḥ | dudruvuḥ sahitāḥ sarve krośamānā mahāsvanam || 42 ||
+28,1,सुमालिनं हतं दृष्ट्वा वसुना भस्मसात्कृतम् । विद्रुतं चापि स्वं सैन्यं लक्षयित्वार्दितं शरैः ॥ १ ॥,sumālinaṃ hataṃ dṛṣṭvā vasunā bhasmasātkṛtam | vidrutaṃ cāpi svaṃ sainyaṃ lakṣayitvārditaṃ śaraiḥ || 1 ||
+28,2,ततः स बलवान् क्रुद्धो रावणस्य सुतो युधि । निवर्त्य राक्षसान् सर्वान्मेघनादो व्यतिष्ठत ॥ २ ॥,tataḥ sa balavān kruddho rāvaṇasya suto yudhi | nivartya rākṣasān sarvānmeghanādo vyatiṣṭhata || 2 ||
+28,3,स रथेनाग्निवर्णेन कामगेन महारथः । अभिदुद्राव सेनां तां वनान्यग्निरिव ज्वलन् ॥ ३ ॥,sa rathenāgnivarṇena kāmagena mahārathaḥ | abhidudrāva senāṃ tāṃ vanānyagniriva jvalan || 3 ||
+28,4,ततः प्रविशतस्तस्य विविधायुधधारिणः । विदुद्रुवुर्दिशः सर्वा देवास्तस्य च दर्शनात् ॥ ४ ॥,tataḥ praviśatastasya vividhāyudhadhāriṇaḥ | vidudruvurdiśaḥ sarvā devāstasya ca darśanāt || 4 ||
+28,5,न तत्रावस्थितः कश्चिद् रणे तस्य युयुत्सतः । सर्वानाविध्य वित्रस्तान्दृष्ट्वा शक्रो ऽभ्यभाषत ॥ ५ ॥,na tatrāvasthitaḥ kaścid raṇe tasya yuyutsataḥ | sarvānāvidhya vitrastāndṛṣṭvā śakro'bhyabhāṣata || 5 ||
+28,6,न भेतव्यं न गन्तव्यं निवर्तध्वं रणं प्रति । एष गच्छति मे पुत्रो युद्धार्थमपराजितः ॥ ६ ॥,na bhetavyaṃ na gantavyaṃ nivartadhvaṃ raṇaṃ prati | eṣa gacchati me putro yuddhārthamaparājitaḥ || 6 ||
+28,7,ततः शक्रसुतो देवो जयन्त इति विश्रुतः । रथेनाद्भुतकल्पेन संग्राममभिवर्तत ॥ ७ ॥,tataḥ śakrasuto devo jayanta iti viśrutaḥ | rathenādbhutakalpena saṃgrāmamabhivartata || 7 ||
+28,8,ततस्ते त्रिदशाः सर्वे परिवार्य शचीसुतम् । र��वणस्य सुतं युद्धे समासाद्य व्यवस्थिताः ॥ ८ ॥,tataste tridaśāḥ sarve parivārya śacīsutam | rāvaṇasya sutaṃ yuddhe samāsādya vyavasthitāḥ || 8 ||
+28,9,तेषां युद्धं महदभूत् सदृशं देवरक्षसाम् । कृते महेन्द्रपुत्रस्य राक्षसेन्द्रसुतस्य च ॥ ९ ॥,teṣāṃ yuddhaṃ mahadabhūt sadṛśaṃ devarakṣasām | kṛte mahendraputrasya rākṣasendrasutasya ca || 9 ||
+28,10,ततो मातलिपुत्रे तु गोमुखे राक्षसात्मजः । सारथौ पातयामास शरान् काञ्चनभूषणान् ॥ १० ॥,tato mātaliputre tu gomukhe rākṣasātmajaḥ | sārathau pātayāmāsa śarān kāñcanabhūṣaṇān || 10 ||
+28,11,शचीसुतस्त्वपि तथा जयन्तस्तस्य सारथिम् । तं चैव रावणिं क्रुद्धः प्रत्यविध्यद् रणाजिरे ॥ ११ ॥,śacīsutastvapi tathā jayantastasya sārathim | taṃ caiva rāvaṇiṃ kruddhaḥ pratyavidhyad raṇājire || 11 ||
+28,12,ततः क्रुद्धो महातेजा रक्षो विस्फारितेक्षणः । रावणिः शक्रपुत्रं तं शरवर्षैरवाकिरत् ॥ १२ ॥,tataḥ kruddho mahātejā rakṣo visphāritekṣaṇaḥ | rāvaṇiḥ śakraputraṃ taṃ śaravarṣairavākirat || 12 ||
+28,13,ततः प्रगृह्य शस्त्राणि सारवन्ति महान्ति च । शतघ्नीस्तोमरान्प्रासान् गदाखड्गपरश्वधान् । सुमहान्त्यद्रिशृङ्गाणि पातयामास रावणिः ॥ १३ ॥,tataḥ pragṛhya śastrāṇi sāravanti mahānti ca | śataghnīstomarānprāsān gadākhaḍgaparaśvadhān | sumahāntyadriśṛṅgāṇi pātayāmāsa rāvaṇiḥ || 13 ||
+28,14,ततः प्रव्यथिता लोकाः संजज्ञे च तमो महत् । तस्य रावणपुत्रस्य तदा शत्रूनभिघ्नतः ॥ १४ ॥,tataḥ pravyathitā lokāḥ saṃjajñe ca tamo mahat | tasya rāvaṇaputrasya tadā śatrūnabhighnataḥ || 14 ||
+28,15,ततस्तद्दैवतबलं समन्तात्तं शचीसुतम् । बहुप्रकारमस्वस्थं तत्र तत्र स्म धावति ॥ १५ ॥,tatastaddaivatabalaṃ samantāttaṃ śacīsutam | bahuprakāramasvasthaṃ tatra tatra sma dhāvati || 15 ||
+28,16,नाभ्यजानंस्तदान्योन्यं शत्रून् वा दैवतानि वा । तत्र तत्र विपर्यस्तं समन्तात् परिधावितम् ॥ १६ ॥,nābhyajānaṃstadānyonyaṃ śatrūn vā daivatāni vā | tatra tatra viparyastaṃ samantāt paridhāvitam || 16 ||
+28,17,एतस्मिन्नन्तरे शूरः पुलोमा नाम वीर्यवान् । दैतेयस्तेन संगृह्य शचीपुत्रो ऽपवाहितः ॥ १७ ॥,etasminnantare śūraḥ pulomā nāma vīryavān | daiteyastena saṃgṛhya śacīputro'pavāhitaḥ || 17 ||
+28,18,गृहीत्वा तं तु नप्तारं प्रविष्टः स महोदधिम् । मातामहो ऽर्यकस्तस्य पौलोमी येन सा शची ॥ १८ ॥,gṛhītvā taṃ tu naptāraṃ praviṣṭaḥ sa mahodadhim | mātāmaho'ryakastasya paulomī yena sā śacī || 18 ||
+28,19,प्रणाशं दृश्य तु सुरा जयन्तस्यातिदारुणम् । व्यथिताश्चाप्रहृष्टाश्च समन्ताद्विप्रदुद्रुवुः ॥ १९ ॥,praṇāśaṃ dṛśya tu surā jayantasyātidāruṇam | vyathitāścāprahṛṣṭāśca samantādvipradudruvuḥ || 19 ||
+28,20,रावणिस्त्वथ संहृष्टो बलैः परिवृतः स्वकैः । अभ्यधावत देवांस्तान्मुमोच च महास्वनम् ॥ २० ॥,rāvaṇistvatha saṃhṛṣṭo balaiḥ parivṛtaḥ svakaiḥ | abhyadhāvata devāṃstānmumoca ca mahāsvanam || 20 ||
+28,21,दृष्ट्वा प्रणाशं पुत्रस्य रावणेश्चापि विक्रमम् । मातलिं प्राह देवेन्द्रो रथः समुपनीयताम् ॥ २१ ॥,dṛ��ṭvā praṇāśaṃ putrasya rāvaṇeścāpi vikramam | mātaliṃ prāha devendro rathaḥ samupanīyatām || 21 ||
+28,22,स तु दिव्यो महाभीमः सज्ज एव महारथः । उपस्थितो मातलिना वाह्यमानो मनोजवः ॥ २२ ॥,sa tu divyo mahābhīmaḥ sajja eva mahārathaḥ | upasthito mātalinā vāhyamāno manojavaḥ || 22 ||
+28,23,ततो मेघा रथे तस्मिंस्तडिद्वन्तो महास्वनाः । अग्रतो वायुचपला गच्छन्तो व्यनदंस्तदा ॥ २३ ॥,tato meghā rathe tasmiṃstaḍidvanto mahāsvanāḥ | agrato vāyucapalā gacchanto vyanadaṃstadā || 23 ||
+28,24,नानावाद्यानि वाद्यन्त स्तुतयश्च समाहिताः । ननृतुश्चाप्सरःसंघाः प्रयाते वासवे रणम् ॥ २४ ॥,nānāvādyāni vādyanta stutayaśca samāhitāḥ | nanṛtuścāpsaraḥsaṃghāḥ prayāte vāsave raṇam || 24 ||
+28,25,रुद्रैर्वसुभिरादित्यैः साध्यैश्च समरुद्गणैः । वृतो नानाप्रहरणैर्निर्ययौ त्रिदशाधिपः ॥ २५ ॥,rudrairvasubhirādityaiḥ sādhyaiśca samarudgaṇaiḥ | vṛto nānāpraharaṇairniryayau tridaśādhipaḥ || 25 ||
+28,26,निर्गच्छतस्तु शक्रस्य परुषं पवनो ववौ । भास्करो निष्प्रभश्चासीन्महोल्काश्च प्रपेदिरे ॥ २६ ॥,nirgacchatastu śakrasya paruṣaṃ pavano vavau | bhāskaro niṣprabhaścāsīnmaholkāśca prapedire || 26 ||
+28,27,एतस्मिन्नन्तरे शूरो दशग्रीवः प्रतापवान् । आरुरोह रथं दिव्यं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ २७ ॥,etasminnantare śūro daśagrīvaḥ pratāpavān | āruroha rathaṃ divyaṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 27 ||
+28,28,पन्नगैः सुमहाकायैर्वेष्टितं लोमहर्षणैः । येषां निश्वासवातेन प्रदीप्तमिव संयुगम् ॥ २८ ॥,pannagaiḥ sumahākāyairveṣṭitaṃ lomaharṣaṇaiḥ | yeṣāṃ niśvāsavātena pradīptamiva saṃyugam || 28 ||
+28,29,दैत्यैर्निशाचरैः शूरै रथः संपरिवारितः । समराभिमुखो दिव्यो महेन्द्रमभिवर्तत ॥ २९ ॥,daityairniśācaraiḥ śūrai rathaḥ saṃparivāritaḥ | samarābhimukho divyo mahendramabhivartata || 29 ||
+28,30,पुत्रं तं वारयित्वासौ स्वयमेव व्यवस्थितः । सो ऽपि युद्धाद्विनिष्क्रम्य रावणिः समुपाविशत् ॥ ३० ॥,putraṃ taṃ vārayitvāsau svayameva vyavasthitaḥ | so'pi yuddhādviniṣkramya rāvaṇiḥ samupāviśat || 30 ||
+28,31,ततो युद्धं प्रवृत्तं तु सुराणां राक्षसैः सह । शस्त्राभिवर्षणं घोरं मेघानामिव संयुगे ॥ ३१ ॥,tato yuddhaṃ pravṛttaṃ tu surāṇāṃ rākṣasaiḥ saha | śastrābhivarṣaṇaṃ ghoraṃ meghānāmiva saṃyuge || 31 ||
+28,32,कुम्भकर्णस्तु दुष्टात्मा नानाप्रहरणोद्यतः । नाज्ञायत तदा युद्धे सह केनाप्ययुध्यत ॥ ३२ ॥,kumbhakarṇastu duṣṭātmā nānāpraharaṇodyataḥ | nājñāyata tadā yuddhe saha kenāpyayudhyata || 32 ||
+28,33,दन्तैर्भुजाभ्यां पद्भ्यां च शक्तितोमरसायकैः । येन केनैव संरब्धस्ताडयामास वै सुरान् ॥ ३३ ॥,dantairbhujābhyāṃ padbhyāṃ ca śaktitomarasāyakaiḥ | yena kenaiva saṃrabdhastāḍayāmāsa vai surān || 33 ||
+28,34,ततो रुद्रैर्महाभागैः सहादित्यैर्निशाचरः । प्रयुद्धस्तैश्च संग्रामे कृत्तः शस्त्रैर्निरन्तरम् ॥ ३४ ॥,tato rudrairmahābhāgaiḥ sahādityairniśācaraḥ | prayuddhastaiśca saṃgrāme kṛttaḥ śastrairnirantaram || 34 ||
+28,35,ततस्तद् राक्षसं सैन्यं त्रिदशैः समरुद्गणैः । रणे विद्रावितं सर्व��� नानाप्रहरणैः शितैः ॥ ३५ ॥,tatastad rākṣasaṃ sainyaṃ tridaśaiḥ samarudgaṇaiḥ | raṇe vidrāvitaṃ sarvaṃ nānāpraharaṇaiḥ śitaiḥ || 35 ||
+28,36,के चिद्विनिहताः शस्त्रैर्वेष्टन्ति स्म महीतले । वाहनेष्ववसक्ताश्च स्थिता एवापरे रणे ॥ ३६ ॥,ke cidvinihatāḥ śastrairveṣṭanti sma mahītale | vāhaneṣvavasaktāśca sthitā evāpare raṇe || 36 ||
+28,37,रथान्नागान् खरानुष्ट्रान्पन्नगांस्तुरगांस्तथा । शिंशुमारान् वराहांश्च पिशाचवदनांस्तथा ॥ ३७ ॥,rathānnāgān kharānuṣṭrānpannagāṃsturagāṃstathā | śiṃśumārān varāhāṃśca piśācavadanāṃstathā || 37 ||
+28,38,तान् समालिङ्ग्य बाहुभ्यां विष्टब्धाः के चिदुच्छ्रिताः । देवैस्तु शस्त्रसंविद्धा मम्रिरे च निशाचराः ॥ ३८ ॥,tān samāliṅgya bāhubhyāṃ viṣṭabdhāḥ ke ciducchritāḥ | devaistu śastrasaṃviddhā mamrire ca niśācarāḥ || 38 ||
+28,39,चित्रकर्म इवाभाति स तेषां रणसंप्लवः । निहतानां प्रमत्तानां राक्षसानां महीतले ॥ ३९ ॥,citrakarma ivābhāti sa teṣāṃ raṇasaṃplavaḥ | nihatānāṃ pramattānāṃ rākṣasānāṃ mahītale || 39 ||
+28,40,शोणितोदक निष्यन्दाकङ्कगृध्रसमाकुला । प्रवृत्ता संयुगमुखे शस्त्रग्राहवती नदी ॥ ४० ॥,śoṇitodaka niṣyandākaṅkagṛdhrasamākulā | pravṛttā saṃyugamukhe śastragrāhavatī nadī || 40 ||
+28,41,एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो दशग्रीवः प्रतापवान् । निरीक्ष्य तद्बलं सर्वं दैवतैर्विनिपातितम् ॥ ४१ ॥,etasminnantare kruddho daśagrīvaḥ pratāpavān | nirīkṣya tadbalaṃ sarvaṃ daivatairvinipātitam || 41 ||
+28,42,स तं प्रतिविगाह्याशु प्रवृद्धं सैन्यसागरम् । त्रिदशान् समरे निघ्नञ् शक्रमेवाभ्यवर्तत ॥ ४२ ॥,sa taṃ prativigāhyāśu pravṛddhaṃ sainyasāgaram | tridaśān samare nighnañ śakramevābhyavartata || 42 ||
+28,43,ततः शक्रो महच्चापं विस्फार्य सुमहास्वनम् । यस्य विस्फारघोषेण स्वनन्ति स्म दिशो दश ॥ ४३ ॥,tataḥ śakro mahaccāpaṃ visphārya sumahāsvanam | yasya visphāraghoṣeṇa svananti sma diśo daśa || 43 ||
+28,44,तद्विकृष्य महच्चापमिन्द्रो रावणमूर्धनि । निपातयामास शरान्पावकादित्यवर्चसः ॥ ४४ ॥,tadvikṛṣya mahaccāpamindro rāvaṇamūrdhani | nipātayāmāsa śarānpāvakādityavarcasaḥ || 44 ||
+28,45,तथैव च महाबाहुर्दशग्रीवो व्यवस्थितः । शक्रं कार्मुकविभ्रष्टैः शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ४५ ॥,tathaiva ca mahābāhurdaśagrīvo vyavasthitaḥ | śakraṃ kārmukavibhraṣṭaiḥ śaravarṣairavākirat || 45 ||
+28,46,प्रयुध्यतोरथ तयोर्बाणवर्षैः समन्ततः । नाज्ञायत तदा किं चित् सर्वं हि तमसा वृतम् ॥ ४६ ॥,prayudhyatoratha tayorbāṇavarṣaiḥ samantataḥ | nājñāyata tadā kiṃ cit sarvaṃ hi tamasā vṛtam || 46 ||
+29,1,ततस्तमसि संजाते राक्षसा दैवतैः सह । अयुध्यन्त बलोन्मत्ताः सूदयन्तः परस्परम् ॥ १ ॥,tatastamasi saṃjāte rākṣasā daivataiḥ saha | ayudhyanta balonmattāḥ sūdayantaḥ parasparam || 1 ||
+29,2,ततस्तु देवसैन्येन राक्षसानां महद्बलम् । दशांशं स्थापितं युद्धे शेषं नीतं यमक्षयम् ॥ २ ॥,tatastu devasainyena rākṣasānāṃ mahadbalam | daśāṃśaṃ sthāpitaṃ yuddhe śeṣaṃ nītaṃ yamakṣayam || 2 ||
+29,3,तस्मिंस्तु तमसा नद्धे सर्वे ते दे��राक्षसाः । अन्योन्यं नाभ्यजानन्त युध्यमानाः परस्परम् ॥ ३ ॥,tasmiṃstu tamasā naddhe sarve te devarākṣasāḥ | anyonyaṃ nābhyajānanta yudhyamānāḥ parasparam || 3 ||
+29,4,इन्द्रश्च रावणश्चैव रावणिश्च महाबलः । तस्मिंस्तमोजालवृते मोहमीयुर्न ते त्रयः ॥ ४ ॥,indraśca rāvaṇaścaiva rāvaṇiśca mahābalaḥ | tasmiṃstamojālavṛte mohamīyurna te trayaḥ || 4 ||
+29,5,स तु दृष्ट्वा बलं सर्वं निहतं रावणो रणे । क्रोधमभ्यागमत्तीव्रं महानादं च मुक्तवान् ॥ ५ ॥,sa tu dṛṣṭvā balaṃ sarvaṃ nihataṃ rāvaṇo raṇe | krodhamabhyāgamattīvraṃ mahānādaṃ ca muktavān || 5 ||
+29,6,क्रोधात् सूतं च दुर्धर्षः स्यन्दनस्थमुवाच ह । परसैन्यस्य मध्येन यावदन्तं नयस्व माम् ॥ ६ ॥,krodhāt sūtaṃ ca durdharṣaḥ syandanasthamuvāca ha | parasainyasya madhyena yāvadantaṃ nayasva mām || 6 ||
+29,7,अद्यैतांस्त्रिदशान् सर्वान् विक्रमैः समरे स्वयम् । नानाशस्त्रैर्महासारैर्नाशयामि नभस्तलात् ॥ ७ ॥,adyaitāṃstridaśān sarvān vikramaiḥ samare svayam | nānāśastrairmahāsārairnāśayāmi nabhastalāt || 7 ||
+29,8,अहमिन्द्रं वधिष्यामि वरुणं धनदं यमम् । त्रिदशान् विनिहत्याशु स्वयं स्थास्याम्यथोपरि ॥ ८ ॥,ahamindraṃ vadhiṣyāmi varuṇaṃ dhanadaṃ yamam | tridaśān vinihatyāśu svayaṃ sthāsyāmyathopari || 8 ||
+29,9,विषादो न च कर्तव्यः शीघ्रं वाहय मे रथम् । द्विः खलु त्वां ब्रवीम्यद्य यावदन्तं नयस्व माम् ॥ ९ ॥,viṣādo na ca kartavyaḥ śīghraṃ vāhaya me ratham | dviḥ khalu tvāṃ bravīmyadya yāvadantaṃ nayasva mām || 9 ||
+29,10,अयं स नन्दनोद्देशो यत्र वर्तामहे वयम् । नय मामद्य तत्र त्वमुदयो यत्र पर्वतः ॥ १० ॥,ayaṃ sa nandanoddeśo yatra vartāmahe vayam | naya māmadya tatra tvamudayo yatra parvataḥ || 10 ||
+29,11,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तुरगान् स मनोजवान् । आदिदेशाथ शत्रूणां मध्येनैव च सारथिः ॥ ११ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā turagān sa manojavān | ādideśātha śatrūṇāṃ madhyenaiva ca sārathiḥ || 11 ||
+29,12,तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा शक्रो देवेश्वरस्तदा । रथस्थः समरस्थांस्तान्देवान् वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १२ ॥,tasya taṃ niścayaṃ jñātvā śakro deveśvarastadā | rathasthaḥ samarasthāṃstāndevān vākyamathābravīt || 12 ||
+29,13,सुराः शृणुत मद्वाक्यं यत्तावन्मम रोचते । जीवन्नेव दशग्रीवः साधु रक्षो निगृह्यताम् ॥ १३ ॥,surāḥ śṛṇuta madvākyaṃ yattāvanmama rocate | jīvanneva daśagrīvaḥ sādhu rakṣo nigṛhyatām || 13 ||
+29,14,एष ह्यतिबलः सैन्ये रथेन पवनौजसा । गमिष्यति प्रवृद्धोर्मिः समुद्र इव पर्वणि ॥ १४ ॥,eṣa hyatibalaḥ sainye rathena pavanaujasā | gamiṣyati pravṛddhormiḥ samudra iva parvaṇi || 14 ||
+29,15,न ह्येष हन्तुं शक्यो ऽद्य वरदानात् सुनिर्भयः । तद्ग्रहीष्यामहे रक्षो यत्ता भवत संयुगे ॥ १५ ॥,na hyeṣa hantuṃ śakyo'dya varadānāt sunirbhayaḥ | tadgrahīṣyāmahe rakṣo yattā bhavata saṃyuge || 15 ||
+29,16,यथा बलिं निगृह्यैतत्त्रैलोक्यं भुज्यते मया । एवमेतस्य पापस्य निग्रहो मम रोचते ॥ १६ ॥,yathā baliṃ nigṛhyaitattrailokyaṃ bhujyate mayā | evametasya pāpasya nigraho mama rocate || 16 ||
+29,17,ततो ऽन्यं देशमास्थाय शक्रः संत्��ज्य रावणम् । अयुध्यत महातेजा राक्षसान्नाशयन् रणे ॥ १७ ॥,tato'nyaṃ deśamāsthāya śakraḥ saṃtyajya rāvaṇam | ayudhyata mahātejā rākṣasānnāśayan raṇe || 17 ||
+29,18,उत्तरेण दशग्रीवः प्रविवेशानिवर्तितः । दक्षिणेन तु पार्श्वेन प्रविवेश शतक्रतुः ॥ १८ ॥,uttareṇa daśagrīvaḥ praviveśānivartitaḥ | dakṣiṇena tu pārśvena praviveśa śatakratuḥ || 18 ||
+29,19,ततः स योजनशतं प्रविष्टो राक्षसाधिपः । देवतानां बलं कृत्स्नं शरवर्षैरवाकिरत् ॥ १९ ॥,tataḥ sa yojanaśataṃ praviṣṭo rākṣasādhipaḥ | devatānāṃ balaṃ kṛtsnaṃ śaravarṣairavākirat || 19 ||
+29,20,ततः शक्रो निरीक्ष्याथ प्रविष्टं तं बलं स्वकम् । न्यवर्तयदसंभ्रान्तः समावृत्य दशाननम् ॥ २० ॥,tataḥ śakro nirīkṣyātha praviṣṭaṃ taṃ balaṃ svakam | nyavartayadasaṃbhrāntaḥ samāvṛtya daśānanam || 20 ||
+29,21,एतस्मिन्नन्तरे नादो मुक्तो दानवराक्षसैः । हा हताः स्मेति तं दृष्ट्वा ग्रस्तं शक्रेण रावणम् ॥ २१ ॥,etasminnantare nādo mukto dānavarākṣasaiḥ | hā hatāḥ smeti taṃ dṛṣṭvā grastaṃ śakreṇa rāvaṇam || 21 ||
+29,22,ततो रथं समारुह्य रावणिः क्रोधमूर्छितः । तत् सैन्यमतिसंक्रुद्धः प्रविवेश सुदारुणम् ॥ २२ ॥,tato rathaṃ samāruhya rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ | tat sainyamatisaṃkruddhaḥ praviveśa sudāruṇam || 22 ||
+29,23,स तां प्रविश्य मायां तु दत्तां गोपतिना पुरा । अदृश्यः सर्वभूतानां तत् सैन्यं समवाकिरत् ॥ २३ ॥,sa tāṃ praviśya māyāṃ tu dattāṃ gopatinā purā | adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ tat sainyaṃ samavākirat || 23 ||
+29,24,ततः स देवान् संत्यज्य शक्रमेवाभ्ययाद्द्रुतम् । महेन्द्रश्च महातेजा न ददर्श सुतं रिपोः ॥ २४ ॥,tataḥ sa devān saṃtyajya śakramevābhyayāddrutam | mahendraśca mahātejā na dadarśa sutaṃ ripoḥ || 24 ||
+29,25,स मातलिं हयांश्चैव ताडयित्वा शरोत्तमैः । महेन्द्रं बाणवर्षेण शीघ्रहस्तो ह्यवाकिरत् ॥ २५ ॥,sa mātaliṃ hayāṃścaiva tāḍayitvā śarottamaiḥ | mahendraṃ bāṇavarṣeṇa śīghrahasto hyavākirat || 25 ||
+29,26,ततः शक्रो रथं त्यक्त्व विसृज्य च स मातलिम् । ऐरावतं समारुह्य मृगयामास रावणिम् ॥ २६ ॥,tataḥ śakro rathaṃ tyaktva visṛjya ca sa mātalim | airāvataṃ samāruhya mṛgayāmāsa rāvaṇim || 26 ||
+29,27,स तु माया बलाद् रक्षः संग्रामे नाभ्यदृश्यत । किरमाणः शरौघेन महेन्द्रममितौजसं ॥ २७ ॥,sa tu māyā balād rakṣaḥ saṃgrāme nābhyadṛśyata | kiramāṇaḥ śaraughena mahendramamitaujasaṃ || 27 ||
+29,28,स तं यदा परिश्रान्तमिन्द्रं मेने ऽथ रावणिः । तदैनं मायया बद्ध्वा स्वसैन्यमभितो ऽनयत् ॥ २८ ॥,sa taṃ yadā pariśrāntamindraṃ mene'tha rāvaṇiḥ | tadainaṃ māyayā baddhvā svasainyamabhito'nayat || 28 ||
+29,29,तं दृष्ट्वाथ बलात्तस्मिन्माययापहृतं रणे । महेन्द्रममराः सर्वे किं न्वेतदिति चुक्रुशुः । न हि दृश्यति विद्यावान्मायया येन नीयते ॥ २९ ॥,taṃ dṛṣṭvātha balāttasminmāyayāpahṛtaṃ raṇe | mahendramamarāḥ sarve kiṃ nvetaditi cukruśuḥ | na hi dṛśyati vidyāvānmāyayā yena nīyate || 29 ||
+29,30,एतस्मिन्नन्तरे चापि सर्वे सुरगणास्तदा । अभ्यद्रवन् सुसंक्रुद्धा रावणं शस्���्रवृष्टिभिः ॥ ३० ॥,etasminnantare cāpi sarve suragaṇāstadā | abhyadravan susaṃkruddhā rāvaṇaṃ śastravṛṣṭibhiḥ || 30 ||
+29,31,रावणस्तु समासाद्य वस्वादित्यमरुद्गणान् । न शशाक रणे स्थातुं न योद्धुं शस्त्रपीडितः ॥ ३१ ॥,rāvaṇastu samāsādya vasvādityamarudgaṇān | na śaśāka raṇe sthātuṃ na yoddhuṃ śastrapīḍitaḥ || 31 ||
+29,32,तं तु दृष्ट्वा परिश्रान्तं प्रहारैर्जर्जरच्छविम् । रावणिः पितरं युद्धे ऽदर्शनस्थो ऽब्रवीदिदम् ॥ ३२ ॥,taṃ tu dṛṣṭvā pariśrāntaṃ prahārairjarjaracchavim | rāvaṇiḥ pitaraṃ yuddhe'darśanastho'bravīdidam || 32 ||
+29,33,आगच्छ तात गच्छावो निवृत्तं रणकर्म तत् । जितं ते विदितं भो ऽस्तु स्वस्थो भव गतज्वरः ॥ ३३ ॥,āgaccha tāta gacchāvo nivṛttaṃ raṇakarma tat | jitaṃ te viditaṃ bho'stu svastho bhava gatajvaraḥ || 33 ||
+29,34,अयं हि सुरसैन्यस्य त्रैलोक्यस्य च यः प्रभुः । स गृहीतो मया शक्रो भग्नमानाः सुराः कृताः ॥ ३४ ॥,ayaṃ hi surasainyasya trailokyasya ca yaḥ prabhuḥ | sa gṛhīto mayā śakro bhagnamānāḥ surāḥ kṛtāḥ || 34 ||
+29,35,यथेष्टं भुङ्क्ष्व त्रैलोक्यं निगृह्य रिपुमोजसा । वृथा ते किं श्रमं कृत्वा युद्धं हि तव निष्फलम् ॥ ३५ ॥,yatheṣṭaṃ bhuṅkṣva trailokyaṃ nigṛhya ripumojasā | vṛthā te kiṃ śramaṃ kṛtvā yuddhaṃ hi tava niṣphalam || 35 ||
+29,36,स दैवतबलात्तस्मान्निवृत्तो रणकर्मणः । तच्छ्रुत्वा रावणेर्वाक्यं स्वस्थचेता दशाननः ॥ ३६ ॥,sa daivatabalāttasmānnivṛtto raṇakarmaṇaḥ | tacchrutvā rāvaṇervākyaṃ svasthacetā daśānanaḥ || 36 ||
+29,37,अथ रणविगतज्वरः प्रभुर्विजयमवाप्य निशाचराधिपः । भवनमभि ततो जगाम हृष्टः स्वसुतमवाप्य च वाक्यमब्रवीत् ॥ ३७ ॥,atha raṇavigatajvaraḥ prabhurvijayamavāpya niśācarādhipaḥ | bhavanamabhi tato jagāma hṛṣṭaḥ svasutamavāpya ca vākyamabravīt || 37 ||
+29,38,अतिबलसदृशैः पराक्रमैस्तैर्मम कुलमानविवर्धनं कृतम् । यदमरसमविक्रम त्वया त्रिदशपतिस्त्रिदशाश्च निर्जिताः ॥ ३८ ॥,atibalasadṛśaiḥ parākramaistairmama kulamānavivardhanaṃ kṛtam | yadamarasamavikrama tvayā tridaśapatistridaśāśca nirjitāḥ || 38 ||
+29,39,त्वरितमुपनयस्व वासवं नगरमितो व्रज सैन्यसंवृतः । अहमपि तव गच्छतो द्रुतं सह सचिवैरनुयामि पृष्ठतः ॥ ३९ ॥,tvaritamupanayasva vāsavaṃ nagaramito vraja sainyasaṃvṛtaḥ | ahamapi tava gacchato drutaṃ saha sacivairanuyāmi pṛṣṭhataḥ || 39 ||
+29,40,अथ स बलवृतः सवाहनस्त्रिदशपतिं परिगृह्य रावणिः । स्वभवनमुपगम्य राक्षसो मुदितमना विससर्ज राक्षसान् ॥ ४० ॥,atha sa balavṛtaḥ savāhanastridaśapatiṃ parigṛhya rāvaṇiḥ | svabhavanamupagamya rākṣaso muditamanā visasarja rākṣasān || 40 ||
+30,1,जिते महेन्द्रे ऽतिबले रावणस्य सुतेन वै । प्रजापतिं पुरस्कृत्य गता लङ्कां सुरास्तदा ॥ १ ॥,jite mahendre'tibale rāvaṇasya sutena vai | prajāpatiṃ puraskṛtya gatā laṅkāṃ surāstadā || 1 ||
+30,2,तं रावणं समासाद्य पुत्रभ्रातृभिरावृतम् । अब्रवीद्गगने तिष्ठन् सान्त्वपूर्वं प्रजापतिः ॥ २ ॥,taṃ rāvaṇaṃ samāsādya putrabhrātṛbhirāvṛtam | abravīdgagane tiṣṭhan sāntvapūrvaṃ prajāpatiḥ || 2 ||
+30,3,वत्स रावण तुष्टो ऽस्मि तव पुत��रस्य संयुगे । अहो ऽस्य विक्रमौदार्यं तव तुल्यो ऽधिको ऽपि वा ॥ ३ ॥,vatsa rāvaṇa tuṣṭo'smi tava putrasya saṃyuge | aho'sya vikramaudāryaṃ tava tulyo'dhiko'pi vā || 3 ||
+30,4,जितं हि भवता सर्वं त्रैलोक्यं स्वेन तेजसा । कृता प्रतिज्ञा सफला प्रीतो ऽस्मि स्वसुतेन वै ॥ ४ ॥,jitaṃ hi bhavatā sarvaṃ trailokyaṃ svena tejasā | kṛtā pratijñā saphalā prīto'smi svasutena vai || 4 ||
+30,5,अयं च पुत्रो ऽतिबलस्तव रावणरावणिः । इन्द्रजित्त्विति विख्यातो जगत्येष भविष्यति ॥ ५ ॥,ayaṃ ca putro'tibalastava rāvaṇarāvaṇiḥ | indrajittviti vikhyāto jagatyeṣa bhaviṣyati || 5 ||
+30,6,बलवाञ् शत्रुनिर्जेता भविष्यत्येष राक्षसः । यमाश्रित्य त्वया राजन् स्थापितास्त्रिदशा वशे ॥ ६ ॥,balavāñ śatrunirjetā bhaviṣyatyeṣa rākṣasaḥ | yamāśritya tvayā rājan sthāpitāstridaśā vaśe || 6 ||
+30,7,तन्मुच्यतां महाबाहो महेन्द्रः पाकशासनः । किं चास्य मोक्षणार्थाय प्रयच्छन्ति दिवौकसः ॥ ७ ॥,tanmucyatāṃ mahābāho mahendraḥ pākaśāsanaḥ | kiṃ cāsya mokṣaṇārthāya prayacchanti divaukasaḥ || 7 ||
+30,8,अथाब्रवीन्महातेजा इन्द्रजित् समितिंजयः । अमरत्वमहं देव वृणोमीहास्य मोक्षणे ॥ ८ ॥,athābravīnmahātejā indrajit samitiṃjayaḥ | amaratvamahaṃ deva vṛṇomīhāsya mokṣaṇe || 8 ||
+30,9,अब्रवीत्तु तदा देवो रावणिं कमलोद्भवः । नास्ति सर्वामरत्वं हि केषां चित् प्राणिनां भुवि ॥ ९ ॥,abravīttu tadā devo rāvaṇiṃ kamalodbhavaḥ | nāsti sarvāmaratvaṃ hi keṣāṃ cit prāṇināṃ bhuvi || 9 ||
+30,10,अथाब्रवीत् स तत्रस्थमिन्द्रजित् पद्मसंभवम् । श्रूयतां या भवेत् सिद्धिः शतक्रतुविमोक्षणे ॥ १० ॥,athābravīt sa tatrasthamindrajit padmasaṃbhavam | śrūyatāṃ yā bhavet siddhiḥ śatakratuvimokṣaṇe || 10 ||
+30,11,ममेष्टं नित्यशो देव हव्यैः संपूज्य पावकम् । संग्राममवतर्तुं वै शत्रुनिर्जयकाङ्क्षिणः ॥ ११ ॥,mameṣṭaṃ nityaśo deva havyaiḥ saṃpūjya pāvakam | saṃgrāmamavatartuṃ vai śatrunirjayakāṅkṣiṇaḥ || 11 ||
+30,12,तस्मिंश्चेदसमाप्ते तु जप्यहोमे विभावसोः । युध्येयं देव संग्रामे तदा मे स्याद्विनाशनम् ॥ १२ ॥,tasmiṃścedasamāpte tu japyahome vibhāvasoḥ | yudhyeyaṃ deva saṃgrāme tadā me syādvināśanam || 12 ||
+30,13,सर्वो हि तपसा चैव वृणोत्यमरतां पुमान् । विक्रमेण मया त्वेतदमरत्वं प्रवर्तितम् ॥ १३ ॥,sarvo hi tapasā caiva vṛṇotyamaratāṃ pumān | vikrameṇa mayā tvetadamaratvaṃ pravartitam || 13 ||
+30,14,एवमस्त्विति तं प्राह वाक्यं देवः प्रजापतिः । मुक्तश्चेन्द्रजिता शक्रो गताश्च त्रिदिवं सुराः ॥ १४ ॥,evamastviti taṃ prāha vākyaṃ devaḥ prajāpatiḥ | muktaścendrajitā śakro gatāśca tridivaṃ surāḥ || 14 ||
+30,15,एतस्मिन्नन्तरे शक्रो दीनो भ्रष्टाम्बरस्रजः । राम चिन्तापरीतात्मा ध्यानतत्परतां गतः ॥ १५ ॥,etasminnantare śakro dīno bhraṣṭāmbarasrajaḥ | rāma cintāparītātmā dhyānatatparatāṃ gataḥ || 15 ||
+30,16,तं तु दृष्ट्वा तथाभूतं प्राह देवः प्रजापतिः । शक्रक्रतो किमुत्कण्ठां करोषि स्मर दुष्कृतम् ॥ १६ ॥,taṃ tu dṛṣṭvā tathābhūtaṃ prāha devaḥ prajāpatiḥ | śakrakrato kimutkaṇṭhāṃ karoṣi smara duṣkṛtam || 16 ||
+30,17,अमरेन्द्र मया बह्व्यः प्रजाः सृष्टाः पुरा प्रभो । एकवर्णाः समाभाषा एकरूपाश्च सर्वशः ॥ १७ ॥,amarendra mayā bahvyaḥ prajāḥ sṛṣṭāḥ purā prabho | ekavarṇāḥ samābhāṣā ekarūpāśca sarvaśaḥ || 17 ||
+30,18,तासां नास्ति विशेषो हि दर्शने लक्षणे ऽपि वा । ततो ऽहमेकाग्रमनास्ताः प्रजाः पर्यचिन्तयम् ॥ १८ ॥,tāsāṃ nāsti viśeṣo hi darśane lakṣaṇe'pi vā | tato'hamekāgramanāstāḥ prajāḥ paryacintayam || 18 ||
+30,19,सो ऽहं तासां विशेषार्थं स्त्रियमेकां विनिर्ममे । यद् यत् प्रजानां प्रत्यङ्गं विशिष्टं तत्तदुद्धृतम् ॥ १९ ॥,so'haṃ tāsāṃ viśeṣārthaṃ striyamekāṃ vinirmame | yad yat prajānāṃ pratyaṅgaṃ viśiṣṭaṃ tattaduddhṛtam || 19 ||
+30,20,ततो मया रूपगुणैरहल्या स्त्री विनिर्मिता । अहल्येत्येव च मया तस्या नाम प्रवर्तितम् ॥ २० ॥,tato mayā rūpaguṇairahalyā strī vinirmitā | ahalyetyeva ca mayā tasyā nāma pravartitam || 20 ||
+30,21,निर्मितायां तु देवेन्द्र तस्यां नार्यां सुरर्षभ । भविष्यतीति कस्यैषा मम चिन्ता ततो ऽभवत् ॥ २१ ॥,nirmitāyāṃ tu devendra tasyāṃ nāryāṃ surarṣabha | bhaviṣyatīti kasyaiṣā mama cintā tato'bhavat || 21 ||
+30,22,त्वं तु शक्र तदा नारीं जानीषे मनसा प्रभो । स्थानाधिकतया पत्नी ममैषेति पुरंदर ॥ २२ ॥,tvaṃ tu śakra tadā nārīṃ jānīṣe manasā prabho | sthānādhikatayā patnī mamaiṣeti puraṃdara || 22 ||
+30,23,सा मया न्यासभूता तु गौतमस्य महात्मनः । न्यस्ता बहूनि वर्षाणि तेन निर्यातिता च सा ॥ २३ ॥,sā mayā nyāsabhūtā tu gautamasya mahātmanaḥ | nyastā bahūni varṣāṇi tena niryātitā ca sā || 23 ||
+30,24,ततस्तस्य परिज्ञाय मया स्थैर्यं महामुनेः । ज्ञात्वा तपसि सिद्धिं च पत्न्यर्थं स्पर्शिता तदा ॥ २४ ॥,tatastasya parijñāya mayā sthairyaṃ mahāmuneḥ | jñātvā tapasi siddhiṃ ca patnyarthaṃ sparśitā tadā || 24 ||
+30,25,स तया सह धर्मात्मा रमते स्म महामुनिः । आसन्निराशा देवास्तु गौतमे दत्तया तया ॥ २५ ॥,sa tayā saha dharmātmā ramate sma mahāmuniḥ | āsannirāśā devāstu gautame dattayā tayā || 25 ||
+30,26,त्वं क्रुद्धस्त्विह कामात्मा गत्वा तस्याश्रमं मुनेः । दृष्टवांश्च तदा तां स्त्रीं दीप्तामग्निशिखामिव ॥ २६ ॥,tvaṃ kruddhastviha kāmātmā gatvā tasyāśramaṃ muneḥ | dṛṣṭavāṃśca tadā tāṃ strīṃ dīptāmagniśikhāmiva || 26 ||
+30,27,सा त्वया धर्षिता शक्र कामार्तेन समन्युना । दृष्टस्त्वं च तदा तेन आश्रमे परमर्षिणा ॥ २७ ॥,sā tvayā dharṣitā śakra kāmārtena samanyunā | dṛṣṭastvaṃ ca tadā tena āśrame paramarṣiṇā || 27 ||
+30,28,ततः क्रुद्धेन तेनासि शप्तः परमतेजसा । गतो ऽसि येन देवेन्द्र दशाभागविपर्ययम् ॥ २८ ॥,tataḥ kruddhena tenāsi śaptaḥ paramatejasā | gato'si yena devendra daśābhāgaviparyayam || 28 ||
+30,29,यस्मान्मे धर्षिता पत्नी त्वया वासव निर्भयम् । तस्मात्त्वं समरे राजञ् शत्रुहस्तं गमिष्यसि ॥ २९ ॥,yasmānme dharṣitā patnī tvayā vāsava nirbhayam | tasmāttvaṃ samare rājañ śatruhastaṃ gamiṣyasi || 29 ||
+30,30,अयं तु भावो दुर्बुद्धे यस्त्वयेह प्रवर्तितः । मानुषेष्वपि सर्��ेषु भविष्यति न संशयः ॥ ३० ॥,ayaṃ tu bhāvo durbuddhe yastvayeha pravartitaḥ | mānuṣeṣvapi sarveṣu bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 30 ||
+30,31,तत्राधर्मः सुबलवान् समुत्थास्यति यो महान् । तत्रार्धं तस्य यः कर्ता त्वय्यर्धं निपतिष्यति ॥ ३१ ॥,tatrādharmaḥ subalavān samutthāsyati yo mahān | tatrārdhaṃ tasya yaḥ kartā tvayyardhaṃ nipatiṣyati || 31 ||
+30,32,न च ते स्थावरं स्थानं भविष्यति पुरंदर । एतेनाधर्मयोगेन यस्त्वयेह प्रवर्तितः ॥ ३२ ॥,na ca te sthāvaraṃ sthānaṃ bhaviṣyati puraṃdara | etenādharmayogena yastvayeha pravartitaḥ || 32 ||
+30,33,यश्च यश्च सुरेन्द्रः स्याद्ध्रुवः स न भविष्यति । एष शापो मया मुक्त इत्यसौ त्वां तदाब्रवीत् ॥ ३३ ॥,yaśca yaśca surendraḥ syāddhruvaḥ sa na bhaviṣyati | eṣa śāpo mayā mukta ityasau tvāṃ tadābravīt || 33 ||
+30,34,तां तु भार्यां विनिर्भर्त्स्य सो ऽब्रवीत् सुमहातपाः । दुर्विनीते विनिध्वंस ममाश्रमसमीपतः ॥ ३४ ॥,tāṃ tu bhāryāṃ vinirbhartsya so'bravīt sumahātapāḥ | durvinīte vinidhvaṃsa mamāśramasamīpataḥ || 34 ||
+30,35,रूपयौवनसंपन्ना यस्मात्त्वमनवस्थिता । तस्माद् रूपवती लोके न त्वमेका भविष्यसि ॥ ३५ ॥,rūpayauvanasaṃpannā yasmāttvamanavasthitā | tasmād rūpavatī loke na tvamekā bhaviṣyasi || 35 ||
+30,36,रूपं च तत् प्रजाः सर्वा गमिष्यन्ति सुदुर्लभम् । यत्तवेदं समाश्रित्य विभ्रमे ऽयमुपस्थितः ॥ ३६ ॥,rūpaṃ ca tat prajāḥ sarvā gamiṣyanti sudurlabham | yattavedaṃ samāśritya vibhrame'yamupasthitaḥ || 36 ||
+30,37,तदा प्रभृति भूयिष्ठं प्रजा रूपसमन्विताः । शापोत्सर्गाद्धि तस्येदं मुनेः सर्वमुपागतम् ॥ ३७ ॥,tadā prabhṛti bhūyiṣṭhaṃ prajā rūpasamanvitāḥ | śāpotsargāddhi tasyedaṃ muneḥ sarvamupāgatam || 37 ||
+30,38,तत् स्मर त्वं महाबाहो दुष्कृतं यत्त्वया कृतम् । येन त्वं ग्रहणं शत्रोर्गतो नान्येन वासव ॥ ३८ ॥,tat smara tvaṃ mahābāho duṣkṛtaṃ yattvayā kṛtam | yena tvaṃ grahaṇaṃ śatrorgato nānyena vāsava || 38 ||
+30,39,शीघ्रं यजस्व यज्ञं त्वं वैष्णवं सुसमाहितः । पावितस्तेन यज्ञेन यास्यसि त्रिदिवं ततः ॥ ३९ ॥,śīghraṃ yajasva yajñaṃ tvaṃ vaiṣṇavaṃ susamāhitaḥ | pāvitastena yajñena yāsyasi tridivaṃ tataḥ || 39 ||
+30,40,पुत्रश्च तव देवेन्द्र न विनष्टो महारणे । नीतः संनिहितश्चैव अर्यकेण महोदधौ ॥ ४० ॥,putraśca tava devendra na vinaṣṭo mahāraṇe | nītaḥ saṃnihitaścaiva aryakeṇa mahodadhau || 40 ||
+30,41,एतच्छ्रुत्वा महेन्द्रस्तु यज्ञमिष्ट्वा च वैष्णवम् । पुनस्त्रिदिवमाक्रामदन्वशासच्च देवताः ॥ ४१ ॥,etacchrutvā mahendrastu yajñamiṣṭvā ca vaiṣṇavam | punastridivamākrāmadanvaśāsacca devatāḥ || 41 ||
+30,42,एतदिन्द्रजितो राम बलं यत् कीर्तितं मया । निर्जितस्तेन देवेन्द्रः प्राणिनो ऽन्ये च किं पुनः ॥ ४२ ॥,etadindrajito rāma balaṃ yat kīrtitaṃ mayā | nirjitastena devendraḥ prāṇino'nye ca kiṃ punaḥ || 42 ||
+31,1,ततो रामो महातेजा विस्मयात् पुनरेव हि । उवाच प्रणतो वाक्यमगस्त्यमृषिसत्तमम् ॥ १ ॥,tato rāmo mahātejā vismayāt punareva hi | uvāca praṇato vākyamagastyamṛṣisattamam || 1 ||
+31,2,भगवन् किं तदा लोकाः शून्या आसन्द्वि��ोत्तम । धर्षणां यत्र न प्राप्तो रावणो राक्षसेश्वरः ॥ २ ॥,bhagavan kiṃ tadā lokāḥ śūnyā āsandvijottama | dharṣaṇāṃ yatra na prāpto rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ || 2 ||
+31,3,उताहो हीनवीर्यास्ते बभुवुः पृथिवीक्षितः । बहिष्कृता वरास्त्रैश्च बहवो निर्जिता नृपाः ॥ ३ ॥,utāho hīnavīryāste babhuvuḥ pṛthivīkṣitaḥ | bahiṣkṛtā varāstraiśca bahavo nirjitā nṛpāḥ || 3 ||
+31,4,राघवस्य वचः श्रुत्वा अगस्त्यो भगवानृषिः । उवाच रामं प्रहसन्पितामह इवेश्वरम् ॥ ४ ॥,rāghavasya vacaḥ śrutvā agastyo bhagavānṛṣiḥ | uvāca rāmaṃ prahasanpitāmaha iveśvaram || 4 ||
+31,5,स एवं बाधमानस्तु पार्थिवान्पार्थिवर्षभ । चचार रावणो राम पृथिव्यां पृथिवीपते ॥ ५ ॥,sa evaṃ bādhamānastu pārthivānpārthivarṣabha | cacāra rāvaṇo rāma pṛthivyāṃ pṛthivīpate || 5 ||
+31,6,ततो माहिष्मतीं नाम पुरीं स्वर्गपुरीप्रभाम् । संप्राप्तो यत्र साम्निध्यं परमं वसुरेतसः ॥ ६ ॥,tato māhiṣmatīṃ nāma purīṃ svargapurīprabhām | saṃprāpto yatra sāmnidhyaṃ paramaṃ vasuretasaḥ || 6 ||
+31,7,तुल्य आसीन्नृपस्तस्य प्रतापाद्वसुरेतसः । अर्जुनो नाम यस्याग्निः शरकुण्डे शयः सदा ॥ ७ ॥,tulya āsīnnṛpastasya pratāpādvasuretasaḥ | arjuno nāma yasyāgniḥ śarakuṇḍe śayaḥ sadā || 7 ||
+31,8,तमेव दिवसं सो ऽथ हैहयाधिपतिर्बली । अर्जुनो नर्मदां रन्तुं गतः स्त्रीभिः सहेश्वरः ॥ ८ ॥,tameva divasaṃ so'tha haihayādhipatirbalī | arjuno narmadāṃ rantuṃ gataḥ strībhiḥ saheśvaraḥ || 8 ||
+31,9,रावणो राक्षसेन्द्रस्तु तस्यामात्यानपृच्छत । क्वार्जुनो वो नृपः सो ऽद्य शीघ्रमाख्यातुमर्हथ ॥ ९ ॥,rāvaṇo rākṣasendrastu tasyāmātyānapṛcchata | kvārjuno vo nṛpaḥ so'dya śīghramākhyātumarhatha || 9 ||
+31,10,रावणो ऽहमनुप्राप्तो युद्धेप्सुर्नृवरेण तु । ममागमनमव्यग्रैर्युष्माभिः संनिवेद्यताम् ॥ १० ॥,rāvaṇo'hamanuprāpto yuddhepsurnṛvareṇa tu | mamāgamanamavyagrairyuṣmābhiḥ saṃnivedyatām || 10 ||
+31,11,इत्येवं रावणेनोक्तास्ते ऽमात्याः सुविपश्चितः । अब्रुवन् राक्षसपतिमसाम्निध्यं महीपतेः ॥ ११ ॥,ityevaṃ rāvaṇenoktāste'mātyāḥ suvipaścitaḥ | abruvan rākṣasapatimasāmnidhyaṃ mahīpateḥ || 11 ||
+31,12,श्रुत्वा विश्रवसः पुत्रः पौराणामर्जुनं गतम् । अपसृत्यागतो विन्ध्यं हिमवत्संनिभं गिरिम् ॥ १२ ॥,śrutvā viśravasaḥ putraḥ paurāṇāmarjunaṃ gatam | apasṛtyāgato vindhyaṃ himavatsaṃnibhaṃ girim || 12 ||
+31,13,स तमभ्रमिवाविष्टमुद्भ्रान्तमिव मेदिनीम् । अपश्यद् रावणो विन्ध्यमालिखन्तमिवाम्बरम् ॥ १३ ॥,sa tamabhramivāviṣṭamudbhrāntamiva medinīm | apaśyad rāvaṇo vindhyamālikhantamivāmbaram || 13 ||
+31,14,सहस्रशिखरोपेतं सिंहाध्युषितकन्दरम् । प्रपात पतितैः शीतैः साट्टहासमिवाम्बुभिः ॥ १४ ॥,sahasraśikharopetaṃ siṃhādhyuṣitakandaram | prapāta patitaiḥ śītaiḥ sāṭṭahāsamivāmbubhiḥ || 14 ||
+31,15,देवदानवगन्धर्वैः साप्सरोगणकिंनरैः । साह स्त्रीभिः क्रीडमानैः स्वर्गभूतं महोच्छ्रयम् ॥ १५ ॥,devadānavagandharvaiḥ sāpsarogaṇakiṃnaraiḥ | sāha strībhiḥ krīḍamānaiḥ svargabhūtaṃ mahocchrayam || 15 ||
+31,16,नदीभिः स्यन���दमानाभिरगतिप्रतिमं जलम् । स्फुटीभिश्चलजिह्वाभिर्वमन्तमिव विष्ठितम् ॥ १६ ॥,nadībhiḥ syandamānābhiragatipratimaṃ jalam | sphuṭībhiścalajihvābhirvamantamiva viṣṭhitam || 16 ||
+31,17,उल्कावन्तं दरीवन्तं हिमवत्संनिभं गिरिम् । पश्यमानस्ततो विन्ध्यं रावणो नर्मदां ययौ ॥ १७ ॥,ulkāvantaṃ darīvantaṃ himavatsaṃnibhaṃ girim | paśyamānastato vindhyaṃ rāvaṇo narmadāṃ yayau || 17 ||
+31,18,चलोपलजलां पुण्यां पश्चिमोदधिगामिनीम् । महिषैः सृमरैः सिंहैः शार्दूलर्क्षगजोत्तमैः । उष्णाभितप्तैस्तृषितैः संक्षोभितजलाशयाम् ॥ १८ ॥,calopalajalāṃ puṇyāṃ paścimodadhigāminīm | mahiṣaiḥ sṛmaraiḥ siṃhaiḥ śārdūlarkṣagajottamaiḥ | uṣṇābhitaptaistṛṣitaiḥ saṃkṣobhitajalāśayām || 18 ||
+31,19,चक्रवाकैः सकारण्डैः सहंसजलकुक्कुटैः । सारसैश्च सदामत्तैः कोकूजद्भिः समावृताम् ॥ १९ ॥,cakravākaiḥ sakāraṇḍaiḥ sahaṃsajalakukkuṭaiḥ | sārasaiśca sadāmattaiḥ kokūjadbhiḥ samāvṛtām || 19 ||
+31,20,फुल्लद्रुमकृतोत्तंसां चक्रवाकयुगस्तनीम् । विस्तीर्णपुलिनश्रोणीं हंसावलिसुमेखलाम् ॥ २० ॥,phulladrumakṛtottaṃsāṃ cakravākayugastanīm | vistīrṇapulinaśroṇīṃ haṃsāvalisumekhalām || 20 ||
+31,21,पुष्परेण्वनुलिप्ताङ्गीं जलफेनामलांशुकाम् । जलावगाहसंस्पर्शां फुल्लोत्पलशुभेक्षणाम् ॥ २१ ॥,puṣpareṇvanuliptāṅgīṃ jalaphenāmalāṃśukām | jalāvagāhasaṃsparśāṃ phullotpalaśubhekṣaṇām || 21 ||
+31,22,पुष्पकादवरुह्याशु नर्मदां सरितां वराम् । इष्टामिव वरां नारीमवगाह्य दशाननः ॥ २२ ॥,puṣpakādavaruhyāśu narmadāṃ saritāṃ varām | iṣṭāmiva varāṃ nārīmavagāhya daśānanaḥ || 22 ||
+31,23,स तस्याः पुलिने रम्ये नानाकुसुमशोभिते । उपोपविष्टः सचिवैः सार्धं राक्षसपुंगवः । नर्मदा दर्शजं हर्षमाप्तवान् राक्षसेश्वरः ॥ २३ ॥,sa tasyāḥ puline ramye nānākusumaśobhite | upopaviṣṭaḥ sacivaiḥ sārdhaṃ rākṣasapuṃgavaḥ | narmadā darśajaṃ harṣamāptavān rākṣaseśvaraḥ || 23 ||
+31,24,ततः सलीलं प्रहसान् रावणो राक्षसाधिपः । उवाच सचिवांस्तत्र मारीचशुकसारणान् ॥ २४ ॥,tataḥ salīlaṃ prahasān rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | uvāca sacivāṃstatra mārīcaśukasāraṇān || 24 ||
+31,25,एष रश्मिसहस्रेण जगत् कृत्वेव काञ्चनम् । तीक्ष्णतापकरः सूर्यो नभसो मध्यमास्थितः । मामासीनं विदित्वेह चन्द्रायाति दिवाकरः ॥ २५ ॥,eṣa raśmisahasreṇa jagat kṛtveva kāñcanam | tīkṣṇatāpakaraḥ sūryo nabhaso madhyamāsthitaḥ | māmāsīnaṃ viditveha candrāyāti divākaraḥ || 25 ||
+31,26,नर्मदा जलशीतश्च सुगन्धिः श्रमनाशनः । मद्भयादनिलो ह्येष वात्यसौ सुसमाहितः ॥ २६ ॥,narmadā jalaśītaśca sugandhiḥ śramanāśanaḥ | madbhayādanilo hyeṣa vātyasau susamāhitaḥ || 26 ||
+31,27,इयं चापि सरिच्छ्रेष्ठा नर्मदा नर्म वर्धिनी । लीनमीनविहंगोर्मिः सभयेवाङ्गना स्थिता ॥ २७ ॥,iyaṃ cāpi saricchreṣṭhā narmadā narma vardhinī | līnamīnavihaṃgormiḥ sabhayevāṅganā sthitā || 27 ||
+31,28,तद्भवन्तः क्षताः शस्त्रैर्नृपैरिन्द्रसमैर्युधि । चन्दनस्य रसेनेव रुधिरेण समुक्षिताः ॥ २८ ॥,tadbhavantaḥ kṣatāḥ śastrairnṛpairindrasamairyudhi | candanasya raseneva rudhireṇa samukṣitāḥ || 28 ||
+31,29,ते यूयमवगाहध्वं नर्मदां शर्मदां नृणाम् । महापद्ममुखा मत्ता गङ्गामिव महागजाः ॥ २९ ॥,te yūyamavagāhadhvaṃ narmadāṃ śarmadāṃ nṛṇām | mahāpadmamukhā mattā gaṅgāmiva mahāgajāḥ || 29 ||
+31,30,अस्यां स्नात्वा महानद्यां पाप्मानं विप्रमोक्ष्यथ ॥ ३० ॥,asyāṃ snātvā mahānadyāṃ pāpmānaṃ vipramokṣyatha || 30 ||
+31,31,अहमप्यत्र पुलिने शरदिन्दुसमप्रभे । पुष्पोपहरं शनकैः करिष्यामि उमापतेः ॥ ३१ ॥,ahamapyatra puline śaradindusamaprabhe | puṣpopaharaṃ śanakaiḥ kariṣyāmi umāpateḥ || 31 ||
+31,32,रावणेनैवमुक्तास्तु मारीचशुकसारणाः । समहोदरधूम्राक्षा नर्मदामवगाहिरे ॥ ३२ ॥,rāvaṇenaivamuktāstu mārīcaśukasāraṇāḥ | samahodaradhūmrākṣā narmadāmavagāhire || 32 ||
+31,33,राक्षसेन्द्रगजैस्तैस्तु क्षोभ्यते नर्मदा नदी । वामनाञ्जनपद्माद्यैर्गङ्गा इव महागजैः ॥ ३३ ॥,rākṣasendragajaistaistu kṣobhyate narmadā nadī | vāmanāñjanapadmādyairgaṅgā iva mahāgajaiḥ || 33 ||
+31,34,ततस्ते राक्षसाः स्नात्वा नर्मदाया वराम्भसि । उत्तीर्य पुष्पाण्याजह्रुर्बल्यर्थं रावणस्य तु ॥ ३४ ॥,tataste rākṣasāḥ snātvā narmadāyā varāmbhasi | uttīrya puṣpāṇyājahrurbalyarthaṃ rāvaṇasya tu || 34 ||
+31,35,नर्मदा पुलिने रम्ये शुभ्राभ्रसदृशप्रभे । राक्षसेन्द्रैर्मुहूर्तेन कृतः पुष्पमयो गिरिः ॥ ३५ ॥,narmadā puline ramye śubhrābhrasadṛśaprabhe | rākṣasendrairmuhūrtena kṛtaḥ puṣpamayo giriḥ || 35 ||
+31,36,पुष्पेषूपहृतेष्वेव रावणो राक्षसेश्वरः । अवतीर्णो नदीं स्नातुं गङ्गामिव महागजः ॥ ३६ ॥,puṣpeṣūpahṛteṣveva rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | avatīrṇo nadīṃ snātuṃ gaṅgāmiva mahāgajaḥ || 36 ||
+31,37,तत्र स्नात्वा च विधिवज्जप्त्वा जप्यमनुत्तमम् । नर्मदा सलिलात्तस्मादुत्ततार स रावणः ॥ ३७ ॥,tatra snātvā ca vidhivajjaptvā japyamanuttamam | narmadā salilāttasmāduttatāra sa rāvaṇaḥ || 37 ||
+31,38,रावणं प्राञ्जलिं यान्तमन्वयुः सप्तराक्षसाः । यत्र यत्र स याति स्म रावणो राक्षसाधिपः । जाम्बूनदमयं लिङ्गं तत्र तत्र स्म नीयते ॥ ३८ ॥,rāvaṇaṃ prāñjaliṃ yāntamanvayuḥ saptarākṣasāḥ | yatra yatra sa yāti sma rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | jāmbūnadamayaṃ liṅgaṃ tatra tatra sma nīyate || 38 ||
+31,39,वालुकवेदिमध्ये तु तल् लिङ्गं स्थाप्य रावणः । अर्चयामास गन्धैश्च पुष्पैश्चामृतगन्धिभिः ॥ ३९ ॥,vālukavedimadhye tu tal liṅgaṃ sthāpya rāvaṇaḥ | arcayāmāsa gandhaiśca puṣpaiścāmṛtagandhibhiḥ || 39 ||
+31,40,ततः सतामार्तिहरं हरं परं वरप्रदं चन्द्रमयूखभूषणम् । समर्चयित्वा स निशाचरो जगौ प्रसार्य हस्तान्प्रणनर्त चायतान् ॥ ४० ॥,tataḥ satāmārtiharaṃ haraṃ paraṃ varapradaṃ candramayūkhabhūṣaṇam | samarcayitvā sa niśācaro jagau prasārya hastānpraṇanarta cāyatān || 40 ||
+32,1,नर्मदा पुलिने यत्र राक्षसेन्द्रः स रावणः । पुष्पोपहारं कुरुते तस्माद्देशाददूरतः ॥ १ ॥,narmadā puline yatra rākṣasendraḥ sa rāvaṇaḥ | puṣpopahāraṃ kurute tasmāddeśādadūrataḥ || 1 ||
+32,2,अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो माहिष्मत्य��ः पतिः प्रभुः । क्रीडिते सह नारीभिर्नर्मदातोयमाश्रितः ॥ २ ॥,arjuno jayatāṃ śreṣṭho māhiṣmatyāḥ patiḥ prabhuḥ | krīḍite saha nārībhirnarmadātoyamāśritaḥ || 2 ||
+32,3,तासां मध्यगतो राज रराज स ततो ऽर्जुनः । करेणूनां सहस्रस्य मध्यस्थ इव कुञ्जरः ॥ ३ ॥,tāsāṃ madhyagato rāja rarāja sa tato'rjunaḥ | kareṇūnāṃ sahasrasya madhyastha iva kuñjaraḥ || 3 ||
+32,4,जिज्ञासुः स तु बाहूनां सहस्रस्योत्तमं बलम् । रुरोध नर्मदा वेगं बाहुभिः स तदार्जुनः ॥ ४ ॥,jijñāsuḥ sa tu bāhūnāṃ sahasrasyottamaṃ balam | rurodha narmadā vegaṃ bāhubhiḥ sa tadārjunaḥ || 4 ||
+32,5,कार्तवीर्यभुजासेतुं तज्जलं प्राप्य निर्मलम् । कूलापहारं कुर्वाणं प्रतिस्रोतः प्रधावति ॥ ५ ॥,kārtavīryabhujāsetuṃ tajjalaṃ prāpya nirmalam | kūlāpahāraṃ kurvāṇaṃ pratisrotaḥ pradhāvati || 5 ||
+32,6,समीननक्रमकरः सपुष्पकुशसंस्तरः । स नर्मदाम्भसो वेगः प्रावृट्काल इवाबभौ ॥ ६ ॥,samīnanakramakaraḥ sapuṣpakuśasaṃstaraḥ | sa narmadāmbhaso vegaḥ prāvṛṭkāla ivābabhau || 6 ||
+32,7,स वेगः कार्तवीर्येण संप्रेषिट इवाम्भसः । पुष्पोपहारं तत् सर्वं रावणस्य जहार ह ॥ ७ ॥,sa vegaḥ kārtavīryeṇa saṃpreṣiṭa ivāmbhasaḥ | puṣpopahāraṃ tat sarvaṃ rāvaṇasya jahāra ha || 7 ||
+32,8,रावणो ऽर्धसमाप्तं तु उत्सृज्य नियमं तदा । नर्मदां पश्यते कान्तां प्रतिकूलां यथा प्रियाम् ॥ ८ ॥,rāvaṇo'rdhasamāptaṃ tu utsṛjya niyamaṃ tadā | narmadāṃ paśyate kāntāṃ pratikūlāṃ yathā priyām || 8 ||
+32,9,पश्चिमेन तु तं दृष्ट्वा सागरोद्गारसंनिभम् । वर्धन्तमम्भसो वेगं पूर्वामाशां प्रविश्य तु ॥ ९ ॥,paścimena tu taṃ dṛṣṭvā sāgarodgārasaṃnibham | vardhantamambhaso vegaṃ pūrvāmāśāṃ praviśya tu || 9 ||
+32,10,ततो ऽनुद्भ्रान्तशकुनां स्वाभाव्ये परमे स्थिताम् । निर्विकाराङ्गनाभासां पश्यते रावणो नदीम् ॥ १० ॥,tato'nudbhrāntaśakunāṃ svābhāvye parame sthitām | nirvikārāṅganābhāsāṃ paśyate rāvaṇo nadīm || 10 ||
+32,11,सव्येतरकराङ्गुल्या सशब्दं च दशाननः । वेगप्रभवमन्वेष्टुं सो ऽदिशच्छुकसारणौ ॥ ११ ॥,savyetarakarāṅgulyā saśabdaṃ ca daśānanaḥ | vegaprabhavamanveṣṭuṃ so'diśacchukasāraṇau || 11 ||
+32,12,तौ तु रावणसंदिष्टौ भ्रातरौ शुकसारणौ । व्योमान्तरचरौ वीरौ प्रस्थितौ पश्चिमोन्मुखौ ॥ १२ ॥,tau tu rāvaṇasaṃdiṣṭau bhrātarau śukasāraṇau | vyomāntaracarau vīrau prasthitau paścimonmukhau || 12 ||
+32,13,अर्धयोजनमात्रं तु गत्वा तौ तु निशाचरौ । पश्येतां पुरुषं तोये क्रीडन्तं सहयोषितम् ॥ १३ ॥,ardhayojanamātraṃ tu gatvā tau tu niśācarau | paśyetāṃ puruṣaṃ toye krīḍantaṃ sahayoṣitam || 13 ||
+32,14,बृहत्सालप्रतीकशं तोयव्याकुलमूर्धजम् । मदरक्तान्तनयनं मदनाकारवर्चसं ॥ १४ ॥,bṛhatsālapratīkaśaṃ toyavyākulamūrdhajam | madaraktāntanayanaṃ madanākāravarcasaṃ || 14 ||
+32,15,नदीं बाहुसहस्रेण रुन्धन्तमरिमर्दनम् । गिरिं पादसहस्रेण रुन्धन्तमिव मेदिनीम् ॥ १५ ॥,nadīṃ bāhusahasreṇa rundhantamarimardanam | giriṃ pādasahasreṇa rundhantamiva medinīm || 15 ||
+32,16,बालानां वरनारीणां सहस्रेणाभिसंवृतम् । समदानां करेणूनां स��स्रेणेव कुञ्जरम् ॥ १६ ॥,bālānāṃ varanārīṇāṃ sahasreṇābhisaṃvṛtam | samadānāṃ kareṇūnāṃ sahasreṇeva kuñjaram || 16 ||
+32,17,तमद्भुततमं दृष्ट्वा राक्षसौ शुकसारणौ । संनिवृत्ताव् उपागम्य रावणं तमथोचतुः ॥ १७ ॥,tamadbhutatamaṃ dṛṣṭvā rākṣasau śukasāraṇau | saṃnivṛttāv upāgamya rāvaṇaṃ tamathocatuḥ || 17 ||
+32,18,बृहत्सालप्रतीकाशः को ऽप्यसौ राक्षसेश्वर । नर्मदां रोधवद् रुद्ध्वा क्रीडापयति योषितः ॥ १८ ॥,bṛhatsālapratīkāśaḥ ko'pyasau rākṣaseśvara | narmadāṃ rodhavad ruddhvā krīḍāpayati yoṣitaḥ || 18 ||
+32,19,तेन बाहुसहस्रेण संनिरुद्धजला नदी । सागरोद्गारसंकाशानुद्गारान् सृजते मुहुः ॥ १९ ॥,tena bāhusahasreṇa saṃniruddhajalā nadī | sāgarodgārasaṃkāśānudgārān sṛjate muhuḥ || 19 ||
+32,20,इत्येवं भाषमाणौ तौ निशम्य शुकसारणौ । रावणो ऽर्जुन इत्युक्त्वा उत्तस्थौ युद्धलालसः ॥ २० ॥,ityevaṃ bhāṣamāṇau tau niśamya śukasāraṇau | rāvaṇo'rjuna ityuktvā uttasthau yuddhalālasaḥ || 20 ||
+32,21,अर्जुनाभिमुखे तस्मिन्प्रस्थिते राक्षसेश्वरे । सकृदेव कृतो रावः सरक्तः प्रेषितो घनैः ॥ २१ ॥,arjunābhimukhe tasminprasthite rākṣaseśvare | sakṛdeva kṛto rāvaḥ saraktaḥ preṣito ghanaiḥ || 21 ||
+32,22,महोदरमहापार्श्वधूम्राक्षशुकसारणैः । संवृतो राक्षसेन्द्रस्तु तत्रागाद् यत्र सो ऽर्जुनः ॥ २२ ॥,mahodaramahāpārśvadhūmrākṣaśukasāraṇaiḥ | saṃvṛto rākṣasendrastu tatrāgād yatra so'rjunaḥ || 22 ||
+32,23,नातिदीर्घेण कालेन स ततो राक्षसो बली । तं नर्मदा ह्रदं भीममाजगामाञ्जनप्रभः ॥ २३ ॥,nātidīrgheṇa kālena sa tato rākṣaso balī | taṃ narmadā hradaṃ bhīmamājagāmāñjanaprabhaḥ || 23 ||
+32,24,स तत्र स्त्रीपरिवृतं वाशिताभिरिव द्विपम् । नरेन्द्रं पश्यते राजा राक्षसानां तदार्जुनम् ॥ २४ ॥,sa tatra strīparivṛtaṃ vāśitābhiriva dvipam | narendraṃ paśyate rājā rākṣasānāṃ tadārjunam || 24 ||
+32,25,स रोषाद् रक्तनयनो राक्षसेन्द्रो बलोद्धतः । इत्येवमर्जुनामात्यानाह गम्भीरया गिरा ॥ २५ ॥,sa roṣād raktanayano rākṣasendro baloddhataḥ | ityevamarjunāmātyānāha gambhīrayā girā || 25 ||
+32,26,अमात्याः क्षिप्रमाख्यात हैहयस्य नृपस्य वै । युद्धार्थं समनुप्राप्तो रावणो नाम नामतः ॥ २६ ॥,amātyāḥ kṣipramākhyāta haihayasya nṛpasya vai | yuddhārthaṃ samanuprāpto rāvaṇo nāma nāmataḥ || 26 ||
+32,27,रावणस्य वचः श्रुत्वा मन्त्रिणो ऽथार्जुनस्य ते । उत्तस्थुः सायुधास्तं च रावणं वाक्यमब्रुवन् ॥ २७ ॥,rāvaṇasya vacaḥ śrutvā mantriṇo'thārjunasya te | uttasthuḥ sāyudhāstaṃ ca rāvaṇaṃ vākyamabruvan || 27 ||
+32,28,युद्धस्य कालो विज्ञातः साधु भोः साधु रावण । यः क्षीबं स्त्रीवृतं चैव योद्धुमिच्छसि नो नृपम् । वाशितामध्यगं मत्तं शार्दूल इव कुञ्जरम् ॥ २८ ॥,yuddhasya kālo vijñātaḥ sādhu bhoḥ sādhu rāvaṇa | yaḥ kṣībaṃ strīvṛtaṃ caiva yoddhumicchasi no nṛpam | vāśitāmadhyagaṃ mattaṃ śārdūla iva kuñjaram || 28 ||
+32,29,क्षमस्वाद्य दशग्रीव उष्यतां रजनी त्वया । युद्धश्रद्धा तु यद्यस्ति श्वस्तात समरे ऽर्जुनम् ॥ २९ ॥,kṣamasvādya daśagrīva uṣyatāṃ rajanī tvayā | yuddhaśraddhā tu yadyasti śvastāta samare'rjunam || 29 ||
+32,30,यदि वापि त्वरा तुभ्यं युद्धतृष्णासमावृता । निहत्यास्मांस्ततो युद्धमर्जुनेनोपयास्यसि ॥ ३० ॥,yadi vāpi tvarā tubhyaṃ yuddhatṛṣṇāsamāvṛtā | nihatyāsmāṃstato yuddhamarjunenopayāsyasi || 30 ||
+32,31,ततस्ते रावणामात्यैरमात्याः पार्थिवस्य तु । सूदिताश्चापि ते युद्धे भक्षिताश्च बुभुक्षितैः ॥ ३१ ॥,tataste rāvaṇāmātyairamātyāḥ pārthivasya tu | sūditāścāpi te yuddhe bhakṣitāśca bubhukṣitaiḥ || 31 ||
+32,32,ततो हलहलाशब्दो नर्मदा तिर आबभौ । अर्जुनस्यानुयात्राणां रावणस्य च मन्त्रिणाम् ॥ ३२ ॥,tato halahalāśabdo narmadā tira ābabhau | arjunasyānuyātrāṇāṃ rāvaṇasya ca mantriṇām || 32 ||
+32,33,इषुभिस्तोमरैः शूलैर्वज्रकल्पैः सकर्षणैः । सरावणानर्दयन्तः समन्तात् समभिद्रुताः ॥ ३३ ॥,iṣubhistomaraiḥ śūlairvajrakalpaiḥ sakarṣaṇaiḥ | sarāvaṇānardayantaḥ samantāt samabhidrutāḥ || 33 ||
+32,34,हैहयाधिपयोधानां वेग आसीत् सुदारुणः । सनक्रमीनमकरसमुद्रस्येव निस्वनः ॥ ३४ ॥,haihayādhipayodhānāṃ vega āsīt sudāruṇaḥ | sanakramīnamakarasamudrasyeva nisvanaḥ || 34 ||
+32,35,रावणस्य तु ते ऽमात्याः प्रहस्तशुकसारणाः । कार्तवीर्यबलं क्रुद्धा निर्दहन्त्यग्नितेजसः ॥ ३५ ॥,rāvaṇasya tu te'mātyāḥ prahastaśukasāraṇāḥ | kārtavīryabalaṃ kruddhā nirdahantyagnitejasaḥ || 35 ||
+32,36,अर्जुनाय तु तत् कर्म रावणस्य समन्त्रिणः । क्रीडमानाय कथितं पुरुषैर्द्वाररक्षिभिः ॥ ३६ ॥,arjunāya tu tat karma rāvaṇasya samantriṇaḥ | krīḍamānāya kathitaṃ puruṣairdvārarakṣibhiḥ || 36 ||
+32,37,उक्त्वा न भेतव्यमिति स्त्रीजनं स ततो ऽर्जुनः । उत्ततार जलात्तस्माद्गङ्गातोयादिवाञ्जनः ॥ ३७ ॥,uktvā na bhetavyamiti strījanaṃ sa tato'rjunaḥ | uttatāra jalāttasmādgaṅgātoyādivāñjanaḥ || 37 ||
+32,38,क्रोधदूषितनेत्रस्तु स ततो ऽर्जुन पावकः । प्रजज्वाल महाघोरो युगान्त इव पावकः ॥ ३८ ॥,krodhadūṣitanetrastu sa tato'rjuna pāvakaḥ | prajajvāla mahāghoro yugānta iva pāvakaḥ || 38 ||
+32,39,स तूर्णतरमादाय वरहेमाङ्गदो गदाम् । अभिद्रवति रक्षांसि तमांसीव दिवाकरः ॥ ३९ ॥,sa tūrṇataramādāya varahemāṅgado gadām | abhidravati rakṣāṃsi tamāṃsīva divākaraḥ || 39 ||
+32,40,बाहुविक्षेपकरणां समुद्यम्य महागदाम् । गारुडं वेगमास्थाय आपपातैव सो ऽर्जुनः ॥ ४० ॥,bāhuvikṣepakaraṇāṃ samudyamya mahāgadām | gāruḍaṃ vegamāsthāya āpapātaiva so'rjunaḥ || 40 ||
+32,41,तस्य मर्गं समावृत्य विन्ध्यो ऽर्कस्येव पर्वतः । स्थितो विन्ध्य इवाकम्प्यः प्रहस्तो मुसलायुधः ॥ ४१ ॥,tasya margaṃ samāvṛtya vindhyo'rkasyeva parvataḥ | sthito vindhya ivākampyaḥ prahasto musalāyudhaḥ || 41 ||
+32,42,ततो ऽस्य मुसलं घोरं लोहबद्धं मदोद्धतः । प्रहस्तः प्रेषयन् क्रुद्धो ररास च यथाम्बुदः ॥ ४२ ॥,tato'sya musalaṃ ghoraṃ lohabaddhaṃ madoddhataḥ | prahastaḥ preṣayan kruddho rarāsa ca yathāmbudaḥ || 42 ||
+32,43,तस्याग्रे मुसलस्याग्निरशोकापीडसंनिभः । प्रहस्तकरमुक्तस्य बभूव प्रदहन्निव ॥ ४३ ॥,tasyāgre musalasyāgniraśokāpīḍasaṃnibhaḥ | prahastakaramuktasya babhūva pradahanniva || 43 ||
+32,44,आधावमानं मुसलं कार्तवीर्यस्तदार्जुनः । निपुणं वञ्चयामास सगदो गजविक्रमः ॥ ४४ ॥,ādhāvamānaṃ musalaṃ kārtavīryastadārjunaḥ | nipuṇaṃ vañcayāmāsa sagado gajavikramaḥ || 44 ||
+32,45,ततस्तमभिदुद्राव प्रहस्तं हैहयाधिपः । भ्रामयाणो गदां गुर्वीं पञ्चबाहुशतोच्छ्रयाम् ॥ ४५ ॥,tatastamabhidudrāva prahastaṃ haihayādhipaḥ | bhrāmayāṇo gadāṃ gurvīṃ pañcabāhuśatocchrayām || 45 ||
+32,46,तेनाहतो ऽतिवेगेन प्रहस्तो गदया तदा । निपपात स्थितः शैलो वज्रिवज्रहतो यथा ॥ ४६ ॥,tenāhato'tivegena prahasto gadayā tadā | nipapāta sthitaḥ śailo vajrivajrahato yathā || 46 ||
+32,47,प्रहस्तं पतितं दृष्ट्वा मारीचशुकसारणाः । समहोदरधूम्राक्षा अपसृप्ता रणाजिरात् ॥ ४७ ॥,prahastaṃ patitaṃ dṛṣṭvā mārīcaśukasāraṇāḥ | samahodaradhūmrākṣā apasṛptā raṇājirāt || 47 ||
+32,48,अपक्रान्तेष्वमात्येषु प्रहस्ते च निपातिते । रावणो ऽभ्यद्रवत्तूर्णमर्जुनं नृपसत्तमम् ॥ ४८ ॥,apakrānteṣvamātyeṣu prahaste ca nipātite | rāvaṇo'bhyadravattūrṇamarjunaṃ nṛpasattamam || 48 ||
+32,49,सहस्रबाहोस्तद् युद्धं विंशद्बाहोश्च दारुणम् । नृपराक्षसयोस्तत्र आरब्धं लोमहर्षणम् ॥ ४९ ॥,sahasrabāhostad yuddhaṃ viṃśadbāhośca dāruṇam | nṛparākṣasayostatra ārabdhaṃ lomaharṣaṇam || 49 ||
+32,50,सागराविव संक्षुब्धौ चलमूलाविवाचलौ । तेजोयुक्ताविवादित्यौ प्रदहन्ताविवानलौ ॥ ५० ॥,sāgarāviva saṃkṣubdhau calamūlāvivācalau | tejoyuktāvivādityau pradahantāvivānalau || 50 ||
+32,51,बलोद्धतौ यथा नागौ वाशितार्थे यथा वृषौ । मेघाविव विनर्दन्तौ सिंहाविव बलोत्कटौ ॥ ५१ ॥,baloddhatau yathā nāgau vāśitārthe yathā vṛṣau | meghāviva vinardantau siṃhāviva balotkaṭau || 51 ||
+32,52,रुद्रकालाविव क्रुद्धौ तौ तथा राक्षसार्जुनौ । परस्परं गदाभ्यां तौ ताडयामासतुर्भृशम् ॥ ५२ ॥,rudrakālāviva kruddhau tau tathā rākṣasārjunau | parasparaṃ gadābhyāṃ tau tāḍayāmāsaturbhṛśam || 52 ||
+32,53,वज्रप्रहारानचला यथा घोरान् विषेहिरे । गदाप्रहारांस्तद्वत्तौ सहेते नरराक्षसौ ॥ ५३ ॥,vajraprahārānacalā yathā ghorān viṣehire | gadāprahārāṃstadvattau sahete nararākṣasau || 53 ||
+32,54,यथाशनिरवेभ्यस्तु जायते वै प्रतिश्रुतिः । तथा ताभ्यां गदापातैर्दिशः सर्वाः प्रतिश्रुताः ॥ ५४ ॥,yathāśaniravebhyastu jāyate vai pratiśrutiḥ | tathā tābhyāṃ gadāpātairdiśaḥ sarvāḥ pratiśrutāḥ || 54 ||
+32,55,अर्जुनस्य गदा सा तु पात्यमानाहितोरसि । काञ्चनाभं नभश्चक्रे विद्युत्सौदामनी यथा ॥ ५५ ॥,arjunasya gadā sā tu pātyamānāhitorasi | kāñcanābhaṃ nabhaścakre vidyutsaudāmanī yathā || 55 ||
+32,56,तथैव रावणेनापि पात्यमाना मुहुर्मुहुः । अर्जुनोरसि निर्भाति गदोल्केव महागिरौ ॥ ५६ ॥,tathaiva rāvaṇenāpi pātyamānā muhurmuhuḥ | arjunorasi nirbhāti gadolkeva mahāgirau || 56 ||
+32,57,नार्जुनः खेदमाप्नोति न राक्षसगणेश्वरः । सममासीत्तयोर्युद्धं यथा पूर्वं बलीन्द्रयोः ॥ ५७ ॥,nārjunaḥ khedamāpnoti na rākṣasagaṇeśvaraḥ | samamāsīttayoryuddhaṃ yathā pūrvaṃ balīndrayoḥ || 57 ||
+32,58,शृङ्गैर्महर्षभौ यद्वद्दन्ताग्रैरिव कुञ्जरौ । परस्परं विनिघ्नन्तौ नरराक्षससत्तमौ ॥ ५८ ॥,śṛṅgairmaharṣabhau yadvaddantāgrairiva kuñjarau | parasparaṃ vinighnantau nararākṣasasattamau || 58 ||
+32,59,ततो ऽर्जुनेन क्रुद्धेन सर्वप्राणेन सा गदा । स्तनयोरन्तरे मुक्ता रावणस्य महाहवे ॥ ५९ ॥,tato'rjunena kruddhena sarvaprāṇena sā gadā | stanayorantare muktā rāvaṇasya mahāhave || 59 ||
+32,60,वरदानकृतत्राणे सा गदा रावणोरसि । दुर्बलेव यथा सेना द्विधाभूतापतत् क्षितौ ॥ ६० ॥,varadānakṛtatrāṇe sā gadā rāvaṇorasi | durbaleva yathā senā dvidhābhūtāpatat kṣitau || 60 ||
+32,61,स त्वर्जुनप्रमुक्तेन गदापातेन रावणः । अपासर्पद्धनुर्मात्रं निषसाद च निष्टनन् ॥ ६१ ॥,sa tvarjunapramuktena gadāpātena rāvaṇaḥ | apāsarpaddhanurmātraṃ niṣasāda ca niṣṭanan || 61 ||
+32,62,स विह्वलं तदालक्ष्य दशग्रीवं ततो ऽर्जुनः । सहसा प्रतिजग्राह गरुत्मानिव पन्नगम् ॥ ६२ ॥,sa vihvalaṃ tadālakṣya daśagrīvaṃ tato'rjunaḥ | sahasā pratijagrāha garutmāniva pannagam || 62 ||
+32,63,स तं बाहुसहस्रेण बलाद्गृह्य दशाननम् । बबन्ध बलवान् राजा बलिं नारायणो यथा ॥ ६३ ॥,sa taṃ bāhusahasreṇa balādgṛhya daśānanam | babandha balavān rājā baliṃ nārāyaṇo yathā || 63 ||
+32,64,बध्यमाने दशग्रीवे सिद्धचारणदेवताः । साध्वीति वादिनः पुष्पैः किरन्त्यर्जुनमूर्धनि ॥ ६४ ॥,badhyamāne daśagrīve siddhacāraṇadevatāḥ | sādhvīti vādinaḥ puṣpaiḥ kirantyarjunamūrdhani || 64 ||
+32,65,व्याघ्रो मृगमिवादाय सिंहराडिव दन्तिनम् । ररास हैहयो राजा हर्षादम्बुदवन्मुहुः ॥ ६५ ॥,vyāghro mṛgamivādāya siṃharāḍiva dantinam | rarāsa haihayo rājā harṣādambudavanmuhuḥ || 65 ||
+32,66,प्रहस्तस्तु समाश्वस्तो दृष्ट्वा बद्धं दशाननम् । सह तै राकसैः क्रुद्ध अभिदुद्राव पार्थिवम् ॥ ६६ ॥,prahastastu samāśvasto dṛṣṭvā baddhaṃ daśānanam | saha tai rākasaiḥ kruddha abhidudrāva pārthivam || 66 ||
+32,67,नक्तंचराणां वेगस्तु तेषामापततां बभौ । उद्धृत आतपापाये समुद्राणामिवाद्भुतः ॥ ६७ ॥,naktaṃcarāṇāṃ vegastu teṣāmāpatatāṃ babhau | uddhṛta ātapāpāye samudrāṇāmivādbhutaḥ || 67 ||
+32,68,मुञ्च मुञ्चेति भाषन्तस्तिष्ठ तिष्ठेति चासकृत् । मुसलानि च शूलानि उत्ससर्जुस्तदार्जुने ॥ ६८ ॥,muñca muñceti bhāṣantastiṣṭha tiṣṭheti cāsakṛt | musalāni ca śūlāni utsasarjustadārjune || 68 ||
+32,69,अप्राप्तान्येव तान्याशु असंभ्रान्तस्तदार्जुनः । आयुधान्यमरारीणां जग्राह रिपुसूदनः ॥ ६९ ॥,aprāptānyeva tānyāśu asaṃbhrāntastadārjunaḥ | āyudhānyamarārīṇāṃ jagrāha ripusūdanaḥ || 69 ||
+32,70,ततस्तैरेव रक्षांसि दुर्धरैः प्रवरायुधैः । भित्त्वा विद्रावयामास वायुरम्बुधरानिव ॥ ७० ॥,tatastaireva rakṣāṃsi durdharaiḥ pravarāyudhaiḥ | bhittvā vidrāvayāmāsa vāyurambudharāniva || 70 ||
+32,71,राक्षसांस्त्रासयित्वा तु कार्तवीर्यार्जुनस्तदा । रावणं गृह्य नगरं प्रविवेश सुहृद्वृतः ॥ ७१ ॥,rākṣasāṃstrāsayitvā tu kārtavīryārjunastadā | rāvaṇaṃ gṛhya nagaraṃ praviveśa suhṛdvṛtaḥ || 71 ||
+32,72,स कीर्यमाणः कुसुमाक्षतोत्करैर्द्विजैः सपौरैः पुरुहूतसंनिभः । तदार्जुनः संप्रविवेश तां पुरीं बलिं निगृह्यैव सहस्रलोचनः ॥ ७२ ॥,sa kīryamāṇaḥ kusumākṣatotkarairdvijaiḥ sapauraiḥ puruhūtasaṃnibhaḥ | tadārjunaḥ saṃpraviveśa tāṃ purīṃ baliṃ nigṛhyaiva sahasralocanaḥ || 72 ||
+33,1,रावणग्रहणं तत्तु वायुग्रहणसंनिभम् । ऋषिः पुलस्त्यः शुश्राव कथितं दिवि दैवतैः ॥ १ ॥,rāvaṇagrahaṇaṃ tattu vāyugrahaṇasaṃnibham | ṛṣiḥ pulastyaḥ śuśrāva kathitaṃ divi daivataiḥ || 1 ||
+33,2,ततः पुत्रसुतस्नेहात् कम्प्यमानो महाधृतिः । माहिष्मतीपतिं द्रष्टुमाजगाम महानृषिः ॥ २ ॥,tataḥ putrasutasnehāt kampyamāno mahādhṛtiḥ | māhiṣmatīpatiṃ draṣṭumājagāma mahānṛṣiḥ || 2 ||
+33,3,स वायुमार्गमास्थाय वायुतुल्यगतिर्द्विजः । पुरीं माहिष्मतीं प्राप्तो मनःसंतापविक्रमः ॥ ३ ॥,sa vāyumārgamāsthāya vāyutulyagatirdvijaḥ | purīṃ māhiṣmatīṃ prāpto manaḥsaṃtāpavikramaḥ || 3 ||
+33,4,सो ऽमरावतिसंकाशां हृष्टपुष्टजनावृताम् । प्रविवेश पुरीं ब्रह्मा इन्द्रस्येवामरावतीम् ॥ ४ ॥,so'marāvatisaṃkāśāṃ hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtām | praviveśa purīṃ brahmā indrasyevāmarāvatīm || 4 ||
+33,5,पादचारमिवादित्यं निष्पतन्तं सुदुर्दृशम् । ततस्ते प्रत्यभिज्ञाय अर्जुनाय न्यवेदयन् ॥ ५ ॥,pādacāramivādityaṃ niṣpatantaṃ sudurdṛśam | tataste pratyabhijñāya arjunāya nyavedayan || 5 ||
+33,6,पुलस्त्य इति तं श्रुत्वा वचनं हैहयाधिपः । शिरस्यञ्जलिमुद्धृत्य प्रत्युद्गच्छद्द्विजोत्तमम् ॥ ६ ॥,pulastya iti taṃ śrutvā vacanaṃ haihayādhipaḥ | śirasyañjalimuddhṛtya pratyudgacchaddvijottamam || 6 ||
+33,7,पुरोहितो ऽस्य गृह्यार्घ्यं मधुपर्कं तथैव च । पुरस्तात् प्रययौ राज्ञ इन्द्रस्येव बृहस्पतिः ॥ ७ ॥,purohito'sya gṛhyārghyaṃ madhuparkaṃ tathaiva ca | purastāt prayayau rājña indrasyeva bṛhaspatiḥ || 7 ||
+33,8,ततस्तमृषिमायान्तमुद्यन्तमिव भास्करम् । अर्जुनो दृश्य संप्राप्तं ववन्देन्द्र इवेश्वरम् ॥ ८ ॥,tatastamṛṣimāyāntamudyantamiva bhāskaram | arjuno dṛśya saṃprāptaṃ vavandendra iveśvaram || 8 ||
+33,9,स तस्य मधुपर्कं च पाद्यमर्घ्यं च दापयन् । पुलस्त्यमाह राजेन्द्रो हर्षगद्गदया गिरा ॥ ९ ॥,sa tasya madhuparkaṃ ca pādyamarghyaṃ ca dāpayan | pulastyamāha rājendro harṣagadgadayā girā || 9 ||
+33,10,अद्येयममरावत्या तुल्या माहिष्मती कृता । अद्याहं तु द्विजेन्द्रेन्द्र यस्मात् पश्यामि दुर्दृशम् ॥ १० ॥,adyeyamamarāvatyā tulyā māhiṣmatī kṛtā | adyāhaṃ tu dvijendrendra yasmāt paśyāmi durdṛśam || 10 ||
+33,11,अद्य मे कुशलं देव अद्य मे कुलमुद्धृतम् । यत्ते देवगणैर्वन्द्यौ वन्दे ऽहं चरणाविमौ ॥ ११ ॥,adya me kuśalaṃ deva adya me kulamuddhṛtam | yatte devagaṇairvandyau vande'haṃ caraṇāvimau || 11 ||
+33,12,इदं राज्यमिमे पुत्रा इमे दारा इमे वयम् । ब्रह्मन् किं कुर्म किं कार्यमाज्ञापयतु नो भवान् ॥ १२ ॥,idaṃ rājyamime putrā ime dārā ime vayam | brahman kiṃ kurma kiṃ kāryamājñāpayatu no bhavān || 12 ||
+33,13,तं धर्मे ऽग्निषु भृत्येषु शिवं पृष्ट्वाथ पार्थिवम् । पुलस्त्योवाच राजानं हैहयानां तदार्जुनम् ॥ १३ ॥,taṃ dharme'gniṣu bhṛtye���u śivaṃ pṛṣṭvātha pārthivam | pulastyovāca rājānaṃ haihayānāṃ tadārjunam || 13 ||
+33,14,राजेन्द्रामलपद्माक्षपूर्णचन्द्रनिभानन । अतुलं ते बलं येन दशग्रीवस्त्वया जितः ॥ १४ ॥,rājendrāmalapadmākṣapūrṇacandranibhānana | atulaṃ te balaṃ yena daśagrīvastvayā jitaḥ || 14 ||
+33,15,भयाद् यस्यावतिष्ठेतां निष्पन्दौ सागरानिलौ । सो ऽयमद्य त्वया बद्धः पौत्रो मे ऽतीवदुर्जयः ॥ १५ ॥,bhayād yasyāvatiṣṭhetāṃ niṣpandau sāgarānilau | so'yamadya tvayā baddhaḥ pautro me'tīvadurjayaḥ || 15 ||
+33,16,तत् पुत्रक यशः स्फीतं नाम विश्रावितं त्वया । मद्वाक्याद् याच्यमानो ऽद्य मुञ्च वत्स दशाननम् ॥ १६ ॥,tat putraka yaśaḥ sphītaṃ nāma viśrāvitaṃ tvayā | madvākyād yācyamāno'dya muñca vatsa daśānanam || 16 ||
+33,17,पुलस्त्याज्ञां स गृह्याथ अकिंचनवचो ऽर्जुनः । मुमोच पार्थिवेन्द्रेन्द्रो राक्षसेन्द्रं प्रहृष्टवत् ॥ १७ ॥,pulastyājñāṃ sa gṛhyātha akiṃcanavaco'rjunaḥ | mumoca pārthivendrendro rākṣasendraṃ prahṛṣṭavat || 17 ||
+33,18,स तं प्रमुक्त्वा त्रिदशारिमर्जुनः प्रपूज्य दिव्याभरणस्रगम्बरैः । अहिंसाकं सख्यमुपेत्य साग्निकं प्रणम्य स ब्रह्मसुतं गृहं ययौ ॥ १८ ॥,sa taṃ pramuktvā tridaśārimarjunaḥ prapūjya divyābharaṇasragambaraiḥ | ahiṃsākaṃ sakhyamupetya sāgnikaṃ praṇamya sa brahmasutaṃ gṛhaṃ yayau || 18 ||
+33,19,पुलस्त्येनापि संगम्य राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् । परिष्वङ्गकृतातिथ्यो लज्जमानो विसर्जितः ॥ १९ ॥,pulastyenāpi saṃgamya rākṣasendraḥ pratāpavān | pariṣvaṅgakṛtātithyo lajjamāno visarjitaḥ || 19 ||
+33,20,पितामहसुतश्चापि पुलस्त्यो मुनिसत्तमः । मोचयित्वा दशग्रीवं ब्रह्मलोकं जगाम सः ॥ २० ॥,pitāmahasutaścāpi pulastyo munisattamaḥ | mocayitvā daśagrīvaṃ brahmalokaṃ jagāma saḥ || 20 ||
+33,21,एवं स रावणः प्राप्तः कार्तवीर्यात्तु धर्षणात् । पुलस्त्यवचनाच्चापि पुनर्मोक्षमवाप्तवान् ॥ २१ ॥,evaṃ sa rāvaṇaḥ prāptaḥ kārtavīryāttu dharṣaṇāt | pulastyavacanāccāpi punarmokṣamavāptavān || 21 ||
+33,22,एवं बलिभ्यो बलिनः सन्ति राघवनन्दन । नावज्ञा परतः कार्या य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥ २२ ॥,evaṃ balibhyo balinaḥ santi rāghavanandana | nāvajñā parataḥ kāryā ya icchecchreya ātmanaḥ || 22 ||
+33,23,ततः स राजा पिशिताशनानां सहस्रबाहोरुपलभ्य मैत्रीम् । पुनर्नराणां कदनं चकार चचार सर्वां पृथिवीं च दर्पात् ॥ २३ ॥,tataḥ sa rājā piśitāśanānāṃ sahasrabāhorupalabhya maitrīm | punarnarāṇāṃ kadanaṃ cakāra cacāra sarvāṃ pṛthivīṃ ca darpāt || 23 ||
+34,1,अर्जुनेन विमुक्तस्तु रावणो राक्षसाधिपः । चचार पृथिवीं सर्वामनिर्विण्णस्तथा कृतः ॥ १ ॥,arjunena vimuktastu rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | cacāra pṛthivīṃ sarvāmanirviṇṇastathā kṛtaḥ || 1 ||
+34,2,राक्षसं वा मनुष्यं वा शृणुते यं बलाधिकम् । रावणस्तं समासाद्य युद्धे ह्वयति दर्पितः ॥ २ ॥,rākṣasaṃ vā manuṣyaṃ vā śṛṇute yaṃ balādhikam | rāvaṇastaṃ samāsādya yuddhe hvayati darpitaḥ || 2 ||
+34,3,ततः कदा चित् किष्किन्धां नगरीं वालिपालिताम् । गत्वाह्वयति युद्धाय वालिनं हेममालिनम् ॥ ३ ॥,tataḥ kadā cit kiṣkindhāṃ nagarīṃ vālipālitām | gatvāhvayati yuddhāya vālinaṃ hemamālinam || 3 ||
+34,4,ततस्तं वानरामात्यस्तारस्तारापिता प्रभुः । उवाच रावणं वाक्यं युद्धप्रेप्सुमुपागतम् ॥ ४ ॥,tatastaṃ vānarāmātyastārastārāpitā prabhuḥ | uvāca rāvaṇaṃ vākyaṃ yuddhaprepsumupāgatam || 4 ||
+34,5,राक्षसेन्द्र गतो वाली यस्ते प्रतिबलो भवेत् । नान्यः प्रमुखतः स्थातुं तव शक्तः प्लवंगमः ॥ ५ ॥,rākṣasendra gato vālī yaste pratibalo bhavet | nānyaḥ pramukhataḥ sthātuṃ tava śaktaḥ plavaṃgamaḥ || 5 ||
+34,6,चतुर्भ्यो ऽपि समुद्रेभ्यः संध्यामन्वास्य रावण । इमं मुहूर्तमायाति वाली तिष्ठ मुहूर्तकम् ॥ ६ ॥,caturbhyo'pi samudrebhyaḥ saṃdhyāmanvāsya rāvaṇa | imaṃ muhūrtamāyāti vālī tiṣṭha muhūrtakam || 6 ||
+34,7,एतानस्थिचयान्पश्य य एते शङ्खपाण्डुराः । युद्धार्थिनामिमे राजन् वानराधिपतेजसा ॥ ७ ॥,etānasthicayānpaśya ya ete śaṅkhapāṇḍurāḥ | yuddhārthināmime rājan vānarādhipatejasā || 7 ||
+34,8,यद्वामृतरसः पीतस्त्वया रावणराक्षस । तथा वालिनमासाद्य तदन्तं तव जीवितम् ॥ ८ ॥,yadvāmṛtarasaḥ pītastvayā rāvaṇarākṣasa | tathā vālinamāsādya tadantaṃ tava jīvitam || 8 ||
+34,9,अथ वा त्वरसे मर्तुं गच्छ दक्षिणसागरम् । वालिनं द्रक्ष्यसे तत्र भूमिष्ठमिव भास्करम् ॥ ९ ॥,atha vā tvarase martuṃ gaccha dakṣiṇasāgaram | vālinaṃ drakṣyase tatra bhūmiṣṭhamiva bhāskaram || 9 ||
+34,10,स तु तारं विनिर्भर्त्स्य रावणो राक्षसेश्वरः । पुष्पकं तत् समारुह्य प्रययौ दक्षिणार्णवम् ॥ १० ॥,sa tu tāraṃ vinirbhartsya rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | puṣpakaṃ tat samāruhya prayayau dakṣiṇārṇavam || 10 ||
+34,11,तत्र हेमगिरिप्रख्यं तरुणार्कनिभाननम् । रावणो वालिनं दृष्ट्वा संध्योपासनतत्परम् ॥ ११ ॥,tatra hemagiriprakhyaṃ taruṇārkanibhānanam | rāvaṇo vālinaṃ dṛṣṭvā saṃdhyopāsanatatparam || 11 ||
+34,12,पुष्पकादवरुह्याथ रावणो ऽञ्जनसंनिभः । ग्रहीतुं वालिनं तूर्णं निःशब्दपदमाद्रवत् ॥ १२ ॥,puṣpakādavaruhyātha rāvaṇo'ñjanasaṃnibhaḥ | grahītuṃ vālinaṃ tūrṇaṃ niḥśabdapadamādravat || 12 ||
+34,13,यदृच्छयोन्मीलयता वालिनापि स रावणः । पापाभिप्रायवान्दृष्टश्चकार न च संभ्रमम् ॥ १३ ॥,yadṛcchayonmīlayatā vālināpi sa rāvaṇaḥ | pāpābhiprāyavāndṛṣṭaścakāra na ca saṃbhramam || 13 ||
+34,14,शशमालक्ष्य सिंहो वा पन्नगं गरुडो यथा । न चिन्तयति तं वाली रावणं पापनिश्चयम् ॥ १४ ॥,śaśamālakṣya siṃho vā pannagaṃ garuḍo yathā | na cintayati taṃ vālī rāvaṇaṃ pāpaniścayam || 14 ||
+34,15,जिघृक्षमाणमद्यैनं रावणं पापबुद्धिनम् । कक्षावलम्बिनं कृत्वा गमिष्यामि महार्णवान् ॥ १५ ॥,jighṛkṣamāṇamadyainaṃ rāvaṇaṃ pāpabuddhinam | kakṣāvalambinaṃ kṛtvā gamiṣyāmi mahārṇavān || 15 ||
+34,16,द्रक्ष्यन्त्यरिं ममाङ्कस्थं स्रंसितोरुकराम्बरम् । लम्बमानं दशग्रीवं गरुडस्येव पन्नगम् ॥ १६ ॥,drakṣyantyariṃ mamāṅkasthaṃ sraṃsitorukarāmbaram | lambamānaṃ daśagrīvaṃ garuḍasyeva pannagam || 16 ||
+34,17,इत्येवं मतिमास्थाय वाली कर्णमुपाश्रितः । जपन् वै नैगमान्मन्त्रांस्तस्थौ पर्वतराडि��� ॥ १७ ॥,ityevaṃ matimāsthāya vālī karṇamupāśritaḥ | japan vai naigamānmantrāṃstasthau parvatarāḍiva || 17 ||
+34,18,तावन्योन्यं जिघृक्षन्तौ हरिराक्षसपार्थिवौ । प्रयत्नवन्तौ तत् कर्म ईहतुर्बलदर्पितौ ॥ १८ ॥,tāvanyonyaṃ jighṛkṣantau harirākṣasapārthivau | prayatnavantau tat karma īhaturbaladarpitau || 18 ||
+34,19,हस्तग्राह्यं तु तं मत्वा पादशब्देन रावणम् । पराङ्मुखो ऽपि जग्राह वाली सर्पमिवाण्डजः ॥ १९ ॥,hastagrāhyaṃ tu taṃ matvā pādaśabdena rāvaṇam | parāṅmukho'pi jagrāha vālī sarpamivāṇḍajaḥ || 19 ||
+34,20,ग्रहीतुकामं तं गृह्य रक्षसामीश्वरं हरिः । खमुत्पपात वेगेन कृत्वा कक्षावलम्बिनम् ॥ २० ॥,grahītukāmaṃ taṃ gṛhya rakṣasāmīśvaraṃ hariḥ | khamutpapāta vegena kṛtvā kakṣāvalambinam || 20 ||
+34,21,स तं पीड्दयमानस्तु वितुदन्तं नखैर्मुहुः । जहार रावणं वाली पवनस्तोयदं यथा ॥ २१ ॥,sa taṃ pīḍdayamānastu vitudantaṃ nakhairmuhuḥ | jahāra rāvaṇaṃ vālī pavanastoyadaṃ yathā || 21 ||
+34,22,अथ ते राक्षसामात्या ह्रियमाणे दशानने । मुमोक्षयिषवो घोरा रवमाणा ह्यभिद्रवन् ॥ २२ ॥,atha te rākṣasāmātyā hriyamāṇe daśānane | mumokṣayiṣavo ghorā ravamāṇā hyabhidravan || 22 ||
+34,23,अन्वीयमानस्तैर्वाली भ्राजते ऽम्बरमध्यगः । अन्वीयमानो मेघौघैरम्बरस्थ इवांशुमान् ॥ २३ ॥,anvīyamānastairvālī bhrājate'mbaramadhyagaḥ | anvīyamāno meghaughairambarastha ivāṃśumān || 23 ||
+34,24,ते ऽशक्नुवन्तः संप्राप्तं वालिनं राक्षसोत्तमाः । तस्य बाहूरुवेगेन परिश्रान्तः पतन्ति च ॥ २४ ॥,te'śaknuvantaḥ saṃprāptaṃ vālinaṃ rākṣasottamāḥ | tasya bāhūruvegena pariśrāntaḥ patanti ca || 24 ||
+34,25,वालिमार्गादपाक्रामन्पर्वतेन्द्रा हि गच्छतः ॥ २५ ॥,vālimārgādapākrāmanparvatendrā hi gacchataḥ || 25 ||
+34,26,अपक्षिगणसंपातो वानरेन्द्रो महाजवः । क्रमशः सागरान् सर्वान् संध्याकालमवन्दत ॥ २६ ॥,apakṣigaṇasaṃpāto vānarendro mahājavaḥ | kramaśaḥ sāgarān sarvān saṃdhyākālamavandata || 26 ||
+34,27,सभाज्यमानो भूतैस्तु खेचरैः खेचरो हरिः । पश्चिमं सागरं वाली आजगाम सरावणः ॥ २७ ॥,sabhājyamāno bhūtaistu khecaraiḥ khecaro hariḥ | paścimaṃ sāgaraṃ vālī ājagāma sarāvaṇaḥ || 27 ||
+34,28,तत्र संध्यामुपासित्वा स्नात्वा जप्त्वा च वानरः । उत्तरं सागरं प्रायाद्वहमानो दशाननम् ॥ २८ ॥,tatra saṃdhyāmupāsitvā snātvā japtvā ca vānaraḥ | uttaraṃ sāgaraṃ prāyādvahamāno daśānanam || 28 ||
+34,29,उत्तरे सागरे संध्यामुपासित्वा दशाननम् । वहमानो ऽगमद्वाली पूर्वमम्बुमहानिधिम् ॥ २९ ॥,uttare sāgare saṃdhyāmupāsitvā daśānanam | vahamāno'gamadvālī pūrvamambumahānidhim || 29 ||
+34,30,तत्रापि संध्यामन्वास्य वासविः स हरीश्वरः । किष्किन्धाभिमुखो गृह्य रावणं पुनरागमत् ॥ ३० ॥,tatrāpi saṃdhyāmanvāsya vāsaviḥ sa harīśvaraḥ | kiṣkindhābhimukho gṛhya rāvaṇaṃ punarāgamat || 30 ||
+34,31,चतुर्ष्वपि समुद्रेषु संध्यामन्वास्य वानरः । रावणोद्वहनश्रान्तः किष्किन्धोपवने ऽपतत् ॥ ३१ ॥,caturṣvapi samudreṣu saṃdhyāmanvāsya vānaraḥ | rāvaṇodvahanaśrāntaḥ kiṣkindhopavane'patat || 31 ||
+34,32,रावणं तु मुमोचाथ स्वकक्षात् ��पिसत्तमः । कुतस्त्वमिति चोवाच प्रहसन् रावणं प्रति ॥ ३२ ॥,rāvaṇaṃ tu mumocātha svakakṣāt kapisattamaḥ | kutastvamiti covāca prahasan rāvaṇaṃ prati || 32 ||
+34,33,विस्मयं तु महद्गत्वा श्रमलोकनिरीक्षणः । राक्षसेशो हरीशं तमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३३ ॥,vismayaṃ tu mahadgatvā śramalokanirīkṣaṇaḥ | rākṣaseśo harīśaṃ tamidaṃ vacanamabravīt || 33 ||
+34,34,वानरेन्द्र महेन्द्राभ राक्षसेन्द्रो ऽस्मि रावणः । युद्धेप्सुरहं संप्राप्तः स चाद्यासादितस्त्वया ॥ ३४ ॥,vānarendra mahendrābha rākṣasendro'smi rāvaṇaḥ | yuddhepsurahaṃ saṃprāptaḥ sa cādyāsāditastvayā || 34 ||
+34,35,अहो बलमहो वीर्यमहो गम्भीरता च ते । येनाहं पशुवद्गृह्य भ्रामितश्चतुरो ऽर्णवान् ॥ ३५ ॥,aho balamaho vīryamaho gambhīratā ca te | yenāhaṃ paśuvadgṛhya bhrāmitaścaturo'rṇavān || 35 ||
+34,36,एवमश्रान्तवद्वीर शीघ्रमेव च वानर । मां चैवोद्वहमानस्तु को ऽन्यो वीरः क्रमिष्यति ॥ ३६ ॥,evamaśrāntavadvīra śīghrameva ca vānara | māṃ caivodvahamānastu ko'nyo vīraḥ kramiṣyati || 36 ||
+34,37,त्रयाणामेव भूतानां गतिरेषा प्लवंगम । मनोऽनिलसुपर्णानां तव वा नात्र संशयः ॥ ३७ ॥,trayāṇāmeva bhūtānāṃ gatireṣā plavaṃgama | mano'nilasuparṇānāṃ tava vā nātra saṃśayaḥ || 37 ||
+34,38,सो ऽहं दृष्टबलस्तुभ्यमिच्छामि हरिपुंगव । त्वया सह चिरं सख्यं सुस्निग्धं पावकाग्रतः ॥ ३८ ॥,so'haṃ dṛṣṭabalastubhyamicchāmi haripuṃgava | tvayā saha ciraṃ sakhyaṃ susnigdhaṃ pāvakāgrataḥ || 38 ||
+34,39,दाराः पुत्राः पुरं राष्ट्रं भोगाच्छादनभोजनम् । सर्वमेवाविभक्तं नौ भविष्यति हरीश्वर ॥ ३९ ॥,dārāḥ putrāḥ puraṃ rāṣṭraṃ bhogācchādanabhojanam | sarvamevāvibhaktaṃ nau bhaviṣyati harīśvara || 39 ||
+34,40,ततः प्रज्वालयित्वाग्निं ताव् उभौ हरिराक्षसौ । भ्रातृत्वमुपसंपन्नौ परिष्वज्य परस्परम् ॥ ४० ॥,tataḥ prajvālayitvāgniṃ tāv ubhau harirākṣasau | bhrātṛtvamupasaṃpannau pariṣvajya parasparam || 40 ||
+34,41,अन्योन्यं लम्बितकरौ ततस्तौ हरिराक्षसौ । किष्किन्धां विशतुर्हृष्टौ सिंहौ गिरिगुहामिव ॥ ४१ ॥,anyonyaṃ lambitakarau tatastau harirākṣasau | kiṣkindhāṃ viśaturhṛṣṭau siṃhau giriguhāmiva || 41 ||
+34,42,स तत्र मासमुषितः सुग्रीव इव रावणः । अमात्यैरागतैर्नीचस्त्रैलोक्योत्सादनार्थिभिः ॥ ४२ ॥,sa tatra māsamuṣitaḥ sugrīva iva rāvaṇaḥ | amātyairāgatairnīcastrailokyotsādanārthibhiḥ || 42 ||
+34,43,एवमेतत् पुरावृत्तं वालिना रावणः प्रभो । धर्षितश्च कृतश्चापि भ्राता पावकसंनिधौ ॥ ४३ ॥,evametat purāvṛttaṃ vālinā rāvaṇaḥ prabho | dharṣitaśca kṛtaścāpi bhrātā pāvakasaṃnidhau || 43 ||
+34,44,बलमप्रतिमं राम वालिनो ऽभवदुत्तमम् । सो ऽपि तया विनिर्दग्धः शलभो वह्निना यथा ॥ ४४ ॥,balamapratimaṃ rāma vālino'bhavaduttamam | so'pi tayā vinirdagdhaḥ śalabho vahninā yathā || 44 ||
+35,1,अपृच्छत ततो रामो दक्षिणाशालयं मुनिम् । प्राञ्जलिर्विनयोपेत इदमाह वचो ऽर्थवत् ॥ १ ॥,apṛcchata tato rāmo dakṣiṇāśālayaṃ munim | prāñjalirvinayopeta idamāha vaco'rthavat || 1 ||
+35,2,अतुलं बलमेताभ्यां वालिनो रावणस्य च । न त्वेतौ हनुमद्वीर्यैः समाविति मतिर्मम ॥ २ ॥,atulaṃ balametābhyāṃ vālino rāvaṇasya ca | na tvetau hanumadvīryaiḥ samāviti matirmama || 2 ||
+35,3,शौर्यं दाक्ष्यं बलं धैर्यं प्राज्ञता नयसाधनम् । विक्रमश्च प्रभावश्च हनूमति कृतालयाः ॥ ३ ॥,śauryaṃ dākṣyaṃ balaṃ dhairyaṃ prājñatā nayasādhanam | vikramaśca prabhāvaśca hanūmati kṛtālayāḥ || 3 ||
+35,4,दृष्ट्वोदधिं विषीदन्तीं तदैष कपिवाहिनीम् । समाश्वास्य कपीन्भूयो योजनानां शतं प्लुतः ॥ ४ ॥,dṛṣṭvodadhiṃ viṣīdantīṃ tadaiṣa kapivāhinīm | samāśvāsya kapīnbhūyo yojanānāṃ śataṃ plutaḥ || 4 ||
+35,5,धर्षयित्वा पुरीं लङ्कां रावणान्तःपुरं तथा । दृष्ट्वा संभाषिता चापि सीता विश्वासिता तथा ॥ ५ ॥,dharṣayitvā purīṃ laṅkāṃ rāvaṇāntaḥpuraṃ tathā | dṛṣṭvā saṃbhāṣitā cāpi sītā viśvāsitā tathā || 5 ||
+35,6,सेनाग्रगा मन्त्रिसुताः किंकरा रावणात्मजः । एते हनुमता तत्र एकेन विनिपातिताः ॥ ६ ॥,senāgragā mantrisutāḥ kiṃkarā rāvaṇātmajaḥ | ete hanumatā tatra ekena vinipātitāḥ || 6 ||
+35,7,भूयो बन्धाद्विमुक्तेन संभाषित्वा दशाननम् । लङ्का भस्मीकृता तेन पावकेनेव मेदिनी ॥ ७ ॥,bhūyo bandhādvimuktena saṃbhāṣitvā daśānanam | laṅkā bhasmīkṛtā tena pāvakeneva medinī || 7 ||
+35,8,न कालस्य न शक्रस्य न विष्णोर्वित्तपस्य च । कर्माणि तानि श्रूयन्ते यानि युद्धे हनूमतः ॥ ८ ॥,na kālasya na śakrasya na viṣṇorvittapasya ca | karmāṇi tāni śrūyante yāni yuddhe hanūmataḥ || 8 ||
+35,9,एतस्य बाहुवीर्येण लङ्का सीता च लक्ष्मणः । प्राप्तो मया जयश्चैव राज्यं मित्राणि बान्धवाः ॥ ९ ॥,etasya bāhuvīryeṇa laṅkā sītā ca lakṣmaṇaḥ | prāpto mayā jayaścaiva rājyaṃ mitrāṇi bāndhavāḥ || 9 ||
+35,10,हनूमान्यदि मे न स्याद्वानराधिपतेः सखा । प्रवृत्तमपि को वेत्तुं जानक्याः शक्तिमान्भवेत् ॥ १० ॥,hanūmānyadi me na syādvānarādhipateḥ sakhā | pravṛttamapi ko vettuṃ jānakyāḥ śaktimānbhavet || 10 ||
+35,11,किमर्थं वाली चैतेन सुग्रीवप्रियकाम्यया । तदा वैरे समुत्पन्ने न दग्धो वीरुधो यथा ॥ ११ ॥,kimarthaṃ vālī caitena sugrīvapriyakāmyayā | tadā vaire samutpanne na dagdho vīrudho yathā || 11 ||
+35,12,न हि वेदितवान्मन्ये हनूमानात्मनो बलम् । यद्दृष्टवाञ्जीवितेष्टं क्लिश्यन्तं वानराधिपम् ॥ १२ ॥,na hi veditavānmanye hanūmānātmano balam | yaddṛṣṭavāñjīviteṣṭaṃ kliśyantaṃ vānarādhipam || 12 ||
+35,13,एतन्मे भगवन् सर्वं हनूमति महामुने । विस्तरेण यथातत्त्वं कथयामरपूजित ॥ १३ ॥,etanme bhagavan sarvaṃ hanūmati mahāmune | vistareṇa yathātattvaṃ kathayāmarapūjita || 13 ||
+35,14,राघवस्य वचः श्रुत्वा हेतुयुक्तमृषिस्ततः । हनूमतः समक्षं तमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १४ ॥,rāghavasya vacaḥ śrutvā hetuyuktamṛṣistataḥ | hanūmataḥ samakṣaṃ tamidaṃ vacanamabravīt || 14 ||
+35,15,सत्यमेतद् रघुश्रेष्ठ यद्ब्रवीषि हनूमतः । न बले विद्यते तुल्यो न गतौ न मतौ परः ॥ १५ ॥,satyametad raghuśreṣṭha yadbravīṣi hanūmataḥ | na bale vidyate tulyo na gatau na matau paraḥ || 15 ||
+35,16,अमोघशापैः शापस्तु दत्तो ऽस्य ऋषिभिः पुरा । न वेदिता बलं येन बली सन्नरिमर्दनः ॥ १६ ॥,amoghaśāpaiḥ śāpastu datto'sya ṛṣibhiḥ purā | na veditā balaṃ yena balī sannarimardanaḥ || 16 ||
+35,17,बाल्ये ऽप्येतेन यत् कर्म कृतं राम महाबल । तन्न वर्णयितुं शक्यमतिबालतयास्य ते ॥ १७ ॥,bālye'pyetena yat karma kṛtaṃ rāma mahābala | tanna varṇayituṃ śakyamatibālatayāsya te || 17 ||
+35,18,यदि वास्ति त्वभिप्रायस्तच्छ्रोतुं तव राघव । समाधाय मतिं राम निशामय वदाम्यहम् ॥ १८ ॥,yadi vāsti tvabhiprāyastacchrotuṃ tava rāghava | samādhāya matiṃ rāma niśāmaya vadāmyaham || 18 ||
+35,19,सूर्यदत्तवरस्वर्णः सुमेरुर्नाम पर्वतः । यत्र राज्यं प्रशास्त्यस्य केषरी नाम वै पिता ॥ १९ ॥,sūryadattavarasvarṇaḥ sumerurnāma parvataḥ | yatra rājyaṃ praśāstyasya keṣarī nāma vai pitā || 19 ||
+35,20,तस्य भार्या बभूवेष्टा ह्यञ्जनेति परिश्रुता । जनयामास तस्यां वै वायुरात्मजमुत्तमम् ॥ २० ॥,tasya bhāryā babhūveṣṭā hyañjaneti pariśrutā | janayāmāsa tasyāṃ vai vāyurātmajamuttamam || 20 ||
+35,21,शालिशूकसमाभासं प्रासूतेमं तदाञ्जना । फलान्याहर्तुकामा वै निष्क्रान्ता गहने चरा ॥ २१ ॥,śāliśūkasamābhāsaṃ prāsūtemaṃ tadāñjanā | phalānyāhartukāmā vai niṣkrāntā gahane carā || 21 ||
+35,22,एष मातुर्वियोगाच्च क्षुधया च भृशार्दितः । रुरोद शिशुरत्यर्थं शिशुः शरभराडिव ॥ २२ ॥,eṣa māturviyogācca kṣudhayā ca bhṛśārditaḥ | ruroda śiśuratyarthaṃ śiśuḥ śarabharāḍiva || 22 ||
+35,23,ततोद्यन्तं विवस्वन्तं जपापुष्पोत्करोपमम् । ददृशे फललोभाच्च उत्पपात रविं प्रति ॥ २३ ॥,tatodyantaṃ vivasvantaṃ japāpuṣpotkaropamam | dadṛśe phalalobhācca utpapāta raviṃ prati || 23 ||
+35,24,बालार्काभिमुखो बालो बालार्क इव मूर्तिमान् । ग्रहीतुकामो बालार्कं प्लवते ऽम्बरमध्यगः ॥ २४ ॥,bālārkābhimukho bālo bālārka iva mūrtimān | grahītukāmo bālārkaṃ plavate'mbaramadhyagaḥ || 24 ||
+35,25,एतस्मिन्प्लवमाने तु शिशुभावे हनूमति । देवदानवसिद्धानां विस्मयः सुमहानभूत् ॥ २५ ॥,etasminplavamāne tu śiśubhāve hanūmati | devadānavasiddhānāṃ vismayaḥ sumahānabhūt || 25 ||
+35,26,नाप्येवं वेगवान् वायुर्गरुडो न मनस्तथा । यथायं वायुपुत्रस्तु क्रमते ऽम्बरमुत्तमम् ॥ २६ ॥,nāpyevaṃ vegavān vāyurgaruḍo na manastathā | yathāyaṃ vāyuputrastu kramate'mbaramuttamam || 26 ||
+35,27,यदि तावच्छिशोरस्य ईदृशौ गतिविक्रमौ । यौवनं बलमासाद्य कथं वेगो भविष्यति ॥ २७ ॥,yadi tāvacchiśorasya īdṛśau gativikramau | yauvanaṃ balamāsādya kathaṃ vego bhaviṣyati || 27 ||
+35,28,तमनुप्लवते वायुः प्लवन्तं पुत्रमात्मनः । सूर्यदाहभयाद् रक्षंस्तुषारचयशीतलः ॥ २८ ॥,tamanuplavate vāyuḥ plavantaṃ putramātmanaḥ | sūryadāhabhayād rakṣaṃstuṣāracayaśītalaḥ || 28 ||
+35,29,बहुयोजनसाहस्रं क्रमत्येष ततो ऽम्बरम् । पितुर्बलाच्च बाल्याच्च भास्कराभ्याशमागतः ॥ २९ ॥,bahuyojanasāhasraṃ kramatyeṣa tato'mbaram | piturbalācca bālyācca bhāskarābhyāśamāgataḥ || 29 ||
+35,30,शिशुरेष त्वदोषज्ञ इति मत्वा दिवाकरः । कार्यं चात्र समायत्तमित्येवं न ददाह सः ॥ ३० ॥,śiśureṣa tvadoṣajña iti matvā divākaraḥ | kāryaṃ cātra samāyattamityevaṃ na dadāha saḥ || 30 ||
+35,31,यमेव दिवसं ह्येष ग्रह���तुं भास्करं प्लुतः । तमेव दिवसं राहुर्जिघृक्षति दिवाकरम् ॥ ३१ ॥,yameva divasaṃ hyeṣa grahītuṃ bhāskaraṃ plutaḥ | tameva divasaṃ rāhurjighṛkṣati divākaram || 31 ||
+35,32,अनेन च परामृष्टो राम सूर्यरथोपरि । अपक्रान्तस्ततस्त्रस्तो राहुश्चन्द्रार्कमर्दनः ॥ ३२ ॥,anena ca parāmṛṣṭo rāma sūryarathopari | apakrāntastatastrasto rāhuścandrārkamardanaḥ || 32 ||
+35,33,स इन्द्रभवनं गत्वा सरोषः सिंहिकासुतः । अब्रवीद्भ्रुकुटीं कृत्वा देवं देवगणैर्वृतम् ॥ ३३ ॥,sa indrabhavanaṃ gatvā saroṣaḥ siṃhikāsutaḥ | abravīdbhrukuṭīṃ kṛtvā devaṃ devagaṇairvṛtam || 33 ||
+35,34,बुभुक्षापनयं दत्त्वा चन्द्रार्कौ मम वासव । किमिदं तत्त्वया दत्तमन्यस्य बलवृत्रहन् ॥ ३४ ॥,bubhukṣāpanayaṃ dattvā candrārkau mama vāsava | kimidaṃ tattvayā dattamanyasya balavṛtrahan || 34 ||
+35,35,अद्याहं पर्वकाले तु जिघृक्षुः सूर्यमागतः । अथान्यो राहुरासाद्य जग्राह सहसा रविम् ॥ ३५ ॥,adyāhaṃ parvakāle tu jighṛkṣuḥ sūryamāgataḥ | athānyo rāhurāsādya jagrāha sahasā ravim || 35 ||
+35,36,स राहोर्वचनं श्रुत्वा वासवः संभ्रमान्वितः । उत्पपातासनं हित्वा उद्वहन् काञ्चनस्रजम् ॥ ३६ ॥,sa rāhorvacanaṃ śrutvā vāsavaḥ saṃbhramānvitaḥ | utpapātāsanaṃ hitvā udvahan kāñcanasrajam || 36 ||
+35,37,ततः कैलासकूटाभं चतुर्दन्तं मदस्रवम् । शृङ्गारकारिणं प्रांशुं स्वर्णघण्टाट्टहासिनम् ॥ ३७ ॥,tataḥ kailāsakūṭābhaṃ caturdantaṃ madasravam | śṛṅgārakāriṇaṃ prāṃśuṃ svarṇaghaṇṭāṭṭahāsinam || 37 ||
+35,38,इन्द्रः करीन्द्रमारुह्य राहुं कृत्वा पुरःसरम् । प्रायाद् यत्राभवत् सूर्यः सहानेन हनूमता ॥ ३८ ॥,indraḥ karīndramāruhya rāhuṃ kṛtvā puraḥsaram | prāyād yatrābhavat sūryaḥ sahānena hanūmatā || 38 ||
+35,39,अथातिरभसेनागाद् राहुरुत्सृज्य वासवम् । अनेन च स वै दृष्ट आधावञ् शैलकूटवत् ॥ ३९ ॥,athātirabhasenāgād rāhurutsṛjya vāsavam | anena ca sa vai dṛṣṭa ādhāvañ śailakūṭavat || 39 ||
+35,40,ततः सूर्यं समुत्सृज्य राहुमेवमवेक्ष्य च । उत्पपात पुनर्व्योम ग्रहीतुं सिंहिकासुतम् ॥ ४० ॥,tataḥ sūryaṃ samutsṛjya rāhumevamavekṣya ca | utpapāta punarvyoma grahītuṃ siṃhikāsutam || 40 ||
+35,41,उत्सृज्यार्कमिमं राम आधावन्तं प्लवंगमम् । दृष्ट्वा राहुः परावृत्य मुखशेषः पराङ्मुखः ॥ ४१ ॥,utsṛjyārkamimaṃ rāma ādhāvantaṃ plavaṃgamam | dṛṣṭvā rāhuḥ parāvṛtya mukhaśeṣaḥ parāṅmukhaḥ || 41 ||
+35,42,इन्द्रमाशंसमानस्तु त्रातारं सिंहिकासुतः । इन्द्र इन्द्रेति संत्रासान्मुहुर्मुहुरभाषत ॥ ४२ ॥,indramāśaṃsamānastu trātāraṃ siṃhikāsutaḥ | indra indreti saṃtrāsānmuhurmuhurabhāṣata || 42 ||
+35,43,राहोर्विक्रोशमानस्य प्रागेवालक्षितः स्वरः । श्रुत्वेन्द्रोवाच मा भैषीरयमेनं निहन्म्यहम् ॥ ४३ ॥,rāhorvikrośamānasya prāgevālakṣitaḥ svaraḥ | śrutvendrovāca mā bhaiṣīrayamenaṃ nihanmyaham || 43 ||
+35,44,ऐरावतं ततो दृष्ट्वा महत्तदिदमित्यपि । फलं तं हस्तिराजानमभिदुद्राव मारुतिः ॥ ४४ ॥,airāvataṃ tato dṛṣṭvā mahattadidamityapi | phalaṃ taṃ hastirājānamabhidudrāva mārutiḥ || 44 ||
+35,45,तदास्य धावतो रूपमैरावतजिघृक्षया । मुहूर्तमभवद्घोरमिन्द्राग्न्योरिव भास्वरम् ॥ ४५ ॥,tadāsya dhāvato rūpamairāvatajighṛkṣayā | muhūrtamabhavadghoramindrāgnyoriva bhāsvaram || 45 ||
+35,46,एवमाधावमानं तु नातिक्रुद्धः शचीपतिः । हस्तान्तेनातिमुक्तेन कुलिशेनाभ्यताडयत् ॥ ४६ ॥,evamādhāvamānaṃ tu nātikruddhaḥ śacīpatiḥ | hastāntenātimuktena kuliśenābhyatāḍayat || 46 ||
+35,47,ततो गिरौ पपातैष इन्द्रवज्राभिताडितः । पतमानस्य चैतस्य वामो हनुरभज्यत ॥ ४७ ॥,tato girau papātaiṣa indravajrābhitāḍitaḥ | patamānasya caitasya vāmo hanurabhajyata || 47 ||
+35,48,तस्मिंस्तु पतिते बाले वज्रताडनविह्वले । चुक्रोधेन्द्राय पवनः प्रजानामशिवाय च ॥ ४८ ॥,tasmiṃstu patite bāle vajratāḍanavihvale | cukrodhendrāya pavanaḥ prajānāmaśivāya ca || 48 ||
+35,49,विण्मूत्राशयमावृत्य प्रजास्वन्तर्गतः प्रभुः । रुरोध सर्वभूतानि यथा वर्षाणि वासवः ॥ ४९ ॥,viṇmūtrāśayamāvṛtya prajāsvantargataḥ prabhuḥ | rurodha sarvabhūtāni yathā varṣāṇi vāsavaḥ || 49 ||
+35,50,वायुप्रकोपाद्भूतानि निरुच्छ्वासानि सर्वतः । संधिभिर्भज्यमानानि काष्ठभूतानि जज्ञिरे ॥ ५० ॥,vāyuprakopādbhūtāni nirucchvāsāni sarvataḥ | saṃdhibhirbhajyamānāni kāṣṭhabhūtāni jajñire || 50 ||
+35,51,निःस्वधं निर्वषट्कारं निष्क्रियं धर्मवर्जितम् । वायुप्रकोपात्त्रैलोक्यं निरयस्थमिवाबभौ ॥ ५१ ॥,niḥsvadhaṃ nirvaṣaṭkāraṃ niṣkriyaṃ dharmavarjitam | vāyuprakopāttrailokyaṃ nirayasthamivābabhau || 51 ||
+35,52,ततः प्रजाः सगन्धर्वाः सदेवासुरमानुषाः । प्रजापतिं समाधावन्नसुखार्ताः सुखैषिणः ॥ ५२ ॥,tataḥ prajāḥ sagandharvāḥ sadevāsuramānuṣāḥ | prajāpatiṃ samādhāvannasukhārtāḥ sukhaiṣiṇaḥ || 52 ||
+35,53,ऊचुः प्राञ्जलयो देवा दरोदरनिभोदराः । त्वया स्म भगवन् सृष्टाः प्रजानाथ चतुर्विधाः ॥ ५३ ॥,ūcuḥ prāñjalayo devā darodaranibhodarāḥ | tvayā sma bhagavan sṛṣṭāḥ prajānātha caturvidhāḥ || 53 ||
+35,54,त्वया दत्तो ऽयमस्माकमायुषः पवनः पतिः । सो ऽस्मान्प्राणेश्वरो भूत्वा कस्मादेषो ऽद्य सत्तम ॥ ५४ ॥,tvayā datto'yamasmākamāyuṣaḥ pavanaḥ patiḥ | so'smānprāṇeśvaro bhūtvā kasmādeṣo'dya sattama || 54 ||
+35,55,रुरोध दुःखं जनयन्नन्तःपुर इव स्त्रियः । तस्मात्त्वां शरणं प्राप्ता वायुनोपहता विभो ॥ ५५ ॥,rurodha duḥkhaṃ janayannantaḥpura iva striyaḥ | tasmāttvāṃ śaraṇaṃ prāptā vāyunopahatā vibho || 55 ||
+35,56,वायुसंरोधजं दुःखमिदं नो नुद शत्रुहन् ॥ ५६ ॥,vāyusaṃrodhajaṃ duḥkhamidaṃ no nuda śatruhan || 56 ||
+35,57,एतत् प्रजानां श्रुत्वा तु प्रजानाथः प्रजापतिः । कारणादिति तानुक्त्वा प्रजाः पुनरभाषत ॥ ५७ ॥,etat prajānāṃ śrutvā tu prajānāthaḥ prajāpatiḥ | kāraṇāditi tānuktvā prajāḥ punarabhāṣata || 57 ||
+35,58,यस्मिन् वः कारणे वायुश्चुक्रोध च रुरोध च । प्रजाः शृणुध्वं तत् सर्वं श्रोतव्यं चात्मनः क्षमम् ॥ ५८ ॥,yasmin vaḥ kāraṇe vāyuścukrodha ca rurodha ca | prajāḥ śṛṇudhvaṃ tat sarvaṃ śrotavyaṃ cātmanaḥ kṣamam || 58 ||
+35,59,पुत्रस्तस्यामरेशेन इन्द्रेणाद्य निपातितः । रा��ोर्वचनमाज्ञाय राज्ञा वः कोपितो ऽनिलः ॥ ५९ ॥,putrastasyāmareśena indreṇādya nipātitaḥ | rāhorvacanamājñāya rājñā vaḥ kopito'nilaḥ || 59 ||
+35,60,अशरीरः शरीरेषु वायुश्चरति पालयन् । शरीरं हि विना वायुं समतां याति रेणुभिः ॥ ६० ॥,aśarīraḥ śarīreṣu vāyuścarati pālayan | śarīraṃ hi vinā vāyuṃ samatāṃ yāti reṇubhiḥ || 60 ||
+35,61,वायुः प्राणाः सुखं वायुर्वायुः सर्वमिदं जगत् । वायुना संपरित्यक्तं न सुखं विन्दते जगत् ॥ ६१ ॥,vāyuḥ prāṇāḥ sukhaṃ vāyurvāyuḥ sarvamidaṃ jagat | vāyunā saṃparityaktaṃ na sukhaṃ vindate jagat || 61 ||
+35,62,अद्यैव च परित्यक्तं वायुना जगदायुषा । अद्यैवेमे निरुच्छ्वासाः काष्ठकुड्योपमाः स्थिताः ॥ ६२ ॥,adyaiva ca parityaktaṃ vāyunā jagadāyuṣā | adyaiveme nirucchvāsāḥ kāṣṭhakuḍyopamāḥ sthitāḥ || 62 ||
+35,63,तद् यामस्तत्र यत्रास्ते मारुतो रुक्प्रदो हि वः । मा विनाशं गमिष्याम अप्रसाद्यादितेः सुतम् ॥ ६३ ॥,tad yāmastatra yatrāste māruto rukprado hi vaḥ | mā vināśaṃ gamiṣyāma aprasādyāditeḥ sutam || 63 ||
+35,64,ततः प्रजाभिः सहितः प्रजापतिः सदेवगन्धर्वभुजंगगुह्यकः । जगाम तत्रास्यति यत्र मारुतः सुतं सुरेन्द्राभिहतं प्रगृह्य सः ॥ ६४ ॥,tataḥ prajābhiḥ sahitaḥ prajāpatiḥ sadevagandharvabhujaṃgaguhyakaḥ | jagāma tatrāsyati yatra mārutaḥ sutaṃ surendrābhihataṃ pragṛhya saḥ || 64 ||
+35,65,ततो ऽर्कवैश्वानरकाञ्चनप्रभं सुतं तदोत्सङ्गगतं सदागतेः । चतुर्मुखो वीक्ष्य कृपामथाकरोत् सदेवसिद्धर्षिभुजंगराक्षसः ॥ ६५ ॥,tato'rkavaiśvānarakāñcanaprabhaṃ sutaṃ tadotsaṅgagataṃ sadāgateḥ | caturmukho vīkṣya kṛpāmathākarot sadevasiddharṣibhujaṃgarākṣasaḥ || 65 ||
+36,1,ततः पितामहं दृष्ट्वा वायुः पुत्रवधार्दितः । शिशुकं तं समादाय उत्तस्थौ धातुरग्रतः ॥ १ ॥,tataḥ pitāmahaṃ dṛṣṭvā vāyuḥ putravadhārditaḥ | śiśukaṃ taṃ samādāya uttasthau dhāturagrataḥ || 1 ||
+36,2,चलत्कुण्डलमौलिस्रक्तपनीयविभूषणः । पादयोर्न्यपतद्वायुस्तिस्रो ऽवस्थाय वेधसे ॥ २ ॥,calatkuṇḍalamaulisraktapanīyavibhūṣaṇaḥ | pādayornyapatadvāyustisro'vasthāya vedhase || 2 ||
+36,3,तं तु वेदविदाद्यस्तु लम्बाभरणशोभिना । वायुमुत्थाप्य हस्तेन शिशुं तं परिमृष्टवान् ॥ ३ ॥,taṃ tu vedavidādyastu lambābharaṇaśobhinā | vāyumutthāpya hastena śiśuṃ taṃ parimṛṣṭavān || 3 ||
+36,4,स्पृष्टमात्रस्ततः सो ऽथ सलीलं पद्मजन्मना । जलसिक्तं यथा सस्यं पुनर्जीवितमाप्तवान् ॥ ४ ॥,spṛṣṭamātrastataḥ so'tha salīlaṃ padmajanmanā | jalasiktaṃ yathā sasyaṃ punarjīvitamāptavān || 4 ||
+36,5,प्राणवन्तमिमं दृष्ट्वा प्राणो गन्धवहो मुदा । चचार सर्वभूतेषु संनिरुद्धं यथापुरा ॥ ५ ॥,prāṇavantamimaṃ dṛṣṭvā prāṇo gandhavaho mudā | cacāra sarvabhūteṣu saṃniruddhaṃ yathāpurā || 5 ||
+36,6,मरुद्रोगविनिर्मुक्ताः प्रजा वै मुदिताभवन् । शीतवातविनिर्मुक्ताः पद्मिन्य इव साम्बुजाः ॥ ६ ॥,marudrogavinirmuktāḥ prajā vai muditābhavan | śītavātavinirmuktāḥ padminya iva sāmbujāḥ || 6 ||
+36,7,ततस्त्रियुग्मस्त्रिककुत्त्रिधामा त्रिदशार्चितः । उवाच देवता ब्र���्मा मारुतप्रियकाम्यया ॥ ७ ॥,tatastriyugmastrikakuttridhāmā tridaśārcitaḥ | uvāca devatā brahmā mārutapriyakāmyayā || 7 ||
+36,8,भो महेन्द्राग्निवरुणधनेश्वरमहेश्वराः । जानतामपि तत् सर्वं हितं वक्ष्यामि श्रूयताम् ॥ ८ ॥,bho mahendrāgnivaruṇadhaneśvaramaheśvarāḥ | jānatāmapi tat sarvaṃ hitaṃ vakṣyāmi śrūyatām || 8 ||
+36,9,अनेन शिशुना कार्यं कर्तव्यं वो भविष्यति । ददतास्य वरान् सर्वे मारुतस्यास्य तुष्टिदान् ॥ ९ ॥,anena śiśunā kāryaṃ kartavyaṃ vo bhaviṣyati | dadatāsya varān sarve mārutasyāsya tuṣṭidān || 9 ||
+36,10,ततः सहस्रनयनः प्रीतिरक्तः शुभाननः । कुशे शयमयीं मालां समुत्क्षिप्येदमब्रवीत् ॥ १० ॥,tataḥ sahasranayanaḥ prītiraktaḥ śubhānanaḥ | kuśe śayamayīṃ mālāṃ samutkṣipyedamabravīt || 10 ||
+36,11,मत्करोत्सृष्टवज्रेण हनुरस्य यथा क्षतः । नाम्नैष कपिशार्दूलो भविता हनुमानिति ॥ ११ ॥,matkarotsṛṣṭavajreṇa hanurasya yathā kṣataḥ | nāmnaiṣa kapiśārdūlo bhavitā hanumāniti || 11 ||
+36,12,अहमेवास्य दास्यामि परमं वरमुत्तमम् । अतः प्रभृति वज्रस्य ममावध्यो भविष्यति ॥ १२ ॥,ahamevāsya dāsyāmi paramaṃ varamuttamam | ataḥ prabhṛti vajrasya mamāvadhyo bhaviṣyati || 12 ||
+36,13,मार्ताण्डस्त्वब्रवीत्तत्र भगवांस्तिमिरापहः । तेजसो ऽस्य मदीयस्य ददामि शतिकां कलाम् ॥ १३ ॥,mārtāṇḍastvabravīttatra bhagavāṃstimirāpahaḥ | tejaso'sya madīyasya dadāmi śatikāṃ kalām || 13 ||
+36,14,यदा तु शास्त्राण्यध्येतुं शक्तिरस्य भविष्यति । तदास्य शास्त्रं दास्यामि येन वाग्मी भविष्यति ॥ १४ ॥,yadā tu śāstrāṇyadhyetuṃ śaktirasya bhaviṣyati | tadāsya śāstraṃ dāsyāmi yena vāgmī bhaviṣyati || 14 ||
+36,15,वरुणश्च वरं प्रादान्नास्य मृत्युर्भविष्यति । वर्षायुतशतेनापि मत्पाशादुदकादपि ॥ १५ ॥,varuṇaśca varaṃ prādānnāsya mṛtyurbhaviṣyati | varṣāyutaśatenāpi matpāśādudakādapi || 15 ||
+36,16,यमो ऽपि दण्डावध्यत्वमरोगत्वं च नित्यशः । दिशते ऽस्य वरं तुष्ट अविषादं च संयुगे ॥ १६ ॥,yamo'pi daṇḍāvadhyatvamarogatvaṃ ca nityaśaḥ | diśate'sya varaṃ tuṣṭa aviṣādaṃ ca saṃyuge || 16 ||
+36,17,गदेयं मामिका नैनं संयुगेषु वधिष्यति । इत्येवं वरदः प्राह तदा ह्येकाक्षिपिङ्गलः ॥ १७ ॥,gadeyaṃ māmikā nainaṃ saṃyugeṣu vadhiṣyati | ityevaṃ varadaḥ prāha tadā hyekākṣipiṅgalaḥ || 17 ||
+36,18,मत्तो मदायुधानां च न वध्यो ऽयं भविष्यति । इत्येवं शंकरेणापि दत्तो ऽस्य परमो वरः ॥ १८ ॥,matto madāyudhānāṃ ca na vadhyo'yaṃ bhaviṣyati | ityevaṃ śaṃkareṇāpi datto'sya paramo varaḥ || 18 ||
+36,19,सर्वेषां ब्रह्मदण्डानामवध्यो ऽयं भविष्यति । दीर्घायुश्च महात्मा च इति ब्रह्माब्रवीद्वचः ॥ १९ ॥,sarveṣāṃ brahmadaṇḍānāmavadhyo'yaṃ bhaviṣyati | dīrghāyuśca mahātmā ca iti brahmābravīdvacaḥ || 19 ||
+36,20,विश्वकर्मा तु दृष्ट्वैनं बालसूर्योपमं शिशुम् । शिल्पिनां प्रवरः प्राह वरमस्य महामतिः ॥ २० ॥,viśvakarmā tu dṛṣṭvainaṃ bālasūryopamaṃ śiśum | śilpināṃ pravaraḥ prāha varamasya mahāmatiḥ || 20 ||
+36,21,विनिर्मितानि देवानामायुधानीह यानि तु । तेषां संग्रामकाले तु अवध��यो ऽयं भविष्यति ॥ २१ ॥,vinirmitāni devānāmāyudhānīha yāni tu | teṣāṃ saṃgrāmakāle tu avadhyo'yaṃ bhaviṣyati || 21 ||
+36,22,ततः सुराणां तु वरैर्दृष्ट्वा ह्येनमलंकृतम् । चतुर्मुखस्तुष्टमुखो वायुमाह जगद्गुरुः ॥ २२ ॥,tataḥ surāṇāṃ tu varairdṛṣṭvā hyenamalaṃkṛtam | caturmukhastuṣṭamukho vāyumāha jagadguruḥ || 22 ||
+36,23,अमित्राणां भयकरो मित्राणामभयंकरः । अजेयो भविता ते ऽत्र पुत्रो मारुतमारुतिः ॥ २३ ॥,amitrāṇāṃ bhayakaro mitrāṇāmabhayaṃkaraḥ | ajeyo bhavitā te'tra putro mārutamārutiḥ || 23 ||
+36,24,रावणोत्सादनार्थानि रामप्रीतिकराणि च । रोमहर्षकराण्येष कर्ता कर्माणि संयुगे ॥ २४ ॥,rāvaṇotsādanārthāni rāmaprītikarāṇi ca | romaharṣakarāṇyeṣa kartā karmāṇi saṃyuge || 24 ||
+36,25,एवमुक्त्वा तमामन्त्र्य मारुतं ते ऽमरैः सह । यथागतं ययुः सर्वे पितामहपुरोगमाः ॥ २५ ॥,evamuktvā tamāmantrya mārutaṃ te'maraiḥ saha | yathāgataṃ yayuḥ sarve pitāmahapurogamāḥ || 25 ||
+36,26,सो ऽपि गन्धवहः पुत्रं प्रगृह्य गृहमानयत् । अञ्जनायास्तमाख्याय वरं दत्तं विनिःसृतः ॥ २६ ॥,so'pi gandhavahaḥ putraṃ pragṛhya gṛhamānayat | añjanāyāstamākhyāya varaṃ dattaṃ viniḥsṛtaḥ || 26 ||
+36,27,प्राप्य राम वरानेष वरदानबलान्वितः । बलेनात्मनि संस्थेन सो ऽपूर्यत यथार्णवः ॥ २७ ॥,prāpya rāma varāneṣa varadānabalānvitaḥ | balenātmani saṃsthena so'pūryata yathārṇavaḥ || 27 ||
+36,28,बलेनापूर्यमाणो हि एष वानरपुंगवः । आश्रमेषु महर्षीणामपराध्यति निर्भयः ॥ २८ ॥,balenāpūryamāṇo hi eṣa vānarapuṃgavaḥ | āśrameṣu maharṣīṇāmaparādhyati nirbhayaḥ || 28 ||
+36,29,स्रुग्भाण्डानग्निहोत्रं च वल्कलानां च संचयान् । भग्नविच्छिन्नविध्वस्तान् सुशान्तानां करोत्ययम् ॥ २९ ॥,srugbhāṇḍānagnihotraṃ ca valkalānāṃ ca saṃcayān | bhagnavicchinnavidhvastān suśāntānāṃ karotyayam || 29 ||
+36,30,सर्वेषां ब्रह्मदण्डानामवध्यं ब्रह्मणा कृतम् । जानन्त ऋषयस्तं वै क्षमन्ते तस्य नित्यशः ॥ ३० ॥,sarveṣāṃ brahmadaṇḍānāmavadhyaṃ brahmaṇā kṛtam | jānanta ṛṣayastaṃ vai kṣamante tasya nityaśaḥ || 30 ||
+36,31,यदा केषरिणा त्वेष वायुना साञ्जनेन च । प्रतिषिद्धो ऽपि मर्यादां लङ्घयत्येव वानरः ॥ ३१ ॥,yadā keṣariṇā tveṣa vāyunā sāñjanena ca | pratiṣiddho'pi maryādāṃ laṅghayatyeva vānaraḥ || 31 ||
+36,32,ततो महर्षयः क्रुद्धा भृग्वङ्गिरसवंशजाः । शेपुरेनं रघुश्रेष्ठ नातिक्रुद्धातिमन्यवः ॥ ३२ ॥,tato maharṣayaḥ kruddhā bhṛgvaṅgirasavaṃśajāḥ | śepurenaṃ raghuśreṣṭha nātikruddhātimanyavaḥ || 32 ||
+36,33,बाधसे यत् समाश्रित्य बलमस्मान्प्लवंगम । तद्दीर्घकालं वेत्तासि नास्माकं शापमोहितः ॥ ३३ ॥,bādhase yat samāśritya balamasmānplavaṃgama | taddīrghakālaṃ vettāsi nāsmākaṃ śāpamohitaḥ || 33 ||
+36,34,ततस्तु हृततेजौजा महर्षिवचनौजसा । एषो श्रमाणि नात्येति मृदुभावगतश्चरन् ॥ ३४ ॥,tatastu hṛtatejaujā maharṣivacanaujasā | eṣo śramāṇi nātyeti mṛdubhāvagataścaran || 34 ||
+36,35,अथ ऋक्षरजा नाम वालिसुग्रीवयोः पिता । सर्ववानरराजासीत्तेजसा इव भास्करः ॥ ३५ ॥,atha ṛkṣarajā nāma vālisugr��vayoḥ pitā | sarvavānararājāsīttejasā iva bhāskaraḥ || 35 ||
+36,36,स तु राज्यं चिरं कृत्वा वानराणां हरीश्वरः । ततस्त्वर्क्षरजा नाम कालधर्मेण संगतः ॥ ३६ ॥,sa tu rājyaṃ ciraṃ kṛtvā vānarāṇāṃ harīśvaraḥ | tatastvarkṣarajā nāma kāladharmeṇa saṃgataḥ || 36 ||
+36,37,तस्मिन्नस्तमिते वाली मन्त्रिभिर्मन्त्रकोविदैः । पित्र्ये पदे कृतो राजा सुग्रीवो वालिनः पदे ॥ ३७ ॥,tasminnastamite vālī mantribhirmantrakovidaiḥ | pitrye pade kṛto rājā sugrīvo vālinaḥ pade || 37 ||
+36,38,सुग्रीवेण समं त्वस्य अद्वैधं छिद्रवर्जितम् । अहार्यं सख्यमभवदनिलस्य यथाग्निना ॥ ३८ ॥,sugrīveṇa samaṃ tvasya advaidhaṃ chidravarjitam | ahāryaṃ sakhyamabhavadanilasya yathāgninā || 38 ||
+36,39,एष शापवशादेव न वेदबलमात्मनः । वालिसुग्रीवयोर्वैरं यदा राम समुत्थितम् ॥ ३९ ॥,eṣa śāpavaśādeva na vedabalamātmanaḥ | vālisugrīvayorvairaṃ yadā rāma samutthitam || 39 ||
+36,40,न ह्येष राम सुग्रीवो भ्राम्यमाणो ऽपि वालिना । वेदयानो न च ह्येष बलमात्मनि मारुतिः ॥ ४० ॥,na hyeṣa rāma sugrīvo bhrāmyamāṇo'pi vālinā | vedayāno na ca hyeṣa balamātmani mārutiḥ || 40 ||
+36,41,पराक्रमोत्साहमतिप्रतापैः सौशील्यमाधुर्यनयानयैश्च । गाम्भीर्यचातुर्यसुवीर्यधैर्यैर्हनूमतः को ऽप्यधिको ऽस्ति लोके ॥ ४१ ॥,parākramotsāhamatipratāpaiḥ sauśīlyamādhuryanayānayaiśca | gāmbhīryacāturyasuvīryadhairyairhanūmataḥ ko'pyadhiko'sti loke || 41 ||
+36,42,असौ पुरा व्याकरणं ग्रहीष्यन् सूर्योन्मुखः पृष्ठगमः कपीन्द्रः । उद्यद्गिरेरस्तगिरिं जगाम ग्रन्थं महद्धारयदप्रमेयः ॥ ४२ ॥,asau purā vyākaraṇaṃ grahīṣyan sūryonmukhaḥ pṛṣṭhagamaḥ kapīndraḥ | udyadgirerastagiriṃ jagāma granthaṃ mahaddhārayadaprameyaḥ || 42 ||
+36,43,प्रवीविविक्षोरिव सागरस्य लोकान्दिधक्षोरिव पावकस्य । लोकक्षयेष्वेव यथान्तकस्य हनूमतः स्थास्यति कः पुरस्तात् ॥ ४३ ॥,pravīvivikṣoriva sāgarasya lokāndidhakṣoriva pāvakasya | lokakṣayeṣveva yathāntakasya hanūmataḥ sthāsyati kaḥ purastāt || 43 ||
+36,44,एषो ऽपि चान्ये च महाकपीन्द्राः सुग्रीवमैन्दद्विविदाः सनीलाः । सतारतारेयनलाः सरम्भास्त्वत्कारणाद् राम सुरैर्हि सृष्टाः ॥ ४४ ॥,eṣo'pi cānye ca mahākapīndrāḥ sugrīvamaindadvividāḥ sanīlāḥ | satāratāreyanalāḥ sarambhāstvatkāraṇād rāma surairhi sṛṣṭāḥ || 44 ||
+36,45,तदेतत् कथितं सर्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । हनूमतो बालभावे कर्मैतत् कथितं मया ॥ ४५ ॥,tadetat kathitaṃ sarvaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi | hanūmato bālabhāve karmaitat kathitaṃ mayā || 45 ||
+36,46,दृष्टः संभाषितश्चासि राम गच्छमहे वयम् । एवमुक्त्वा गताः सर्वे ऋषयस्ते यथागतम् ॥ ४६ ॥,dṛṣṭaḥ saṃbhāṣitaścāsi rāma gacchamahe vayam | evamuktvā gatāḥ sarve ṛṣayaste yathāgatam || 46 ||
+37,1,विमृश्य च ततो रामो वयस्यमकुतोभयम् । प्रतर्दनं काशिपतिं परिष्वज्येदमब्रवीत् ॥ १ ॥,vimṛśya ca tato rāmo vayasyamakutobhayam | pratardanaṃ kāśipatiṃ pariṣvajyedamabravīt || 1 ||
+37,2,दर्शिता भवता प्रीतिर्दर्शितं सौहृदं परम् । उद्योगश्च कृतो राजन्भरतेन त्वया सह ॥ २ ॥,darśit�� bhavatā prītirdarśitaṃ sauhṛdaṃ param | udyogaśca kṛto rājanbharatena tvayā saha || 2 ||
+37,3,तद्भवानद्य काशेयीं पुरीं वाराणसीं व्रज । रमणीयां त्वया गुप्तां सुप्राकारां सुतोरणाम् ॥ ३ ॥,tadbhavānadya kāśeyīṃ purīṃ vārāṇasīṃ vraja | ramaṇīyāṃ tvayā guptāṃ suprākārāṃ sutoraṇām || 3 ||
+37,4,एतावदुक्त्वा उत्थाय काकुत्स्थः परमासनात् । पर्यष्वजत धर्मात्मा निरन्तरमुरोगतम् ॥ ४ ॥,etāvaduktvā utthāya kākutsthaḥ paramāsanāt | paryaṣvajata dharmātmā nirantaramurogatam || 4 ||
+37,5,विसृज्य तं वयस्यं स स्वागतान्पृथिवीपतीन् । प्रहसन् राघवो वाक्यमुवाच मधुराक्षरम् ॥ ५ ॥,visṛjya taṃ vayasyaṃ sa svāgatānpṛthivīpatīn | prahasan rāghavo vākyamuvāca madhurākṣaram || 5 ||
+37,6,भवतां प्रीतिरव्यग्रा तेजसा परिरक्षिता । धर्मश्च नियतो नित्यं सत्यं च भवतां सदा ॥ ६ ॥,bhavatāṃ prītiravyagrā tejasā parirakṣitā | dharmaśca niyato nityaṃ satyaṃ ca bhavatāṃ sadā || 6 ||
+37,7,युष्माकं च प्रभावेन तेजसा च महात्मनाम् । हतो दुरात्मा दुर्बुद्धी रावणो राक्षसाधिपः ॥ ७ ॥,yuṣmākaṃ ca prabhāvena tejasā ca mahātmanām | hato durātmā durbuddhī rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 7 ||
+37,8,हेतुमात्रमहं तत्र भवतां तेजसां हतः । रावणः सगणो युद्धे सपुत्रः सहबान्धवः ॥ ८ ॥,hetumātramahaṃ tatra bhavatāṃ tejasāṃ hataḥ | rāvaṇaḥ sagaṇo yuddhe saputraḥ sahabāndhavaḥ || 8 ||
+37,9,भवन्तश्च समानीता भरतेन महात्मना । श्रुत्वा जनकराजस्य कानने तनयां हृताम् ॥ ९ ॥,bhavantaśca samānītā bharatena mahātmanā | śrutvā janakarājasya kānane tanayāṃ hṛtām || 9 ||
+37,10,उद्युक्तानां च सर्वेषां पार्थिवानां महात्मनाम् । कालो ह्यतीतः सुमहान् गमने रोचतां मतिः ॥ १० ॥,udyuktānāṃ ca sarveṣāṃ pārthivānāṃ mahātmanām | kālo hyatītaḥ sumahān gamane rocatāṃ matiḥ || 10 ||
+37,11,प्रत्यूचुस्तं च राजानो हर्षेण महतान्विताः । दिष्ट्या त्वं विजयी राम राज्यं चापि प्रतिष्ठितम् ॥ ११ ॥,pratyūcustaṃ ca rājāno harṣeṇa mahatānvitāḥ | diṣṭyā tvaṃ vijayī rāma rājyaṃ cāpi pratiṣṭhitam || 11 ||
+37,12,दिष्ट्या प्रत्याहृता सीता दिष्ट्या शत्रुः पराजितः । एष नः परमः काम एषा नः कीर्तिरुत्तमा ॥ १२ ॥,diṣṭyā pratyāhṛtā sītā diṣṭyā śatruḥ parājitaḥ | eṣa naḥ paramaḥ kāma eṣā naḥ kīrtiruttamā || 12 ||
+37,13,यत्त्वां विजयिनं राम पश्यामो हतशात्रवम् । उपपन्नं च काकुत्स्थ यत्त्वमस्मान्प्रशंससि ॥ १३ ॥,yattvāṃ vijayinaṃ rāma paśyāmo hataśātravam | upapannaṃ ca kākutstha yattvamasmānpraśaṃsasi || 13 ||
+37,14,प्रशंसार्हा हि जानन्ति प्रशंसां वक्तुमीदृशीम् । आपृच्छामो गमिष्यामो हृदिस्थो नः सदा भवान् ॥ १४ ॥,praśaṃsārhā hi jānanti praśaṃsāṃ vaktumīdṛśīm | āpṛcchāmo gamiṣyāmo hṛdistho naḥ sadā bhavān || 14 ||
+37,15,भवेच्च ते महाराज प्रीतिरस्मासु नित्यदा ॥ १५ ॥,bhavecca te mahārāja prītirasmāsu nityadā || 15 ||
+38,1,ते प्रयाता महात्मानः पार्थिवाः सर्वतो दिशम् । कम्पयन्तो महीं वीराः स्वपुराणि प्रहृष्टवत् ॥ १ ॥,te prayātā mahātmānaḥ pārthivāḥ sarvato diśam | kampayanto mahīṃ vīrāḥ svapurāṇi prahṛṣṭavat || 1 ||
+38,2,अक्षौहिणी सहस्रैस्ते समवेतास्त्वनेकशः । हृष्टाः प्रतिगताः सर्वे राघवार्थे समागताः ॥ २ ॥,akṣauhiṇī sahasraiste samavetāstvanekaśaḥ | hṛṣṭāḥ pratigatāḥ sarve rāghavārthe samāgatāḥ || 2 ||
+38,3,ऊचुश्चैव महीपाला बलदर्पसमन्विताः । न नाम रावणं युद्धे पश्यामः पुरतः स्थितम् ॥ ३ ॥,ūcuścaiva mahīpālā baladarpasamanvitāḥ | na nāma rāvaṇaṃ yuddhe paśyāmaḥ purataḥ sthitam || 3 ||
+38,4,भरतेन वयं पश्चात् समानीता निरर्थकम् । हता हि राक्षसास्तत्र पार्थिवैः स्युर्न संशयः ॥ ४ ॥,bharatena vayaṃ paścāt samānītā nirarthakam | hatā hi rākṣasāstatra pārthivaiḥ syurna saṃśayaḥ || 4 ||
+38,5,रामस्य बाहुवीर्येण पालिता लक्ष्मणस्य च । सुखं पारे समुद्रस्य युध्येम विगतज्वराः ॥ ५ ॥,rāmasya bāhuvīryeṇa pālitā lakṣmaṇasya ca | sukhaṃ pāre samudrasya yudhyema vigatajvarāḥ || 5 ||
+38,6,एताश्चान्याश्च राजानः कथास्तत्र सहस्रशः । कथयन्तः स्वराष्ट्राणि विविशुस्ते महारथाः ॥ ६ ॥,etāścānyāśca rājānaḥ kathāstatra sahasraśaḥ | kathayantaḥ svarāṣṭrāṇi viviśuste mahārathāḥ || 6 ||
+38,7,यथापुराणि ते गत्वा रत्नानि विविधानि च । रामाय प्रियकामार्थमुपहारान्नृपा ददुः ॥ ७ ॥,yathāpurāṇi te gatvā ratnāni vividhāni ca | rāmāya priyakāmārthamupahārānnṛpā daduḥ || 7 ||
+38,8,अश्वान् रत्नानि वस्त्राणि हस्तिनश्च मदोत्कटान् । चन्दनानि च दिव्यानि दिव्यान्याभरणानि च ॥ ८ ॥,aśvān ratnāni vastrāṇi hastinaśca madotkaṭān | candanāni ca divyāni divyānyābharaṇāni ca || 8 ||
+38,9,भरतो लक्ष्मणश्चैव शत्रुघ्नश्च महारथः । आदाय तानि रत्नानि अयोध्यामगमन्पुनः ॥ ९ ॥,bharato lakṣmaṇaścaiva śatrughnaśca mahārathaḥ | ādāya tāni ratnāni ayodhyāmagamanpunaḥ || 9 ||
+38,10,आगताश्च पुरीं रम्यामयोध्यां पुरुषर्षभाः । ददुः सर्वाणि रत्नानि राघवाय महात्मने ॥ १० ॥,āgatāśca purīṃ ramyāmayodhyāṃ puruṣarṣabhāḥ | daduḥ sarvāṇi ratnāni rāghavāya mahātmane || 10 ||
+38,11,प्रतिगृह्य च तत् सर्वं प्रीतियुक्तः स राघवः । सर्वाणि तानि प्रददौ सुग्रीवाय महात्मने ॥ ११ ॥,pratigṛhya ca tat sarvaṃ prītiyuktaḥ sa rāghavaḥ | sarvāṇi tāni pradadau sugrīvāya mahātmane || 11 ||
+38,12,विभीषणाय च ददौ ये चान्ये ऋक्षवानराः । हनूमत्प्रमुखा वीरा राक्षसाश्च महाबलाः ॥ १२ ॥,vibhīṣaṇāya ca dadau ye cānye ṛkṣavānarāḥ | hanūmatpramukhā vīrā rākṣasāśca mahābalāḥ || 12 ||
+38,13,ते सर्वे हृष्टमनसो रामदत्तानि तान्यथ । शिरोभिर्धारयामासुर्बाहुभिश्च महाबलाः ॥ १३ ॥,te sarve hṛṣṭamanaso rāmadattāni tānyatha | śirobhirdhārayāmāsurbāhubhiśca mahābalāḥ || 13 ||
+38,14,पपुश्चैव सुगन्धीनि मधूनि विविधानि च । मांसानि च सुमृष्टानि फलान्यास्वादयन्ति च ॥ १४ ॥,papuścaiva sugandhīni madhūni vividhāni ca | māṃsāni ca sumṛṣṭāni phalānyāsvādayanti ca || 14 ||
+38,15,एवं तेषां निवसतां मासः साग्रो गतस्तदा । मुहूर्तमिव तत् सर्वं रामभक्त्या समर्थयन् ॥ १५ ॥,evaṃ teṣāṃ nivasatāṃ māsaḥ sāgro gatastadā | muhūrtamiva tat sarvaṃ rāmabhaktyā samarthayan || 15 ||
+38,16,रेमे रामः स तैः सार्धं वानरैः कामरूपिभिः । ��ाजभिश्च महावीर्यै राक्षसैश्च महाबलैः ॥ १६ ॥,reme rāmaḥ sa taiḥ sārdhaṃ vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ | rājabhiśca mahāvīryai rākṣasaiśca mahābalaiḥ || 16 ||
+38,17,एवं तेषां ययौ मासो द्वितीयः शैशिरः सुखम् । वानराणां प्रहृष्टानां राक्षसानां च सर्वशः ॥ १७ ॥,evaṃ teṣāṃ yayau māso dvitīyaḥ śaiśiraḥ sukham | vānarāṇāṃ prahṛṣṭānāṃ rākṣasānāṃ ca sarvaśaḥ || 17 ||
+39,1,तथा स्म तेषां वसतामृक्षवानररक्षसाम् । राघवस्तु महातेजाः सुग्रीवमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥,tathā sma teṣāṃ vasatāmṛkṣavānararakṣasām | rāghavastu mahātejāḥ sugrīvamidamabravīt || 1 ||
+39,2,गम्यतां सौम्य किष्किन्धां दुराधर्षं सुरासुरैः । पालयस्व सहामात्यै राज्यं निहतकण्टकम् ॥ २ ॥,gamyatāṃ saumya kiṣkindhāṃ durādharṣaṃ surāsuraiḥ | pālayasva sahāmātyai rājyaṃ nihatakaṇṭakam || 2 ||
+39,3,अङ्गदं च महाबाहो प्रीत्या परमयान्वितः । पश्य त्वं हनुमन्तं च नलं च सुमहाबलम् ॥ ३ ॥,aṅgadaṃ ca mahābāho prītyā paramayānvitaḥ | paśya tvaṃ hanumantaṃ ca nalaṃ ca sumahābalam || 3 ||
+39,4,सुषेणं श्वशुरं शूरं तारं च बलिनां वरम् । कुमुदं चैव दुर्धर्षं नीलं च सुमहाबलम् ॥ ४ ॥,suṣeṇaṃ śvaśuraṃ śūraṃ tāraṃ ca balināṃ varam | kumudaṃ caiva durdharṣaṃ nīlaṃ ca sumahābalam || 4 ||
+39,5,वीरं शतबलिं चैव मैन्दं द्विविदमेव च । गजं गवाक्षं गवयं शरभं च महाबलम् ॥ ५ ॥,vīraṃ śatabaliṃ caiva maindaṃ dvividameva ca | gajaṃ gavākṣaṃ gavayaṃ śarabhaṃ ca mahābalam || 5 ||
+39,6,ऋक्षराजं च दुर्धर्षं जाम्बवन्तं महाबलम् । पश्य प्रीतिसमायुक्तो गन्धमादनमेव च ॥ ६ ॥,ṛkṣarājaṃ ca durdharṣaṃ jāmbavantaṃ mahābalam | paśya prītisamāyukto gandhamādanameva ca || 6 ||
+39,7,ये चान्ये सुमहात्मानो मदर्थे त्यक्तजीविताः । पश्य त्वं प्रीतिसंयुक्तो मा चैषां विप्रियं कृथाः ॥ ७ ॥,ye cānye sumahātmāno madarthe tyaktajīvitāḥ | paśya tvaṃ prītisaṃyukto mā caiṣāṃ vipriyaṃ kṛthāḥ || 7 ||
+39,8,एवमुक्त्वा च सुग्रीवं प्रशस्य च पुनः पुनः । विभीषणमथोवाच रामो मधुरया गिरा ॥ ८ ॥,evamuktvā ca sugrīvaṃ praśasya ca punaḥ punaḥ | vibhīṣaṇamathovāca rāmo madhurayā girā || 8 ||
+39,9,तङ्कां प्रशाधि धर्मेण संमतो ह्यसि पार्थिव । पुरस्य राक्षसानां च भ्रातुर्वैश्वरणस्य च ॥ ९ ॥,taṅkāṃ praśādhi dharmeṇa saṃmato hyasi pārthiva | purasya rākṣasānāṃ ca bhrāturvaiśvaraṇasya ca || 9 ||
+39,10,मा च बुद्धिमधर्मे त्वं कुर्या राजन् कथं चन । बुद्धिमन्तो हि राजानो ध्रुवमश्नन्ति मेदिनीम् ॥ १० ॥,mā ca buddhimadharme tvaṃ kuryā rājan kathaṃ cana | buddhimanto hi rājāno dhruvamaśnanti medinīm || 10 ||
+39,11,अहं च नित्यशो राजन् सुग्रीवसहितस्त्वया । स्मर्तव्यः परया प्रीत्या गच्छ त्वं विगतज्वरः ॥ ११ ॥,ahaṃ ca nityaśo rājan sugrīvasahitastvayā | smartavyaḥ parayā prītyā gaccha tvaṃ vigatajvaraḥ || 11 ||
+39,12,रामस्य भाषितं श्रुत्वा ऋष्कवानरराक्षसाः । साधु साध्विति काकुत्स्थं प्रशशंसुः पुनः पुनः ॥ १२ ॥,rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā ṛṣkavānararākṣasāḥ | sādhu sādhviti kākutsthaṃ praśaśaṃsuḥ punaḥ punaḥ || 12 ||
+39,13,तव बुद्धिर्महाबाहो वीर्यमद्भुतमेव �� । माधुर्यं परमं राम स्वयम्भोरिव नित्यदा ॥ १३ ॥,tava buddhirmahābāho vīryamadbhutameva ca | mādhuryaṃ paramaṃ rāma svayambhoriva nityadā || 13 ||
+39,14,तेषामेवं ब्रुवाणानां वानराणां च रक्षसाम् । हनूमत्प्रणतो भूत्वा राघवं वाक्यमब्रवीत् ॥ १४ ॥,teṣāmevaṃ bruvāṇānāṃ vānarāṇāṃ ca rakṣasām | hanūmatpraṇato bhūtvā rāghavaṃ vākyamabravīt || 14 ||
+39,15,स्नेहो मे परमो राजंस्त्वयि नित्यं प्रतिष्ठितः । भक्तिश्च नियता वीर भावो नान्यत्र गच्छति ॥ १५ ॥,sneho me paramo rājaṃstvayi nityaṃ pratiṣṭhitaḥ | bhaktiśca niyatā vīra bhāvo nānyatra gacchati || 15 ||
+39,16,यावद् रामकथां वीर श्रोष्ये ऽहं पृथिवीतले । तावच्छरीरे वत्स्यन्तु मम प्राणा न संशयः ॥ १६ ॥,yāvad rāmakathāṃ vīra śroṣye'haṃ pṛthivītale | tāvaccharīre vatsyantu mama prāṇā na saṃśayaḥ || 16 ||
+39,17,एवं ब्रुवाणं राजेन्द्रो हनूमन्तमथासनात् । उत्थाय च परिष्वज्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥ १७ ॥,evaṃ bruvāṇaṃ rājendro hanūmantamathāsanāt | utthāya ca pariṣvajya vākyametaduvāca ha || 17 ||
+39,18,एवमेतत् कपिश्रेष्ठ भविता नात्र संशयः । लोका हि यावत् स्थास्यन्ति तावत् स्थास्यति मे कथा ॥ १८ ॥,evametat kapiśreṣṭha bhavitā nātra saṃśayaḥ | lokā hi yāvat sthāsyanti tāvat sthāsyati me kathā || 18 ||
+39,19,चरिष्यति कथा यावल् लोकानेषा हि मामिका । तावच्छरीरे वत्स्यन्ति प्राणास्तव न संशयः ॥ १९ ॥,cariṣyati kathā yāval lokāneṣā hi māmikā | tāvaccharīre vatsyanti prāṇāstava na saṃśayaḥ || 19 ||
+39,20,ततो ऽस्य हारं चन्द्राभं मुच्य कण्ठात् स राघवः । वैदूर्यतरलं स्नेहादाबबन्धे हनूमति ॥ २० ॥,tato'sya hāraṃ candrābhaṃ mucya kaṇṭhāt sa rāghavaḥ | vaidūryataralaṃ snehādābabandhe hanūmati || 20 ||
+39,21,तेनोरसि निबद्धेन हारेण स महाकपिः । रराज हेमशैलेन्द्रश्चन्द्रेणाक्रान्तमस्तकः ॥ २१ ॥,tenorasi nibaddhena hāreṇa sa mahākapiḥ | rarāja hemaśailendraścandreṇākrāntamastakaḥ || 21 ||
+39,22,श्रुत्वा तु राघवस्यैतदुत्थायोत्थाय वानराः । प्रणम्य शिरसा पादौ प्रजग्मुस्ते महाबलाः ॥ २२ ॥,śrutvā tu rāghavasyaitadutthāyotthāya vānarāḥ | praṇamya śirasā pādau prajagmuste mahābalāḥ || 22 ||
+39,23,सुग्रीवश्चैव रामेण परिष्वक्तो महाभुजः । विभीषणश्च धर्मात्मा निरन्तरमुरोगतः ॥ २३ ॥,sugrīvaścaiva rāmeṇa pariṣvakto mahābhujaḥ | vibhīṣaṇaśca dharmātmā nirantaramurogataḥ || 23 ||
+39,24,सर्वे च ते बाष्पगलाः साश्रुनेत्रा विचेतसः । संमूढा इव दुःखेन त्यजन्ते राघवं तदा ॥ २४ ॥,sarve ca te bāṣpagalāḥ sāśrunetrā vicetasaḥ | saṃmūḍhā iva duḥkhena tyajante rāghavaṃ tadā || 24 ||
+40,1,विसृज्य च महाबाहुरृक्षवानरराक्षसान् । भ्रातृभिः सहितो रामः प्रमुमोद सुखी सुखम् ॥ १ ॥,visṛjya ca mahābāhurṛkṣavānararākṣasān | bhrātṛbhiḥ sahito rāmaḥ pramumoda sukhī sukham || 1 ||
+40,2,अथापराह्णसमये भ्रातृभिः सह राघवः । शुश्राव मधुरां वाणीमन्तरिक्षात् प्रभाषिताम् ॥ २ ॥,athāparāhṇasamaye bhrātṛbhiḥ saha rāghavaḥ | śuśrāva madhurāṃ vāṇīmantarikṣāt prabhāṣitām || 2 ||
+40,3,सौम्य राम निरीक्षस्व सौम्येन वदनेन माम् । कैलासशिखरात् प्राप्तं विद्धि मां पुष्करं प्रभो ॥ ३ ॥,saumya rāma nirīkṣasva saumyena vadanena mām | kailāsaśikharāt prāptaṃ viddhi māṃ puṣkaraṃ prabho || 3 ||
+40,4,तव शासनमाज्ञाय गतो ऽस्मि धनदं प्रति । उपस्थातुं नरश्रेष्ठ स च मां प्रत्यभाषत ॥ ४ ॥,tava śāsanamājñāya gato'smi dhanadaṃ prati | upasthātuṃ naraśreṣṭha sa ca māṃ pratyabhāṣata || 4 ||
+40,5,निर्जितस्त्वं नरेन्द्रेण राघवेण महात्मना । निहत्य युधि दुर्धर्षं रावणं राक्षसाधिपम् ॥ ५ ॥,nirjitastvaṃ narendreṇa rāghaveṇa mahātmanā | nihatya yudhi durdharṣaṃ rāvaṇaṃ rākṣasādhipam || 5 ||
+40,6,ममापि परमा प्रीतिर्हते तस्मिन्दुरात्मनि । रावणे सगणे सौम्य सपुत्रामात्यबान्धवे ॥ ६ ॥,mamāpi paramā prītirhate tasmindurātmani | rāvaṇe sagaṇe saumya saputrāmātyabāndhave || 6 ||
+40,7,स त्वं रामेण लङ्कायां निर्जितः परमात्मना । वह सौम्य तमेव त्वमहमाज्ञापयामि ते ॥ ७ ॥,sa tvaṃ rāmeṇa laṅkāyāṃ nirjitaḥ paramātmanā | vaha saumya tameva tvamahamājñāpayāmi te || 7 ||
+40,8,एष मे परमः कामो यत्त्वं राघवनन्दनम् । वहेर्लोकस्य संयानं गच्छस्व विगतज्वरः ॥ ८ ॥,eṣa me paramaḥ kāmo yattvaṃ rāghavanandanam | vaherlokasya saṃyānaṃ gacchasva vigatajvaraḥ || 8 ||
+40,9,तच्छासनमहं ज्ञात्वा धनदस्य महात्मनः । त्वत्सकाशं पुनः प्राप्तः स एवं प्रतिगृह्ण माम् ॥ ९ ॥,tacchāsanamahaṃ jñātvā dhanadasya mahātmanaḥ | tvatsakāśaṃ punaḥ prāptaḥ sa evaṃ pratigṛhṇa mām || 9 ||
+40,10,बाढमित्येव काकुत्स्थः पुष्पकं समपूजयत् । लाजाक्षतैश्च पुष्पैश्च गन्धैश्च सुसुगन्धिभिः ॥ १० ॥,bāḍhamityeva kākutsthaḥ puṣpakaṃ samapūjayat | lājākṣataiśca puṣpaiśca gandhaiśca susugandhibhiḥ || 10 ||
+40,11,गम्यतां च यथाकाममागच्छेस्त्वं यदा स्मरे । एवमस्त्विति रामेण विसृष्टः पुष्पकः पुनः । अभिप्रेतां दिशं प्रायात् पुष्पकः पुष्पभूषितः ॥ ११ ॥,gamyatāṃ ca yathākāmamāgacchestvaṃ yadā smare | evamastviti rāmeṇa visṛṣṭaḥ puṣpakaḥ punaḥ | abhipretāṃ diśaṃ prāyāt puṣpakaḥ puṣpabhūṣitaḥ || 11 ||
+40,12,एवमन्तर्हिते तस्मिन्पुष्पके विविधात्मनि । भरतः प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच रघुनन्दनम् ॥ १२ ॥,evamantarhite tasminpuṣpake vividhātmani | bharataḥ prāñjalirvākyamuvāca raghunandanam || 12 ||
+40,13,अत्यद्भुतानि दृश्यन्ते त्वयि राज्यं प्रशासति । अमानुषाणां सत्त्वानां व्याहृतानि मुहुर्मुहुः ॥ १३ ॥,atyadbhutāni dṛśyante tvayi rājyaṃ praśāsati | amānuṣāṇāṃ sattvānāṃ vyāhṛtāni muhurmuhuḥ || 13 ||
+40,14,अनामयाच्च मर्त्यानां साग्रो मासो गतो ह्ययम् । जीर्णानामपि सत्त्वानां मृत्युर्नायाति राघव ॥ १४ ॥,anāmayācca martyānāṃ sāgro māso gato hyayam | jīrṇānāmapi sattvānāṃ mṛtyurnāyāti rāghava || 14 ||
+40,15,पुत्रान्नार्यः प्रसूयन्ते वपुष्मन्तश्च मानवाः । हर्षश्चाभ्यधिको राजञ्जनस्य पुरवासिनः ॥ १५ ॥,putrānnāryaḥ prasūyante vapuṣmantaśca mānavāḥ | harṣaścābhyadhiko rājañjanasya puravāsinaḥ || 15 ||
+40,16,काले च वासवो वर्षं पातयत्यमृतोपमम् । वायवश्चापि वायन्ते स्पर्शवन्तः सुखप्रदाः ॥ १६ ॥,kāle ca vāsavo varṣaṃ pātayatyamṛtopamam | vāyavaścāpi vāyante sparśavantaḥ sukhapradāḥ || 16 ||
+40,17,ईदृशो नश्चिरं राजा भवत्विति नरेश्वर । कथयन्ति पुरे पौरा जना जनपदेषु च ॥ १७ ॥,īdṛśo naściraṃ rājā bhavatviti nareśvara | kathayanti pure paurā janā janapadeṣu ca || 17 ||
+40,18,एता वाचः सुमधुरा भरतेन समीरिताः । श्रुत्वा रामो मुदा युक्तः प्रमुमोद सुखी सुखम् ॥ १८ ॥,etā vācaḥ sumadhurā bharatena samīritāḥ | śrutvā rāmo mudā yuktaḥ pramumoda sukhī sukham || 18 ||
+41,1,स विसृज्य ततो रामः पुष्पकं हेमभूषितम् । प्रविवेश महाबाहुरशोकवनिकां तदा ॥ १ ॥,sa visṛjya tato rāmaḥ puṣpakaṃ hemabhūṣitam | praviveśa mahābāhuraśokavanikāṃ tadā || 1 ||
+41,2,चन्दनागरुचूतैश्च तुङ्गकालेयकैरपि । देवदारुवनैश्चापि समन्तादुपशोभिताम् ॥ २ ॥,candanāgarucūtaiśca tuṅgakāleyakairapi | devadāruvanaiścāpi samantādupaśobhitām || 2 ||
+41,3,प्रियङ्गुभिः कदम्बैश्च तथा कुरबकैरपि । जम्बूभिः पाटलीभिश्च कोविदारैश्च संवृताम् ॥ ३ ॥,priyaṅgubhiḥ kadambaiśca tathā kurabakairapi | jambūbhiḥ pāṭalībhiśca kovidāraiśca saṃvṛtām || 3 ||
+41,4,सर्वदा कुसुमै रम्यैः फलवद्भिर्मनोरमैः । चारुपल्लवपुष्पाढ्यैर्मत्तभ्रमरसंकुलैः ॥ ४ ॥,sarvadā kusumai ramyaiḥ phalavadbhirmanoramaiḥ | cārupallavapuṣpāḍhyairmattabhramarasaṃkulaiḥ || 4 ||
+41,5,कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च नानावर्णैश्च पक्षिभिः । शोभितां शतशश्चित्रैश्चूतवृक्षावतंसकैः ॥ ५ ॥,kokilairbhṛṅgarājaiśca nānāvarṇaiśca pakṣibhiḥ | śobhitāṃ śataśaścitraiścūtavṛkṣāvataṃsakaiḥ || 5 ||
+41,6,शातकुम्भनिभाः के चित् के चिदग्निशिखोपमाः । नीलाञ्जननिभाश्चान्ये भान्ति तत्र स्म पादपाः ॥ ६ ॥,śātakumbhanibhāḥ ke cit ke cidagniśikhopamāḥ | nīlāñjananibhāścānye bhānti tatra sma pādapāḥ || 6 ||
+41,7,दीर्घिका विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा । महार्हमणिसोपानस्फटिकान्तरकुट्टिमाः ॥ ७ ॥,dīrghikā vividhākārāḥ pūrṇāḥ paramavāriṇā | mahārhamaṇisopānasphaṭikāntarakuṭṭimāḥ || 7 ||
+41,8,फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपशोभिताः । प्राकारैर्विविधाकारैः शोभिताश्च शिलातलैः ॥ ८ ॥,phullapadmotpalavanāścakravākopaśobhitāḥ | prākārairvividhākāraiḥ śobhitāśca śilātalaiḥ || 8 ||
+41,9,तत्र तत्र वनोद्देशे वैदूर्यमणिसंनिभैः । शाद्वलैः परमोपेताः पुष्पितद्रुमसंयुताः ॥ ९ ॥,tatra tatra vanoddeśe vaidūryamaṇisaṃnibhaiḥ | śādvalaiḥ paramopetāḥ puṣpitadrumasaṃyutāḥ || 9 ||
+41,10,नन्दनं हि यथेन्द्रस्य ब्राह्मं चैत्ररथं यथा । तथारूपं हि रामस्य काननं तन्निवेशितम् ॥ १० ॥,nandanaṃ hi yathendrasya brāhmaṃ caitrarathaṃ yathā | tathārūpaṃ hi rāmasya kānanaṃ tanniveśitam || 10 ||
+41,11,बह्वासनगृहोपेतां लतागृहसमावृताम् । अशोकवनिकां स्फीतां प्रविश्य रघुनन्दनः ॥ ११ ॥,bahvāsanagṛhopetāṃ latāgṛhasamāvṛtām | aśokavanikāṃ sphītāṃ praviśya raghunandanaḥ || 11 ||
+41,12,आसने तु शुभाकारे पुष्पस्तबकभूषिते । कुथास्तरणसंवीते रामः संनिषसाद ह ॥ १२ ॥,āsane tu śubhākāre puṣpastabakabhūṣite | kuthāstaraṇasaṃvīte rāmaḥ saṃniṣasāda ha || 12 ||
+41,13,सीतां संगृह्य बाहुभ्यां मधुमैरेयमुत्तमम् । पाययामास काकुत्स्थः शचीमिन्द्रो यथामृतम् ॥ १३ ॥,sītāṃ saṃgṛhya bāhubhyāṃ madhumaireyamuttamam | pāyayāmāsa kākutsthaḥ śacīmindro yathāmṛtam || 13 ||
+41,14,मांसानि च विचित्राणि फलानि विविधानि च । रामस्याभ्यवहारार्थं किंकरास्तूर्णमाहरन् ॥ १४ ॥,māṃsāni ca vicitrāṇi phalāni vividhāni ca | rāmasyābhyavahārārthaṃ kiṃkarāstūrṇamāharan || 14 ||
+41,15,उपनृत्यन्ति राजानं नृत्यगीतविशारदाः । बालाश्च रूपवत्यश्च स्त्रियः पानवशं गताः ॥ १५ ॥,upanṛtyanti rājānaṃ nṛtyagītaviśāradāḥ | bālāśca rūpavatyaśca striyaḥ pānavaśaṃ gatāḥ || 15 ||
+41,16,एवं रामो मुदा युक्तः सीतां सुरुचिराननाम् । रमयामास वैदेहीमहन्यहनि देववत् ॥ १६ ॥,evaṃ rāmo mudā yuktaḥ sītāṃ surucirānanām | ramayāmāsa vaidehīmahanyahani devavat || 16 ||
+41,17,तथा तु रममाणस्य तस्यैवं शिशिरः शुभः । अत्यक्रामन्नरेन्द्रस्य राघवस्य महात्मनः ॥ १७ ॥,tathā tu ramamāṇasya tasyaivaṃ śiśiraḥ śubhaḥ | atyakrāmannarendrasya rāghavasya mahātmanaḥ || 17 ||
+41,18,पूर्वाह्णे पौरकृत्यानि कृत्वा धर्मेण धर्मवित् । शेषं दिवसभागार्धमन्तःपुरगतो ऽभवत् ॥ १८ ॥,pūrvāhṇe paurakṛtyāni kṛtvā dharmeṇa dharmavit | śeṣaṃ divasabhāgārdhamantaḥpuragato'bhavat || 18 ||
+41,19,सीता च देवकार्याणि कृत्वा पौर्वाह्णिकानि तु । श्वश्रूणामविशेषेण सर्वासां प्राञ्जलिः स्थिता ॥ १९ ॥,sītā ca devakāryāṇi kṛtvā paurvāhṇikāni tu | śvaśrūṇāmaviśeṣeṇa sarvāsāṃ prāñjaliḥ sthitā || 19 ||
+41,20,ततो राममुपागच्छद्विचित्रबहुभूषणा । त्रिविष्टपे सहस्राक्षमुपविष्टं यथा शची ॥ २० ॥,tato rāmamupāgacchadvicitrabahubhūṣaṇā | triviṣṭape sahasrākṣamupaviṣṭaṃ yathā śacī || 20 ||
+41,21,दृष्ट्वा तु राघवः पत्नीं कल्याणेन समन्विताम् । प्रहर्षमतुलं लेभे साधु साध्विति चाब्रवीत् ॥ २१ ॥,dṛṣṭvā tu rāghavaḥ patnīṃ kalyāṇena samanvitām | praharṣamatulaṃ lebhe sādhu sādhviti cābravīt || 21 ||
+41,22,अपत्यलाभो वैदेहि ममायं समुपस्थितः । किमिच्छसि हि तद्ब्रूहि कः कामः क्रियतां तव ॥ २२ ॥,apatyalābho vaidehi mamāyaṃ samupasthitaḥ | kimicchasi hi tadbrūhi kaḥ kāmaḥ kriyatāṃ tava || 22 ||
+41,23,प्रहसन्ती तु वैदेही रामं वाक्यमथाब्रवीत् । तपोवनानि पुण्यानि द्रष्टुमिच्छामि राघव ॥ २३ ॥,prahasantī tu vaidehī rāmaṃ vākyamathābravīt | tapovanāni puṇyāni draṣṭumicchāmi rāghava || 23 ||
+41,24,गङ्गातीरे निविष्टानि ऋषीणां पुण्यकर्मणाम् । फलमूलाशिनां वीर पादमूलेषु वर्तितुम् ॥ २४ ॥,gaṅgātīre niviṣṭāni ṛṣīṇāṃ puṇyakarmaṇām | phalamūlāśināṃ vīra pādamūleṣu vartitum || 24 ||
+41,25,एष मे परमः कामो यन्मूलफलभोजिषु । अप्येकरात्रं काकुत्स्थ वसेयं पुण्यशालिषु ॥ २५ ॥,eṣa me paramaḥ kāmo yanmūlaphalabhojiṣu | apyekarātraṃ kākutstha vaseyaṃ puṇyaśāliṣu || 25 ||
+41,26,तथेति च प्रतिज्ञातं रामेणाक्लिष्टकर्मणा । विस्रब्धा भव वैदेहि श्वो गमिष्यस्यसंशयम् ॥ २६ ॥,tatheti ca pratijñātaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā | visrabdhā bhava vaidehi śvo gamiṣyasyasaṃśayam || 26 ||
+41,27,एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थो मैथिलीं जनकात्मजा���् । मध्यकक्षान्तरं रामो निर्जगाम सुहृद्वृतः ॥ २७ ॥,evamuktvā tu kākutstho maithilīṃ janakātmajām | madhyakakṣāntaraṃ rāmo nirjagāma suhṛdvṛtaḥ || 27 ||
+42,1,तत्रोपविष्टं राजानमुपासन्ते विचक्षणाः । कथानां बहुरूपाणां हास्यकाराः समन्ततः ॥ १ ॥,tatropaviṣṭaṃ rājānamupāsante vicakṣaṇāḥ | kathānāṃ bahurūpāṇāṃ hāsyakārāḥ samantataḥ || 1 ||
+42,2,विजयो मधुमत्तश्च काश्यपः पिङ्गलः कुशः । सुराजिः कालियो भद्रो दन्तवक्रः समागधः ॥ २ ॥,vijayo madhumattaśca kāśyapaḥ piṅgalaḥ kuśaḥ | surājiḥ kāliyo bhadro dantavakraḥ samāgadhaḥ || 2 ||
+42,3,एते कथा बहुविधा परिहाससमन्विताः । कथयन्ति स्म संहृष्टा राघवस्य महात्मनः ॥ ३ ॥,ete kathā bahuvidhā parihāsasamanvitāḥ | kathayanti sma saṃhṛṣṭā rāghavasya mahātmanaḥ || 3 ||
+42,4,ततः कथायां कस्यां चिद् राघवः समभाषत । काः कथा नगरे भद्र वर्तन्ते विषयेषु च ॥ ४ ॥,tataḥ kathāyāṃ kasyāṃ cid rāghavaḥ samabhāṣata | kāḥ kathā nagare bhadra vartante viṣayeṣu ca || 4 ||
+42,5,मामाश्रितानि कान्याहुः पौरजानपदा जनाः । किं च सीतां समाश्रित्य भरतं किं नु लक्ष्मणम् ॥ ५ ॥,māmāśritāni kānyāhuḥ paurajānapadā janāḥ | kiṃ ca sītāṃ samāśritya bharataṃ kiṃ nu lakṣmaṇam || 5 ||
+42,6,किं नु शत्रुघ्नमाश्रित्य कैकेयीं मातरं च मे । वक्तव्यतां च राजानो नवे राज्ये व्रजन्ति हि ॥ ६ ॥,kiṃ nu śatrughnamāśritya kaikeyīṃ mātaraṃ ca me | vaktavyatāṃ ca rājāno nave rājye vrajanti hi || 6 ||
+42,7,एवमुक्ते तु रामेण भद्रः प्राञ्जलिरब्रवीत् । स्थिताः कथाः शुभा राजन् वर्तन्ते पुरवासिनाम् ॥ ७ ॥,evamukte tu rāmeṇa bhadraḥ prāñjalirabravīt | sthitāḥ kathāḥ śubhā rājan vartante puravāsinām || 7 ||
+42,8,अयं तु विजयः सौम्य दशग्रीववधाश्रितः । भूयिष्ठं स्वपुरे पौरैः कथ्यते पुरुषर्षभ ॥ ८ ॥,ayaṃ tu vijayaḥ saumya daśagrīvavadhāśritaḥ | bhūyiṣṭhaṃ svapure pauraiḥ kathyate puruṣarṣabha || 8 ||
+42,9,एवमुक्तस्तु भद्रेण राघवो वाक्यमब्रवीत् । कथयस्व यथातथ्यं सर्वं निरवशेषतः ॥ ९ ॥,evamuktastu bhadreṇa rāghavo vākyamabravīt | kathayasva yathātathyaṃ sarvaṃ niravaśeṣataḥ || 9 ||
+42,10,शुभाशुभानि वाक्यानि यान्याहुः पुरवासिनः । श्रुत्वेदानीं शुभं कुर्यां न कुर्यामशुभानि च ॥ १० ॥,śubhāśubhāni vākyāni yānyāhuḥ puravāsinaḥ | śrutvedānīṃ śubhaṃ kuryāṃ na kuryāmaśubhāni ca || 10 ||
+42,11,कथयस्व च विस्रब्धो निर्भयो विगतज्वरः । कथयन्ते यथा पौरा जना जनपदेषु च ॥ ११ ॥,kathayasva ca visrabdho nirbhayo vigatajvaraḥ | kathayante yathā paurā janā janapadeṣu ca || 11 ||
+42,12,राघवेणैवमुक्तस्तु भद्रः सुरुचिरं वचः । प्रत्युवाच महाबाहुं प्राञ्जलिः सुसमाहितः ॥ १२ ॥,rāghaveṇaivamuktastu bhadraḥ suruciraṃ vacaḥ | pratyuvāca mahābāhuṃ prāñjaliḥ susamāhitaḥ || 12 ||
+42,13,शृणु राजन्यथा पौराः कथयन्ति शुभाशुभम् । चत्वरापणरथ्यासु वनेषूपवनेषु च ॥ १३ ॥,śṛṇu rājanyathā paurāḥ kathayanti śubhāśubham | catvarāpaṇarathyāsu vaneṣūpavaneṣu ca || 13 ||
+42,14,दुष्करं कृतवान् रामः समुद्रे सेतुबन्धनम् । अकृतं पूर्वकैः कैश्चिद्देवैरपि सदानवैः ॥ १४ ॥,duṣkaraṃ kṛtavān rāmaḥ samudre setubandhanam | akṛtaṃ pūrvakaiḥ kaiściddevairapi sadānavaiḥ || 14 ||
+42,15,रावणश्च दुराधर्षो हतः सबलवाहनः । वानराश्च वशं नीता ऋक्षाश्च सह राक्षसैः ॥ १५ ॥,rāvaṇaśca durādharṣo hataḥ sabalavāhanaḥ | vānarāśca vaśaṃ nītā ṛkṣāśca saha rākṣasaiḥ || 15 ||
+42,16,हत्वा च रावणं युद्धे सीतामाहृत्य राघवः । अमर्षं पृष्ठतः कृत्वा स्ववेश्म पुनरानयत् ॥ १६ ॥,hatvā ca rāvaṇaṃ yuddhe sītāmāhṛtya rāghavaḥ | amarṣaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā svaveśma punarānayat || 16 ||
+42,17,कीदृशं हृदये तस्य सीतासंभोगजं सुखम् । अङ्कमारोप्य हि पुरा रावणेन बलाद्धृताम् ॥ १७ ॥,kīdṛśaṃ hṛdaye tasya sītāsaṃbhogajaṃ sukham | aṅkamāropya hi purā rāvaṇena balāddhṛtām || 17 ||
+42,18,लङ्कामपि पुनर्नीतामशोकवनिकां गताम् । रक्षसां वशमापन्नां कथं रामो न कुत्सते ॥ १८ ॥,laṅkāmapi punarnītāmaśokavanikāṃ gatām | rakṣasāṃ vaśamāpannāṃ kathaṃ rāmo na kutsate || 18 ||
+42,19,अस्माकमपि दारेषु सहनीयं भविष्यति । यथा हि कुरुते राजा प्रजा तमनुवर्तते ॥ १९ ॥,asmākamapi dāreṣu sahanīyaṃ bhaviṣyati | yathā hi kurute rājā prajā tamanuvartate || 19 ||
+42,20,एवं बहुविधा वाचो वदन्ति पुरवासिनः । नगरेषु च सर्वेषु राजञ्जनपदेषु च ॥ २० ॥,evaṃ bahuvidhā vāco vadanti puravāsinaḥ | nagareṣu ca sarveṣu rājañjanapadeṣu ca || 20 ||
+42,21,तस्यैतद्भाषितं श्रुत्वा राघवः परमार्तवत् । उवाच सर्वान् सुहृदः कथमेतन्निवेद्यताम् ॥ २१ ॥,tasyaitadbhāṣitaṃ śrutvā rāghavaḥ paramārtavat | uvāca sarvān suhṛdaḥ kathametannivedyatām || 21 ||
+42,22,सर्वे तु शिरसा भूमावभिवाद्य प्रणम्य च । प्रत्यूचू राघवं दीनमेवमेतन्न संशयः ॥ २२ ॥,sarve tu śirasā bhūmāvabhivādya praṇamya ca | pratyūcū rāghavaṃ dīnamevametanna saṃśayaḥ || 22 ||
+42,23,श्रुत्वा तु वाक्यं काकुत्स्थः सर्वेषां समुदीरितम् । विसर्जयामास तदा सर्वांस्ताञ् शत्रुतापनः ॥ २३ ॥,śrutvā tu vākyaṃ kākutsthaḥ sarveṣāṃ samudīritam | visarjayāmāsa tadā sarvāṃstāñ śatrutāpanaḥ || 23 ||
+43,1,विसृज्य तु सुहृद्वर्गं बुद्ध्या निश्चित्य राघवः । समीपे द्वाःस्थमासीनमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥,visṛjya tu suhṛdvargaṃ buddhyā niścitya rāghavaḥ | samīpe dvāḥsthamāsīnamidaṃ vacanamabravīt || 1 ||
+43,2,शीघ्रमानय सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् । भरतं च महाबाहुं शत्रुघ्नं चापराजितम् ॥ २ ॥,śīghramānaya saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam | bharataṃ ca mahābāhuṃ śatrughnaṃ cāparājitam || 2 ||
+43,3,रामस्य भाषितं श्रुत्वा द्वाःस्थो मूर्ध्नि कृताञ्जलिः । लक्ष्मणस्य गृहं गत्वा प्रविवेशानिवारितः ॥ ३ ॥,rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā dvāḥstho mūrdhni kṛtāñjaliḥ | lakṣmaṇasya gṛhaṃ gatvā praviveśānivāritaḥ || 3 ||
+43,4,उवाच च तदा वाक्यं वर्धयित्वा कृताञ्जलिः । द्रष्टुमिच्छति राजा त्वां गम्यतां तत्र मा चिरम् ॥ ४ ॥,uvāca ca tadā vākyaṃ vardhayitvā kṛtāñjaliḥ | draṣṭumicchati rājā tvāṃ gamyatāṃ tatra mā ciram || 4 ||
+43,5,बाढमित्येव सौमित्रिः श्रुत्वा राघवशासनम् । प्राद्रवद् रथमारुह्य राघवस्य निवेशनम् ॥ ५ ॥,bāḍhamityeva saumitriḥ śrutvā r��ghavaśāsanam | prādravad rathamāruhya rāghavasya niveśanam || 5 ||
+43,6,प्रयान्तं लक्ष्मणं दृष्ट्वा द्वाःस्थो भरतमन्तिकात् । उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति ॥ ६ ॥,prayāntaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā dvāḥstho bharatamantikāt | uvāca prāñjalirvākyaṃ rājā tvāṃ draṣṭumicchati || 6 ||
+43,7,भरतस्तु वचः श्रुत्वा द्वाःस्थाद् रामसमीरितम् । उत्पपातासनात्तूर्णं पद्भ्यामेव ततो ऽगमत् ॥ ७ ॥,bharatastu vacaḥ śrutvā dvāḥsthād rāmasamīritam | utpapātāsanāttūrṇaṃ padbhyāmeva tato'gamat || 7 ||
+43,8,दृष्ट्वा प्रयान्तं भरतं त्वरमाणः कृताञ्जलिः । शत्रुघ्नभवनं गत्वा ततो वाक्यं जगाद ह ॥ ८ ॥,dṛṣṭvā prayāntaṃ bharataṃ tvaramāṇaḥ kṛtāñjaliḥ | śatrughnabhavanaṃ gatvā tato vākyaṃ jagāda ha || 8 ||
+43,9,एह्यागच्छ रघुश्रेष्ठ राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति । गतो हि लक्ष्मणः पूर्वं भरतश्च महायशाः ॥ ९ ॥,ehyāgaccha raghuśreṣṭha rājā tvāṃ draṣṭumicchati | gato hi lakṣmaṇaḥ pūrvaṃ bharataśca mahāyaśāḥ || 9 ||
+43,10,श्रुत्वा तु वचनं तस्य शत्रुघ्नो रामशासनम् । शिरसा वन्द्य धरणीं प्रययौ यत्र राघवः ॥ १० ॥,śrutvā tu vacanaṃ tasya śatrughno rāmaśāsanam | śirasā vandya dharaṇīṃ prayayau yatra rāghavaḥ || 10 ||
+43,11,कुमारानागताञ् श्रुत्वा चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः । अवाक्शिरा दीनमना द्वाःस्थं वचनमब्रवीत् ॥ ११ ॥,kumārānāgatāñ śrutvā cintāvyākulitendriyaḥ | avākśirā dīnamanā dvāḥsthaṃ vacanamabravīt || 11 ||
+43,12,प्रवेशय कुमारांस्त्वं मत्समीपं त्वरान्वितः । एतेषु जीवितं मह्यमेते प्राणा बहिश्चराः ॥ १२ ॥,praveśaya kumārāṃstvaṃ matsamīpaṃ tvarānvitaḥ | eteṣu jīvitaṃ mahyamete prāṇā bahiścarāḥ || 12 ||
+43,13,आज्ञप्तास्तु नरेन्द्रेण कुमाराः शुक्लवाससः । प्रह्वाः प्राञ्जलयो भूत्वा विविशुस्ते समाहिताः ॥ १३ ॥,ājñaptāstu narendreṇa kumārāḥ śuklavāsasaḥ | prahvāḥ prāñjalayo bhūtvā viviśuste samāhitāḥ || 13 ||
+43,14,ते तु दृष्ट्वा मुखं तस्य सग्रहं शशिनं यथा । संध्यागतमिवादित्यं प्रभया परिवर्जितम् ॥ १४ ॥,te tu dṛṣṭvā mukhaṃ tasya sagrahaṃ śaśinaṃ yathā | saṃdhyāgatamivādityaṃ prabhayā parivarjitam || 14 ||
+43,15,बाष्पपूर्णे च नयने दृष्ट्वा रामस्य धीमतः । हतशोभं यथा पद्मं मुखं वीक्ष्य च तस्य ते ॥ १५ ॥,bāṣpapūrṇe ca nayane dṛṣṭvā rāmasya dhīmataḥ | hataśobhaṃ yathā padmaṃ mukhaṃ vīkṣya ca tasya te || 15 ||
+43,16,ततो ऽभिवाद्य त्वरिताः पादौ रामस्य मूर्धभिः । तस्थुः समाहिताः सर्वे रामश्चाश्रूण्यवर्तयत् ॥ १६ ॥,tato'bhivādya tvaritāḥ pādau rāmasya mūrdhabhiḥ | tasthuḥ samāhitāḥ sarve rāmaścāśrūṇyavartayat || 16 ||
+43,17,तान्परिष्वज्य बाहुभ्यामुत्थाप्य च महाभुजः । आसनेष्वाध्वमित्युक्त्वा ततो वाक्यं जगाद ह ॥ १७ ॥,tānpariṣvajya bāhubhyāmutthāpya ca mahābhujaḥ | āsaneṣvādhvamityuktvā tato vākyaṃ jagāda ha || 17 ||
+43,18,भवन्तो मम सर्वस्वं भवन्तो मम जीवितम् । भवद्भिश्च कृतं राज्यं पालयामि नरेश्वराः ॥ १८ ॥,bhavanto mama sarvasvaṃ bhavanto mama jīvitam | bhavadbhiśca kṛtaṃ rājyaṃ pālayāmi nareśvarāḥ || 18 ||
+43,19,भवन्तः ��ृतशास्त्रार्था बुद्धौ च परिनिष्ठिताः । संभूय च मदर्थो ऽयमन्वेष्टव्यो नरेश्वराः ॥ १९ ॥,bhavantaḥ kṛtaśāstrārthā buddhau ca pariniṣṭhitāḥ | saṃbhūya ca madartho'yamanveṣṭavyo nareśvarāḥ || 19 ||
+44,1,तेषां समुपविष्टानां सर्वेषां दीनचेतसाम् । उवाच वाक्यं काकुत्स्थो मुखेन परिशुष्यता ॥ १ ॥,teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ sarveṣāṃ dīnacetasām | uvāca vākyaṃ kākutstho mukhena pariśuṣyatā || 1 ||
+44,2,सर्वे शृणुत भद्रं वो मा कुरुध्वं मनो ऽन्यथा । पौराणां मम सीतायां यादृशी वर्तते कथा ॥ २ ॥,sarve śṛṇuta bhadraṃ vo mā kurudhvaṃ mano'nyathā | paurāṇāṃ mama sītāyāṃ yādṛśī vartate kathā || 2 ||
+44,3,पौरापवादः सुमहांस्तथा जनपदस्य च । वर्तते मयि बीभत्सः स मे मर्माणि कृन्तति ॥ ३ ॥,paurāpavādaḥ sumahāṃstathā janapadasya ca | vartate mayi bībhatsaḥ sa me marmāṇi kṛntati || 3 ||
+44,4,अहं किल कुले जात इक्ष्वाकूणां महात्मनाम् । सीतां पापसमाचारामानयेयं कथं पुरे ॥ ४ ॥,ahaṃ kila kule jāta ikṣvākūṇāṃ mahātmanām | sītāṃ pāpasamācārāmānayeyaṃ kathaṃ pure || 4 ||
+44,5,जानासि हि यथा सौम्य दण्डके विजने वने । रावणेन हृता सीता स च विध्वंसितो मया ॥ ५ ॥,jānāsi hi yathā saumya daṇḍake vijane vane | rāvaṇena hṛtā sītā sa ca vidhvaṃsito mayā || 5 ||
+44,6,प्रत्यक्षं तव सौमित्रे देवानां हव्यवाहनः । अपापां मैथिलीमाह वायुश्चाकाशगोचरः ॥ ६ ॥,pratyakṣaṃ tava saumitre devānāṃ havyavāhanaḥ | apāpāṃ maithilīmāha vāyuścākāśagocaraḥ || 6 ||
+44,7,चन्द्रादित्यौ च शंसेते सुराणां संनिधौ पुरा । ऋषीणां चैव सर्वेषामपापां जनकात्मजाम् ॥ ७ ॥,candrādityau ca śaṃsete surāṇāṃ saṃnidhau purā | ṛṣīṇāṃ caiva sarveṣāmapāpāṃ janakātmajām || 7 ||
+44,8,एवं शुद्धसमाचारा देवगन्धर्वसंनिधौ । लङ्काद्वीपे महेन्द्रेण मम हस्ते निवेशिता ॥ ८ ॥,evaṃ śuddhasamācārā devagandharvasaṃnidhau | laṅkādvīpe mahendreṇa mama haste niveśitā || 8 ||
+44,9,अन्तरात्मा च मे वेत्ति सीतां शुद्धां यशस्विनीम् । ततो गृहीत्वा वैदेहीमयोध्यामहमागतः ॥ ९ ॥,antarātmā ca me vetti sītāṃ śuddhāṃ yaśasvinīm | tato gṛhītvā vaidehīmayodhyāmahamāgataḥ || 9 ||
+44,10,अयं तु मे महान् वादः शोकश्च हृदि वर्तते । पौरापवादः सुमहांस्तथा जनपदस्य च ॥ १० ॥,ayaṃ tu me mahān vādaḥ śokaśca hṛdi vartate | paurāpavādaḥ sumahāṃstathā janapadasya ca || 10 ||
+44,11,अकीर्तिर्यस्य गीयेत लोके भूतस्य कस्य चित् । पतत्येवाधमांल् लोकान्यावच्छब्दः स कीर्त्यते ॥ ११ ॥,akīrtiryasya gīyeta loke bhūtasya kasya cit | patatyevādhamāṃl lokānyāvacchabdaḥ sa kīrtyate || 11 ||
+44,12,अकीर्तिर्निन्द्यते दैवैः कीर्तिर्देवेषु पूज्यते । कीर्त्यर्थं च समारम्भः सर्व एव महात्मनाम् ॥ १२ ॥,akīrtirnindyate daivaiḥ kīrtirdeveṣu pūjyate | kīrtyarthaṃ ca samārambhaḥ sarva eva mahātmanām || 12 ||
+44,13,अप्यहं जीवितं जह्यां युष्मान् वा पुरुषर्षभाः । अपवादभयाद्भीतः किं पुनर्जनकात्मजाम् ॥ १३ ॥,apyahaṃ jīvitaṃ jahyāṃ yuṣmān vā puruṣarṣabhāḥ | apavādabhayādbhītaḥ kiṃ punarjanakātmajām || 13 ||
+44,14,तस्माद्भवन्तः पश्यन्तु पतितं श���कसागरे । न हि पश्याम्यहं भूयः किं चिद्दुःखमतो ऽधिकम् ॥ १४ ॥,tasmādbhavantaḥ paśyantu patitaṃ śokasāgare | na hi paśyāmyahaṃ bhūyaḥ kiṃ cidduḥkhamato'dhikam || 14 ||
+44,15,श्वस्त्वं प्रभाते सौमित्रे सुमन्त्राधिष्ठितं रथम् । आरुह्य सीतामारोप्य विषयान्ते समुत्सृज ॥ १५ ॥,śvastvaṃ prabhāte saumitre sumantrādhiṣṭhitaṃ ratham | āruhya sītāmāropya viṣayānte samutsṛja || 15 ||
+44,16,गङ्गायास्तु परे पारे वाल्मीकेः सुमहात्मनः । आश्रमो दिव्यसंकाशस्तमसातीरमाश्रितः ॥ १६ ॥,gaṅgāyāstu pare pāre vālmīkeḥ sumahātmanaḥ | āśramo divyasaṃkāśastamasātīramāśritaḥ || 16 ||
+44,17,तत्रैनां विजने कक्षे विसृज्य रघुनन्दन । शीघ्रमागच्छ सौमित्रे कुरुष्व वचनं मम ॥ १७ ॥,tatraināṃ vijane kakṣe visṛjya raghunandana | śīghramāgaccha saumitre kuruṣva vacanaṃ mama || 17 ||
+44,18,न चास्मि प्रतिवक्तव्यः सीतां प्रति कथं चन । अप्रीतिः परमा मह्यं भवेत्तु प्रतिवारिते ॥ १८ ॥,na cāsmi prativaktavyaḥ sītāṃ prati kathaṃ cana | aprītiḥ paramā mahyaṃ bhavettu prativārite || 18 ||
+44,19,शापिताश्च मया यूयं भुजाभ्यां जीवितेन च । ये मां वाक्यान्तरे ब्रूयुरनुनेतुं कथं चन ॥ १९ ॥,śāpitāśca mayā yūyaṃ bhujābhyāṃ jīvitena ca | ye māṃ vākyāntare brūyuranunetuṃ kathaṃ cana || 19 ||
+44,20,मानयन्तु भवन्तो मां यदि मच्छासने स्थिताः । इतो ऽद्य नीयतां सीता कुरुष्व वचनं मम ॥ २० ॥,mānayantu bhavanto māṃ yadi macchāsane sthitāḥ | ito'dya nīyatāṃ sītā kuruṣva vacanaṃ mama || 20 ||
+44,21,पूर्वमुक्तो ऽहमनया गङ्गातीरे महाश्रमान् । पश्येयमिति तस्याश्च कामः संवर्त्यतामयम् ॥ २१ ॥,pūrvamukto'hamanayā gaṅgātīre mahāśramān | paśyeyamiti tasyāśca kāmaḥ saṃvartyatāmayam || 21 ||
+44,22,एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थो बाष्पेण पिहितेक्षणः । प्रविवेश स धर्मात्मा भ्रातृभिः परिवारितः ॥ २२ ॥,evamuktvā tu kākutstho bāṣpeṇa pihitekṣaṇaḥ | praviveśa sa dharmātmā bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ || 22 ||
+45,1,ततो रजन्यां व्युष्टायां लक्ष्मणो दीनचेतनः । सुमन्त्रमब्रवीद्वाक्यं मुखेन परिशुष्यता ॥ १ ॥,tato rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ lakṣmaṇo dīnacetanaḥ | sumantramabravīdvākyaṃ mukhena pariśuṣyatā || 1 ||
+45,2,सारथे तुरगाञ् शीघ्रं योजयस्व रथोत्तमे । स्वास्तीर्णं राजभवनात् सीतायाश्चासनं शुभम् ॥ २ ॥,sārathe turagāñ śīghraṃ yojayasva rathottame | svāstīrṇaṃ rājabhavanāt sītāyāścāsanaṃ śubham || 2 ||
+45,3,सीता हि राजभवनादाश्रमं पुण्यकर्मणाम् । मया नेया महर्षीणां शीघ्रमानीयतां रथः ॥ ३ ॥,sītā hi rājabhavanādāśramaṃ puṇyakarmaṇām | mayā neyā maharṣīṇāṃ śīghramānīyatāṃ rathaḥ || 3 ||
+45,4,सुमन्त्रस्तु तथेत्युक्त्वा युक्तं परमवाजिभिः । रथं सुरुचिरप्रख्यं स्वास्तीर्णं सुखशय्यया ॥ ४ ॥,sumantrastu tathetyuktvā yuktaṃ paramavājibhiḥ | rathaṃ suruciraprakhyaṃ svāstīrṇaṃ sukhaśayyayā || 4 ||
+45,5,आदायोवाच सौमित्रिं मित्राणां हर्षवर्धनम् । रथो ऽयं समनुप्राप्तो यत् कार्यं क्रियतां प्रभो ॥ ५ ॥,ādāyovāca saumitriṃ mitrāṇāṃ harṣavardhanam | ratho'yaṃ samanuprāpto yat kāryaṃ kriyatāṃ prabho || 5 ||
+45,6,���वमुक्तः सुमन्त्रेण राजवेश्म स लक्ष्मणः । प्रविश्य सीतामासाद्य व्याजहार नरर्षभः ॥ ६ ॥,evamuktaḥ sumantreṇa rājaveśma sa lakṣmaṇaḥ | praviśya sītāmāsādya vyājahāra nararṣabhaḥ || 6 ||
+45,7,गङ्गातीरे मया देवि मुनीनामाश्रमे शुभे । शीघ्रं गत्वोपनेयासि शासनात् पार्थिवस्य नः ॥ ७ ॥,gaṅgātīre mayā devi munīnāmāśrame śubhe | śīghraṃ gatvopaneyāsi śāsanāt pārthivasya naḥ || 7 ||
+45,8,एवमुक्ता तु वैदेही लक्ष्मणेन महात्मना । प्रहर्षमतुलं लेभे गमनं चाभ्यरोचयत् ॥ ८ ॥,evamuktā tu vaidehī lakṣmaṇena mahātmanā | praharṣamatulaṃ lebhe gamanaṃ cābhyarocayat || 8 ||
+45,9,वासांसि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च । गृहीत्वा तानि वैदेही गमनायोपचक्रमे ॥ ९ ॥,vāsāṃsi ca mahārhāṇi ratnāni vividhāni ca | gṛhītvā tāni vaidehī gamanāyopacakrame || 9 ||
+45,10,इमानि मुनिपत्नीनां दास्याम्याभरणान्यहम् । सौमित्रिस्तु तथेत्युक्त्वा रथमारोप्य मैथिलीम् । प्रययौ शीघ्रतुरगो रामस्याज्ञामनुस्मरन् ॥ १० ॥,imāni munipatnīnāṃ dāsyāmyābharaṇānyaham | saumitristu tathetyuktvā rathamāropya maithilīm | prayayau śīghraturago rāmasyājñāmanusmaran || 10 ||
+45,11,अब्रवीच्च तदा सीता लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् । अशुभानि बहून्यद्य पश्यामि रघुनन्दन ॥ ११ ॥,abravīcca tadā sītā lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam | aśubhāni bahūnyadya paśyāmi raghunandana || 11 ||
+45,12,नयनं मे स्फुरत्यद्य गात्रोत्कम्पश्च जायते । हृदयं चैव सौमित्रे अस्वस्थमिव लक्षये ॥ १२ ॥,nayanaṃ me sphuratyadya gātrotkampaśca jāyate | hṛdayaṃ caiva saumitre asvasthamiva lakṣaye || 12 ||
+45,13,औत्सुक्यं परमं चापि अधृतिश्च परा मम । शून्यामिव च पश्यामि पृथिवीं पृथुलोचन ॥ १३ ॥,autsukyaṃ paramaṃ cāpi adhṛtiśca parā mama | śūnyāmiva ca paśyāmi pṛthivīṃ pṛthulocana || 13 ||
+45,14,अपि स्वस्ति भवेत्तस्य भ्रातुस्ते भ्रातृभिः सह । श्वश्रूणां चैव मे वीर सर्वासामविशेषतः ॥ १४ ॥,api svasti bhavettasya bhrātuste bhrātṛbhiḥ saha | śvaśrūṇāṃ caiva me vīra sarvāsāmaviśeṣataḥ || 14 ||
+45,15,पुरे जनपदे चैव कुशलं प्राणिनामपि । इत्यञ्जलिकृता सीता देवता अभ्ययाचत ॥ १५ ॥,pure janapade caiva kuśalaṃ prāṇināmapi | ityañjalikṛtā sītā devatā abhyayācata || 15 ||
+45,16,लक्ष्मणो ऽर्थं तु तं श्रुत्वा शिरसा वन्द्य मैथिलीम् । शिवमित्यब्रवीद्धृष्टो हृदयेन विशुष्यता ॥ १६ ॥,lakṣmaṇo'rthaṃ tu taṃ śrutvā śirasā vandya maithilīm | śivamityabravīddhṛṣṭo hṛdayena viśuṣyatā || 16 ||
+45,17,ततो वासमुपागम्य गोमतीतीर आश्रमे । प्रभाते पुनरुत्थाय सौमित्रिः सूतमब्रवीत् ॥ १७ ॥,tato vāsamupāgamya gomatītīra āśrame | prabhāte punarutthāya saumitriḥ sūtamabravīt || 17 ||
+45,18,योजयस्व रथं शीघ्रमद्य भागीरथीजलम् । शिरसा धारयिष्यामि त्र्यम्बकः पर्वते यथा ॥ १८ ॥,yojayasva rathaṃ śīghramadya bhāgīrathījalam | śirasā dhārayiṣyāmi tryambakaḥ parvate yathā || 18 ||
+45,19,सो ऽश्वान् विचारयित्वाशु रथे युक्त्वा मनोजवान् । आरोहस्वेति वैदेहीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ १९ ॥,so'śvān vicārayitvāśu rathe yuktvā manojavān | ārohasveti vaideh��ṃ sūtaḥ prāñjalirabravīt || 19 ||
+45,20,सा तु सूतस्य वचनादारुरोह रथोत्तमम् । सीता सौमित्रिणा सार्धं सुमन्त्रेण च धीमता ॥ २० ॥,sā tu sūtasya vacanādāruroha rathottamam | sītā saumitriṇā sārdhaṃ sumantreṇa ca dhīmatā || 20 ||
+45,21,अथार्धदिवसं गत्वा भागीरथ्या जलाशयम् । निरीक्ष्य लक्ष्मणो दीनः प्ररुरोद महास्वनम् ॥ २१ ॥,athārdhadivasaṃ gatvā bhāgīrathyā jalāśayam | nirīkṣya lakṣmaṇo dīnaḥ praruroda mahāsvanam || 21 ||
+45,22,सीता तु परमायत्ता दृष्ट्वा लक्ष्मणमातुरम् । उवाच वाक्यं धर्मज्ञ किमिदं रुद्यते त्वया ॥ २२ ॥,sītā tu paramāyattā dṛṣṭvā lakṣmaṇamāturam | uvāca vākyaṃ dharmajña kimidaṃ rudyate tvayā || 22 ||
+45,23,जाह्नवीतीरमासाद्य चिराभिलषितं मम । हर्षकाले किमर्थं मां विषादयसि लक्ष्मण ॥ २३ ॥,jāhnavītīramāsādya cirābhilaṣitaṃ mama | harṣakāle kimarthaṃ māṃ viṣādayasi lakṣmaṇa || 23 ||
+45,24,नित्यं त्वं रामपादेषु वर्तसे पुरुषर्षभ । कच्चिद्विनाकृतस्तेन द्विरात्रे शोकमागतः ॥ २४ ॥,nityaṃ tvaṃ rāmapādeṣu vartase puruṣarṣabha | kaccidvinākṛtastena dvirātre śokamāgataḥ || 24 ||
+45,25,ममापि दयितो रामो जीवितेनापि लक्ष्मण । न चाहमेवं शोचामि मैवं त्वं बालिशो भव ॥ २५ ॥,mamāpi dayito rāmo jīvitenāpi lakṣmaṇa | na cāhamevaṃ śocāmi maivaṃ tvaṃ bāliśo bhava || 25 ||
+45,26,तारयस्व च मां गङ्गां दर्शयस्व च तापसान् । ततो धनानि वासांसि दास्याम्याभरणानि च ॥ २६ ॥,tārayasva ca māṃ gaṅgāṃ darśayasva ca tāpasān | tato dhanāni vāsāṃsi dāsyāmyābharaṇāni ca || 26 ||
+45,27,ततः कृत्वा महर्षीणां यथार्हमभिवादनम् । तत्र चैकां निशामुष्य यास्यामस्तां पुरीं पुनः ॥ २७ ॥,tataḥ kṛtvā maharṣīṇāṃ yathārhamabhivādanam | tatra caikāṃ niśāmuṣya yāsyāmastāṃ purīṃ punaḥ || 27 ||
+45,28,तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा प्रमृज्य नयने शुभे । तितीर्षुर्लक्ष्मणो गङ्गां शुभां नावमुपाहरत् ॥ २८ ॥,tasyāstadvacanaṃ śrutvā pramṛjya nayane śubhe | titīrṣurlakṣmaṇo gaṅgāṃ śubhāṃ nāvamupāharat || 28 ||
+46,1,अथ नावं सुविस्तीर्णां नैषादीं राघवानुजः । आरुरोह समायुक्तां पूर्वमारोप्य मैथिलीम् ॥ १ ॥,atha nāvaṃ suvistīrṇāṃ naiṣādīṃ rāghavānujaḥ | āruroha samāyuktāṃ pūrvamāropya maithilīm || 1 ||
+46,2,सुमन्त्रं चैव सरथं स्थीयतामिति लक्ष्मणः । उवाच शोकसंतप्तः प्रयाहीति च नाविकम् ॥ २ ॥,sumantraṃ caiva sarathaṃ sthīyatāmiti lakṣmaṇaḥ | uvāca śokasaṃtaptaḥ prayāhīti ca nāvikam || 2 ||
+46,3,ततस्तीरमुपागम्य भागीरथ्याः स लक्ष्मणः । उवाच मैथिलीं वाक्यं प्राञ्जलिर्बाष्पगद्गदः ॥ ३ ॥,tatastīramupāgamya bhāgīrathyāḥ sa lakṣmaṇaḥ | uvāca maithilīṃ vākyaṃ prāñjalirbāṣpagadgadaḥ || 3 ||
+46,4,हृद्गतं मे महच्छल्यं यदस्म्यार्येण धीमता । अस्मिन्निमित्ते वैदेहि लोकस्य वचनीकृतः ॥ ४ ॥,hṛdgataṃ me mahacchalyaṃ yadasmyāryeṇa dhīmatā | asminnimitte vaidehi lokasya vacanīkṛtaḥ || 4 ||
+46,5,श्रेयो हि मरणं मे ऽद्य मृत्योर्वा यत् परं भवेत् । न चास्मिन्नीदृशे कार्ये नियोज्यो लोकनिन्दिते ॥ ५ ॥,śreyo hi maraṇaṃ me'dya mṛtyorvā yat paraṃ bhavet | na cāsminnīdṛśe kārye niyojyo lokanindite || 5 ||
+46,6,प्रसीद न च मे रोषं कर्तुमर्हसि सुव्रते । इत्यञ्जलिकृतो भूमौ निपपात स लक्ष्मणः ॥ ६ ॥,prasīda na ca me roṣaṃ kartumarhasi suvrate | ityañjalikṛto bhūmau nipapāta sa lakṣmaṇaḥ || 6 ||
+46,7,रुदन्तं प्राञ्जलिं दृष्ट्वा काङ्क्षन्तं मृत्युमात्मनः । मैथिली भृशसंविग्ना लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् ॥ ७ ॥,rudantaṃ prāñjaliṃ dṛṣṭvā kāṅkṣantaṃ mṛtyumātmanaḥ | maithilī bhṛśasaṃvignā lakṣmaṇaṃ vākyamabravīt || 7 ||
+46,8,किमिदं नावगच्छामि ब्रूहि तत्त्वेन लक्ष्मण । पश्यामि त्वां च न स्वस्थमपि क्षेमं महीपतेः ॥ ८ ॥,kimidaṃ nāvagacchāmi brūhi tattvena lakṣmaṇa | paśyāmi tvāṃ ca na svasthamapi kṣemaṃ mahīpateḥ || 8 ||
+46,9,शापितो ऽसि नरेन्द्रेण यत्त्वं संतापमात्मनः । तद्ब्रूयाः संनिधौ मह्यमहमाज्ञापयामि ते ॥ ९ ॥,śāpito'si narendreṇa yattvaṃ saṃtāpamātmanaḥ | tadbrūyāḥ saṃnidhau mahyamahamājñāpayāmi te || 9 ||
+46,10,वैदेह्या चोद्यमानस्तु लक्ष्मणो दीनचेतनः । अवाङ्मुखो बाष्पगलो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ १० ॥,vaidehyā codyamānastu lakṣmaṇo dīnacetanaḥ | avāṅmukho bāṣpagalo vākyametaduvāca ha || 10 ||
+46,11,श्रुत्वा परिषदो मध्ये अपवादं सुदारुणम् । पुरे जनपदे चैव त्वत्कृते जनकात्मजे ॥ ११ ॥,śrutvā pariṣado madhye apavādaṃ sudāruṇam | pure janapade caiva tvatkṛte janakātmaje || 11 ||
+46,12,न तानि वचनीयानि मया देवि तवाग्रतः । यानि राज्ञा हृदि न्यस्तान्यमर्षः पृष्ठतः कृतः ॥ १२ ॥,na tāni vacanīyāni mayā devi tavāgrataḥ | yāni rājñā hṛdi nyastānyamarṣaḥ pṛṣṭhataḥ kṛtaḥ || 12 ||
+46,13,सा त्वं त्यक्ता नृपतिना निर्दोषा मम संनिधौ । पौरापवादभीतेन ग्राह्यं देवि न ते ऽन्यथा ॥ १३ ॥,sā tvaṃ tyaktā nṛpatinā nirdoṣā mama saṃnidhau | paurāpavādabhītena grāhyaṃ devi na te'nyathā || 13 ||
+46,14,आश्रमान्तेषु च मया त्यक्तव्या त्वं भविष्यसि । राज्ञः शासनमाज्ञाय तवैवं किल दौर्हृदम् ॥ १४ ॥,āśramānteṣu ca mayā tyaktavyā tvaṃ bhaviṣyasi | rājñaḥ śāsanamājñāya tavaivaṃ kila daurhṛdam || 14 ||
+46,15,तदेतज्जाह्नवीतीरे ब्रह्मर्षीणां तपोवनम् । पुण्यं च रमणीयं च मा विषादं कृथाः शुभे ॥ १५ ॥,tadetajjāhnavītīre brahmarṣīṇāṃ tapovanam | puṇyaṃ ca ramaṇīyaṃ ca mā viṣādaṃ kṛthāḥ śubhe || 15 ||
+46,16,राज्ञो दशरथस्यैष पितुर्मे मुनिपुंगवः । सखा परमको विप्रो वाल्मीकिः सुमहायशाः ॥ १६ ॥,rājño daśarathasyaiṣa piturme munipuṃgavaḥ | sakhā paramako vipro vālmīkiḥ sumahāyaśāḥ || 16 ||
+46,17,पादच्छायामुपागम्य सुखमस्य महात्मनः । उपवासपरैकाग्रा वस त्वं जनकात्मजे ॥ १७ ॥,pādacchāyāmupāgamya sukhamasya mahātmanaḥ | upavāsaparaikāgrā vasa tvaṃ janakātmaje || 17 ||
+46,18,पतिव्रतात्वमास्थाय रामं कृत्वा सदा हृदि । श्रेयस्ते परमं देवि तथा कृत्वा भविष्यति ॥ १८ ॥,pativratātvamāsthāya rāmaṃ kṛtvā sadā hṛdi | śreyaste paramaṃ devi tathā kṛtvā bhaviṣyati || 18 ||
+47,1,लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दारुणं जनकात्मजा । परं विषादमागम्य वैदेही निपपात ह ॥ १ ॥,lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā dāruṇaṃ janakātmajā | paraṃ viṣādamāgamya vaidehī nipapāta ha || 1 ||
+47,2,सा मुहूर्तमिवासंज्ञा बाष्पव्याकुलितेक्षणा । लक्ष्मणं दीनया वाचा उवाच जनकात्मजा ॥ २ ॥,sā muhūrtamivāsaṃjñā bāṣpavyākulitekṣaṇā | lakṣmaṇaṃ dīnayā vācā uvāca janakātmajā || 2 ||
+47,3,मामिकेयं तनुर्नूनं सृष्टा दुःखाय लक्ष्मण । धात्रा यस्यास्तथा मे ऽद्य दुःखमूर्तिः प्रदृश्यते ॥ ३ ॥,māmikeyaṃ tanurnūnaṃ sṛṣṭā duḥkhāya lakṣmaṇa | dhātrā yasyāstathā me'dya duḥkhamūrtiḥ pradṛśyate || 3 ||
+47,4,किं नु पापं कृतं पूर्वं को वा दारैर्वियोजितः । याहं शुद्धसमाचारा त्यक्ता नृपतिना सती ॥ ४ ॥,kiṃ nu pāpaṃ kṛtaṃ pūrvaṃ ko vā dārairviyojitaḥ | yāhaṃ śuddhasamācārā tyaktā nṛpatinā satī || 4 ||
+47,5,पुराहमाश्रमे वासं रामपादानुवर्तिनी । अनुरुध्यापि सौमित्रे दुःखे विपरिवर्तिनी ॥ ५ ॥,purāhamāśrame vāsaṃ rāmapādānuvartinī | anurudhyāpi saumitre duḥkhe viparivartinī || 5 ||
+47,6,सा कथं ह्याश्रमे सौम्य वत्स्यामि विजनीकृता । आख्यास्यामि च कस्याहं दुःखं दुःखपरायणा ॥ ६ ॥,sā kathaṃ hyāśrame saumya vatsyāmi vijanīkṛtā | ākhyāsyāmi ca kasyāhaṃ duḥkhaṃ duḥkhaparāyaṇā || 6 ||
+47,7,किं च वक्ष्यामि मुनिषु किं मयापकृतं नृपे । कस्मिन् वा कारणे त्यक्ता राघवेण महात्मना ॥ ७ ॥,kiṃ ca vakṣyāmi muniṣu kiṃ mayāpakṛtaṃ nṛpe | kasmin vā kāraṇe tyaktā rāghaveṇa mahātmanā || 7 ||
+47,8,न खल्वद्यैव सौमित्रे जीवितं जाह्नवीजले । त्यजेयं राजवंशस्तु भर्तुर्मे परिहास्यते ॥ ८ ॥,na khalvadyaiva saumitre jīvitaṃ jāhnavījale | tyajeyaṃ rājavaṃśastu bharturme parihāsyate || 8 ||
+47,9,यथाज्ञां कुरु सौमित्रे त्यज मां दुःखभागिनीम् । निदेशे स्थीयतां राज्ञः शृणु चेदं वचो मम ॥ ९ ॥,yathājñāṃ kuru saumitre tyaja māṃ duḥkhabhāginīm | nideśe sthīyatāṃ rājñaḥ śṛṇu cedaṃ vaco mama || 9 ||
+47,10,श्वश्रूणामविशेषेण प्राञ्जलिः प्रग्रहेण च । शिरसा वन्द्य चरणौ कुशलं ब्रूहि पार्थिवम् ॥ १० ॥,śvaśrūṇāmaviśeṣeṇa prāñjaliḥ pragraheṇa ca | śirasā vandya caraṇau kuśalaṃ brūhi pārthivam || 10 ||
+47,11,यथा भ्रातृषु वर्तेथास्तथा पौरेषु नित्यदा । परमो ह्येष धर्मः स्यादेषा कीर्तिरनुत्तमा ॥ ११ ॥,yathā bhrātṛṣu vartethāstathā paureṣu nityadā | paramo hyeṣa dharmaḥ syādeṣā kīrtiranuttamā || 11 ||
+47,12,यत्त्वं पौरजनं राजन्धर्मेण समवाप्नुयाः । अहं तु नानुशोचामि स्वशरीरं नरर्षभ । यथापवादं पौराणां तथैव रघुनन्दन ॥ १२ ॥,yattvaṃ paurajanaṃ rājandharmeṇa samavāpnuyāḥ | ahaṃ tu nānuśocāmi svaśarīraṃ nararṣabha | yathāpavādaṃ paurāṇāṃ tathaiva raghunandana || 12 ||
+47,13,एवं ब्रुवन्त्यां सीतायां लक्ष्मणो दीनचेतनः । शिरसा धरणीं गत्वा व्याहर्तुं न शशाक ह ॥ १३ ॥,evaṃ bruvantyāṃ sītāyāṃ lakṣmaṇo dīnacetanaḥ | śirasā dharaṇīṃ gatvā vyāhartuṃ na śaśāka ha || 13 ||
+47,14,प्रदक्षिणं च कृत्वा स रुदन्नेव महास्वनम् । आरुरोह पुनर्नावं नाविकं चाभ्यचोदयत् ॥ १४ ॥,pradakṣiṇaṃ ca kṛtvā sa rudanneva mahāsvanam | āruroha punarnāvaṃ nāvikaṃ cābhyacodayat || 14 ||
+47,15,स गत्वा चोत्तरं कूलं शोकभारसमन्वितः । संमूढ इव दुःखेन रथमध्य���रुहद्द्रुतम् ॥ १५ ॥,sa gatvā cottaraṃ kūlaṃ śokabhārasamanvitaḥ | saṃmūḍha iva duḥkhena rathamadhyāruhaddrutam || 15 ||
+47,16,मुहुर्मुहुरपावृत्य दृष्ट्वा सीतामनाथवत् । वेष्टन्तीं परतीरस्थां लक्ष्मणः प्रययावथ ॥ १६ ॥,muhurmuhurapāvṛtya dṛṣṭvā sītāmanāthavat | veṣṭantīṃ paratīrasthāṃ lakṣmaṇaḥ prayayāvatha || 16 ||
+47,17,दूरस्थं रथमालोक्य लक्ष्मणं च मुहुर्मुहुः । निरीक्षमाणामुद्विग्नां सीतां शोकः समाविशत् ॥ १७ ॥,dūrasthaṃ rathamālokya lakṣmaṇaṃ ca muhurmuhuḥ | nirīkṣamāṇāmudvignāṃ sītāṃ śokaḥ samāviśat || 17 ||
+47,18,सा दुःखभारावनता तपस्विनी यशोधरा नाथमपश्यती सती । रुरोद सा बर्हिणनादिते वने महास्वनं दुःखपरायणा सती ॥ १८ ॥,sā duḥkhabhārāvanatā tapasvinī yaśodharā nāthamapaśyatī satī | ruroda sā barhiṇanādite vane mahāsvanaṃ duḥkhaparāyaṇā satī || 18 ||
+48,1,सीतां तु रुदतीं दृष्ट्वा ये तत्र मुनिदारकाः । प्राद्रवन्यत्र भगवानास्ते वाल्मीकिरग्र्यधीः ॥ १ ॥,sītāṃ tu rudatīṃ dṛṣṭvā ye tatra munidārakāḥ | prādravanyatra bhagavānāste vālmīkiragryadhīḥ || 1 ||
+48,2,अभिवाद्य मुनेः पादौ मुनिपुत्रा महर्षये । सर्वे निवेदयामासुस्तस्यास्तु रुदितस्वनम् ॥ २ ॥,abhivādya muneḥ pādau muniputrā maharṣaye | sarve nivedayāmāsustasyāstu ruditasvanam || 2 ||
+48,3,अदृष्टपूर्वा भगवन् कस्याप्येषा महात्मनः । पत्नी श्रीरिव संमोहाद्विरौति विकृतस्वरा ॥ ३ ॥,adṛṣṭapūrvā bhagavan kasyāpyeṣā mahātmanaḥ | patnī śrīriva saṃmohādvirauti vikṛtasvarā || 3 ||
+48,4,भगवन् साधु पश्येमां देवतामिव खाच्च्युताम् । न ह्येनां मानुषीं विद्मः सत्क्रियास्याः प्रयुज्यताम् ॥ ४ ॥,bhagavan sādhu paśyemāṃ devatāmiva khāccyutām | na hyenāṃ mānuṣīṃ vidmaḥ satkriyāsyāḥ prayujyatām || 4 ||
+48,5,तेषां तद्वचनं श्रुत्वा बुद्ध्या निश्चित्य धर्मवित् । तपसा लब्धचक्षुष्मान्प्राद्रवद् यत्र मैथिली ॥ ५ ॥,teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā buddhyā niścitya dharmavit | tapasā labdhacakṣuṣmānprādravad yatra maithilī || 5 ||
+48,6,तं तु देशमभिप्रेत्य किं चित् पद्भ्यां महामुनिः । अर्घ्यमादाय रुचिरं जाह्वनीतीरमाश्रितः । ददर्श राघवस्येष्टां पत्नीं सीतामनाथवत् ॥ ६ ॥,taṃ tu deśamabhipretya kiṃ cit padbhyāṃ mahāmuniḥ | arghyamādāya ruciraṃ jāhvanītīramāśritaḥ | dadarśa rāghavasyeṣṭāṃ patnīṃ sītāmanāthavat || 6 ||
+48,7,तां सीतां शोकभारार्तां वाल्मीकिर्मुनिपुंगवः । उवाच मधुरां वाणीं ह्लादयन्निव तेजसा ॥ ७ ॥,tāṃ sītāṃ śokabhārārtāṃ vālmīkirmunipuṃgavaḥ | uvāca madhurāṃ vāṇīṃ hlādayanniva tejasā || 7 ||
+48,8,स्नुषा दशरथस्य त्वं रामस्य महिषी सती । जनकस्य सुता राज्ञः स्वागतं ते पतिव्रते ॥ ८ ॥,snuṣā daśarathasya tvaṃ rāmasya mahiṣī satī | janakasya sutā rājñaḥ svāgataṃ te pativrate || 8 ||
+48,9,आयान्त्येवासि विज्ञाता मया धर्मसमाधिना । कारणं चैव सर्वं मे हृदयेनोपलक्षितम् ॥ ९ ॥,āyāntyevāsi vijñātā mayā dharmasamādhinā | kāraṇaṃ caiva sarvaṃ me hṛdayenopalakṣitam || 9 ||
+48,10,अपापां वेद्मि सीते त्वां तपोलब्धेन चक्षुषा । विशुद्धभावा व���देहि साम्प्रतं मयि वर्तसे ॥ १० ॥,apāpāṃ vedmi sīte tvāṃ tapolabdhena cakṣuṣā | viśuddhabhāvā vaidehi sāmprataṃ mayi vartase || 10 ||
+48,11,आश्रमस्याविदूरे मे तापस्यस्तपसि स्थिताः । तास्त्वां वत्से यथा वत्सं पालयिष्यन्ति नित्यशः ॥ ११ ॥,āśramasyāvidūre me tāpasyastapasi sthitāḥ | tāstvāṃ vatse yathā vatsaṃ pālayiṣyanti nityaśaḥ || 11 ||
+48,12,इदमर्घ्यं प्रतीच्छ त्वं विस्रब्धा विगतज्वरा । यथा स्वगृहमभ्येत्य विषादं चैव मा कृथाः ॥ १२ ॥,idamarghyaṃ pratīccha tvaṃ visrabdhā vigatajvarā | yathā svagṛhamabhyetya viṣādaṃ caiva mā kṛthāḥ || 12 ||
+48,13,श्रुत्वा तु भाषितं सीता मुनेः परममद्भुतम् । शिरसा वन्द्य चरणौ तथेत्याह कृताञ्जलिः ॥ १३ ॥,śrutvā tu bhāṣitaṃ sītā muneḥ paramamadbhutam | śirasā vandya caraṇau tathetyāha kṛtāñjaliḥ || 13 ||
+48,14,तं प्रयान्तं मुनिं सीता प्राञ्जलिः पृष्ठतो ऽन्वगात् । अन्वयाद् यत्र तापस्यो धर्मनित्याः समाहिताः ॥ १४ ॥,taṃ prayāntaṃ muniṃ sītā prāñjaliḥ pṛṣṭhato'nvagāt | anvayād yatra tāpasyo dharmanityāḥ samāhitāḥ || 14 ||
+48,15,तं दृष्ट्वा मुनिमायान्तं वैदेह्यानुगतं तदा । उपाजग्मुर्मुदा युक्ता वचनं चेदमब्रुवन् ॥ १५ ॥,taṃ dṛṣṭvā munimāyāntaṃ vaidehyānugataṃ tadā | upājagmurmudā yuktā vacanaṃ cedamabruvan || 15 ||
+48,16,स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ चिरस्यागमनं प्रभो । अभिवादयामः सर्वास्त्वामुच्यतां किं च कुर्महे ॥ १६ ॥,svāgataṃ te muniśreṣṭha cirasyāgamanaṃ prabho | abhivādayāmaḥ sarvāstvāmucyatāṃ kiṃ ca kurmahe || 16 ||
+48,17,तासां तद्वचनं श्रुत्वा वाल्मीकिरिदमब्रवीत् । सीतेयं समनुप्राप्ता पत्नी रामस्य धीमतः ॥ १७ ॥,tāsāṃ tadvacanaṃ śrutvā vālmīkiridamabravīt | sīteyaṃ samanuprāptā patnī rāmasya dhīmataḥ || 17 ||
+48,18,स्नुषा दशरथस्यैषा जनकस्य सुता सती । अपापा पतिना त्यक्ता परिपाल्या मया सदा ॥ १८ ॥,snuṣā daśarathasyaiṣā janakasya sutā satī | apāpā patinā tyaktā paripālyā mayā sadā || 18 ||
+48,19,इमां भवत्यः पश्यन्तु स्नेहेन परमेण ह । गौरवान्मम वाक्यस्य पूज्या वो ऽस्तु विशेषतः ॥ १९ ॥,imāṃ bhavatyaḥ paśyantu snehena parameṇa ha | gauravānmama vākyasya pūjyā vo'stu viśeṣataḥ || 19 ||
+48,20,मुहुर्मुहुश्च वैदेहीं परिसान्त्व्य महायशाः । स्वमाश्रमं शिष्यवृतः पुनरायान्महातपाः ॥ २० ॥,muhurmuhuśca vaidehīṃ parisāntvya mahāyaśāḥ | svamāśramaṃ śiṣyavṛtaḥ punarāyānmahātapāḥ || 20 ||
+49,1,दृष्ट्वा तु मैथिलीं सीतामाश्रमं संप्रवेशिताम् । संतापमकरोद्घोरं लक्ष्मणो दीनचेतनः ॥ १ ॥,dṛṣṭvā tu maithilīṃ sītāmāśramaṃ saṃpraveśitām | saṃtāpamakarodghoraṃ lakṣmaṇo dīnacetanaḥ || 1 ||
+49,2,अब्रवीच्च महातेजाः सुमन्त्रं मन्त्रसारथिम् । सीतासंतापजं दुःखं पश्य रामस्य धीमतः ॥ २ ॥,abravīcca mahātejāḥ sumantraṃ mantrasārathim | sītāsaṃtāpajaṃ duḥkhaṃ paśya rāmasya dhīmataḥ || 2 ||
+49,3,अतो दुःखतरं किं नु राघवस्य भविष्यति । पत्नीं शुद्धसमाचारां विसृज्य जनकात्मजाम् ॥ ३ ॥,ato duḥkhataraṃ kiṃ nu rāghavasya bhaviṣyati | patnīṃ śuddhasamācārāṃ visṛjya janakātmajām || 3 ||
+49,4,व्यक्तं दैवादहं मन्ये राघवस्य विनाभवम् । वैदेह्या सारथे सार्धं दैवं हि दुरतिक्रमम् ॥ ४ ॥,vyaktaṃ daivādahaṃ manye rāghavasya vinābhavam | vaidehyā sārathe sārdhaṃ daivaṃ hi duratikramam || 4 ||
+49,5,यो हि देवान् सगन्धर्वानसुरान् सह राक्षसैः । निहन्याद् राघवः क्रुद्धः स दैवमनुवर्तते ॥ ५ ॥,yo hi devān sagandharvānasurān saha rākṣasaiḥ | nihanyād rāghavaḥ kruddhaḥ sa daivamanuvartate || 5 ||
+49,6,पुरा मम पितुर्वाक्यैर्दण्डके विजने वने । उषितो नववर्षाणि पञ्च चैव सुदारुणे ॥ ६ ॥,purā mama piturvākyairdaṇḍake vijane vane | uṣito navavarṣāṇi pañca caiva sudāruṇe || 6 ||
+49,7,ततो दुःखतरं भूयः सीताया विप्रवासनम् । पौराणां वचनं श्रुत्वा नृशंसं प्रतिभाति मे ॥ ७ ॥,tato duḥkhataraṃ bhūyaḥ sītāyā vipravāsanam | paurāṇāṃ vacanaṃ śrutvā nṛśaṃsaṃ pratibhāti me || 7 ||
+49,8,को नु धर्माश्रयः सूत कर्मण्यस्मिन्यशोहरे । मैथिलीं प्रति संप्राप्तः पौरैर्हीनार्थवादिभिः ॥ ८ ॥,ko nu dharmāśrayaḥ sūta karmaṇyasminyaśohare | maithilīṃ prati saṃprāptaḥ paurairhīnārthavādibhiḥ || 8 ||
+49,9,एता बहुविधा वाचः श्रुत्वा लक्ष्मणभाषिताः । सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ९ ॥,etā bahuvidhā vācaḥ śrutvā lakṣmaṇabhāṣitāḥ | sumantraḥ prāñjalirbhūtvā vākyametaduvāca ha || 9 ||
+49,10,न संतापस्त्वया कार्यः सौमित्रे मैथिलीं प्रति । दृष्टमेतत् पुरा विप्रैः पितुस्ते लक्ष्मणाग्रतः ॥ १० ॥,na saṃtāpastvayā kāryaḥ saumitre maithilīṃ prati | dṛṣṭametat purā vipraiḥ pituste lakṣmaṇāgrataḥ || 10 ||
+49,11,भविष्यति दृढं रामो दुःखप्रायो ऽल्पसौख्यवान् । त्वां चैव मैथिलीं चैव शत्रुघ्नभरतौ तथा । संत्यजिष्यति धर्मात्मा कालेन महता महान् ॥ ११ ॥,bhaviṣyati dṛḍhaṃ rāmo duḥkhaprāyo'lpasaukhyavān | tvāṃ caiva maithilīṃ caiva śatrughnabharatau tathā | saṃtyajiṣyati dharmātmā kālena mahatā mahān || 11 ||
+49,12,न त्विदं त्वयि वक्तव्यं सौमित्रे भरते ऽपि वा । राज्ञा वो ऽव्याहृतं वाक्यं दुर्वासा यदुवाच ह ॥ १२ ॥,na tvidaṃ tvayi vaktavyaṃ saumitre bharate'pi vā | rājñā vo'vyāhṛtaṃ vākyaṃ durvāsā yaduvāca ha || 12 ||
+49,13,महाराजसमीपे च मम चैव नरर्षभ । ऋषिणा व्याहृतं वाक्यं वसिष्ठस्य च संनिधौ ॥ १३ ॥,mahārājasamīpe ca mama caiva nararṣabha | ṛṣiṇā vyāhṛtaṃ vākyaṃ vasiṣṭhasya ca saṃnidhau || 13 ||
+49,14,ऋषेस्तु वचनं श्रुत्वा मामाह पुरुषर्षभः । सूत न क्व चिदेवं ते वक्तव्यं जनसंनिधौ ॥ १४ ॥,ṛṣestu vacanaṃ śrutvā māmāha puruṣarṣabhaḥ | sūta na kva cidevaṃ te vaktavyaṃ janasaṃnidhau || 14 ||
+49,15,तस्याहं लोकपालस्य वाक्यं तत् सुसमाहितः । नैव जात्वनृतं कुर्यामिति मे सौम्य दर्शनम् ॥ १५ ॥,tasyāhaṃ lokapālasya vākyaṃ tat susamāhitaḥ | naiva jātvanṛtaṃ kuryāmiti me saumya darśanam || 15 ||
+49,16,सर्वथा नास्त्यवक्तव्यं मया सौम्य तवाग्रतः । यदि ते श्रवणे श्रद्धा श्रूयतां रघुनन्दन ॥ १६ ॥,sarvathā nāstyavaktavyaṃ mayā saumya tavāgrataḥ | yadi te śravaṇe śraddhā śrūyatāṃ raghunandana || 16 ||
+49,17,यद्यप्यहं नरेन्द्रेण रहस्यं श्रावितः पुरा । तच्चाप्युदाह���िष्यामि दैवं हि दुरतिक्रमम् ॥ १७ ॥,yadyapyahaṃ narendreṇa rahasyaṃ śrāvitaḥ purā | taccāpyudāhariṣyāmi daivaṃ hi duratikramam || 17 ||
+49,18,तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य गम्भीरार्थपदं महत् । तथ्यं ब्रूहीति सौमित्रिः सूतं वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १८ ॥,tacchrutvā bhāṣitaṃ tasya gambhīrārthapadaṃ mahat | tathyaṃ brūhīti saumitriḥ sūtaṃ vākyamathābravīt || 18 ||
+50,1,तथा संचोदितः सूतो लक्ष्मणेन महात्मना । तद्वाक्यमृषिणा प्रोक्तं व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ १ ॥,tathā saṃcoditaḥ sūto lakṣmaṇena mahātmanā | tadvākyamṛṣiṇā proktaṃ vyāhartumupacakrame || 1 ||
+50,2,पुरा नाम्ना हि दुर्वासा अत्रेः पुत्रो महामुनिः । वसिष्ठस्याश्रमे पुण्ये स वार्षिक्यमुवास ह ॥ २ ॥,purā nāmnā hi durvāsā atreḥ putro mahāmuniḥ | vasiṣṭhasyāśrame puṇye sa vārṣikyamuvāsa ha || 2 ||
+50,3,तमाश्रमं महातेजाः पिता ते सुमहायशाः । पुरोधसं महात्मानं दिदृक्षुरगमत् स्वयम् ॥ ३ ॥,tamāśramaṃ mahātejāḥ pitā te sumahāyaśāḥ | purodhasaṃ mahātmānaṃ didṛkṣuragamat svayam || 3 ||
+50,4,स दृष्ट्वा सूर्यसंकाशं ज्वलन्तमिव तेजसा । उपविष्टं वसिष्ठस्य सव्ये पार्श्वे महामुनिम् । तौ मुनी तापसश्रेष्ठौ विनीतस्त्वभ्यवादयत् ॥ ४ ॥,sa dṛṣṭvā sūryasaṃkāśaṃ jvalantamiva tejasā | upaviṣṭaṃ vasiṣṭhasya savye pārśve mahāmunim | tau munī tāpasaśreṣṭhau vinītastvabhyavādayat || 4 ||
+50,5,स ताभ्यां पूजितो राजा स्वागतेनासनेन च । पाद्येन फलमूलैश्च सो ऽप्यास्ते मुनिभिः सह ॥ ५ ॥,sa tābhyāṃ pūjito rājā svāgatenāsanena ca | pādyena phalamūlaiśca so'pyāste munibhiḥ saha || 5 ||
+50,6,तेषां तत्रोपविष्टानां तास्ताः सुमधुराः कथाः । बभूवुः परमर्षीणां मध्यादित्यगते ऽहनि ॥ ६ ॥,teṣāṃ tatropaviṣṭānāṃ tāstāḥ sumadhurāḥ kathāḥ | babhūvuḥ paramarṣīṇāṃ madhyādityagate'hani || 6 ||
+50,7,ततः कथायां कस्यां चित् प्राञ्जलिः प्रग्रहो नृपः । उवाच तं महात्मानमत्रेः पुत्रं तपोधनम् ॥ ७ ॥,tataḥ kathāyāṃ kasyāṃ cit prāñjaliḥ pragraho nṛpaḥ | uvāca taṃ mahātmānamatreḥ putraṃ tapodhanam || 7 ||
+50,8,भगवन् किंप्रमाणेन मम वंशो भविष्यति । किमायुश्च हि मे रामः पुत्राश्चान्ये किमायुषः ॥ ८ ॥,bhagavan kiṃpramāṇena mama vaṃśo bhaviṣyati | kimāyuśca hi me rāmaḥ putrāścānye kimāyuṣaḥ || 8 ||
+50,9,रामस्य च सुता ये स्युस्तेषामायुः कियद्भवेत् । काम्यया भगवन्ब्रूहि वंशस्यास्य गतिं मम ॥ ९ ॥,rāmasya ca sutā ye syusteṣāmāyuḥ kiyadbhavet | kāmyayā bhagavanbrūhi vaṃśasyāsya gatiṃ mama || 9 ||
+50,10,तच्छ्रुत्वा व्याहृतं वाक्यं राज्ञो दशरथस्य तु । दुर्वासाः सुमहातेजा व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ १० ॥,tacchrutvā vyāhṛtaṃ vākyaṃ rājño daśarathasya tu | durvāsāḥ sumahātejā vyāhartumupacakrame || 10 ||
+50,11,अयोध्यायाः पती रामो दीर्घकालं भविष्यति । सुखिनश्च समृद्धाश्च भविष्यन्त्यस्य चानुजाः ॥ ११ ॥,ayodhyāyāḥ patī rāmo dīrghakālaṃ bhaviṣyati | sukhinaśca samṛddhāśca bhaviṣyantyasya cānujāḥ || 11 ||
+50,12,कस्मिंश्चित् करणे त्वां च मैथिलीं च यशस्विनीम् । संत्यजिष्यति धर्मात्मा कालेन महता किल ॥ १२ ॥,kasmiṃścit karaṇe tvāṃ ca maithilīṃ ca yaśasvinīm | saṃtyajiṣyati dharmātmā kālena mahatā kila || 12 ||
+50,13,दशवर्षसहस्रणि दशवर्षशतानि च । रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं गमिष्यति ॥ १३ ॥,daśavarṣasahasraṇi daśavarṣaśatāni ca | rāmo rājyamupāsitvā brahmalokaṃ gamiṣyati || 13 ||
+50,14,समृद्धैर्हयमेधैश्च इष्ट्वा परपुरंजयः । राजवंशांश्च काकुत्स्थो बहून् संस्थापयिष्यति ॥ १४ ॥,samṛddhairhayamedhaiśca iṣṭvā parapuraṃjayaḥ | rājavaṃśāṃśca kākutstho bahūn saṃsthāpayiṣyati || 14 ||
+50,15,स सर्वमखिलं राज्ञो वंशस्यास्य गतागतम् । आख्याय सुमहातेजास्तूष्णीमासीन्महाद्युतिः ॥ १५ ॥,sa sarvamakhilaṃ rājño vaṃśasyāsya gatāgatam | ākhyāya sumahātejāstūṣṇīmāsīnmahādyutiḥ || 15 ||
+50,16,तूष्णींभूते मुनौ तस्मिन् राजा दशरथस्तदा । अभिवाद्य महात्मानौ पुनरायात् पुरोत्तमम् ॥ १६ ॥,tūṣṇīṃbhūte munau tasmin rājā daśarathastadā | abhivādya mahātmānau punarāyāt purottamam || 16 ||
+50,17,एतद्वचो मया तत्र मुनिना व्याहृतं पुरा । श्रुतं हृदि च निक्षिप्तं नान्यथा तद्भविष्यति ॥ १७ ॥,etadvaco mayā tatra muninā vyāhṛtaṃ purā | śrutaṃ hṛdi ca nikṣiptaṃ nānyathā tadbhaviṣyati || 17 ||
+50,18,एवं गते न संतापं गन्तुमर्हसि राघव । सीतार्थे राघवार्थे वा दृढो भव नरोत्तम ॥ १८ ॥,evaṃ gate na saṃtāpaṃ gantumarhasi rāghava | sītārthe rāghavārthe vā dṛḍho bhava narottama || 18 ||
+50,19,तच्छ्रुत्वा व्याहृतं वाक्यं सूतस्य परमाद्भुतम् । प्रहर्षमतुलं लेभे साधु साध्विति चाब्रवीत् ॥ १९ ॥,tacchrutvā vyāhṛtaṃ vākyaṃ sūtasya paramādbhutam | praharṣamatulaṃ lebhe sādhu sādhviti cābravīt || 19 ||
+50,20,तयोः संवदतोरेवं सूतलक्ष्मणयोः पथि । अस्तमर्को गतो वासं गोमत्यां तावथोषतुः ॥ २० ॥,tayoḥ saṃvadatorevaṃ sūtalakṣmaṇayoḥ pathi | astamarko gato vāsaṃ gomatyāṃ tāvathoṣatuḥ || 20 ||
+51,1,तत्र तां रजनीमुष्य गोमत्यां रघुनन्दनः । प्रभाते पुनरुत्थाय लक्ष्मणः प्रययौ तदा ॥ १ ॥,tatra tāṃ rajanīmuṣya gomatyāṃ raghunandanaḥ | prabhāte punarutthāya lakṣmaṇaḥ prayayau tadā || 1 ||
+51,2,ततो ऽर्धदिवसे प्राप्ते प्रविवेश महारथः । अयोध्यां रत्नसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनावृताम् ॥ २ ॥,tato'rdhadivase prāpte praviveśa mahārathaḥ | ayodhyāṃ ratnasaṃpūrṇāṃ hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtām || 2 ||
+51,3,सौमित्रिस्तु परं दैन्यं जगाम सुमहामतिः । रामपादौ समासाद्य वक्ष्यामि किमहं गतः ॥ ३ ॥,saumitristu paraṃ dainyaṃ jagāma sumahāmatiḥ | rāmapādau samāsādya vakṣyāmi kimahaṃ gataḥ || 3 ||
+51,4,तस्यैवं चिन्तयानस्य भवनं शशिसंनिभम् । रामस्य परमोदारं पुरस्तात् समदृश्यत ॥ ४ ॥,tasyaivaṃ cintayānasya bhavanaṃ śaśisaṃnibham | rāmasya paramodāraṃ purastāt samadṛśyata || 4 ||
+51,5,राज्ञस्तु भवनद्वारि सो ऽवतीर्य नरोत्तमः । अवाङ्मुखो दीनमनाः प्राविवेशानिवारितः ॥ ५ ॥,rājñastu bhavanadvāri so'vatīrya narottamaḥ | avāṅmukho dīnamanāḥ prāviveśānivāritaḥ || 5 ||
+51,6,स दृष्ट्वा राघवं दीनमासीनं परमासने । नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां ददर्शाग्रजमग्रतः ॥ ६ ॥,sa dṛṣṭvā rāghavaṃ dīnamāsīnaṃ paramāsane | netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ dadarśāgrajamagrataḥ || 6 ||
+51,7,जग्राह चरणौ तस्य लक्ष्मणो दीनचेतनः । उवाच दीनया वाचा प्राञ्जलिः सुसमाहितः ॥ ७ ॥,jagrāha caraṇau tasya lakṣmaṇo dīnacetanaḥ | uvāca dīnayā vācā prāñjaliḥ susamāhitaḥ || 7 ||
+51,8,आर्यस्याज्ञां पुरस्कृत्य विसृज्य जनकात्मजाम् । गङ्गातीरे यथोद्दिष्टे वाल्मीकेराश्रमे शुभे । पुनरस्म्यागतो वीर पादमूलमुपासितुम् ॥ ८ ॥,āryasyājñāṃ puraskṛtya visṛjya janakātmajām | gaṅgātīre yathoddiṣṭe vālmīkerāśrame śubhe | punarasmyāgato vīra pādamūlamupāsitum || 8 ||
+51,9,मा शुचः पुरुषव्याघ्र कालस्य गतिरीदृशी । त्वद्विधा न हि शोचन्ति सत्त्ववन्तो मनस्विनः ॥ ९ ॥,mā śucaḥ puruṣavyāghra kālasya gatirīdṛśī | tvadvidhā na hi śocanti sattvavanto manasvinaḥ || 9 ||
+51,10,सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः । संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ १० ॥,sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ | saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam || 10 ||
+51,11,शक्तस्त्वमात्मनात्मानं विजेतुं मनसैव हि । लोकान् सर्वांश्च काकुत्स्थ किं पुनर्दुःखमीदृशम् ॥ ११ ॥,śaktastvamātmanātmānaṃ vijetuṃ manasaiva hi | lokān sarvāṃśca kākutstha kiṃ punarduḥkhamīdṛśam || 11 ||
+51,12,नेदृशेषु विमुह्यन्ति त्वद्विधाः पुरुषर्षभाः । यदर्थं मैथिली त्यक्ता अपवादभयान्नृप ॥ १२ ॥,nedṛśeṣu vimuhyanti tvadvidhāḥ puruṣarṣabhāḥ | yadarthaṃ maithilī tyaktā apavādabhayānnṛpa || 12 ||
+51,13,स त्वं पुरुषशार्दूल धैर्येण सुसमाहितः । त्यजेमां दुर्बलां बुद्धिं संतापं मा कुरुष्व ह ॥ १३ ॥,sa tvaṃ puruṣaśārdūla dhairyeṇa susamāhitaḥ | tyajemāṃ durbalāṃ buddhiṃ saṃtāpaṃ mā kuruṣva ha || 13 ||
+51,14,एवमुक्तस्तु काकुत्स्थो लक्ष्मणेन महात्मना । उवाच परया प्रीत्या सौमित्रिं मित्रवत्सलम् ॥ १४ ॥,evamuktastu kākutstho lakṣmaṇena mahātmanā | uvāca parayā prītyā saumitriṃ mitravatsalam || 14 ||
+51,15,एवमेतन्नरश्रेष्ठ यथा वदसि लक्ष्मण । परितोषश्च मे वीर मम कार्यानुशासने ॥ १५ ॥,evametannaraśreṣṭha yathā vadasi lakṣmaṇa | paritoṣaśca me vīra mama kāryānuśāsane || 15 ||
+51,16,निर्वृतिश्च कृता सौम्य संतापश्च निराकृतः । भवद्वाक्यैः सुमधुरैरनुनीतो ऽस्मि लक्ष्मण ॥ १६ ॥,nirvṛtiśca kṛtā saumya saṃtāpaśca nirākṛtaḥ | bhavadvākyaiḥ sumadhurairanunīto'smi lakṣmaṇa || 16 ||
+52,1,ततः सुमन्त्रस्त्वागम्य राघवं वाक्यमब्रवीत् । एते निवारिता राजन्द्वारि तिष्ठन्ति तापसाः ॥ १ ॥,tataḥ sumantrastvāgamya rāghavaṃ vākyamabravīt | ete nivāritā rājandvāri tiṣṭhanti tāpasāḥ || 1 ||
+52,2,भार्गवं च्यवनं नाम पुरस्कृत्य महर्षयः । दर्शनं ते महाराज चोदयन्ति कृतत्वराः । प्रीयमाणा नरव्याघ्र यमुनातीरवासिनः ॥ २ ॥,bhārgavaṃ cyavanaṃ nāma puraskṛtya maharṣayaḥ | darśanaṃ te mahārāja codayanti kṛtatvarāḥ | prīyamāṇā naravyāghra yamunātīravāsinaḥ || 2 ||
+52,3,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामः प्रोवाच धर्मवित् । प्रवेश्यन्तां महात्मानो भार्गवप्रमुखा द्विजाः ॥ ३ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā rāmaḥ provāca dharmavit | praveśyantāṃ mahātmāno bhārgavapramukhā dvijāḥ || 3 ||
+52,4,राज्ञस्त्वाज्ञां पुरस्कृत्य द्वाःस्थो मूर्ध्नि कृताञ्जलिः । प्रवेशयामास ततस्तापसान् संमतान्बहून् ॥ ४ ॥,rājñastvājñāṃ puraskṛtya dvāḥstho mūrdhni kṛtāñjaliḥ | praveśayāmāsa tatastāpasān saṃmatānbahūn || 4 ||
+52,5,शतं समधिकं तत्र दीप्यमानं स्वतेजसा । प्रविष्टं राजभवनं तापसानां महात्मनाम् ॥ ५ ॥,śataṃ samadhikaṃ tatra dīpyamānaṃ svatejasā | praviṣṭaṃ rājabhavanaṃ tāpasānāṃ mahātmanām || 5 ||
+52,6,ते द्विजाः पूर्णकलशैः सर्वतीर्थाम्बु सत्कृतम् । गृहीत्वा फलमूलं च रामस्याभ्याहरन्बहु ॥ ६ ॥,te dvijāḥ pūrṇakalaśaiḥ sarvatīrthāmbu satkṛtam | gṛhītvā phalamūlaṃ ca rāmasyābhyāharanbahu || 6 ||
+52,7,प्रतिगृह्य तु तत् सर्वं रामः प्रीतिपुरस्कृतः । तीर्थोदकानि सर्वाणि फलानि विविधानि च ॥ ७ ॥,pratigṛhya tu tat sarvaṃ rāmaḥ prītipuraskṛtaḥ | tīrthodakāni sarvāṇi phalāni vividhāni ca || 7 ||
+52,8,उवाच च महाबाहुः सर्वानेव महामुनीन् । इमान्यासनमुख्यानि यथार्हमुपविश्यताम् ॥ ८ ॥,uvāca ca mahābāhuḥ sarvāneva mahāmunīn | imānyāsanamukhyāni yathārhamupaviśyatām || 8 ||
+52,9,रामस्य भाषितं श्रुत्वा सर्व एव महर्षयः । बृसीषु रुचिराख्यासु निषेदुः काञ्चनीषु ते ॥ ९ ॥,rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā sarva eva maharṣayaḥ | bṛsīṣu rucirākhyāsu niṣeduḥ kāñcanīṣu te || 9 ||
+52,10,उपविष्टानृषींस्तत्र दृष्ट्वा परपुरंजयः । प्रयतः प्राञ्जलिर्भूत्वा राघवो वाक्यमब्रवीत् ॥ १० ॥,upaviṣṭānṛṣīṃstatra dṛṣṭvā parapuraṃjayaḥ | prayataḥ prāñjalirbhūtvā rāghavo vākyamabravīt || 10 ||
+52,11,किमागमनकार्यं वः किं करोमि तपोधनाः । आज्ञाप्यो ऽहं महर्षीणां सर्वकामकरः सुखम् ॥ ११ ॥,kimāgamanakāryaṃ vaḥ kiṃ karomi tapodhanāḥ | ājñāpyo'haṃ maharṣīṇāṃ sarvakāmakaraḥ sukham || 11 ||
+52,12,इदं राज्यं च सकलं जीवितं च हृदि स्थितम् । सर्वमेतद्द्विजार्थं मे सत्यमेतद्ब्रवीमि वः ॥ १२ ॥,idaṃ rājyaṃ ca sakalaṃ jīvitaṃ ca hṛdi sthitam | sarvametaddvijārthaṃ me satyametadbravīmi vaḥ || 12 ||
+52,13,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा साधुवादो महानभूत् । ऋषीणामुग्रतपसां यमुनातीरवासिनाम् ॥ १३ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā sādhuvādo mahānabhūt | ṛṣīṇāmugratapasāṃ yamunātīravāsinām || 13 ||
+52,14,ऊचुश्च ते महात्मानो हर्षेण महतान्विताः । उपपन्नं नरश्रेष्ठ तवैव भुवि नान्यतः ॥ १४ ॥,ūcuśca te mahātmāno harṣeṇa mahatānvitāḥ | upapannaṃ naraśreṣṭha tavaiva bhuvi nānyataḥ || 14 ||
+52,15,बहवः पार्थिवा राजन्नतिक्रान्ता महाबलाः । कार्यगौरवमश्रुत्वा प्रतिज्ञां नाभ्यरोचयन् ॥ १५ ॥,bahavaḥ pārthivā rājannatikrāntā mahābalāḥ | kāryagauravamaśrutvā pratijñāṃ nābhyarocayan || 15 ||
+52,16,त्वया पुनर्ब्राह्मणगौरवादियं कृता प्रतिज्ञा ह्यनवेक्ष्य कारणम् । कुरुष्व कर्ता ह्यसि नात्र संशयो महाभयात्त्रातुमृषींस्त्वमर्हसि ॥ १६ ॥,tvayā punarbrāhmaṇagauravādiyaṃ kṛtā pratijñā hyanavekṣya kāraṇam | kuruṣva kartā hyasi nātra saṃśayo mahābhayāttrātumṛṣīṃstvamarhasi || 16 ||
+53,1,ब्रुवद्भिरेवमृष���भिः काकुत्स्थो वाक्यमब्रवीत् । किं कार्यं ब्रूत भवतां भयं नाशयितास्मि वः ॥ १ ॥,bruvadbhirevamṛṣibhiḥ kākutstho vākyamabravīt | kiṃ kāryaṃ brūta bhavatāṃ bhayaṃ nāśayitāsmi vaḥ || 1 ||
+53,2,तथा वदति काकुत्स्थे भार्गवो वाक्यमब्रवीत् । भयं नः शृणु यन्मूलं देशस्य च नरेश्वर ॥ २ ॥,tathā vadati kākutsthe bhārgavo vākyamabravīt | bhayaṃ naḥ śṛṇu yanmūlaṃ deśasya ca nareśvara || 2 ||
+53,3,पूर्वं कृतयुगे राम दैतेयः सुमहाबलः । लोलापुत्रो ऽभवज्ज्येष्ठो मधुर्नाम महासुरः ॥ ३ ॥,pūrvaṃ kṛtayuge rāma daiteyaḥ sumahābalaḥ | lolāputro'bhavajjyeṣṭho madhurnāma mahāsuraḥ || 3 ||
+53,4,ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च बुद्ध्या च परिनिष्ठितः । सुरैश्च परमोदारैः प्रीतिस्तस्यातुलाभवत् ॥ ४ ॥,brahmaṇyaśca śaraṇyaśca buddhyā ca pariniṣṭhitaḥ | suraiśca paramodāraiḥ prītistasyātulābhavat || 4 ||
+53,5,स मधुर्वीर्यसंपन्नो धर्मे च सुसमाहितः । बहुमानाच्च रुद्रेण दत्तस्तस्याद्भुतो वरः ॥ ५ ॥,sa madhurvīryasaṃpanno dharme ca susamāhitaḥ | bahumānācca rudreṇa dattastasyādbhuto varaḥ || 5 ||
+53,6,शूलं शूलाद्विनिष्कृष्य महावीर्यं महाप्रभम् । ददौ महात्मा सुप्रीतो वाक्यं चैतदुवाच ह ॥ ६ ॥,śūlaṃ śūlādviniṣkṛṣya mahāvīryaṃ mahāprabham | dadau mahātmā suprīto vākyaṃ caitaduvāca ha || 6 ||
+53,7,त्वयायमतुलो धर्मो मत्प्रसादात् कृतः शुभः । प्रीत्या परमया युक्तो ददाम्यायुधमुत्तमम् ॥ ७ ॥,tvayāyamatulo dharmo matprasādāt kṛtaḥ śubhaḥ | prītyā paramayā yukto dadāmyāyudhamuttamam || 7 ||
+53,8,यावत् सुरैश्च विप्रैश्च न विरुध्येर्महासुर । तावच्छूलं तवेदं स्यादन्यथा नाशमाप्नुयात् ॥ ८ ॥,yāvat suraiśca vipraiśca na virudhyermahāsura | tāvacchūlaṃ tavedaṃ syādanyathā nāśamāpnuyāt || 8 ||
+53,9,यश्च त्वामभियुञ्जीत युद्धाय विगतज्वरः । तं शूलं भस्मसात् कृत्वा पुनरेष्यति ते करम् ॥ ९ ॥,yaśca tvāmabhiyuñjīta yuddhāya vigatajvaraḥ | taṃ śūlaṃ bhasmasāt kṛtvā punareṣyati te karam || 9 ||
+53,10,एवं रुद्राद्वरं लब्ध्वा भूय एव महासुरः । प्रणिपत्य महादेवं वाक्यमेतदुवाच ह ॥ १० ॥,evaṃ rudrādvaraṃ labdhvā bhūya eva mahāsuraḥ | praṇipatya mahādevaṃ vākyametaduvāca ha || 10 ||
+53,11,भगवन्मम वंशस्य शूलमेतदनुत्तमम् । भवेत्तु सततं देव सुराणामीश्वरो ह्यसि ॥ ११ ॥,bhagavanmama vaṃśasya śūlametadanuttamam | bhavettu satataṃ deva surāṇāmīśvaro hyasi || 11 ||
+53,12,तं ब्रुवाणं मधुं देवः सर्वभूतपतिः शिवः । प्रत्युवाच महादेवो नैतदेवं भविष्यति ॥ १२ ॥,taṃ bruvāṇaṃ madhuṃ devaḥ sarvabhūtapatiḥ śivaḥ | pratyuvāca mahādevo naitadevaṃ bhaviṣyati || 12 ||
+53,13,मा भूत्ते विफला वाणी मत्प्रसादकृता शुभा । भवतः पुत्रमेकं तु शूलमेतद्गमिष्यति ॥ १३ ॥,mā bhūtte viphalā vāṇī matprasādakṛtā śubhā | bhavataḥ putramekaṃ tu śūlametadgamiṣyati || 13 ||
+53,14,यावत् करस्थः शूलो ऽयं भविष्यति सुतस्य ते । अवध्यः सर्वभूतानां शूलहस्तो भविष्यति ॥ १४ ॥,yāvat karasthaḥ śūlo'yaṃ bhaviṣyati sutasya te | avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ śūlahasto bhaviṣyati || 14 ||
+53,15,एवं मधुर्वरं लब्ध्वा देवात् सुमहदद्भुतम् । भवनं चासुरश्रेष्ठः कारयामास सुप्रभम् ॥ १५ ॥,evaṃ madhurvaraṃ labdhvā devāt sumahadadbhutam | bhavanaṃ cāsuraśreṣṭhaḥ kārayāmāsa suprabham || 15 ||
+53,16,तस्य पत्नी महाभागा प्रिया कुम्भीनसी हि या । विश्वावसोरपत्यं सा ह्यनलायां महाप्रभा ॥ १६ ॥,tasya patnī mahābhāgā priyā kumbhīnasī hi yā | viśvāvasorapatyaṃ sā hyanalāyāṃ mahāprabhā || 16 ||
+53,17,तस्याः पुत्रो महावीर्यो लवणो नाम दारुणः । बाल्यात् प्रभृति दुष्टात्मा पापान्येव समाचरत् ॥ १७ ॥,tasyāḥ putro mahāvīryo lavaṇo nāma dāruṇaḥ | bālyāt prabhṛti duṣṭātmā pāpānyeva samācarat || 17 ||
+53,18,तं पुत्रं दुर्विनीतं तु दृष्ट्वा दुःखसमन्वितः । मधुः स शोकमापेदे न चैनं किं चिदब्रवीत् ॥ १८ ॥,taṃ putraṃ durvinītaṃ tu dṛṣṭvā duḥkhasamanvitaḥ | madhuḥ sa śokamāpede na cainaṃ kiṃ cidabravīt || 18 ||
+53,19,स विहाय इमं लोकं प्रविष्टो वरुणालयम् । शूलं निवेश्य लवणे वरं तस्मै न्यवेदयत् ॥ १९ ॥,sa vihāya imaṃ lokaṃ praviṣṭo varuṇālayam | śūlaṃ niveśya lavaṇe varaṃ tasmai nyavedayat || 19 ||
+53,20,स प्रभावेन शूलस्य दौरात्म्येनात्मनस्तथा । संतापयति लोकांस्त्रीन् विशेषेण तु तापसान् ॥ २० ॥,sa prabhāvena śūlasya daurātmyenātmanastathā | saṃtāpayati lokāṃstrīn viśeṣeṇa tu tāpasān || 20 ||
+53,21,एवंप्रभावो लवणः शूलं चैव तथाविधम् । श्रुत्वा प्रमाणं काकुत्स्थ त्वं हि नः परमा गतिः ॥ २१ ॥,evaṃprabhāvo lavaṇaḥ śūlaṃ caiva tathāvidham | śrutvā pramāṇaṃ kākutstha tvaṃ hi naḥ paramā gatiḥ || 21 ||
+53,22,बहवः पार्थिवा राम भयार्तैरृषिभिः पुरा । अभयं याचिता वीर त्रातारं न च विद्महे ॥ २२ ॥,bahavaḥ pārthivā rāma bhayārtairṛṣibhiḥ purā | abhayaṃ yācitā vīra trātāraṃ na ca vidmahe || 22 ||
+53,23,ते वयं रावणं श्रुत्वा हतं सबलवाहनम् । त्रातारं विद्महे राम नान्यं भुवि नराधिपम् । तत् परित्रातुमिच्छामो लवणाद्भयपीडिताः ॥ २३ ॥,te vayaṃ rāvaṇaṃ śrutvā hataṃ sabalavāhanam | trātāraṃ vidmahe rāma nānyaṃ bhuvi narādhipam | tat paritrātumicchāmo lavaṇādbhayapīḍitāḥ || 23 ||
+54,1,तथोक्ते तानृषीन् रामः प्रत्युवाच कृताञ्जलिः । किमाहारः किमाचारो लवणः क्व च वर्तते ॥ १ ॥,tathokte tānṛṣīn rāmaḥ pratyuvāca kṛtāñjaliḥ | kimāhāraḥ kimācāro lavaṇaḥ kva ca vartate || 1 ||
+54,2,राघवस्य वचः श्रुत्वा ऋषयः सर्व एव ते । ततो निवेदयामासुर्लवणो ववृधे यथा ॥ २ ॥,rāghavasya vacaḥ śrutvā ṛṣayaḥ sarva eva te | tato nivedayāmāsurlavaṇo vavṛdhe yathā || 2 ||
+54,3,आहारः सर्वसत्त्वानि विशेषेण च तापसाः । आचारो रौद्रता नित्यं वासो मधुवने सदा ॥ ३ ॥,āhāraḥ sarvasattvāni viśeṣeṇa ca tāpasāḥ | ācāro raudratā nityaṃ vāso madhuvane sadā || 3 ||
+54,4,हत्वा दशसहस्राणि सिंहव्याघ्रमृगद्विपान् । मानुषांश्चैव कुरुते नित्यमाहारमाह्निकम् ॥ ४ ॥,hatvā daśasahasrāṇi siṃhavyāghramṛgadvipān | mānuṣāṃścaiva kurute nityamāhāramāhnikam || 4 ||
+54,5,ततो ऽपराणि सत्त्वानि खादते स महाबलः । संहारे समनुप्राप्ते व्यादितास्य इवान्तकः ॥ ५ ॥,tato'parāṇi sattvāni khādate sa mahābalaḥ | saṃhāre samanuprāpte vyāditāsya ivāntakaḥ || 5 ||
+54,6,तच्छ्रुत���वा राघवो वाक्यमुवाच स महामुनीन् । घातयिष्यामि तद् रक्षो व्यपगच्छतु वो भयम् ॥ ६ ॥,tacchrutvā rāghavo vākyamuvāca sa mahāmunīn | ghātayiṣyāmi tad rakṣo vyapagacchatu vo bhayam || 6 ||
+54,7,तथा तेषां प्रतिज्ञाय मुनीनामुग्रतेजसाम् । स भ्रातॄन् सहितान् सर्वानुवाच रघुनन्दनः ॥ ७ ॥,tathā teṣāṃ pratijñāya munīnāmugratejasām | sa bhrātṝn sahitān sarvānuvāca raghunandanaḥ || 7 ||
+54,8,को हन्ता लवणं वीराः कस्यांशः स विधीयताम् । भरतस्य महाबाहोः शत्रुघ्नस्याथ वा पुनः ॥ ८ ॥,ko hantā lavaṇaṃ vīrāḥ kasyāṃśaḥ sa vidhīyatām | bharatasya mahābāhoḥ śatrughnasyātha vā punaḥ || 8 ||
+54,9,राघवेणैवमुक्तस्तु भरतो वाक्यमब्रवीत् । अहमेनं वधिष्यामि ममांशः स विधीयताम् ॥ ९ ॥,rāghaveṇaivamuktastu bharato vākyamabravīt | ahamenaṃ vadhiṣyāmi mamāṃśaḥ sa vidhīyatām || 9 ||
+54,10,भरतस्य वचः श्रुत्वा शौर्यवीर्यसमन्वितम् । लक्ष्मणावरजस्तस्थौ हित्वा सौवर्णमासनम् ॥ १० ॥,bharatasya vacaḥ śrutvā śauryavīryasamanvitam | lakṣmaṇāvarajastasthau hitvā sauvarṇamāsanam || 10 ||
+54,11,शत्रुघ्नस्त्वब्रवीद्वाक्यं प्रणिपत्य नराधिपम् । कृतकर्मा महाबाहुर्मध्यमो रघुनन्दनः ॥ ११ ॥,śatrughnastvabravīdvākyaṃ praṇipatya narādhipam | kṛtakarmā mahābāhurmadhyamo raghunandanaḥ || 11 ||
+54,12,आर्येण हि पुरा शून्या अयोध्या रक्षिता पुरी । संतापं हृदये कृत्वा आर्यस्यागमनं प्रति ॥ १२ ॥,āryeṇa hi purā śūnyā ayodhyā rakṣitā purī | saṃtāpaṃ hṛdaye kṛtvā āryasyāgamanaṃ prati || 12 ||
+54,13,दुःखानि च बहूनीह अनुभूतानि पार्थिव । शयानो दुःखशय्यासु नन्दिग्रामे महात्मना ॥ १३ ॥,duḥkhāni ca bahūnīha anubhūtāni pārthiva | śayāno duḥkhaśayyāsu nandigrāme mahātmanā || 13 ||
+54,14,फलमूलाशनो भूत्वा जटाचीरधरस्तथा । अनुभूयेदृशं दुःखमेष राघवनन्दनः । प्रेष्ये मयि स्थिते राजन्न भूयः क्लेशमाप्नुयात् ॥ १४ ॥,phalamūlāśano bhūtvā jaṭācīradharastathā | anubhūyedṛśaṃ duḥkhameṣa rāghavanandanaḥ | preṣye mayi sthite rājanna bhūyaḥ kleśamāpnuyāt || 14 ||
+54,15,तथा ब्रुवति शत्रुघ्ने राघवः पुनरब्रवीत् । एवं भवतु काकुत्स्थ क्रियतां मम शासनम् ॥ १५ ॥,tathā bruvati śatrughne rāghavaḥ punarabravīt | evaṃ bhavatu kākutstha kriyatāṃ mama śāsanam || 15 ||
+54,16,राज्ये त्वामभिषेक्ष्यामि मधोस्तु नगरे शुभे । निवेशय महाबाहो भरतं यद्यवेक्षसे ॥ १६ ॥,rājye tvāmabhiṣekṣyāmi madhostu nagare śubhe | niveśaya mahābāho bharataṃ yadyavekṣase || 16 ||
+54,17,शूरस्त्वं कृतविद्यश्च समर्थः संनिवेशने । नगरं मधुना जुष्टं तथा जनपदाञ् शुभान् ॥ १७ ॥,śūrastvaṃ kṛtavidyaśca samarthaḥ saṃniveśane | nagaraṃ madhunā juṣṭaṃ tathā janapadāñ śubhān || 17 ||
+54,18,यो हि वंशं समुत्पाट्य पार्थिवस्य पुनः क्षये । न विधत्ते नृपं तत्र नरकं स निगच्छति ॥ १८ ॥,yo hi vaṃśaṃ samutpāṭya pārthivasya punaḥ kṣaye | na vidhatte nṛpaṃ tatra narakaṃ sa nigacchati || 18 ||
+54,19,स त्वं हत्वा मधुसुतं लवणं पापनिश्चयम् । राज्यं प्रशाधि धर्मेण वाक्यं मे यद्यवेक्षसे ॥ १९ ॥,sa tvaṃ hatvā madhusutaṃ lavaṇaṃ pāpaniścayam | rājyaṃ praśādhi dharmeṇa vākyaṃ me yadyavekṣase || 19 ||
+54,20,उत्तरं च न वक्तव्यं शूर वाक्यान्तरे मम । बालेन पूर्वजस्याज्ञा कर्तव्या नात्र संशयः ॥ २० ॥,uttaraṃ ca na vaktavyaṃ śūra vākyāntare mama | bālena pūrvajasyājñā kartavyā nātra saṃśayaḥ || 20 ||
+54,21,अभिषेकं च काकुत्स्थ प्रतीच्छस्व मयोद्यतम् । वसिष्ठप्रमुखैर्विप्रैर्विधिमन्त्रपुरस्कृतम् ॥ २१ ॥,abhiṣekaṃ ca kākutstha pratīcchasva mayodyatam | vasiṣṭhapramukhairviprairvidhimantrapuraskṛtam || 21 ||
+55,1,एवमुक्तस्तु रामेण परां व्रीडामुपागतः । शत्रुघ्नो वीर्यसंपन्नो मन्दं मन्दमुवाच ह ॥ १ ॥,evamuktastu rāmeṇa parāṃ vrīḍāmupāgataḥ | śatrughno vīryasaṃpanno mandaṃ mandamuvāca ha || 1 ||
+55,2,अवश्यं करणीयं च शासनं पुरुषर्षभ । तव चैव महाभाग शासनं दुरतिक्रमम् । अयं कामकरो राजंस्तवास्मि पुरुषर्षभ ॥ २ ॥,avaśyaṃ karaṇīyaṃ ca śāsanaṃ puruṣarṣabha | tava caiva mahābhāga śāsanaṃ duratikramam | ayaṃ kāmakaro rājaṃstavāsmi puruṣarṣabha || 2 ||
+55,3,एवमुक्ते तु शूरेण शत्रुघ्नेन महात्मना । उवाच रामः संहृष्टो लक्ष्मणं भरतं तथा ॥ ३ ॥,evamukte tu śūreṇa śatrughnena mahātmanā | uvāca rāmaḥ saṃhṛṣṭo lakṣmaṇaṃ bharataṃ tathā || 3 ||
+55,4,संभारानभिषेकस्य आनयध्वं समाहिताः । अद्यैव पुरुषव्याघ्रमभिषेक्ष्यामि दुर्जयम् ॥ ४ ॥,saṃbhārānabhiṣekasya ānayadhvaṃ samāhitāḥ | adyaiva puruṣavyāghramabhiṣekṣyāmi durjayam || 4 ||
+55,5,पुरोधसं च काकुत्स्थौ नैगमानृत्विजस्तथा । मन्त्रिणश्चैव मे सर्वानानयध्वं ममाज्ञया ॥ ५ ॥,purodhasaṃ ca kākutsthau naigamānṛtvijastathā | mantriṇaścaiva me sarvānānayadhvaṃ mamājñayā || 5 ||
+55,6,राज्ञः शासनमाज्ञाय तथाकुर्वन्महारथाः । अभिषेकसमारम्भं पुरस्कृत्य पुरोधसं । प्रविष्टा राजभवनं पुरंदरगृहोपमम् ॥ ६ ॥,rājñaḥ śāsanamājñāya tathākurvanmahārathāḥ | abhiṣekasamārambhaṃ puraskṛtya purodhasaṃ | praviṣṭā rājabhavanaṃ puraṃdaragṛhopamam || 6 ||
+55,7,ततो ऽभिषेको ववृधे शत्रुघ्नस्य महात्मनः । संप्रहर्षकरः श्रीमान् राघवस्य पुरस्य च ॥ ७ ॥,tato'bhiṣeko vavṛdhe śatrughnasya mahātmanaḥ | saṃpraharṣakaraḥ śrīmān rāghavasya purasya ca || 7 ||
+55,8,ततो ऽभिषिक्तं शत्रुघ्नमङ्कमारोप्य राघवः । उवाच मधुरां वाणीं तेजस्तस्याभिपूरयन् ॥ ८ ॥,tato'bhiṣiktaṃ śatrughnamaṅkamāropya rāghavaḥ | uvāca madhurāṃ vāṇīṃ tejastasyābhipūrayan || 8 ||
+55,9,अयं शरस्त्वमोघस्ते दिव्यः परपुरंजयः । अनेन लवणं सौम्य हन्तासि रघुनन्दन ॥ ९ ॥,ayaṃ śarastvamoghaste divyaḥ parapuraṃjayaḥ | anena lavaṇaṃ saumya hantāsi raghunandana || 9 ||
+55,10,सृष्टः शरो ऽयं काकुत्स्थ यदा शेते महार्णवे । स्वयम्भूरजितो देवो यं नापश्यन् सुरासुराः ॥ १० ॥,sṛṣṭaḥ śaro'yaṃ kākutstha yadā śete mahārṇave | svayambhūrajito devo yaṃ nāpaśyan surāsurāḥ || 10 ||
+55,11,अदृश्यः सर्वभूतानां तेनायं हि शरोत्तमः । सृष्टः क्रोधाभिभूतेन विनाशार्थं दुरात्मनोः । मधुकैटभयोर्वीर विघाते वर्तमानयोः ॥ ११ ॥,adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ tenāyaṃ hi śarottamaḥ | sṛṣṭaḥ krodhābhibhūtena vināśārthaṃ durātmanoḥ | madhukaiṭabhayorvīra vighāte vartamānayoḥ || 11 ||
+55,12,स्रष्टुकामेन लोकांस्त्रींस्तौ चानेन हतौ युधि । अनेन शरमुख्येन ततो लोकांश्चकार सः ॥ १२ ॥,sraṣṭukāmena lokāṃstrīṃstau cānena hatau yudhi | anena śaramukhyena tato lokāṃścakāra saḥ || 12 ||
+55,13,नायं मया शरः पूर्वं रावणस्य वधार्थिना । मुक्तः शत्रुघ्न भूतानां महांस्त्रासो भवेदिति ॥ १३ ॥,nāyaṃ mayā śaraḥ pūrvaṃ rāvaṇasya vadhārthinā | muktaḥ śatrughna bhūtānāṃ mahāṃstrāso bhavediti || 13 ||
+55,14,यच्च तस्य महच्छूलं त्र्यम्बकेण महात्मना । दत्तं शत्रुविनाशाय मधोरायुधमुत्तमम् ॥ १४ ॥,yacca tasya mahacchūlaṃ tryambakeṇa mahātmanā | dattaṃ śatruvināśāya madhorāyudhamuttamam || 14 ||
+55,15,तत् संनिक्षिप्य भवने पूज्यमानं पुनः पुनः । दिशः सर्वाः समालोक्य प्राप्नोत्याहारमात्मनः ॥ १५ ॥,tat saṃnikṣipya bhavane pūjyamānaṃ punaḥ punaḥ | diśaḥ sarvāḥ samālokya prāpnotyāhāramātmanaḥ || 15 ||
+55,16,यदा तु युद्धमाकाङ्क्षन् कश्चिदेनं समाह्वयेत् । तदा शूलं गृहीत्वा तद्भस्म रक्षः करोति तम् ॥ १६ ॥,yadā tu yuddhamākāṅkṣan kaścidenaṃ samāhvayet | tadā śūlaṃ gṛhītvā tadbhasma rakṣaḥ karoti tam || 16 ||
+55,17,स त्वं पुरुषशार्दूल तमायुधविवर्जितम् । अप्रविष्टपुरं पूर्वं द्वारि तिष्ठ धृतायुधः ॥ १७ ॥,sa tvaṃ puruṣaśārdūla tamāyudhavivarjitam | apraviṣṭapuraṃ pūrvaṃ dvāri tiṣṭha dhṛtāyudhaḥ || 17 ||
+55,18,अप्रविष्टं च भवनं युद्धाय पुरुषर्षभ । आह्वयेथा महाबाहो ततो हन्तासि राक्षसं ॥ १८ ॥,apraviṣṭaṃ ca bhavanaṃ yuddhāya puruṣarṣabha | āhvayethā mahābāho tato hantāsi rākṣasaṃ || 18 ||
+55,19,अन्यथा क्रियमाणे तु अवध्यः स भविष्यति । यदि त्वेवं कृते वीर विनाशमुपयास्यति ॥ १९ ॥,anyathā kriyamāṇe tu avadhyaḥ sa bhaviṣyati | yadi tvevaṃ kṛte vīra vināśamupayāsyati || 19 ||
+55,20,एतत्ते सर्वमाख्यातं शूलस्य च विपर्ययम् । श्रीमतः शितिकण्ठस्य कृत्यं हि दुरतिक्रमम् ॥ २० ॥,etatte sarvamākhyātaṃ śūlasya ca viparyayam | śrīmataḥ śitikaṇṭhasya kṛtyaṃ hi duratikramam || 20 ||
+56,1,एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थं प्रशस्य च पुनः पुनः । पुनरेवापरं वाक्यमुवाच रघुनन्दनः ॥ १ ॥,evamuktvā tu kākutsthaṃ praśasya ca punaḥ punaḥ | punarevāparaṃ vākyamuvāca raghunandanaḥ || 1 ||
+56,2,इमान्यश्वसहस्राणि चत्वारि पुरुषर्षभ । रथानां च सहस्रे द्वे गजानां शतमेव च ॥ २ ॥,imānyaśvasahasrāṇi catvāri puruṣarṣabha | rathānāṃ ca sahasre dve gajānāṃ śatameva ca || 2 ||
+56,3,अन्तरापणवीथ्यश्च नानापण्योपशोभिताः । अनुगच्छन्तु शत्रुघ्न तथैव नटनर्तकाः ॥ ३ ॥,antarāpaṇavīthyaśca nānāpaṇyopaśobhitāḥ | anugacchantu śatrughna tathaiva naṭanartakāḥ || 3 ||
+56,4,हिरण्यस्य सुवर्णस्य अयुतं पुरुषर्षभ । गृहीत्वा गच्छ शत्रुघ्न पर्याप्तधनवाहनः ॥ ४ ॥,hiraṇyasya suvarṇasya ayutaṃ puruṣarṣabha | gṛhītvā gaccha śatrughna paryāptadhanavāhanaḥ || 4 ||
+56,5,बलं च सुभृतं वीर हृष्टपुष्टमनुत्तमम् । संभाष्य संप्रदानेन रञ्जयस्व नरोत्तम ॥ ५ ॥,balaṃ ca subhṛtaṃ vīra hṛṣṭapuṣṭamanuttamam | saṃbhāṣya saṃpradānena rañjayasva narottama || 5 ||
+56,6,न ह्यर्थास्तत्र तिष्ठन्���ि न दारा न च बान्धवाः । सुप्रीतो भृत्यवर्गस्तु यत्र तिष्ठति राघव ॥ ६ ॥,na hyarthāstatra tiṣṭhanti na dārā na ca bāndhavāḥ | suprīto bhṛtyavargastu yatra tiṣṭhati rāghava || 6 ||
+56,7,अतो हृष्टजनाकीर्णां प्रस्थाप्य महतीं चमूम् । एक एव धनुष्पानिस्तद्गच्छ त्वं मधोर्वनम् ॥ ७ ॥,ato hṛṣṭajanākīrṇāṃ prasthāpya mahatīṃ camūm | eka eva dhanuṣpānistadgaccha tvaṃ madhorvanam || 7 ||
+56,8,यथा त्वां न प्रजानाति गच्छन्तं युद्धकाङ्क्षिणम् । लवणस्तु मधोः पुत्रस्तथा गच्छेरशङ्कितः ॥ ८ ॥,yathā tvāṃ na prajānāti gacchantaṃ yuddhakāṅkṣiṇam | lavaṇastu madhoḥ putrastathā gaccheraśaṅkitaḥ || 8 ||
+56,9,न तस्य मृत्युरन्यो ऽस्ति कश्चिद्धि पुरुषर्षभ । दर्शनं यो ऽभिगच्छेत स वध्यो लवणेन हि ॥ ९ ॥,na tasya mṛtyuranyo'sti kaściddhi puruṣarṣabha | darśanaṃ yo'bhigaccheta sa vadhyo lavaṇena hi || 9 ||
+56,10,स ग्रीष्मे व्यपयाते तु वर्षरात्र उपस्थिते । हन्यास्त्वं लवणं सौम्य स हि कालो ऽस्य दुर्मतेः ॥ १० ॥,sa grīṣme vyapayāte tu varṣarātra upasthite | hanyāstvaṃ lavaṇaṃ saumya sa hi kālo'sya durmateḥ || 10 ||
+56,11,महर्षींस्तु पुरस्कृत्य प्रयान्तु तव सैनिकाः । यथा ग्रीष्मावशेषेण तरेयुर्जाह्नवीजलम् ॥ ११ ॥,maharṣīṃstu puraskṛtya prayāntu tava sainikāḥ | yathā grīṣmāvaśeṣeṇa tareyurjāhnavījalam || 11 ||
+56,12,ततः स्थाप्य बलं सर्वं नदीतीरे समाहितः । अग्रतो धनुषा सार्धं गच्छ त्वं लघुविक्रम ॥ १२ ॥,tataḥ sthāpya balaṃ sarvaṃ nadītīre samāhitaḥ | agrato dhanuṣā sārdhaṃ gaccha tvaṃ laghuvikrama || 12 ||
+56,13,एवमुक्तस्तु रामेण शत्रुघ्नस्तान्महाबलान् । सेनामुख्यान् समानीय ततो वाक्यमुवाच ह ॥ १३ ॥,evamuktastu rāmeṇa śatrughnastānmahābalān | senāmukhyān samānīya tato vākyamuvāca ha || 13 ||
+56,14,एते वो गणिता वासा यत्र यत्र निवत्स्यथ । स्थातव्यं चाविरोधेन यथा बाधा न कस्य चित् ॥ १४ ॥,ete vo gaṇitā vāsā yatra yatra nivatsyatha | sthātavyaṃ cāvirodhena yathā bādhā na kasya cit || 14 ||
+56,15,तथा तांस्तु समाज्ञाप्य निर्याप्य च महद्बलम् । कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं चाभ्यवादयत् ॥ १५ ॥,tathā tāṃstu samājñāpya niryāpya ca mahadbalam | kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ cābhyavādayat || 15 ||
+56,16,रामं प्रदक्षिणं कृत्वा शिरसाभिप्रणम्य च । राणेण चाभ्यनुज्ञातः शत्रुघ्नः शत्रुतापनः ॥ १६ ॥,rāmaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā śirasābhipraṇamya ca | rāṇeṇa cābhyanujñātaḥ śatrughnaḥ śatrutāpanaḥ || 16 ||
+56,17,लक्ष्मणं भरतं चैव प्रणिपत्य कृताञ्जलिः । पुरोधसं वसिष्ठं च शत्रुघ्नः प्रयतात्मवान् । प्रदक्षिणमथो कृत्वा निर्जगाम महाबलः ॥ १७ ॥,lakṣmaṇaṃ bharataṃ caiva praṇipatya kṛtāñjaliḥ | purodhasaṃ vasiṣṭhaṃ ca śatrughnaḥ prayatātmavān | pradakṣiṇamatho kṛtvā nirjagāma mahābalaḥ || 17 ||
+57,1,प्रस्थाप्य तद्बलं सर्वं मासमात्रोषितः पथि । एक एवाशु शत्रुघ्नो जगाम त्वरितस्तदा ॥ १ ॥,prasthāpya tadbalaṃ sarvaṃ māsamātroṣitaḥ pathi | eka evāśu śatrughno jagāma tvaritastadā || 1 ||
+57,2,द्विरात्रमन्तरे शूर उष्य राघवनन्दनः । वाल्मीकेराश्रमं पुण्यमग��्छद्वासमुत्तमम् ॥ २ ॥,dvirātramantare śūra uṣya rāghavanandanaḥ | vālmīkerāśramaṃ puṇyamagacchadvāsamuttamam || 2 ||
+57,3,सो ऽभिवाद्य महात्मानं वाल्मीकिं मुनिसत्तमम् । कृताञ्जलिरथो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ३ ॥,so'bhivādya mahātmānaṃ vālmīkiṃ munisattamam | kṛtāñjaliratho bhūtvā vākyametaduvāca ha || 3 ||
+57,4,भगवन् वस्तुमिच्छामि गुरोः कृत्यादिहागतः । श्वः प्रभाते गमिष्यामि प्रतीचीं वारुणीं दिशम् ॥ ४ ॥,bhagavan vastumicchāmi guroḥ kṛtyādihāgataḥ | śvaḥ prabhāte gamiṣyāmi pratīcīṃ vāruṇīṃ diśam || 4 ||
+57,5,शत्रुघ्नस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुंगवः । प्रत्युवाच महात्मानं स्वागतं ते महायशः ॥ ५ ॥,śatrughnasya vacaḥ śrutvā prahasya munipuṃgavaḥ | pratyuvāca mahātmānaṃ svāgataṃ te mahāyaśaḥ || 5 ||
+57,6,स्वमाश्रममिदं सौम्य राघवाणां कुलस्य ह । आसनं पाद्यमर्घ्यं च निर्विशङ्कः प्रतीच्छ मे ॥ ६ ॥,svamāśramamidaṃ saumya rāghavāṇāṃ kulasya ha | āsanaṃ pādyamarghyaṃ ca nirviśaṅkaḥ pratīccha me || 6 ||
+57,7,प्रतिगृह्य ततः पूजां फलमूलं च भोजनम् । भक्षयामास काकुत्स्थस्तृप्तिं च परमां गतः ॥ ७ ॥,pratigṛhya tataḥ pūjāṃ phalamūlaṃ ca bhojanam | bhakṣayāmāsa kākutsthastṛptiṃ ca paramāṃ gataḥ || 7 ||
+57,8,स तु भुक्त्वा महाबाहुर्महर्षिं तमुवाच ह । पूर्वं यज्ञविभूतीयं कस्याश्रमसमीपतः ॥ ८ ॥,sa tu bhuktvā mahābāhurmaharṣiṃ tamuvāca ha | pūrvaṃ yajñavibhūtīyaṃ kasyāśramasamīpataḥ || 8 ||
+57,9,तस्य तद्भाषितं श्रुत्वा वाल्मीकिर्वाक्यमब्रवीत् । शत्रुघ्न शृणु यस्येदं बभूवायतनं पुरा ॥ ९ ॥,tasya tadbhāṣitaṃ śrutvā vālmīkirvākyamabravīt | śatrughna śṛṇu yasyedaṃ babhūvāyatanaṃ purā || 9 ||
+57,10,युष्माकं पूर्वको राजा सुदासस्य महात्मनः । पुत्रो मित्रसहो नाम वीर्यवानतिधार्मिकः ॥ १० ॥,yuṣmākaṃ pūrvako rājā sudāsasya mahātmanaḥ | putro mitrasaho nāma vīryavānatidhārmikaḥ || 10 ||
+57,11,स बाल एव सौदासो मृगयामुपचक्रमे । चञ्चूर्यमाणं ददृशे स शूरो राक्षसद्वयम् ॥ ११ ॥,sa bāla eva saudāso mṛgayāmupacakrame | cañcūryamāṇaṃ dadṛśe sa śūro rākṣasadvayam || 11 ||
+57,12,शार्दूलरूपिणौ घोरौ मृगान्बहुसहस्रशः । भक्षयाणावसंतुष्टौ पर्याप्तिं च न जग्मतुः ॥ १२ ॥,śārdūlarūpiṇau ghorau mṛgānbahusahasraśaḥ | bhakṣayāṇāvasaṃtuṣṭau paryāptiṃ ca na jagmatuḥ || 12 ||
+57,13,स तु तौ राक्षसौ दृष्ट्वा निर्मृगं च वनं कृतम् । क्रोधेन महताविष्टो जघानैकं महेषुणा ॥ १३ ॥,sa tu tau rākṣasau dṛṣṭvā nirmṛgaṃ ca vanaṃ kṛtam | krodhena mahatāviṣṭo jaghānaikaṃ maheṣuṇā || 13 ||
+57,14,विनिपात्य तमेकं तु सौदासः पुरुषर्षभः । विज्वरो विगतामर्षो हतं रक्षो ऽभ्यवैक्षत ॥ १४ ॥,vinipātya tamekaṃ tu saudāsaḥ puruṣarṣabhaḥ | vijvaro vigatāmarṣo hataṃ rakṣo'bhyavaikṣata || 14 ||
+57,15,निरीक्षमाणं तं दृष्ट्वा सहायस्तस्य रक्षसः । संतापमकरोद्घोरं सौदासं चेदमब्रवीत् ॥ १५ ॥,nirīkṣamāṇaṃ taṃ dṛṣṭvā sahāyastasya rakṣasaḥ | saṃtāpamakarodghoraṃ saudāsaṃ cedamabravīt || 15 ||
+57,16,यस्मादनपराद्धं त्वं सहायं मम जघ्निवान् । तस्मात्तवापि पापिष्ठ प्रदास्यामि प्रतिक्रियाम् ॥ १६ ॥,yasmādanaparāddhaṃ tvaṃ sahāyaṃ mama jaghnivān | tasmāttavāpi pāpiṣṭha pradāsyāmi pratikriyām || 16 ||
+57,17,एवमुक्त्वा तु तं रक्षस्तत्रैवान्तरधीयत । कालपर्याययोगेन राजा मित्रसहो ऽभवत् ॥ १७ ॥,evamuktvā tu taṃ rakṣastatraivāntaradhīyata | kālaparyāyayogena rājā mitrasaho'bhavat || 17 ||
+57,18,राजापि यजते यज्ञं तस्याश्रमसमीपतः । अश्वमेधं महायज्ञं तं वसिष्ठो ऽभ्यपालयत् ॥ १८ ॥,rājāpi yajate yajñaṃ tasyāśramasamīpataḥ | aśvamedhaṃ mahāyajñaṃ taṃ vasiṣṭho'bhyapālayat || 18 ||
+57,19,तत्र यज्ञो महानासीद्बहुवर्षगणायुतान् । समृद्धः परया लक्ष्म्या देवयज्ञसमो ऽभवत् ॥ १९ ॥,tatra yajño mahānāsīdbahuvarṣagaṇāyutān | samṛddhaḥ parayā lakṣmyā devayajñasamo'bhavat || 19 ||
+57,20,अथावसाने यज्ञस्य पूर्ववैरमनुस्मरन् । वसिष्ठरूपी राजानमिति होवाच राक्षसः ॥ २० ॥,athāvasāne yajñasya pūrvavairamanusmaran | vasiṣṭharūpī rājānamiti hovāca rākṣasaḥ || 20 ||
+57,21,अद्य यज्ञावसानान्ते सामिषं भोजनं मम । दीयतामिति शीघ्रं वै नात्र कार्या विचारणा ॥ २१ ॥,adya yajñāvasānānte sāmiṣaṃ bhojanaṃ mama | dīyatāmiti śīghraṃ vai nātra kāryā vicāraṇā || 21 ||
+57,22,तच्छ्रुत्वा व्याहृतं वाक्यं रक्षसा कामरूपिणा । भक्षसंस्कारकुशलमुवाच पृथिवीपतिः ॥ २२ ॥,tacchrutvā vyāhṛtaṃ vākyaṃ rakṣasā kāmarūpiṇā | bhakṣasaṃskārakuśalamuvāca pṛthivīpatiḥ || 22 ||
+57,23,हविष्यं सामिषं स्वादु यथा भवति भोजनम् । तथा कुरुष्व शीघ्रं वै परितुष्येद् यथा गुरुः ॥ २३ ॥,haviṣyaṃ sāmiṣaṃ svādu yathā bhavati bhojanam | tathā kuruṣva śīghraṃ vai parituṣyed yathā guruḥ || 23 ||
+57,24,शासनात् पार्थिवेन्द्रस्य सूदः संभ्रान्तमानसः । स च रक्षः पुनस्तत्र सूदवेषमथाकरोत् ॥ २४ ॥,śāsanāt pārthivendrasya sūdaḥ saṃbhrāntamānasaḥ | sa ca rakṣaḥ punastatra sūdaveṣamathākarot || 24 ||
+57,25,स मानुषमथो मांसं पार्थिवाय न्यवेदयत् । इदं स्वादुहविष्यं च सामिषं चान्नमाहृतम् ॥ २५ ॥,sa mānuṣamatho māṃsaṃ pārthivāya nyavedayat | idaṃ svāduhaviṣyaṃ ca sāmiṣaṃ cānnamāhṛtam || 25 ||
+57,26,स भोजनं वसिष्ठाय पत्न्या सार्धमुपाहरत् । मदयन्त्या नरव्याघ्र सामिषं रक्षसा हृतम् ॥ २६ ॥,sa bhojanaṃ vasiṣṭhāya patnyā sārdhamupāharat | madayantyā naravyāghra sāmiṣaṃ rakṣasā hṛtam || 26 ||
+57,27,ज्ञात्वा तदामिषं विप्रो मानुषं भोजनाहृतम् । क्रोधेन महताविष्टो व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ २७ ॥,jñātvā tadāmiṣaṃ vipro mānuṣaṃ bhojanāhṛtam | krodhena mahatāviṣṭo vyāhartumupacakrame || 27 ||
+57,28,यस्मात्त्वं भोजनं राजन्ममैतद्दातुमिच्छसि । तस्माद्भोजनमेतत्ते भविष्यति न संशयः ॥ २८ ॥,yasmāttvaṃ bhojanaṃ rājanmamaitaddātumicchasi | tasmādbhojanametatte bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 28 ||
+57,29,स राजा सह पत्न्या वै प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः । पुनर्वसिष्ठं प्रोवाच यदुक्तं ब्रह्मरूपिणा ॥ २९ ॥,sa rājā saha patnyā vai praṇipatya muhurmuhuḥ | punarvasiṣṭhaṃ provāca yaduktaṃ brahmarūpiṇā || 29 ||
+57,30,तच्छ्रुता पार्थिवेन्द्रस्य रक्षसा विकृतं च तत् । पुनः प्रोवाच राजानं वसिष्ठ��� पुरुषर्षभम् ॥ ३० ॥,tacchrutā pārthivendrasya rakṣasā vikṛtaṃ ca tat | punaḥ provāca rājānaṃ vasiṣṭhaḥ puruṣarṣabham || 30 ||
+57,31,मया रोषपरीतेन यदिदं व्याहृतं वचः । नैतच्छक्यं वृथा कर्तुं प्रदास्यामि च ते वरम् ॥ ३१ ॥,mayā roṣaparītena yadidaṃ vyāhṛtaṃ vacaḥ | naitacchakyaṃ vṛthā kartuṃ pradāsyāmi ca te varam || 31 ||
+57,32,कालो द्वादश वर्षाणि शापस्यास्य भविष्यति । मत्प्रसादाच्च राजेन्द्र अतीतं न स्मरिष्यसि ॥ ३२ ॥,kālo dvādaśa varṣāṇi śāpasyāsya bhaviṣyati | matprasādācca rājendra atītaṃ na smariṣyasi || 32 ||
+57,33,एवं स राजा तं शापमुपभुज्यारिमर्दनः । प्रतिलेभे पुना राज्यं प्रजाश्चैवान्वपालयत् ॥ ३३ ॥,evaṃ sa rājā taṃ śāpamupabhujyārimardanaḥ | pratilebhe punā rājyaṃ prajāścaivānvapālayat || 33 ||
+57,34,तस्य कल्माषपादस्य यज्ञस्यायतनं शुभम् । आश्रमस्य समीपे ऽस्मिन्यस्मिन्पृच्छसि राघव ॥ ३४ ॥,tasya kalmāṣapādasya yajñasyāyatanaṃ śubham | āśramasya samīpe'sminyasminpṛcchasi rāghava || 34 ||
+57,35,तस्य तां पार्थिवेन्द्रस्य कथां श्रुत्वा सुदारुणाम् । विवेश पर्णशालायां महर्षिमभिवाद्य च ॥ ३५ ॥,tasya tāṃ pārthivendrasya kathāṃ śrutvā sudāruṇām | viveśa parṇaśālāyāṃ maharṣimabhivādya ca || 35 ||
+58,1,यामेव रात्रिं शत्रुघ्न पर्णशालां समाविशत् । तामेव रात्रिं सीतापि प्रसूता दारकद्वयम् ॥ १ ॥,yāmeva rātriṃ śatrughna parṇaśālāṃ samāviśat | tāmeva rātriṃ sītāpi prasūtā dārakadvayam || 1 ||
+58,2,ततो ऽर्धरात्रसमये बालका मुनिदारकाः । वाल्मीकेः प्रियमाचख्युः सीतायाः प्रसवं शुभम् । तस्य रक्षां महातेजः कुरु भूतविनाशिनीम् ॥ २ ॥,tato'rdharātrasamaye bālakā munidārakāḥ | vālmīkeḥ priyamācakhyuḥ sītāyāḥ prasavaṃ śubham | tasya rakṣāṃ mahātejaḥ kuru bhūtavināśinīm || 2 ||
+58,3,तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मुनिर्हर्षमुपागमत् । भूतघ्नीं चाकरोत्ताभ्यां रक्षां रक्षोविनाशिनीम् ॥ ३ ॥,teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā munirharṣamupāgamat | bhūtaghnīṃ cākarottābhyāṃ rakṣāṃ rakṣovināśinīm || 3 ||
+58,4,कुशमुष्टिमुपादाय लवं चैव तु स द्विजः । वाल्मीकिः प्रददौ ताभ्यां रक्षां भूतविनाशिनीम् ॥ ४ ॥,kuśamuṣṭimupādāya lavaṃ caiva tu sa dvijaḥ | vālmīkiḥ pradadau tābhyāṃ rakṣāṃ bhūtavināśinīm || 4 ||
+58,5,यस्तयोः पूर्वजो जातः स कुशैर्मन्त्रसंस्कृतैः । निर्मार्जनीयस्तु भवेत् कुश इत्यस्य नामतः ॥ ५ ॥,yastayoḥ pūrvajo jātaḥ sa kuśairmantrasaṃskṛtaiḥ | nirmārjanīyastu bhavet kuśa ityasya nāmataḥ || 5 ||
+58,6,यश्चापरो भवेत्ताभ्यां लवेन सुसमाहितः । निर्मार्जनीयो वृद्धाभिर्लवश्चेति स नामतः ॥ ६ ॥,yaścāparo bhavettābhyāṃ lavena susamāhitaḥ | nirmārjanīyo vṛddhābhirlavaśceti sa nāmataḥ || 6 ||
+58,7,एवं कुशलवौ नाम्ना ताव् उभौ यमजातकौ । मत्कृतभ्यां च नामभ्यां ख्यातियुक्तौ भविष्यतः ॥ ७ ॥,evaṃ kuśalavau nāmnā tāv ubhau yamajātakau | matkṛtabhyāṃ ca nāmabhyāṃ khyātiyuktau bhaviṣyataḥ || 7 ||
+58,8,ते रक्षां जगृहुस्तां च मुनिहस्तात् समाहिताः । अकुर्वंश्च ततो रक्षां तयोर्विगतकल्मषाः ॥ ८ ॥,te rakṣāṃ jagṛhustāṃ ca munihastāt samāhitāḥ | akurvaṃśca tato rakṣāṃ tayorvigatakalmaṣāḥ || 8 ||
+58,9,तथा तां क्रियमाणां तु रक्षां गोत्रं च नाम च । संकीर्तनं च रामस्य सीतायाः प्रसवौ शुभौ ॥ ९ ॥,tathā tāṃ kriyamāṇāṃ tu rakṣāṃ gotraṃ ca nāma ca | saṃkīrtanaṃ ca rāmasya sītāyāḥ prasavau śubhau || 9 ||
+58,10,अर्धरात्रे तु शत्रुघ्नः शुश्राव सुमहत् प्रियम् । पर्णशालां गतो रात्रौ दिष्ट्या दिष्ट्येति चाब्रवीत् ॥ १० ॥,ardharātre tu śatrughnaḥ śuśrāva sumahat priyam | parṇaśālāṃ gato rātrau diṣṭyā diṣṭyeti cābravīt || 10 ||
+58,11,तथ तस्य प्रहृष्टस्य शत्रुघ्नस्य महात्मनः । व्यतीता वार्षिकी रात्रिः श्रावणी लघुविक्रमा ॥ ११ ॥,tatha tasya prahṛṣṭasya śatrughnasya mahātmanaḥ | vyatītā vārṣikī rātriḥ śrāvaṇī laghuvikramā || 11 ||
+58,12,प्रभाते तु महावीर्यः कृत्वा पौर्वाह्णिकं क्रमम् । मुनिं प्राञ्जलिरामन्त्र्य प्रायात् पश्चान्मुखः पुनः ॥ १२ ॥,prabhāte tu mahāvīryaḥ kṛtvā paurvāhṇikaṃ kramam | muniṃ prāñjalirāmantrya prāyāt paścānmukhaḥ punaḥ || 12 ||
+58,13,स गत्वा यमुनातीरं सप्तरात्रोषितः पथि । ऋषीणां पुण्यकीर्तीनामाश्रमे वासमभ्ययात् ॥ १३ ॥,sa gatvā yamunātīraṃ saptarātroṣitaḥ pathi | ṛṣīṇāṃ puṇyakīrtīnāmāśrame vāsamabhyayāt || 13 ||
+58,14,स तत्र मुनिभिः सार्धं भार्गवप्रमुखैर्नृपः । कथाभिर्बहुरूपाभिर्वासं चक्रे महायशाः ॥ १४ ॥,sa tatra munibhiḥ sārdhaṃ bhārgavapramukhairnṛpaḥ | kathābhirbahurūpābhirvāsaṃ cakre mahāyaśāḥ || 14 ||
+59,1,अथ रात्र्यां प्रवृत्तायां शत्रुघ्नो भृगुनन्दनम् । पप्रच्छ च्यवनं विप्रं लवणस्य बलाबलम् ॥ १ ॥,atha rātryāṃ pravṛttāyāṃ śatrughno bhṛgunandanam | papraccha cyavanaṃ vipraṃ lavaṇasya balābalam || 1 ||
+59,2,शूलस्य च बलं ब्रह्मन् के च पूर्वं निपातिताः । अनेन शूलमुखेन द्वन्द्वयुद्धमुपागताः ॥ २ ॥,śūlasya ca balaṃ brahman ke ca pūrvaṃ nipātitāḥ | anena śūlamukhena dvandvayuddhamupāgatāḥ || 2 ||
+59,3,तस्य तद्भाषितं श्रुत्वा शत्रुघ्नस्य महात्मनः । प्रत्युवाच महातेजाश्च्यवनो रघुनन्दनम् ॥ ३ ॥,tasya tadbhāṣitaṃ śrutvā śatrughnasya mahātmanaḥ | pratyuvāca mahātejāścyavano raghunandanam || 3 ||
+59,4,असंख्येयानि कर्माणि यान्यस्य पुरुषर्षभ । इक्ष्वाकुवंशप्रभवे यद्वृत्तं तच्छृणुष्व मे ॥ ४ ॥,asaṃkhyeyāni karmāṇi yānyasya puruṣarṣabha | ikṣvākuvaṃśaprabhave yadvṛttaṃ tacchṛṇuṣva me || 4 ||
+59,5,अयोध्यायां पुरा राजा युवनाश्वसुतो बली । मान्धाता इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु वीर्यवान् ॥ ५ ॥,ayodhyāyāṃ purā rājā yuvanāśvasuto balī | māndhātā iti vikhyātastriṣu lokeṣu vīryavān || 5 ||
+59,6,स कृत्वा पृथिवीं कृत्स्नां शासने पृथिवीपतिः । सुरलोकमथो जेतुमुद्योगमकरोन्नृपः ॥ ६ ॥,sa kṛtvā pṛthivīṃ kṛtsnāṃ śāsane pṛthivīpatiḥ | suralokamatho jetumudyogamakaronnṛpaḥ || 6 ||
+59,7,इन्द्रस्य तु भयं तीव्रं सुराणां च महात्मनाम् । मान्धातरि कृतोद्योगे देवलोकजिगीषया ॥ ७ ॥,indrasya tu bhayaṃ tīvraṃ surāṇāṃ ca mahātmanām | māndhātari kṛtodyoge devalokajigīṣayā || 7 ||
+59,8,अर्धासनेन शक्रस्य राज्यार्धेन च पार्थिवः । वन्द्यमानः सुरगणैः प्रतिज्ञामध्यरोहत ॥ ८ ॥,ardhāsanena śakrasya rājyārdhena ca pārthivaḥ | vandyamānaḥ suragaṇaiḥ pratijñāmadhyarohata || 8 ||
+59,9,तस्य पापमभिप्रायं विदित्वा पाकशासनः । सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यमुवाच युवनाश्वजम् ॥ ९ ॥,tasya pāpamabhiprāyaṃ viditvā pākaśāsanaḥ | sāntvapūrvamidaṃ vākyamuvāca yuvanāśvajam || 9 ||
+59,10,राजा त्वं मानुषे लोके न तावत् पुरुषर्षभ । अकृत्वा पृथिवीं वश्यां देवराज्यमिहेच्छसि ॥ १० ॥,rājā tvaṃ mānuṣe loke na tāvat puruṣarṣabha | akṛtvā pṛthivīṃ vaśyāṃ devarājyamihecchasi || 10 ||
+59,11,यदि वीर समग्रा ते मेदिनी निखिला वशे । देवराज्यं कुरुष्वेह सभृत्यबलवाहनः ॥ ११ ॥,yadi vīra samagrā te medinī nikhilā vaśe | devarājyaṃ kuruṣveha sabhṛtyabalavāhanaḥ || 11 ||
+59,12,इन्द्रमेवं ब्रुवाणं तु मान्धाता वाक्यमब्रवीत् । क्व मे शक्र प्रतिहतं शासनं पृथिवीतले ॥ १२ ॥,indramevaṃ bruvāṇaṃ tu māndhātā vākyamabravīt | kva me śakra pratihataṃ śāsanaṃ pṛthivītale || 12 ||
+59,13,तमुवाच सहस्राक्षो लवणो नाम राक्षसः । मधुपुत्रो मधुवने नाज्ञां ते कुरुते ऽनघ ॥ १३ ॥,tamuvāca sahasrākṣo lavaṇo nāma rākṣasaḥ | madhuputro madhuvane nājñāṃ te kurute'nagha || 13 ||
+59,14,तच्छ्रुत्वा विप्रियं घोरं सहस्राक्षेण भाषितम् । व्रीडितो ऽवाङ्मुखो राजा व्याहर्तुं न शशाक ह ॥ १४ ॥,tacchrutvā vipriyaṃ ghoraṃ sahasrākṣeṇa bhāṣitam | vrīḍito'vāṅmukho rājā vyāhartuṃ na śaśāka ha || 14 ||
+59,15,आमन्त्र्य तु सहस्राक्षं ह्रिया किं चिदवाङ्मुखः । पुनरेवागमच्छ्रीमानिमं लोकं नरेश्वरः ॥ १५ ॥,āmantrya tu sahasrākṣaṃ hriyā kiṃ cidavāṅmukhaḥ | punarevāgamacchrīmānimaṃ lokaṃ nareśvaraḥ || 15 ||
+59,16,स कृत्वा हृदये ऽमर्षं सभृत्यबलवाहनः । आजगाम मधोः पुत्रं वशे कर्तुमनिन्दितः ॥ १६ ॥,sa kṛtvā hṛdaye'marṣaṃ sabhṛtyabalavāhanaḥ | ājagāma madhoḥ putraṃ vaśe kartumaninditaḥ || 16 ||
+59,17,स काङ्क्षमाणो लवणं युद्धाय पुरुषर्षभः । दूतं संप्रेषयामास सकाशं लवणस्य सः ॥ १७ ॥,sa kāṅkṣamāṇo lavaṇaṃ yuddhāya puruṣarṣabhaḥ | dūtaṃ saṃpreṣayāmāsa sakāśaṃ lavaṇasya saḥ || 17 ||
+59,18,स गत्वा विप्रियाण्याह बहूनि मधुनः सुतम् । वदन्तमेवं तं दूतं भक्षयामास राक्षसः ॥ १८ ॥,sa gatvā vipriyāṇyāha bahūni madhunaḥ sutam | vadantamevaṃ taṃ dūtaṃ bhakṣayāmāsa rākṣasaḥ || 18 ||
+59,19,चिरायमाणे दूते तु राजा क्रोधसमन्वितः । अर्दयामास तद् रक्षः शरवृष्ट्या समन्ततः ॥ १९ ॥,cirāyamāṇe dūte tu rājā krodhasamanvitaḥ | ardayāmāsa tad rakṣaḥ śaravṛṣṭyā samantataḥ || 19 ||
+59,20,ततः प्रहस्य लवणः शूलं जग्राह पाणिना । वधाय सानुबन्धस्य मुमोचायुधमुत्तमम् ॥ २० ॥,tataḥ prahasya lavaṇaḥ śūlaṃ jagrāha pāṇinā | vadhāya sānubandhasya mumocāyudhamuttamam || 20 ||
+59,21,तच्छूलं दीप्यमानं तु सभृत्यबलवाहनम् । भस्मीकृत्य नृपं भूयो लवणस्यागमत् करम् ॥ २१ ॥,tacchūlaṃ dīpyamānaṃ tu sabhṛtyabalavāhanam | bhasmīkṛtya nṛpaṃ bhūyo lavaṇasyāgamat karam || 21 ||
+59,22,एवं स राजा सुमहान् हतः सबलवाहनः । शूलस्य च बलं वीर अप्रमेयमनुत्तमम् ॥ २२ ॥,evaṃ sa rājā sumahān hataḥ sabalavāhanaḥ | śūlasya ca balaṃ vīra aprameyamanuttamam || 22 ||
+59,23,श्वः प्रभाते तु लवणं वधिष्यसि न संशयः । अगृहीतायुधं क्षिप्रं ध्रुवो हि विजयस्तव ॥ २३ ॥,śvaḥ prabhāte tu lavaṇaṃ vadhiṣyasi na saṃśayaḥ | agṛhītāyudhaṃ kṣipraṃ dhruvo hi vijayastava || 23 ||
+60,1,कथां कथयतां तेषां जयं चाकाङ्क्षतां शुभम् । व्यतीता रजनी शीघ्रं शत्रुघ्नस्य महात्मनः ॥ १ ॥,kathāṃ kathayatāṃ teṣāṃ jayaṃ cākāṅkṣatāṃ śubham | vyatītā rajanī śīghraṃ śatrughnasya mahātmanaḥ || 1 ||
+60,2,ततः प्रभाते विमले तस्मिन् काले स राक्षसः । निर्गतस्तु पुराद्वीरो भक्षाहारप्रचोदितः ॥ २ ॥,tataḥ prabhāte vimale tasmin kāle sa rākṣasaḥ | nirgatastu purādvīro bhakṣāhārapracoditaḥ || 2 ||
+60,3,एतस्मिन्नन्तरे शूरः शत्रुघ्नो यमुनां नदीम् । तीर्त्वा मधुपुरद्वारि धनुष्पाणिरतिष्ठत ॥ ३ ॥,etasminnantare śūraḥ śatrughno yamunāṃ nadīm | tīrtvā madhupuradvāri dhanuṣpāṇiratiṣṭhata || 3 ||
+60,4,ततो ऽर्धदिवसे प्राप्ते क्रूरकर्मा स राक्षसः । आगच्छद्बहुसहस्रं प्राणिनामुद्वहन्भरम् ॥ ४ ॥,tato'rdhadivase prāpte krūrakarmā sa rākṣasaḥ | āgacchadbahusahasraṃ prāṇināmudvahanbharam || 4 ||
+60,5,ततो ददर्श शत्रुघ्नं स्थितं द्वारि धृतायुधम् । तमुवाच ततो रक्षः किमनेन करिष्यसि ॥ ५ ॥,tato dadarśa śatrughnaṃ sthitaṃ dvāri dhṛtāyudham | tamuvāca tato rakṣaḥ kimanena kariṣyasi || 5 ||
+60,6,ईदृशानां सहस्राणि सायुधानां नराधम । भक्षितानि मया रोषात् कालमाकाङ्क्षसे नु किम् ॥ ६ ॥,īdṛśānāṃ sahasrāṇi sāyudhānāṃ narādhama | bhakṣitāni mayā roṣāt kālamākāṅkṣase nu kim || 6 ||
+60,7,आहारश्चाप्यसंपूर्णो ममायं पुरुषाधम । स्वयं प्रविष्टो नु मुखं कथमासाद्य दुर्मते ॥ ७ ॥,āhāraścāpyasaṃpūrṇo mamāyaṃ puruṣādhama | svayaṃ praviṣṭo nu mukhaṃ kathamāsādya durmate || 7 ||
+60,8,तस्यैवं भाषमाणस्य हसतश्च मुहुर्मुहुः । शत्रुघ्नो वीर्यसंपन्नो रोषादश्रूण्यवर्तयत् ॥ ८ ॥,tasyaivaṃ bhāṣamāṇasya hasataśca muhurmuhuḥ | śatrughno vīryasaṃpanno roṣādaśrūṇyavartayat || 8 ||
+60,9,तस्य रोषाभिभूतस्य शत्रुघ्नस्य महात्मनः । तेजोमया मरीच्यस्तु सर्वगात्रैर्विनिष्पतन् ॥ ९ ॥,tasya roṣābhibhūtasya śatrughnasya mahātmanaḥ | tejomayā marīcyastu sarvagātrairviniṣpatan || 9 ||
+60,10,उवाच च सुसंक्रुद्धः शत्रुघ्नस्तं निशाचरम् । योद्धुमिच्छामि दुर्बुद्धे द्वन्द्वयुद्धं त्वया सह ॥ १० ॥,uvāca ca susaṃkruddhaḥ śatrughnastaṃ niśācaram | yoddhumicchāmi durbuddhe dvandvayuddhaṃ tvayā saha || 10 ||
+60,11,पुत्रो दशरथस्याहं भ्राता रामस्य धीमतः । शत्रुघ्नो नाम शत्रुघ्नो वधाकाङ्क्षी तवागतः ॥ ११ ॥,putro daśarathasyāhaṃ bhrātā rāmasya dhīmataḥ | śatrughno nāma śatrughno vadhākāṅkṣī tavāgataḥ || 11 ||
+60,12,तस्य मे युद्धकामस्य द्वन्द्वयुद्धं प्रदीयताम् । शत्रुस्त्वं सर्वजीवानां न मे जीवन् गमिष्यसि ॥ १२ ॥,tasya me yuddhakāmasya dvandvayuddhaṃ pradīyatām | śatrustvaṃ sarvajīvānāṃ na me jīvan gamiṣyasi || 12 ||
+60,13,तस्मिंस्तथा ब्रुवाणे तु राक्षसः प्रहसन्निव । प्रत्युवाच नरश्रेष्ठं दिष्ट्या प्राप्तो ऽसि दुर्मते ॥ १३ ॥,tasmiṃstathā bruvāṇe tu rākṣasaḥ prahasanniva | pratyuvāca naraśreṣṭhaṃ diṣṭyā prāpto'si durmate || 13 ||
+60,14,मम मातृष्वसुर्भ्राता रावणो नाम राक्षसः । हतो रामेण दुर्बुद्धे स्त्रीहेतोः पुरुषाधम ॥ १४ ॥,mama mātṛṣvasurbhrātā rāvaṇo nāma rākṣasaḥ | hato rāmeṇa durbuddhe strīhetoḥ puruṣādhama || 14 ||
+60,15,तच्च सर्वं मया क्षान्तं रावणस्य कुलक्षयम् । अवज्ञां पुरतः कृत्वा मया यूयं विशेषतः ॥ १५ ॥,tacca sarvaṃ mayā kṣāntaṃ rāvaṇasya kulakṣayam | avajñāṃ purataḥ kṛtvā mayā yūyaṃ viśeṣataḥ || 15 ||
+60,16,न हताश्च हि मे सर्वे परिभूतास्तृणं यथा । भूताश्चैव भविष्याश्च यूयं च पुरुषाधमाः ॥ १६ ॥,na hatāśca hi me sarve paribhūtāstṛṇaṃ yathā | bhūtāścaiva bhaviṣyāśca yūyaṃ ca puruṣādhamāḥ || 16 ||
+60,17,तस्य ते युद्धकामस्य युद्धं दास्यामि दुर्मते । ईप्सितं यादृशं तुभ्यं सज्जये यावदायुधम् ॥ १७ ॥,tasya te yuddhakāmasya yuddhaṃ dāsyāmi durmate | īpsitaṃ yādṛśaṃ tubhyaṃ sajjaye yāvadāyudham || 17 ||
+60,18,तमुवाचाथ शत्रुघ्नः क्व मे जीवन् गमिष्यसि । दुर्बलो ऽप्यागतः शत्रुर्न मोक्तव्यः कृतात्मना ॥ १८ ॥,tamuvācātha śatrughnaḥ kva me jīvan gamiṣyasi | durbalo'pyāgataḥ śatrurna moktavyaḥ kṛtātmanā || 18 ||
+60,19,यो हि विक्लवया बुद्ध्या प्रसरं शत्रवे ददौ । स हतो मन्दबुद्धित्वाद् यथा कापुरुषस्तथा ॥ १९ ॥,yo hi viklavayā buddhyā prasaraṃ śatrave dadau | sa hato mandabuddhitvād yathā kāpuruṣastathā || 19 ||
+61,1,तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य शत्रुघ्नस्य महात्मनः । क्रोधमाहारयत्तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ १ ॥,tacchrutvā bhāṣitaṃ tasya śatrughnasya mahātmanaḥ | krodhamāhārayattīvraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 1 ||
+61,2,पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाय्य च । लवणो रघुशार्दूलमाह्वयामास चासकृत् ॥ २ ॥,pāṇau pāṇiṃ viniṣpiṣya dantān kaṭakaṭāyya ca | lavaṇo raghuśārdūlamāhvayāmāsa cāsakṛt || 2 ||
+61,3,तं ब्रुवाणं तथा वाक्यं लवणं घोरविक्रमम् । शत्रुघ्नो देव शत्रुघ्न इदं वचनमब्रवीत् ॥ ३ ॥,taṃ bruvāṇaṃ tathā vākyaṃ lavaṇaṃ ghoravikramam | śatrughno deva śatrughna idaṃ vacanamabravīt || 3 ||
+61,4,शत्रुघ्नो न तदा जातो यदान्ये निर्जितास्त्वया । तदद्य बाणाभिहतो व्रज तं यमसादनम् ॥ ४ ॥,śatrughno na tadā jāto yadānye nirjitāstvayā | tadadya bāṇābhihato vraja taṃ yamasādanam || 4 ||
+61,5,ऋषयो ऽप्यद्य पापात्मन्मया त्वां निहतं रणे । पश्यन्तु विप्रा विद्वांसस्त्रिदशा इव रावणम् ॥ ५ ॥,ṛṣayo'pyadya pāpātmanmayā tvāṃ nihataṃ raṇe | paśyantu viprā vidvāṃsastridaśā iva rāvaṇam || 5 ||
+61,6,त्वयि मद्बाणनिर्दग्धे पतिते ऽद्य निशाचर । पुरं जनपदं चापि क्षेममेतद्भविष्यति ॥ ६ ॥,tvayi madbāṇanirdagdhe patite'dya niśācara | puraṃ janapadaṃ cāpi kṣemametadbhaviṣyati || 6 ||
+61,7,अद्य मद्बाहुनिष्क्रान्तः शरो वज्रनिभाननः । प्रवेक्ष्यते ते हृदयं पद्ममंशुरिवार्कजः ॥ ७ ॥,adya madbāhuniṣkrāntaḥ śaro vajranibhānanaḥ | pravekṣyate te hṛdayaṃ padmamaṃśurivārkajaḥ || 7 ||
+61,8,एवमुक्तो महावृक्षं लवणः क्रोधमूर्छितः । शत्रुघ्नोरसि चिक्षेप तं शूरः शतधाच्छिनत् ॥ ८ ॥,evamukto mahāvṛkṣaṃ lavaṇaḥ krodhamūrchitaḥ | śatrughnorasi cikṣepa taṃ śūraḥ śatadhācchinat || 8 ||
+61,9,तद्दृष्ट्वा विफलं कर्म राक्षसः पुनरेव तु । पादपान् सुबहून् गृह्य शत्रुघ्ने व्यसृजद्बली ॥ ९ ॥,taddṛṣṭvā viphalaṃ karma rākṣasaḥ punareva tu | pādapān subahūn gṛhya śatrughne vyasṛjadbalī || 9 ||
+61,10,शत्रुघ्नश्चापि तेजस्वी वृक्षानापततो बहून् । त्रिभिश्चतुर्भिरेकैकं चिच्छेद नतपर्वभिः ॥ १० ॥,śatrughnaścāpi tejasvī vṛkṣānāpatato bahūn | tribhiścaturbhirekaikaṃ ciccheda nataparvabhiḥ || 10 ||
+61,11,ततो बाणमयं वर्षं व्यसृजद् राक्षसोरसि । शत्रुघ्नो वीर्यसंपन्नो विव्यथे न च राक्षसः ॥ ११ ॥,tato bāṇamayaṃ varṣaṃ vyasṛjad rākṣasorasi | śatrughno vīryasaṃpanno vivyathe na ca rākṣasaḥ || 11 ||
+61,12,ततः प्रहस्य लवणो वृक्षमुत्पाट्य लीलया । शिरस्यभ्यहनच्छूरं स्रस्ताङ्गः स मुमोह वै ॥ १२ ॥,tataḥ prahasya lavaṇo vṛkṣamutpāṭya līlayā | śirasyabhyahanacchūraṃ srastāṅgaḥ sa mumoha vai || 12 ||
+61,13,तस्मिन्निपतिते वीरे हाहाकारो महानभूत् । ऋषीणां देव संघानां गन्धर्वाप्सरसामपि ॥ १३ ॥,tasminnipatite vīre hāhākāro mahānabhūt | ṛṣīṇāṃ deva saṃghānāṃ gandharvāpsarasāmapi || 13 ||
+61,14,तमवज्ञाय तु हतं शत्रुघ्नं भुवि पातितम् । रक्षो लब्धान्तरमपि न विवेश स्वमालयम् ॥ १४ ॥,tamavajñāya tu hataṃ śatrughnaṃ bhuvi pātitam | rakṣo labdhāntaramapi na viveśa svamālayam || 14 ||
+61,15,नापि शूलं प्रजग्राह तं दृष्ट्वा भुवि पातितम् । ततो हत इति ज्ञात्वा तान्भक्षान् समुदावहत् ॥ १५ ॥,nāpi śūlaṃ prajagrāha taṃ dṛṣṭvā bhuvi pātitam | tato hata iti jñātvā tānbhakṣān samudāvahat || 15 ||
+61,16,मुहूर्ताल् लब्धसंज्ञस्तु पुनस्तस्थौ धृतायुधः । शत्रुघ्नो राक्षसद्वारि ऋषिभिः संप्रपूजितः ॥ १६ ॥,muhūrtāl labdhasaṃjñastu punastasthau dhṛtāyudhaḥ | śatrughno rākṣasadvāri ṛṣibhiḥ saṃprapūjitaḥ || 16 ||
+61,17,ततो दिव्यममोघं तं जग्राह शरमुत्तमम् । ज्वलन्तं तेजसा घोरं पूरयन्तं दिशो दश ॥ १७ ॥,tato divyamamoghaṃ taṃ jagrāha śaramuttamam | jvalantaṃ tejasā ghoraṃ pūrayantaṃ diśo daśa || 17 ||
+61,18,वज्राननं वज्रवेगं मेरुमन्दर गौरवम् । नतं पर्वसु सर्वेषु संयुगेष्वपराजितम् ॥ १८ ॥,vajrānanaṃ vajravegaṃ merumandara gauravam | nataṃ parvasu sarveṣu saṃyugeṣvaparājitam || 18 ||
+61,19,असृक्चन्दनदिग्धाङ्गं चारुपत्रं पतत्रिणम् । दानवेन्द्राचलेन्द्राणामसुराणां च दारुणम् ॥ १९ ॥,asṛkcandanadigdhāṅgaṃ cārupatraṃ patatriṇam | dānavendrācalendrāṇāmasurāṇāṃ ca dāruṇam || 19 ||
+61,20,तं दीप्तमिव कालाग्निं युगान्ते समुपस्थिते । दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि परित्रासमुपागमन् ॥ २० ॥,taṃ dīptamiva kālāgniṃ yugānte samupasthite | dṛṣṭvā sarvāṇi bhūtāni paritrāsamupāgaman || 20 ||
+61,21,सदेवासुरगन्धर्वं समुनिं साप्सरोगणम् । जगद्धि सर्वमस्वस्थं पितामहमुपस्थितम् ॥ २१ ॥,sadevāsuragandharvaṃ samuniṃ sāpsarogaṇam | jagaddhi sarvamasvasthaṃ pitāmahamupasthitam || 21 ||
+61,22,ऊचुश्च देवदेवेशं वरदं प्रपितामहम् । कच्चिल् लोकक्षयो देव प्राप्तो वा युगसंकयः ॥ २२ ॥,ūcuśca devadeveśaṃ varadaṃ prapitāmaham | kaccil lokakṣayo deva prāpto vā yugasaṃkayaḥ || 22 ||
+61,23,नेदृशं दृष्टपूर्वं न श्रुतं वा प्रपितामह । देवानां भयसंमोहो लोकानां संक्षयः प्रभो ॥ २३ ॥,nedṛśaṃ dṛṣṭapūrvaṃ na śrutaṃ vā prapitāmaha | devānāṃ bhayasaṃmoho lokānāṃ saṃkṣayaḥ prabho || 23 ||
+61,24,तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामनः । भयकारणमाचष्टे देवानामभयंकरः ॥ २४ ॥,teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā brahmā lokapitāmanaḥ | bhayakāraṇamācaṣṭe devānāmabhayaṃkaraḥ || 24 ||
+61,25,वधाय लवणस्याजौ शरः शत्रुघ्नधारितः । तेजसा यस्य सर्वे स्म संमूढाः सुरसत्तमाः ॥ २५ ॥,vadhāya lavaṇasyājau śaraḥ śatrughnadhāritaḥ | tejasā yasya sarve sma saṃmūḍhāḥ surasattamāḥ || 25 ||
+61,26,एषो हि पूर्वं देवस्य लोककर्तुः सनातनः । शरस्तेजोमयो वत्सा येन वै भयमागतम् ॥ २६ ॥,eṣo hi pūrvaṃ devasya lokakartuḥ sanātanaḥ | śarastejomayo vatsā yena vai bhayamāgatam || 26 ||
+61,27,एष वै कैटभस्यार्थे मधुनश्च महाशरः । सृष्टो महात्मना तेन वधार्थं दैत्ययोस्तयोः ॥ २७ ॥,eṣa vai kaiṭabhasyārthe madhunaśca mahāśaraḥ | sṛṣṭo mahātmanā tena vadhārthaṃ daityayostayoḥ || 27 ||
+61,28,एवमेतं प्रजानीध्वं विष्णोस्तेजोमयं शरम् । एषा चैव तनुः पूर्वा विष्णोस्तस्य महात्मनः ॥ २८ ॥,evametaṃ prajānīdhvaṃ viṣṇostejomayaṃ śaram | eṣā caiva tanuḥ pūrvā viṣṇostasya mahātmanaḥ || 28 ||
+61,29,इतो गच्छता पश्यध्वं वध्यमानं महात्मना । रामानुजेन वीरेण लवणं राक्षसोत्तमम् ॥ २९ ॥,ito gacchatā paśyadhvaṃ vadhyamānaṃ mahātmanā | rāmānujena vīreṇa lavaṇaṃ rākṣasottamam || 29 ||
+61,30,तस्य ते देवदेवस्य निशम्य मधुरां गिरम् । आजग्मुर्यत्र युध्येते शत्रुघ्नलवणाव् उभौ ॥ ३० ॥,tasya te devadevasya niśamya madhurāṃ giram | ājagmuryatra yudhyete śatrughnalavaṇāv ubhau || 30 ||
+61,31,तं शरं दिव्यसंकाशं शत्रुघ्नकरधारितम् । ददृशुः सर्वभूतानि युगान्ताग्निमिवोत्थितम् ॥ ३१ ॥,taṃ śaraṃ divyasaṃkāśaṃ śatrughnakaradhāritam | dadṛśuḥ sarvabhūtāni yugāntāgnimivotthitam || 31 ||
+61,32,आकाशमावृतं दृष्ट्वा देवैर्हि रघुनन्दनः । सिंहनादं मुहुः कृत्वा ददर्श लवणं पुनः ॥ ३२ ॥,ākāśamāvṛtaṃ dṛṣṭvā devairhi raghunandanaḥ | siṃhanādaṃ muhuḥ kṛtvā dadarśa lavaṇaṃ punaḥ || 32 ||
+61,33,आहूतश्च ततस्तेन शत्रुघ्नेन महात्मना । लवणः क्रोधसंयुक्तो युद्धाय समुपस्थितः ॥ ३३ ॥,āhūtaśca tatastena śatrughnena mahātmanā | lavaṇaḥ krodhasaṃyukto yuddhāya samupasthitaḥ || 33 ||
+61,34,आकर्णात् स विकृष्याथ तद्धनुर्धन्विनां वरः । स मुमोच महाबाणं लवणस्य महोरसि । उरस्तस्य विदार्याशु प्रविवेश रसातलम् ॥ ३४ ॥,ākarṇāt sa vikṛṣyātha taddhanurdhanvināṃ varaḥ | sa mumoca mahābāṇaṃ lavaṇasya mahorasi | urastasya vidāryāśu praviveśa rasātalam || 34 ||
+61,35,गत्वा रसातलं दिव्यं शरो विबुधपूजितः । पुनरेवागमत्तूर्णमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम् ॥ ३५ ॥,gatvā rasātalaṃ divyaṃ śaro vibudhapūjitaḥ | punarevāgamattūrṇamikṣvākukulanandanam || 35 ||
+61,36,शत्रुघ्नशरनिर्भिन्नो लवणः स निशाचरः । पपात सहसा भूमौ वज्राहत इवाचलः ॥ ३६ ॥,śatrughnaśaranirbhinno lavaṇaḥ sa niśācaraḥ | papāta sahasā bhūmau vajrāhata ivācalaḥ || 36 ||
+61,37,तच्च दिव्यं महच्छूलं हते लवणराक्षसे । पश्यतां सर्वभूतानां रुद्रस्य वशमन्वगात् ॥ ३७ ॥,tacca divyaṃ mahacchūlaṃ hate lavaṇarākṣase | paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ rudrasya vaśamanvagāt || 37 ||
+61,38,एकेषुपातेन भयं निहत्य लोकत्रयस्यास्य रघुप्रवीरः । विनिर्बभाव् उद्यतचापबाणस्तमः प्रणुद्येव सहस्ररश्मिः ॥ ३८ ॥,ekeṣupātena bhayaṃ nihatya lokatrayasyāsya raghupravīraḥ | vinirbabhāv udyatacāpabāṇastamaḥ praṇudyeva sahasraraśmiḥ || 38 ||
+62,1,हते तु लवणे देवाः सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः । ऊचुः सुमधुरां वाणीं शत्रुघ्नां शत्रुतापनम् ॥ १ ॥,hate tu lavaṇe devāḥ sendrāḥ sāgnipurogamāḥ | ūcuḥ sumadhurāṃ vāṇīṃ śatrughnāṃ śatrutāpanam || 1 ||
+62,2,दिष्ट्या ते विजयो वत्स दिष्ट्य लवणराक्षसः । हतः पुरुषशार्दूलवरं वरय राघव ॥ २ ॥,diṣṭyā te vijayo vatsa diṣṭya lavaṇarākṣasaḥ | hataḥ puruṣaśārdūlavaraṃ varaya rāghava || 2 ||
+62,3,वरदाः स्म महाबाहो सर्व एव समागताः । विजयाकाङ्क्षिणस्तुभ्यममोघं दर्शनं हि नः ॥ ३ ॥,varadāḥ sma mahābāho sarva eva samāgatāḥ | vijayākāṅkṣiṇastubhyamamoghaṃ darśanaṃ hi naḥ || 3 ||
+62,4,देवानां भाषितं श्रुत्वा शूरो मूर्ध्नि कृताञ्जलिः । प्रत्युवाच महाबाहुः शत्रुघ्नः प्रयतात्मवान् ॥ ४ ॥,devānāṃ bhāṣitaṃ śrutvā śūro mūrdhni kṛtāñjaliḥ | pratyuvāca mahābāhuḥ śatrughnaḥ prayatātmavān || 4 ||
+62,5,इमां मधुपुरीं रम्यां मधुरां देव निर्मिताम् । निवेशं प्रप्नुयां शीघ्रमेष मे ऽस्तु वरो मतः ॥ ५ ॥,imāṃ madhupurīṃ ramyāṃ madhurāṃ deva nirmitām | niveśaṃ prapnuyāṃ śīghrameṣa me'stu varo mataḥ || 5 ||
+62,6,तं देवाः प्रीतमनसो बाढमित्येव राघवम् । भविष्यति पुरी रम्या शूरसेना न संशयः ॥ ६ ॥,taṃ devāḥ prītamanaso bāḍhamityeva rāghavam | bhaviṣyati purī ramyā śūrasenā na saṃśayaḥ || 6 ||
+62,7,ते तथोक्त्वा महात्मानो दिवमारुरुहुस्तदा । शत्रुघ्नो ऽपि महातेजास्तां सेनां समुपानयत् ॥ ७ ॥,te tathoktvā mahātmāno divamāruruhustadā | śatrughno'pi mahātejāstāṃ senāṃ samupānayat || 7 ||
+62,8,सा सेन शीघ्रमागच्छच्छ्रुत्वा शत्रुघ्नशासनम् । निवेशनं च शत्रुघ्नः शासनेन समारभत् ॥ ८ ॥,sā sena śīghramāgacchacchrutvā śatrughnaśāsanam | niveśanaṃ ca śatrughnaḥ śāsanena samārabhat || 8 ||
+62,9,सा पुरी दिव्यसंकाशा वर्षे द्वादशमे शुभा । निविष्टा शूरसेनानां विषयश्चाकुतोभयः ॥ ९ ॥,sā purī divyasaṃkāśā varṣe dvādaśame śubhā | niviṣṭā śūrasenānāṃ viṣayaścākutobhayaḥ || 9 ||
+62,10,क्षेत्राणि सस्य युक्तानि काले वर्षति वासवः । अरोगा वीरपुरुषा शत्रुघ्नभुजपालिता ॥ १० ॥,kṣetrāṇi sasya yuktāni kāle varṣati vāsavaḥ | arogā vīrapuruṣā śatrughnabhujapālitā || 10 ||
+62,11,अर्धचन्द्रप्रतीकाशा यमुनातीरशोभिता । शोभिता गृहमुख्यैश्च शोभिता चत्वरापणैः ॥ ११ ॥,ardhacandrapratīkāśā yamunātīraśobhitā | śobhitā gṛhamukhyaiśca śobhitā catvarāpaṇaiḥ || 11 ||
+62,12,यच्च तेन ���हच्छून्यं लवणेन कृतं पुरा । शोभयामास तद्वीरो नानापण्यसमृद्धिभिः ॥ १२ ॥,yacca tena mahacchūnyaṃ lavaṇena kṛtaṃ purā | śobhayāmāsa tadvīro nānāpaṇyasamṛddhibhiḥ || 12 ||
+62,13,तां समृद्धां समृद्धार्थः शत्रुघ्नो भरतानुजः । निरीक्ष्य परमप्रीतः परं हर्षमुपागमत् ॥ १३ ॥,tāṃ samṛddhāṃ samṛddhārthaḥ śatrughno bharatānujaḥ | nirīkṣya paramaprītaḥ paraṃ harṣamupāgamat || 13 ||
+62,14,तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना निवेश्य मधुरां पुरीम् । रामपादौ निरीक्षेयं वर्षे द्वादशमे शुभे ॥ १४ ॥,tasya buddhiḥ samutpannā niveśya madhurāṃ purīm | rāmapādau nirīkṣeyaṃ varṣe dvādaśame śubhe || 14 ||
+63,1,ततो द्वादशमे वर्षे शत्रुघ्नो रामपालिताम् । अयोध्यां चकमे गन्तुमल्पभृत्यबलानुगः ॥ १ ॥,tato dvādaśame varṣe śatrughno rāmapālitām | ayodhyāṃ cakame gantumalpabhṛtyabalānugaḥ || 1 ||
+63,2,मन्त्रिणो बलमुख्यांश्च निवर्त्य च पुरोधसं । जगाम रथमुख्येन हययुक्तेन भास्वता ॥ २ ॥,mantriṇo balamukhyāṃśca nivartya ca purodhasaṃ | jagāma rathamukhyena hayayuktena bhāsvatā || 2 ||
+63,3,स गत्वा गणितान् वासान् सप्ताष्टौ रघुनन्दनः । अयोध्यामगमत्तूर्णं राघवोत्सुकदर्शनः ॥ ३ ॥,sa gatvā gaṇitān vāsān saptāṣṭau raghunandanaḥ | ayodhyāmagamattūrṇaṃ rāghavotsukadarśanaḥ || 3 ||
+63,4,स प्रविश्य पुरीं रम्यां श्रीमानिक्ष्वाकुनन्दनः । प्रविवेश महाबाहुर्यत्र रामो महाद्युतिः ॥ ४ ॥,sa praviśya purīṃ ramyāṃ śrīmānikṣvākunandanaḥ | praviveśa mahābāhuryatra rāmo mahādyutiḥ || 4 ||
+63,5,सो ऽभिवाद्य महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा रामं सत्यपराक्रमम् ॥ ५ ॥,so'bhivādya mahātmānaṃ jvalantamiva tejasā | uvāca prāñjalirbhūtvā rāmaṃ satyaparākramam || 5 ||
+63,6,यदाज्ञप्तं महाराज सर्वं तत् कृतवानहम् । हतः स लवणः पापः पुरी सा च निवेशिता ॥ ६ ॥,yadājñaptaṃ mahārāja sarvaṃ tat kṛtavānaham | hataḥ sa lavaṇaḥ pāpaḥ purī sā ca niveśitā || 6 ||
+63,7,द्वादशं च गतं वर्षं त्वां विना रघुनन्दन । नोत्सहेयमहं वस्तुं त्वया विरहितो नृप ॥ ७ ॥,dvādaśaṃ ca gataṃ varṣaṃ tvāṃ vinā raghunandana | notsaheyamahaṃ vastuṃ tvayā virahito nṛpa || 7 ||
+63,8,स मे प्रसादं काकुत्स्थ कुरुष्वामितविक्रम । मातृहीनो यथा वत्सस्त्वां विना प्रवसाम्यहम् ॥ ८ ॥,sa me prasādaṃ kākutstha kuruṣvāmitavikrama | mātṛhīno yathā vatsastvāṃ vinā pravasāmyaham || 8 ||
+63,9,एवं ब्रुवाणं शत्रुघ्नं परिष्वज्येदमब्रवीत् । मा विषादं कृथा वीर नैतत् क्षत्रिय चेष्टितम् ॥ ९ ॥,evaṃ bruvāṇaṃ śatrughnaṃ pariṣvajyedamabravīt | mā viṣādaṃ kṛthā vīra naitat kṣatriya ceṣṭitam || 9 ||
+63,10,नावसीदन्ति राजानो विप्रवासेषु राघव । प्रजाश्च परिपाल्या हि क्षत्रधर्मेण राघव ॥ १० ॥,nāvasīdanti rājāno vipravāseṣu rāghava | prajāśca paripālyā hi kṣatradharmeṇa rāghava || 10 ||
+63,11,काले काले च मां वीर अयोध्यामवलोकितुम् । आगच्छ त्वं नरश्रेष्ठ गन्तासि च पुरं तव ॥ ११ ॥,kāle kāle ca māṃ vīra ayodhyāmavalokitum | āgaccha tvaṃ naraśreṣṭha gantāsi ca puraṃ tava || 11 ||
+63,12,ममापि त्वं सुदयितः प्राणैरपि न स���शयः । अवश्यं करणीयं च राज्यस्य परिपालनम् ॥ १२ ॥,mamāpi tvaṃ sudayitaḥ prāṇairapi na saṃśayaḥ | avaśyaṃ karaṇīyaṃ ca rājyasya paripālanam || 12 ||
+63,13,तस्मात्त्वं वस काकुत्स्थ पञ्चरात्रं मया सह । ऊर्ध्वं गन्तासि मधुरां सभृत्यबलवाहनः ॥ १३ ॥,tasmāttvaṃ vasa kākutstha pañcarātraṃ mayā saha | ūrdhvaṃ gantāsi madhurāṃ sabhṛtyabalavāhanaḥ || 13 ||
+63,14,रामस्यैतद्वचः श्रुत्वा धर्मयुक्तं मनोऽनुगम् । शत्रुघ्नो दीनया वाचा बाढमित्येव चाब्रवीत् ॥ १४ ॥,rāmasyaitadvacaḥ śrutvā dharmayuktaṃ mano'nugam | śatrughno dīnayā vācā bāḍhamityeva cābravīt || 14 ||
+63,15,स पञ्चरात्रं काकुत्स्थो राघवस्य यथाज्ञया । उष्य तत्र महेष्वासो गमनायोपचक्रमे ॥ १५ ॥,sa pañcarātraṃ kākutstho rāghavasya yathājñayā | uṣya tatra maheṣvāso gamanāyopacakrame || 15 ||
+63,16,आमन्त्र्य तु महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् । भरतं लक्ष्मणं चैव महारथमुपारुहत् ॥ १६ ॥,āmantrya tu mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparākramam | bharataṃ lakṣmaṇaṃ caiva mahārathamupāruhat || 16 ||
+63,17,दूरं ताभ्यामनुगतो लक्ष्मणेन महात्मना । भरतेन च शत्रुघ्नो जगामाशु पुरीं तदा ॥ १७ ॥,dūraṃ tābhyāmanugato lakṣmaṇena mahātmanā | bharatena ca śatrughno jagāmāśu purīṃ tadā || 17 ||
+64,1,प्रस्थाप्य तु स शत्रुघ्नं भ्रातृभ्यां सह राघवः । प्रमुमोद सुखी राज्यं धर्मेण परिपालयन् ॥ १ ॥,prasthāpya tu sa śatrughnaṃ bhrātṛbhyāṃ saha rāghavaḥ | pramumoda sukhī rājyaṃ dharmeṇa paripālayan || 1 ||
+64,2,ततः कतिपयाहःसु वृद्धो जानपदो द्विजः । शवं बालमुपादाय राजद्वारमुपागमत् ॥ २ ॥,tataḥ katipayāhaḥsu vṛddho jānapado dvijaḥ | śavaṃ bālamupādāya rājadvāramupāgamat || 2 ||
+64,3,रुदन्बहुविधा वाचः स्नेहाक्षरसमन्विताः । असकृत् पुत्रपुत्रेति वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ३ ॥,rudanbahuvidhā vācaḥ snehākṣarasamanvitāḥ | asakṛt putraputreti vākyametaduvāca ha || 3 ||
+64,4,किं नु मे दुष्कृतं कर्म पूर्वं देहान्तरे कृतम् । यदहं पुत्रमेकं त्वां पश्यामि निधनं गतम् ॥ ४ ॥,kiṃ nu me duṣkṛtaṃ karma pūrvaṃ dehāntare kṛtam | yadahaṃ putramekaṃ tvāṃ paśyāmi nidhanaṃ gatam || 4 ||
+64,5,अप्राप्तयौवनं बालं पञ्चवर्षसमन्वितम् । अकाले कालमापन्नं दुःखाय मम पुत्रक ॥ ५ ॥,aprāptayauvanaṃ bālaṃ pañcavarṣasamanvitam | akāle kālamāpannaṃ duḥkhāya mama putraka || 5 ||
+64,6,अल्पैरहोभिर्निधनं गमिष्यामि न संशयः । अहं च जननी चैव तव शोकेन पुत्रक ॥ ६ ॥,alpairahobhirnidhanaṃ gamiṣyāmi na saṃśayaḥ | ahaṃ ca jananī caiva tava śokena putraka || 6 ||
+64,7,न स्मराम्यनृतं ह्युक्तं न च हिंसां स्मराम्यहम् । केन मे दुष्कृतेनाद्य बाल एव ममात्मजः । अकृत्वा पितृकार्याणि नीतो वैवस्वतक्षयम् ॥ ७ ॥,na smarāmyanṛtaṃ hyuktaṃ na ca hiṃsāṃ smarāmyaham | kena me duṣkṛtenādya bāla eva mamātmajaḥ | akṛtvā pitṛkāryāṇi nīto vaivasvatakṣayam || 7 ||
+64,8,नेदृशं दृष्टपूर्वं मे श्रुतं वा घोरदर्शनम् । मृत्युरप्राप्तकालानां रामस्य विषये यथा ॥ ८ ॥,nedṛśaṃ dṛṣṭapūrvaṃ me śrutaṃ vā ghoradarśanam | mṛtyuraprāptakālānāṃ rāmasya viṣaye yathā || 8 ||
+64,9,रामस्य दुष्कृतं किं चिन्महदस्ति न संशयः । त्वं राजञ्जीवयस्वैनं बालं मृत्युवशं गतम् ॥ ९ ॥,rāmasya duṣkṛtaṃ kiṃ cinmahadasti na saṃśayaḥ | tvaṃ rājañjīvayasvainaṃ bālaṃ mṛtyuvaśaṃ gatam || 9 ||
+64,10,भ्रातृभिः सहितो राजन्दीर्घमायुरवाप्नुहि । उषिताः स्म सुखं राज्ये तवास्मिन् सुमहाबल ॥ १० ॥,bhrātṛbhiḥ sahito rājandīrghamāyuravāpnuhi | uṣitāḥ sma sukhaṃ rājye tavāsmin sumahābala || 10 ||
+64,11,संप्रत्यनाथो विषय इक्ष्वाकूणां महात्मनाम् । रामं नाथमिहासाद्य बालान्तकरणं नृपम् ॥ ११ ॥,saṃpratyanātho viṣaya ikṣvākūṇāṃ mahātmanām | rāmaṃ nāthamihāsādya bālāntakaraṇaṃ nṛpam || 11 ||
+64,12,राजदोषैर्विपद्यन्ते प्रजा ह्यविधिपालिताः । असद्वृत्ते तु नृपतावकाले म्रियते जनः ॥ १२ ॥,rājadoṣairvipadyante prajā hyavidhipālitāḥ | asadvṛtte tu nṛpatāvakāle mriyate janaḥ || 12 ||
+64,13,यदा पुरेष्वयुक्तानि जना जनपदेशु च । कुर्वते न च रक्षास्ति तदाकालकृतं भयम् ॥ १३ ॥,yadā pureṣvayuktāni janā janapadeśu ca | kurvate na ca rakṣāsti tadākālakṛtaṃ bhayam || 13 ||
+64,14,सव्यक्तं राजदोषो ऽयं भविष्यति न संशयः । पुरे जनपदे वापि तदा बालवधो ह्ययम् ॥ १४ ॥,savyaktaṃ rājadoṣo'yaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ | pure janapade vāpi tadā bālavadho hyayam || 14 ||
+64,15,एवं बहुविधैर्वाक्यैर्निन्दयानो मुहुर्मुहुः । राजानं दुःखसंतप्तः सुतं तमुपगूहति ॥ १५ ॥,evaṃ bahuvidhairvākyairnindayāno muhurmuhuḥ | rājānaṃ duḥkhasaṃtaptaḥ sutaṃ tamupagūhati || 15 ||
+65,1,तथा तु करुणं तस्य द्विजस्य परिदेवितम् । शुश्राव राघवः सर्वं दुःखशोकसमन्वितम् ॥ १ ॥,tathā tu karuṇaṃ tasya dvijasya paridevitam | śuśrāva rāghavaḥ sarvaṃ duḥkhaśokasamanvitam || 1 ||
+65,2,स दुःखेन सुसंतप्तो मन्त्रिणः समुपाह्वयत् । वसिष्ठं वामदेवं च भ्रातॄंश्च सहनैगमान् ॥ २ ॥,sa duḥkhena susaṃtapto mantriṇaḥ samupāhvayat | vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca bhrātṝṃśca sahanaigamān || 2 ||
+65,3,ततो द्विजा वसिष्ठेन सार्धमष्टौ प्रवेशिताः । राजानं देवसंकाशं वर्धस्वेति ततो ऽब्रुवन् ॥ ३ ॥,tato dvijā vasiṣṭhena sārdhamaṣṭau praveśitāḥ | rājānaṃ devasaṃkāśaṃ vardhasveti tato'bruvan || 3 ||
+65,4,मार्कण्डेयो ऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः । कात्यायनो ऽथ जाबालिर्गौतमो नारदस्तथा ॥ ४ ॥,mārkaṇḍeyo'tha maudgalyo vāmadevaśca kāśyapaḥ | kātyāyano'tha jābālirgautamo nāradastathā || 4 ||
+65,5,एते द्विजर्षभाः सर्वे आगनेषूपवेशिताः । मन्त्रिणो नैगमाश्चैव यथार्हमनुकूलतः ॥ ५ ॥,ete dvijarṣabhāḥ sarve āganeṣūpaveśitāḥ | mantriṇo naigamāścaiva yathārhamanukūlataḥ || 5 ||
+65,6,तेषां समुपविष्टानां सर्वेषां दीप्ततेजसाम् । रघवः सर्वमाचष्टे द्विजो यस्मात् प्ररोदिति ॥ ६ ॥,teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ sarveṣāṃ dīptatejasām | raghavaḥ sarvamācaṣṭe dvijo yasmāt praroditi || 6 ||
+65,7,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राज्ञो दीनस्य नारदः । प्रत्युवाच शुभं वाक्यमृषीणां संनिधौ नृपम् ॥ ७ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā rājño dīnasya nāradaḥ | pratyuvāca śubhaṃ vākyamṛṣīṇāṃ saṃnidhau nṛpam || 7 ||
+65,8,शृणु राजन्यथाकाले प्राप्तो ऽयं बालसंक्षयः । श्रुत��वा कर्तव्यतां वीर कुरुष्व रघुनन्दन ॥ ८ ॥,śṛṇu rājanyathākāle prāpto'yaṃ bālasaṃkṣayaḥ | śrutvā kartavyatāṃ vīra kuruṣva raghunandana || 8 ||
+65,9,पुरा कृतयुगे राम ब्राह्मणा वै तपस्विनः । अब्राह्मणस्तदा राजन्न तपस्वी कथं चन ॥ ९ ॥,purā kṛtayuge rāma brāhmaṇā vai tapasvinaḥ | abrāhmaṇastadā rājanna tapasvī kathaṃ cana || 9 ||
+65,10,तस्मिन्युगे प्रज्वलिते ब्रह्मभूते अनावृते । अमृत्यवस्तदा सर्वे जज्ञिरे दीर्घदर्शिनः ॥ १० ॥,tasminyuge prajvalite brahmabhūte anāvṛte | amṛtyavastadā sarve jajñire dīrghadarśinaḥ || 10 ||
+65,11,ततस्त्रेतायुगं नाम मानवानां वपुष्मताम् । क्षत्रिया यत्र जायन्ते पूर्वेण तपसान्विताः ॥ ११ ॥,tatastretāyugaṃ nāma mānavānāṃ vapuṣmatām | kṣatriyā yatra jāyante pūrveṇa tapasānvitāḥ || 11 ||
+65,12,वीर्येण तपसा चैव ते ऽधिकाः पूर्वजन्मनि । मानवा ये महात्मानस्तस्मिंस्त्रेतायुगे युगे ॥ १२ ॥,vīryeṇa tapasā caiva te'dhikāḥ pūrvajanmani | mānavā ye mahātmānastasmiṃstretāyuge yuge || 12 ||
+65,13,ब्रह्मक्षत्रं तु तत् सर्वं यत् पूर्वमपरं च यत् । युगयोरुभयोरासीत् समवीर्यसमन्वितम् ॥ १३ ॥,brahmakṣatraṃ tu tat sarvaṃ yat pūrvamaparaṃ ca yat | yugayorubhayorāsīt samavīryasamanvitam || 13 ||
+65,14,अपश्यन्तस्तु ते सर्वे विशेषमधिकं ततः । स्थापनं चक्रिरे तत्र चातुर्वर्ण्यस्य सर्वतः ॥ १४ ॥,apaśyantastu te sarve viśeṣamadhikaṃ tataḥ | sthāpanaṃ cakrire tatra cāturvarṇyasya sarvataḥ || 14 ||
+65,15,अधर्मः पादमेकं तु पातयत् पृथिवीतले । अधर्मेण हि संयुक्तास्तेन मन्दाभवन्द्विजाः ॥ १५ ॥,adharmaḥ pādamekaṃ tu pātayat pṛthivītale | adharmeṇa hi saṃyuktāstena mandābhavandvijāḥ || 15 ||
+65,16,ततः प्रादुष्कृतं पूर्वमायुषः परिनिष्ठितम् । शुभान्येवाचरंल् लोकाः सत्यधर्मपरायणाः ॥ १६ ॥,tataḥ prāduṣkṛtaṃ pūrvamāyuṣaḥ pariniṣṭhitam | śubhānyevācaraṃl lokāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ || 16 ||
+65,17,त्रेतायुगे त्ववर्तन्त ब्राह्मणाः क्षत्रियश्च ये । तपो ऽतप्यन्त ते सर्वे शुश्रूषामपरे जनाः ॥ १७ ॥,tretāyuge tvavartanta brāhmaṇāḥ kṣatriyaśca ye | tapo'tapyanta te sarve śuśrūṣāmapare janāḥ || 17 ||
+65,18,स धर्मः परमस्तेषां वैश्यशूद्रमथागमत् । पूजां च सर्ववर्णानां शूद्राश्चक्रुर्विशेषतः ॥ १८ ॥,sa dharmaḥ paramasteṣāṃ vaiśyaśūdramathāgamat | pūjāṃ ca sarvavarṇānāṃ śūdrāścakrurviśeṣataḥ || 18 ||
+65,19,ततः पादमधर्मस्य द्वितीयमवतारयत् । ततो द्वापरसंख्या सा युगस्य समजायत ॥ १९ ॥,tataḥ pādamadharmasya dvitīyamavatārayat | tato dvāparasaṃkhyā sā yugasya samajāyata || 19 ||
+65,20,तस्मिन्द्वापरसंख्ये तु वर्तमाने युगक्षये । अधर्मश्चानृतं चैव ववृधे पुरुषर्षभ ॥ २० ॥,tasmindvāparasaṃkhye tu vartamāne yugakṣaye | adharmaścānṛtaṃ caiva vavṛdhe puruṣarṣabha || 20 ||
+65,21,तस्मिन्द्वापरसंख्याते तपो वैश्यान् समाविशत् । न शूद्रो लभते धर्ममुग्रं तप्तं नरर्षभ ॥ २१ ॥,tasmindvāparasaṃkhyāte tapo vaiśyān samāviśat | na śūdro labhate dharmamugraṃ taptaṃ nararṣabha || 21 ||
+65,22,हीनवर्णो नरश्रेष्ठ तप्यते सुमहत्तपः । भविष्या शूद्रयोन्यां हि तपश्चर्या कलौ युगे ॥ २२ ॥,hīnavarṇo naraśreṣṭha tapyate sumahattapaḥ | bhaviṣyā śūdrayonyāṃ hi tapaścaryā kalau yuge || 22 ||
+65,23,अधर्मः परमो राम द्वापरे शूद्रधारितः । स वै विषयपर्यन्ते तव राजन्महातपाः । शूद्रस्तप्यति दुर्बुद्धिस्तेन बालवधो ह्ययम् ॥ २३ ॥,adharmaḥ paramo rāma dvāpare śūdradhāritaḥ | sa vai viṣayaparyante tava rājanmahātapāḥ | śūdrastapyati durbuddhistena bālavadho hyayam || 23 ||
+65,24,यो ह्यधर्ममकार्यं वा विषये पार्थिवस्य हि । करोति राजशार्दूल पुरे वा दुर्मतिर्नरः । क्षिप्रं हि नरकं याति स च राजा न संशयः ॥ २४ ॥,yo hyadharmamakāryaṃ vā viṣaye pārthivasya hi | karoti rājaśārdūla pure vā durmatirnaraḥ | kṣipraṃ hi narakaṃ yāti sa ca rājā na saṃśayaḥ || 24 ||
+65,25,स त्वं पुरुषशार्दूल मार्गस्व विषयं स्वकम् । दुष्कृतं यत्र पश्येथास्तत्र यत्नं समाचर ॥ २५ ॥,sa tvaṃ puruṣaśārdūla mārgasva viṣayaṃ svakam | duṣkṛtaṃ yatra paśyethāstatra yatnaṃ samācara || 25 ||
+65,26,एवं ते धर्मवृद्धिश्च नृणां चायुर्विवर्धनम् । भविष्यति नरश्रेष्ठ बालस्यास्य च जीवितम् ॥ २६ ॥,evaṃ te dharmavṛddhiśca nṛṇāṃ cāyurvivardhanam | bhaviṣyati naraśreṣṭha bālasyāsya ca jīvitam || 26 ||
+66,1,नारदस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वामृतमयं यथा । प्रहर्षमतुलं लेभे लक्ष्मणं चेदमब्रवीत् ॥ १ ॥,nāradasya tu tadvākyaṃ śrutvāmṛtamayaṃ yathā | praharṣamatulaṃ lebhe lakṣmaṇaṃ cedamabravīt || 1 ||
+66,2,गच्छ सौम्य द्विजश्रेष्ठं समाश्वासय लक्ष्मण । बालस्य च शरीरं तत्तैलद्रोण्यां निधापय ॥ २ ॥,gaccha saumya dvijaśreṣṭhaṃ samāśvāsaya lakṣmaṇa | bālasya ca śarīraṃ tattailadroṇyāṃ nidhāpaya || 2 ||
+66,3,गन्धैश्च परमोदारैस्तैलैश्च सुसुगन्धिभिः । यथा न क्षीयते बालस्तथा सौम्य विधीयताम् ॥ ३ ॥,gandhaiśca paramodāraistailaiśca susugandhibhiḥ | yathā na kṣīyate bālastathā saumya vidhīyatām || 3 ||
+66,4,यथा शरीरे बालस्य गुप्तस्याक्लिष्टकर्मणः । विपत्तिः परिभेदो वा भवेन्न च तथा कुरु ॥ ४ ॥,yathā śarīre bālasya guptasyākliṣṭakarmaṇaḥ | vipattiḥ paribhedo vā bhavenna ca tathā kuru || 4 ||
+66,5,तथा संदिश्य काकुत्स्थो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् । मनसा पुष्पकं दध्यावागच्छेति महायशाः ॥ ५ ॥,tathā saṃdiśya kākutstho lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam | manasā puṣpakaṃ dadhyāvāgaccheti mahāyaśāḥ || 5 ||
+66,6,इङ्गितं स तु विज्ञाय पुष्पको हेमभूषितः । आजगाम मुहूर्तेन संपीपं राघवस्य वै ॥ ६ ॥,iṅgitaṃ sa tu vijñāya puṣpako hemabhūṣitaḥ | ājagāma muhūrtena saṃpīpaṃ rāghavasya vai || 6 ||
+66,7,सो ऽब्रवीत् प्रणतो भूत्वा अयमस्मि नराधिप । वश्यस्तव महाबाहो किंकरः समुपस्थितः ॥ ७ ॥,so'bravīt praṇato bhūtvā ayamasmi narādhipa | vaśyastava mahābāho kiṃkaraḥ samupasthitaḥ || 7 ||
+66,8,भाषितं रुचिरं श्रुत्वा पुष्पकस्य नराधिपः । अभिवाद्य महर्षीस्तान् विमानं सो ऽध्यरोहत ॥ ८ ॥,bhāṣitaṃ ruciraṃ śrutvā puṣpakasya narādhipaḥ | abhivādya maharṣīstān vimānaṃ so'dhyarohata || 8 ||
+66,9,धनुर्गृहीत्वा तूणीं च खग्दं च रुचिरप्रभम् । निक्षिप्य नगरे वीरौ सौमित्रिभरताव् उभौ ॥ ९ ॥,dhanurgṛhītvā tūṇīṃ ca khagdaṃ ca ruciraprabham | nikṣipya nagare vīrau saumitribharatāv ubhau || 9 ||
+66,10,प्रायात् प्रतीचीं स मरून् विचिन्वंश्च समन्ततः । उत्तरामगमच्छ्रीमान्दिशं हिमवदावृतम् ॥ १० ॥,prāyāt pratīcīṃ sa marūn vicinvaṃśca samantataḥ | uttarāmagamacchrīmāndiśaṃ himavadāvṛtam || 10 ||
+66,11,अपश्यमानस्तत्रापि स्वल्पमप्यथ दुष्कृतम् । पूर्वामपि दिशं सर्वामथापश्यन्नराधिपः ॥ ११ ॥,apaśyamānastatrāpi svalpamapyatha duṣkṛtam | pūrvāmapi diśaṃ sarvāmathāpaśyannarādhipaḥ || 11 ||
+66,12,दक्षिणां दिशमाक्रामत्ततो राजर्षिनन्दनः । शैवलस्योत्तरे पार्श्वे ददर्श सुमहत् सरः ॥ १२ ॥,dakṣiṇāṃ diśamākrāmattato rājarṣinandanaḥ | śaivalasyottare pārśve dadarśa sumahat saraḥ || 12 ||
+66,13,तस्मिन् सरसि तप्यन्तं तापसं सुमहत्तपः । ददर्श राघवः श्रीमांल् लम्बमानमधो मुखम् ॥ १३ ॥,tasmin sarasi tapyantaṃ tāpasaṃ sumahattapaḥ | dadarśa rāghavaḥ śrīmāṃl lambamānamadho mukham || 13 ||
+66,14,अथैनं समुपागम्य तप्यन्तं तप उत्तमम् । उवाच राघवो वाक्यं धन्यस्त्वमसि सुव्रत ॥ १४ ॥,athainaṃ samupāgamya tapyantaṃ tapa uttamam | uvāca rāghavo vākyaṃ dhanyastvamasi suvrata || 14 ||
+66,15,कस्यां योन्यां तपोवृद्धवर्तसे दृढविक्रम । कौतूहलात्त्वां पृच्छामि रामो दाशरथिर्ह्यहम् ॥ १५ ॥,kasyāṃ yonyāṃ tapovṛddhavartase dṛḍhavikrama | kautūhalāttvāṃ pṛcchāmi rāmo dāśarathirhyaham || 15 ||
+66,16,मनीषितस्ते को न्वर्थः स्वर्गलाभो वराश्रयः । यमश्रित्य तपस्तप्तं श्रोतुमिच्छामि तापस ॥ १६ ॥,manīṣitaste ko nvarthaḥ svargalābho varāśrayaḥ | yamaśritya tapastaptaṃ śrotumicchāmi tāpasa || 16 ||
+66,17,ब्राह्मणो वासि भद्रं ते क्षत्रियो वासि दुर्जयः । वैश्यो वा यदि वा शूद्रः सत्यमेतद्ब्रवीहि मे ॥ १७ ॥,brāhmaṇo vāsi bhadraṃ te kṣatriyo vāsi durjayaḥ | vaiśyo vā yadi vā śūdraḥ satyametadbravīhi me || 17 ||
+67,1,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामस्याक्लिष्टकर्मणः । अवाक्शिरास्तथाभूतो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ १ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ | avākśirāstathābhūto vākyametaduvāca ha || 1 ||
+67,2,शूद्रयोन्यां प्रसूतो ऽस्मि तप उग्रं समास्थितः । देवत्वं प्रार्थये राम सशरीरो महायशः ॥ २ ॥,śūdrayonyāṃ prasūto'smi tapa ugraṃ samāsthitaḥ | devatvaṃ prārthaye rāma saśarīro mahāyaśaḥ || 2 ||
+67,3,न मिथ्याहं वदे राजन्देवलोकजिगीषया । शूद्रं मां विद्धि काकुत्स्थ शम्बूकं नाम नामतः ॥ ३ ॥,na mithyāhaṃ vade rājandevalokajigīṣayā | śūdraṃ māṃ viddhi kākutstha śambūkaṃ nāma nāmataḥ || 3 ||
+67,4,भाषतस्तस्य शूद्रस्य खड्गं सुरुचिरप्रभम् । निष्कृष्य कोशाद्विमलं शिरश्चिच्छेद राघवः ॥ ४ ॥,bhāṣatastasya śūdrasya khaḍgaṃ suruciraprabham | niṣkṛṣya kośādvimalaṃ śiraściccheda rāghavaḥ || 4 ||
+67,5,तस्मिन्मुहूर्ते बालो ऽसौ जीवेन समयुज्यत ॥ ५ ॥,tasminmuhūrte bālo'sau jīvena samayujyata || 5 ||
+67,6,ततो ऽगस्त्याश्रमपदं रामः कमललोचनः । स गत्वा विनयेनैव तं नत्वा मुमुदे सुखी ॥ ६ ॥,tato'gastyāśramapadaṃ rāmaḥ kamalalocanaḥ | sa gatvā vinayenaiva taṃ natvā mumude sukhī || 6 ||
+67,7,सो ऽभिवाद्य महात्मानं ज���वलन्तमिव तेजसा । आतिथ्यं परमं प्राप्य निषसाद नराधिपः ॥ ७ ॥,so'bhivādya mahātmānaṃ jvalantamiva tejasā | ātithyaṃ paramaṃ prāpya niṣasāda narādhipaḥ || 7 ||
+67,8,तमुवाच महातेजाः कुम्भयोनिर्महातपाः । स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तो ऽसि राघव ॥ ८ ॥,tamuvāca mahātejāḥ kumbhayonirmahātapāḥ | svāgataṃ te naraśreṣṭha diṣṭyā prāpto'si rāghava || 8 ||
+67,9,त्वं मे बहुमतो राम गुणैर्बहुभिरुत्तमैः । अतिथिः पूजनीयश्च माम राजन् हृदि स्थितः ॥ ९ ॥,tvaṃ me bahumato rāma guṇairbahubhiruttamaiḥ | atithiḥ pūjanīyaśca māma rājan hṛdi sthitaḥ || 9 ||
+67,10,सुरा हि कथयन्ति त्वामागतं शूद्रघातिनम् । ब्राह्मणस्य तु धर्मेण त्वया जीवापितः सुतः ॥ १० ॥,surā hi kathayanti tvāmāgataṃ śūdraghātinam | brāhmaṇasya tu dharmeṇa tvayā jīvāpitaḥ sutaḥ || 10 ||
+67,11,उष्यतां चेह रजनीं सकाशे मम राघव । प्रभाते पुष्पकेण त्वं गन्ता स्वपुरमेव हि ॥ ११ ॥,uṣyatāṃ ceha rajanīṃ sakāśe mama rāghava | prabhāte puṣpakeṇa tvaṃ gantā svapurameva hi || 11 ||
+67,12,इदं चाभरणं सौम्य निर्मितं विश्वकर्मणा । दिव्यं दिव्येन वपुषा दीप्यमानं स्वतेजसा । प्रतिगृह्णीष्व काकुत्स्थ मत्प्रियं कुरु राघव ॥ १२ ॥,idaṃ cābharaṇaṃ saumya nirmitaṃ viśvakarmaṇā | divyaṃ divyena vapuṣā dīpyamānaṃ svatejasā | pratigṛhṇīṣva kākutstha matpriyaṃ kuru rāghava || 12 ||
+67,13,दत्तस्य हि पुनर्दानं सुमहत् फलमुच्यते । तस्मात् प्रदास्ये विधिवत्तत् प्रतीच्छ नरर्षभ ॥ १३ ॥,dattasya hi punardānaṃ sumahat phalamucyate | tasmāt pradāsye vidhivattat pratīccha nararṣabha || 13 ||
+67,14,तद् रामः प्रतिजग्राह मुनेस्तस्य महात्मनः । दिव्यमाभरणं चित्रं प्रदीप्तमिव भास्करम् ॥ १४ ॥,tad rāmaḥ pratijagrāha munestasya mahātmanaḥ | divyamābharaṇaṃ citraṃ pradīptamiva bhāskaram || 14 ||
+67,15,प्रतिगृह्य ततो रामस्तदाभरणमुत्तमम् । आगमं तस्य दिव्यस्य प्रष्टुमेवोपचक्रमे ॥ १५ ॥,pratigṛhya tato rāmastadābharaṇamuttamam | āgamaṃ tasya divyasya praṣṭumevopacakrame || 15 ||
+67,16,अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन् वपुषा युक्तमुत्तमम् । कथं भगवता प्राप्तं कुतो वा केन वाहृतम् ॥ १६ ॥,atyadbhutamidaṃ brahman vapuṣā yuktamuttamam | kathaṃ bhagavatā prāptaṃ kuto vā kena vāhṛtam || 16 ||
+67,17,कुतूहलतया ब्रह्मन्पृच्छामि त्वां महायशः । आश्चर्याणां बहूनां हि निधिः परमको भवान् ॥ १७ ॥,kutūhalatayā brahmanpṛcchāmi tvāṃ mahāyaśaḥ | āścaryāṇāṃ bahūnāṃ hi nidhiḥ paramako bhavān || 17 ||
+67,18,एवं ब्रुवति काकुत्स्थे मुनिर्वाक्यमथाब्रवीत् । शृणु राम यथावृत्तं पुरा त्रेतायुगे गते ॥ १८ ॥,evaṃ bruvati kākutsthe munirvākyamathābravīt | śṛṇu rāma yathāvṛttaṃ purā tretāyuge gate || 18 ||
+68,1,पुरा त्रेतायुगे ह्यासीदरण्यं बहुविस्तरम् । समन्ताद् योजनशतं निर्मृगं पक्षिवर्जितम् ॥ १ ॥,purā tretāyuge hyāsīdaraṇyaṃ bahuvistaram | samantād yojanaśataṃ nirmṛgaṃ pakṣivarjitam || 1 ||
+68,2,तस्मिन्निर्मानुषे ऽरण्ये कुर्वाणस्तप उत्तमम् । अहमाक्रमितुं शौम्य तदरण्यमुपागमम् ॥ २ ॥,tasminnirmānuṣe'raṇye kurvāṇastapa uttamam | ahamākramituṃ śaumya tadaraṇyamupāgamam || 2 ||
+68,3,तस्य रूपमरण्यस्य निर्देष्टुं न शशाक ह । फलमूलैः सुखास्वादैर्बहुरूपैश्च पादपैः ॥ ३ ॥,tasya rūpamaraṇyasya nirdeṣṭuṃ na śaśāka ha | phalamūlaiḥ sukhāsvādairbahurūpaiśca pādapaiḥ || 3 ||
+68,4,तस्यारण्यस्य मध्ये तु सरो योजनमायतम् । पद्मोत्पलसमाकीर्णं समतिक्रान्तशैवलम् ॥ ४ ॥,tasyāraṇyasya madhye tu saro yojanamāyatam | padmotpalasamākīrṇaṃ samatikrāntaśaivalam || 4 ||
+68,5,तदाश्चर्यमिवात्यर्थं सुखास्वादमनुत्तमम् । अरजस्कं तथाक्षोभ्यं श्रीमत्पक्षिगणायुतम् ॥ ५ ॥,tadāścaryamivātyarthaṃ sukhāsvādamanuttamam | arajaskaṃ tathākṣobhyaṃ śrīmatpakṣigaṇāyutam || 5 ||
+68,6,तस्मिन् सरःसमीपे तु महदद्भुतमाश्रमम् । पुराणं पुण्यमत्यर्थं तपस्विजनवर्जितम् ॥ ६ ॥,tasmin saraḥsamīpe tu mahadadbhutamāśramam | purāṇaṃ puṇyamatyarthaṃ tapasvijanavarjitam || 6 ||
+68,7,तत्राहमवसं रात्रिं नैदाघीं पुरुषर्षभ । प्रभाते काल्यमुत्थाय सरस्तदुपचक्रमे ॥ ७ ॥,tatrāhamavasaṃ rātriṃ naidāghīṃ puruṣarṣabha | prabhāte kālyamutthāya sarastadupacakrame || 7 ||
+68,8,अथापश्यं शवं तत्र सुपुष्टमजरं क्व चित् । तिष्ठन्तं परया लक्ष्म्या तस्मिंस्तोयाशये नृप ॥ ८ ॥,athāpaśyaṃ śavaṃ tatra supuṣṭamajaraṃ kva cit | tiṣṭhantaṃ parayā lakṣmyā tasmiṃstoyāśaye nṛpa || 8 ||
+68,9,तमर्थं चिन्तयानो ऽहं मुहूर्तं तत्र राघव । विष्ठितो ऽस्मि सरस्तीरे किं न्विदं स्यादिति प्रभो ॥ ९ ॥,tamarthaṃ cintayāno'haṃ muhūrtaṃ tatra rāghava | viṣṭhito'smi sarastīre kiṃ nvidaṃ syāditi prabho || 9 ||
+68,10,अथापश्यं मुहूर्तात्तु दिव्यमद्भुतदर्शनम् । विमानं परमोदारं हंसयुक्तं मनोजवम् ॥ १० ॥,athāpaśyaṃ muhūrtāttu divyamadbhutadarśanam | vimānaṃ paramodāraṃ haṃsayuktaṃ manojavam || 10 ||
+68,11,अत्यर्थं स्वर्गिणं तत्र विमाने रघुनन्दन । उपास्ते ऽप्सरसां वीर सहस्रं दिव्यभूषणम् । गान्ति गेयानि रम्याणि वादयन्ति तथापराः ॥ ११ ॥,atyarthaṃ svargiṇaṃ tatra vimāne raghunandana | upāste'psarasāṃ vīra sahasraṃ divyabhūṣaṇam | gānti geyāni ramyāṇi vādayanti tathāparāḥ || 11 ||
+68,12,पश्यतो मे तदा राम विमानादवरुह्य च । तं शवं भक्षयामास स स्वर्गी रघुनन्दन ॥ १२ ॥,paśyato me tadā rāma vimānādavaruhya ca | taṃ śavaṃ bhakṣayāmāsa sa svargī raghunandana || 12 ||
+68,13,ततो भुक्त्वा यथाकामं मांसं बहु च सुष्ठु च । अवतीर्य सरः स्वर्गी संस्प्रष्टुमुपचक्रमे ॥ १३ ॥,tato bhuktvā yathākāmaṃ māṃsaṃ bahu ca suṣṭhu ca | avatīrya saraḥ svargī saṃspraṣṭumupacakrame || 13 ||
+68,14,उपस्पृश्य यथान्यायं स स्वर्गी पुरुषर्षभ । आरोढुमुपचक्राम विमानवरमुत्तमम् ॥ १४ ॥,upaspṛśya yathānyāyaṃ sa svargī puruṣarṣabha | āroḍhumupacakrāma vimānavaramuttamam || 14 ||
+68,15,तमहं देवसंकाशमारोहन्तमुदीक्ष्य वै । अथाहमब्रुवं वाक्यं तमेव पुरुषर्षभ ॥ १५ ॥,tamahaṃ devasaṃkāśamārohantamudīkṣya vai | athāhamabruvaṃ vākyaṃ tameva puruṣarṣabha || 15 ||
+68,16,को भवान्देवसंकाश आहारश्च विगर्हितः । त्वयायं भुज्यते सौम्य किं कर्थं वक्तुमर्हसि ॥ १६ ॥,ko bhavāndevasaṃkāśa āhāraśca vigarhitaḥ | tvayāyaṃ bhujyate saumya kiṃ karthaṃ vaktumarhasi || 16 ||
+68,17,आश्चर्यमीदृशो भावो भास्वरो देवसंमतः । आहारो गर्हितः सौम्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १७ ॥,āścaryamīdṛśo bhāvo bhāsvaro devasaṃmataḥ | āhāro garhitaḥ saumya śrotumicchāmi tattvataḥ || 17 ||
+69,1,भुक्त्वा तु भाषितं वाक्यं मम राम शुभाक्षरम् । प्राञ्जलिः प्रत्युवाचेदं स स्वर्गी रघुनन्दन ॥ १ ॥,bhuktvā tu bhāṣitaṃ vākyaṃ mama rāma śubhākṣaram | prāñjaliḥ pratyuvācedaṃ sa svargī raghunandana || 1 ||
+69,2,शृणु ब्रह्मन्यथावृत्तं ममैतत् सुखदुःखयोः । दुरतिक्रमणीयं हि यथा पृच्छसि मां द्विज ॥ २ ॥,śṛṇu brahmanyathāvṛttaṃ mamaitat sukhaduḥkhayoḥ | duratikramaṇīyaṃ hi yathā pṛcchasi māṃ dvija || 2 ||
+69,3,पुरा वैदर्भको राजा पिता मम महायशाः । सुदेव इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु वीर्यवान् ॥ ३ ॥,purā vaidarbhako rājā pitā mama mahāyaśāḥ | sudeva iti vikhyātastriṣu lokeṣu vīryavān || 3 ||
+69,4,तस्य पुत्रद्वयं ब्रह्मन्द्वाभ्यां स्त्रीभ्यामजायत । अहं श्वेत इति ख्यातो यवीयान् सुरथो ऽभवत् ॥ ४ ॥,tasya putradvayaṃ brahmandvābhyāṃ strībhyāmajāyata | ahaṃ śveta iti khyāto yavīyān suratho'bhavat || 4 ||
+69,5,ततः पितरि स्वर्याते पौरा मामभ्यषेचयन् । तत्राहं कृतवान् राज्यं धर्मेण सुसमाहितः ॥ ५ ॥,tataḥ pitari svaryāte paurā māmabhyaṣecayan | tatrāhaṃ kṛtavān rājyaṃ dharmeṇa susamāhitaḥ || 5 ||
+69,6,एवं वर्षसहस्राणि समतीतानि सुव्रत । राज्यं कारयतो ब्रह्मन्प्रजा धर्मेण रक्षतः ॥ ६ ॥,evaṃ varṣasahasrāṇi samatītāni suvrata | rājyaṃ kārayato brahmanprajā dharmeṇa rakṣataḥ || 6 ||
+69,7,सो ऽहं निमित्ते कस्मिंश्चिद्विज्ञातायुर्द्विजोत्तम । कालधर्मं हृदि न्यस्य ततो वनमुपागमम् ॥ ७ ॥,so'haṃ nimitte kasmiṃścidvijñātāyurdvijottama | kāladharmaṃ hṛdi nyasya tato vanamupāgamam || 7 ||
+69,8,सो ऽहं वनमिदं दुर्गं मृगपक्षिविवर्जितम् । तपश्चर्तुं प्रविष्टो ऽस्मि समीपे सरसः शुभे ॥ ८ ॥,so'haṃ vanamidaṃ durgaṃ mṛgapakṣivivarjitam | tapaścartuṃ praviṣṭo'smi samīpe sarasaḥ śubhe || 8 ||
+69,9,भ्रातरं सुरथं राज्ये अभिषिच्य नराधिपम् । इदं सरः समासाद्य तपस्तप्तं मया चिरम् ॥ ९ ॥,bhrātaraṃ surathaṃ rājye abhiṣicya narādhipam | idaṃ saraḥ samāsādya tapastaptaṃ mayā ciram || 9 ||
+69,10,सो ऽहं वर्षसहस्राणि तपस्त्रीणि महामुने । तप्त्वा सुदुष्करं प्राप्तो ब्रह्मलोकमनुत्तमम् ॥ १० ॥,so'haṃ varṣasahasrāṇi tapastrīṇi mahāmune | taptvā suduṣkaraṃ prāpto brahmalokamanuttamam || 10 ||
+69,11,ततो मां स्वर्गसंस्थं वै क्षुत्पिपासे द्विजोत्तम । बाधेते परमोदार ततो ऽहं व्यथितेन्द्रियः ॥ ११ ॥,tato māṃ svargasaṃsthaṃ vai kṣutpipāse dvijottama | bādhete paramodāra tato'haṃ vyathitendriyaḥ || 11 ||
+69,12,गत्वा त्रिभुवणश्रेष्ठं पितामहमुवाच ह । भगवन्ब्रह्मलोको ऽयं क्षुत्पिपासाविवर्जितः ॥ १२ ॥,gatvā tribhuvaṇaśreṣṭhaṃ pitāmahamuvāca ha | bhagavanbrahmaloko'yaṃ kṣutpipāsāvivarjitaḥ || 12 ||
+69,13,कस्येयं कर्मणः प्राप्तिः क्षुत्पिपासावशो ऽस्मि यत् । आहारः कश्च मे देव तन्मे ब्रूह�� पितामह ॥ १३ ॥,kasyeyaṃ karmaṇaḥ prāptiḥ kṣutpipāsāvaśo'smi yat | āhāraḥ kaśca me deva tanme brūhi pitāmaha || 13 ||
+69,14,पितामहस्तु मामाह तवाहारः सुदेवज । स्वादूनि स्वानि मांसानि तानि भक्षय नित्यशः ॥ १४ ॥,pitāmahastu māmāha tavāhāraḥ sudevaja | svādūni svāni māṃsāni tāni bhakṣaya nityaśaḥ || 14 ||
+69,15,स्वशरीरं त्वया पुष्टं कुर्वता तप उत्तमम् । अनुप्तं रोहते श्वेत न कदा चिन्महामते ॥ १५ ॥,svaśarīraṃ tvayā puṣṭaṃ kurvatā tapa uttamam | anuptaṃ rohate śveta na kadā cinmahāmate || 15 ||
+69,16,दत्तं न ते ऽस्ति सूक्ष्मो ऽपि वने सत्त्वनिषेविते । तेन स्वर्गगतो वत्स बाध्यसे क्षुत्पिपासया ॥ १६ ॥,dattaṃ na te'sti sūkṣmo'pi vane sattvaniṣevite | tena svargagato vatsa bādhyase kṣutpipāsayā || 16 ||
+69,17,स त्वं सुपुष्टमाहारैः स्वशरीरमनुत्तमम् । भक्षयस्वामृतरसं सा ते तृप्तिर्भविष्यति ॥ १७ ॥,sa tvaṃ supuṣṭamāhāraiḥ svaśarīramanuttamam | bhakṣayasvāmṛtarasaṃ sā te tṛptirbhaviṣyati || 17 ||
+69,18,यदा तु तद्वनं श्वेत अगस्त्यः सुमहानृषिः । आक्रमिष्यति दुर्धर्षस्तदा कृच्छाद्विमोक्ष्यसे ॥ १८ ॥,yadā tu tadvanaṃ śveta agastyaḥ sumahānṛṣiḥ | ākramiṣyati durdharṣastadā kṛcchādvimokṣyase || 18 ||
+69,19,स हि तारयितुं सौम्य शक्तः सुरगणानपि । किं पुनस्त्वां महाबाहो क्षुत्पिपासावशं गतम् ॥ १९ ॥,sa hi tārayituṃ saumya śaktaḥ suragaṇānapi | kiṃ punastvāṃ mahābāho kṣutpipāsāvaśaṃ gatam || 19 ||
+69,20,सो ऽहं भगवतः श्रुत्वा देवदेवस्य निश्चयम् । आहारं गर्हितं कुर्मि स्वशरीरं द्विजोत्तम ॥ २० ॥,so'haṃ bhagavataḥ śrutvā devadevasya niścayam | āhāraṃ garhitaṃ kurmi svaśarīraṃ dvijottama || 20 ||
+69,21,बहून् वर्षगणान्ब्रह्मन्भुज्यमानमिदं मया । क्षयं नाभ्येति ब्रह्मर्षे तृप्तिश्चापि ममोत्तमा ॥ २१ ॥,bahūn varṣagaṇānbrahmanbhujyamānamidaṃ mayā | kṣayaṃ nābhyeti brahmarṣe tṛptiścāpi mamottamā || 21 ||
+69,22,तस्य मे कृच्छ्रभूतस्य कृच्छ्रादस्माद्विमोक्षय । अन्येषामगतिर्ह्यत्र कुम्भयोनिमृते द्विजम् ॥ २२ ॥,tasya me kṛcchrabhūtasya kṛcchrādasmādvimokṣaya | anyeṣāmagatirhyatra kumbhayonimṛte dvijam || 22 ||
+69,23,इदमाभरणं सौम्य तारणार्थं द्विजोत्तम । प्रतिगृह्णीष्व ब्रह्मर्षे प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ २३ ॥,idamābharaṇaṃ saumya tāraṇārthaṃ dvijottama | pratigṛhṇīṣva brahmarṣe prasādaṃ kartumarhasi || 23 ||
+69,24,तस्याहं स्वर्गिणो वाक्यं श्रुत्वा दुःखसमन्वितम् । तारणायोपजग्राह तदाभरणमुत्तमम् ॥ २४ ॥,tasyāhaṃ svargiṇo vākyaṃ śrutvā duḥkhasamanvitam | tāraṇāyopajagrāha tadābharaṇamuttamam || 24 ||
+69,25,मया प्रतिगृहीते तु तस्मिन्नाभरणे शुभे । मानुषः पूर्वको देहो राजर्षेः स ननाश ह ॥ २५ ॥,mayā pratigṛhīte tu tasminnābharaṇe śubhe | mānuṣaḥ pūrvako deho rājarṣeḥ sa nanāśa ha || 25 ||
+69,26,प्रनष्टे तु शरीरे ऽसौ राजर्षिः परया मुदा । तृप्तः प्रमुदितो राजा जगाम त्रिदिवं पुनः ॥ २६ ॥,pranaṣṭe tu śarīre'sau rājarṣiḥ parayā mudā | tṛptaḥ pramudito rājā jagāma tridivaṃ punaḥ || 26 ||
+69,27,तेनेदं शक्रतुल्येन दिव्यमाभरणं मम । तस्मिन्��िमित्ते काकुत्स्थ दत्तमद्भुतदर्शनम् ॥ २७ ॥,tenedaṃ śakratulyena divyamābharaṇaṃ mama | tasminnimitte kākutstha dattamadbhutadarśanam || 27 ||
+70,1,तदद्भुततमं वाक्यं श्रुत्वागस्त्यस्य राघवः । गौरवाद्विस्मयाच्चैव भूयः प्रष्टुं प्रचक्रमे ॥ १ ॥,tadadbhutatamaṃ vākyaṃ śrutvāgastyasya rāghavaḥ | gauravādvismayāccaiva bhūyaḥ praṣṭuṃ pracakrame || 1 ||
+70,2,भगवंस्तद्वनं घोरं तपस्तप्यति यत्र सः । श्वेतो वैदर्भको राजा कथं तदमृगद्विजम् ॥ २ ॥,bhagavaṃstadvanaṃ ghoraṃ tapastapyati yatra saḥ | śveto vaidarbhako rājā kathaṃ tadamṛgadvijam || 2 ||
+70,3,निःसत्त्वं च वनं जातं शून्यं मनुजवर्जितम् । तपश्चर्तुं प्रविष्टः स श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ३ ॥,niḥsattvaṃ ca vanaṃ jātaṃ śūnyaṃ manujavarjitam | tapaścartuṃ praviṣṭaḥ sa śrotumicchāmi tattvataḥ || 3 ||
+70,4,रामस्य भाषितं श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितम् । वाक्यं परमतेजस्वी वक्तुमेवोपचक्रमे ॥ ४ ॥,rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā kautūhalasamanvitam | vākyaṃ paramatejasvī vaktumevopacakrame || 4 ||
+70,5,पुरा कृतयुगे राम मनुर्दण्डधरः प्रभुः । तस्य पुत्रो महानासीदिक्ष्वाकुः कुलवर्धनः ॥ ५ ॥,purā kṛtayuge rāma manurdaṇḍadharaḥ prabhuḥ | tasya putro mahānāsīdikṣvākuḥ kulavardhanaḥ || 5 ||
+70,6,तं पुत्रं पूर्वके राज्ये निक्षिप्य भुवि दुर्जयम् । पृथिव्यां राजवंशानां भव कर्तेत्युवाच ह ॥ ६ ॥,taṃ putraṃ pūrvake rājye nikṣipya bhuvi durjayam | pṛthivyāṃ rājavaṃśānāṃ bhava kartetyuvāca ha || 6 ||
+70,7,तथेति च प्रतिज्ञातं पितुः पुत्रेण राघव । ततः परमसंहृष्टो मनुः पुनरुवाच ह ॥ ७ ॥,tatheti ca pratijñātaṃ pituḥ putreṇa rāghava | tataḥ paramasaṃhṛṣṭo manuḥ punaruvāca ha || 7 ||
+70,8,प्रीतो ऽस्मि परमोदारकर्ता चासि न संशयः । दण्डेन च प्रजा रक्ष मा च दण्डमकारणे ॥ ८ ॥,prīto'smi paramodārakartā cāsi na saṃśayaḥ | daṇḍena ca prajā rakṣa mā ca daṇḍamakāraṇe || 8 ||
+70,9,अपराधिषु यो दण्डः पात्यते मानवेषु वै । स दण्डो विधिवन्मुक्तः स्वर्गं नयति पार्थिवम् ॥ ९ ॥,aparādhiṣu yo daṇḍaḥ pātyate mānaveṣu vai | sa daṇḍo vidhivanmuktaḥ svargaṃ nayati pārthivam || 9 ||
+70,10,तस्माद्दण्डे महाबाहो यत्नवान्भव पुत्रक । धर्मो हि परमो लोके कुर्वतस्ते भविष्यति ॥ १० ॥,tasmāddaṇḍe mahābāho yatnavānbhava putraka | dharmo hi paramo loke kurvataste bhaviṣyati || 10 ||
+70,11,इति तं बहु संदिश्य मनुः पुत्रं समाधिना । जगाम त्रिदिवं हृष्टो ब्रह्मलोकमनुत्तमम् ॥ ११ ॥,iti taṃ bahu saṃdiśya manuḥ putraṃ samādhinā | jagāma tridivaṃ hṛṣṭo brahmalokamanuttamam || 11 ||
+70,12,प्रयाते त्रिदिवे तस्मिन्निक्ष्वाकुरमितप्रभः । जनयिष्ये कथं पुत्रानिति चिन्तापरो ऽभवत् ॥ १२ ॥,prayāte tridive tasminnikṣvākuramitaprabhaḥ | janayiṣye kathaṃ putrāniti cintāparo'bhavat || 12 ||
+70,13,कर्मभिर्बहुरूपैश्च तैस्तैर्मनुसुतः सुतान् । जनयामास धर्मात्मा शतं देवसुतोपमान् ॥ १३ ॥,karmabhirbahurūpaiśca taistairmanusutaḥ sutān | janayāmāsa dharmātmā śataṃ devasutopamān || 13 ||
+70,14,तेषामवरजस्तात सर्वेषां रघुनन्दन । मूढश्चाकृतिविद्यश्च न शुश्रूष��ि पूर्वजान् ॥ १४ ॥,teṣāmavarajastāta sarveṣāṃ raghunandana | mūḍhaścākṛtividyaśca na śuśrūṣati pūrvajān || 14 ||
+70,15,नाम तस्य च दण्डेति पिता चक्रे ऽल्पतेजसः । अवश्यं दण्डपतनं शरीरे ऽस्य भविष्यति ॥ १५ ॥,nāma tasya ca daṇḍeti pitā cakre'lpatejasaḥ | avaśyaṃ daṇḍapatanaṃ śarīre'sya bhaviṣyati || 15 ||
+70,16,स पश्यमानस्तं दोषं घोरं पुत्रस्य राघव । विन्ध्यशैवलयोर्मध्ये राज्यं प्रादादरिंदम ॥ १६ ॥,sa paśyamānastaṃ doṣaṃ ghoraṃ putrasya rāghava | vindhyaśaivalayormadhye rājyaṃ prādādariṃdama || 16 ||
+70,17,स दण्डस्तत्र राजाभूद् रम्ये पर्वतरोधसि । पुरं चाप्रतिमं राम न्यवेशयदनुत्तमम् ॥ १७ ॥,sa daṇḍastatra rājābhūd ramye parvatarodhasi | puraṃ cāpratimaṃ rāma nyaveśayadanuttamam || 17 ||
+70,18,पुरस्य चाकरोन्नाम मधुमन्तमिति प्रभो । पुरोहितं चोशनसं वरयामास सुव्रतम् ॥ १८ ॥,purasya cākaronnāma madhumantamiti prabho | purohitaṃ cośanasaṃ varayāmāsa suvratam || 18 ||
+70,19,एवं स राजा तद् राज्यं कारयत् सपुरोहितः । प्रहृष्टमनुजाकीर्णं देवराज्यं यथा दिवि ॥ १९ ॥,evaṃ sa rājā tad rājyaṃ kārayat sapurohitaḥ | prahṛṣṭamanujākīrṇaṃ devarājyaṃ yathā divi || 19 ||
+71,1,एतदाख्याय रामाय महर्षिः कुम्भसंभवः । अस्यामेवापरं वाक्यं कथायामुपचक्रमे ॥ १ ॥,etadākhyāya rāmāya maharṣiḥ kumbhasaṃbhavaḥ | asyāmevāparaṃ vākyaṃ kathāyāmupacakrame || 1 ||
+71,2,ततः स दण्डः काकुत्स्थ बहुवर्षगणायुतम् । अकरोत्तत्र मन्दात्मा राज्यं निहतकण्टकम् ॥ २ ॥,tataḥ sa daṇḍaḥ kākutstha bahuvarṣagaṇāyutam | akarottatra mandātmā rājyaṃ nihatakaṇṭakam || 2 ||
+71,3,अथ काले तु कस्मिंश्चिद् राजा भार्गवमाश्रमम् । रमणीयमुपाक्रामच्चैत्रे मासि मनोरमे ॥ ३ ॥,atha kāle tu kasmiṃścid rājā bhārgavamāśramam | ramaṇīyamupākrāmaccaitre māsi manorame || 3 ||
+71,4,तत्र भार्गवकन्यां स रूपेणाप्रतिमां भुवि । विचरन्तीं वनोद्देशे दण्डो ऽपश्यदनुत्तमाम् ॥ ४ ॥,tatra bhārgavakanyāṃ sa rūpeṇāpratimāṃ bhuvi | vicarantīṃ vanoddeśe daṇḍo'paśyadanuttamām || 4 ||
+71,5,स दृष्ट्वा तां सुदुर्मेधा अनङ्गशरपीडितः । अभिगम्य सुसंविग्नः कन्यां वचनमब्रवीत् ॥ ५ ॥,sa dṛṣṭvā tāṃ sudurmedhā anaṅgaśarapīḍitaḥ | abhigamya susaṃvignaḥ kanyāṃ vacanamabravīt || 5 ||
+71,6,कुतस्त्वमसि सुश्रोणि कस्य वासि सुता शुभे । पीडितो ऽहमनङ्गेन पृच्छामि त्वां सुमध्यमे ॥ ६ ॥,kutastvamasi suśroṇi kasya vāsi sutā śubhe | pīḍito'hamanaṅgena pṛcchāmi tvāṃ sumadhyame || 6 ||
+71,7,तस्य त्वेवं ब्रुवाणस्य मोहोन्मत्तस्य कामिनः । भार्गवी प्रत्युवाचेदं वचः सानुनयं नृपम् ॥ ७ ॥,tasya tvevaṃ bruvāṇasya mohonmattasya kāminaḥ | bhārgavī pratyuvācedaṃ vacaḥ sānunayaṃ nṛpam || 7 ||
+71,8,भार्गवस्य सुतां विद्धि देवस्याक्लिष्टकर्मणः । अरजां नाम राजेन्द्र ज्येष्ठामाश्रमवासिनीम् ॥ ८ ॥,bhārgavasya sutāṃ viddhi devasyākliṣṭakarmaṇaḥ | arajāṃ nāma rājendra jyeṣṭhāmāśramavāsinīm || 8 ||
+71,9,गुरुः पिता मे राजेन्द्र त्वं च शिष्यो महात्मनः । व्यसनं सुमहत् क्रुद्धः स ते दद्यान्महातपाः ॥ ९ ॥,guruḥ pitā me rājendra tvaṃ ca śiṣyo mahātmanaḥ | vyasanaṃ sumahat kruddhaḥ sa te dadyānmahātapāḥ || 9 ||
+71,10,यदि वात्र मया कार्यं धर्मदृष्टेन सत्पथा । वरयस्व नृप श्रेष्ठ पितरं मे महाद्युतिम् ॥ १० ॥,yadi vātra mayā kāryaṃ dharmadṛṣṭena satpathā | varayasva nṛpa śreṣṭha pitaraṃ me mahādyutim || 10 ||
+71,11,अन्यथा तु फलं तुभ्यं भवेद्घोराभिसंहितम् । क्रोधेन हि पिता मे ऽसौ त्रैलोक्यमपि निर्दहेत् ॥ ११ ॥,anyathā tu phalaṃ tubhyaṃ bhavedghorābhisaṃhitam | krodhena hi pitā me'sau trailokyamapi nirdahet || 11 ||
+71,12,एवं ब्रुवाणामरजां दण्डः कामशरार्दितः । प्रत्युवाच मदोन्मत्तः शिरस्याधाय सो ऽञ्जलिम् ॥ १२ ॥,evaṃ bruvāṇāmarajāṃ daṇḍaḥ kāmaśarārditaḥ | pratyuvāca madonmattaḥ śirasyādhāya so'ñjalim || 12 ||
+71,13,प्रसादं कुरु सुश्रोणि न कालं क्षेप्तुमर्हसि । त्वत्कृते हि मम प्राणा विदीर्यन्ते शुभानने ॥ १३ ॥,prasādaṃ kuru suśroṇi na kālaṃ kṣeptumarhasi | tvatkṛte hi mama prāṇā vidīryante śubhānane || 13 ||
+71,14,त्वां प्राप्य हि वधो वापि पापं वापि सुदारुणम् । भक्तं भजस्व मां भीरु भजमानं सुविह्वलम् ॥ १४ ॥,tvāṃ prāpya hi vadho vāpi pāpaṃ vāpi sudāruṇam | bhaktaṃ bhajasva māṃ bhīru bhajamānaṃ suvihvalam || 14 ||
+71,15,एवमुक्त्वा तु तां कन्यां दोर्भ्यां गृह्य बलाद्बली । विस्फुरन्तीं यथाकामं मैथुनायोपचक्रमे ॥ १५ ॥,evamuktvā tu tāṃ kanyāṃ dorbhyāṃ gṛhya balādbalī | visphurantīṃ yathākāmaṃ maithunāyopacakrame || 15 ||
+71,16,तमनर्थं महाघोरं दण्डः कृत्वा सुदारुणम् । नगरं प्रययौ चाशु मधुमन्तमनुत्तमम् ॥ १६ ॥,tamanarthaṃ mahāghoraṃ daṇḍaḥ kṛtvā sudāruṇam | nagaraṃ prayayau cāśu madhumantamanuttamam || 16 ||
+71,17,अरजापि रुदन्ती सा आश्रमस्याविदूरतः । प्रतीक्षते सुसंत्रस्ता पितरं देवसंनिभम् ॥ १७ ॥,arajāpi rudantī sā āśramasyāvidūrataḥ | pratīkṣate susaṃtrastā pitaraṃ devasaṃnibham || 17 ||
+72,1,स मुहूर्तादुपश्रुत्य देवर्षिरमितप्रभः । स्वमाश्रमं शिष्य वृतः क्षुधार्तः संन्यवर्तत ॥ १ ॥,sa muhūrtādupaśrutya devarṣiramitaprabhaḥ | svamāśramaṃ śiṣya vṛtaḥ kṣudhārtaḥ saṃnyavartata || 1 ||
+72,2,सो ऽपश्यदरजां दीनां रजसा समभिप्लुताम् । ज्योत्स्नामिवारुणग्रस्तां प्रत्यूषे न विराजतीम् ॥ २ ॥,so'paśyadarajāṃ dīnāṃ rajasā samabhiplutām | jyotsnāmivāruṇagrastāṃ pratyūṣe na virājatīm || 2 ||
+72,3,तस्य रोषः समभवत् क्षुधार्तस्य विशेषतः । निर्दहन्निव लोकांस्त्रीञ् शिष्यांश्चेदमुवाच ह ॥ ३ ॥,tasya roṣaḥ samabhavat kṣudhārtasya viśeṣataḥ | nirdahanniva lokāṃstrīñ śiṣyāṃścedamuvāca ha || 3 ||
+72,4,पश्यध्वं विपरीतस्य दण्डस्याविदितात्मनः । विपत्तिं घोरसंकाशां क्रुद्धामग्निशिखामिव ॥ ४ ॥,paśyadhvaṃ viparītasya daṇḍasyāviditātmanaḥ | vipattiṃ ghorasaṃkāśāṃ kruddhāmagniśikhāmiva || 4 ||
+72,5,क्षयो ऽस्य दुर्मतेः प्राप्तः सानुगस्य दुरात्मनः । यः प्रदीप्तां हुताशस्य शिखां वै स्प्रष्टुमिच्छति ॥ ५ ॥,kṣayo'sya durmateḥ prāptaḥ sānugasya durātmanaḥ | yaḥ pradīptāṃ hutāśasya śikhāṃ vai spraṣṭumicchati || 5 ||
+72,6,यस्मात् स कृतवान्पापमीदृशं घोरद���्शनम् । तस्मात् प्राप्स्यति दुर्मेधाः फलं पापस्य कर्मणः ॥ ६ ॥,yasmāt sa kṛtavānpāpamīdṛśaṃ ghoradarśanam | tasmāt prāpsyati durmedhāḥ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ || 6 ||
+72,7,सप्तरात्रेण राजासौ सभृत्यबलवाहनः । पापकर्मसमाचारो वधं प्राप्स्यति दुर्मतिः ॥ ७ ॥,saptarātreṇa rājāsau sabhṛtyabalavāhanaḥ | pāpakarmasamācāro vadhaṃ prāpsyati durmatiḥ || 7 ||
+72,8,समन्ताद् योजनशतं विषयं चास्य दुर्मतेः । धक्ष्यते पांसुवर्षेण महता पाकशासनः ॥ ८ ॥,samantād yojanaśataṃ viṣayaṃ cāsya durmateḥ | dhakṣyate pāṃsuvarṣeṇa mahatā pākaśāsanaḥ || 8 ||
+72,9,सर्वसत्त्वानि यानीह स्थावराणि चराणि च । महता पांसुवर्षेण नाशं यास्यन्ति सर्वशः ॥ ९ ॥,sarvasattvāni yānīha sthāvarāṇi carāṇi ca | mahatā pāṃsuvarṣeṇa nāśaṃ yāsyanti sarvaśaḥ || 9 ||
+72,10,दण्डस्य विषयो यावत्तावत् सर्वसमुच्छ्रयः । पांसुभुत इवालक्ष्यः सप्तरात्राद्भविष्यति ॥ १० ॥,daṇḍasya viṣayo yāvattāvat sarvasamucchrayaḥ | pāṃsubhuta ivālakṣyaḥ saptarātrādbhaviṣyati || 10 ||
+72,11,इत्युक्त्वा क्रोधसंतपस्तमाश्रमनिवासिनम् । जनं जनपदान्तेषु स्थीयतामिति चाब्रवीत् ॥ ११ ॥,ityuktvā krodhasaṃtapastamāśramanivāsinam | janaṃ janapadānteṣu sthīyatāmiti cābravīt || 11 ||
+72,12,श्रुत्वा तूशसनो वाक्यं स आश्रमावसथो जनः । निष्क्रान्तो विषयात्तस्य स्थानं चक्रे ऽथ बाह्यतः ॥ १२ ॥,śrutvā tūśasano vākyaṃ sa āśramāvasatho janaḥ | niṣkrānto viṣayāttasya sthānaṃ cakre'tha bāhyataḥ || 12 ||
+72,13,स तथोक्त्वा मुनिजनमरजामिदमब्रवीत् । इहैव वस दुर्मेधे आश्रमे सुसमाहिता ॥ १३ ॥,sa tathoktvā munijanamarajāmidamabravīt | ihaiva vasa durmedhe āśrame susamāhitā || 13 ||
+72,14,इदं योजनपर्यन्तं सरः सुरुचिरप्रभम् । अरजे विज्वरा भुङ्क्ष्व कालश्चात्र प्रतीक्ष्यताम् ॥ १४ ॥,idaṃ yojanaparyantaṃ saraḥ suruciraprabham | araje vijvarā bhuṅkṣva kālaścātra pratīkṣyatām || 14 ||
+72,15,त्वत्समीपे तु ये सत्त्वा वासमेष्यन्ति तां निशाम् । अवध्याः पांसुवर्षेण ते भविष्यन्ति नित्यदा ॥ १५ ॥,tvatsamīpe tu ye sattvā vāsameṣyanti tāṃ niśām | avadhyāḥ pāṃsuvarṣeṇa te bhaviṣyanti nityadā || 15 ||
+72,16,इत्युक्त्वा भार्गवो वासमन्यत्र समुपाक्रमत् । सप्ताहाद्भस्मसाद्भूतं यथोक्तं ब्रह्मवादिना ॥ १६ ॥,ityuktvā bhārgavo vāsamanyatra samupākramat | saptāhādbhasmasādbhūtaṃ yathoktaṃ brahmavādinā || 16 ||
+72,17,तस्यासौ दण्डविषयो विन्ध्यशैवलसानुषु । शप्तो ब्रह्मर्षिणा तेन पुरा वैधर्मके कृते ॥ १७ ॥,tasyāsau daṇḍaviṣayo vindhyaśaivalasānuṣu | śapto brahmarṣiṇā tena purā vaidharmake kṛte || 17 ||
+72,18,ततः प्रभृति काकुत्स्थ दण्डकारण्यमुच्यते । तपस्विनः स्थिता यत्र जनस्थानमथो ऽभवत् ॥ १८ ॥,tataḥ prabhṛti kākutstha daṇḍakāraṇyamucyate | tapasvinaḥ sthitā yatra janasthānamatho'bhavat || 18 ||
+72,19,एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां पृच्छसि राघव । संध्यामुपासितुं वीर समयो ह्यतिवर्तते ॥ १९ ॥,etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ pṛcchasi rāghava | saṃdhyāmupāsituṃ vīra samayo hyativartate || 19 ||
+72,20,एते महर्षयः सर्वे पूर्णकुम्��ाः समन्ततः । कृतोदको नरव्याघ्र आदित्यं पर्युपासते ॥ २० ॥,ete maharṣayaḥ sarve pūrṇakumbhāḥ samantataḥ | kṛtodako naravyāghra ādityaṃ paryupāsate || 20 ||
+72,21,स तैरृषिभिरभ्यस्तः सहितैर्ब्रह्मसत्तमैः । रविरस्तं गतो राम गच्छोदकमुपस्पृश ॥ २१ ॥,sa tairṛṣibhirabhyastaḥ sahitairbrahmasattamaiḥ | ravirastaṃ gato rāma gacchodakamupaspṛśa || 21 ||
+73,1,ऋषेर्वचनमाज्ञाय रामः संध्यामुपासितुम् । उपाक्रामत् सरः पुण्यमप्सरोभिर्निषेवितम् ॥ १ ॥,ṛṣervacanamājñāya rāmaḥ saṃdhyāmupāsitum | upākrāmat saraḥ puṇyamapsarobhirniṣevitam || 1 ||
+73,2,तत्रोदकमुपस्पृष्श्य संध्यामन्वास्य पश्चिमाम् । आश्रमं प्राविशद् रामः कुम्भयोनेर्महात्मनः ॥ २ ॥,tatrodakamupaspṛṣśya saṃdhyāmanvāsya paścimām | āśramaṃ prāviśad rāmaḥ kumbhayonermahātmanaḥ || 2 ||
+73,3,अस्यागस्त्यो बहुगुणं फलमूलं तथौषधीः । शाकानि च पवित्राणि भोजनार्थमकल्पयत् ॥ ३ ॥,asyāgastyo bahuguṇaṃ phalamūlaṃ tathauṣadhīḥ | śākāni ca pavitrāṇi bhojanārthamakalpayat || 3 ||
+73,4,स भुक्तवान्नरश्रेष्ठस्तदन्नममृतोपमम् । प्रीतश्च परितुष्टश्च तां रात्रिं समुपावसत् ॥ ४ ॥,sa bhuktavānnaraśreṣṭhastadannamamṛtopamam | prītaśca parituṣṭaśca tāṃ rātriṃ samupāvasat || 4 ||
+73,5,प्रभाते काल्यमुत्थाय कृत्वाह्निकमरिंदमः । ऋषिं समभिचक्राम गमनाय रघूत्तमः ॥ ५ ॥,prabhāte kālyamutthāya kṛtvāhnikamariṃdamaḥ | ṛṣiṃ samabhicakrāma gamanāya raghūttamaḥ || 5 ||
+73,6,अभिवाद्याब्रवीद् रामो महर्षिं कुम्भसंभवम् । आपृच्छे त्वां गमिष्यामि मामनुज्ञातुमर्हसि ॥ ६ ॥,abhivādyābravīd rāmo maharṣiṃ kumbhasaṃbhavam | āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi māmanujñātumarhasi || 6 ||
+73,7,धन्यो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि दर्शनेन महात्मनः । द्रष्टुं चैवागमिष्यामि पावनार्थमिहात्मनः ॥ ७ ॥,dhanyo'smyanugṛhīto'smi darśanena mahātmanaḥ | draṣṭuṃ caivāgamiṣyāmi pāvanārthamihātmanaḥ || 7 ||
+73,8,तथा वदति काकुत्स्थे वाक्यमद्भुतदर्शनम् । उवाच परमप्रीतो धर्मनेत्रस्तपोधनः ॥ ८ ॥,tathā vadati kākutsthe vākyamadbhutadarśanam | uvāca paramaprīto dharmanetrastapodhanaḥ || 8 ||
+73,9,अत्यद्भुतमिदं वाक्यं तव राम शुभाक्षरम् । पावनः सर्वलोकानां त्वमेव रघुनन्दन ॥ ९ ॥,atyadbhutamidaṃ vākyaṃ tava rāma śubhākṣaram | pāvanaḥ sarvalokānāṃ tvameva raghunandana || 9 ||
+73,10,मुहूर्तमपि राम त्वां ये नु पश्यन्ति के चन । पाविताः स्वर्गभूतास्ते पूज्यन्ते दिवि दैवतैः ॥ १० ॥,muhūrtamapi rāma tvāṃ ye nu paśyanti ke cana | pāvitāḥ svargabhūtāste pūjyante divi daivataiḥ || 10 ||
+73,11,ये च त्वां घोरचक्षुर्भिरीक्षन्ते प्राणिनो भुवि । हतास्ते यमदण्डेन सद्यो निरयगामिनः ॥ ११ ॥,ye ca tvāṃ ghoracakṣurbhirīkṣante prāṇino bhuvi | hatāste yamadaṇḍena sadyo nirayagāminaḥ || 11 ||
+73,12,गच्छ चारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम् । प्रशाधि राज्यं धर्मेण गतिर्हि जगतो भवान् ॥ १२ ॥,gaccha cāriṣṭamavyagraḥ panthānamakutobhayam | praśādhi rājyaṃ dharmeṇa gatirhi jagato bhavān || 12 ||
+73,13,एवमुक्तस्तु मुनिना प्राञ्जलिः प्र्पग्रहो नृपः । अभ्यवादय�� प्राज्ञस्तमृषिं पुण्यशीलिनम् ॥ १३ ॥,evamuktastu muninā prāñjaliḥ prpagraho nṛpaḥ | abhyavādayata prājñastamṛṣiṃ puṇyaśīlinam || 13 ||
+73,14,अभिवाद्य मुनिश्रेष्ठं तांश्च सर्वांस्तपोधनान् । अध्यारोहत्तदव्यग्रः पुष्पकं हेमभूषितम् ॥ १४ ॥,abhivādya muniśreṣṭhaṃ tāṃśca sarvāṃstapodhanān | adhyārohattadavyagraḥ puṣpakaṃ hemabhūṣitam || 14 ||
+73,15,तं प्रयान्तं मुनिगणा आशीर्वादैः समन्ततः । अपूजयन्महेन्द्राभं सहस्राक्षमिवामराः ॥ १५ ॥,taṃ prayāntaṃ munigaṇā āśīrvādaiḥ samantataḥ | apūjayanmahendrābhaṃ sahasrākṣamivāmarāḥ || 15 ||
+73,16,स्वस्थः स ददृशे रामः पुष्पके हेमभूषिते । शशी मेघसमीपस्थो यथा जलधरागमे ॥ १६ ॥,svasthaḥ sa dadṛśe rāmaḥ puṣpake hemabhūṣite | śaśī meghasamīpastho yathā jaladharāgame || 16 ||
+73,17,ततो ऽर्धदिवसे प्राप्ते पूज्यमानस्ततस्ततः । अयोध्यां प्राप्य काकुत्स्थो विमानादवरोहत ॥ १७ ॥,tato'rdhadivase prāpte pūjyamānastatastataḥ | ayodhyāṃ prāpya kākutstho vimānādavarohata || 17 ||
+73,18,ततो विसृज्य रुचिरं पुष्पकं कामगामिनम् । कक्ष्यान्तरविनिक्षिप्तं द्वाःस्थं रामो ऽब्रवीद्वचः ॥ १८ ॥,tato visṛjya ruciraṃ puṣpakaṃ kāmagāminam | kakṣyāntaravinikṣiptaṃ dvāḥsthaṃ rāmo'bravīdvacaḥ || 18 ||
+73,19,लक्ष्मणं भरतं चैव गत्वा तौ लघुविक्रमौ । ममागमनमाख्याय शब्दापय च मां चिरम् ॥ १९ ॥,lakṣmaṇaṃ bharataṃ caiva gatvā tau laghuvikramau | mamāgamanamākhyāya śabdāpaya ca māṃ ciram || 19 ||
+74,1,तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः । द्वाःस्थः कुमारावाहूय राघवाय न्यवेदयत् ॥ १ ॥,tacchrutvā bhāṣitaṃ tasya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ | dvāḥsthaḥ kumārāvāhūya rāghavāya nyavedayat || 1 ||
+74,2,दृष्ट्वा तु राघवः प्राप्तौ प्रियौ भरतलक्ष्मणौ । परिष्वज्य ततो रामो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ २ ॥,dṛṣṭvā tu rāghavaḥ prāptau priyau bharatalakṣmaṇau | pariṣvajya tato rāmo vākyametaduvāca ha || 2 ||
+74,3,कृतं मया यथातथ्यं द्विजकार्यमनुत्तमम् । धर्मसेतुमतो भूयः कर्तुमिच्छामि राघवौ ॥ ३ ॥,kṛtaṃ mayā yathātathyaṃ dvijakāryamanuttamam | dharmasetumato bhūyaḥ kartumicchāmi rāghavau || 3 ||
+74,4,युवाभ्यामात्मभूताभ्यां राजसूयमनुत्तमम् । सहितो यष्टुमिच्छामि तत्र धर्मो हि शाश्वतः ॥ ४ ॥,yuvābhyāmātmabhūtābhyāṃ rājasūyamanuttamam | sahito yaṣṭumicchāmi tatra dharmo hi śāśvataḥ || 4 ||
+74,5,इष्ट्वा तु राजसूयेन मित्रः शत्रुनिबर्हणः । सुहुतेन सुयज्ञेन वरुणत्वमुपागमत् ॥ ५ ॥,iṣṭvā tu rājasūyena mitraḥ śatrunibarhaṇaḥ | suhutena suyajñena varuṇatvamupāgamat || 5 ||
+74,6,सोमश्च राजसूयेन इष्ट्वा धर्मेण धर्मवित् । प्राप्तश्च सर्वलोकानां कीर्तिं स्थानं च शाश्वतम् ॥ ६ ॥,somaśca rājasūyena iṣṭvā dharmeṇa dharmavit | prāptaśca sarvalokānāṃ kīrtiṃ sthānaṃ ca śāśvatam || 6 ||
+74,7,अस्मिन्नहनि यच्छ्रेयश्चिन्त्यतां तन्मया सह । हितं चायति युक्तं च प्रयतौ वक्तुमर्हथ ॥ ७ ॥,asminnahani yacchreyaścintyatāṃ tanmayā saha | hitaṃ cāyati yuktaṃ ca prayatau vaktumarhatha || 7 ||
+74,8,श्रुता तु राघवस्यैतद्वाक्यं वाक्यविशारदः । भरत��� प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ८ ॥,śrutā tu rāghavasyaitadvākyaṃ vākyaviśāradaḥ | bharataḥ prāñjalirbhūtvā vākyametaduvāca ha || 8 ||
+74,9,त्वयि धर्मः परः साधो त्वयि सर्वा वसुंधरा । प्रतिष्ठिता महाबाहो यशश्चामितविक्रम ॥ ९ ॥,tvayi dharmaḥ paraḥ sādho tvayi sarvā vasuṃdharā | pratiṣṭhitā mahābāho yaśaścāmitavikrama || 9 ||
+74,10,महीपालाश्च सर्वे त्वां प्रजापतिमिवामराः । निरीक्षन्ते महात्मानो लोकनाथं यथा वयम् ॥ १० ॥,mahīpālāśca sarve tvāṃ prajāpatimivāmarāḥ | nirīkṣante mahātmāno lokanāthaṃ yathā vayam || 10 ||
+74,11,प्रजाश्च पितृवद् राजन्पश्यन्ति त्वां महाबल । पृथिव्यां गतिभूतो ऽसि प्राणिनामपि राघव ॥ ११ ॥,prajāśca pitṛvad rājanpaśyanti tvāṃ mahābala | pṛthivyāṃ gatibhūto'si prāṇināmapi rāghava || 11 ||
+74,12,स त्वमेवंविधं यज्ञमाहर्तासि कथं नृप । पृथिव्यां राजवंशानां विनाशो यत्र दृश्यते ॥ १२ ॥,sa tvamevaṃvidhaṃ yajñamāhartāsi kathaṃ nṛpa | pṛthivyāṃ rājavaṃśānāṃ vināśo yatra dṛśyate || 12 ||
+74,13,पृथिव्यां ये च पुरुषा राजन्पौरुषमागताः । सर्वेषां भविता तत्र क्षयः सर्वान्तकोपमः ॥ १३ ॥,pṛthivyāṃ ye ca puruṣā rājanpauruṣamāgatāḥ | sarveṣāṃ bhavitā tatra kṣayaḥ sarvāntakopamaḥ || 13 ||
+74,14,स त्वं पुरुषशार्दूल गुणैरतुलविक्रम । पृथिवीं नार्हसे हन्तुं वशे हि तव वर्तते ॥ १४ ॥,sa tvaṃ puruṣaśārdūla guṇairatulavikrama | pṛthivīṃ nārhase hantuṃ vaśe hi tava vartate || 14 ||
+74,15,भरतस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वामृतमयं यथा । प्रहर्षमतुलं लेभे रामः सत्यपराक्रमः ॥ १५ ॥,bharatasya tu tadvākyaṃ śrutvāmṛtamayaṃ yathā | praharṣamatulaṃ lebhe rāmaḥ satyaparākramaḥ || 15 ||
+74,16,उवाच च शुभां वाणीं कैकेय्या नन्दिवर्धनम् । प्रीतो ऽस्मि परितुष्टो ऽस्मि तवाद्य वचनेन हि ॥ १६ ॥,uvāca ca śubhāṃ vāṇīṃ kaikeyyā nandivardhanam | prīto'smi parituṣṭo'smi tavādya vacanena hi || 16 ||
+74,17,इदं वचनमक्लीबं त्वया धर्मसमाहितम् । व्याहृतं पुरुषव्याघ्र पृथिव्याः परिपालनम् ॥ १७ ॥,idaṃ vacanamaklībaṃ tvayā dharmasamāhitam | vyāhṛtaṃ puruṣavyāghra pṛthivyāḥ paripālanam || 17 ||
+74,18,एष तस्मादभिप्रायाद् राजसूयात् क्रतूत्तमान् । निवर्तयामि धर्मज्ञ तव सुव्याहृतेन वै ॥ १८ ॥,eṣa tasmādabhiprāyād rājasūyāt kratūttamān | nivartayāmi dharmajña tava suvyāhṛtena vai || 18 ||
+74,19,प्रजानां पालनं धर्मो राज्ञां यज्ञेन संमितः । तस्माच्छृणोमि ते वाक्यं साधूक्तं सुसमाहितम् ॥ १९ ॥,prajānāṃ pālanaṃ dharmo rājñāṃ yajñena saṃmitaḥ | tasmācchṛṇomi te vākyaṃ sādhūktaṃ susamāhitam || 19 ||
+75,1,तथोक्तवति रामे तु भरते च महात्मनि । लक्ष्मणो ऽपि शुभं वाक्यमुवाच रघुनन्दनम् ॥ १ ॥,tathoktavati rāme tu bharate ca mahātmani | lakṣmaṇo'pi śubhaṃ vākyamuvāca raghunandanam || 1 ||
+75,2,अश्वमेधो महायज्ञः पावनः सर्वपाप्मनाम् । पावनस्तव दुर्धर्षो रोचतां क्रतुपुंगवः ॥ २ ॥,aśvamedho mahāyajñaḥ pāvanaḥ sarvapāpmanām | pāvanastava durdharṣo rocatāṃ kratupuṃgavaḥ || 2 ||
+75,3,श्रूयते हि पुरावृत्तं वासवे सुमहात्मनि । ब्रह्महत्यावृतः शक्रो ��यमेधेन पावितः ॥ ३ ॥,śrūyate hi purāvṛttaṃ vāsave sumahātmani | brahmahatyāvṛtaḥ śakro hayamedhena pāvitaḥ || 3 ||
+75,4,पुरा किल महाबाहो देवासुरसमागमे । वृत्रो नाम महानासीद्दैतेयो लोकसंमतः ॥ ४ ॥,purā kila mahābāho devāsurasamāgame | vṛtro nāma mahānāsīddaiteyo lokasaṃmataḥ || 4 ||
+75,5,विस्तीर्णा योजनशतमुच्छ्रितस्त्रिगुणं ततः । अनुरागेण लोकांस्त्रीन् स्नेहात् पश्यति सर्वतः ॥ ५ ॥,vistīrṇā yojanaśatamucchritastriguṇaṃ tataḥ | anurāgeṇa lokāṃstrīn snehāt paśyati sarvataḥ || 5 ||
+75,6,धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च बुद्ध्या च परिनिष्ठितः । शशास पृथिवीं सर्वां धर्मेण सुसमाहितः ॥ ६ ॥,dharmajñaśca kṛtajñaśca buddhyā ca pariniṣṭhitaḥ | śaśāsa pṛthivīṃ sarvāṃ dharmeṇa susamāhitaḥ || 6 ||
+75,7,तस्मिन्प्रशासति तदा सर्वकामदुघा मही । रसवन्ति प्रसूतानि मूलानि च फलानि च ॥ ७ ॥,tasminpraśāsati tadā sarvakāmadughā mahī | rasavanti prasūtāni mūlāni ca phalāni ca || 7 ||
+75,8,अकृष्टपच्या पृथिवी सुसंपन्ना महात्मनः । स राज्यं तादृशं भुङ्क्ते स्फीतमद्भुतदर्शनम् ॥ ८ ॥,akṛṣṭapacyā pṛthivī susaṃpannā mahātmanaḥ | sa rājyaṃ tādṛśaṃ bhuṅkte sphītamadbhutadarśanam || 8 ||
+75,9,तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना तपः कुर्यामनुत्तमम् । तपो हि परमं श्रेयस्तपो हि परमं सुखम् ॥ ९ ॥,tasya buddhiḥ samutpannā tapaḥ kuryāmanuttamam | tapo hi paramaṃ śreyastapo hi paramaṃ sukham || 9 ||
+75,10,स निक्षिप्य सुतं ज्येष्ठं पौरेषु परमेश्वरम् । तप उग्रमुपातिष्ठत्तापयन् सर्वदेवताः ॥ १० ॥,sa nikṣipya sutaṃ jyeṣṭhaṃ paureṣu parameśvaram | tapa ugramupātiṣṭhattāpayan sarvadevatāḥ || 10 ||
+75,11,तपस्तप्यति वृत्रे तु वासवः परमार्तवत् । विष्णुं समुपसंक्रम्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ११ ॥,tapastapyati vṛtre tu vāsavaḥ paramārtavat | viṣṇuṃ samupasaṃkramya vākyametaduvāca ha || 11 ||
+75,12,तपस्यता महाबाहो लोका वृत्रेण निर्जिताः । बलवान् स हि धर्मात्मा नैनं शक्ष्यामि बाधितुम् ॥ १२ ॥,tapasyatā mahābāho lokā vṛtreṇa nirjitāḥ | balavān sa hi dharmātmā nainaṃ śakṣyāmi bādhitum || 12 ||
+75,13,यद्यसौ तप आतिष्ठेद्भूय एव सुरेश्वर । यावल् लोका धरिष्यन्ति तावदस्य वशानुगाः ॥ १३ ॥,yadyasau tapa ātiṣṭhedbhūya eva sureśvara | yāval lokā dhariṣyanti tāvadasya vaśānugāḥ || 13 ||
+75,14,त्वं चैनं परमोदारमुपेक्षसि महाबल । क्षणं हि न भवेद्वृत्रः क्रुद्धे त्वयि सुरेश्वर ॥ १४ ॥,tvaṃ cainaṃ paramodāramupekṣasi mahābala | kṣaṇaṃ hi na bhavedvṛtraḥ kruddhe tvayi sureśvara || 14 ||
+75,15,यदा हि प्रीतिसंयोगं त्वया विष्णो समागतः । तदा प्रभृति लोकानां नाथत्वमुपलब्धवान् ॥ १५ ॥,yadā hi prītisaṃyogaṃ tvayā viṣṇo samāgataḥ | tadā prabhṛti lokānāṃ nāthatvamupalabdhavān || 15 ||
+75,16,स त्वं प्रसादं लोकानां कुरुष्व सुमहायशः । त्वत्कृतेन हि सर्वं स्यात् प्रशान्तमजरं जगत् ॥ १६ ॥,sa tvaṃ prasādaṃ lokānāṃ kuruṣva sumahāyaśaḥ | tvatkṛtena hi sarvaṃ syāt praśāntamajaraṃ jagat || 16 ||
+75,17,इमे हि सर्वे विष्णो त्वां निरीक्षन्ते दिवौकसः । वृत्रघतेन महता एषां साह्यं कुरुष्व ह ॥ १७ ॥,ime hi sarve viṣṇo tvāṃ nirīkṣante divaukasaḥ | vṛtraghatena mahatā eṣāṃ sāhyaṃ kuruṣva ha || 17 ||
+75,18,त्वया हि नित्यशः साह्यं कृतमेषां महात्मनाम् । असह्यमिदमन्येषामगतीनां गतिर्भवान् ॥ १८ ॥,tvayā hi nityaśaḥ sāhyaṃ kṛtameṣāṃ mahātmanām | asahyamidamanyeṣāmagatīnāṃ gatirbhavān || 18 ||
+76,1,लक्ष्मणस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा शत्रुनिबर्हणः । वृत्रघातमशेषेण कथयेत्याह लक्ष्मणम् ॥ १ ॥,lakṣmaṇasya tu tadvākyaṃ śrutvā śatrunibarhaṇaḥ | vṛtraghātamaśeṣeṇa kathayetyāha lakṣmaṇam || 1 ||
+76,2,राघवेणैवमुक्तस्तु सुमित्रानन्दवर्धनः । भूय एव कथां दिव्यां कथयामास लक्ष्मणः ॥ २ ॥,rāghaveṇaivamuktastu sumitrānandavardhanaḥ | bhūya eva kathāṃ divyāṃ kathayāmāsa lakṣmaṇaḥ || 2 ||
+76,3,सहस्राक्षवचः श्रुत्वा सर्वेषां च दिवौकसाम् । विष्णुर्देवानुवाचेदं सर्वानिन्द्रपुरोगमान् ॥ ३ ॥,sahasrākṣavacaḥ śrutvā sarveṣāṃ ca divaukasām | viṣṇurdevānuvācedaṃ sarvānindrapurogamān || 3 ||
+76,4,पूर्वं सौहृदबद्धो ऽस्मि वृत्रस्य सुमहात्मनः । तेन युष्मत् प्रियार्थं वै नाहं हन्मि महासुरम् ॥ ४ ॥,pūrvaṃ sauhṛdabaddho'smi vṛtrasya sumahātmanaḥ | tena yuṣmat priyārthaṃ vai nāhaṃ hanmi mahāsuram || 4 ||
+76,5,अवश्यं करणीयं च भवतां सुखमुत्तमम् । तस्मादुपायमाख्यास्ये येन वृत्रं हनिष्यथ ॥ ५ ॥,avaśyaṃ karaṇīyaṃ ca bhavatāṃ sukhamuttamam | tasmādupāyamākhyāsye yena vṛtraṃ haniṣyatha || 5 ||
+76,6,त्रिधा भूतं करिष्ये ऽहमात्मानं सुरसत्तमाः । तेन वृत्रं सहस्राक्षो हनिष्यति न संशयः ॥ ६ ॥,tridhā bhūtaṃ kariṣye'hamātmānaṃ surasattamāḥ | tena vṛtraṃ sahasrākṣo haniṣyati na saṃśayaḥ || 6 ||
+76,7,एको ऽंशो वासवं यातु द्वितीयो वज्रमेव तु । तृतीयो भूतलं शक्रस्ततो वृत्रं हनिष्यति ॥ ७ ॥,eko'ṃśo vāsavaṃ yātu dvitīyo vajrameva tu | tṛtīyo bhūtalaṃ śakrastato vṛtraṃ haniṣyati || 7 ||
+76,8,तथा ब्रुवति देवेशे देवा वाक्यमथाब्रुवन् । एवमेतन्न संदेहो यथा वदसि दैत्यहन् ॥ ८ ॥,tathā bruvati deveśe devā vākyamathābruvan | evametanna saṃdeho yathā vadasi daityahan || 8 ||
+76,9,भद्रं ते ऽस्तु गमिष्यामो वृत्रासुरवधैषिणः । भजस्व परमोदारवासवं स्वेन तेजसा ॥ ९ ॥,bhadraṃ te'stu gamiṣyāmo vṛtrāsuravadhaiṣiṇaḥ | bhajasva paramodāravāsavaṃ svena tejasā || 9 ||
+76,10,ततः सर्वे महात्मानः सहस्राक्षपुरोगमाः । तदरण्यमुपाक्रामन्यत्र वृत्रो महासुरः ॥ १० ॥,tataḥ sarve mahātmānaḥ sahasrākṣapurogamāḥ | tadaraṇyamupākrāmanyatra vṛtro mahāsuraḥ || 10 ||
+76,11,ते ऽपश्यंस्तेजसा भूतं तपन्तमसुरोत्तमम् । पिबन्तमिव लोकांस्त्रीन्निर्दहन्तमिवाम्बरम् ॥ ११ ॥,te'paśyaṃstejasā bhūtaṃ tapantamasurottamam | pibantamiva lokāṃstrīnnirdahantamivāmbaram || 11 ||
+76,12,दृष्ट्वैव चासुरश्रेष्ठं देवास्त्रासमुपागमन् । कथमेनं वधिष्यामः कथं न स्यात् पराजयः ॥ १२ ॥,dṛṣṭvaiva cāsuraśreṣṭhaṃ devāstrāsamupāgaman | kathamenaṃ vadhiṣyāmaḥ kathaṃ na syāt parājayaḥ || 12 ||
+76,13,तेषां चिन्तयतां तत्र सहस्राक्षः पुरंदरः । वज्रं प्रगृह्य बाहुभ्यां प्रहिणोद्वृत्रमूर्धनि ॥ १३ ॥,teṣāṃ cintayatā��� tatra sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ | vajraṃ pragṛhya bāhubhyāṃ prahiṇodvṛtramūrdhani || 13 ||
+76,14,कालाग्निनेव घोरेण दीप्तेनेव महार्चिषा । प्रतप्तं वृत्रशिरसि जगत्त्रासमुपागमत् ॥ १४ ॥,kālāgnineva ghoreṇa dīpteneva mahārciṣā | prataptaṃ vṛtraśirasi jagattrāsamupāgamat || 14 ||
+76,15,असंभाव्यं वधं तस्य वृत्रस्य विबुधाधिपः । चिन्तयानो जगामाशु लोकस्यान्तं महायशाः ॥ १५ ॥,asaṃbhāvyaṃ vadhaṃ tasya vṛtrasya vibudhādhipaḥ | cintayāno jagāmāśu lokasyāntaṃ mahāyaśāḥ || 15 ||
+76,16,तमिन्द्रं ब्रह्महत्याशु गच्छन्तमनुगच्छति । अपतच्चास्य गात्रेषु तमिन्द्रं दुःखमाविशत् ॥ १६ ॥,tamindraṃ brahmahatyāśu gacchantamanugacchati | apataccāsya gātreṣu tamindraṃ duḥkhamāviśat || 16 ||
+76,17,हतारयः प्रनष्टेन्द्रा देवाः साग्निपुरोगमाः । विष्णुं त्रिभुवणश्रेष्ठं मुहुर्मुहुरपूजयन् ॥ १७ ॥,hatārayaḥ pranaṣṭendrā devāḥ sāgnipurogamāḥ | viṣṇuṃ tribhuvaṇaśreṣṭhaṃ muhurmuhurapūjayan || 17 ||
+76,18,त्वं गतिः परमा देव पूर्वजो जगतः प्रभुः । रथार्थं सर्वभूतानां विष्णुत्वमुपजग्मिवान् ॥ १८ ॥,tvaṃ gatiḥ paramā deva pūrvajo jagataḥ prabhuḥ | rathārthaṃ sarvabhūtānāṃ viṣṇutvamupajagmivān || 18 ||
+76,19,हतश्चायं त्वया वृत्रो ब्रह्महत्या च वासवम् । बाधते सुरशार्दूल मोक्षं तस्य विनिर्दिश ॥ १९ ॥,hataścāyaṃ tvayā vṛtro brahmahatyā ca vāsavam | bādhate suraśārdūla mokṣaṃ tasya vinirdiśa || 19 ||
+76,20,तेषां तद्वचनं श्रुत्वा देवानां विष्णुरब्रवीत् । मामेव यजतां शक्रः पावयिष्यामि वज्रिणम् ॥ २० ॥,teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā devānāṃ viṣṇurabravīt | māmeva yajatāṃ śakraḥ pāvayiṣyāmi vajriṇam || 20 ||
+76,21,पुण्येन हयमेधेन मामिष्ट्वा पाकशासनः । पुनरेष्यति देवानामिन्द्रत्वमकुतोभयः ॥ २१ ॥,puṇyena hayamedhena māmiṣṭvā pākaśāsanaḥ | punareṣyati devānāmindratvamakutobhayaḥ || 21 ||
+76,22,एवं संदिश्य देवानां तां वाणीममृतोपमा । जगाम विष्णुर्देवेशः स्तूयमानस्त्रिविष्टपम् ॥ २२ ॥,evaṃ saṃdiśya devānāṃ tāṃ vāṇīmamṛtopamā | jagāma viṣṇurdeveśaḥ stūyamānastriviṣṭapam || 22 ||
+77,1,तथा वृत्रवधं सर्वमखिलेन स लक्ष्मणः । कथयित्वा नरश्रेष्ठः कथाशेषमुपाक्रमत् ॥ १ ॥,tathā vṛtravadhaṃ sarvamakhilena sa lakṣmaṇaḥ | kathayitvā naraśreṣṭhaḥ kathāśeṣamupākramat || 1 ||
+77,2,ततो हते महावीर्ये वृत्रे देवभयंकरे । ब्रह्महत्यावृतः शक्रः संज्ञां लेभे न वृत्रहा ॥ २ ॥,tato hate mahāvīrye vṛtre devabhayaṃkare | brahmahatyāvṛtaḥ śakraḥ saṃjñāṃ lebhe na vṛtrahā || 2 ||
+77,3,सो ऽन्तमाश्रित्य लोकानां नष्टसंज्ञो विचेतनः । कालं तत्रावसत् कं चिद्वेष्टमानो यथोरगः ॥ ३ ॥,so'ntamāśritya lokānāṃ naṣṭasaṃjño vicetanaḥ | kālaṃ tatrāvasat kaṃ cidveṣṭamāno yathoragaḥ || 3 ||
+77,4,अथ नष्टे सहस्राक्षे उद्विग्नमभवज्जगत् । भूमिश्च ध्वस्तसंकाशा निःस्नेहा शुष्ककानना ॥ ४ ॥,atha naṣṭe sahasrākṣe udvignamabhavajjagat | bhūmiśca dhvastasaṃkāśā niḥsnehā śuṣkakānanā || 4 ||
+77,5,निःस्रोतसश्चाम्बुवाहा ह्रदाश्च सरितस्तथा । संक्षोभश्चैव सत्त्वानाम���ावृष्टिकृतो ऽभवत् ॥ ५ ॥,niḥsrotasaścāmbuvāhā hradāśca saritastathā | saṃkṣobhaścaiva sattvānāmanāvṛṣṭikṛto'bhavat || 5 ||
+77,6,क्षीयमाणे तु लोके ऽस्मिन् संभ्रान्तमनसः सुराः । यदुक्तं विष्णुना पूर्वं तं यज्ञं समुपानयन् ॥ ६ ॥,kṣīyamāṇe tu loke'smin saṃbhrāntamanasaḥ surāḥ | yaduktaṃ viṣṇunā pūrvaṃ taṃ yajñaṃ samupānayan || 6 ||
+77,7,ततः सर्वे सुरगणाः सोपाध्यायाः सहर्षिभिः । तं देशं सहिता जग्मुर्यत्रेन्द्रो भयमोहितः ॥ ७ ॥,tataḥ sarve suragaṇāḥ sopādhyāyāḥ saharṣibhiḥ | taṃ deśaṃ sahitā jagmuryatrendro bhayamohitaḥ || 7 ||
+77,8,ते तु दृष्ट्वा सहस्राक्षं मोहितं ब्रह्महत्यया । तं पुरस्कृत्य देवेशमश्वमेधं प्रचक्रिरे ॥ ८ ॥,te tu dṛṣṭvā sahasrākṣaṃ mohitaṃ brahmahatyayā | taṃ puraskṛtya deveśamaśvamedhaṃ pracakrire || 8 ||
+77,9,ततो ऽश्वमेधः सुमहान्महेन्द्रस्य महात्मनः । ववृधे ब्रह्महत्यायाः पावनार्थं नरेश्वर ॥ ९ ॥,tato'śvamedhaḥ sumahānmahendrasya mahātmanaḥ | vavṛdhe brahmahatyāyāḥ pāvanārthaṃ nareśvara || 9 ||
+77,10,ततो यज्ञसमाप्तौ तु ब्रह्महत्या महात्मनः । अभिगम्याब्रवीद्वाक्यं क्व मे स्थानं विधास्यथ ॥ १० ॥,tato yajñasamāptau tu brahmahatyā mahātmanaḥ | abhigamyābravīdvākyaṃ kva me sthānaṃ vidhāsyatha || 10 ||
+77,11,ते तामूचुस्ततो देवास्तुष्टाः प्रीतिसमन्विताः । चतुर्धा विभजात्मानमात्मनैव दुरासदे ॥ ११ ॥,te tāmūcustato devāstuṣṭāḥ prītisamanvitāḥ | caturdhā vibhajātmānamātmanaiva durāsade || 11 ||
+77,12,देवानां भाषितं श्रुत्वा ब्रह्महत्या महात्मनाम् । संनिधौ स्थानमन्यत्र वरयामास दुर्वसा ॥ १२ ॥,devānāṃ bhāṣitaṃ śrutvā brahmahatyā mahātmanām | saṃnidhau sthānamanyatra varayāmāsa durvasā || 12 ||
+77,13,एकेनांशेन वत्स्यामि पूर्णोदासु नदीषु वै । द्वितीयेन तु वृक्षेषु सत्यमेतद्ब्रवीमि वः ॥ १३ ॥,ekenāṃśena vatsyāmi pūrṇodāsu nadīṣu vai | dvitīyena tu vṛkṣeṣu satyametadbravīmi vaḥ || 13 ||
+77,14,यो ऽयमंशस्तृतीयो मे स्त्रीषु यौवनशालिषु । त्रिरात्रं दर्पपर्णासु वसिष्ये दर्पघातिनी ॥ १४ ॥,yo'yamaṃśastṛtīyo me strīṣu yauvanaśāliṣu | trirātraṃ darpaparṇāsu vasiṣye darpaghātinī || 14 ||
+77,15,हन्तारो ब्राह्मणान्ये तु प्रेक्षापूर्वमदूषकान् । तांश्चतुर्थेन भागेन संश्रयिष्ये सुरर्षभाः ॥ १५ ॥,hantāro brāhmaṇānye tu prekṣāpūrvamadūṣakān | tāṃścaturthena bhāgena saṃśrayiṣye surarṣabhāḥ || 15 ||
+77,16,प्रत्यूचुस्तां ततो देवा यथा वदसि दुर्वसे । तथा भवतु तत् सर्वं साधयस्व यथेप्सितम् ॥ १६ ॥,pratyūcustāṃ tato devā yathā vadasi durvase | tathā bhavatu tat sarvaṃ sādhayasva yathepsitam || 16 ||
+77,17,ततः प्रीत्यान्विता देवाः सहस्राक्षं ववन्दिरे । विज्वरः पूतपाप्मा च वासवः समपद्यत ॥ १७ ॥,tataḥ prītyānvitā devāḥ sahasrākṣaṃ vavandire | vijvaraḥ pūtapāpmā ca vāsavaḥ samapadyata || 17 ||
+77,18,प्रशान्तं च जगत् सर्वं सहस्राक्षे प्रतिष्ठते । यज्ञं चाद्भुतसंकाशं तदा शक्रो ऽभ्यपूजयत् ॥ १८ ॥,praśāntaṃ ca jagat sarvaṃ sahasrākṣe pratiṣṭhate | yajñaṃ cādbhutasaṃkāśaṃ tadā śakro'bhyapūjayat || 18 ||
+77,19,ईद��शो ह्यश्वमेधस्य प्रभावो रघुनन्दन । यजस्व सुमहाभाग हयमेधेन पार्थिव ॥ १९ ॥,īdṛśo hyaśvamedhasya prabhāvo raghunandana | yajasva sumahābhāga hayamedhena pārthiva || 19 ||
+78,1,तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणेनोक्तं वाक्यं वाक्यविशारदः । प्रत्युवाच महातेजाः प्रहसन् राघवो वचः ॥ १ ॥,tacchrutvā lakṣmaṇenoktaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ | pratyuvāca mahātejāḥ prahasan rāghavo vacaḥ || 1 ||
+78,2,एवमेतन्नरश्रेष्ठ यथा वदसि लक्ष्मण । वृत्रघातमशेषेण वाजिमेधफलं च यत् ॥ २ ॥,evametannaraśreṣṭha yathā vadasi lakṣmaṇa | vṛtraghātamaśeṣeṇa vājimedhaphalaṃ ca yat || 2 ||
+78,3,श्रूयते हि पुरा सौम्य कर्दमस्य प्रजापतेः । पुत्रो बाह्लीश्वरः श्रीमानिलो नाम सुधार्मिकः ॥ ३ ॥,śrūyate hi purā saumya kardamasya prajāpateḥ | putro bāhlīśvaraḥ śrīmānilo nāma sudhārmikaḥ || 3 ||
+78,4,स राजा पृथिवीं सर्वां वशे कृत्वा महायशाः । राज्यं चैव नरव्याघ्र पुत्रवत् पर्यपालयत् ॥ ४ ॥,sa rājā pṛthivīṃ sarvāṃ vaśe kṛtvā mahāyaśāḥ | rājyaṃ caiva naravyāghra putravat paryapālayat || 4 ||
+78,5,सुरैश्च परमोदारैर्दैतेयैश्च महासुरैः । नागराक्षसगन्धर्वैर्यक्षैश्च सुमहात्मभिः ॥ ५ ॥,suraiśca paramodārairdaiteyaiśca mahāsuraiḥ | nāgarākṣasagandharvairyakṣaiśca sumahātmabhiḥ || 5 ||
+78,6,पूज्यते नित्यशः सौम्य भयार्तै रघुनन्दन । अबिभ्यंश्च त्रयो लोकाः सरोषस्य महात्मनः ॥ ६ ॥,pūjyate nityaśaḥ saumya bhayārtai raghunandana | abibhyaṃśca trayo lokāḥ saroṣasya mahātmanaḥ || 6 ||
+78,7,स राजा तादृशो ह्यासीद्धर्मे वीर्ये च निष्ठितः । बुद्ध्या च परमोदारो बाह्लीकानां महायशाः ॥ ७ ॥,sa rājā tādṛśo hyāsīddharme vīrye ca niṣṭhitaḥ | buddhyā ca paramodāro bāhlīkānāṃ mahāyaśāḥ || 7 ||
+78,8,स प्रचक्रे महाबाहुर्मृगयां रुचिरे वने । चैत्रे मनोरमे मासि सभृत्यबलवाहनः ॥ ८ ॥,sa pracakre mahābāhurmṛgayāṃ rucire vane | caitre manorame māsi sabhṛtyabalavāhanaḥ || 8 ||
+78,9,प्रजघ्ने स नृपो ऽरण्ये मृगाञ् शतसहस्रशः । हत्वैव तृप्तिर्नाभूच्च राज्ञस्तस्य महात्मनः ॥ ९ ॥,prajaghne sa nṛpo'raṇye mṛgāñ śatasahasraśaḥ | hatvaiva tṛptirnābhūcca rājñastasya mahātmanaḥ || 9 ||
+78,10,नानामृगाणामयुतं वध्यमानं महात्मना । यत्र जातो महासेनस्तं देशमुपचक्रमे ॥ १० ॥,nānāmṛgāṇāmayutaṃ vadhyamānaṃ mahātmanā | yatra jāto mahāsenastaṃ deśamupacakrame || 10 ||
+78,11,तस्मिंस्तु देवदेवेशः शैलराजसुतां हरः । रमयामास दुर्धर्षैः सर्वैरनुचरैः सह ॥ ११ ॥,tasmiṃstu devadeveśaḥ śailarājasutāṃ haraḥ | ramayāmāsa durdharṣaiḥ sarvairanucaraiḥ saha || 11 ||
+78,12,कृत्वा स्त्रीभूतमात्मानमुमेशो गोपतिध्वजः । देव्याः प्रियचिकीर्षुः स तस्मिन्पर्वतनिर्झरे ॥ १२ ॥,kṛtvā strībhūtamātmānamumeśo gopatidhvajaḥ | devyāḥ priyacikīrṣuḥ sa tasminparvatanirjhare || 12 ||
+78,13,ये च तत्र वनोद्देशे सत्त्वाः पुरुषवादिनः । यच्च किं चन तत् सर्वं नारीसंज्ञं बभूव ह ॥ १३ ॥,ye ca tatra vanoddeśe sattvāḥ puruṣavādinaḥ | yacca kiṃ cana tat sarvaṃ nārīsaṃjñaṃ babhūva ha || 13 ||
+78,14,एतस्मिन्नन्तरे राजा स इलः कर्दमात्मजः । निघ्न��्मृगसहस्राणि तं देशमुपचक्रमे ॥ १४ ॥,etasminnantare rājā sa ilaḥ kardamātmajaḥ | nighnanmṛgasahasrāṇi taṃ deśamupacakrame || 14 ||
+78,15,स दृष्ट्वा स्त्रीकृतं सर्वं सव्यालमृगपक्षिणम् । आत्मानं सानुगं चैव स्त्रीभूतं रघुनन्दन ॥ १५ ॥,sa dṛṣṭvā strīkṛtaṃ sarvaṃ savyālamṛgapakṣiṇam | ātmānaṃ sānugaṃ caiva strībhūtaṃ raghunandana || 15 ||
+78,16,तस्य दुःखं महत्त्वासीद्दृष्ट्वात्मानं तथा गतम् । उमापतेश्च तत् कर्म ज्ञात्वा त्रासमुपागमत् ॥ १६ ॥,tasya duḥkhaṃ mahattvāsīddṛṣṭvātmānaṃ tathā gatam | umāpateśca tat karma jñātvā trāsamupāgamat || 16 ||
+78,17,ततो देवं महात्मानं शितिकण्ठं कपर्दिनम् । जगाम शरणं राजा सभृत्यबलवाहनः ॥ १७ ॥,tato devaṃ mahātmānaṃ śitikaṇṭhaṃ kapardinam | jagāma śaraṇaṃ rājā sabhṛtyabalavāhanaḥ || 17 ||
+78,18,ततः प्रहस्य वरदः सह देव्या महायशाः । प्रजापतिसुतं वाक्यमुवाच वरदः स्वयम् ॥ १८ ॥,tataḥ prahasya varadaḥ saha devyā mahāyaśāḥ | prajāpatisutaṃ vākyamuvāca varadaḥ svayam || 18 ||
+78,19,उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे कार्दमेय महाबल । पुरुषत्वमृते सौम्य वरं वरय सुव्रत ॥ १९ ॥,uttiṣṭhottiṣṭha rājarṣe kārdameya mahābala | puruṣatvamṛte saumya varaṃ varaya suvrata || 19 ||
+78,20,ततः स राजा शोकार्ताः प्रत्याख्यातो महात्मना । न स जग्राह स्त्रीभूतो वरमन्यं सुरोत्तमात् ॥ २० ॥,tataḥ sa rājā śokārtāḥ pratyākhyāto mahātmanā | na sa jagrāha strībhūto varamanyaṃ surottamāt || 20 ||
+78,21,ततः शोकेन महता शैलराजसुतां नृपः । प्रणिपत्य महादेवीं सर्वेणैवान्तरात्मना ॥ २१ ॥,tataḥ śokena mahatā śailarājasutāṃ nṛpaḥ | praṇipatya mahādevīṃ sarveṇaivāntarātmanā || 21 ||
+78,22,ईशे वराणां वरदे लोकानामसि भामिनि । अमोघदर्शने देवि भजे सौम्ये नमो ऽस्तु ते ॥ २२ ॥,īśe varāṇāṃ varade lokānāmasi bhāmini | amoghadarśane devi bhaje saumye namo'stu te || 22 ||
+78,23,हृद्गतं तस्य राजर्षेर्विज्ञाय हरसंनिधौ । प्रत्युवाच शुभं वाक्यं देवी रुद्रस्य संमता ॥ २३ ॥,hṛdgataṃ tasya rājarṣervijñāya harasaṃnidhau | pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ devī rudrasya saṃmatā || 23 ||
+78,24,अर्धस्य देवो वरदो वरार्धस्य तथा ह्यहम् । तस्मादर्धं गृहाण त्वं स्त्रीपुंसोर्यावदिच्छसि ॥ २४ ॥,ardhasya devo varado varārdhasya tathā hyaham | tasmādardhaṃ gṛhāṇa tvaṃ strīpuṃsoryāvadicchasi || 24 ||
+78,25,तदद्भुततमं श्रुत्वा देव्या वरमनुत्तमम् । संप्रहृष्टमना भूत्वा राजा वाक्यमथाब्रवीत् ॥ २५ ॥,tadadbhutatamaṃ śrutvā devyā varamanuttamam | saṃprahṛṣṭamanā bhūtvā rājā vākyamathābravīt || 25 ||
+78,26,यदि देवि प्रसन्ना मे रूपेणाप्रतिमा भुवि । मासं स्त्रीत्वमुपासित्वा मासं स्यां पुरुषः पुनः ॥ २६ ॥,yadi devi prasannā me rūpeṇāpratimā bhuvi | māsaṃ strītvamupāsitvā māsaṃ syāṃ puruṣaḥ punaḥ || 26 ||
+78,27,ईप्सितं तस्य विज्ञाय देवी सुरुचिरानना । प्रत्युवाच शुभं वाक्यमेवमेतद्भविष्यति ॥ २७ ॥,īpsitaṃ tasya vijñāya devī surucirānanā | pratyuvāca śubhaṃ vākyamevametadbhaviṣyati || 27 ||
+78,28,राजन्पुरुषभूतस्त्वं स्त्रीभावं न स्मरिष्यसि । स्त्रीभूतश्��ापरं मासं न स्मरिष्यसि पौरुषम् ॥ २८ ॥,rājanpuruṣabhūtastvaṃ strībhāvaṃ na smariṣyasi | strībhūtaścāparaṃ māsaṃ na smariṣyasi pauruṣam || 28 ||
+78,29,एवं स राजा पुरुषो मामं भूत्वाथ कार्दमिः । त्रैलोक्यसुन्दरी नारी मासमेकमिलाभवत् ॥ २९ ॥,evaṃ sa rājā puruṣo māmaṃ bhūtvātha kārdamiḥ | trailokyasundarī nārī māsamekamilābhavat || 29 ||
+79,1,तां कथामिलसंबद्धां रामेण समुदीरिताम् । लक्ष्मणो भरतश्चैव श्रुत्वा परमविस्मितौ ॥ १ ॥,tāṃ kathāmilasaṃbaddhāṃ rāmeṇa samudīritām | lakṣmaṇo bharataścaiva śrutvā paramavismitau || 1 ||
+79,2,तौ रामं प्राञ्जलीभूत्वा तस्य राज्ञो महात्मनः । विस्तरं तस्य भावस्य तदा पप्रच्छतुः पुनः ॥ २ ॥,tau rāmaṃ prāñjalībhūtvā tasya rājño mahātmanaḥ | vistaraṃ tasya bhāvasya tadā papracchatuḥ punaḥ || 2 ||
+79,3,कथं स राजा स्त्रीभूतो वर्तयामास दुर्गतिम् । पुरुषो वा यदा भूतः कां वृत्तिं वर्तयत्यसौ ॥ ३ ॥,kathaṃ sa rājā strībhūto vartayāmāsa durgatim | puruṣo vā yadā bhūtaḥ kāṃ vṛttiṃ vartayatyasau || 3 ||
+79,4,तयोस्तद्भाषितं श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितम् । कथयामास काकुत्ष्ठस्तस्य राज्ञो यथा गतम् ॥ ४ ॥,tayostadbhāṣitaṃ śrutvā kautūhalasamanvitam | kathayāmāsa kākutṣṭhastasya rājño yathā gatam || 4 ||
+79,5,तमेव प्रथमं मासं स्त्रीभूत्वा लोकसुन्दरी । ताभिः परिवृता स्त्रीभिर्ये ऽस्य पूर्वं पदानुगाः ॥ ५ ॥,tameva prathamaṃ māsaṃ strībhūtvā lokasundarī | tābhiḥ parivṛtā strībhirye'sya pūrvaṃ padānugāḥ || 5 ||
+79,6,तत् काननं विगाह्याशु विजह्रे लोकसुन्दरी । द्रुमगुल्मलताकीर्णं पद्भ्यां पद्मदलेक्षणा ॥ ६ ॥,tat kānanaṃ vigāhyāśu vijahre lokasundarī | drumagulmalatākīrṇaṃ padbhyāṃ padmadalekṣaṇā || 6 ||
+79,7,वाहनानि च सर्वाणि संत्यक्त्वा वै समन्ततः । पर्वताभोगविवरे तस्मिन् रेमे इला तदा ॥ ७ ॥,vāhanāni ca sarvāṇi saṃtyaktvā vai samantataḥ | parvatābhogavivare tasmin reme ilā tadā || 7 ||
+79,8,अथ तस्मिन् वनोद्देशे पर्वतस्याविदूरतः । सरः सुरुचिरप्रख्यं नानापक्षिगणायुतम् ॥ ८ ॥,atha tasmin vanoddeśe parvatasyāvidūrataḥ | saraḥ suruciraprakhyaṃ nānāpakṣigaṇāyutam || 8 ||
+79,9,ददर्श सा इला तस्मिन्बुधं सोमसुतं तदा । ज्वलन्तं स्वेन वपुषा पूर्णं सोममिवोदितम् ॥ ९ ॥,dadarśa sā ilā tasminbudhaṃ somasutaṃ tadā | jvalantaṃ svena vapuṣā pūrṇaṃ somamivoditam || 9 ||
+79,10,तपन्तं च तपस्तीव्रमम्भोमध्ये दुरासदम् । यशक् सरं कामगमं तारुण्ये पर्यवस्थितम् ॥ १० ॥,tapantaṃ ca tapastīvramambhomadhye durāsadam | yaśak saraṃ kāmagamaṃ tāruṇye paryavasthitam || 10 ||
+79,11,सा तं जलाशयं सर्वं क्षोभयामास विस्मिता । सह तैः पूर पुरुषैः स्त्रीभूतै रघुनन्दन ॥ ११ ॥,sā taṃ jalāśayaṃ sarvaṃ kṣobhayāmāsa vismitā | saha taiḥ pūra puruṣaiḥ strībhūtai raghunandana || 11 ||
+79,12,बुधस्तु तां निरीक्ष्यैव कामबाणाभिपीडितः । नोपलेभे तदात्मानं चचाल च तदाम्भसि ॥ १२ ॥,budhastu tāṃ nirīkṣyaiva kāmabāṇābhipīḍitaḥ | nopalebhe tadātmānaṃ cacāla ca tadāmbhasi || 12 ||
+79,13,इलां निरीक्षमाणः स त्रैलोक्याभ्यधिकां शुभाम् । चिन्तां समभ्यतिक्राम��् का न्वियं देवताधिका ॥ १३ ॥,ilāṃ nirīkṣamāṇaḥ sa trailokyābhyadhikāṃ śubhām | cintāṃ samabhyatikrāmat kā nviyaṃ devatādhikā || 13 ||
+79,14,न देवीषु न नागीषु नासुरीष्वप्सरःसु च । दृष्टपूर्वा मया का चिद् रूपेणैतेन शोभिता ॥ १४ ॥,na devīṣu na nāgīṣu nāsurīṣvapsaraḥsu ca | dṛṣṭapūrvā mayā kā cid rūpeṇaitena śobhitā || 14 ||
+79,15,सदृशीयं मम भवेद् यदि नान्यपरिग्रहा । इति बुद्धिं समास्थाय जलात् स्थलमुपागमत् ॥ १५ ॥,sadṛśīyaṃ mama bhaved yadi nānyaparigrahā | iti buddhiṃ samāsthāya jalāt sthalamupāgamat || 15 ||
+79,16,स आश्रमं समुपागम्य चतस्रः प्रमदास्ततः । शब्दापयत धर्मात्मा ताश्चैनं च ववन्दिरे ॥ १६ ॥,sa āśramaṃ samupāgamya catasraḥ pramadāstataḥ | śabdāpayata dharmātmā tāścainaṃ ca vavandire || 16 ||
+79,17,स ताः पप्रच्छ धर्मात्म कस्यैषा लोकसुन्दरी । किमर्थमागता चेह सत्यमाख्यात माचिरम् ॥ १७ ॥,sa tāḥ papraccha dharmātma kasyaiṣā lokasundarī | kimarthamāgatā ceha satyamākhyāta māciram || 17 ||
+79,18,शुभं तु तस्य तद्वाक्यं मधुरं मधुराक्षरम् । श्रुत्वा तु ताः स्त्रियः सर्वा ऊचुर्मधुरया गिरा ॥ १८ ॥,śubhaṃ tu tasya tadvākyaṃ madhuraṃ madhurākṣaram | śrutvā tu tāḥ striyaḥ sarvā ūcurmadhurayā girā || 18 ||
+79,19,अस्माकमेषा सुश्रोणी प्रभुत्वे वर्तते सदा । अपतिः काननान्तेषु सहास्माभिरटत्यसौ ॥ १९ ॥,asmākameṣā suśroṇī prabhutve vartate sadā | apatiḥ kānanānteṣu sahāsmābhiraṭatyasau || 19 ||
+79,20,तद्वाक्यमव्यक्तपदं तासां स्त्रीणां निशम्य तु । विद्यामावर्तनीं पुण्यामावर्तयत स द्विजः ॥ २० ॥,tadvākyamavyaktapadaṃ tāsāṃ strīṇāṃ niśamya tu | vidyāmāvartanīṃ puṇyāmāvartayata sa dvijaḥ || 20 ||
+79,21,सो ऽर्थं विदित्वा निखिलं तस्य राज्ञो यथागतम् । सर्वा एव स्त्रियस्ताश्च बभाषे मुनिपुंगवः ॥ २१ ॥,so'rthaṃ viditvā nikhilaṃ tasya rājño yathāgatam | sarvā eva striyastāśca babhāṣe munipuṃgavaḥ || 21 ||
+79,22,अत्र किं पुरुषा भद्रा अवसञ् शैलरोधसि । वत्स्यथास्मिन् गिरौ यूयमवकाशो विधीयताम् ॥ २२ ॥,atra kiṃ puruṣā bhadrā avasañ śailarodhasi | vatsyathāsmin girau yūyamavakāśo vidhīyatām || 22 ||
+79,23,मूलपुत्रफलैः सर्वा वर्तयिष्यथ नित्यदा । स्त्रियः किम्पुरुषान्नाम भर्तॄन् समुपलप्स्यथ ॥ २३ ॥,mūlaputraphalaiḥ sarvā vartayiṣyatha nityadā | striyaḥ kimpuruṣānnāma bhartṝn samupalapsyatha || 23 ||
+79,24,ताः श्रुत्वा सोमपुत्रस्य वाचं किंपुरुषीकृताः । उपासां चक्रिरे शैलं बह्व्यस्ता बहुधा तदा ॥ २४ ॥,tāḥ śrutvā somaputrasya vācaṃ kiṃpuruṣīkṛtāḥ | upāsāṃ cakrire śailaṃ bahvyastā bahudhā tadā || 24 ||
+80,1,श्रुत्वा किम्पुरुषोत्पत्तिं लक्ष्मणो भरतस्तदा । आश्चर्यमिति चाब्रूतामुभौ रामं जनेश्वरम् ॥ १ ॥,śrutvā kimpuruṣotpattiṃ lakṣmaṇo bharatastadā | āścaryamiti cābrūtāmubhau rāmaṃ janeśvaram || 1 ||
+80,2,अथ रामः कथामेतां भूय एव महायशाः । कथयामास धर्मात्मा प्रजापतिसुतस्य वै ॥ २ ॥,atha rāmaḥ kathāmetāṃ bhūya eva mahāyaśāḥ | kathayāmāsa dharmātmā prajāpatisutasya vai || 2 ||
+80,3,सर्वास्ता विद्रुता दृष्ट्वा किंनरीरृषिसत्तमः । उवाच ��ूपसंपन्नां तां स्त्रियं प्रहसन्निव ॥ ३ ॥,sarvāstā vidrutā dṛṣṭvā kiṃnarīrṛṣisattamaḥ | uvāca rūpasaṃpannāṃ tāṃ striyaṃ prahasanniva || 3 ||
+80,4,सोमस्याहं सुदयितः सुतः सुरुचिरानने । भजस्व मां वरारोहे भक्त्या स्निग्धेन चक्षुषा ॥ ४ ॥,somasyāhaṃ sudayitaḥ sutaḥ surucirānane | bhajasva māṃ varārohe bhaktyā snigdhena cakṣuṣā || 4 ||
+80,5,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शून्ये स्वजनवर्जिता । इला सुरुचिरप्रख्यं प्रत्युवाच महाग्रहम् ॥ ५ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā śūnye svajanavarjitā | ilā suruciraprakhyaṃ pratyuvāca mahāgraham || 5 ||
+80,6,अहं कामकरी सौम्य तवास्मि वशवर्तिनी । प्रशाधि मां सोमसुत यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ६ ॥,ahaṃ kāmakarī saumya tavāsmi vaśavartinī | praśādhi māṃ somasuta yathecchasi tathā kuru || 6 ||
+80,7,तस्यास्तदद्भुतप्रख्यं श्रुत्वा हर्षसमन्वितः । स वै कामी सह तया रेमे चन्द्रमसः सुतः ॥ ७ ॥,tasyāstadadbhutaprakhyaṃ śrutvā harṣasamanvitaḥ | sa vai kāmī saha tayā reme candramasaḥ sutaḥ || 7 ||
+80,8,बुधस्य माधवो मासस्तामिलां रुचिराननाम् । गतो रमयतो ऽत्यर्थं क्षणवत्तस्य कामिनः ॥ ८ ॥,budhasya mādhavo māsastāmilāṃ rucirānanām | gato ramayato'tyarthaṃ kṣaṇavattasya kāminaḥ || 8 ||
+80,9,अथ मासे तु संपूर्णे पूर्णेन्दुसदृशाननः । प्रजापतिसुतः श्रीमाञ् शयने प्रत्यबुध्यत ॥ ९ ॥,atha māse tu saṃpūrṇe pūrṇendusadṛśānanaḥ | prajāpatisutaḥ śrīmāñ śayane pratyabudhyata || 9 ||
+80,10,सो ऽपश्यत् सोमजं तत्र तप्यन्तं सलिलाशये । ऊर्ध्वबाहुं निरालम्बं तं राजा प्रत्यभाषत ॥ १० ॥,so'paśyat somajaṃ tatra tapyantaṃ salilāśaye | ūrdhvabāhuṃ nirālambaṃ taṃ rājā pratyabhāṣata || 10 ||
+80,11,भगवन्पर्वतं दुर्गं प्रविष्टो ऽस्मि सहानुगः । न च पश्यामि तत् सैन्यं क्व नु ते मामका गताः ॥ ११ ॥,bhagavanparvataṃ durgaṃ praviṣṭo'smi sahānugaḥ | na ca paśyāmi tat sainyaṃ kva nu te māmakā gatāḥ || 11 ||
+80,12,तच्छ्रुत्वा तस्य राजर्षेर्नष्टसंज्ञस्य भाषितम् । प्रत्युवाच शुभं वाक्यं सान्त्वयन्परया गिरा ॥ १२ ॥,tacchrutvā tasya rājarṣernaṣṭasaṃjñasya bhāṣitam | pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ sāntvayanparayā girā || 12 ||
+80,13,अश्मवर्षेण महता भृत्यास्ते विनिपातिताः । त्वं चाश्रमपदे सुप्तो वातवर्षभयार्दितः ॥ १३ ॥,aśmavarṣeṇa mahatā bhṛtyāste vinipātitāḥ | tvaṃ cāśramapade supto vātavarṣabhayārditaḥ || 13 ||
+80,14,समाश्वसिहि भद्रं ते निर्भयो विगतज्वरः । फलमूलाशनो वीर वस चेह यथासुखम् ॥ १४ ॥,samāśvasihi bhadraṃ te nirbhayo vigatajvaraḥ | phalamūlāśano vīra vasa ceha yathāsukham || 14 ||
+80,15,स राजा तेन वाक्येन प्रत्याश्वस्तो महायशाः । प्रत्युवाच शुभं वाक्यं दीनो भृत्यजनक्षयात् ॥ १५ ॥,sa rājā tena vākyena pratyāśvasto mahāyaśāḥ | pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ dīno bhṛtyajanakṣayāt || 15 ||
+80,16,त्यक्ष्याम्यहं स्वकं राज्यं नाहं भृत्यैर्विना कृतः । वर्तयेयं क्षणं ब्रह्मन् समनुज्ञातुमर्हसि ॥ १६ ॥,tyakṣyāmyahaṃ svakaṃ rājyaṃ nāhaṃ bhṛtyairvinā kṛtaḥ | vartayeyaṃ kṣaṇaṃ brahman samanujñātumarhasi || 16 ||
+80,17,सुतो धर्मपरो ब्रह्मञ्ज्येष्ठो मम महायशाः । शशबिन्दुरिति ख्यातः स मे राज्यं प्रपत्स्यते ॥ १७ ॥,suto dharmaparo brahmañjyeṣṭho mama mahāyaśāḥ | śaśabinduriti khyātaḥ sa me rājyaṃ prapatsyate || 17 ||
+80,18,न हि शक्ष्याम्यहं गत्वा भृत्यदारान् सुखान्वितान् । प्रतिवक्तुं महातेजः किं चिदप्यशुभं वचः ॥ १८ ॥,na hi śakṣyāmyahaṃ gatvā bhṛtyadārān sukhānvitān | prativaktuṃ mahātejaḥ kiṃ cidapyaśubhaṃ vacaḥ || 18 ||
+80,19,तथा ब्रुवति राजेन्द्रे बुधः परममद्भुतम् । सान्त्वपूर्वमथोवाच वासस्त इह रोचताम् ॥ १९ ॥,tathā bruvati rājendre budhaḥ paramamadbhutam | sāntvapūrvamathovāca vāsasta iha rocatām || 19 ||
+80,20,न संतापस्त्वया कार्यः कार्दमेय महाबल । संवत्सरोषितस्येह कारयिष्यामि ते हितम् ॥ २० ॥,na saṃtāpastvayā kāryaḥ kārdameya mahābala | saṃvatsaroṣitasyeha kārayiṣyāmi te hitam || 20 ||
+80,21,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा बुधस्याक्लिष्टकर्मणः । वासाय विदधे बुद्धिं यदुक्तं ब्रह्मवादिना ॥ २१ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā budhasyākliṣṭakarmaṇaḥ | vāsāya vidadhe buddhiṃ yaduktaṃ brahmavādinā || 21 ||
+80,22,मासं स स्त्री तदा भूत्वा रमयत्यनिशं शुभा । मासं पुरुषभावेन धर्मबुद्धिं चकार सः ॥ २२ ॥,māsaṃ sa strī tadā bhūtvā ramayatyaniśaṃ śubhā | māsaṃ puruṣabhāvena dharmabuddhiṃ cakāra saḥ || 22 ||
+80,23,ततः स नवमे मासि इला सोमसुतात्मजम् । जनयामास सुश्रोणी पुरूरवसमात्मजम् ॥ २३ ॥,tataḥ sa navame māsi ilā somasutātmajam | janayāmāsa suśroṇī purūravasamātmajam || 23 ||
+80,24,जातमात्रं तु सुश्रोणी पितुर्हस्ते न्यवेशयत् । बुधस्य समवर्णाभमिलापुत्रं महाबलम् ॥ २४ ॥,jātamātraṃ tu suśroṇī piturhaste nyaveśayat | budhasya samavarṇābhamilāputraṃ mahābalam || 24 ||
+80,25,बुधो ऽपि पुरुषीभूतं समाश्वास्य नराधिपम् । कथाभी रमयामास धर्मयुक्ताभिरात्मवान् ॥ २५ ॥,budho'pi puruṣībhūtaṃ samāśvāsya narādhipam | kathābhī ramayāmāsa dharmayuktābhirātmavān || 25 ||
+81,1,तथोक्तवति रामे तु तस्य जन्म तदद्भुतम् । उवाच लक्ष्मणो भूयो भरतश्च महायशाः ॥ १ ॥,tathoktavati rāme tu tasya janma tadadbhutam | uvāca lakṣmaṇo bhūyo bharataśca mahāyaśāḥ || 1 ||
+81,2,सा प्रिया सोमपुत्रस्य संवत्सरमथोषिता । अकरोत् किं नरश्रेष्ठ तत्त्वं शंसितुमर्हसि ॥ २ ॥,sā priyā somaputrasya saṃvatsaramathoṣitā | akarot kiṃ naraśreṣṭha tattvaṃ śaṃsitumarhasi || 2 ||
+81,3,तयोस्तद्वाक्यमाधुर्यं निशम्य परिपृच्छतोः । रामः पुनरुवाचेमां प्रजापतिसुते कथाम् ॥ ३ ॥,tayostadvākyamādhuryaṃ niśamya paripṛcchatoḥ | rāmaḥ punaruvācemāṃ prajāpatisute kathām || 3 ||
+81,4,पुरुषत्वं गते शूरे बुधः परमबुद्धिमान् । संवर्तं परमोदारमाजुहाव महायशाः ॥ ४ ॥,puruṣatvaṃ gate śūre budhaḥ paramabuddhimān | saṃvartaṃ paramodāramājuhāva mahāyaśāḥ || 4 ||
+81,5,च्यवनं भृगुपुत्रं च मुनिं चारिष्टनेमिनम् । प्रमोदनं मोदकरं ततो दुर्वाससं मुनिम् ॥ ५ ॥,cyavanaṃ bhṛguputraṃ ca muniṃ cāriṣṭaneminam | pramodanaṃ modakaraṃ tato durvāsasaṃ munim || 5 ||
+81,6,एतान् सर्वान् समानीय वाक्यज्ञस्तत्त्वदर्शिनः । उवाच सर्वान् सुहृदो धैर्येण सुसमाहितः ॥ ६ ॥,etān sarvān samānīya vākyajñastattvadarśinaḥ | uvāca sarvān suhṛdo dhairyeṇa susamāhitaḥ || 6 ||
+81,7,अयं राजा महाबाहुः कर्दमस्य इलः सुतः । जानीतैनं यथा भूतं श्रेयो ह्यस्य विधीयताम् ॥ ७ ॥,ayaṃ rājā mahābāhuḥ kardamasya ilaḥ sutaḥ | jānītainaṃ yathā bhūtaṃ śreyo hyasya vidhīyatām || 7 ||
+81,8,तेषां संवदतामेव तमाश्रममुपागमत् । कर्दमः सुमहातेजा द्विजैः सह महात्मभिः ॥ ८ ॥,teṣāṃ saṃvadatāmeva tamāśramamupāgamat | kardamaḥ sumahātejā dvijaiḥ saha mahātmabhiḥ || 8 ||
+81,9,पुलस्त्यश्च क्रतुश्चैव वषट्कारस्तथैव च । ओंकारश्च महातेजास्तमाश्रममुपागमन् ॥ ९ ॥,pulastyaśca kratuścaiva vaṣaṭkārastathaiva ca | oṃkāraśca mahātejāstamāśramamupāgaman || 9 ||
+81,10,ते सर्वे हृष्टमनसः परस्परसमागमे । हितैषिणो बाह्लि पतेः पृथग्वाक्यमथाब्रुवन् ॥ १० ॥,te sarve hṛṣṭamanasaḥ parasparasamāgame | hitaiṣiṇo bāhli pateḥ pṛthagvākyamathābruvan || 10 ||
+81,11,कर्दमस्त्वब्रवीद्वाक्यं सुतार्थं परमं हितम् । द्विजाः शृणुत मद्वाक्यं यच्छ्रेयः पार्थिवस्य हि ॥ ११ ॥,kardamastvabravīdvākyaṃ sutārthaṃ paramaṃ hitam | dvijāḥ śṛṇuta madvākyaṃ yacchreyaḥ pārthivasya hi || 11 ||
+81,12,नान्यं पश्यामि भैषज्यमन्तरेण वृषध्वजम् । नाश्वमेधात् परो यज्ञः प्रियश्चैव महात्मनः ॥ १२ ॥,nānyaṃ paśyāmi bhaiṣajyamantareṇa vṛṣadhvajam | nāśvamedhāt paro yajñaḥ priyaścaiva mahātmanaḥ || 12 ||
+81,13,तस्माद् यजामहे सर्वे पार्थिवार्थे दुरासदम् । कर्दमेनैवमुक्तास्तु सर्व एव द्विजर्षभाः । रोचयन्ति स्म तं यज्ञं रुद्रस्याराधनं प्रति ॥ १३ ॥,tasmād yajāmahe sarve pārthivārthe durāsadam | kardamenaivamuktāstu sarva eva dvijarṣabhāḥ | rocayanti sma taṃ yajñaṃ rudrasyārādhanaṃ prati || 13 ||
+81,14,संवर्तस्य तु राजर्षिः शिष्यः परपुरंजयः । मरुत्त इति विख्यातस्तं यज्ञं समुपाहरत् ॥ १४ ॥,saṃvartasya tu rājarṣiḥ śiṣyaḥ parapuraṃjayaḥ | marutta iti vikhyātastaṃ yajñaṃ samupāharat || 14 ||
+81,15,ततो यज्ञो महानासीद्बुधाश्रमसमीपतः । रुद्रश्च परमं तोषमाजगाम महायशाः ॥ १५ ॥,tato yajño mahānāsīdbudhāśramasamīpataḥ | rudraśca paramaṃ toṣamājagāma mahāyaśāḥ || 15 ||
+81,16,अथ यज्ञसमाप्तौ तु प्रीतः परमया मुदा । उमापतिर्द्विजान् सर्वानुवाचेदमिलां प्रति ॥ १६ ॥,atha yajñasamāptau tu prītaḥ paramayā mudā | umāpatirdvijān sarvānuvācedamilāṃ prati || 16 ||
+81,17,प्रीतो ऽस्मि हयमेधेन भक्त्या च द्विजसत्तमाः । अस्य बाह्लिपतेश्चैव किं करोमि प्रियं शुभम् ॥ १७ ॥,prīto'smi hayamedhena bhaktyā ca dvijasattamāḥ | asya bāhlipateścaiva kiṃ karomi priyaṃ śubham || 17 ||
+81,18,तथा वदति देवेशे द्विजास्ते सुसमाहिताः । प्रसादयन्ति देवेशं यथा स्यात् पुरुषस्त्विला ॥ १८ ॥,tathā vadati deveśe dvijāste susamāhitāḥ | prasādayanti deveśaṃ yathā syāt puruṣastvilā || 18 ||
+81,19,ततः प्रीतमना रुद्रः पुरुषत्वं ददौ पुनः । इलायै सुमहातेजा दत्त्वा चान्तरधीयत ॥ १९ ॥,tataḥ prītamanā rudraḥ puruṣatvaṃ dadau punaḥ | ilāyai sumahātejā dattvā cāntaradhīyata || 19 ||
+81,20,निवृत्ते हयमेधे तु गते चादर्शनं हरे । यथागतं द्विजाः सर्वे ��गच्छन्दीर्घदर्शिनः ॥ २० ॥,nivṛtte hayamedhe tu gate cādarśanaṃ hare | yathāgataṃ dvijāḥ sarve agacchandīrghadarśinaḥ || 20 ||
+81,21,राजा तु बाह्लिमुत्सृज्य मध्यदेशे ह्यनुत्तमम् । निवेशयामास पुरं प्रतिष्ठानं यशस्करम् ॥ २१ ॥,rājā tu bāhlimutsṛjya madhyadeśe hyanuttamam | niveśayāmāsa puraṃ pratiṣṭhānaṃ yaśaskaram || 21 ||
+81,22,शशबिन्दुस्तु राजासीद्बाह्ल्यां परपुरंजयः । प्रतिष्ठान इलो राजा प्रजापतिसुतो बली ॥ २२ ॥,śaśabindustu rājāsīdbāhlyāṃ parapuraṃjayaḥ | pratiṣṭhāna ilo rājā prajāpatisuto balī || 22 ||
+81,23,स काले प्राप्तवांल् लोकमिलो ब्राह्ममनुत्तमम् । ऐलः पुरूरवा राजा प्रतिष्ठानमवाप्तवान् ॥ २३ ॥,sa kāle prāptavāṃl lokamilo brāhmamanuttamam | ailaḥ purūravā rājā pratiṣṭhānamavāptavān || 23 ||
+81,24,ईदृशो ह्यश्वमेधस्य प्रभावः पुरुषर्षभौ । स्त्रीभूतः पौरुषं लेभे यच्चान्यदपि दुर्लभम् ॥ २४ ॥,īdṛśo hyaśvamedhasya prabhāvaḥ puruṣarṣabhau | strībhūtaḥ pauruṣaṃ lebhe yaccānyadapi durlabham || 24 ||
+82,1,एतदाख्याय काकुत्स्थो भ्रातृह्याममितप्रभः । लक्ष्मणं पुनारेवाह धर्मयुक्तमिदं वचः ॥ १ ॥,etadākhyāya kākutstho bhrātṛhyāmamitaprabhaḥ | lakṣmaṇaṃ punārevāha dharmayuktamidaṃ vacaḥ || 1 ||
+82,2,वसिष्ठं वामदेवं च जाबालिमथ कश्यपम् । द्विजांश्च सर्वप्रवरानश्वमेधपुरस्कृतान् ॥ २ ॥,vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca jābālimatha kaśyapam | dvijāṃśca sarvapravarānaśvamedhapuraskṛtān || 2 ||
+82,3,एतान् सर्वान् समाहूय मन्त्रयित्वा च लक्ष्मण । हयं लक्ष्मणसंपन्नं विमोक्ष्यामि समाधिना ॥ ३ ॥,etān sarvān samāhūya mantrayitvā ca lakṣmaṇa | hayaṃ lakṣmaṇasaṃpannaṃ vimokṣyāmi samādhinā || 3 ||
+82,4,तद्वाक्यं राघवेणोक्तं श्रुत्वा त्वरितविक्रमः । द्विजान् सर्वान् समाहूय दर्शयामास राघवम् ॥ ४ ॥,tadvākyaṃ rāghaveṇoktaṃ śrutvā tvaritavikramaḥ | dvijān sarvān samāhūya darśayāmāsa rāghavam || 4 ||
+82,5,ते दृष्ट्वा देवसंकाशं कृतपादाभिवन्दनम् । राघवं सुदुराधर्षमाशीर्भिः समपूजयन् ॥ ५ ॥,te dṛṣṭvā devasaṃkāśaṃ kṛtapādābhivandanam | rāghavaṃ sudurādharṣamāśīrbhiḥ samapūjayan || 5 ||
+82,6,प्राञ्जलिस्तु ततो भूत्वा राघवो द्विजसात्तमान् । उवाच धर्मसंयुक्तमश्वमेधाश्रितं वचः ॥ ६ ॥,prāñjalistu tato bhūtvā rāghavo dvijasāttamān | uvāca dharmasaṃyuktamaśvamedhāśritaṃ vacaḥ || 6 ||
+82,7,स तेषां द्विजमुख्यानां वाक्यमद्भुतदर्शनम् । अश्वमेधाश्रितं श्रुत्वा भृशं प्रीतो ऽभवत्तदा ॥ ७ ॥,sa teṣāṃ dvijamukhyānāṃ vākyamadbhutadarśanam | aśvamedhāśritaṃ śrutvā bhṛśaṃ prīto'bhavattadā || 7 ||
+82,8,विज्ञाय तु मतं तेषां रामो लक्ष्मणमब्रवीत् । प्रेषयस्व महाबाहो सुग्रीवाय महात्मने ॥ ८ ॥,vijñāya tu mataṃ teṣāṃ rāmo lakṣmaṇamabravīt | preṣayasva mahābāho sugrīvāya mahātmane || 8 ||
+82,9,शीघ्रं महद्भिर्हरिभिर्बहिभिश्च तदाश्रयैः । सार्धमागच्छ भद्रं ते अनुभोक्तुं मखोत्तमम् ॥ ९ ॥,śīghraṃ mahadbhirharibhirbahibhiśca tadāśrayaiḥ | sārdhamāgaccha bhadraṃ te anubhoktuṃ makhottamam || 9 ||
+82,10,विभीषणश्च रक्षोभिः कामगैर्बहुभिर्वृत�� । अश्वमेधं महाबाहुः प्राप्नोतु लघुविक्रमः ॥ १० ॥,vibhīṣaṇaśca rakṣobhiḥ kāmagairbahubhirvṛtaḥ | aśvamedhaṃ mahābāhuḥ prāpnotu laghuvikramaḥ || 10 ||
+82,11,राजानश्च नरव्याघ्र ये मे प्रियचिकीर्षवः । सानुगाः क्षिप्रमायान्तु यज्ञभूमिमनुत्तमाम् ॥ ११ ॥,rājānaśca naravyāghra ye me priyacikīrṣavaḥ | sānugāḥ kṣipramāyāntu yajñabhūmimanuttamām || 11 ||
+82,12,देशान्तरगता ये च द्विजा धर्मपरायणाः । निमन्त्रयस्व तान् सर्वानश्वमेधाय लक्ष्मण ॥ १२ ॥,deśāntaragatā ye ca dvijā dharmaparāyaṇāḥ | nimantrayasva tān sarvānaśvamedhāya lakṣmaṇa || 12 ||
+82,13,ऋषयश्चा महाबाहो आहूयन्तां तपोधनाः । देशान्तरगता ये च सदाराश्च महर्षयः ॥ १३ ॥,ṛṣayaścā mahābāho āhūyantāṃ tapodhanāḥ | deśāntaragatā ye ca sadārāśca maharṣayaḥ || 13 ||
+82,14,यज्ञवाटश्च सुमहान् गोमत्या नैमिषे वने । आज्ञाप्यतां महाबाहो तद्धि पुण्यमनुत्तमम् ॥ १४ ॥,yajñavāṭaśca sumahān gomatyā naimiṣe vane | ājñāpyatāṃ mahābāho taddhi puṇyamanuttamam || 14 ||
+82,15,शतं वाहसहस्राणां तण्डुलानां वपुष्मताम् । अयुतं तिलमुद्गस्य प्रयात्वग्रे महाबल ॥ १५ ॥,śataṃ vāhasahasrāṇāṃ taṇḍulānāṃ vapuṣmatām | ayutaṃ tilamudgasya prayātvagre mahābala || 15 ||
+82,16,सुवर्णकोट्यो बहुला हिरण्यस्य शतोत्तराः । अग्रतो भरतः कृत्वा गच्छत्वग्रे महामतिः ॥ १६ ॥,suvarṇakoṭyo bahulā hiraṇyasya śatottarāḥ | agrato bharataḥ kṛtvā gacchatvagre mahāmatiḥ || 16 ||
+82,17,अन्तरापणवीथ्यश्च सर्वांश्च नटनर्तकान् । नैगमान्बालवृद्धांश्च द्विजांश्च सुसमाहितान् ॥ १७ ॥,antarāpaṇavīthyaśca sarvāṃśca naṭanartakān | naigamānbālavṛddhāṃśca dvijāṃśca susamāhitān || 17 ||
+82,18,कर्मान्तिकांश्च कुशलाञ् शिल्पिनश्च सुपण्डितान् । मातरश्चैव मे सर्वाः कुमारान्तःपुराणि च ॥ १८ ॥,karmāntikāṃśca kuśalāñ śilpinaśca supaṇḍitān | mātaraścaiva me sarvāḥ kumārāntaḥpurāṇi ca || 18 ||
+82,19,काञ्चनीं मम पत्नीं च दीक्षार्हां यज्ञकर्मणि । अग्रतो भरतः कृत्वा गच्छत्वग्रे महामतिः ॥ १९ ॥,kāñcanīṃ mama patnīṃ ca dīkṣārhāṃ yajñakarmaṇi | agrato bharataḥ kṛtvā gacchatvagre mahāmatiḥ || 19 ||
+83,1,तत् सर्वमखिलेनाशु प्रस्थाप्य भरताग्रजः । हयं लक्ष्मणसंपन्नं कृष्णसारं मुमोच ह ॥ १ ॥,tat sarvamakhilenāśu prasthāpya bharatāgrajaḥ | hayaṃ lakṣmaṇasaṃpannaṃ kṛṣṇasāraṃ mumoca ha || 1 ||
+83,2,ऋत्विग्भिर्लक्ष्मणं सार्धमश्वे च विनियुज्य सः । ततो ऽभ्यगच्छत् काकुत्स्थः सह सैन्येन नैमिषम् ॥ २ ॥,ṛtvigbhirlakṣmaṇaṃ sārdhamaśve ca viniyujya saḥ | tato'bhyagacchat kākutsthaḥ saha sainyena naimiṣam || 2 ||
+83,3,यज्ञवाटं महाबाहुर्दृष्ट्वा परममद्भुतम् । प्रहर्षमतुलं लेभे श्रीमानिति च सो ऽब्रवीत् ॥ ३ ॥,yajñavāṭaṃ mahābāhurdṛṣṭvā paramamadbhutam | praharṣamatulaṃ lebhe śrīmāniti ca so'bravīt || 3 ||
+83,4,नैमिषे वसतस्तस्य सर्व एव नराधिपाः । आजग्मुः सर्वराष्ट्रेभ्यस्तान् रामः प्रत्यपूजयत् ॥ ४ ॥,naimiṣe vasatastasya sarva eva narādhipāḥ | ājagmuḥ sarvarāṣṭrebhyastān rāmaḥ pratyapūjayat || 4 ||
+83,5,उपकार्यान्महार्हांश्च पार्थिवानां महात्मनाम् । सानुगानां नरश्रेष्ठो व्यादिदेश महाद्युतिः ॥ ५ ॥,upakāryānmahārhāṃśca pārthivānāṃ mahātmanām | sānugānāṃ naraśreṣṭho vyādideśa mahādyutiḥ || 5 ||
+83,6,अन्नपानानि वस्त्राणि सानुगानां महात्मनाम् । भरतः संददावाशु शत्रुघ्नसहितस्तदा ॥ ६ ॥,annapānāni vastrāṇi sānugānāṃ mahātmanām | bharataḥ saṃdadāvāśu śatrughnasahitastadā || 6 ||
+83,7,वानराश्च महात्मानः सुग्रीवसहितास्तदा । विप्राणां प्रणताः सर्वे चक्रिरे परिवेषणम् ॥ ७ ॥,vānarāśca mahātmānaḥ sugrīvasahitāstadā | viprāṇāṃ praṇatāḥ sarve cakrire pariveṣaṇam || 7 ||
+83,8,विभीषणश्च रक्षोभिः स्रग्विभिर्बहुभिर्वृतः । ऋषीणामुग्रतपसां किंकरः पर्युपस्थितः ॥ ८ ॥,vibhīṣaṇaśca rakṣobhiḥ sragvibhirbahubhirvṛtaḥ | ṛṣīṇāmugratapasāṃ kiṃkaraḥ paryupasthitaḥ || 8 ||
+83,9,एवं सुविहितो यज्ञो हयमेधो ऽभ्यवर्तत । लक्ष्मणेनाभिगुप्ता च हयचर्या प्रवर्तिता ॥ ९ ॥,evaṃ suvihito yajño hayamedho'bhyavartata | lakṣmaṇenābhiguptā ca hayacaryā pravartitā || 9 ||
+83,10,नान्यः शब्दो ऽभवत्तत्र हयमेधे महात्मनः । छन्दतो देहि विस्रब्धो यावत्तुष्यन्ति याचकाः । तावद्वानररक्षोभिर्दत्तमेवाभ्यदृश्यत ॥ १० ॥,nānyaḥ śabdo'bhavattatra hayamedhe mahātmanaḥ | chandato dehi visrabdho yāvattuṣyanti yācakāḥ | tāvadvānararakṣobhirdattamevābhyadṛśyata || 10 ||
+83,11,न कश्चिन्मलिनस्तत्र दीनो वाप्यथ वा कृशः । तस्मिन्यज्ञवरे राज्ञो हृष्टपुष्टजनावृते ॥ ११ ॥,na kaścinmalinastatra dīno vāpyatha vā kṛśaḥ | tasminyajñavare rājño hṛṣṭapuṣṭajanāvṛte || 11 ||
+83,12,ये च तत्र महात्मानो मुनयश्चिरजीविनः । नास्मरंस्तादृशं यज्ञं दानौघसमलंकृतम् ॥ १२ ॥,ye ca tatra mahātmāno munayaścirajīvinaḥ | nāsmaraṃstādṛśaṃ yajñaṃ dānaughasamalaṃkṛtam || 12 ||
+83,13,रजतानां सुवर्णानां रत्नानामथ वाससाम् । अनिशं दीयमानानां नान्तः समुपदृश्यते ॥ १३ ॥,rajatānāṃ suvarṇānāṃ ratnānāmatha vāsasām | aniśaṃ dīyamānānāṃ nāntaḥ samupadṛśyate || 13 ||
+83,14,न शक्रस्य न सोमस्य यमस्य वरुणस्य वा । ईदृशो दृष्टपूर्वो न एवमूचुस्तपोधनाः ॥ १४ ॥,na śakrasya na somasya yamasya varuṇasya vā | īdṛśo dṛṣṭapūrvo na evamūcustapodhanāḥ || 14 ||
+83,15,सर्वत्र वानरास्तस्थुः सर्वत्रैव च राक्षसाः । वासो धनानि कामिभ्यः पूर्णहस्ता ददुर्भृशम् ॥ १५ ॥,sarvatra vānarāstasthuḥ sarvatraiva ca rākṣasāḥ | vāso dhanāni kāmibhyaḥ pūrṇahastā dadurbhṛśam || 15 ||
+83,16,ईदृशो राजसिंहस्य यज्ञः सर्वगुणान्वितः । संवत्सरमथो साग्रं वर्तते न च हीयते ॥ १६ ॥,īdṛśo rājasiṃhasya yajñaḥ sarvaguṇānvitaḥ | saṃvatsaramatho sāgraṃ vartate na ca hīyate || 16 ||
+84,1,वर्तमाने तथाभूते यज्ञे परमके ऽद्भुते । सशिष्य आजगामाशु वाल्मीकिर्मुनिपुंगवः ॥ १ ॥,vartamāne tathābhūte yajñe paramake'dbhute | saśiṣya ājagāmāśu vālmīkirmunipuṃgavaḥ || 1 ||
+84,2,स दृष्ट्वा दिव्यसंकाशं यज्ञमद्भुतदर्शनम् । एकान्ते ऋषिवाटानां चकार उटजाञ् शुभान् ॥ २ ॥,sa dṛṣṭvā divyasaṃkāśaṃ yajñamadbhutadarśanam | ekānte ṛṣivāṭānāṃ cakāra uṭajāñ śubhān || 2 ||
+84,3,स शिष्यावब्रवीद्धृष्टो युवां गत्वा समाहितौ । कृत्स्नं रामायणं काव्यं गायतां परया मुदा ॥ ३ ॥,sa śiṣyāvabravīddhṛṣṭo yuvāṃ gatvā samāhitau | kṛtsnaṃ rāmāyaṇaṃ kāvyaṃ gāyatāṃ parayā mudā || 3 ||
+84,4,ऋषिवाटेषु पुण्येषु ब्राह्मणावसथेषु च । रथ्यासु राजमार्गेषु पार्थिवानां गृहेषु च ॥ ४ ॥,ṛṣivāṭeṣu puṇyeṣu brāhmaṇāvasatheṣu ca | rathyāsu rājamārgeṣu pārthivānāṃ gṛheṣu ca || 4 ||
+84,5,रामस्य भवनद्वारि यत्र कर्म च वर्तते । ऋत्विजामग्रतश्चैव तत्र गेयं विशेषतः ॥ ५ ॥,rāmasya bhavanadvāri yatra karma ca vartate | ṛtvijāmagrataścaiva tatra geyaṃ viśeṣataḥ || 5 ||
+84,6,इमानि च फलान्यत्र स्वादूनि विविधानि च । जातानि पर्वताग्रेषु आस्वाद्यास्वाद्य गीयताम् ॥ ६ ॥,imāni ca phalānyatra svādūni vividhāni ca | jātāni parvatāgreṣu āsvādyāsvādya gīyatām || 6 ||
+84,7,न यास्यथः श्रमं वत्सौ भक्षयित्वा फलानि वै । मूलानि च सुमृष्टानि नगरात् परिहास्यथ ॥ ७ ॥,na yāsyathaḥ śramaṃ vatsau bhakṣayitvā phalāni vai | mūlāni ca sumṛṣṭāni nagarāt parihāsyatha || 7 ||
+84,8,यदि शब्दापयेद् रामः श्रवणाय महीपतिः । ऋषीणामुपविष्टानां ततो गेयं प्रवर्तताम् ॥ ८ ॥,yadi śabdāpayed rāmaḥ śravaṇāya mahīpatiḥ | ṛṣīṇāmupaviṣṭānāṃ tato geyaṃ pravartatām || 8 ||
+84,9,दिवसे विंशतिः सर्गा गेया वै परया मुदा । प्रमाणैर्बहुभिस्तत्र यथोद्दिष्टं मया पुरा ॥ ९ ॥,divase viṃśatiḥ sargā geyā vai parayā mudā | pramāṇairbahubhistatra yathoddiṣṭaṃ mayā purā || 9 ||
+84,10,लोभश्चापि न कर्तव्यः स्वल्पो ऽपि धनकाङ्क्षया । किं धनेनाश्रमस्थानां फलमूलोपभोगिनाम् ॥ १० ॥,lobhaścāpi na kartavyaḥ svalpo'pi dhanakāṅkṣayā | kiṃ dhanenāśramasthānāṃ phalamūlopabhoginām || 10 ||
+84,11,यदि पृच्छेत् स काकुत्स्थो युवां कस्येति दारकौ । वाल्मीकेरथ शिष्यौ हि ब्रूतामेवं नराधिपम् ॥ ११ ॥,yadi pṛcchet sa kākutstho yuvāṃ kasyeti dārakau | vālmīkeratha śiṣyau hi brūtāmevaṃ narādhipam || 11 ||
+84,12,इमास्तन्त्रीः सुमधुराः स्थानं वा पूर्वदर्शितम् । मूर्छयित्वा सुमधुरं गायेतां विगतज्वरौ ॥ १२ ॥,imāstantrīḥ sumadhurāḥ sthānaṃ vā pūrvadarśitam | mūrchayitvā sumadhuraṃ gāyetāṃ vigatajvarau || 12 ||
+84,13,आदिप्रभृति गेयं स्यान्न चावज्ञाय पार्थिवम् । पिता हि सर्वभूतानां राजा भवति धर्मतः ॥ १३ ॥,ādiprabhṛti geyaṃ syānna cāvajñāya pārthivam | pitā hi sarvabhūtānāṃ rājā bhavati dharmataḥ || 13 ||
+84,14,तद् युवां हृष्टमनसौ श्वः प्रभाते समाधिना । गायेतां मधुरं गेयं तन्त्रीलयसमन्वितम् ॥ १४ ॥,tad yuvāṃ hṛṣṭamanasau śvaḥ prabhāte samādhinā | gāyetāṃ madhuraṃ geyaṃ tantrīlayasamanvitam || 14 ||
+84,15,इति संदिश्य बहुशो मुनिः प्राचेतसस्तदा । वाल्मीकिः परमोदारस्तूष्णीमासीन्महायशाः ॥ १५ ॥,iti saṃdiśya bahuśo muniḥ prācetasastadā | vālmīkiḥ paramodārastūṣṇīmāsīnmahāyaśāḥ || 15 ||
+84,16,तामद्भुतां तौ हृदये कुमारौ निवेश्य वाणीमृषिभाषितां शुभाम् । समुत्सुकौ तौ सुखमूषतुर्निशां यथाश्विनौ भार्गवनीतिसंस्क���तौ ॥ १६ ॥,tāmadbhutāṃ tau hṛdaye kumārau niveśya vāṇīmṛṣibhāṣitāṃ śubhām | samutsukau tau sukhamūṣaturniśāṃ yathāśvinau bhārgavanītisaṃskṛtau || 16 ||
+85,1,तौ रजन्यां प्रभातायां स्नातौ हुतहुताशनौ । यथोक्तमृषिणा पूर्वं तत्र तत्राभ्यगायताम् ॥ १ ॥,tau rajanyāṃ prabhātāyāṃ snātau hutahutāśanau | yathoktamṛṣiṇā pūrvaṃ tatra tatrābhyagāyatām || 1 ||
+85,2,तां स शुश्राव काकुत्स्थः पूर्वचर्यां ततस्ततः । अपूर्वां पाठ्य जातिं च गेयेन समलंकृताम् ॥ २ ॥,tāṃ sa śuśrāva kākutsthaḥ pūrvacaryāṃ tatastataḥ | apūrvāṃ pāṭhya jātiṃ ca geyena samalaṃkṛtām || 2 ||
+85,3,प्रमाणैर्बहुभिर्बद्धां तन्त्रीलयसमन्विताम् । बालाभ्यां राघवः श्रुत्वा कौतूहलपरो ऽभवत् ॥ ३ ॥,pramāṇairbahubhirbaddhāṃ tantrīlayasamanvitām | bālābhyāṃ rāghavaḥ śrutvā kautūhalaparo'bhavat || 3 ||
+85,4,अथ कर्मान्तरे राजा समानीय महामुनीन् । पार्थिवांश्च नरव्याघ्रः पण्डितान्नैगमांस्तथा ॥ ४ ॥,atha karmāntare rājā samānīya mahāmunīn | pārthivāṃśca naravyāghraḥ paṇḍitānnaigamāṃstathā || 4 ||
+85,5,पौराणिकाञ् शब्दवितो ये च वृद्धा द्विजातयः । एतान् सर्वान् समानीय गातारौ समवेशयत् ॥ ५ ॥,paurāṇikāñ śabdavito ye ca vṛddhā dvijātayaḥ | etān sarvān samānīya gātārau samaveśayat || 5 ||
+85,6,हृष्टा ऋषिगणास्तत्र पार्थिवाश्च महौजसः । पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां राजानं गायकौ च तौ ॥ ६ ॥,hṛṣṭā ṛṣigaṇāstatra pārthivāśca mahaujasaḥ | pibanta iva cakṣurbhyāṃ rājānaṃ gāyakau ca tau || 6 ||
+85,7,परस्परमथोचुस्ते सर्व एव समं ततः । उभौ रामस्य सदृशौ बिम्बाद्बिम्बमिवोद्धृतौ ॥ ७ ॥,parasparamathocuste sarva eva samaṃ tataḥ | ubhau rāmasya sadṛśau bimbādbimbamivoddhṛtau || 7 ||
+85,8,जटिलौ यदि न स्यातां न वल्कलधरौ यदि । विशेषं नाधिगच्छामो गायतो राघवस्य च ॥ ८ ॥,jaṭilau yadi na syātāṃ na valkaladharau yadi | viśeṣaṃ nādhigacchāmo gāyato rāghavasya ca || 8 ||
+85,9,तेषां संवदतामेवं श्रोतॄणां हर्षवर्धनम् । गेयं प्रचक्रतुस्तत्र ताव् उभौ मुनिदारकौ ॥ ९ ॥,teṣāṃ saṃvadatāmevaṃ śrotṝṇāṃ harṣavardhanam | geyaṃ pracakratustatra tāv ubhau munidārakau || 9 ||
+85,10,ततः प्रवृत्तं मधुरं गान्धर्वमतिमानुषम् । न च तृप्तिं ययुः सर्वे श्रोतारो गेय संपदा ॥ १० ॥,tataḥ pravṛttaṃ madhuraṃ gāndharvamatimānuṣam | na ca tṛptiṃ yayuḥ sarve śrotāro geya saṃpadā || 10 ||
+85,11,प्रवृत्तमादितः पूर्वं सर्गान्नारददर्शनात् । ततः प्रभृति सर्गांश्च यावद्विंशत्यगायताम् ॥ ११ ॥,pravṛttamāditaḥ pūrvaṃ sargānnāradadarśanāt | tataḥ prabhṛti sargāṃśca yāvadviṃśatyagāyatām || 11 ||
+85,12,ततो ऽपराह्णसमये राघवः समभाषत । श्रुत्वा विंशतिसर्गांस्तान्भरतं भ्रातृवत्सलः ॥ १२ ॥,tato'parāhṇasamaye rāghavaḥ samabhāṣata | śrutvā viṃśatisargāṃstānbharataṃ bhrātṛvatsalaḥ || 12 ||
+85,13,अष्टादश सहस्राणि सुवर्णस्य महात्मनोः । ददस्व शीघ्रं काकुत्स्थ बालयोर्मा वृथा श्रमः ॥ १३ ॥,aṣṭādaśa sahasrāṇi suvarṇasya mahātmanoḥ | dadasva śīghraṃ kākutstha bālayormā vṛthā śramaḥ || 13 ||
+85,14,दीयमानं सुवर्णं तन्नागृह्णीतां कुशीलवौ । ऊचतुश्च महात���मानौ किमनेनेति विस्मितौ ॥ १४ ॥,dīyamānaṃ suvarṇaṃ tannāgṛhṇītāṃ kuśīlavau | ūcatuśca mahātmānau kimaneneti vismitau || 14 ||
+85,15,वन्येन फलमूलेन निरतु स्वो वनौकसौ । सुवर्णेन हिरण्येन किं करिष्यावहे वने ॥ १५ ॥,vanyena phalamūlena niratu svo vanaukasau | suvarṇena hiraṇyena kiṃ kariṣyāvahe vane || 15 ||
+85,16,तथा तयोः प्रब्रुवतोः कौतूहलसमन्विताः । श्रोतारश्चैव रामश्च सर्व एव सुविस्मिताः ॥ १६ ॥,tathā tayoḥ prabruvatoḥ kautūhalasamanvitāḥ | śrotāraścaiva rāmaśca sarva eva suvismitāḥ || 16 ||
+85,17,तस्य चैवागमं रामः काव्यस्य श्रोतुमुत्सुकः । पप्रच्छ तौ महातेजास्ताव् उभौ मुनिदारकौ ॥ १७ ॥,tasya caivāgamaṃ rāmaḥ kāvyasya śrotumutsukaḥ | papraccha tau mahātejāstāv ubhau munidārakau || 17 ||
+85,18,किंप्रमाणमिदं काव्यं का प्रतिष्ठा महात्मनः । कर्ता काव्यस्य महतः को वासौ मुनिपुंगवः ॥ १८ ॥,kiṃpramāṇamidaṃ kāvyaṃ kā pratiṣṭhā mahātmanaḥ | kartā kāvyasya mahataḥ ko vāsau munipuṃgavaḥ || 18 ||
+85,19,पृच्छन्तं राघवं वाक्यमूचतुर्मुनिदारकौ । वाल्मीकिर्भगवान् कर्ता संप्राप्तो यज्ञसंनिधिम् । येनेदं चरितं तुभ्यमशेषं संप्रदर्शितम् ॥ १९ ॥,pṛcchantaṃ rāghavaṃ vākyamūcaturmunidārakau | vālmīkirbhagavān kartā saṃprāpto yajñasaṃnidhim | yenedaṃ caritaṃ tubhyamaśeṣaṃ saṃpradarśitam || 19 ||
+85,20,आदिप्रभृति राजेन्द्र पञ्चसर्ग शतानि च । प्रतिष्ठा जीवितं यावत्तावद् राजञ् शुभाशुभम् ॥ २० ॥,ādiprabhṛti rājendra pañcasarga śatāni ca | pratiṣṭhā jīvitaṃ yāvattāvad rājañ śubhāśubham || 20 ||
+85,21,यदि बुद्धिः कृता राजञ् श्रवणाय महारथ । कर्मान्तरे क्षणी हूतस्तच्छृणुष्व सहानुजः ॥ २१ ॥,yadi buddhiḥ kṛtā rājañ śravaṇāya mahāratha | karmāntare kṣaṇī hūtastacchṛṇuṣva sahānujaḥ || 21 ||
+85,22,बाढमित्यब्रवीद् रामस्तौ चानुज्ञाप्य राघवम् । प्रहृष्टौ जग्मतुर्वासं यत्रासौ मुनिपुंगवः ॥ २२ ॥,bāḍhamityabravīd rāmastau cānujñāpya rāghavam | prahṛṣṭau jagmaturvāsaṃ yatrāsau munipuṃgavaḥ || 22 ||
+85,23,रामो ऽपि मुनिभिः सार्धं पार्थिवैश्च महात्मभिः । श्रुत्वा तद्गीतमाधुर्यं कर्मशालामुपागमत् ॥ २३ ॥,rāmo'pi munibhiḥ sārdhaṃ pārthivaiśca mahātmabhiḥ | śrutvā tadgītamādhuryaṃ karmaśālāmupāgamat || 23 ||
+86,1,रामो बहून्यहान्येव तद्गीतं परमाद्भुतम् । शुश्राव मुनिभिः सार्धं राजभिः सह वानरैः ॥ १ ॥,rāmo bahūnyahānyeva tadgītaṃ paramādbhutam | śuśrāva munibhiḥ sārdhaṃ rājabhiḥ saha vānaraiḥ || 1 ||
+86,2,तस्मिन् गीते तु विज्ञाय सीतापुत्रौ कुशीलवौ । तस्याः परिषदो मध्ये रामो वचनमब्रवीत् ॥ २ ॥,tasmin gīte tu vijñāya sītāputrau kuśīlavau | tasyāḥ pariṣado madhye rāmo vacanamabravīt || 2 ||
+86,3,मद्वचो ब्रूत गच्छध्वमिति भगवतो ऽन्तिकम् ॥ ३ ॥,madvaco brūta gacchadhvamiti bhagavato'ntikam || 3 ||
+86,4,यदि शुद्धसमाचारा यदि वा वीतकल्मषा । करोत्विहात्मनः शुद्धिमनुमान्य महामुनिम् ॥ ४ ॥,yadi śuddhasamācārā yadi vā vītakalmaṣā | karotvihātmanaḥ śuddhimanumānya mahāmunim || 4 ||
+86,5,छन्दं मुनेस्तु विज्ञाय सीतायाश्च मनोगतम् । प्रत्ययं दातुकाम��यास्ततः शंसत मे लघु ॥ ५ ॥,chandaṃ munestu vijñāya sītāyāśca manogatam | pratyayaṃ dātukāmāyāstataḥ śaṃsata me laghu || 5 ||
+86,6,श्वः प्रभाते तु शपथं मैथिली जनकात्मजा । करोतु परिषन्मध्ये शोधनार्थं ममेह च ॥ ६ ॥,śvaḥ prabhāte tu śapathaṃ maithilī janakātmajā | karotu pariṣanmadhye śodhanārthaṃ mameha ca || 6 ||
+86,7,श्रुत्वा तु राघवस्यैतद्वचः परममद्भुतम् । दूताः संप्रययुर्वाटं यत्रास्ते मुनिपुंगवः ॥ ७ ॥,śrutvā tu rāghavasyaitadvacaḥ paramamadbhutam | dūtāḥ saṃprayayurvāṭaṃ yatrāste munipuṃgavaḥ || 7 ||
+86,8,ते प्रणम्य महात्मानं ज्वलन्तममितप्रभम् । ऊचुस्ते राम वाक्यानि मृदूनि मधुराणि च ॥ ८ ॥,te praṇamya mahātmānaṃ jvalantamamitaprabham | ūcuste rāma vākyāni mṛdūni madhurāṇi ca || 8 ||
+86,9,तेषां तद्भाषितं श्रुत्वा रामस्य च मनोगतम् । विज्ञाय सुमहातेजा मुनिर्वाक्यमथाब्रवीत् ॥ ९ ॥,teṣāṃ tadbhāṣitaṃ śrutvā rāmasya ca manogatam | vijñāya sumahātejā munirvākyamathābravīt || 9 ||
+86,10,एवं भवतु भद्रं वो यथा तुष्यति राघवः । तथा करिष्यते सीता दैवतं हि पतिः स्त्रियाः ॥ १० ॥,evaṃ bhavatu bhadraṃ vo yathā tuṣyati rāghavaḥ | tathā kariṣyate sītā daivataṃ hi patiḥ striyāḥ || 10 ||
+86,11,तथोक्ता मुनिना सर्वे रामदूता महौजसः । प्रत्येत्य राघवं सर्वे मुनिवाक्यं बभाषिरे ॥ ११ ॥,tathoktā muninā sarve rāmadūtā mahaujasaḥ | pratyetya rāghavaṃ sarve munivākyaṃ babhāṣire || 11 ||
+86,12,ततः प्रहृष्टः काकुत्स्थः श्रुत्वा वाक्यं महात्मनः । ऋषींस्तत्र समेतांश्च राज्ञश्चैवाभ्यभाषत ॥ १२ ॥,tataḥ prahṛṣṭaḥ kākutsthaḥ śrutvā vākyaṃ mahātmanaḥ | ṛṣīṃstatra sametāṃśca rājñaścaivābhyabhāṣata || 12 ||
+86,13,भगवन्तः सशिष्या वै सानुगश्च नराधिपाः । पश्यन्तु सीताशपथं यश्चैवान्यो ऽभिकाङ्क्षते ॥ १३ ॥,bhagavantaḥ saśiṣyā vai sānugaśca narādhipāḥ | paśyantu sītāśapathaṃ yaścaivānyo'bhikāṅkṣate || 13 ||
+86,14,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः । सर्वेषमृषिमुख्यानां साधुवादो महानभूत् ॥ १४ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavasya mahātmanaḥ | sarveṣamṛṣimukhyānāṃ sādhuvādo mahānabhūt || 14 ||
+86,15,राजानश्च महात्मानः प्रशंसन्ति स्म राघवम् । उपपन्नं नरश्रेष्ठ त्वय्येव भुवि नान्यतः ॥ १५ ॥,rājānaśca mahātmānaḥ praśaṃsanti sma rāghavam | upapannaṃ naraśreṣṭha tvayyeva bhuvi nānyataḥ || 15 ||
+86,16,एवं विनिश्चयं कृत्वा श्वोभूत इति राघवः । विसर्जयामास तदा सर्वांस्ताञ् शत्रुसूदनः ॥ १६ ॥,evaṃ viniścayaṃ kṛtvā śvobhūta iti rāghavaḥ | visarjayāmāsa tadā sarvāṃstāñ śatrusūdanaḥ || 16 ||
+87,1,तस्यां रजन्यां व्युष्टायां यज्ञवाटगतो नृपः । ऋषीन् सर्वान्महातेजाः शब्दापयति राघवः ॥ १ ॥,tasyāṃ rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ yajñavāṭagato nṛpaḥ | ṛṣīn sarvānmahātejāḥ śabdāpayati rāghavaḥ || 1 ||
+87,2,वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ काश्यपः । विश्वामित्रो दीर्घतपा दुर्वासाश्च महातपाः ॥ २ ॥,vasiṣṭho vāmadevaśca jābāliratha kāśyapaḥ | viśvāmitro dīrghatapā durvāsāśca mahātapāḥ || 2 ||
+87,3,अगस्त्यो ऽथ तथाशक्तिर्भार्गवश्चैव वामनः । मार्कण्डेय��्च दीर्घायुर्मौद्गल्यश्च महातपाः ॥ ३ ॥,agastyo'tha tathāśaktirbhārgavaścaiva vāmanaḥ | mārkaṇḍeyaśca dīrghāyurmaudgalyaśca mahātapāḥ || 3 ||
+87,4,भार्गवश्च्यवनश्चैव शतानन्दश्च धर्मवित् । भरद्वाजश्च तेजस्वी अग्निपुत्रश्च सुप्रभः ॥ ४ ॥,bhārgavaścyavanaścaiva śatānandaśca dharmavit | bharadvājaśca tejasvī agniputraśca suprabhaḥ || 4 ||
+87,5,एते चान्ये च मुनयो बहवः संशितव्रताः । राजानश्च नरव्याघ्राः सर्व एव समागताः ॥ ५ ॥,ete cānye ca munayo bahavaḥ saṃśitavratāḥ | rājānaśca naravyāghrāḥ sarva eva samāgatāḥ || 5 ||
+87,6,राक्षसाश्च महावीर्या वानराश्च महाबलाः । समाजग्मुर्महात्मानः सर्व एव कुतूहलात् ॥ ६ ॥,rākṣasāśca mahāvīryā vānarāśca mahābalāḥ | samājagmurmahātmānaḥ sarva eva kutūhalāt || 6 ||
+87,7,क्षत्रियाश्चैव वैश्याश्च शूद्राश्चैव सहस्रशः । सीताशपथवीक्षार्थं सर्व एव समागताः ॥ ७ ॥,kṣatriyāścaiva vaiśyāśca śūdrāścaiva sahasraśaḥ | sītāśapathavīkṣārthaṃ sarva eva samāgatāḥ || 7 ||
+87,8,तथा समागतं सर्वमश्वभूतमिवाचलम् । श्रुत्वा मुनिवरस्तूर्णं ससीतः समुपागमत् ॥ ८ ॥,tathā samāgataṃ sarvamaśvabhūtamivācalam | śrutvā munivarastūrṇaṃ sasītaḥ samupāgamat || 8 ||
+87,9,तमृषिं पृष्ठतः सीता सान्वगच्छदवाङ्मुखी । कृताञ्जलिर्बाष्पगला कृत्वा रामं मनोगतम् ॥ ९ ॥,tamṛṣiṃ pṛṣṭhataḥ sītā sānvagacchadavāṅmukhī | kṛtāñjalirbāṣpagalā kṛtvā rāmaṃ manogatam || 9 ||
+87,10,तां दृष्ट्वा श्रीमिवायान्तीं ब्रह्माणमनुगामिनीम् । वाल्मीकेः पृष्ठतः सीतां साधुकारो महानभूत् ॥ १० ॥,tāṃ dṛṣṭvā śrīmivāyāntīṃ brahmāṇamanugāminīm | vālmīkeḥ pṛṣṭhataḥ sītāṃ sādhukāro mahānabhūt || 10 ||
+87,11,ततो हलहला शब्दः सर्वेषामेवमाबभौ । दुःखजेन विशालेन शोकेनाकुलितात्मनाम् ॥ ११ ॥,tato halahalā śabdaḥ sarveṣāmevamābabhau | duḥkhajena viśālena śokenākulitātmanām || 11 ||
+87,12,साधु सीतेति के चित्तु साधु रामेति चापरे । उभावेव तु तत्रान्ये साधु साध्विति चाब्रुवन् ॥ १२ ॥,sādhu sīteti ke cittu sādhu rāmeti cāpare | ubhāveva tu tatrānye sādhu sādhviti cābruvan || 12 ||
+87,13,ततो मध्यं जनौघानां प्रविश्य मुनिपुंगवः । सीतासहायो वाल्मीकिरिति होवाच राघवम् ॥ १३ ॥,tato madhyaṃ janaughānāṃ praviśya munipuṃgavaḥ | sītāsahāyo vālmīkiriti hovāca rāghavam || 13 ||
+87,14,इयं दाशरथे सीता सुव्रता धर्मचारिणी । अपापा ते परित्यक्ता ममाश्रमसमीपतः ॥ १४ ॥,iyaṃ dāśarathe sītā suvratā dharmacāriṇī | apāpā te parityaktā mamāśramasamīpataḥ || 14 ||
+87,15,लोकापवादभीतस्य तव राम महाव्रत । प्रत्ययं दास्यते सीता तामनुज्ञातुमर्हसि ॥ १५ ॥,lokāpavādabhītasya tava rāma mahāvrata | pratyayaṃ dāsyate sītā tāmanujñātumarhasi || 15 ||
+87,16,इमौ च जानकी पुत्राव् उभौ च यमजातकौ । सुतौ तवैव दुर्धर्षो सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ १६ ॥,imau ca jānakī putrāv ubhau ca yamajātakau | sutau tavaiva durdharṣo satyametadbravīmi te || 16 ||
+87,17,प्रचेतसो ऽहं दशमः पुत्रो राघवनन्दन । न स्मराम्यनृतं वाक्यं तथेमौ तव पुत्रकौ ॥ १७ ॥,pracetaso'haṃ daśamaḥ putro rāghavanandana | na smarāmyanṛtaṃ vākyaṃ tathemau tava putrakau || 17 ||
+87,18,बहुवर्षसहस्राणि तपश्चर्या मया कृता । तस्याः फलमुपाश्नीयामपापा मैथिली यथा ॥ १८ ॥,bahuvarṣasahasrāṇi tapaścaryā mayā kṛtā | tasyāḥ phalamupāśnīyāmapāpā maithilī yathā || 18 ||
+87,19,अहं पञ्चसु भूतेषु मनःषष्ठेषु राघव । विचिन्त्य सीतां शुद्धेति न्यगृह्णां वननिर्झरे ॥ १९ ॥,ahaṃ pañcasu bhūteṣu manaḥṣaṣṭheṣu rāghava | vicintya sītāṃ śuddheti nyagṛhṇāṃ vananirjhare || 19 ||
+87,20,इयं शुद्धसमाचारा अपापा पतिदेवता । लोकापवादभीतस्य दास्यति प्रत्ययं तव ॥ २० ॥,iyaṃ śuddhasamācārā apāpā patidevatā | lokāpavādabhītasya dāsyati pratyayaṃ tava || 20 ||
+88,1,वाल्मीकिनैवमुक्तस्तु राघवः प्रत्यभाषत । प्राञ्जलिर्जगतो मध्ये दृष्ट्वा तां देववर्णिनीम् ॥ १ ॥,vālmīkinaivamuktastu rāghavaḥ pratyabhāṣata | prāñjalirjagato madhye dṛṣṭvā tāṃ devavarṇinīm || 1 ||
+88,2,एवमेतन्महाभाग यथा वदसि धर्मवित् । प्रत्ययो हि मम ब्रह्मंस्तव वाक्यैरकल्मषैः ॥ २ ॥,evametanmahābhāga yathā vadasi dharmavit | pratyayo hi mama brahmaṃstava vākyairakalmaṣaiḥ || 2 ||
+88,3,प्रत्ययो हि पुरा दत्तो वैदेह्या सुरसंनिधौ । सेयं लोकभयाद्ब्रह्मन्नपापेत्यभिजानता । परित्यक्ता मया सीता तद्भवान् क्षन्तुमर्हति ॥ ३ ॥,pratyayo hi purā datto vaidehyā surasaṃnidhau | seyaṃ lokabhayādbrahmannapāpetyabhijānatā | parityaktā mayā sītā tadbhavān kṣantumarhati || 3 ||
+88,4,जानामि चेमौ पुत्रौ मे यमजातौ कुशीलवौ । शुद्धायां जगतो मध्ये मैथिल्यां प्रीतिरस्तु मे ॥ ४ ॥,jānāmi cemau putrau me yamajātau kuśīlavau | śuddhāyāṃ jagato madhye maithilyāṃ prītirastu me || 4 ||
+88,5,अभिप्रायं तु विज्ञाय रामस्य सुरसत्तमाः । पितामहं पुरस्कृत्य सर्व एव समागताः ॥ ५ ॥,abhiprāyaṃ tu vijñāya rāmasya surasattamāḥ | pitāmahaṃ puraskṛtya sarva eva samāgatāḥ || 5 ||
+88,6,आदित्या वसवो रुद्रा विश्वे देशा मरुद्गणाः । अश्विनाव् ऋषिगन्धर्वा अप्सराणां गणास्तथा । साध्याश्च देवाः सर्वे ते सर्वे च परमर्षयः ॥ ६ ॥,ādityā vasavo rudrā viśve deśā marudgaṇāḥ | aśvināv ṛṣigandharvā apsarāṇāṃ gaṇāstathā | sādhyāśca devāḥ sarve te sarve ca paramarṣayaḥ || 6 ||
+88,7,ततो वायुः शुभः पुण्यो दिव्यगन्धो मनोरमः । तं जनौघं सुरश्रेष्ठो ह्लादयामास सर्वतः ॥ ७ ॥,tato vāyuḥ śubhaḥ puṇyo divyagandho manoramaḥ | taṃ janaughaṃ suraśreṣṭho hlādayāmāsa sarvataḥ || 7 ||
+88,8,तदद्भुतमिवाचिन्त्यं निरीक्षन्ते समाहिताः । मानवाः सर्वराष्ट्रेभ्यः पूर्वं कृतयुगे यथा ॥ ८ ॥,tadadbhutamivācintyaṃ nirīkṣante samāhitāḥ | mānavāḥ sarvarāṣṭrebhyaḥ pūrvaṃ kṛtayuge yathā || 8 ||
+88,9,सर्वान् समागतान्दृष्ट्वा सीता काषायवासिनी । अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यमधोदृष्टिरवान्मुखी ॥ ९ ॥,sarvān samāgatāndṛṣṭvā sītā kāṣāyavāsinī | abravīt prāñjalirvākyamadhodṛṣṭiravānmukhī || 9 ||
+88,10,यथाहं राघवादन्यं मनसापि न चिन्तये । तथा मे माधवी देवी विवरं दातुमर्हति ॥ १० ॥,yathāhaṃ rāghavādanyaṃ manasāpi na cintaye | tathā me mādhavī devī vivaraṃ dātumarhati || 10 ||
+88,11,तथा शपन्त्यां वैदेह्यां प्रादुरासीत्तदद्भुतम् । भूतलादुत्थितं दिव्यं सिंहासनमनुत्तमम् ॥ ११ ॥,tathā śapantyāṃ vaidehyāṃ prādurāsīttadadbhutam | bhūtalādutthitaṃ divyaṃ siṃhāsanamanuttamam || 11 ||
+88,12,ध्रियमाणं शिरोभिस्तन्नागैरमितविक्रमैः । दिव्यं दिव्येन वपुषा सर्वरत्नविभूषितम् ॥ १२ ॥,dhriyamāṇaṃ śirobhistannāgairamitavikramaiḥ | divyaṃ divyena vapuṣā sarvaratnavibhūṣitam || 12 ||
+88,13,तस्मिंस्तु धरणी देवी बाहुभ्यां गृह्य मैथिलीम् । स्वागतेनाभिनन्द्यैनामासने चोपवेषयत् ॥ १३ ॥,tasmiṃstu dharaṇī devī bāhubhyāṃ gṛhya maithilīm | svāgatenābhinandyaināmāsane copaveṣayat || 13 ||
+88,14,तामासनगतां दृष्ट्वा प्रविशन्तीं रसातलम् । पुण्यवृष्टिरविच्छिन्ना दिव्या सीतामवाकिरत् ॥ १४ ॥,tāmāsanagatāṃ dṛṣṭvā praviśantīṃ rasātalam | puṇyavṛṣṭiravicchinnā divyā sītāmavākirat || 14 ||
+88,15,साधुकारश्च सुमहान्देवानां सहसोत्थितः । साधु साध्विति वै सीते यस्यास्ते शीलमीदृशम् ॥ १५ ॥,sādhukāraśca sumahāndevānāṃ sahasotthitaḥ | sādhu sādhviti vai sīte yasyāste śīlamīdṛśam || 15 ||
+88,16,एवं बहुविधा वाचो ह्यन्तरिक्षगताः सुराः । व्याजह्रुर्हृष्टमनसो दृष्ट्वा सीताप्रवेशनम् ॥ १६ ॥,evaṃ bahuvidhā vāco hyantarikṣagatāḥ surāḥ | vyājahrurhṛṣṭamanaso dṛṣṭvā sītāpraveśanam || 16 ||
+88,17,यज्ञवाटगताश्चापि मुनयः सर्व एव ते । राजानश्च नरव्याघ्रा विस्मयान्नोपरेमिरे ॥ १७ ॥,yajñavāṭagatāścāpi munayaḥ sarva eva te | rājānaśca naravyāghrā vismayānnoparemire || 17 ||
+88,18,अन्तरिक्षे च भूमौ च सर्वे स्थावरजङ्गमाः । दानवाश्च महाकायाः पाताले पन्नगाधिपाः ॥ १८ ॥,antarikṣe ca bhūmau ca sarve sthāvarajaṅgamāḥ | dānavāśca mahākāyāḥ pātāle pannagādhipāḥ || 18 ||
+88,19,के चिद्विनेदुः संहृष्टाः के चिद्ध्यानपरायणाः । के चिद् रामं निरीक्षन्ते के चित् सीतामचेतनाः ॥ १९ ॥,ke cidvineduḥ saṃhṛṣṭāḥ ke ciddhyānaparāyaṇāḥ | ke cid rāmaṃ nirīkṣante ke cit sītāmacetanāḥ || 19 ||
+88,20,सीताप्रवेशनं दृष्ट्वा तेषामासीत् समागमः । तं मुहूर्तमिवात्यर्थं सर्वं संमोहितं जगत् ॥ २० ॥,sītāpraveśanaṃ dṛṣṭvā teṣāmāsīt samāgamaḥ | taṃ muhūrtamivātyarthaṃ sarvaṃ saṃmohitaṃ jagat || 20 ||
+89,1,तदावसाने यज्ञस्य रामः परमदुर्मनाः । अपश्यमानो वैदेहीं मेने शून्यमिदं जगत् । शोकेन परमायत्तो न शान्तिं मनसागमत् ॥ १ ॥,tadāvasāne yajñasya rāmaḥ paramadurmanāḥ | apaśyamāno vaidehīṃ mene śūnyamidaṃ jagat | śokena paramāyatto na śāntiṃ manasāgamat || 1 ||
+89,2,विसृज्य पार्थिवान् सर्वानृक्षवानरराक्षसान् । जनौघं ब्रह्ममुख्यानां वित्तपूर्णं व्यसर्जयत् ॥ २ ॥,visṛjya pārthivān sarvānṛkṣavānararākṣasān | janaughaṃ brahmamukhyānāṃ vittapūrṇaṃ vyasarjayat || 2 ||
+89,3,ततो विसृज्य तान् सर्वान् रामो राजीवलोचनः । हृदि कृत्वा तदा सीतामयोध्यां प्रविवेश सः ॥ ३ ॥,tato visṛjya tān sarvān rāmo rājīvalocanaḥ | hṛdi kṛtvā tadā sītāmayodhyāṃ praviveśa saḥ || 3 ||
+89,4,न सीतायाः परां भार्यां वव्रे स रघुनन्दनः । यज्ञे यज्ञे च पत्न्यर्थं जानकी काञ्चनी भवत् ॥ ४ ॥,na sītāyāḥ parāṃ bhāryāṃ vavre sa raghunandanaḥ | yajñe yajñe ca patnyarthaṃ jānakī kāñcanī bhavat || 4 ||
+89,5,दशवर्षसहस्राणि वाजिमेधमुपाकरोत् । वाजपेयान्दशगुणांस्तथा बहुसुवर्णकान् ॥ ५ ॥,daśavarṣasahasrāṇi vājimedhamupākarot | vājapeyāndaśaguṇāṃstathā bahusuvarṇakān || 5 ||
+89,6,अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां गोसवैश्च महाधनैः । ईजे क्रतुभिरन्यैश्च स श्रीमानाप्तदक्षिणैः ॥ ६ ॥,agniṣṭomātirātrābhyāṃ gosavaiśca mahādhanaiḥ | īje kratubhiranyaiśca sa śrīmānāptadakṣiṇaiḥ || 6 ||
+89,7,एवं स कालः सुमहान् राज्यस्थस्य महात्मनः । धर्मे प्रयतमानस्य व्यतीयाद् राघवस्य तु ॥ ७ ॥,evaṃ sa kālaḥ sumahān rājyasthasya mahātmanaḥ | dharme prayatamānasya vyatīyād rāghavasya tu || 7 ||
+89,8,ऋक्षवानररक्षांसि स्थिता रामस्य शासने । अनुरज्यन्ति राजानो अहन्यहनि राघवम् ॥ ८ ॥,ṛkṣavānararakṣāṃsi sthitā rāmasya śāsane | anurajyanti rājāno ahanyahani rāghavam || 8 ||
+89,9,काले वर्षति पर्जन्यः सुभिक्षं विमला दिशः । हृष्टपुष्टजनाकीर्णं पुरं जनपदस्तथा ॥ ९ ॥,kāle varṣati parjanyaḥ subhikṣaṃ vimalā diśaḥ | hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇaṃ puraṃ janapadastathā || 9 ||
+89,10,नाकाले म्रियते कश्चिन्न व्याधिः प्राणिनां तदा । नाधर्मश्चाभवत् कश्चिद् रामे राज्यं प्रशासति ॥ १० ॥,nākāle mriyate kaścinna vyādhiḥ prāṇināṃ tadā | nādharmaścābhavat kaścid rāme rājyaṃ praśāsati || 10 ||
+89,11,अथ दीर्घस्य कालस्य राममाता यशस्विनी । पुत्रपौत्रैः परिवृता कालधर्ममुपागमत् ॥ ११ ॥,atha dīrghasya kālasya rāmamātā yaśasvinī | putrapautraiḥ parivṛtā kāladharmamupāgamat || 11 ||
+89,12,अन्वियाय सुमित्रापि कैकेयी च यशस्विनी । धर्मं कृत्वा बहुविधं त्रिदिवे पर्यवस्थिता ॥ १२ ॥,anviyāya sumitrāpi kaikeyī ca yaśasvinī | dharmaṃ kṛtvā bahuvidhaṃ tridive paryavasthitā || 12 ||
+89,13,सर्वाः प्रतिष्ठिताः स्वर्गे राज्ञा दशरथेन च । समागता महाभागाः सह धर्मं च लेभिरे ॥ १३ ॥,sarvāḥ pratiṣṭhitāḥ svarge rājñā daśarathena ca | samāgatā mahābhāgāḥ saha dharmaṃ ca lebhire || 13 ||
+89,14,तासां रामो महादानं काले काले प्रयच्छति । मातॄणामविशेषेण ब्राह्मणेषु तपस्विषु ॥ १४ ॥,tāsāṃ rāmo mahādānaṃ kāle kāle prayacchati | mātṝṇāmaviśeṣeṇa brāhmaṇeṣu tapasviṣu || 14 ||
+89,15,पित्र्याणि बहुरत्नानि यज्ञान्परमदुस्तरान् । चकार रामो धर्मात्मा पितॄन्देवान् विवर्धयन् ॥ १५ ॥,pitryāṇi bahuratnāni yajñānparamadustarān | cakāra rāmo dharmātmā pitṝndevān vivardhayan || 15 ||
+90,1,कस्य चित्त्वथ कालस्य युधाजित् केकयो नृपः । स्वगुरुं प्रेषयामास राघवाय महात्मने ॥ १ ॥,kasya cittvatha kālasya yudhājit kekayo nṛpaḥ | svaguruṃ preṣayāmāsa rāghavāya mahātmane || 1 ||
+90,2,गार्ग्यमङ्गिरसः पुत्रं ब्रह्मर्षिममितप्रभम् । दश चाश्वसहस्राणि प्रीतिदानमनुत्तमम् ॥ २ ॥,gārgyamaṅgirasaḥ putraṃ brahmarṣimamitaprabham | daśa cāśvasahasrāṇi prītidānamanuttamam || 2 ||
+90,3,कम्बलानि च रत्नानि चित्रवस्त्रमथोत्तमम् । रामाय प्रददौ राजा बहून्याभरणानि च ॥ ३ ॥,kambalāni ca ratnāni citravastramathottamam | rāmāya pradadau rājā bahūnyābharaṇāni ca || 3 ||
+90,4,श्रुत्वा तु राघवो गार्ग्यं महर्षिं समुपागतम् । मातुलस्याश्वपतिनः प्रियं दूतमुपागतम् ॥ ४ ॥,śrutvā tu rāghavo gārgyaṃ maharṣiṃ samupāgatam | mātulasyāśvapatinaḥ priyaṃ dūtamupāgatam || 4 ||
+90,5,प्रत्युद्गम्य च काकुत्स्थः क्रोशमात्रं सहानुगः । गार्ग्यं संपूजयामास धनं तत् प्रतिगृह्य च ॥ ५ ॥,pratyudgamya ca kākutsthaḥ krośamātraṃ sahānugaḥ | gārgyaṃ saṃpūjayāmāsa dhanaṃ tat pratigṛhya ca || 5 ||
+90,6,पृष्ट्वा च प्रीतिदं सर्वं कुशलं मातुलस्य च । उपविष्टं महाभागं रामः प्रष्टुं प्रचक्रमे ॥ ६ ॥,pṛṣṭvā ca prītidaṃ sarvaṃ kuśalaṃ mātulasya ca | upaviṣṭaṃ mahābhāgaṃ rāmaḥ praṣṭuṃ pracakrame || 6 ||
+90,7,किमाह मतुलो वाक्यं यदर्थं भगवानिह । प्राप्तो वाक्यविदां श्रेष्ठ साक्षादिव बृहस्पतिः ॥ ७ ॥,kimāha matulo vākyaṃ yadarthaṃ bhagavāniha | prāpto vākyavidāṃ śreṣṭha sākṣādiva bṛhaspatiḥ || 7 ||
+90,8,रामस्य भाषितं श्रुत्वा ब्रह्मर्षिः कार्यविस्तरम् । वक्तुमद्भुतसंकाशं राघवायोपचक्रमे ॥ ८ ॥,rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā brahmarṣiḥ kāryavistaram | vaktumadbhutasaṃkāśaṃ rāghavāyopacakrame || 8 ||
+90,9,मातुलस्ते महाबाहो वाक्यमाह नरर्षभ । युधाजित् प्रीतिसंयुक्तं श्रूयतां यदि रोचते ॥ ९ ॥,mātulaste mahābāho vākyamāha nararṣabha | yudhājit prītisaṃyuktaṃ śrūyatāṃ yadi rocate || 9 ||
+90,10,अयं गन्धर्वविषयः फलमूलोपशोभितः । सिन्धोरुभयतः पार्श्वे देशः परमशोभनः ॥ १० ॥,ayaṃ gandharvaviṣayaḥ phalamūlopaśobhitaḥ | sindhorubhayataḥ pārśve deśaḥ paramaśobhanaḥ || 10 ||
+90,11,तं च रक्षन्ति गन्धर्वाः सायुधा युद्धकोविदाः । शैलूषस्य सुता वीरास्तिस्रः कोट्यो महाबलाः ॥ ११ ॥,taṃ ca rakṣanti gandharvāḥ sāyudhā yuddhakovidāḥ | śailūṣasya sutā vīrāstisraḥ koṭyo mahābalāḥ || 11 ||
+90,12,तान् विनिर्जित्य काकुत्स्थ गन्धर्वविषयं शुभम् । निवेशय महाबाहो द्वे पुरे सुसमाहितः ॥ १२ ॥,tān vinirjitya kākutstha gandharvaviṣayaṃ śubham | niveśaya mahābāho dve pure susamāhitaḥ || 12 ||
+90,13,अन्यस्य न गतिस्तत्र देशश्चायं सुशोभनः । रोचतां ते महाबाहो नाहं त्वामनृतं वदे ॥ १३ ॥,anyasya na gatistatra deśaścāyaṃ suśobhanaḥ | rocatāṃ te mahābāho nāhaṃ tvāmanṛtaṃ vade || 13 ||
+90,14,तच्छ्रुत्वा राघवः प्रीतो महर्षेर्मातुलस्य च । उवाच बाढमित्येवं भरतं चान्ववैक्षत ॥ १४ ॥,tacchrutvā rāghavaḥ prīto maharṣermātulasya ca | uvāca bāḍhamityevaṃ bharataṃ cānvavaikṣata || 14 ||
+90,15,सो ऽब्रवीद् राघवः प्रीतः प्राञ्जलिप्रग्रहो द्विजम् । इमौ कुमारौ तं देशं ब्रह्मर्षे विजयिष्यतः ॥ १५ ॥,so'bravīd rāghavaḥ prītaḥ prāñjalipragraho dvijam | imau kumārau taṃ deśaṃ brahmarṣe vijayiṣyataḥ || 15 ||
+90,16,भरतस्यात्मजौ वीरौ तक्षः पुष्कल एव च । मातुलेन सुगुप्तौ तौ धर्मेण च समाहितौ ॥ १६ ॥,bharatasyātmajau vīrau takṣaḥ puṣkala eva ca | mātulena suguptau tau dharmeṇa ca samāhitau || 16 ||
+90,17,भरतं चाग्रतः कृत्वा कुमारौ सबलानुगौ । निहत्य गन्धर्वसुतान्द्वे पुरे विभजिष्यतः ॥ १७ ॥,bharataṃ cāgrataḥ kṛtvā kumārau sabalānugau | nihatya gandharvasutāndve pure vibhajiṣyataḥ || 17 ||
+90,18,निवेश्य ते पुरवरे आत्माजौ संनिवेश्य च । आगमिष्यति मे भूयः सकाशमतिधार्मिकः ॥ १८ ॥,niveśya te puravare ātmājau saṃniveśya ca | āgamiṣyati me bhūyaḥ sakāśamatidhārmikaḥ || 18 ||
+90,19,ब्रह्मर्षिमेवमुक्त्वा तु भरतं सबलानुगम् । आज्ञापयामास तदा कुमारौ चाभ्यषेचयत् ॥ १९ ॥,brahmarṣimevamuktvā tu bharataṃ sabalānugam | ājñāpayāmāsa tadā kumārau cābhyaṣecayat || 19 ||
+90,20,नक्षत्रेण च सौम्येन पुरस्कृत्याङ्गिरः सुतम् । भरतः सह सैन्येन कुमाराभ्यां च निर्ययौ ॥ २० ॥,nakṣatreṇa ca saumyena puraskṛtyāṅgiraḥ sutam | bharataḥ saha sainyena kumārābhyāṃ ca niryayau || 20 ||
+90,21,सा सेना शक्रयुक्तेव नरगान्निर्ययावथ । राघवानुगता दूरं दुराधर्षा सुरासुरैः ॥ २१ ॥,sā senā śakrayukteva naragānniryayāvatha | rāghavānugatā dūraṃ durādharṣā surāsuraiḥ || 21 ||
+90,22,मांसाशीनि च सत्त्वानि रक्षांसि सुमहान्ति च । अनुजग्मुश्च भरतं रुधिरस्य पिपासया ॥ २२ ॥,māṃsāśīni ca sattvāni rakṣāṃsi sumahānti ca | anujagmuśca bharataṃ rudhirasya pipāsayā || 22 ||
+90,23,भूतग्रामाश्च बहवो मांसभक्षाः सुदारुणाः । गन्धर्वपुत्रमांसानि भोक्तुकामाः सहस्रशः ॥ २३ ॥,bhūtagrāmāśca bahavo māṃsabhakṣāḥ sudāruṇāḥ | gandharvaputramāṃsāni bhoktukāmāḥ sahasraśaḥ || 23 ||
+90,24,सिंहव्याघ्रसृगालानां खेचराणां च पक्षिणाम् । बहूनि वै सहस्राणि सेनाया ययुरग्रतः ॥ २४ ॥,siṃhavyāghrasṛgālānāṃ khecarāṇāṃ ca pakṣiṇām | bahūni vai sahasrāṇi senāyā yayuragrataḥ || 24 ||
+90,25,अध्यर्धमासमुषिता पथि सेना निरामया । हृष्टपुष्टजनाकीर्णा केकयं समुपागमत् ॥ २५ ॥,adhyardhamāsamuṣitā pathi senā nirāmayā | hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇā kekayaṃ samupāgamat || 25 ||
+91,1,श्रुत्वा सेनापतिं प्राप्तं भरतं केकयाधिपः । युधाजिद्गार्ग्यसहितं परां प्रीतिमुपागमत् ॥ १ ॥,śrutvā senāpatiṃ prāptaṃ bharataṃ kekayādhipaḥ | yudhājidgārgyasahitaṃ parāṃ prītimupāgamat || 1 ||
+91,2,स निर्ययौ जनौघेन महता केकयाधिपः । त्वरमाणो ऽभिचक्राम गन्धर्वान्देवरूपिणः ॥ २ ॥,sa niryayau janaughena mahatā kekayādhipaḥ | tvaramāṇo'bhicakrāma gandharvāndevarūpiṇaḥ || 2 ||
+91,3,भरतश्च युधाजिच्च समेतौ लघुविक्रमौ । गन्धर्वनगरं प्राप्तौ सबलौ सपदानुगौ ॥ ३ ॥,bharataśca yudhājicca sametau laghuvikramau | gandharvanagaraṃ prāptau sabalau sapadānugau || 3 ||
+91,4,श्रुत्वा तु भरतं प्राप्तं गन्धर्वास्ते समागताः । योद्धुकामा महावीर्या विनदन्तः समन्ततः ॥ ४ ॥,śrutvā tu bharataṃ prāptaṃ gandharvāste samāgatāḥ | yoddhukāmā mahāvīryā vinadantaḥ samantataḥ || 4 ||
+91,5,ततः समभवद् युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । सप्तरात्रं महाभीमं न चान्यतरयोर्जयः ॥ ५ ॥,tataḥ samabhavad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam | saptarātraṃ mahābhīmaṃ na cānyatarayorjayaḥ || 5 ||
+91,6,ततो रामानुजः क्रुद्धः कालस्यास्त्रं सुदारुणम् । संवर्तं नाम भरतो गन्धर्वेष्वभ्ययोजयत् ॥ ६ ॥,tato rāmānujaḥ kruddhaḥ kālasyāstraṃ sudāruṇam | saṃvartaṃ nāma bharato gandharveṣvabhyayojayat || 6 ||
+91,7,ते बद्धाः कालपाशेन संवर्तेन ���िदारिताः । क्षणेनाभिहतास्तिस्रस्तत्र कोट्यो महात्मना ॥ ७ ॥,te baddhāḥ kālapāśena saṃvartena vidāritāḥ | kṣaṇenābhihatāstisrastatra koṭyo mahātmanā || 7 ||
+91,8,तं घातं घोरसंकाशं न स्मरन्ति दिवौकसः । निमेषान्तरमात्रेण तादृशानां महात्मनाम् ॥ ८ ॥,taṃ ghātaṃ ghorasaṃkāśaṃ na smaranti divaukasaḥ | nimeṣāntaramātreṇa tādṛśānāṃ mahātmanām || 8 ||
+91,9,हतेषु तेषु वीरेषु भरतः कैकयीसुतः । निवेशयामास तदा समृद्धे द्वे पुरोत्तमे । तक्षं तक्षशिलायां तु पुष्करं पुष्करावतौ ॥ ९ ॥,hateṣu teṣu vīreṣu bharataḥ kaikayīsutaḥ | niveśayāmāsa tadā samṛddhe dve purottame | takṣaṃ takṣaśilāyāṃ tu puṣkaraṃ puṣkarāvatau || 9 ||
+91,10,गन्धर्वदेशो रुचिरो गान्धारविषयश्च सः । वर्षैः पञ्चभिराकीर्णो विषयैर्नागरैस्तथा ॥ १० ॥,gandharvadeśo ruciro gāndhāraviṣayaśca saḥ | varṣaiḥ pañcabhirākīrṇo viṣayairnāgaraistathā || 10 ||
+91,11,धनरत्नौघसंपूर्णो काननैरुपशोभिते । अन्योन्यसंघर्षकृते स्पर्धया गुणविस्तरे ॥ ११ ॥,dhanaratnaughasaṃpūrṇo kānanairupaśobhite | anyonyasaṃgharṣakṛte spardhayā guṇavistare || 11 ||
+91,12,उभे सुरुचिरप्रख्ये व्यवहारैरकल्मषैः । उद्यानयानौघवृते सुविभक्तान्तरापणे ॥ १२ ॥,ubhe suruciraprakhye vyavahārairakalmaṣaiḥ | udyānayānaughavṛte suvibhaktāntarāpaṇe || 12 ||
+91,13,उभे पुरवरे रम्ये विस्तरैरुपशोभिते । गृहमुख्यैः सुरुचिरैर्विमानैः समवर्णिभिः ॥ १३ ॥,ubhe puravare ramye vistarairupaśobhite | gṛhamukhyaiḥ surucirairvimānaiḥ samavarṇibhiḥ || 13 ||
+91,14,शोभिते शोभनीयैश्च देवायतनविस्तरैः । निवेश्य पञ्चभिर्वर्षैर्भरतो राघवानुजः । पुनरायान्महाबाहुरयोध्यां कैकयीसुतः ॥ १४ ॥,śobhite śobhanīyaiśca devāyatanavistaraiḥ | niveśya pañcabhirvarṣairbharato rāghavānujaḥ | punarāyānmahābāhurayodhyāṃ kaikayīsutaḥ || 14 ||
+91,15,सो ऽभिवाद्य महात्मानं साक्षाद्धर्ममिवापरम् । राघवं भरतः श्रीमान्ब्रह्माणमिव वासवः ॥ १५ ॥,so'bhivādya mahātmānaṃ sākṣāddharmamivāparam | rāghavaṃ bharataḥ śrīmānbrahmāṇamiva vāsavaḥ || 15 ||
+91,16,शशंस च यथावृत्तं गन्धर्ववधमुत्तमम् । निवेशनं च देशस्य श्रुत्वा प्रीतो ऽस्य राघवः ॥ १६ ॥,śaśaṃsa ca yathāvṛttaṃ gandharvavadhamuttamam | niveśanaṃ ca deśasya śrutvā prīto'sya rāghavaḥ || 16 ||
+92,1,तच्छ्रुत्वा हर्षमापेदे राघवो भ्रातृभिः सह । वाक्यं चाद्भुतसंकाशं भ्रातॄन्प्रोवाच राघवः ॥ १ ॥,tacchrutvā harṣamāpede rāghavo bhrātṛbhiḥ saha | vākyaṃ cādbhutasaṃkāśaṃ bhrātṝnprovāca rāghavaḥ || 1 ||
+92,2,इमौ कुमारौ सौमित्रे तव धर्मविशारदौ । अङ्गदश्चन्द्रकेतुश्च राज्यार्हौ दृढधन्विनौ ॥ २ ॥,imau kumārau saumitre tava dharmaviśāradau | aṅgadaścandraketuśca rājyārhau dṛḍhadhanvinau || 2 ||
+92,3,इमौ राज्ये ऽभिषेक्ष्यामि देशः साधु विधीयताम् । रमणीयो ह्यसंबाधो रमेतां यत्र धन्विनौ ॥ ३ ॥,imau rājye'bhiṣekṣyāmi deśaḥ sādhu vidhīyatām | ramaṇīyo hyasaṃbādho rametāṃ yatra dhanvinau || 3 ||
+92,4,न राज्ञां यत्र पीदा स्यान्नाश्रमाणां विनाशनम् । स देशो दृश्यतां सौम्य नापराध्यामहे ��था ॥ ४ ॥,na rājñāṃ yatra pīdā syānnāśramāṇāṃ vināśanam | sa deśo dṛśyatāṃ saumya nāparādhyāmahe yathā || 4 ||
+92,5,तथोक्तवति रामे तु भरतः प्रत्युवाच ह । अयं कारापथो देशः सुरमण्यो निरामयः ॥ ५ ॥,tathoktavati rāme tu bharataḥ pratyuvāca ha | ayaṃ kārāpatho deśaḥ suramaṇyo nirāmayaḥ || 5 ||
+92,6,निवेश्यतां तत्र पुरमङ्गदस्य महात्मनः । चन्द्रकेतोश्च रुचिरं चन्द्रकान्तं निरामयम् ॥ ६ ॥,niveśyatāṃ tatra puramaṅgadasya mahātmanaḥ | candraketośca ruciraṃ candrakāntaṃ nirāmayam || 6 ||
+92,7,तद्वाक्यं भरतेनोक्तं प्रतिजग्राह राघवः । तं च कृता वशे देशमङ्गदस्य न्यवेशयत् ॥ ७ ॥,tadvākyaṃ bharatenoktaṃ pratijagrāha rāghavaḥ | taṃ ca kṛtā vaśe deśamaṅgadasya nyaveśayat || 7 ||
+92,8,अङ्गदीया पुरी रम्या अङ्गदस्य निवेशिता । रमणीया सुगुप्ता च रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ८ ॥,aṅgadīyā purī ramyā aṅgadasya niveśitā | ramaṇīyā suguptā ca rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 8 ||
+92,9,चन्द्रकेतुस्तु मल्लस्य मल्लभूम्यां निवेशिता । चन्द्रकान्तेति विख्याता दिव्या स्वर्गपुरी यथा ॥ ९ ॥,candraketustu mallasya mallabhūmyāṃ niveśitā | candrakānteti vikhyātā divyā svargapurī yathā || 9 ||
+92,10,ततो रामः परां प्रीतिं भरतो लक्ष्मणस्तथा । ययुर्युधि दुराधर्षा अभिषेकं च चक्रिरे ॥ १० ॥,tato rāmaḥ parāṃ prītiṃ bharato lakṣmaṇastathā | yayuryudhi durādharṣā abhiṣekaṃ ca cakrire || 10 ||
+92,11,अभिषिच्य कुमारौ द्वौ प्रस्थाप्य सबलानुगौ । अङ्गदं पश्चिमा भूमिं चन्द्रकेतुमुदङ्मुखम् ॥ ११ ॥,abhiṣicya kumārau dvau prasthāpya sabalānugau | aṅgadaṃ paścimā bhūmiṃ candraketumudaṅmukham || 11 ||
+92,12,अङ्गदं चापि सौमित्रिर्लक्ष्मणो ऽनुजगाम ह । चन्द्रकेतोस्तु भरतः पार्ष्णिग्राहो बभूव ह ॥ १२ ॥,aṅgadaṃ cāpi saumitrirlakṣmaṇo'nujagāma ha | candraketostu bharataḥ pārṣṇigrāho babhūva ha || 12 ||
+92,13,लक्ष्मणस्त्वङ्गदीयायां संवत्सरमथोषितः । पुत्रे स्थिते दुराधर्षे अयोध्यां पुनरागमत् ॥ १३ ॥,lakṣmaṇastvaṅgadīyāyāṃ saṃvatsaramathoṣitaḥ | putre sthite durādharṣe ayodhyāṃ punarāgamat || 13 ||
+92,14,भरतो ऽपि तथैवोष्य संवत्सरमथाधिकम् । अयोध्यां पुनरगम्य रामपादाव् उपागमत् ॥ १४ ॥,bharato'pi tathaivoṣya saṃvatsaramathādhikam | ayodhyāṃ punaragamya rāmapādāv upāgamat || 14 ||
+92,15,उभौ सौमित्रिभरतौ रामपादावनुव्रतौ । कालं गतमपि स्नेहान्न जज्ञाते ऽतिधार्मिकौ ॥ १५ ॥,ubhau saumitribharatau rāmapādāvanuvratau | kālaṃ gatamapi snehānna jajñāte'tidhārmikau || 15 ||
+92,16,एवं वर्षसहस्राणि दशतेषां ययुस्तदा । धर्मे प्रयतमानानां पौरकार्येषु नित्यदा ॥ १६ ॥,evaṃ varṣasahasrāṇi daśateṣāṃ yayustadā | dharme prayatamānānāṃ paurakāryeṣu nityadā || 16 ||
+92,17,विहृत्य लाकं परिपूर्णमानसाः श्रिया वृता धर्मपथे परे स्थिताः । त्रयः समिद्धा इव दीप्ततेजसा हुताग्नयः साधु महाध्वरे त्रयः ॥ १७ ॥,vihṛtya lākaṃ paripūrṇamānasāḥ śriyā vṛtā dharmapathe pare sthitāḥ | trayaḥ samiddhā iva dīptatejasā hutāgnayaḥ sādhu mahādhvare trayaḥ || 17 ||
+93,1,कस्य चित्त्वथ कालस्य रामे धर्मपथे स्थिते । कालस्तापसरूपेण र��जद्वारमुपागमत् ॥ १ ॥,kasya cittvatha kālasya rāme dharmapathe sthite | kālastāpasarūpeṇa rājadvāramupāgamat || 1 ||
+93,2,सो ऽब्रवील् लक्ष्मणं वाक्यं धृतिमन्तं यशस्विनम् । मां निवेदय रामाय संप्राप्तं कार्यगौरवात् ॥ २ ॥,so'bravīl lakṣmaṇaṃ vākyaṃ dhṛtimantaṃ yaśasvinam | māṃ nivedaya rāmāya saṃprāptaṃ kāryagauravāt || 2 ||
+93,3,दूतो ह्यतिबलस्याहं महर्षेरमितौजसः । रामं दिदृक्षुरायातः कार्येण हि महाबल ॥ ३ ॥,dūto hyatibalasyāhaṃ maharṣeramitaujasaḥ | rāmaṃ didṛkṣurāyātaḥ kāryeṇa hi mahābala || 3 ||
+93,4,तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिस्त्वरयान्वितः । न्यवेदयत रामाय तापसस्य विवक्षितम् ॥ ४ ॥,tasya tadvacanaṃ śrutvā saumitristvarayānvitaḥ | nyavedayata rāmāya tāpasasya vivakṣitam || 4 ||
+93,5,जयस्व राजन्धर्मेण उभौ लोकौ महाद्युते । दूतस्त्वां द्रष्टुमायातस्तपस्वी भास्करप्रभः ॥ ५ ॥,jayasva rājandharmeṇa ubhau lokau mahādyute | dūtastvāṃ draṣṭumāyātastapasvī bhāskaraprabhaḥ || 5 ||
+93,6,तद्वाक्यं लक्ष्मणेनोक्तं श्रुत्वा राम उवाच ह । प्रवेश्यतां मुनिस्तात महौजास्तस्य वाक्यधृक् ॥ ६ ॥,tadvākyaṃ lakṣmaṇenoktaṃ śrutvā rāma uvāca ha | praveśyatāṃ munistāta mahaujāstasya vākyadhṛk || 6 ||
+93,7,सौमित्रिस्तु तथेत्युक्त्वा प्रावेशयत तं मुनिम् । ज्वलन्तमिव तेजोभिः प्रदहन्तमिवांशुभिः ॥ ७ ॥,saumitristu tathetyuktvā prāveśayata taṃ munim | jvalantamiva tejobhiḥ pradahantamivāṃśubhiḥ || 7 ||
+93,8,सो ऽभिगम्य रघुश्रेष्ठं दीप्यमानं स्वतेजसा । ऋषिर्मधुरया वाचा वर्धस्वेत्याह राघवम् ॥ ८ ॥,so'bhigamya raghuśreṣṭhaṃ dīpyamānaṃ svatejasā | ṛṣirmadhurayā vācā vardhasvetyāha rāghavam || 8 ||
+93,9,तस्मै रामो महातेजाः पूजामर्घ्य पुरोगमाम् । ददौ कुशलमव्यग्रं प्रष्टुं चैवोपचक्रमे ॥ ९ ॥,tasmai rāmo mahātejāḥ pūjāmarghya purogamām | dadau kuśalamavyagraṃ praṣṭuṃ caivopacakrame || 9 ||
+93,10,पृष्ठश्च कुशलं तेन रामेण वदतां वरः । आसने काञ्चने दिव्ये निषसाद महायशाः ॥ १० ॥,pṛṣṭhaśca kuśalaṃ tena rāmeṇa vadatāṃ varaḥ | āsane kāñcane divye niṣasāda mahāyaśāḥ || 10 ||
+93,11,तमुवाच ततो रामः स्वागतं ते महामुने । प्रापयस्व च वाक्यानि यतो दूतस्त्वमागतः ॥ ११ ॥,tamuvāca tato rāmaḥ svāgataṃ te mahāmune | prāpayasva ca vākyāni yato dūtastvamāgataḥ || 11 ||
+93,12,चोदितो राजसिंहेन मुनिर्वाक्यमुदीरयत् । द्वन्द्वमेतत् प्रवक्तव्यं न च चक्षुर्हतं वचः ॥ १२ ॥,codito rājasiṃhena munirvākyamudīrayat | dvandvametat pravaktavyaṃ na ca cakṣurhataṃ vacaḥ || 12 ||
+93,13,यः शृणोति निरीक्षेद्वा स वध्यस्तव राघव । भवेद्वै मुनिमुख्यस्य वचनं यद्यवेक्षसे ॥ १३ ॥,yaḥ śṛṇoti nirīkṣedvā sa vadhyastava rāghava | bhavedvai munimukhyasya vacanaṃ yadyavekṣase || 13 ||
+93,14,तथेति च प्रतिज्ञाय रामो लक्ष्मणमब्रवीत् । द्वारि तिष्ठ महाबाहो प्रतिहारं विसर्जय ॥ १४ ॥,tatheti ca pratijñāya rāmo lakṣmaṇamabravīt | dvāri tiṣṭha mahābāho pratihāraṃ visarjaya || 14 ||
+93,15,स मे वध्यः खलु भवेत् कथां द्वन्द्वसमीरिताम् । ऋषेर्मम च सौमित्रे पश्येद्वा शृणुया च यः ॥ १५ ॥,sa me vadhyaḥ khalu bhavet kathāṃ dvandvasamīritām | ṛṣermama ca saumitre paśyedvā śṛṇuyā ca yaḥ || 15 ||
+93,16,ततो निक्षिप्य काकुत्स्थो लक्ष्मणं द्वारसंग्रहे । तमुवाच मुनिं वाक्यं कथयस्वेति राघवः ॥ १६ ॥,tato nikṣipya kākutstho lakṣmaṇaṃ dvārasaṃgrahe | tamuvāca muniṃ vākyaṃ kathayasveti rāghavaḥ || 16 ||
+93,17,यत्ते मनीषितं वाक्यं येन वासि समाहितः । कथयस्व विशङ्कस्त्वं ममापि हृदि वर्तते ॥ १७ ॥,yatte manīṣitaṃ vākyaṃ yena vāsi samāhitaḥ | kathayasva viśaṅkastvaṃ mamāpi hṛdi vartate || 17 ||
+94,1,शृणु राम महाबाहो यदर्थमहमाहतः । पितामहेन देवेन प्रेषितो ऽस्मि महाबल ॥ १ ॥,śṛṇu rāma mahābāho yadarthamahamāhataḥ | pitāmahena devena preṣito'smi mahābala || 1 ||
+94,2,तवाहं पूर्वके भावे पुत्रः परपुरंजय । मायासंभावितो वीर कालः सर्वसमाहरः ॥ २ ॥,tavāhaṃ pūrvake bhāve putraḥ parapuraṃjaya | māyāsaṃbhāvito vīra kālaḥ sarvasamāharaḥ || 2 ||
+94,3,पितामहश्च भगवानाह लोकपतिः प्रभुः । समयस्ते महाबाहो स्वर्लोकान्परिरक्षितुम् ॥ ३ ॥,pitāmahaśca bhagavānāha lokapatiḥ prabhuḥ | samayaste mahābāho svarlokānparirakṣitum || 3 ||
+94,4,संक्षिप्य च पुरा लोकान्मायया स्वयमेव हि । महार्णवे शयानो ऽप्सु मां त्वं पूर्वमजीजनः ॥ ४ ॥,saṃkṣipya ca purā lokānmāyayā svayameva hi | mahārṇave śayāno'psu māṃ tvaṃ pūrvamajījanaḥ || 4 ||
+94,5,भोगवन्तं ततो नागमनन्तमुदके शयम् । मायया जनयित्वा त्वं द्वौ च सत्त्वौ महाबलौ ॥ ५ ॥,bhogavantaṃ tato nāgamanantamudake śayam | māyayā janayitvā tvaṃ dvau ca sattvau mahābalau || 5 ||
+94,6,मधुं च कैटभं चैव ययोरस्थिचयैर्वृता । इयं पर्वतसंबाधा मेदिनी चाभवन्मही ॥ ६ ॥,madhuṃ ca kaiṭabhaṃ caiva yayorasthicayairvṛtā | iyaṃ parvatasaṃbādhā medinī cābhavanmahī || 6 ||
+94,7,पद्मे दिव्यार्कसंकाशे नाभ्यामुत्पाद्य मामपि । प्राजापत्यं त्वया कर्म सर्वं मयि निवेशितम् ॥ ७ ॥,padme divyārkasaṃkāśe nābhyāmutpādya māmapi | prājāpatyaṃ tvayā karma sarvaṃ mayi niveśitam || 7 ||
+94,8,सो ऽहं संन्यस्तभारो हि त्वामुपासे जगत्पतिम् । रक्षां विधत्स्व भूतेषु मम तेजः करो भवान् ॥ ८ ॥,so'haṃ saṃnyastabhāro hi tvāmupāse jagatpatim | rakṣāṃ vidhatsva bhūteṣu mama tejaḥ karo bhavān || 8 ||
+94,9,ततस्त्वमपि दुर्धर्षस्तस्माद्भावात् सनातनात् । रक्षार्थं सर्वभूतानां विष्णुत्वमुपजग्मिवान् ॥ ९ ॥,tatastvamapi durdharṣastasmādbhāvāt sanātanāt | rakṣārthaṃ sarvabhūtānāṃ viṣṇutvamupajagmivān || 9 ||
+94,10,अदित्यां वीर्यवान्पुत्रो भ्रातॄणां हर्षवर्धनः । समुत्पन्नेषु कृत्येषु लोकसाह्याय कल्पसे ॥ १० ॥,adityāṃ vīryavānputro bhrātṝṇāṃ harṣavardhanaḥ | samutpanneṣu kṛtyeṣu lokasāhyāya kalpase || 10 ||
+94,11,स त्वं वित्रास्यमानासु प्रजासु जगतां वर । रावणस्य वधाकाङ्क्षी मानुषेषु मनो ऽदधाः ॥ ११ ॥,sa tvaṃ vitrāsyamānāsu prajāsu jagatāṃ vara | rāvaṇasya vadhākāṅkṣī mānuṣeṣu mano'dadhāḥ || 11 ||
+94,12,दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । कृत्वा वासस्य नियतिं स्वयमेवात्मनः पुरा ॥ १२ ॥,daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca | kṛtvā vāsasya niyatiṃ svayamevātmanaḥ purā || 12 ||
+94,13,स त्वं ��नोमयः पुत्रः पूर्णायुर्मानुषेष्विह । कालो नरवरश्रेष्ठ समीपमुपवर्तितुम् ॥ १३ ॥,sa tvaṃ manomayaḥ putraḥ pūrṇāyurmānuṣeṣviha | kālo naravaraśreṣṭha samīpamupavartitum || 13 ||
+94,14,यदि भूयो महाराज प्रजा इच्छस्युपासितुम् । वस वा वीर भद्रं ते एवमाह पितामहः ॥ १४ ॥,yadi bhūyo mahārāja prajā icchasyupāsitum | vasa vā vīra bhadraṃ te evamāha pitāmahaḥ || 14 ||
+94,15,अथ वा विजिगीषा ते सुरलोकाय राघव । सनाथा विष्णुना देवा भवन्तु विगतज्वराः ॥ १५ ॥,atha vā vijigīṣā te suralokāya rāghava | sanāthā viṣṇunā devā bhavantu vigatajvarāḥ || 15 ||
+94,16,श्रुत्वा पितामहेनोक्तं वाक्यं कालसमीरितम् । राघवः प्रहसन् वाक्यं सर्वसंहारमब्रवीत् ॥ १६ ॥,śrutvā pitāmahenoktaṃ vākyaṃ kālasamīritam | rāghavaḥ prahasan vākyaṃ sarvasaṃhāramabravīt || 16 ||
+94,17,श्रुतं मे देवदेवस्य वाक्यं परममद्भुतम् । प्रीतिर्हि महती जाता तवागमनसंभवा ॥ १७ ॥,śrutaṃ me devadevasya vākyaṃ paramamadbhutam | prītirhi mahatī jātā tavāgamanasaṃbhavā || 17 ||
+94,18,भद्रं ते ऽस्तु गमिष्यामि यत एवाहमागतः । हृद्गतो ह्यसि संप्राप्तो न मे ऽस्त्यत्र विचारणा ॥ १८ ॥,bhadraṃ te'stu gamiṣyāmi yata evāhamāgataḥ | hṛdgato hyasi saṃprāpto na me'styatra vicāraṇā || 18 ||
+94,19,मया हि सर्वकृत्येषु देवानां वशवर्तिनाम् । स्थातव्यं सर्वसंहारे यथा ह्याह पितामहः ॥ १९ ॥,mayā hi sarvakṛtyeṣu devānāṃ vaśavartinām | sthātavyaṃ sarvasaṃhāre yathā hyāha pitāmahaḥ || 19 ||
+95,1,तथा तयोः कथयतोर्दुर्वासा भगवानृषिः । रामस्य दर्शनाकाङ्क्षी राजद्वारमुपागमत् ॥ १ ॥,tathā tayoḥ kathayatordurvāsā bhagavānṛṣiḥ | rāmasya darśanākāṅkṣī rājadvāramupāgamat || 1 ||
+95,2,सो ऽभिगम्य च सौमित्रिमुवाच ऋषिसत्तमः । रामं दर्शय मे शीघ्रं पुरा मे ऽर्थो ऽतिवर्तते ॥ २ ॥,so'bhigamya ca saumitrimuvāca ṛṣisattamaḥ | rāmaṃ darśaya me śīghraṃ purā me'rtho'tivartate || 2 ||
+95,3,मुनेस्तु भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः परवीरहा । अभिवाद्य महात्मानं वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ३ ॥,munestu bhāṣitaṃ śrutvā lakṣmaṇaḥ paravīrahā | abhivādya mahātmānaṃ vākyametaduvāca ha || 3 ||
+95,4,किं कार्यं ब्रूहि भगवन् को वार्थः किं करोम्यहम् । व्यग्रो हि राघवो ब्रह्मन्मुहूर्तं वा प्रतीक्षताम् ॥ ४ ॥,kiṃ kāryaṃ brūhi bhagavan ko vārthaḥ kiṃ karomyaham | vyagro hi rāghavo brahmanmuhūrtaṃ vā pratīkṣatām || 4 ||
+95,5,तच्छ्रुत्वा ऋषिशार्दूलः क्रोधेन कलुषीकृतः । उवाच लक्ष्मणं वाक्यं निर्दहन्निव चक्षुषा ॥ ५ ॥,tacchrutvā ṛṣiśārdūlaḥ krodhena kaluṣīkṛtaḥ | uvāca lakṣmaṇaṃ vākyaṃ nirdahanniva cakṣuṣā || 5 ||
+95,6,अस्मिन् क्षणे मां सौमित्रे रामाय प्रतिवेदय । विषयं त्वां पुरं चैव शपिष्ये राघवं तथा ॥ ६ ॥,asmin kṣaṇe māṃ saumitre rāmāya prativedaya | viṣayaṃ tvāṃ puraṃ caiva śapiṣye rāghavaṃ tathā || 6 ||
+95,7,भरतं चैव सौमित्रे युष्माकं या च संततिः । न हि शक्ष्याम्यहं भूयो मन्युं धारयितुं हृदि ॥ ७ ॥,bharataṃ caiva saumitre yuṣmākaṃ yā ca saṃtatiḥ | na hi śakṣyāmyahaṃ bhūyo manyuṃ dhārayituṃ hṛdi || 7 ||
+95,8,तच्छ्रुत्वा घोरसंकाशं ��ाक्यं तस्य महात्मनः । चिन्तयामास मनसा तस्य वाक्यस्य निश्चयम् ॥ ८ ॥,tacchrutvā ghorasaṃkāśaṃ vākyaṃ tasya mahātmanaḥ | cintayāmāsa manasā tasya vākyasya niścayam || 8 ||
+95,9,एकस्य मरणं मे ऽस्तु मा भूत् सर्वविनाशनम् । इति बुद्ध्या विनिश्चित्य राघवाय न्यवेदयत् ॥ ९ ॥,ekasya maraṇaṃ me'stu mā bhūt sarvavināśanam | iti buddhyā viniścitya rāghavāya nyavedayat || 9 ||
+95,10,लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा रामः कालं विसृज्य च । निष्पत्य त्वरितं राजा अत्रेः पुत्रं ददर्श ह ॥ १० ॥,lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā rāmaḥ kālaṃ visṛjya ca | niṣpatya tvaritaṃ rājā atreḥ putraṃ dadarśa ha || 10 ||
+95,11,सो ऽभिवाद्य महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा । किं कार्यमिति काकुत्स्थः कृताञ्जलिरभाषत ॥ ११ ॥,so'bhivādya mahātmānaṃ jvalantamiva tejasā | kiṃ kāryamiti kākutsthaḥ kṛtāñjalirabhāṣata || 11 ||
+95,12,तद्वाक्यं राघवेण्णोक्तं श्रुत्वा मुनिवरः प्रभुः । प्रत्याह रामं दुर्वासाः श्रूयतां धर्मवत्सल ॥ १२ ॥,tadvākyaṃ rāghaveṇṇoktaṃ śrutvā munivaraḥ prabhuḥ | pratyāha rāmaṃ durvāsāḥ śrūyatāṃ dharmavatsala || 12 ||
+95,13,अद्य वर्षसहस्रस्य समाप्तिर्मम राघव । सो ऽहं भोजनमिच्छामि यथासिद्धं तवानघ ॥ १३ ॥,adya varṣasahasrasya samāptirmama rāghava | so'haṃ bhojanamicchāmi yathāsiddhaṃ tavānagha || 13 ||
+95,14,तच्छ्रुत्वा वचनं रामो हर्षेण महतान्वितः । भोजनं मुनिमुख्याय यथासिद्धमुपाहरत् ॥ १४ ॥,tacchrutvā vacanaṃ rāmo harṣeṇa mahatānvitaḥ | bhojanaṃ munimukhyāya yathāsiddhamupāharat || 14 ||
+95,15,स तु भुक्त्वा मुनिश्रेष्ठस्तदन्नममृतोपमम् । साधु रामेति संभाष्य स्वमाश्रममुपागमत् ॥ १५ ॥,sa tu bhuktvā muniśreṣṭhastadannamamṛtopamam | sādhu rāmeti saṃbhāṣya svamāśramamupāgamat || 15 ||
+95,16,तस्मिन् गते महातेजा राघवः प्रीतमानसः । संस्मृत्य कालवाक्यानि ततो दुःखमुपेयिवान् ॥ १६ ॥,tasmin gate mahātejā rāghavaḥ prītamānasaḥ | saṃsmṛtya kālavākyāni tato duḥkhamupeyivān || 16 ||
+95,17,दुःखेन च सुसंतप्तः स्मृत्वा तद्घोरदर्शनम् । अवान्मुखो दीनमना व्याहर्तुं न शशाक ह ॥ १७ ॥,duḥkhena ca susaṃtaptaḥ smṛtvā tadghoradarśanam | avānmukho dīnamanā vyāhartuṃ na śaśāka ha || 17 ||
+95,18,ततो बुद्ध्या विनिश्चित्य कालवाक्यानि राघवः । नैतदस्तीति चोक्त्वा स तूष्णीमासीन्महायशाः ॥ १८ ॥,tato buddhyā viniścitya kālavākyāni rāghavaḥ | naitadastīti coktvā sa tūṣṇīmāsīnmahāyaśāḥ || 18 ||
+96,1,अवाङ्मुखमथो दीनं दृष्ट्वा सोममिवाप्लुतम् । राघवं लक्ष्मणो वाक्यं हृष्टो मधुरमब्रवीत् ॥ १ ॥,avāṅmukhamatho dīnaṃ dṛṣṭvā somamivāplutam | rāghavaṃ lakṣmaṇo vākyaṃ hṛṣṭo madhuramabravīt || 1 ||
+96,2,न संतापं महाबाहो मदर्थं कर्तुमर्हसि । पूर्वनिर्माणबद्धा हि कालस्य गतिरीदृशी ॥ २ ॥,na saṃtāpaṃ mahābāho madarthaṃ kartumarhasi | pūrvanirmāṇabaddhā hi kālasya gatirīdṛśī || 2 ||
+96,3,जहि मां सौम्य विस्रब्दः प्रतिज्ञां परिपालय । हीनप्रतिज्ञाः काकुत्स्थ प्रयान्ति नरकं नराः ॥ ३ ॥,jahi māṃ saumya visrabdaḥ pratijñāṃ paripālaya | hīnapratijñāḥ kākutstha prayānti narakaṃ narāḥ || 3 ||
+96,4,यद��� प्रीतिर्महाराज यद्यनुग्राह्यता मयि । जहि मां निर्विशङ्कस्त्वं धर्मं वर्धय राघव ॥ ४ ॥,yadi prītirmahārāja yadyanugrāhyatā mayi | jahi māṃ nirviśaṅkastvaṃ dharmaṃ vardhaya rāghava || 4 ||
+96,5,लक्ष्मणेन तथोक्तस्तु रामः प्रचलितेन्द्रियः । मन्त्रिणः समुपानीय तथैव च पुरोधसं ॥ ५ ॥,lakṣmaṇena tathoktastu rāmaḥ pracalitendriyaḥ | mantriṇaḥ samupānīya tathaiva ca purodhasaṃ || 5 ||
+96,6,अब्रवीच्च यथावृत्तं तेषां मध्ये नराधिपः । दुर्वासोऽभिगमं चैव प्रतिज्ञां तापसस्य च ॥ ६ ॥,abravīcca yathāvṛttaṃ teṣāṃ madhye narādhipaḥ | durvāso'bhigamaṃ caiva pratijñāṃ tāpasasya ca || 6 ||
+96,7,तच्छ्रुत्वा मन्त्रिणः सर्वे सोपाध्यायाः समासत । वसिष्ठस्तु महातेजा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७ ॥,tacchrutvā mantriṇaḥ sarve sopādhyāyāḥ samāsata | vasiṣṭhastu mahātejā vākyametaduvāca ha || 7 ||
+96,8,दृष्टमेतन्महाबाहो क्षयं ते लोमहर्षणम् । लक्ष्मणेन वियोगश्च तव राम महायशः ॥ ८ ॥,dṛṣṭametanmahābāho kṣayaṃ te lomaharṣaṇam | lakṣmaṇena viyogaśca tava rāma mahāyaśaḥ || 8 ||
+96,9,त्यजैनं बलवान् कालो मा प्रतिज्ञां वृथा कृथाः । विनष्टायां प्रतिज्ञायां धर्मो हि विलयं व्रजेत् ॥ ९ ॥,tyajainaṃ balavān kālo mā pratijñāṃ vṛthā kṛthāḥ | vinaṣṭāyāṃ pratijñāyāṃ dharmo hi vilayaṃ vrajet || 9 ||
+96,10,ततो धर्मे विनष्टे तु त्रैलोक्ये सचराचरम् । सदेवर्षिगणं सर्वं विनश्येत न संशयः ॥ १० ॥,tato dharme vinaṣṭe tu trailokye sacarācaram | sadevarṣigaṇaṃ sarvaṃ vinaśyeta na saṃśayaḥ || 10 ||
+96,11,स त्वं पुरुषशार्दूल त्रैलोक्यस्याभिपालनम् । लक्ष्मणस्य वधेनाद्य जगत् स्वस्थं कुरुष्व ह ॥ ११ ॥,sa tvaṃ puruṣaśārdūla trailokyasyābhipālanam | lakṣmaṇasya vadhenādya jagat svasthaṃ kuruṣva ha || 11 ||
+96,12,तेषां तत् समवेतानां वाक्यं धर्मार्थसंहितम् । श्रुत्वा परिषदो मध्ये रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ १२ ॥,teṣāṃ tat samavetānāṃ vākyaṃ dharmārthasaṃhitam | śrutvā pariṣado madhye rāmo lakṣmaṇamabravīt || 12 ||
+96,13,विसर्जये त्वां सौमित्रे मा भूद्धर्मविपर्ययः । त्यागो वधो वा विहितः साधूनामुभयं समम् ॥ १३ ॥,visarjaye tvāṃ saumitre mā bhūddharmaviparyayaḥ | tyāgo vadho vā vihitaḥ sādhūnāmubhayaṃ samam || 13 ||
+96,14,रामेण भाषिते वाक्ये बाष्पव्याकुलितेक्षणः । लक्ष्मणस्त्वरितः प्रायात् स्वगृहं न विवेश ह ॥ १४ ॥,rāmeṇa bhāṣite vākye bāṣpavyākulitekṣaṇaḥ | lakṣmaṇastvaritaḥ prāyāt svagṛhaṃ na viveśa ha || 14 ||
+96,15,स गत्वा सरयूतीरमुपस्पृश्य कृताञ्जलिः । निगृह्य सर्वस्रोतांसि निःश्वासं न मुमोच ह ॥ १५ ॥,sa gatvā sarayūtīramupaspṛśya kṛtāñjaliḥ | nigṛhya sarvasrotāṃsi niḥśvāsaṃ na mumoca ha || 15 ||
+96,16,अनुच्छ्वसन्तं युक्तं तं सशक्राः साप्सरोगणाः । देवाः सर्षिगणाः सर्वे पुष्पैरवकिरंस्तदा ॥ १६ ॥,anucchvasantaṃ yuktaṃ taṃ saśakrāḥ sāpsarogaṇāḥ | devāḥ sarṣigaṇāḥ sarve puṣpairavakiraṃstadā || 16 ||
+96,17,अदृश्यं सर्वमनुजैः सशरीरं महाबलम् । प्रगृह्य लक्ष्मणं शक्रो दिवं संप्रविवेश ह ॥ १७ ॥,adṛśyaṃ sarvamanujaiḥ saśarīraṃ mahābalam | pragṛhya lakṣmaṇaṃ śakro divaṃ saṃpraviveśa ha || 17 ||
+96,18,ततो विष्णोश्चतुर्भागमागतं सुरसत्तमाः । हृष्टाः प्रमुदिताः सर्वे ऽपूजयनृषिभिः सह ॥ १८ ॥,tato viṣṇoścaturbhāgamāgataṃ surasattamāḥ | hṛṣṭāḥ pramuditāḥ sarve'pūjayanṛṣibhiḥ saha || 18 ||
+97,1,विसृज्य लक्ष्मणं रामो दुःखशोकसमन्वितः । पुरोधसं मन्त्रिणश्च नैगमांश्चेदमब्रवीत् ॥ १ ॥,visṛjya lakṣmaṇaṃ rāmo duḥkhaśokasamanvitaḥ | purodhasaṃ mantriṇaśca naigamāṃścedamabravīt || 1 ||
+97,2,अद्य राज्ये ऽभिषेक्ष्यामि भरतं धर्मवत्सलम् । अयोध्यायां पतिं वीरं ततो यास्याम्यहं वनम् ॥ २ ॥,adya rājye'bhiṣekṣyāmi bharataṃ dharmavatsalam | ayodhyāyāṃ patiṃ vīraṃ tato yāsyāmyahaṃ vanam || 2 ||
+97,3,प्रवेशयत संभारान्मा भूत् कालात्ययो यथा । अद्यैवाहं गमिष्यामि लक्ष्मणेन गतां गतिम् ॥ ३ ॥,praveśayata saṃbhārānmā bhūt kālātyayo yathā | adyaivāhaṃ gamiṣyāmi lakṣmaṇena gatāṃ gatim || 3 ||
+97,4,तच्छ्रुत्वा राघवेणोक्तं सर्वाः प्रकृतयो भृशम् । मूर्धभिः प्रणता भूमौ गतसत्त्वा इवाभवन् ॥ ४ ॥,tacchrutvā rāghaveṇoktaṃ sarvāḥ prakṛtayo bhṛśam | mūrdhabhiḥ praṇatā bhūmau gatasattvā ivābhavan || 4 ||
+97,5,भरतश्च विसंज्ञो ऽभूच्छ्रुत्वा रामस्य भाषितम् । राज्यं विगर्हयामास राघवं चेदमब्रवीत् ॥ ५ ॥,bharataśca visaṃjño'bhūcchrutvā rāmasya bhāṣitam | rājyaṃ vigarhayāmāsa rāghavaṃ cedamabravīt || 5 ||
+97,6,सत्येन हि शपे राजन् स्वर्गलोके न चैव हि । न कामये यथा राज्यं त्वां विना रघुनन्दन ॥ ६ ॥,satyena hi śape rājan svargaloke na caiva hi | na kāmaye yathā rājyaṃ tvāṃ vinā raghunandana || 6 ||
+97,7,इमौ कुशीलवौ राजन्नभिषिञ्च नराधिप । कोसलेषु कुशं वीरमुत्तरेषु तथा लवम् ॥ ७ ॥,imau kuśīlavau rājannabhiṣiñca narādhipa | kosaleṣu kuśaṃ vīramuttareṣu tathā lavam || 7 ||
+97,8,शत्रुघ्नस्य तु गच्छन्तु दूतास्त्वरितविक्रमाः । इदं गमनमस्माकं स्वर्गायाख्यान्तु माचिरम् ॥ ८ ॥,śatrughnasya tu gacchantu dūtāstvaritavikramāḥ | idaṃ gamanamasmākaṃ svargāyākhyāntu māciram || 8 ||
+97,9,तच्छ्रुत्वा भरतेनोक्तं दृष्ट्वा चापि ह्यधो मुखान् । पौरान्दुःखेन संतप्तान् वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ॥ ९ ॥,tacchrutvā bharatenoktaṃ dṛṣṭvā cāpi hyadho mukhān | paurānduḥkhena saṃtaptān vasiṣṭho vākyamabravīt || 9 ||
+97,10,वत्स राम इमाः पश्य धरणीं प्रकृतीर्गताः । ज्ञात्वैषामीप्सितं कार्यं मा चैषां विप्रियं कृथाः ॥ १० ॥,vatsa rāma imāḥ paśya dharaṇīṃ prakṛtīrgatāḥ | jñātvaiṣāmīpsitaṃ kāryaṃ mā caiṣāṃ vipriyaṃ kṛthāḥ || 10 ||
+97,11,वसिष्ठस्य तु वाक्येन उत्थाप्य प्रकृतीजनम् । किं करोमीति काकुत्स्थः सर्वान् वचनमब्रवीत् ॥ ११ ॥,vasiṣṭhasya tu vākyena utthāpya prakṛtījanam | kiṃ karomīti kākutsthaḥ sarvān vacanamabravīt || 11 ||
+97,12,ततः सर्वाः प्रकृतयो रामं वचनमब्रुवन् । गच्छन्तमनुगच्छामो यतो राम गमिष्यसि ॥ १२ ॥,tataḥ sarvāḥ prakṛtayo rāmaṃ vacanamabruvan | gacchantamanugacchāmo yato rāma gamiṣyasi || 12 ||
+97,13,एषा नः परमा प्रीतिरेष धर्मः परो मतः । हृद्गता नः सदा तुष्टिस्तवानुगमने दृ��ा ॥ १३ ॥,eṣā naḥ paramā prītireṣa dharmaḥ paro mataḥ | hṛdgatā naḥ sadā tuṣṭistavānugamane dṛḍhā || 13 ||
+97,14,पौरेषु यदि ते प्रीतिर्यदि स्नेहो ह्यनुत्तमः । सपुत्रदाराः काकुत्स्थ समं गच्छाम सत्पथम् ॥ १४ ॥,paureṣu yadi te prītiryadi sneho hyanuttamaḥ | saputradārāḥ kākutstha samaṃ gacchāma satpatham || 14 ||
+97,15,तपोवनं वा दुर्गं वा नदीमम्भोनिधिं तथा । वयं ते यदि न त्याज्याः सर्वान्नो नय ईश्वर ॥ १५ ॥,tapovanaṃ vā durgaṃ vā nadīmambhonidhiṃ tathā | vayaṃ te yadi na tyājyāḥ sarvānno naya īśvara || 15 ||
+97,16,स तेषां निश्चयं ज्ञात्वा कृतान्तं च निरीक्ष्यच । पौराणां दृढभक्तिं च बाढमित्येव सो ऽब्रवीत् ॥ १६ ॥,sa teṣāṃ niścayaṃ jñātvā kṛtāntaṃ ca nirīkṣyaca | paurāṇāṃ dṛḍhabhaktiṃ ca bāḍhamityeva so'bravīt || 16 ||
+97,17,एवं विनिश्चयं कृत्वा तस्मिन्नहनि राघवः । कोसलेषु कुशं वीरमुत्तरेषु तथा लवम् ॥ १७ ॥,evaṃ viniścayaṃ kṛtvā tasminnahani rāghavaḥ | kosaleṣu kuśaṃ vīramuttareṣu tathā lavam || 17 ||
+97,18,अभिषिञ्चन्महात्मानाव् उभावेव कुशीलवौ । रथानां तु सहस्राणि त्रीणि नागायुतानि च ॥ १८ ॥,abhiṣiñcanmahātmānāv ubhāveva kuśīlavau | rathānāṃ tu sahasrāṇi trīṇi nāgāyutāni ca || 18 ||
+97,19,दश चाश्वसहस्राणि एकैकस्य धनं ददौ । बहुरत्नौ बहुधनौ हृष्टपुष्टजनावृतौ ॥ १९ ॥,daśa cāśvasahasrāṇi ekaikasya dhanaṃ dadau | bahuratnau bahudhanau hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtau || 19 ||
+97,20,अभिषिच्य तु तौ वीरौ प्रस्थाप्य स्वपुरे तथा । दूतान् संप्रेषयामास शत्रुघ्नाय महात्मने ॥ २० ॥,abhiṣicya tu tau vīrau prasthāpya svapure tathā | dūtān saṃpreṣayāmāsa śatrughnāya mahātmane || 20 ||
+98,1,ते दूता रामवाक्येन चोदिता लघुविक्रमाः । प्रजग्मुर्मधुरां शीघ्रं चक्रुर्वासं न चाध्वनि ॥ १ ॥,te dūtā rāmavākyena coditā laghuvikramāḥ | prajagmurmadhurāṃ śīghraṃ cakrurvāsaṃ na cādhvani || 1 ||
+98,2,ततस्त्रिभिरहो रात्रैः संप्राप्य मधुरामथ । शत्रुघ्नाय यथावृत्तमाचख्युः सर्वमेव तत् ॥ २ ॥,tatastribhiraho rātraiḥ saṃprāpya madhurāmatha | śatrughnāya yathāvṛttamācakhyuḥ sarvameva tat || 2 ||
+98,3,लक्ष्मणस्य परित्यागं प्रतिज्ञां राघवस्य च । पुत्रयोरभिषेकं च पौरानुगमनं तथा ॥ ३ ॥,lakṣmaṇasya parityāgaṃ pratijñāṃ rāghavasya ca | putrayorabhiṣekaṃ ca paurānugamanaṃ tathā || 3 ||
+98,4,कुशस्य नगरी रम्या विन्ध्यपर्वतरोधसि । कुशावतीति नाम्ना सा कृता रामेण धीमता ॥ ४ ॥,kuśasya nagarī ramyā vindhyaparvatarodhasi | kuśāvatīti nāmnā sā kṛtā rāmeṇa dhīmatā || 4 ||
+98,5,श्राविता च पुरी रम्या श्रावतीति लवस्य च । अयोध्यां विजनां चैव भरतं राघवानुगम् ॥ ५ ॥,śrāvitā ca purī ramyā śrāvatīti lavasya ca | ayodhyāṃ vijanāṃ caiva bharataṃ rāghavānugam || 5 ||
+98,6,एवं सर्वं निवेद्याशु शत्रुघ्नाय महात्मने । विरेमुस्ते ततो दूतास्त्वर राजन्निति ब्रुवन् ॥ ६ ॥,evaṃ sarvaṃ nivedyāśu śatrughnāya mahātmane | viremuste tato dūtāstvara rājanniti bruvan || 6 ||
+98,7,श्रुत्वा तं घोरसंकाशं कुलक्षयमुपस्थितम् । प्रकृतीस्तु समानीय काञ्चनं च पुरोहितम् ॥ ७ ॥,śrutvā taṃ ghorasaṃkāśaṃ kulakṣayamupasthitam | prakṛtīstu samānīya kāñcanaṃ ca purohitam || 7 ||
+98,8,तेषां सर्वं यथावृत्तमाख्याय रघुनन्दनः । आत्मनश्च विपर्यासं भविष्यं भ्रातृभिः सह ॥ ८ ॥,teṣāṃ sarvaṃ yathāvṛttamākhyāya raghunandanaḥ | ātmanaśca viparyāsaṃ bhaviṣyaṃ bhrātṛbhiḥ saha || 8 ||
+98,9,ततः पुत्रद्वयं वीरः सो ऽभ्यषिञ्चन्नराधिपः । सुबाहुर्मधुरां लेभे शत्रुघाती च वैदिशम् ॥ ९ ॥,tataḥ putradvayaṃ vīraḥ so'bhyaṣiñcannarādhipaḥ | subāhurmadhurāṃ lebhe śatrughātī ca vaidiśam || 9 ||
+98,10,द्विधाकृत्वा तु तां सेनां माधुरीं पुत्रयोर्द्वयोः । धनधान्यसमायुक्तौ स्थापयामास पार्थिवौ ॥ १० ॥,dvidhākṛtvā tu tāṃ senāṃ mādhurīṃ putrayordvayoḥ | dhanadhānyasamāyuktau sthāpayāmāsa pārthivau || 10 ||
+98,11,ततो विसृज्य राजानं वैदिशे शत्रुघातिनम् । जगाम त्वरितो ऽयोध्यां रथेनैकेन राघवः ॥ ११ ॥,tato visṛjya rājānaṃ vaidiśe śatrughātinam | jagāma tvarito'yodhyāṃ rathenaikena rāghavaḥ || 11 ||
+98,12,स ददर्श महात्मानं ज्वलन्तमिव पावकम् । क्षौमसूक्ष्माम्बरधरं मुनिभिः सार्धमक्षयैः ॥ १२ ॥,sa dadarśa mahātmānaṃ jvalantamiva pāvakam | kṣaumasūkṣmāmbaradharaṃ munibhiḥ sārdhamakṣayaiḥ || 12 ||
+98,13,सो ऽभिवाद्य ततो रामं प्राञ्जलिः प्रयतेन्द्रियः । उवाच वाक्यं धर्मज्ञो धर्ममेवानुचिन्तयन् ॥ १३ ॥,so'bhivādya tato rāmaṃ prāñjaliḥ prayatendriyaḥ | uvāca vākyaṃ dharmajño dharmamevānucintayan || 13 ||
+98,14,कृत्वाभिषेकं सुतयोर्युक्तं राघवयोर्धनैः । तवानुगमने राजन् विद्धि मां कृतनिश्चयम् ॥ १४ ॥,kṛtvābhiṣekaṃ sutayoryuktaṃ rāghavayordhanaiḥ | tavānugamane rājan viddhi māṃ kṛtaniścayam || 14 ||
+98,15,न चान्यदत्र वक्तव्यं दुस्तरं तव शासनम् । त्यक्तुं नार्हसि मां वीर भक्तिमन्तं विशेषतः ॥ १५ ॥,na cānyadatra vaktavyaṃ dustaraṃ tava śāsanam | tyaktuṃ nārhasi māṃ vīra bhaktimantaṃ viśeṣataḥ || 15 ||
+98,16,तस्य तां बुद्धिमक्लीबां विज्ञाय रघुनन्दनः । बाढमित्येव शत्रुघ्नं रामो वचनमब्रवीत् ॥ १६ ॥,tasya tāṃ buddhimaklībāṃ vijñāya raghunandanaḥ | bāḍhamityeva śatrughnaṃ rāmo vacanamabravīt || 16 ||
+98,17,तस्य वाक्यस्य वाक्यान्ते वानराः कामरूपिणः । ऋक्षराक्षससंघाश्च समापेतुरनेकशः ॥ १७ ॥,tasya vākyasya vākyānte vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ | ṛkṣarākṣasasaṃghāśca samāpeturanekaśaḥ || 17 ||
+98,18,देवपुत्रा ऋषिसुता गन्धर्वाणां सुतास्तथा । राम क्षयं विदित्वा ते सर्व एव समागताः ॥ १८ ॥,devaputrā ṛṣisutā gandharvāṇāṃ sutāstathā | rāma kṣayaṃ viditvā te sarva eva samāgatāḥ || 18 ||
+98,19,ते राममभिवाद्याहुः सर्व एव समागताः । तवानुगमने राजन् संप्राप्ताः स्म महायशः ॥ १९ ॥,te rāmamabhivādyāhuḥ sarva eva samāgatāḥ | tavānugamane rājan saṃprāptāḥ sma mahāyaśaḥ || 19 ||
+98,20,यदि राम विनास्माभिर्गच्छेस्त्वं पुरुषर्षभ । यमदण्डमिवोद्यम्य त्वया स्म विनिपातिताः ॥ २० ॥,yadi rāma vināsmābhirgacchestvaṃ puruṣarṣabha | yamadaṇḍamivodyamya tvayā sma vinipātitāḥ || 20 ||
+98,21,एवं तेषां वचः श्रुत्वा ऋष्कवानररक्षसाम् । विभीषणमथोवाच मधुरं श्लक्ष्णया गिरा ॥ २१ ॥,evaṃ teṣāṃ vacaḥ ��rutvā ṛṣkavānararakṣasām | vibhīṣaṇamathovāca madhuraṃ ślakṣṇayā girā || 21 ||
+98,22,यावत् प्रजा धरिष्यन्ति तावत्त्वं वै विभीषण । राक्षसेन्द्र महावीर्य लङ्कास्थः स्वं धरिष्यसि ॥ २२ ॥,yāvat prajā dhariṣyanti tāvattvaṃ vai vibhīṣaṇa | rākṣasendra mahāvīrya laṅkāsthaḥ svaṃ dhariṣyasi || 22 ||
+98,23,प्रजाः संरक्ष धर्मेण नोत्तरं वक्तुमर्हसि ॥ २३ ॥,prajāḥ saṃrakṣa dharmeṇa nottaraṃ vaktumarhasi || 23 ||
+98,24,तमेवमुक्त्वा काकुत्स्थो हनूमन्तमथाब्रवीत् । जीविते कृतबुद्धिस्त्वं मा प्रतिज्ञां विलोपय ॥ २४ ॥,tamevamuktvā kākutstho hanūmantamathābravīt | jīvite kṛtabuddhistvaṃ mā pratijñāṃ vilopaya || 24 ||
+98,25,मत्कथाः प्रचरिष्यन्ति यावल् लोके हरीश्वर । तावत्त्वं धारयन्प्राणान्प्रतिज्ञामनुपालय ॥ २५ ॥,matkathāḥ pracariṣyanti yāval loke harīśvara | tāvattvaṃ dhārayanprāṇānpratijñāmanupālaya || 25 ||
+98,26,तथैवमुक्त्वा काकुत्स्थः सर्वांस्तानृक्षवानरान् । मया सार्धं प्रयातेति तदा तान् राघवो ऽब्रवीत् ॥ २६ ॥,tathaivamuktvā kākutsthaḥ sarvāṃstānṛkṣavānarān | mayā sārdhaṃ prayāteti tadā tān rāghavo'bravīt || 26 ||
+99,1,प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः । रामः कमलपत्राक्षः पुरोधसमथाब्रवीत् ॥ १ ॥,prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvakṣā mahāyaśāḥ | rāmaḥ kamalapatrākṣaḥ purodhasamathābravīt || 1 ||
+99,2,अग्निहोत्रं व्रजत्वग्रे सर्पिर्ज्वलितपावकम् । वाजपेयातपत्रं च शोभयानं महापथम् ॥ २ ॥,agnihotraṃ vrajatvagre sarpirjvalitapāvakam | vājapeyātapatraṃ ca śobhayānaṃ mahāpatham || 2 ||
+99,3,ततो वसिष्ठस्तेजस्वी सर्वं निरवशेषतः । चकार विधिवद्धर्म्यं महाप्रास्थानिकं विधिम् ॥ ३ ॥,tato vasiṣṭhastejasvī sarvaṃ niravaśeṣataḥ | cakāra vidhivaddharmyaṃ mahāprāsthānikaṃ vidhim || 3 ||
+99,4,ततः क्षौमाम्बरधरो ब्रह्म चावर्तयन्परम् । कुशान् गृहीत्वा पाणिभ्यां प्रसज्य प्रययावथ ॥ ४ ॥,tataḥ kṣaumāmbaradharo brahma cāvartayanparam | kuśān gṛhītvā pāṇibhyāṃ prasajya prayayāvatha || 4 ||
+99,5,अव्याहरन् क्व चित् किं चिन्निश्चेष्टो निःसुखः पथि । निर्जगाम गृहात्तस्माद्दीप्यमानो यथांशुमान् ॥ ५ ॥,avyāharan kva cit kiṃ cinniśceṣṭo niḥsukhaḥ pathi | nirjagāma gṛhāttasmāddīpyamāno yathāṃśumān || 5 ||
+99,6,रामस्य पार्श्वे सव्ये तु पद्मा श्रीः सुसमाहिता । दक्षिणे ह्रीर्विशालाक्षी व्यवसायस्तथाग्रतः ॥ ६ ॥,rāmasya pārśve savye tu padmā śrīḥ susamāhitā | dakṣiṇe hrīrviśālākṣī vyavasāyastathāgrataḥ || 6 ||
+99,7,शरा नानाविधाश्चापि धनुरायतविग्रहम् । अनुव्रजन्ति काकुत्स्थं सर्वे पुरुषविग्रहाः ॥ ७ ॥,śarā nānāvidhāścāpi dhanurāyatavigraham | anuvrajanti kākutsthaṃ sarve puruṣavigrahāḥ || 7 ||
+99,8,वेदा ब्राह्मणरूपेण सावित्री सर्वरक्षिणी । ओंकारो ऽथ वषट्कारः सर्वे राममनुव्रताः ॥ ८ ॥,vedā brāhmaṇarūpeṇa sāvitrī sarvarakṣiṇī | oṃkāro'tha vaṣaṭkāraḥ sarve rāmamanuvratāḥ || 8 ||
+99,9,ऋषयश्च महात्मानः सर्व एव महीसुराः । अन्वगच्छन्त काकुत्स्थं स्वर्गद्वारमुपागतम् ॥ ९ ॥,ṛṣayaśca mahātmāna�� sarva eva mahīsurāḥ | anvagacchanta kākutsthaṃ svargadvāramupāgatam || 9 ||
+99,10,तं यान्तमनुयान्ति स्म अन्तःपुरचराः स्त्रियः । सवृद्धबालदासीकाः सवर्षवरकिंकराः ॥ १० ॥,taṃ yāntamanuyānti sma antaḥpuracarāḥ striyaḥ | savṛddhabāladāsīkāḥ savarṣavarakiṃkarāḥ || 10 ||
+99,11,सान्तःपुरश्च भरतः शत्रुघ्नसहितो ययौ । रामव्रतमुपागम्य राघवं समनुव्रताः ॥ ११ ॥,sāntaḥpuraśca bharataḥ śatrughnasahito yayau | rāmavratamupāgamya rāghavaṃ samanuvratāḥ || 11 ||
+99,12,ततो विप्रा महात्मानः साग्निहोत्राः समाहिताः । सपुत्रदाराः काकुत्स्थमन्वगच्छन्महामतिम् ॥ १२ ॥,tato viprā mahātmānaḥ sāgnihotrāḥ samāhitāḥ | saputradārāḥ kākutsthamanvagacchanmahāmatim || 12 ||
+99,13,मन्त्रिणो भृत्यवर्गाश्च सपुत्राः सहबान्धवाः । सानुगा राघवं सर्वे अन्वगच्छन्प्रहृष्टवत् ॥ १३ ॥,mantriṇo bhṛtyavargāśca saputrāḥ sahabāndhavāḥ | sānugā rāghavaṃ sarve anvagacchanprahṛṣṭavat || 13 ||
+99,14,ततः सर्वाः प्रकृतयो हृष्टपुष्टजनावृताः । अनुजग्मुः प्रगच्छन्तं राघवं गुणरञ्जिताः ॥ १४ ॥,tataḥ sarvāḥ prakṛtayo hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtāḥ | anujagmuḥ pragacchantaṃ rāghavaṃ guṇarañjitāḥ || 14 ||
+99,15,स्नातं प्रमुदितं सर्वं हृष्टपुष्पमनुत्तमम् । दृप्तं किलिकिलाशब्दैः सर्वं राममनुव्रतम् ॥ १५ ॥,snātaṃ pramuditaṃ sarvaṃ hṛṣṭapuṣpamanuttamam | dṛptaṃ kilikilāśabdaiḥ sarvaṃ rāmamanuvratam || 15 ||
+99,16,न तत्र कश्चिद्दीनो ऽभूद्व्रीडितो वापि दुःखितः । हृष्टं प्रमुदितं सर्वं बभूव परमाद्भुतम् ॥ १६ ॥,na tatra kaściddīno'bhūdvrīḍito vāpi duḥkhitaḥ | hṛṣṭaṃ pramuditaṃ sarvaṃ babhūva paramādbhutam || 16 ||
+99,17,द्रष्टुकामो ऽथ निर्याणं राज्ञो जानपदो जनः । संप्राप्तः सो ऽपि दृष्ट्वैव सह सर्वैरनुव्रतः ॥ १७ ॥,draṣṭukāmo'tha niryāṇaṃ rājño jānapado janaḥ | saṃprāptaḥ so'pi dṛṣṭvaiva saha sarvairanuvrataḥ || 17 ||
+99,18,ऋक्षवानररक्षांसि जनाश्च पुरवासिनः । अगछन्परया भक्त्या पृष्ठतः सुसमाहिताः ॥ १८ ॥,ṛkṣavānararakṣāṃsi janāśca puravāsinaḥ | agachanparayā bhaktyā pṛṣṭhataḥ susamāhitāḥ || 18 ||
+100,1,अध्यर्धयोजनं गत्वा नदीं पश्चान्मुखाश्रिताम् । सरयूं पुण्यसलिलां ददर्श रघुनन्दनः ॥ १ ॥,adhyardhayojanaṃ gatvā nadīṃ paścānmukhāśritām | sarayūṃ puṇyasalilāṃ dadarśa raghunandanaḥ || 1 ||
+100,2,अथ तस्मिन्मुहूर्ते तु ब्रह्मा लोकपितामहः । सर्वैः परिवृतो देवैरृषिभिश्च महात्मभिः ॥ २ ॥,atha tasminmuhūrte tu brahmā lokapitāmahaḥ | sarvaiḥ parivṛto devairṛṣibhiśca mahātmabhiḥ || 2 ||
+100,3,आययौ यत्र काकुत्स्थः स्वर्गाय समुपस्थितः । विमानशतकोटीभिर्दिव्याभिरभिसंवृतः ॥ ३ ॥,āyayau yatra kākutsthaḥ svargāya samupasthitaḥ | vimānaśatakoṭībhirdivyābhirabhisaṃvṛtaḥ || 3 ||
+100,4,पपात पुष्पवृष्टिश्च वायुमुक्ता महौघवत् ॥ ४ ॥,papāta puṣpavṛṣṭiśca vāyumuktā mahaughavat || 4 ||
+100,5,तस्मिंस्तूर्यशताकीर्णे गन्धर्वाप्सरसंकुले । सरयूसलिलं रामः पद्भ्यां समुपचक्रमे ॥ ५ ॥,tasmiṃstūryaśatākīrṇe gandharvāpsarasaṃkule | sarayūsalilaṃ rāmaḥ padbhyāṃ samupacakrame || 5 ||
+100,6,ततः ��ितामहो वाणीमन्तरिक्षादभाषत । आगच्छ विष्णो भद्रं ते दिष्ट्या प्राप्तो ऽसि राघव ॥ ६ ॥,tataḥ pitāmaho vāṇīmantarikṣādabhāṣata | āgaccha viṣṇo bhadraṃ te diṣṭyā prāpto'si rāghava || 6 ||
+100,7,भ्रातृभिः सह देवाभैः प्रविशस्व स्वकां तनुम् । वैष्णवीं तां महातेजस्तदाकाशं सनातनम् ॥ ७ ॥,bhrātṛbhiḥ saha devābhaiḥ praviśasva svakāṃ tanum | vaiṣṇavīṃ tāṃ mahātejastadākāśaṃ sanātanam || 7 ||
+100,8,त्वं हि लोकगतिर्देव न त्वां के चित् प्रजानते । ऋते मायां विशालाक्ष तव पूर्वपरिग्रहाम् ॥ ८ ॥,tvaṃ hi lokagatirdeva na tvāṃ ke cit prajānate | ṛte māyāṃ viśālākṣa tava pūrvaparigrahām || 8 ||
+100,9,त्वमचिन्त्यं महद्भूतमक्षयं सर्वसंग्रहम् । यामिच्छसि महातेजस्तां तनुं प्रविश स्वयम् ॥ ९ ॥,tvamacintyaṃ mahadbhūtamakṣayaṃ sarvasaṃgraham | yāmicchasi mahātejastāṃ tanuṃ praviśa svayam || 9 ||
+100,10,पितामहवचः श्रुत्वा विनिश्चित्य महामतिः । विवेश वैष्णवं तेजः सशरीरः सहानुजः ॥ १० ॥,pitāmahavacaḥ śrutvā viniścitya mahāmatiḥ | viveśa vaiṣṇavaṃ tejaḥ saśarīraḥ sahānujaḥ || 10 ||
+100,11,ततो विष्णुगतं देवं पूजयन्ति स्म देवताः । साध्या मरुद्गणाश्चैव सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः ॥ ११ ॥,tato viṣṇugataṃ devaṃ pūjayanti sma devatāḥ | sādhyā marudgaṇāścaiva sendrāḥ sāgnipurogamāḥ || 11 ||
+100,12,ये च दिव्या ऋषिगणा गन्धर्वाप्सरसश्च याः । सुपर्णनागयक्षाश्च दैत्यदानवराक्षसाः ॥ १२ ॥,ye ca divyā ṛṣigaṇā gandharvāpsarasaśca yāḥ | suparṇanāgayakṣāśca daityadānavarākṣasāḥ || 12 ||
+100,13,सर्वं हृष्टं प्रमुदितं सर्वं पूर्णमनोरथम् । साधु साध्विति तत् सर्वं त्रिदिवं गतकल्मषम् ॥ १३ ॥,sarvaṃ hṛṣṭaṃ pramuditaṃ sarvaṃ pūrṇamanoratham | sādhu sādhviti tat sarvaṃ tridivaṃ gatakalmaṣam || 13 ||
+100,14,अथ विष्णुर्महातेजाः पितामहमुवाच ह । एषां लोकाञ्जनौघानां दातुमर्हसि सुव्रत ॥ १४ ॥,atha viṣṇurmahātejāḥ pitāmahamuvāca ha | eṣāṃ lokāñjanaughānāṃ dātumarhasi suvrata || 14 ||
+100,15,इमे हि सर्वे स्नेहान्मामनुयाता मनस्विनः । भक्ता भाजयितव्याश्च त्यक्तात्मानश्च मत्कृते ॥ १५ ॥,ime hi sarve snehānmāmanuyātā manasvinaḥ | bhaktā bhājayitavyāśca tyaktātmānaśca matkṛte || 15 ||
+100,16,तच्छ्रुत्वा विष्णुवचनं ब्रह्मा लोकगुरुः प्रभुः । लोकान् सान्तानिकान्नाम यास्यन्तीमे समागताः ॥ १६ ॥,tacchrutvā viṣṇuvacanaṃ brahmā lokaguruḥ prabhuḥ | lokān sāntānikānnāma yāsyantīme samāgatāḥ || 16 ||
+100,17,यच्च तिर्यग्गतं किं चिद् राममेवानुचिन्तयत् । प्राणांस्त्यक्ष्यति भक्त्या वै संताने तु निवत्स्यति । सर्वैरेव गुणैर्युक्ते ब्रह्मलोकादनन्तरे ॥ १७ ॥,yacca tiryaggataṃ kiṃ cid rāmamevānucintayat | prāṇāṃstyakṣyati bhaktyā vai saṃtāne tu nivatsyati | sarvaireva guṇairyukte brahmalokādanantare || 17 ||
+100,18,वानराश्च स्वकां योनिमृक्षाश्चैव तथा ययुः ॥ १८ ॥,vānarāśca svakāṃ yonimṛkṣāścaiva tathā yayuḥ || 18 ||
+100,19,येभ्यो विनिःसृता ये ये सुरादिभ्यः सुसंभवाः । ऋषिभ्यो नागयक्षेभ्यस्तांस्तानेव प्रपेदिर�� ॥ १९ ॥,yebhyo viniḥsṛtā ye ye surādibhyaḥ susaṃbhavāḥ | ṛṣibhyo nāgayakṣebhyastāṃstāneva prapedire || 19 ||
+100,20,तथोक्तवति देवेशे गोप्रतारमुपागताः । भेजिरे सरयूं सर्वे हर्षपूर्णाश्रुविक्लवाः ॥ २० ॥,tathoktavati deveśe gopratāramupāgatāḥ | bhejire sarayūṃ sarve harṣapūrṇāśruviklavāḥ || 20 ||
+100,21,अवगाह्य जलं यो यः प्राणी ह्यासीत् प्रहृष्टवत् । मानुषं देहमुत्सृज्य विमानं सो ऽध्यरोहत ॥ २१ ॥,avagāhya jalaṃ yo yaḥ prāṇī hyāsīt prahṛṣṭavat | mānuṣaṃ dehamutsṛjya vimānaṃ so'dhyarohata || 21 ||
+100,22,तिर्यग्योनिगताश्चापि संप्राप्ताः सरयूजलम् । दिव्या दिव्येन वपुषा देवा दीप्ता इवाभवन् ॥ २२ ॥,tiryagyonigatāścāpi saṃprāptāḥ sarayūjalam | divyā divyena vapuṣā devā dīptā ivābhavan || 22 ||
+100,23,गत्वा तु सरयूतोयं स्थावराणि चराणि च । प्राप्य तत्तोयविक्लेदं देवलोकमुपागमन् ॥ २३ ॥,gatvā tu sarayūtoyaṃ sthāvarāṇi carāṇi ca | prāpya tattoyavikledaṃ devalokamupāgaman || 23 ||
+100,24,देवानां यस्य या योनिर्वानरा ऋष्कराक्षसाः । तामेव विविशुः सर्वे देहान्निक्षिप्य चाम्भसि ॥ २४ ॥,devānāṃ yasya yā yonirvānarā ṛṣkarākṣasāḥ | tāmeva viviśuḥ sarve dehānnikṣipya cāmbhasi || 24 ||
+100,25,तथा स्वर्गगतं सर्वं कृत्वा लोकगुरुर्दिवम् । जगाम त्रिदशैः सार्धं हृष्टैर्हृष्टो महामतिः ॥ २५ ॥,tathā svargagataṃ sarvaṃ kṛtvā lokagururdivam | jagāma tridaśaiḥ sārdhaṃ hṛṣṭairhṛṣṭo mahāmatiḥ || 25 ||
+100,26,एतावदेव आख्यानं सोत्तरं ब्रह्मपूजितम् । रामायणमिति ख्यातं मुख्यं वाल्मीकिना कृतम् ॥ २६ ॥,etāvadeva ākhyānaṃ sottaraṃ brahmapūjitam | rāmāyaṇamiti khyātaṃ mukhyaṃ vālmīkinā kṛtam || 26 ||