Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 282/2005
Kærumál Gjaldþrotaskipti Veðréttur Réttindaröð Veiðiheimildir
S veitti Ú lán með veði í fiskiskipi félagsins með þeim skilmálum að veðið næði einnig til fiskveiðiheimilda skipsins. Fiskiskipið fórst og í máli sem Ú höfðaði á hendur tryggingafélagi skipsins til heimtu vátryggingabóta var tryggingafélagið sýknað. Bú Ú var tekið til gjaldþrotaskipta og seldi skiptastjóri veiðiheimildirnar. S lýsti kröfu í þrotabúið og krafðist þess í málinu að krafa hans yrði viðurkennd sem veðkrafa samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl. en því hafnaði skiptastjóri. Með vísan til 4. mgr. 3. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð var talið að þar sem óheimilt hefði verið að veðsetja fiskveiðiheimildir skipsins hafi veðréttur S ekki getað náð til þeirra eftir að skipið fórst og gæti krafa hans ekki fengið stöðu í réttindaröð samkvæmt 111. gr. nefndra laga en yrði með réttu skipað í röð almennra krafna samkvæmt 113. gr. laganna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. júní 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. júní 2005, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að tvær nánar tilteknar kröfur að fjárhæð samtals 15.202.230 krónur, sem hann lýsti við gjaldþrotaskipti varnaraðila 29. apríl og 3. maí 2004, fengju að njóta þar stöðu í réttindaröð samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 179. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess að fyrrnefndar kröfur hans verði viðurkenndar sem veðkröfur við gjaldþrotaskiptin, svo og að sér verði dæmdur málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Sparisjóður Vestmannaeyja, greiði varnaraðila, þrotabúi Útgerðarfélags Bjarma ehf., 150.000 krónur í kærumálskostnað. Málið barst dóminum 9. febrúar sl. og var þingfest 4. mars sl. Það var tekið til úrskurðar 31. maí sl. Sóknaraðili er Sparisjóður Vestmannaeyja. Varnaraðili er þrotabú Útgerðarfélags Bjarma ehf. Sóknaraðili krefst þess að kröfur hans í þrotabú varnaraðila (nr. 18 og 19 á kröfu­skrá) verði viðurkenndar sem veðkröfur samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjald­þrotaskipti o.fl. eins og þeim var lýst. Þá er krafist málskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að kröfum sóknaraðila verði hrundið og sér úrskurðaður máls­kostnaður úr hendi hans. II Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 23. mars 2004 var bú Útgerðarfélags Bjarma ehf. tekið til gjaldþrotaskipta. Félagið hafði átt bátinn Bjarma VE-66, en hann fórst 23. febrúar 2002 og með dómi Hæstaréttar var tryggingafélag bátsins sýknað af kröfu um vátryggingabætur. Skipinu tilheyrði aflahlutdeild í löngu, keilu og skötusel og fékk skiptastjóri þrotabúsins hana flutta af skipinu og síðar seldi hann hana. And­virðið, um 7 milljónir króna, var greitt búinu í desember sl. Í kjölfarið tók skiptastjóri af­stöðu til lýstra krafna í búið og samdi kröfulýsingaskrá 21. desember sl. Í henni hafnaði skiptastjóri því að kröfur, sem lýst var sem veðkröfum, nytu þeirrar réttar­stöðu vegna þess að hið veðsetta, Bjarmi VE-66, væri farið forgörðum. Aflahlutdeild gæti ekki verið sjálfstætt andlag veðréttar, sbr. m.a. 4. mgr. 3. gr. laga nr. 75/1997 um samn­ingsveð. Sóknaraðili mótmælti þessari afstöðu skiptastjóra, en hann hafði lýst þremur veð­kröfum í búið. Ekki tókst að jafna ágreininginn á skiptafundi og var málinu vísað til dómsins. Sóknaraðili krefst þess að tvær kröfur sínar verði viðurkenndar sem veð­kröfur, önnur samkvæmt veðskuldabréfi, upphaflega að fjárhæð JPY 14.500.000 og hin einnig samkvæmt veðskuldabréfi, upphaflega að fjárhæð 2.000.000 króna. III Sóknaraðili byggir á því að hann hafi veitt Útgerðarfélagi Bjarma ehf. lán með veði í skipinu og með þeim skilmálum að veðrétturinn næði til fiskveiðiheimilda, er skráðar væru á skipið. Veðrétturinn veiti sóknaraðila forgang umfram almenna kröfu­hafa í þrotabúið þar eð krafa hans sé krafa utan skuldaraðar og breyti engu um það þótt hluti hins veðsetta hafi farist. Sóknaraðili kveðst hafa átt þess kost að láta selja veðið á uppboði í samræmi við ákvæði í veðskuldabréfunum, en samþykkt að skipta­stjóri seldi aflaheimildirnar, enda hafi hann talið það hagfelldast fyrir sig. Þá byggir hann á því að í 4. mgr. 3. gr. laga um samningsveð sé bannað að skilja frá veðsettum hlut réttindi er stjórnvöld hafi úthlutað lögum samkvæmt og séu opinberlega skráð á hlutinn nema þeir sem veðrétt eigi í honum, gefi þinglýst samþykki fyrir þeirri ráð­stöfun. Með þessari bannreglu sé þeim, sem veðrétt eigi í slíkum hlut, veitt sú vernd að án samþykkis hans geti eigandi hlutarins ekki ráðstafað rétti til atvinnurekstrar, sem tengdur sé hlutnum og rýrt með því verðgildi hans og þá tryggingu sem veðið njóti. Varnaraðili byggir á því að samkvæmt ákvæðum laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða geti skip sem hafi farist eða verið úrskurðað óhaffært ekki haft aflahlutdeild. Bjarmi VE-66 hafi farist og í framhaldi af því verið tekinn af aðalskipaskrá í samræmi við ákvæði laga nr. 115/1985 um skráningu skipa. Þar með hafi veiðileyfi bátsins fallið niður og hann því ekki getað fengið aflahlutdeild. Þegar skip hafi farist sé þó heimilt að flytja aflahlutdeild þess yfir á annað skip í eigu sömu útgerðar. Útgerðin hafi ekki átt annað skip, en með samþykki Fiskistofu hafi aflahlutdeildin verið flutt yfir á skip annarrar útgerðar er síðan hafi keypt hana. Til að greiða fyrir þessari af­greiðslu Fiskistofu hafi verið aflað samþykkis veðhafa í bátnum, en þeim gert ljóst að ekki var verið að taka afstöðu til krafna þeirra með því. Fiskistofa hafi hins vegar ekki talið þörf á samþykki veðhafa þar eð veðrétturinn hafi fallið niður þegar báturinn fórst. Veð­réttur sóknaraðila hafi því ekki verið viðurkenndur og geti hann ekki byggt á að hann eigi slíkan rétt í andvirði aflaheimildanna. Veðréttur hans í bátnum hafi ekki náð til aflahlutdeildarinnar, enda óheimilt að veðsetja þau réttindi, sbr. 4. mgr. 3. gr. laga um samningsveð. Lagaákvæðið geri að vísu ráð fyrir íhlutunarrétti veðhafa, hyggist skips­eigandi flytja aflahlutdeild af skipi, en það feli ekki í sér að aflahlutdeildin sé hluti af veðinu. Óheimilt sé að veðsetja aflahlutdeildina þótt hún geti haft fjárhagslegt gildi í viðskiptum. IV Samkvæmt 4. mgr. 3. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð er óheimilt að veð­setja réttindi til nýtingar í atvinnurekstri, sem skráð eru opinberri skráningu á tiltekið fjár­verðmæti og stjórnvöld úthluta lögum samkvæmt, t.d. aflahlutdeild fiskiskips, en það er verðmæti slíkra réttinda sem deilt er um í málinu. Eins og rakið var fórst Bjarmi VE-66 og skertist veðtrygging sóknaraðila við það, sbr. 1. mgr. 8. gr. nefndra laga. Útgerð bátsins átti ekki annað skip, sem hægt var að færa aflaheimildirnar á samkvæmt 1. mgr. 11. gr. laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða og voru þær því færðar á skip annarrar útgerðar með samþykki Fiskistofu 24. ágúst 2004 og síðar seldar þeirri út­gerð. Þar sem óheimilt var að veðsetja aflahlutdeild bátsins gat veðréttur sóknar­aðila ekki náð til hennar eftir að báturinn fórst og getur því krafa hans ekki talist veð­krafa í skilningi 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., heldur almenn krafa samkvæmt 113. gr. sömu laga eins og skiptastjóri ákvað. Kröfu sóknaraðila verður því hafnað, en málskostnaður skal falla niður. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð Kröfu sóknaraðila, Sparisjóðs Vestmannaeyja, er hafnað. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 292/2007
Fasteign Galli Vextir Gagnsök Sératkvæði
L og K keyptu einbýlishús að Keilufelli í Reykjavík af V með kaupsamningi 1. september 2005. Samkvæmt söluyfirliti og kaupsamningi var birt stærð eignarinnar 146,8 m². Við síðari mælingu var komist að þeirri niðurstöðu að birt stærð hennar væri 125,7 m² og nam mismunurinn 14,3% af tilgreindu flatarmáli samkvæmt kaupsamningi. L og K töldu sig eiga rétt til skaðabóta eða afsláttar er næmi þeirri verðrýrnun sem af þessu leiddi og héldu eftir tveimur afborgunum af kaupverði eignarinnar. V höfðaði mál gegn L og K og krafði þau um greiðslu eftirstöðva kaupverðsins. L og K höfðuðu gagnsök til sjálfstæðs dóms um kröfur sínar eftir að dómkvaddir matsmen höfðu komist að þeirri niðurstöðu að verðrýrnun vegna stærðarfráviksins næmi hærri fjárhæð en þeim greiðslum sem þau höfðu haldið eftir. Með vísan til 3. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 var L og K talið heimilt að höfða gagnsökina þótt frestur samkvæmt 2. mgr. sömu greinar væri liðinn. Ekki var talið að V hefði ábyrgst sérstaklega nákvæma tilgreiningu á stærð hússins. Í matsgerð dómkvaddra matsmanna var ætluð verðrýrnun fundin út með því að reikna fermetraverð hússins út frá kaupverði. Ekki var sýnt fram á að verðlagning þess hefði ráðist af stærðinni einni saman eða að hún hefði verið ákveðin með öðrum hætti en annarra sams konar eigna í hverfinu. Voru L og K ekki talin hafa sýnt fram á að kaupverð eignarinnar hefði verið óeðlilegt og að hin ranga tilgreining birtrar stærðar gæti leitt til skaðabóta eða afsláttar af kaupverði. Þau voru því dæmd til að greiða V eftirstöðvar kaupverðsins. Þar sem kröfur um dráttarvexti voru ekki í réttu horfi, hvorki í stefnu né gagnstefnu, var þeim vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Áfrýjendur skutu málinu upphaflega til Hæstaréttar 3. apríl 2007 en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 16. maí sama ár. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áfrýjuðu þau héraðsdómi öðru sinni 16. maí 2007. Þau krefjast sýknu af kröfu stefnda og að hann greiði þeim 2.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 31/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. júlí 2006 til greiðsludags, svo og að viðurkenndur verði réttur þeirra til að skuldajafna 1.670.000 krónum af kröfunni við jafnháa kröfu stefnda á hendur áfrýjendum. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Mál þetta snýst um hvort áfrýjendum beri skaðabætur eða afsláttur af kaupverði vegna þess að einbýlishús að Keilufelli 33, Reykjavík, sem þau keyptu af stefnda með kaupsamningi 1. september 2005, reyndist vera að birtri stærð 125,7 m² samkvæmt niðurstöðu mælinga dómkvaddra matsmanna en ekki 146,8 m², eins og tilgreint var í söluyfirliti og kaupsamningi að fengnum upplýsingum frá Fasteignamati ríkisins. Mismunur nemur 21,1 m² eða 14,3% af tilgreindu flatarmáli í kaupsamningi. Kröfu af þessu tilefni hafa áfrýjendur haft uppi til skuldajafnaðar gegn kröfu stefnda um eftirstöðvar á kaupverði íbúðarinnar. Þar að auki höfðuðu þau gagnsök í héraði til sjálfstæðs dóms um þessa kröfu. Stefna var þingfest í héraði 25. apríl 2006 og gagnsök höfðuð 19. júní 2006. Voru þá liðnir tæpir tveir mánuðir frá þingfestingu aðalsakar. Matsgerð var lokið 2. júní 2006. Var matsgerðin grundvöllur ákvörðunar áfrýjenda um höfðun gagnsakar til sjálfstæðs dóms og forsenda skýrrar kröfugerðar af þeirra hálfu. Krafan var sett fram án ástæðulauss dráttar eftir að matsgerð lá fyrir og telst það áfrýjanda við þessar aðstæður ekki til vanrækslu að liðinn var meira en mánuður frá þingfestingu málsins, sbr. 3. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Óumdeilt er að við kaupin lágu frammi málsettar teikningar og eignarheimild seljanda frá 29. júní 1976, þar sem fram kom að húsið væri „talið allt um 133 m² ferm. að grunnfleti“. Er þessa skjals getið í kaupsamningnum. Af vætti starfsmanns fasteignasölunnar, sem annaðist um sölu hússins, verður ráðið að afsalið hafi legið fyrir í möppu við samningsgerðina. Óumdeilt er að athygli áfrýjenda var ekki sérstaklega vakin á þessu misræmi við sýningu fasteignarinnar eða samningsgerð umfram það sem segir í kaupsamningi. Einnig er óumdeilt að áfrýjendur og stefndi ræddu hvorki um stærð hússins þegar áfrýjendur skoðuðu það né við samningsgerðina. Samkvæmt þessu verður ekki talið að stefndi hafi ábyrgst sérstaklega nákvæma tilgreiningu á stærð hússins. Niðurstaða matsmanna er fundin með því að reikna fermetraverð út frá kaupverði og „verðrýrnun“ miðað við fyrrnefndan mismun á fermetratölu. Eins og spurningum til matsmanna var háttað líta þeir eingöngu til fermetrafjölda, en ekki til skipulags fasteignarinnar, aldurs hennar og staðsetningar. Fyrir liggur að fasteignin er í grónu hverfi svokallaðra Viðlagasjóðshúsa við Keilufell í Breiðholti. Tilgreind eru í málsskjölum 15 hús með sama byggingarlagi og stærð þeirra er skráð með sama hætti hjá Fasteignamati ríkisins. Hefur ekki verið sýnt fram á að verðlagning þeirrar eignar sem hér er deilt um hafi ráðist af stærð einni saman eða verið ákveðin með öðrum hætti en annarra samskonar eigna í hverfinu. Áfrýjendur hafa því ekki sannað að kaupverð hennar hafi verið óeðlilegt og að hin ranga tilgreining birtrar stærðar geti leitt til skaðabóta eða afsláttar af kaupverði. Með þessum rökum er niðurstaða héraðsdóms um að hafna kröfu áfrýjenda staðfest og verða þau dæmd til að greiða stefnda eftirstöðvar kaupverðs íbúðarinnar. Kröfugerð í stefnu og gagnstefnu í héraði var hagað með þeim hætti að krafist var dráttarvaxta án þess að afmarka kröfuna nánar. Samkvæmt d. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 skal í stefnu greina svo glöggt sem verða má dómkröfur þar á meðal um vexti. Sambærilegt ákvæði eldri laga hefur verið skýrt svo að dráttarvextir verði ekki dæmdir nema vaxtafótur sé tilgreindur í stefnu, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 216/1982, sem upp var kveðinn 14. desember 1983 og birtur í dómasafni þess árs bls. 2200. Í 11. gr. laga nr. 38/2001 er að finna heimild sem víkur frá þessum kröfum en þar kemur fram að sé krafist dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laganna megi dæma slíka vexti, enda þótt hundraðshluti þeirra sé ekki tilgreindur í stefnu. Málsaðilar hafa ekki að lögum heimild til að víkja frá framangreindum réttarfarsreglum með samningum sín á milli. Þar sem dráttarvaxtakröfur aðila í héraði voru hvorki markaðar með því að tilgreina ákveðinn vaxtafót né með vísun til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 verður ekki hjá því komist að vísa þeim frá héraðsdómi. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest. Áfrýjendum verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Kröfum áfrýjenda, Lúðvíks Vilhelmssonar og Kristínar Gunnarsdóttur, og stefnda, Valdimars Kristjánssonar, um dráttarvexti er vísað frá héraðsdómi. Áfrýjendur greiði stefnda óskipt 1.620.000 krónur gegn útgáfu afsals fyrir fasteigninni Keilufelli 33 í Reykjavík. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er óraskað. Áfrýjendur greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Jóns Steinars Gunnlaugssonar Svo sem fram kemur í atkvæði meirihluta dómara höfðuðu áfrýjendur gagnsök í héraði 19. júní 2006, eftir að frestur samkvæmt niðurlagsákvæði 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var liðinn. Þau höfðu talið sér rétt að greiða ekki afborganir af hinni seldu fasteign, sem gjaldféllu 1. desember 2005 og 1. mars 2006, af þeirri ástæðu að þau ættu gagnkröfu á hendur stefndu. Þeim var því í lófa lagið að höfða gagnsök vegna gagnkröfu sinnar strax eftir málshöfðun stefnda og innan hins lögbundna frests. Tel ég að bið eftir matsgerð geti ekki með vísan til 3. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 réttlætt undanþágu frá frestinum, eins og hér stóð á, og skiptir þess vegna ekki máli að áfrýjendur voru ekki komin með matsgerð í hendur þegar hann rann út. Var engum vandkvæðum bundið að höfða gagnsökina tímanlega, til dæmis með áskilnaði um breytingu á kröfugerð síðar þegar matsgerð lægi fyrir. Þar sem þetta er atriði sem dómara ber að gæta af sjálfsdáðum er að mínum dómi óhjákvæmilegt að vísa gagnsök áfrýjenda frá héraðsdómi. Ég er sammála rökstuðningi meiri hluta dómara um önnur úrlausnarefni málsins og dómsniðurstöðu þeirra. Mál þetta, sem dómtekið var 15. desember sl. að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað með stefnu birtri 3. apríl sl. af Valdimar Kristjánssyni, Hrafnistu, Laugarási, Reykjavík, gegn Lúðvík Vilhelmssyni, Heiðarbraut 8, Blönduósi, og Kristínu Gunnarsdóttur, sama stað. Stefndu höfðuðu gagnsök 19. júní sl. með gagnstefnu 16. sama mánaðar. Í aðalsök krefst aðalstefnandi þess að aðalstefndu verði in solidum dæmd til að greiða honum 1.620.000 krónur ásamt dráttarvöxtum af 620.000 krónum frá 1. desember 2005 til 1. mars 2006 og af 1.620.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags gegn útgáfu afsals fyrir fasteigninni Keilufelli 33, Reykjavík, merkt 010101 og 020101(bílskúr), fastanúmer 205-1555 og 205-1556. Þá er krafist málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti. Aðalstefndu krefjast sýknu af kröfum aðalstefnanda og að viðurkenndur verði réttur þeirra til að skuldajafna kröfu sinni gegn aðalstefnanda að fjárhæð 2.500.000 krónur auk dráttarvaxta frá 15. júlí 2006 til greiðsludags gegn stefnukröfum í aðalsök svo langt sem þær ná. Aðalstefndu krefjast þess einnig að alfarið verði hafnað öllum kröfum stefnanda um dráttarvexti. Þá krefjast aðalstefndu málskostnaðar úr hendi aðalstefnanda samkvæmt málskostnaðaryfirliti. Í gagnsök krefjast gagnstefnendur þess að gagnstefndi verði dæmdur til að greiða þeim 2.500.000 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 15. júlí 2006 til greiðsludags að frádregnum 1.620.000 krónum. Þeir krefjast þess einnig að gagnstefnda verði gert að gefa út afsal til þeirra fyrir fasteigninni Keilufelli 33 og að greiða þeim málskostnað samkvæmt málskostnaðaryfirliti. Gagnstefndi krefst sýknu af kröfum gagnstefnenda og málskostnaðar að skaðlausu en til vara að kröfur gagnstefnenda verði stórlega lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Í greinargerð gagnstefnda var krafist frávísunar á gagnsökinni en fallið var frá þeirri kröfu í þinghaldi 17. október sl. sem til var boðað til munnlegs málflutnings um frávísunarkröfuna. Yfirlit um málsatvik og ágreiningsefni Með kaupsamningi 1. september 2005 keyptu aðalstefndu húsið að Keilufelli 33 af aðalstefnanda. Húsið átti aðalstefnandi samkvæmt afsali 29. júní 1976 en það er eitt af eins einbýlishúsum með bílskúr, svokölluðum Viðlagasjóðshúsum, við sömu götu. Þessi hús eru byggð úr timbri og skráð með sömu birta stærð hjá Fasteignamati ríkisins. Samkvæmt kaupsamningnum er birt stærð eignarinnar 146,8 fermetrar og bílskúrs 28,8 fermetrar, en þetta eru sömu tölur og skráðar eru hjá Fasteignamatinu. Kaupverð fasteignarinnar var 27.200.000 krónur og voru greiddar við undirritun kaupsamningsins 1.180.000 krónur. Þá var einnig greitt með andvirði veðbréfa 15.900.000 krónur og 8.500.000 krónur. Greiðslur samkvæmt kaupsamningi 1. desember 2005 að fjárhæð 620.000 krónur og 1. mars 2006 að fjárhæð 1.000.000 krónur, samtals 1.620.000 krónur, hefur aðalstefnandi ekki fengið. Lögmaður aðalstefndu tilkynnti aðalstefnanda með bréfi 22. nóvember 2005 að aðalstefndu hefðu fengið rangar upplýsingar um stærð fasteignarinnar. Þeir hefðu ákveðið að bera fyrir sig þennan galla og krefjast afsláttar af kaupverði að fjárhæð 1.620.000 krónur. Með beiðni 11. janúar 2006 óskuðu aðalstefndu eftir því að dómkvaddir yrðu tveir matsmenn til að meta hver sé raunveruleg stærð íbúðarinnar að Keilufelli 33 og hvert sé tjón kaupenda vegna þess mismunar sem sé á raunverulegri stærð eignarinnar og þess sem komi fram í kaupsamningi, þ.e. hver sé verðrýrnun eignarinnar vegna þessa mismunar á stærð. Dómkvaddir voru 24. febrúar sama ár Franz Jezorski fasteignasali og Örvar Ingólfsson byggingameistari og er matsgerð þeirra frá 2. júní sama ár. Samkvæmt henni er birt stærð íbúðarinnar 125,7 fermetrar og samanlagðir fermetrar íbúðar, bílskúrs og sorpgeymslu 153,9 fermetrar. Mismunur birtrar stærðar íbúðar, sem tiltekin sé í kaupsamningi og samkvæmt upplýsingum frá Fasteignamati ríkisins, 146,8 fermetrar annars vegar en sem samkvæmt útreikningum í matsgerð hafi reynst 125,7 fermterar hins vegar, sé 21,1 fermetri. Birt stærð bílskúrs ásamt geymslu hafi reynst 0,6 fermetrum minni en fram komi í kaupsamningi og samkvæmt upplýsingum frá Fasteignamati ríkisins. Þegar litið sé til þessa sé það niðurstaða matsmanna að verðrýrnun sé 2.500.000 krónur. Kröfur gagnstefnenda í málinu eru byggðar á þessari niðurstöðu matsins. Af hálfu aðalstefnanda er því mótmælt að fasteignin hafi verið haldin nokkrum göllum. Allar upplýsingar, sem aðalstefnandi hafi veitt eða veittar hefðu verið af hans hálfu, hafi verið réttar. Hafi skráðar upplýsingar hjá Fasteignamati ríkisins um stærð fasteignarinnar ekki verið réttar skeiki þar ekki svo verulegu að það verði metið til galla í kaupunum sem aðalstefnandi beri ábyrgð á. Engu stórfelldu gáleysi hefði heldur verið til að dreifa af hálfu aðalstefnanda við kaupin. Málsástæður og lagarök aðalstefnanda Af hálfu aðalstefnanda er vísað til þess að aðalstefndu hafi keypt af honum, að 50% hluta hvort, einbýlishúsið að Keilufelli 33 ásamt bílskúr og öllu sem fylgi og fylgja beri að engu undanskildu, þ.m.t. tilheyrandi lóðarréttindi, með kaupsamningi 1. septem­ber 2005. Fasteignasalan Húsakaup hafi annast kaupin. Kaupverð eignarinnar hafi verið 27.200.000 krónur sem skyldi greiðast við undirritun kaupsamnings 1.180.000 krónur, 620.000 krónur 1. desember 2005 og 1.000.000 króna 1. mars 2006. Mismuninn skyldi greiða með andvirði veðbréfa, 15.900.000 krónur og 8.500.000 krónur. Í vanskilum séu greiðslur samkvæmt kaupsamningi 620.000 krónur 1. desember 2005 og 1.000.000 króna 1. mars 2006 gegn útgáfu afsals fyrir eigninni. Lögmaður aðstefndu hafi tilkynnt aðalstefnanda með bréfi 22. nóvember 2005 að aðalstefndu hefðu ákveðið að bera fyrir sig galla á eigninni og krefjast afsláttar að fjárhæð 1.620.000 krónur sem jafngilti þeim greiðslum sem þau hafi þá átt eftir að inna af hendi. Gallinn væri fólginn í því að aðalstefndu hefðu fengið rangar upplýsingar um stærð fasteignarinnar, sem sé 133 fermetrar í stað 147 fermetrar, eins og fram hafi komið í söluyfirliti, kaupsamningi og fasteignamati. Samkvæmt kaupsamningnum sé birt stærð eignar 146.8 fermetrar og bílskúrs 28.8 fermetrar í samræmi við skráningu eignarinnar hjá Fasteignamati ríkisins. Eignin sé eitt af svokölluðum Viðlagasjóðshúsum við Keilufell en húsin, sem öll séu eins, við Keilufell 22, 23, 25, 26, 29, 30, 31, 33, 35, 39, 41, 43, 45, 47 og 49, séu skráð með sömu birta stærð hjá Fasteignamatinu. Afsal aðalstefnanda fyrir eigninni 29. júní 1976 hafi legið frammi við kaupsamningsgerðina. Þar komi fram að eignin sé einbýlishús úr timbri, talið allt að 133 m² að grunnfleti. Aðalstefnandi vísi til þess að hann eða umboðsmenn hans hafi ítrekað áréttað við aðalstefndu að engum blekkingum hafi verið beitt af hans hálfu við upplýsingagjöf um eiginleika fasteignarinnar við kaupin, heldur hafi verið lagðar fram upplýsingar eins og þær væru skráðar opinberlega. Hann hafi talið þær réttar og enga ástæðu haft til að ætla annað. Aðalstefndu hafi skoðað eignina og fest kaup á henni fyrir umsamið kaupverð. Ásett verð hafi verið 27.900.000 krónur en umsamið kaupverð milli aðila hafi verið 27.200.000 krónur. Verð eignarinnar hafi ekki verið miðað við margfeldi af stærð hennar heldur hafi þar annað ráðið, eins og fyrirkomulag, staðsetning, ástand o.fl., sem aðalstefndu hafi verið sátt við eftir ítartega skoðun á eigninni fyrir kaupin í a.m.k. þremur skoðunarferðum sínum. Í lögum um fasteignakaup nr. 40/2002 segi í 21. gr.: „Þótt flatarmál fasteignar sé minna en kaupandi gerði ráð fyrir telst það ekki galli, nema það sé verulega minna en seljandi upplýsti fyrir kaup eða háttsemi hans teljist stórfellt gáleysi.“ Í greinargerð með frumvarpi að lögum um fasteignakaup segi m.a. að í þessari grein frumvarpsins sé lagt til að lögfest verði regla, sem talin hafi verið í gildi í réttarframkvæmd, sem þrengi nokkuð gallahugtakið í ákveðnum tilvikum. Á undanförnum árum hafi oft komið til kasta Hæstaréttar ágreiningsmál þar sem kaupandi fasteignar telji sig eiga rétt á afslætti eða skaðabótum vegna þess að fasteign sé minni en seljandi hefði upplýst um fyrir kaup eða kaupandi hafi með öðrum hætti fengið upplýsingar um. Vísað sé til dóma af þessu tilefni. Síðan segi m.a. að af forsendum Hrd. 1990, bls. 506 megi glöggt sjá að sú staðreynd hve mikill stærðarmunurinn var og að stærðin hafi haft áhrif á kaupverðið hafi ráðið því að afsláttur var dæmdur. Síðar segir að af tilgreindum dómum megi ráða að minni háttar stærðarfrávik leiði ekki til þess að kaupandi eigi rétt á bótum eða afslætti. Rökin séu yfirleitt að fasteign sé keypt á grundvelli skoðunar og kaupandi hennar meti hvort hún henti honum að því búnu og hve mikið hann vilji greiða fyrir hana. Sjaldan skipti fermetrastærð kaupanda meginmáli, nema þar skeiki einhverju verulegu. Aðalstefnandi hafni því að eignin sé haldin einhverjum leyndum göllum, sem hann beri ábyrgð á, og að hann hafi leynt einhverjum upplýsingum eða beitt blekkingum um stærð hennar. Af hans hálfu hafi ítarlega verið fjallað um ástand eignarinnar fyrir gerð kaupsamningsins og eignin ítarlega skoðuð af aðalstefndu. Séu skráðar upplýsingar um stærð hennar hjá Fasteignamati ríkisins ekki réttar skeiki þar ekki svo verulegu að það verði metið til galla í kaupunum sem aðalstefnandi beri ábyrgð á. Aðalstefnandi geti ekki verði sekur um stórfellt gáleysi við kaupin en afsal til hans fyrir eigninni frá árinu 1976 hafi legið frammi við kaupin. Opinber skráning sé frá embætti byggingarfulltrúa komin. Aðalstefnandi hafi alfarið mótmælt kröfugerð af hálfu aðalstefndu og ítrekuð bréfaskipti farið fram á milli málsaðila. Aðalstefnandi hafi afhent aðalstefndu eignina á umsömdum tíma 1. september 2005 og að sínu leyti staðið við allar skuldbindingar kaupsamningsins. Aðalstefndu hafi vanefnt skyldur sínar og ekki greitt kaupverðið að fullu. Forsendur fjárhæðar afsláttarkröfu aðal­stefndu hafi aldrei verið rökstuddar en krafan hafi fyrst komið fram þremur mánuðum eftir afhendingu eignarinnar og telji aðalstefnandi að vanefndir aðalstefndu stafi eingöngu af fjárskorti. Aðalstefnandi eigi ekki aðra kosti en að höfða mál þetta til innheimtu eftirstöðva kaupverðs eignarinnar og málskostnaðar gegn því að hann gefi út afsal. Í gagnsök vísi gagnstefndi til þess að með aðilum hafi stofnast gildur og skuld­bindandi kaupsamningur 1. september 2005. Gagnstefndi hafni því að eignin sé haldin einhverjum leyndum göllum, sem hann beri ábyrgð á og að hann eða synir hans, sem annast hafi sölu eignarinnar fyrir hans hönd, hafi leynt einhverjum upplýsingum eða beitt blekkingum um stærð hennar við kaupin. Af hans hálfu hafi ítarlega verið fjallað um ástand eignarinnar fyrir gerð kaupsamningsins og eignin ítarlega skoðuð af gagnstefnendum. Um lýsingu eignar hafi sagt í söluyfirliti „...Húsið virðist í góðu ytra ástandi, en þarfnast einhverrar endunýjunar...“ Gagnstefnendur hafi skoðað húsið þrisvar (þ.e. einu sinni oftar en getið sé um í gagnstefnu) fyrir kaupin. Gagnstefnandi Lúðvík sé hagur við viðgerðir húsa og hafi að öllu leyti unnið sjálfur við að endurnýja eignina eftir kaupin. Gagnstefnendum hafi verið fullljóst hvert ástand eignarinnar var við skoðun og stærð eignarinnar hafi aldrei verið sérstaklega til umræðu á milli aðila fyrir kaupin, hvorki þannig að stærð og mál væri skilyrði af hálfu kaupenda né hafi spunnist umræður varðandi stærð eignarinnar þegar afsal 29. júní 1976 var kynnt kaupendum við frágang kaupsamnings. Engin verðrýrnun verði sönnuð í málinu. Eignin Keilufell 33 hafi ákveðið markaðsverð, en þær forsendur, sem gagnstefnendur telji sig nú hafa haft fyrir kaupunum, hafi engin áhrif á hækkun eða lækkun þess markaðsverðs. Upplýsingar um stærð eignarinnar hafi ekki haft áhrif á gerð kaupsamnings aðila. Verð eignarinnar hafi ekki verið miðað við margfeldi af stærð hennar heldur hafi fyrirkomulag, staðsetning o.fl. ráðið því. Eignin hafi verið keypt á grundvelli skoðunar og kaupendur hafi lagt mat á það hvort hún hentaði þeim að því búnu og hve mikið þeir vildu greiða fyrir hana. Gagnstefnendur hafi sótt að gagnstefnda um að kaupa eignina og kaupverðið hafi verið markaðsverð hennar á þeim tíma sem hún var seld. Forsendur markaðsverðs eignarinnar sé enn óbreytt. Við sölu eignarinnar hafi legið frammi vottorð frá Fasteignamati ríkisins um hana og í kaupsamningi sé birt stærð eignar tilgreind 146,8 fermetrar og bílskúrs 28,8 fermetrar á þeim grundvelli. Þessar upplýsingar séu hin opinbera skráning samkvæmt skráningar­reglum sem gilt hafi frá 1995, sbr. nú reglugerð nr. 910/2000, og beri gagnstefndi enga ábyrgð á henni sem slíkri. Hann hafi ekki beitt neinum blekkingum við upplýsingagjöf um eiginleika fasteignarinnar, heldur lagt fram upplýsingar eins og þær væru skráðar opinberlega. Hann hafi talið þessar upplýsingar réttar og enga ástæðu haft til að ætla annað. Við kaupin hafi einnig legið frammi afrit afsals 29. júní 1976 frá því að gagnstefndi keypti eignina af Viðlagasjóði, en þar sé eignin talin allt að 133 fermetrar að grunnfleti. Skráningarreglur hafi breyst verulega frá árinu 1973, sérstaklega með tilkomu skráningarreglna Fasteignamats ríkisins og byggingarfulltrúa sem settar hafi verið með reglugerð 1. október 1995. Hafi stærð eignarinnar verið sérstakt áherslumál kaupenda hafi þessar upplýsingar legið frammi við kaupin og gefið þeim tilefni til að skoða stærð eignarinnar áður en frá kaupunum var gengið formlega. Bygging hússins hafi verið samþykkt í bygginganefnd Reykjavíkur 23. ágúst 1973. Á aðaluppdrætti húseignarinnar séu gefnar upp stærðir hússins þannig: 1. hæð 77.7 fermetrar 202.0 rúmmetrar Ris 55.5 “ 155.4 “ 133.2 fermetrar 357.4 rúmmetrar Um stærð bílskýlis sé ekki getið á aðaluppdrætti utan þess að þar sé geymsla sögð vera níu fermetrar. Í fundargerð sé bókað að stærð hússins sé 77.8 fermetrar og 366 rúmmetrar. Jafnframt sé þar bókað að bílskýli sé 28.8 fermetrar og 22 rúmmetrar. Fari þessi skráning saman við afsalið frá 1976, sem kynnt hafi verið kaupendum við sölu eignarinnar. Til þess að hægt sé að tala um vanefnd gagnstefnda á kaupsamningi aðila vegna stærðarfrávika frá opinberri skráningu á eigninni þurfi að liggja fyrir sök hjá gagnstefnda. Gagnstefnendur haldi því ranglega fram að gagnstefndi hafi veitt rangar upplýsingar um stærð eignarinnar við sölu hennar eða sýnt af sér stórfellt gáleysi við upplýsingagjöf um stærð hennar. Engin ábyrgðaryfirlýsing hafi legið fyrir af hans hálfu um stærð eignarinnar við kaupin. Gagnstefndi hafi ekki vitað að eignin Keilufell 33 væri minni en tilgreint var um birta stærð á vottorði Fasteignamats ríkisins, en hann hafi treyst réttmæti upplýsinganna. Samkvæmt dagbókum embættis byggingarfulltrúans í Reykjavík hafi engar breytingar verið samþykktar á húsinu frá upphafi og hafi því engar breytingar verið gerðar af hálfu embættisins á stærðartölum hússins frá upphafi skráningar eða á þeim tíma sem gagnstefndi átti eignina. Hann hafi því aldrei þurft að staðreyna þessar upplýsingar. Gagnstefndi hafi enga sérstaka ábyrgð tekið á stærð eignarinnar við sölu hennar með yfirlýsingu þar að lútandi. Engin skilyrði séu því fyrir því að leggja á hann skaðabótaábyrgð svo sem krafist sé í málinu eða dæma hann til greiðslu afsláttar af kaupverðinu þar sem stærðarfrávik geti ekki talist veruleg. Gagnstefndi hafi engu leynt um stærð eignarinnar við sölu hennar. Söluverðið hafi verið markaðsverð miðað við staðsetningu og gæði og gagnstefnendum hafi verið í sjálfsvald sett að kaupa eignina á því verði eða ekki. Hafi gagnstefnendur gefið sér sérstakar forsendur fyrir kaupum á eigninni hafi þær aldrei verið kynntar gagnstefnda fyrir eða við kaupin. Þá vísi gagnstefndi til 21. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002 og dóms Hæstaréttar nr. 389/2003 til stuðnings kröfugerð sinni. Séu skráðar upplýsingar um stærð Keilufells 33 hjá Fasteignamati ríkisins ekki réttar skeiki þar ekki svo verulegu að það verði metið til galla í kaupunum sem gagnstefndi beri ábyrgð á. Gagnstefndi geri kröfu um réttar efndir kaupsamningsins, að hann verði efndur samkvæmt efni sínu og kaupendur greiði kaupverðið. Samningurinn sé gildur á milli aðila og skuldbindandi fyrir þá báða. Vilji svo ólíklega til að dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að gagnstefndi geti á einhvern hátt borið ábyrgð á opinberri skráningu fasteignarinnar frá 1976 til 2006, þannig að forsendur séu fyrir að dæma gagnstefnendum afslátt af kaupverðinu, sé þess krafist að krafa þeirra verði stórlega lækkuð og málskostnaður felldur niður. Af hálfu gagnstefnda sé hins vegar staðhæft að selji gagnstefnendur eignina á fasteignamarkaði í dag liggi sömu lögmál til grundvallar söluverði hennar og lágu fyrir er gagnstefnendur keyptu hana. Verðrýrnun verði því ekki sönnuð á eigninni með vísan til stærðarfrávika. Fullt verð myndi fást fyrir eignina eða sambærilegt og gagnstefnendur greiddu nema almennt verðlag á fasteignamarkaði hefði breyst að einhverju leyti. Mat dómkvaddra matsmanna breyti engu þar um. Matinu sé mótmælt sem sönnunargagni í málinu, sérstaklega á grundvelli þess að þar sé ekki gerð grein fyrir breyttum opinberum skráningarreglum á stærð húsa frá 1973, eða skráningu eignarinnar frá upphafi auk þess sem með öllu sé óljóst hverjar séu forsendur niðurstöðu matsmannanna um verðrýrnun eignarinnar. Vísað sé til laga um fasteignakaup nr. 40/2002, m.a. til 21. gr., og meginreglna kröfuréttar og samningaréttar um efndir samninga. Kröfur um dráttarvexti byggðust á lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Krafa um málskostnað sé byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og um virðisaukaskatt vísist til laga nr. 50/1988. Kröfur aðalstefnanda á hendur aðalstefndu séu sóttar á varnarþingi fasteignarinnar með vísan til 34. gr. laga um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök aðalstefndu Aðalstefndu vísi til þess að þau eigi þrjú börn sem öll búi á heimili þeirra. Vegna fjölskyldustærðar og fleiri atriða hafi þau leitað að fasteign í Reykjavík sem væri um 150 fermetrar að stærð auk bílskúrs. Aðalstefndu hefðu á síðustu árum búið að Heiðarbraut 8, Blönduósi, en það húsnæði sé alls um 230 fermetrar auk bílskúrs. Sumarið 2005 hafi þau skoðað, á fasteignasölum í Reykjavík og á netinu, nokkrar eignir sem hafi verið á þessu bili, um 150 fermetrar. Að lokum hefðu þau tekið þá ákvörðun að festa kaup á fasteign aðalstefnanda að Keilufelli 33. Samkvæmt söluyfirliti og kaupsamningi sé íbúðarhúsið sagt vera 146,8 fermetrar og bílskúr 28,8 fermetrar. Þrátt fyrir að ástand hússins hafi ekki verið gott hafi aðalstefndu tekið þá ákvörðun að festa kaup á eigninni. Áður en þau gerðu það hafi þau skoðað eignina einu sinni saman og síðan hefði aðalstefndi Lúðvík farið aftur einn að skoða eignina. Þrátt fyrir ástand hússins, t.d. hafi gólfefni flest verið mjög léleg, allar innréttingar ónýtar, hreinlætistæki illa farin og eldhúsinnrétting mjög léleg ásamt fleiru, hafi ákvörðun um kaupin verið tekin, sérstaklega með tilliti til auglýstrar stærðar eignar­innar, þess verðs sem hún fékkst á og þess að aðalstefndi Lúðvík hafi ætlað sér sjálfur að gera eignina upp og auka þannig verðmæti hennar. Eftir að gengið var frá kaupsamningi og aðalstefndu höfðu hafist handa um endurbætur á fasteigninni hafi þeir komist að því að hún væri mun minni en kaupsamningur og söluyfirlit tilgreindu. Þetta hefðu aðalstefndu sjálf staðreynt með því að mæla eignina og einnig fengið Rögnu Þóru Ragnarsdóttur, sem sé löggiltur aðili, til þess að gera eignaskiptasamninga og skráningartöflur til þess að mæla eignina. Það hafi hún gert 7. desember 2005 og komist að því að birt flatarmál íbúðar­hússins sé 126,6 fermetrar og brúttóflötur þess 133,7 fermetrar. Aðalstefndu halda því fram að hefði legið fyrir að íbúðarhúsið að Keilufelli 33 væri um 126 fermetrar hefðu þeir ekki fest kaup á því enda hafi aðrir kostir verið til skoðunar hjá þeim á sama tíma. Með bréfi 22. nóvember 2005 hafi aðalstefndu tilkynnt aðalstefnanda að þau ætluðu að bera fyrir sig galla á eigninni og krefjast afsláttar. Þau hafi leitað samkomulags við hann og boðið uppá að hann gæfi afslátt af eigninni, alls 1.620.000 krónur, en það sé sama upphæð og þau hafi þá átt ógreidda af kaupverði samkvæmt kaupsamningi. Þessu boði hafi aðalstefnandi hafnað með bréfi 28. nóvember s.á. Með bréfi 30. nóvemver s.á. hafi aðalstefnanda verið tilkynnt um stöðvun greiðslu samkvæmt 44. gr. laga nr. 40/2002 vegna kaupanna. Jafnframt hafi aðalstefnanda verið tilkynnt að tækist ekki samkomulag um málið yrði farið fram á við héraðsdóm að dómkvaddir yrðu matsmenn til þess að meta stærð Keilufells 33 og tjón aðal­stefndu. Eftir þetta hafi bréf gengið á milli lögmanna málsaðila en ekki hafi tekist að sætta málið og hafi aðalstefnandi gefið út stefnu til greiðslu eftirstöðva kaupverðs sem lögmaður aðalstefndu hafi tekið á móti 3. apríl 2006. Lögmaður aðalstefndu hefði hins vegar sent beiðni til Héraðsdóms Reykja­víkur 11. janúar 2006 um dómkvaðningu tveggja matsmanna til þess að meta hver sé raunveruleg stærð (birt stærð) íbúðarhússins að Keilufelli 33 og hvert sé tjón aðalstefndu vegna þess mismunar sem sé á birtri stærð hússins og þess sem fram komi í söluyfirliti og kaupsamningi um eignina, þ.e. hver sé verðrýrnun eignarinnar vegna þessa mismunar á stærð. Matsmenn hafi verið skipaðir 24. febrúar s.á., en þeir hafi haldið matsfund 16. maí s.á. og undirritað matsgerð 2. júní s.á. sem borist hafi lögmanni aðalstefndu 9. júní s.á. Lögmanni aðalstefnanda hafi verið sent matið 11. júní s.á. ásamt kröfubréfi aðalstefndu. Helstu niðurstöður matsgerðarinnar séu þær að birt stærð íbúðarhússins sé 125,7 fermetrar og birt stærð bílskúrs sé 28,2 fermetrar. Íbúðarhúsið sé því samkvæmt þessu 21,1 fermetra minna en sagt sé í söluyfirliti og kaupsamningi og muni þar um 16,8% á stærð þess og um 14,1% á stærð allrar eignarinnar. Þá meti matsmenn verðrýrnun eignarinnar 2.500.000 krónur vegna þessa. Aðalstefndu hafi höfðað gagnsök vegna mismunar á verðrýrnun eignarinnar sökum gallans, sem fram væri kominn, og eftirstöðva kaupverðs eignarinnar. Verðmæti fasteignarinnar hafi í huga aðalstefndu fyrst og fremst falist í stærð hússins og staðsetningu. Lélegt ástand hafi blasað við og tekið hafi verið mið af því við gerð tilboðs í eignina. Fyrra tilboð aðalstefndu í eignina hafi verið rúmar 26 milljónir, en því hafi verið hafnað. Gert hafi verið 27,2 milljóna króna gagntilboð sem hafi verið samþykkt þó að það væri í huga aðalstefndu í hærra lagi fyrir eignina miðað við ástand hennar. Aðalstefndu byggi sýknukröfu sína á því að fasteignin sem þau hafi fest kaup á af aðalstefnanda hafi verið haldin verulegum og alvarlegum göllum og hafi ekki verið búin þeim eiginleikum, sem þeim hafi verið kynntir við kaup þeirra á eigninni. Samkvæmt söluyfirliti og kaupsamningi sé íbúðarhúsið sagt vera 146,8 fermetrar og bílskúr 28,8 fermetrar. Þessar upplýsingar hafi verið forsenda aðalstefndu fyrir kaupunum en þær hafi ekki reynst réttar og muni um 16,8% á stærð íbúðarhússins, og sé það 21,1 fermetra minna en upplýst hafi verið, og muni um 14,1% á stærð allrar eignarinnar. Flatarmál fasteignarinnar sé af þessum sökum verulega minna en seljandi hafi upplýst fyrir kaupin. Aðalstefndu byggi á því að þau eigi af þessum sökum rétt á skaðabótum og/eða afslætti vegna þess galla sem fram sé kominn. Varðandi laga­rök sé vísað til laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, einkum til 18. gr., 21. gr., 37. gr., 41. gr. og 43. gr. Aðalstefndu eigi gagnkröfu á aðalstefnanda að fjárhæð 2.500.000 krónur og vísi þau í því sambandi til matsgerðarinnar. Þar komi fram sú niðurstaða matsmanna að verðrýrnun fasteignarinnar vegna ofangreinds mismunar á stærð hennar sé 2.500.000 krónur. Aðalstefndu krefjist þess að viðurkennt verði að þeim sé heimilt að skuldajafna þessari kröfu sinni gegn stefnukröfum máls þessa svo langt sem þær nái. Öll skilyrði skuldajafnaðar séu fyrir hendi, þ.e. að kröfurnar séu gagnkvæmar og sambærilegar, þær séu hvað greiðslutíma snertir hæfar til að mætast, gagnkrafan sé gild krafa og hún sé að meginstefnu skýr og ótvíræð. Varðandi rétt aðalstefndu til skuldajafnaðar sé vísað til almennra reglna kröfu­réttarins um skuldajöfnuð og einnig til 1. mgr. 28. gr. einkamálalaga nr. 91/1991. Lögmanni aðalstefnanda hafi verið send matsbeiðni ásamt kröfubréfi 11. júní 2006, en á þeirri forsendu og með vísan til 61. gr. laga nr. 40/2002 og 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 sé krafist dráttarvaxta frá 15. júlí 2006 til greiðsludags. Aðalstefndu byggi kröfu sína, um að krafa aðalstefnanda beri ekki dráttarvexti, á því að þau hafi verið í fullum rétti að beita stöðvunarrétti samkvæmt 44. gr. laga nr. 40/2002 sem þau hafi nú sannað með framlagðri matsgerð. Aðalstefndu líti svo á að séu skilyrði til þess að beita stöðvunarrétti vegna vanefnda, og sá samningsaðila er það geri gangi ekki lengra en vanefndin gefi tilefni til, þá sé ekki um vanskil að ræða af hans hálfu á þeirri fjárhæð sem haldið sé eftir. Skylda til greiðslu dráttarvaxta í tilvikum sem þessu falli því niður og sé vísað til ákvæð laga nr. 38/2001 varðandi þetta atriði og túlkunar á þeim lögum. Einnig sé, varðandi þessa kröfu, vísað til almennra reglna um fasteignakaup og kröfuréttar. Í gagnsök vísi gagnstefnendur til málsatvika eins og þeim hafi verið lýst í aðalsök. Krafa þeirra í gagnsök sé einnig byggð á sömu málsástæðum og sýknukrafan í aðalsök. Krafa þeirra, að fjárhæð 2.500.000 krónur, sé byggð á matsgerðinni, en þar komi fram sú niðurstaða matsmanna að verðrýrnun fasteignarinnar Keilufells 33 vegna ofangreinds mismunar á stærð hennar sé 2.500.000 krónur. Með matsgerð þessari hafi gagnstefnendur sannað umfang tjóns/afsláttarkröfu sinnar vegna kaupa á fasteigninni af gagnstefnda. Lögmanni gagnstefnda hafi verið send matsbeiðni ásamt kröfubréfi 11. júní 2006, en á þeirri forsendu, og með vísan til 61. gr. laga nr. 40/2002 og 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, sé krafist dráttarvaxta frá 15. júlí 2006 til greiðsludags í dómkröfum gagnstefnenda. Dómkrafa gagnstefnanda fyrir útgáfu afsals sé reist á því að kaupsamn­ingur 1. september 2005 sé að fullu efndur af þeirra hálfu þar sem gagnstefnendum hafi verið réttilega heimilt að halda eftir og beita stöðvunarrétti á greiðslur 1. desember 2005 að fjárhæð 620.000 krónur og 1. mars 2006 að fjárhæð 1.000.000 króna. Fasteignin Keilufell 33 hafi verið haldin verulegum göllum þegar gagnstefnendur keyptu hana af gagnstefnda en íbúðarhúsið hafi verið 21,1 fermetra minna en gagnstefnendur hafi verið upplýstir um. Gagnstefnendur hafi fengið rangar upplýsingar um stærð fasteign­ar­innar í söluyfirliti sem hafi verið ein meginforsenda þeirra fyrir kaupunum. Í mats­gerð sé verðrýnun fasteignarinnar metin 2.500.000 krónur af þessum sökum. Fasteignin hafi því ekki staðist þær kröfur um gæði, búnað o.fl. sem leitt hafi af kaupsamningi, sbr. 18. gr. laga nr. 40/2002. Skaðabóta- og/eða afsláttarkrafa hafi þannig klárlega verið fyrir hendi, sbr. 41. gr. og 43. gr. laga nr. 40/2002. Varðandi kröfu um útgáfu afsals sé einnig vísað til ákvæða 2. mgr. 11. gr. og 27. gr. laga nr. 40/2002. Gagnstefnendur byggi samkvæmt framangreindu á því að þeir hafi innt skyldur sínar af hendi samkvæmt kaupsamningi milli aðila 1. september 2005 að því marki sem þeim hafi borið, og beri því réttur til afsals úr hendi gagnstefnda. Krafa um málskostnað sé byggð á 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og um virðisaukaskatt vísist til laga nr. 50/1988. Um varnarþing sé vísað til 32. gr. laga nr. 91/1991 og til sömu laga varðandi aðild, fyrirsvar og málsmeðferð. Varðandi heimild til gagnstefnu í málinu sé vísað til 3. mgr. 28. gr. sömu laga, en gagnstefnendum hafi fyrst verið krafan ljós þegar niðurstaða matsmanna hafi legið fyrir 9. júní 2006. Niðurstaða Kröfur aðalstefnanda um greiðslu eftirstöðva kaupverðs eru óumdeildar að öðru leyti en því að aðalstefndu telja að þau eigi rétt á afslætti af kaupverði eða skaða­bótum úr hendi aðalstefnanda vegna galla á fasteigninni. Af þeim sökum telja aðal­stefndu að þeir eigi gagnkröfu á hendur aðalstefnanda eins og hér að framan er rakið. Þá er óumdeilt í málinu og felst í kröfu aðalstefnanda að honum beri að gefa út afsal fyrir fasteigninni til aðalstefndu gegn réttmætri greiðslu kaupverðsins. Þótt flatarmál fasteignar sé minna en kaupandi gerði ráð fyrir telst það ekki galli, nema það sé verulega minna en seljandi upplýsti fyrir kaup eða háttsemi hans teljist stórfellt gáleysi, eins og fram kemur í 21. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002. Samkvæmt 1. mgr. 29. gr. sömu laga getur kaupandi ekki borið fyrir sig galla á fasteign sem hann þekkti til eða átti að þekkja til þegar kaupsamningur var gerður. Samkvæmt 2. mgr. lagagreinarinnar getur kaupandi ekki borið fyrir sig galla sem hann hefði mátt sjá við skoðun eða þá skoðun sem hann hefur án nægilegar ástæðu látið undir höfuð leggjast að framkvæma nema seljandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi eða framferði hans stríði með öðrum hætti gegn heiðarleika og góðri trú. Samkvæmt því sem fram hefur komið lágu fyrir við kaup aðalstefndu á fasteigninni Keilufelli 33 upplýsingar og gögn um flatarmál hennar. Þessi gögn gátu aðalstefndu kynnt sér en þeir höfðu sérstaka ástæðu til þess ef flatarmálið skipti þá í raun jafn miklu máli og þeir halda nú fram að það hafi gert. Í söluyfirliti er grunnflötur eignarinnar tiltekinn 78 fermetrar. Grunnflötur efri hæðar (riss) er sá sami en mælist minni vegna reiknireglna sem taka tillit til salarhæðar og stigaops. Þessar reglur eru aðrar í dag en þær voru við byggingu hússins. Venja er að nota opinbera skráningu Fasteignamats ríkisins þegar eignir eru skráðar til sölu og í söluyfirliti, sbr. 12. gr. laga nr. 99/2004 um fasteignafyrirtæki og skipasölu, þar sem segir að fasteignasali skuli sjálfur afla upplýsinga, sem fram eiga að koma í söluyfirliti, og að hann skuli sækja upp­lýs­ingar í opinberar skrár og skýrslur ef unnt er. Aðgengilegar teikningar af grunn­fleti hússins lágu fyrir við kaupsamningsgerðina svo og eldra afsal þar sem stærð hússins er tilgreind 133 fermetrar, neðri hæðin er reiknuð tæpir 78 fermetrar og efri hæðin 55 fermetrar. Við skoðun á fasteigninni er einnig ljóst að talsverður hluti efri hæðar er undir súð og var aðalstefndu þetta ljóst frá byrjun og að þar með var ekki unnt að hafa full not af efri hæðinni. Vegna breyttra reiknireglna reiknast svo gólflötur riss enn minni árið 2006. Skráningarreglur hafa breyst verulega frá árinu 1973, sérstaklega með tilkomu skrán­ingar­reglna Fasteignamats ríkisins og byggingar­fulltrúa sem settar voru í október 1995. Dómurinn telur ástæðurnar fyrir þeim stærðar­frávikum, sem síðar komu fram, meðal annars við útreikninga dóm­kvaddramatsmanna, en þar er húsið reiknað samkvæmt nýjum reiknireglum 125,7 fermetrar, aðallega að rekja til þessa. Þegar þetta er virt er ekki unnt að líta svo á að um verulegan stærðarmun sé að ræða á því flatarmáli sem fram kemur í gögnum sem lágu frammi við kaupin og því sem síðar reyndist samkvæmt reikniaðferðum sem þá voru notaðar. Þá verður að telja, þegar litið er til framangreindra atriða, ósannað gegn andmælum aðalstefnanda að hann eða aðrir sem komu fram fyrir hans hönd hafi af stórkostlegu gáleysi leynt aðalstefndu upplýsingum um stærð fasteignarinnar eða að framkoma þeirra verði í þessu sambandi talin stríða gegn heiðarleika og góðri trú. Dómurinn telur að við úrlausn málsins verði jafnframt að líta til þess að um er að ræða hús í þekktri byggð timburhúsa, svonefndra Viðlagasjóðshúsa, þar sem öll húsin, sem eru án kjallara, reiknast sömu stærðar í opinberum gögnum og hafa allt frá upphafi verið seld á markaði sem slík, þannig að markaðsverð þeirra hefur byggst á staðsetningu, formi og þekktri nýtingu. Ekki hefur verið sýnt fram á að söluverð hússins hafi verið óeðlilega hátt miðað við ástand þess og þar með ekki sýnt fram á að um tjón sé að ræða. Í matsgerðinni eru matsmenn spurðir um mismun raunverulegrar stærðar og þess sem fram kemur í kaupsamningi og hver verðrýrnun kunni að vera vegna þessa mismunar. Hugtakið raunveruleg stærð fasteignar hefur breyst í tímans rás vegna breyttra reiknireglna, eins og hér að framan hefur verið lýst, og gildir það jafnt um þessa eign sem aðrar svipaðrar gerðar. Í matsgerðinni er ekki sýnt fram á að söluverð eignarinnar hafi verið óeðlilegt og þar eru engin rök færð fyrir því hvernig sú verðrýrnun, sem matsmenn komast að niðurstöðu um, er til komin. Með vísan til þessa verður að telja að aðalstefndu geti ekki borið fyrir sig að húsið hafi verið gallað þannig að þeir geti átt rétt á afslætti eða skaðabótum úr hendi aðalstefnanda af þeim ástæðum sem þeir vísa til í málatilbúnaði sínum. Gagnkröfum þeirra á hendur aðalstefnanda, hvort sem er til skuldajafnaðar eða sjálfstæðs dóms eins og þeim hefur hér að framan verið lýst, er því hafnað. Mótmæli aðalstefndu gegn dráttarvaxtakröfu aðalstefnanda eru byggð á því að þau eigi réttmæta gagnkröfu á hendur honum en þar sem því hefur verið hafnað eru mótmæli þeirra við dráttar­vaxtakröfunni haldlaus svo og tilvísun þeirra til 44. gr. laga um fasteignakaup. Verða mótmælin því ekki tekin til greina. Samkvæmt þessari niðurstöðu verður fallist á kröfur aðalstefnanda og þær teknar til greina að öllu leyti. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála þykir rétt að aðalstefndu greiði aðalstefnanda 550.000 krónur í málskostnað og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts og þess að krafist var frávísunar í gagnsök en fallið frá þeirri kröfu eins og að framan er lýst. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari ásamt meðdóms­mönnunum Jóni Guðmundssyni og Viðari Böðvarssyni, löggiltum fasteignasölum. DÓMSORÐ: Aðalstefndu, Lúðvík Vilhelmsson og Kristín Gunnarsdóttir, greiði aðalstefnanda, Valdimar Kristjánssyni, in solidum 1.620.000 krónur ásamt dráttarvöxtum af 620.000 krónum frá 1. desember 2005 til 1. mars 2006 og af 1.620.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags gegn útgáfu afsals fyrir fasteigninni Keilufelli 33 í Reykjavík og 550.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 758/2017
Kærumál Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi
Felldur var úr gildi úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 3. desember 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumdegi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. desember 2017 þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 15. desember2017 klukkan 16. Kæruheimild er í l.lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefstþess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara aðgæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gertað sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008og a. liðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga. Samkvæmtfyrrgreinda ákvæðinu verður sakborningur aðeins úrskurðaður í gæsluvarðhald effram er kominn rökstuddur grunur um að hann hafi gerst sekur um háttsemi semfangelsisrefsing er lögð við og ætla megi að sakborningur muni torveldarannsókn málsins svo sem með því að afmá merki eftir brot, skjóta undan munumellegar hafa áhrif á samseka eða vitni. Fallist er á með héraðsdómi aðvarnaraðili sé undir rökstuddum grun um brot gegn XXIII. kafla almennrahegningarlaga nr. 19/1940 þannig að fullnægt sé fyrra skilyrði 1. mgr. 95. gr.laga nr. 88/2008 til þess að hann sæti gæsluvarðhaldi. Á hinn bóginn er tilþess að líta að nú hefur verið tekin skýrsla af brotaþola og allsendis óljóstaf kröfugerð sóknaraðila hvaða frekari vitnaskýrslur á eftir að taka þannig aðvarnaraðili geti torveldað rannsókn málsins gangi hann laus. Að þessu virtuverður ekki talið að rannsóknarhagsmunir standi til þess að varnaraðili sætigæsluvarðhaldi.Samkvæmt a. lið 1. mgr. 115. gr. laga nr. 80/2016er heimilt að handtaka útlending og færa hann í gæsluvarðhald ef ekki liggurfyrir hver útlendingurinn er, hann neitar að gefa upp hver hann er eða efrökstuddur grunur er um að hann gefi rangar upplýsingar um hver hann er.Sóknaraðili kveðst hafa upplýsingar um að varnaraðili sé mögulega ekki sá semhann kveðist vera, án þess að nokkur gögn um þá staðhæfingu liggi fyrir í málinu.Hefur sóknaraðili þannig ekki sýnt fram á að varnaraðili sé undir rökstuddumgrun um að hafa gefið rangar upplýsingar um hver hann er þannig að fullnægt séframangreindu skilyrði til að honum verði gert að sæta gæsluvarðhaldi.Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurðurfelldur úr gildi. Dómsorð:Hinn kærði úrskurðurer felldur úr gildi.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 3. desember 2017. Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X,kt. [...], sæti gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 15. desember nk. kl.16:00 Í greinargerðaðstoðarsaksóknara kemur fram að kærði, X, liggi undir rökstuddum grun um aðhafa veist að A á dvalarstað sínum að [...] í Reykjavík og tekið hanakyrkingartaki og þrengt þannig að öndunarvegi hennar með þeim afleiðingum aðhún hafi misst meðvitund. Lögreglahafi komið á vettvang laust eftir kl. 05:00 í morgun og hafi þar brotaþolitekið á móti þeim. Hafi hún verið í miklu uppnámi og hafi tjáð lögreglu aðkærði hefði kyrkt hana. Kærði hafi gefið sig svo fram á vettvangi og hafi íkjölfarið verið handtekinn. Enn eigieftir að taka skýrslu af brotaþola og einnig öðrum mögulegum vitnum. Þá hafilögreglu borist upplýsingar um að kærði sé mögulega ekki sá sem hann kveðstvera, en lögregla hafi undir höndum vegabréf sem virðist vera í eigu kærða. Þarkomi fram að hann heiti [...] og sé ríkisborgari [...]l, en kærði sé meðdvalarleyfi hér á landi sem ríkisborgari [...]. Samkvæmt sama vegabréfi sékærði einnig sex árum eldri en hann kveðst vera. Það ermat lögreglu að verði kærði látinn laus muni hann eiga þess kost að torveldarannsókn málanna, svo sem með því hafa áhrif á framburð vitna. Lögregla teljiþað brýnt fyrir framgang málsins að fallist verði á framkomna kröfu umgæsluvarðhald á grundvelli rannsóknarhagsmuna svo unnt sé að rannsaka málið ánhættu á að kærði getið spillt rannsókn þess og einnig til að lögreglan getikomist að því hver kærði í raun sé. Þá skaltekið fram að kærði sé einnig grunaður í öðru máli að hafa tekið brotaþolakyrkingartaki þann 20. nóvember sl. og sé það til rannsóknar hjá lögreglu. Sakarefnimálsins sé talið varða við 211., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Það er því brýnt og nauðsynlegt með vísan til alls framanritaðs oggagna málsins að öðru leyti að kærða verði með vísan til a-liðar 1. mgr. 95.gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 og a. liðar 1. mgr. 115. gr.útlendingalaga gert að sæta gæsluvarðhaldi.Niðurstaða:Samkvæmt því sem fram kemur í greinargerð lögreglu ogrannsóknargögnum málsins er á það fallist að kærði sé undir rökstuddum grun umað hafa framið brot gegn 211. gr. sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 semvarðað getur fangelsisrefsingu. Þá hefur lögreglan upplýsingar um að kærði sé mögulega ekki sá sem hannkveðst vera. Lögreglan hefur undir höndum vegabréf sem virðist vera í eigukærða. Komi þar fram að hann heiti [...] og sé ríkisborgari [...], en kærði ermeð dvalarleyfi hér á landi sem ríkisborgari [...]. Samkvæmt sama vegabréfi erkærði einnig sex árum eldri en hann kveðst vera. Því er fallist á að kærði séundir rökstuddum grun um að hann gefi rangar upplýsingar um hver hann sé.Rannsókn málsins er á frumstigi en enn á eftir að taka skýrsluaf brotaþola og mögulega fleiri vitnum. Fallist er á að aðstæður séu þannig aðætla megi að kærði muni torvelda rannsókn málsins, svo sem með því að hafaáhrif á vitni eða koma undan gögnum, fái hann að ganga laus. Skilyrðum a-liðar1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála og a liðar 1. mgr. 115.gr. nr. 80/2016 um útlendinga er því fullnægt. Því er fallist á kröfulögreglustjóra um gæsluvarðhald með þeim hætti sem nánar greinir íúrskurðarorði. Sigrún Guðmundsdóttirhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐKærði, X, kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins15. desember nk. kl. 16:00.
Mál nr. 30/2021
Ávana- og fíkniefni Umferðarlagabrot Dómvenja Ítrekunaráhrif Lagaskil Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu Skilorð Tafir á meðferð máls
R var ákærður fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreið í tvö skipti undir áhrifum ávana-og fíkniefna og fyrir fíkniefnalagabrot með því að hafa haft í vörslum sínum tiltekið magn af fíkniefnum. Við meðferð málsins í héraði játaði R sök en bar því við að umferðarlagabrotin væru fyrnd. Hæstiréttur vísaði til þess að löng dómvenja væri fyrir því að dæma mann til fangelsisvistar þegar hann gerðist í þriðja skipti eða oftar sekur um akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Þar sem ákæra lyti að brotum R af sama toga í fjórða og fimmta skipti miðaðist fyrningarfrestur við 2. tölulið 1. mgr. 81. gr. almennra hegningarlaga og því hefðu brotin ekki verið fyrnd þegar ákæra var gefin út í málinu. Um ákvörðun viðurlaga vísaði Hæstiréttur til sakaferils R, þar á meðal dóms réttarins 22. apríl 2015, þar sem R var sakfelldur fyrir akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna sem mælst hefðu í þvagi hans, þó að sú háttsemi væri ekki lengur refsiverð samkvæmt nýjum umferðarlögum nr. 77/2019. Með fyrirmælum 3. gr. almennra hegningarlaga um ítrekunaráhrif eldri dóma og lögskýringargögnum væri tekið af skarið um að ítrekunaráhrif refsiákvörðunar standi óbreytt, þótt verknaður sá sem dæmt var fyrir í eldra málinu væri eftir yngri lögunum talinn refsilaus. Taldi Hæstiréttur að sú regla yrði ekki leidd af 69. gr. stjórnarskrárinnar eða framkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu um skýringu á 7. gr. mannréttindasáttmála Evrópu að óheimilt væri að líta til ítrekunaráhrifa fyrri brota við ákvörðun refsingar þótt refsinæmi slíkra brota hefði síðar verið fellt niður. Var R einnig talinn sekur um fíkniefnabrot. Með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga var refsing hans hæfilega ákveðin þriggja mánaða fangelsi. Þar sem tafir hefðu orðið á meðferð málsins, sem brutu í bága við 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 og meginreglu 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, var fangelsisrefsing R skilorðsbundin. Þá var R sviptur ökurétti ævilangt, sbr. 3. mgr. 99. gr. umferðarlaga. Loks var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um upptöku fíkniefna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 10. júní 2021. Ákæruvaldið krefst þess að dómur Landsréttar verði staðfestur hvað varðar sakfellingu ákærða og upptöku efna. Þá er þess krafist að ákærði verði sviptur ökurétti ævilangt og að refsing hans verði þyngd. 3. Ákærði krefst aðallega sýknu af ákæruliðum I.1 og II.2 en að honum verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa vegna ákæruliðar IV.5. Til vara krefst ákærði þess að honum verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa og að sviptingu ökuréttinda verði markaður skemmri tími en í hinum áfrýjaða dómi. Ágreiningsefni4. Með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 14. maí 2019 voru ákærða gefin að sök meðal annars eftirfarandi brot: I.1. Umferðarlagabrot með því að hafa, aðfaranótt sunnudagsins 29. janúar 2017, ekið bifreiðinni ... óhæfur til að stjórna henni örugglega vegna áhrifa ávana- og fíkniefna (í blóði mældist 55 ng/ml af amfetamíni, 20 ng/ml af kókaíni og 0,40‰ vínandi, í þvagi mældist amfetamín og kókaín). Brotið var talið varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. a, sbr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. II.2. Umferðarlagabrot með því að hafa, aðfaranótt mánudagsins 6. mars 2017, ekið bifreiðinni ... óhæfur til að stjórna henni örugglega vegna áhrifa ávana- og fíkniefna (í blóði mældist 435 ng/ml af amfetamíni og í þvagi mældist amfetamín). Brotið var talið varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. a, sbr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. IV.5. Fíkniefnalagabrot með því að hafa, þriðjudaginn 5. september 2017, haft í vörslum sínum, í félagi við […] kt. ..., 65,18 g af maríhúana, sem fannst við húsleit ... og lagt var hald á. Taldist brotið varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002.5. Auk framangreindra brota voru ákærða gefin að sök þjófnaður í ákærulið III.3, hylming í lið IV.4 og umferðarlagabrot í lið V.6. Við fyrirtöku málsins í héraði 23. september 2019 féll ákæruvaldið frá þessum ákæruliðum. 6. Með héraðsdómi 3. október 2019 var ákærði sakfelldur fyrir umferðarlagabrotin sem honum voru gefin að sök í ákæruliðum I.1 og II.2 og fyrir fíkniefnalagabrot samkvæmt ákærulið IV.5. Refsing hans var ákveðin 60 daga fangelsi. Auk þess var hann sviptur ökurétti ævilangt og haldlögð fíkniefni gerð upptæk. Með hinum áfrýjaða dómi 26. mars 2021 var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða og viðurlög en fullnustu fangelsisrefsingar var frestað skilorðsbundið í tvö ár. 7. Ríkissaksóknari leitaði leyfis til áfrýjunar málsins til Hæstaréttar þar sem mikilvægt væri að fá úrlausn réttarins um 3. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 um ítrekunaráhrif dóma og um röksemdir fyrir skilorðsbindingu refsingar ákærða. Með ákvörðun Hæstaréttar 8. júní 2021 var ákæruvaldinu veitt leyfið með vísan til þess að mikilvægt væri að fá úrlausn réttarins um ákvörðun viðurlaga í málinu.Málsatvik og meðferð máls8. Við fyrirtöku málsins í héraði játaði ákærði umferðarlagabrot samkvæmt ákæruliðum I.1 og II.2 en taldi sakir fyrndar. Þá játaði hann fíkniefnalagabrot samkvæmt lið IV.5. Farið var með málið samkvæmt 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sem fyrr segir féll ákæruvaldið frá öðrum ákæruliðum en við meðferð málsins kom ekki fram af hvaða ástæðum.9. Við ákvörðun refsingar ákærða í héraðsdómi fyrir fyrrgreind tvö umferðarlagabrot var litið til sakaferils hans samkvæmt framlögðu sakavottorði sem þó geymdi ekki allar upplýsingar um fyrri umferðarlagabrot hans. Þar kom fram að ákærði hefði tvisvar áður hlotið refsingu vegna brota á umferðarlögum. Annars vegar fésekt og sviptingu ökuréttar í tvö ár með sektargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 24. febrúar 2012, meðal annars fyrir akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Hins vegar hefði hann með dómi Hæstaréttar 22. apríl 2015 í máli nr. 569/2014 verið dæmdur til greiðslu sektar fyrir akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna og verið sviptur ökurétti í tvö ár. Með vísan til dómvenju var ákærði í héraðsdómi dæmdur til fangelsisrefsingar auk ævilangrar ökuréttarsviptingar. Við ákvörðun um lengd fangelsisvistar var einnig litið til játningar ákærða á fíkniefnalagabroti samkvæmt lið IV.5 í ákæru og skyldi hann sæta fangelsi í 60 daga. 0. Við meðferð málsins í Landsrétti lagði ákæruvaldið fram nýtt sakavottorð sem tók til allra fyrri brota ákærða. Samkvæmt því hafði ákærði meðal annars einnig gengist undir viðurlagaákvörðun Héraðsdóms Reykjaness 25. júní 2008. Var honum þá gerð sekt og svipting ökuréttar í fjóra mánuði fyrir að hafa tvisvar ekið bifreið undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Fyrri refsiákvarðanir vegna brota ákærða á banni við akstri undir áhrifum ávana- og fíkniefna fyrir útgáfu ákæru í máli þessu voru því samanlagt þrjár. 1. Við ákvörðun refsingar í hinum áfrýjaða dómi var vísað til þess að sakfelling og refsing ákærða í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar 22. apríl 2015 hefði grundvallast á því að ávana- og fíkniefni hefðu mælst í þvagi hans. Þar sem sú háttsemi væri ekki lengur refsiverð samkvæmt nýjum umferðarlögum nr. 77/2019, sem höfðu tekið gildi eftir að héraðsdómur gekk, yrði ekki litið til þess dóms við mat á sakaferli hans og ákvörðun refsiviðurlaga. Ákvörðun héraðsdóms um lengd fangelsisrefsingar, „ökuleyfissviptingu“ og upptöku fíkniefna var staðfest. 2. Í hinum áfrýjaða dómi var loks tekið fram að ríflega tvö ár hefðu liðið frá síðustu rannsóknaraðgerðum lögreglu vegna umferðarlagabrota ákærða samkvæmt ákæruliðum I.1 og II.2 þar til ákæra var gefin út og 20 mánuðir frá því að fíkniefni í vörslu ákærða voru haldlögð. Þar sem engar skýringar hefðu komið fram á þeim óhóflega drætti yrði fangelsisrefsing ákærða skilorðsbundin. Lagaumhverfi og réttarframkvæmd3. Þegar þau umferðarlagabrot sem ákært er fyrir voru framin 29. janúar og 6. mars 2017, svo og fyrri brot ákærða sömu tegundar, giltu umferðarlög nr. 50/1987. Samkvæmt 1. mgr. 45. gr. a laganna var lagt bann við því að stjórna vélknúnu ökutæki undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar taldist ökumaður vera undir áhrifum þeirra og óhæfur til að stjórna ökutæki örugglega ef slík efni mældust í blóði eða þvagi hans. Um skýringu á 2. mgr. 45. gr. a hafði í dómaframkvæmd verið vísað til þess að löggjafinn hefði tekið þá afstöðu að ökumaður teldist undir áhrifum ávana- og fíkniefna ef þau mældust í þvagi hans. Ekki væri því um sakarlíkindareglu að ræða heldur bann við akstri við þessar aðstæður sem ekki væri á valdi dómstóla að hreyfa við, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 19. júní 2008 í máli nr. 260/2008. Í 100. gr. laganna var mælt fyrir um að brot á lögunum vörðuðu sektum eða fangelsi allt að tveimur árum. 4. Ný umferðarlög nr. 77/2019 tóku gildi 1. janúar 2020, eftir að héraðsdómur gekk í máli ákærða. Færðist ákvæði um bann við akstri undir áhrifum ávana- og fíkniefna þá efnislega í 50. gr. laganna. Sú breyting var þá jafnframt gerð frá eldri umferðarlögum að mæling á mögulegu magni ávana- og fíkniefna, til að leggja grundvöll að ályktun um að ökumaður teldist undir áhrifum slíkra efna og því óhæfur til að stjórna ökutæki örugglega, færi aðeins fram á blóði hans. Þannig voru felld niður fyrirmæli sem áður komu fram í 2. mgr. 45. gr. a eldri laga um að mæling efna í þvagi gæti ein og sér verið viðhlítandi grundvöllur refsiábyrgðar. Í skýringum með 50. gr. í frumvarpi sem varð að lögum nr. 77/2019 var vísað til þess að þegar ávana- og fíkniefni, eða óvirkt umbrotsefni þess, mældist aðeins í þvagi ökumanns væri almennt rétt að álykta að efnis hefði verið neytt, en ekki unnt að ætla að hann væri enn undir áhrifum þess og því óhæfur til að stjórna ökutæki örugglega í skilningi umferðarlaga.5. Með nýjum umferðarlögum voru einnig gerðar þær breytingar á framsetningu refsiákvæða að þar er greint á milli þeirra brota sem aðeins varða sektum, sbr. 94. gr. laganna og brota sem varða sektum eða fangelsi allt að tveimur árum, sbr. 95. gr. Er 50. gr. um bann við akstri undir áhrifum ávana- og fíkniefna talin upp í síðarnefnda refsiákvæðinu og hefur því að þessu leyti ekki orðið breyting frá refsiákvæði eldri umferðarlaga sem gilti um brot þau sem ákært er fyrir.6. Samkvæmt framangreindu varðar akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna sektum eða fangelsi allt að tveimur árum bæði samkvæmt eldri og núgildandi umferðarlögum. Með lögum nr. 54/1976 var fellt niður ákvæði þágildandi umferðarlaga nr. 40/1968 um að ölvunarakstur og nokkur fleiri brot á lögunum skyldu ekki varða vægari refsingu en varðhaldsrefsingu. Í lögskýringargögnum kom fram að markmið þessarar breytingar hefði verið að veita dómstólum svigrúm til að meta hvort þeir beittu sektum eða refsivist fyrir nefnd brot. Þannig er litið svo á að dómstólar skuli meta viðurlög sjálfstætt innan þess refsiramma sem settur er með umferðarlögum en jafnframt verði þeir að gæta ákveðins samræmis og jafnræðis við ákvarðanir sínar í þeim efnum, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 14. janúar 1999 í máli nr. 425/1998. 7. Á þessum grundvelli hefur mótast dómvenja á undanförnum áratugum um túlkun og framkvæmd refsiákvæða fyrir ölvunar- og fíkniefnaakstur, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 1. febrúar 2007 í máli nr. 390/2006. Í því sambandi ber að hafa í huga að þótt ekki sé að finna sérstaka ítrekunarheimild í umferðarlögum fyrir ölvunar- eða fíkniefnaakstur liggur refsimat almennt neðarlega í refsimörkum fyrir fyrsta brot sem varðar þá að jafnaði sektum. Þannig er svigrúm til að taka tillit til fyrri brota við ákvörðun refsingar vegna endurtekinna brota af sama toga, sbr. einnig 5. tölulið 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga, en með því eru varnaðaráhrif viðurlaga aukin. 8. Samkvæmt fyrrgreindri dómvenju hefur verið byggt á því að manni sem er sakfelldur fyrir að aka undir áhrifum ávana- og fíkniefna sé gert að greiða sektir í tvö fyrstu skiptin sem refsing er ákveðin þótt brot kunni að vera fleiri. Við þriðju refsiákvörðun sæti hann fangelsi í 30 daga og fyrir hvert endurtekið brot af þeim toga þaðan í frá hækki fangelsisrefsingin um 30 daga í hvert sinn. Frávik frá þessu var þó að finna í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar 22. apríl 2015 í máli nr. 569/2015 sem var þriðja refsiákvörðun vegna brota ákærða af þessu tagi. Taldi dómurinn hæfilegt að dæma hann til greiðslu sektar þar sem sakfelling ákærða fyrir akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna byggði einungis á mælingu á efnum í þvagi ákærða en ekki blóði. 9. Þegar refsing er ákveðin fyrir fleiri en eitt brot og um þriðju refsiákvörðun er að ræða stendur dómvenja einnig til þess að dæma fulla 30 daga fangelsisrefsingu þannig reiknaða fyrir fyrsta brotið en lægri refsingu að tiltölu fyrir önnur brot af sama toga með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 28. nóvember 2013 í máli nr. 434/2013 og 4. maí 2016 í máli nr. 815/2015.20. Ólíkt því sem gildir samkvæmt framangreindu um ákvörðun refsingar á grundvelli dómvenju hafa bæði eldri og núgildandi umferðarlög mælt fyrir um ítrekunaráhrif fyrri brota við ákvörðun um sviptingu ökuréttar. Samkvæmt 3. mgr. 99. gr. gildandi umferðarlaga skal svipting ökuréttar vera um ákveðinn tíma, eigi skemur en einn mánuð, eða ævilangt ef sakir eru miklar eða brot er ítrekað öðru sinni. Er þessi regla óbreytt frá umferðarlögum nr. 50/1987 þar sem hana var að finna í 3. mgr. 101. gr.21. Í 2. gr. almennra hegningarlaga er mælt fyrir um áhrif þess að refsilöggjöf breytist eftir að verknaður var framinn en áður en dómur gengur. Samkvæmt 1. mgr. skal þá dæma eftir nýrri lögunum bæði um refsinæmi verknaðar og refsingu. Aldrei má þó dæma refsingu, nema heimild hafi verið til þess í lögum, þegar verk var framið, og ekki þyngri refsingu en orðið hefði eftir þeim lögum. Hafi refsiákvæði laga fallið úr gildi af ástæðum, sem ekki bera vitni um breytt mat löggjafans á refsinæmi verknaðar, skal dæma eftir lögum þeim, sem í gildi voru, þegar brot var framið. 22. Eftir gildistöku nýrra umferðarlaga 1. janúar 2020 hafa dómstólar við ákvörðun viðurlaga við umferðarlagabrotum sem framin voru fyrir þann tíma vísað til þess að sú háttsemi að mælast með ávana- og fíkniefni eingöngu í þvagi varði ekki lengur refsingu. Þar sem sú háttsemi er ekki lengur refsinæm og breytingin ber vitni um breytt mat löggjafans á refsinæmi verknaðar, svo sem fram kemur í lögskýringargögnum sem lýst er að framan, ber við þessar aðstæður að sýkna af ákæru um slíkt brot, sbr. fyrrgreinda 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga. 23. Í 3. gr. almennra hegningarlaga er að finna eftirfarandi ákvæði sem tekur til ítrekunaráhrifa refsidóma þegar refsilöggjöf hefur breyst:Þegar refsilöggjöfin lætur ítrekun brots varða aukinni refsingu eða öðrum viðurlögum, skal refsiákvörðun samkvæmt eldri lögum hafa ítrekunaráhrif eftir orðan sinni, eins og hún hefði verið gerð eftir nýrri lögunum.Í athugasemdum um efni greinarinnar í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 19/1940 var meðal annars tekið fram að um ítrekunaráhrif yrði að leggja eldri dóm eða refsiákvörðun til grundvallar eftir orðan sinni. Þannig hafi til dæmis dómur fyrir þjófnað eftir eldri lögum ítrekunaráhrif á nýjan þjófnaðardóm þótt verknaður sá sem dæmt var fyrir í eldra málinu og þá taldist til þjófnaðar væri eftir yngri lögunum talinn annað brot eða ef til vill refsilaus. Við skýringu dómstóla á lagafyrirmælum um ítrekunaráhrif brota hefur meðal annars verið litið til þess að skilyrði og áhrif ítrekunar samkvæmt lagaákvæði þurfi að vera skýr og efni þess bæði aðgengilegt og fyrirsjáanlegt þannig að maður eigi að geta séð fyrir hverjar afleiðingar brot hafa að lögum, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 28. apríl 2008 í máli nr. 179/2008.NiðurstaðaKrafa um sýknu vegna fyrningar24. Ákærði hefur gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök. Á hinn bóginn er því haldið fram af hans hálfu að umferðarlagabrotin séu fyrnd. Hann vísar til þess að bæði í gildistíð eldri og núgildandi umferðarlaga varði vímuefna-, ölvunar- eða lyfjaakstur sektum eða fangelsi allt að tveimur árum. Hefð sé fyrir því að fíkniefnaakstur varði aðeins sektum og í umferðarlögum sé hvergi getið um ítrekunaráhrif að því er varðar refsingu. Ekki geti heldur staðist að tvenns konar mislangir fyrningarfrestir gildi um sama brot á umferðarlögum. Þar sem meira en tvö ár hafi liðið frá því að brot samkvæmt þessum ákæruliðum voru framin þar til ákæra var gefin út hafi brotin verið fyrnd með vísan til 1. töluliðar 1. mgr. 81. gr. almennra hegningarlaga. 25. Samkvæmt umræddu ákvæði almennra hegningarlaga fyrnist sök á tveimur árum þegar ekki liggur þyngri refsing við broti en eins árs fangelsi eða refsing sú sem unnið er til fer ekki fram úr sektum. Brot á umferðarlögum sem ákærði er borinn sökum um í ákæru varða sektum eða refsingu allt að tveimur árum. Svo sem rakið er að framan byggist það á langri dómvenju að dæma mann til fangelsisvistar þegar hann gerist í þriðja skipti eða oftar sekur um akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Því er ljóst að brot ákærða samkvæmt liðum I.1 og II.2 í ákæru varða þyngri refsingu en sektum enda í fjórða skipti sem honum eru ákveðin viðurlög fyrir brot af sama toga. Um mörk fyrningarfrests í þessu tilliti verður að líta til þess hvernig refsing er ákveðin í tilteknu máli (in concreto) en samkvæmt skýrum fyrirmælum 1. málsliðar 1. mgr. 81. gr. laganna gildir tveggja ára fyrningarfrestur aðeins ef refsing sú sem til er unnið fer ekki fram úr sektum. 26. Fyrning brota ákærða samkvæmt ákæruliðum I.1 og II.2 miðast því við 2. tölulið 1. mgr. 81. gr. almennra hegningarlaga sem mælir fyrir um að sök fyrnist á fimm árum þegar ekki liggur þyngri refsing við broti en fjögurra ára fangelsi. Voru brot ákærða samkvæmt þessu ekki fyrnd þegar ákæra var gefin út í málinu.Ákvörðun viðurlaga27. Svo sem lýst er í hinum áfrýjaða dómi er ákærða nú í fjórða skipti ákveðin refsing fyrir akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna og hefur ákærði gerst sekur um tvö slík brot. Í dóminum var tekið fram að við mat á sakaferli ákærða og ákvörðun viðurlaga skyldi ekki, þrátt fyrir ákvæði 3. gr. almennra hegningarlaga um ítrekunaráhrif refsidóma, litið til dóms Hæstaréttar 22. apríl 2015 þar sem sú háttsemi ákærða sem þar hefði verið talin refsinæm á grundvelli mælingar fíkniefna í þvagi væri það ekki lengur. Því til stuðnings var vísað til 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 eins og henni var breytt með 7. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995 svo og til 1. mgr. 7. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, eins og Mannréttindadómstóll Evrópu hafi skýrt regluna um bann við afturvirkni refsilaga á síðustu árum.28. Samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar mega viðurlög við refsiverðri háttsemi ekki verða þyngri en heimiluð voru í lögum þá er háttsemin átti sér stað. Ákvæði þetta er efnislega hliðstætt 2. málslið 1. mgr. 7. gr. mannréttindasáttmálans. Í skýringum um 69. gr. í frumvarpi því sem varð að stjórnarskipunarlögum nr. 97/1995 er meðal annars vísað til þessa ákvæðis sáttmálans sem fyrirmyndar. Í hvorugu þessara ákvæða er þó mælt skýrt fyrir um að ákærður maður skuli njóta vægari refsingar hafi löggjafinn breytt löggjöf á þann veg eftir að brot var framið. Engu að síður hefur sú meginregla lengi verið fest í lög hér á landi að beita beri nýjum refsilögum hafi þau að geyma vægari refsingu en eldri lög, svo sem leiðir af 2. gr. almennra hegningarlaga eins og fyrr var lýst. Í fyrrgreindum skýringum um 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar er tekið fram að ákvæðinu sé ekki ætlað að breyta í neinu gildandi túlkun á 1. og 2. gr. almennra hegningarlaga. 29. Eins og lýst er í hinum áfrýjaða dómi hefur Mannréttindadómstóll Evrópu á síðari áratugum túlkað 7. gr. sáttmálans með rýmri hætti en leiðir af hljóðan hennar, og veitt henni sama efnislega inntak og fram kemur í 2. gr. almennra hegningarlaga, um að sakaður maður eigi að njóta þess að háttsemi sem talin var refsinæm þegar brot var framið sé það ekki lengur vegna lagabreytinga.30. Í máli því sem hér er til úrlausnar reynir hins vegar ekki á að refsilöggjöf hafi breyst eftir að brot ákærða á umferðarlögum voru framin og beitingu 2. gr. almennra hegningarlaga. Þannig stendur óbreytt í gildandi umferðarlögum refsinæmi þeirrar háttsemi ákærða að aka bifreið undir áhrifum ávana- og fíkniefna sem mælast í blóði. Lýtur álitaefnið aðeins að því hvort ítrekunaráhrif fyrri refsidóms á hendur ákærða vegna brots af sama toga sem byggðist einvörðungu á mælingu ávana- og fíkniefna í þvagi eigi áfram að hafa þýðingu við ákvörðun viðurlaga við síðari brotum þegar refsinæmi slíkrar háttsemi féll niður með gildistöku laga nr. 77/2019. Í því sambandi ber einnig að hafa í huga að með nýjum umferðarlögum var eingöngu um að ræða breytingu á þeim viðmiðum sem löggjafinn taldi áður nægilegan grundvöll til að álykta að ökumaður væri óhæfur til að stjórna ökutæki örugglega. Voru þau viðmið í engu háð því að staðreynt væri hvort ökumaður væri í reynd undir áhrifum ávana- og fíkniefna, sbr. einnig til hliðsjónar fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 260/2008.31. Þótt umferðarlög mæli ekki fyrir um lögbundin ítrekunaráhrif að því er refsingu varðar byggir dómvenja um að litið sé til brotaferils manns við ákvörðun refsingar á hliðstæðum sjónarmiðum og ítrekunaráhrif þar sem þeirra er getið í lögum. Með fyrirmælum 3. gr. almennra hegningarlaga um ítrekunaráhrif eldri dóma og lögskýringargögnum með því ákvæði er tekið af skarið um að ítrekunaráhrif refsiákvörðunar standi óbreytt þótt verknaður sá sem dæmt var fyrir í eldra málinu sé eftir yngri lögunum talinn refsilaus. Samkvæmt þessu mælir löggjafinn fyrir um að ekki skuli afmá bindandi réttaráhrif dóma sem gengið hafa um lögbrot manns í gildistíð eldri laga, haldi hann áfram brotaferli sams konar brota þótt lög mæli síðar fyrir um að refsinæmi þeirra falli niður eða breytist. Er enda fyrirsjáanlegt þegar fyrra brotið er framið og það dæmt á grundvelli gildandi laga að það hafi áhrif á ákvörðun viðurlaga við ítrekuðum brotum af sama toga sem framin eru síðar. Þá er ljóst að afstaða stjórnarskrárgjafans um að 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar væri ekki ætlað að breyta gildandi túlkun á 1. og 2. gr. almennra hegningarlaga breytti engu um gildi 3. gr. laganna.32. Samkvæmt dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu felst í kjarna verndar 7. gr. mannréttindasáttmálans að engan skuli sakfella fyrir háttsemi sem ekki var refsiverð samkvæmt lögum á verknaðarstundu, ekki megi þyngja viðurlög frá því sem þau voru við það tímamark svo og að ákærður maður skuli njóta þess að refsiviðurlög hafi verið milduð með lögum sem taka gildi eftir að brot átti sér stað. Jafnframt er gerð rík krafa til skýrleika refsiheimilda samkvæmt orðum refsilaga eða dómaframkvæmd þannig að fyrirsjáanlegt sé að tilteknar athafnir manns geti leitt til refsiábyrgðar hans. Hins vegar hefur dómstóllinn tekið fram, í málum þar sem reynt hefur á álitaefni um ítrekunaráhrif refsidóma, að það sé fyrst og fremst á færi aðildarríkja en ekki dómstólsins að móta stefnu og setja lagafyrirmæli um hvaða áhrif brotaferill manns hefur á ákvörðun um refsiviðurlög. Má til hliðsjónar um það vísa til dóms yfirdeildar mannréttindadómstólsins 29. mars 2006 í máli nr. 67335/01, Achour gegn Frakklandi (44. og 51. liður), með þeirri niðurstöðu að 1. mgr. 7. gr. sáttmálans standi því ekki í vegi að löggjafinn getið ljáð ítrekun brota aukið vægi eftir að brot er framið, sbr. einnig framangreindan dóm Hæstaréttar 28. apríl 2008 í máli nr. 179/2008.33. Sú regla verður því ekki leidd af framkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu um skýringu á 7. gr. mannréttindasáttmálans að óheimilt sé að líta til ítrekunaráhrifa fyrri brota við ákvörðun refsingar þótt refsinæmi slíkra brota hafi síðar verið fellt niður. Svo að til greina komi að slá því föstu að fyrirmæli 3. gr. almennra hegningarlaga fái ekki staðist vegna ákvæða sáttmálans verður að minnsta kosti að liggja skýrt fyrir að íslensk lög fari í bága við þau eða eftir atvikum í ljósi dóma mannréttindadómstólsins. Þá er það verkefni löggjafans að taka afstöðu til hvort ákjósanlegt er að breyta eða fella niður fyrirmæli 3. gr. almennra hegningarlaga um ítrekunaráhrif eða móta nýja stefnu í þeim efnum, sbr. til hliðsjónar að þessu leyti dóm Hæstaréttar 22. september 2010 í máli nr. 371/2010.34. Að framangreindu virtu ber við ákvörðun refsingar ákærða fyrir brot þau sem getið er í ákæruliðum I.1 og II.2 samkvæmt gildandi dómvenju einnig að líta til brots hans sem dæmt var í dómi Hæstaréttar 22. apríl 2015. Í máli þessu er ákærða í fjórða skipti gerð refsing fyrir akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna og um tvö brot er að ræða. Þá hefur ákærði jafnframt gerst sekur um fíkniefnalagabrot samkvæmt ákærulið IV.5. Að því athuguðu og með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga er refsing hans ákveðin þriggja mánaða fangelsi. Þá ber að svipta ákærða ökurétti ævilangt, sbr. 3. mgr. 99. gr. umferðarlaga enda er um ítrekun í þriðja sinn að ræða. Loks verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um upptöku fíkniefna.Tafir á meðferð málsins35. Langur tími er liðinn frá því að ákærði framdi brot þau sem mál þetta lýtur að en hann játaði þau öll fyrir dómi. Umferðarlagabrotin voru framin 29. janúar og 6. mars 2017. Rannsókn brota af þessu tagi er að jafnaði einföld og af gögnum málsins er ljóst að síðustu rannsóknaraðgerðir vegna þeirra voru öflun matsgerða um mælingar á efnum í blóð- og þvagsýnum úr ákærða 17. febrúar og 17. mars 2017. Þá fjallaði ákæruliður um fíkniefnalagabrot um atvik sem urðu 5. september 2017. Rannsókn þess brots sem fólst í vörslu lítils magns fíkniefna var einnig mjög einföld í sniðum. Ákæra í málinu var ekki gefin út fyrr en 14. maí 2019 en þá voru liðin ríflega tvö ár frá því að rannsókn umferðarlagabrotanna lauk og 20 mánuðir frá umræddu fíkniefnabroti. Þótt ákæran hafi upprunalega lotið að fleiri ætluðum brotum ákærða sem samkvæmt ákærunni voru framin fram til 13. september 2018 verður ekki fram hjá því litið að fallið var án skýringa frá þessum ákæruliðum við fyrirtöku málsins og því ekki um haldbæra ástæðu að ræða fyrir töfum á meðferð þess. Ekki verður heldur séð að ákærði eigi sök á þeim. 36. Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 14. október 2019 samkvæmt yfirlýsingu ákærða um áfrýjun en dómur Landsréttar gekk rúmlega 17 mánuðum síðar. Eftir að ákæruvaldið skilaði greinargerð sinni í málinu til Landsréttar 20. maí 2020 og þar til dómur gekk 26. mars 2021 verður ráðið af málsgögnum að málið hafi legið óhreyft hjá dómstólnum í meira en níu mánuði. Í ljósi fyrri tafa á meðferð málsins hefði verið enn ríkari ástæða en ella til að hraða meðferð þess fyrir Landsrétti. 37. Þessar margþættu tafir á málsmeðferð brjóta í bága við 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 og meginreglu 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Í því ljósi er rétt að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um að fangelsisrefsing ákærða verði skilorðsbundin.38. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað verða staðfest. Rétt er að áfrýjunarkostnaður fyrir Hæstarétti verði felldur á ríkissjóð með vísan til 2. mgr. 238. gr. laga nr. 88/2008. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda eru ákveðin, að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Ákærði, Ragnar Ólafsson, sæti fangelsi í þrjá mánuði en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dómsins að telja haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði er sviptur ökurétti ævilangt.Staðfest er niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað og upptöku fíkniefna. Allur áfrýjunarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Stefáns Karls Kristjánssonar lögmanns, 620.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=2c141198-c2a1-4112-8fd4-9fe2de1079bd&verdictid=4d45f94b-a0f0-4695-b69b-3155537f2b32
Mál nr. 429/2014
Kærumál Ráðgefandi álit EFTA-dómstóllinn
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X o.fl. um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tiltekin atriði í tengslum við rekstur máls ákæruvalds á hendur þeim vegna ætlaðra brota gegn ákvæðum almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Eiríkur Tómasson. Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 13. júní 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. júní 2014 þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tiltekin atriði í tengslum við sakamál sóknaraðila á hendur þeim. Kæruheimild er í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Varnaraðilar krefjast þess að krafa þeirra um að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins verði tekin til greina. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. I Með ákæru 22. mars 2013 höfðaði sóknaraðili sakamál á hendur varnaraðilum fyrir brot gegn lögum og reglum um gjaldeyrismál og almennum hegningarlögum með því að hafa í sameiningu á tímabilinu 25. mars 2009 til 2. nóvember sama ár haft milligöngu um gjaldeyrisviðskipti hér á landi án lögmætrar heimildar eða leyfis frá Seðlabanka Íslands. Jafnframt var varnaraðilum gefið að sök að hafa staðið að ólögmætum gjaldeyrisviðskiptum vegna fjármagnshreyfinga á milli landa með úttektum af reikningum í íslenskum krónum í fjármálafyrirtækjum hér á landi, hvort tveggja með nánar tilgreindum hætti sem lýst var í ákærunni. Þar kom meðal annars fram að varnaraðilar hafi allir átt þátt í að skipuleggja og hrinda í framkvæmd fjármagnsflutningum á íslenskum krónum til landsins vegna gjaldeyrisviðskipta, en starfsemin hafi verið rekin í nafni sænska félagsins A sem varnaraðilar hafi ráðið yfir. Verknaðarlýsing ákærunnar og heimfærsla brotsins til refsiheimilda er í heild sinni tekin upp í hinum kærða úrskurði. Við þingfestingu málsins 26. apríl 2013 mótmæltu varnaraðilar því að sóknaraðila yrði heimilað að leggja fram nánar tilgreind skjöl svo og að leiða tiltekið vitni fyrir dóm til skýrslugjafar. Með dómi Hæstaréttar 8. október 2013 í máli nr. 408/2013 var sóknaraðila synjað um að leggja fram hluta af þessum gögnum og að leiða vitnið fyrir dóminn. Að þeim dómi gengnum kröfðust varnaraðilar þess að málinu yrði vísað frá dómi og féllst héraðsdómur á þá kröfu með úrskurði 14. mars 2014. Með dómi réttarins 4. apríl sama ár í máli nr. 206/2014 var úrskurðurinn felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þegar málið var næst tekið fyrir í héraði 5. maí 2014 féll sóknaraðili frá heimfærslu háttsemi varnaraðila samkvæmt ákæru til reglna nr. 1130/2008 um gjaldeyrismál og síðari reglna um sama efni nr. 880/2009. Eftir stendur að þau brot sem varnaraðilum eru gefin að sök eru talin varða við 1. mgr. 8. gr. laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál, sbr. 1. mgr. 186. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. tölulið 16. gr. laga nr. 87/1992. Í sama þinghaldi lögðu varnaraðilar fram sameiginlega kröfu um að aflað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins en þeirri beiðni var sem áður segir hafnað með hinum kærða úrskurði. II Í 1. gr. laga nr. 21/1994 segir að sé mál rekið fyrir héraðsdómstóli, þar sem taka þurfi afstöðu til skýringar á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, bókunum með honum eða viðaukum við hann eða gerðum sem í viðaukunum er getið, sé dómara heimilt í samræmi við 34. gr. samnings EFTA-ríkjanna um stofnum eftirlitsstofnunar og dómstóls að kveða upp úrskurð um að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um skýringu á því atriði málsins áður en því er ráðið til lykta. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi er varð að lögum nr. 21/1994 kom fram að á þetta gæti reynt bæði við rekstur einkamála og sakamála, auk þess sem vafaatriði gætu verið fyrir hendi hvort heldur við rekstur máls fyrir héraðsdómi, Hæstarétti eða sérdómstóli. Í hinum kærða úrskurði eru teknar orðrétt upp þær spurningar sem varnaraðilar krefjast að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um. Annars vegar lúta þær að því í A. og E. lið hvort það samræmist tilgreindum ákvæðum samningsins um Evrópska efnahagssvæðið að binda gjaldeyrisviðskipti milli ríkja sem eiga aðild að samningnum því skilyrði að aflað sé fyrirfram leyfis stjórnvalda fyrir þeirri starfsemi. Hins vegar lúta spurningarnar í B., C. og D. lið að því hvort nánar tiltekin atvik geti haft þýðingu í því sambandi. Eins og áður greinir er varnaraðilum gefið að sök brot gegn 1. mgr. 8. gr. laga nr. 87/1992 en þar segir að öðrum en Seðlabanka Íslands sé óheimilt að hafa milligöngu um gjaldeyrisviðskipti hér á landi nema að hafa til þess heimild í lögum eða samkvæmt alþjóðlegum samningum sem Ísland er aðili að eða fengið til þess leyfi frá seðlabankanum. Í málinu liggur fyrir að varnaraðilar höfðu ekki slíka heimild frá seðlabankanum á því tímabili sem ákæra á hendur þeim tekur til. Þá mun starfsemi á vegum sænska félagsins A, sem varnaraðilar réðu yfir, ekki hafa verið tilkynnt til fjármálaeftirlitsins í því landi í samræmi við sænsk lög. Þær spurningar sem varnaraðilar krefjast ráðgefandi álits um varða ekki beitingu 1. mgr. 8. gr. laga nr. 87/1992 í ljósi túlkunar á EES-samningnum heldur hvort ákvæðið sé samrýmanlegt honum. Þótt í ákvæðinu sé ráðgert að heimild til gjaldeyrisviðskipta verði studd við alþjóðlega samninga verður slík heimild ekki leidd af EES-samningnum. Svör EFTA-dómstólsins við þeim spurningum gætu því ekki haft áhrif við úrlausn sakamálsins á hendur varnaraðilum, enda fer um refsiábyrgð þeirra að íslenskum lögum. Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 345/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómariog Ingibjörg Benediktsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 1. júní 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degisíðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 30. maí 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 20. júní2017 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara aðfarbanni verði beitt í stað gæsluvarðhalds.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar er fallist á að fullnægt sé skilyrðum c. liðar 1. mgr. 95. gr.laga nr. 88/2008 til að varnaraðila verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til20. júní 2017 klukkan 16. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurðurer staðfestur.Úrskurður HéraðsdómsReykjaness 30. maí 2017,Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefurí dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], [...], [...]verði gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til þriðjudagsins 27. júní 2017 kl.16:00. Kærði mótmælir kröfunni og krefst þessaðallega að kröfu ákæruvaldsins verði hafnað, til vara er þess krafist aðkröfunni verði markaður skemmri tími og til þrautavara að kveðið verði á um aðkærði sæti farbanni en ekki gæsluvarðhaldi. Þá er gerð krafa um að kveðið verðiá um það í úrskurði að kærði fái að vera viðstaddur fæðingu barns síns. IÍ greinargerð með kröfunni segir að kærðihafi verið handtekinn 27. mars sl. ogúrskurðaður degi síðar í gæsluvarðhald til 4. apríl sl. á grundvellirannsóknarhagsmuna. Hinn 4. apríl sl. hafi gæsluvarðhaldið verið framlengt ágrundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 með úrskurði HéraðsdómsReykjaness í máli nr. R-191/2017, til 18. apríl, en Hæstiréttur hafi framlengtúrskurðinn með dómi í máli nr. 222/2017til 2. Maí. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness, nr. R-253/2017, dags. 2. maí2017 hafi kærða verð gert að sæta gæsluvarðhaldi til 30. maí, sem staðfesturhafi verið með dómi Hæstaréttar nr. 274/2017 þann 5. maí sl. Kærði sé nú undirsterkum grun um eftirtalin fjársvikabrot:„Mállögreglu númer 007-2017-[...]. Fjársvik. Þann 8. mars sl. kærði aðili kærða fyrir fjársvik. Kvaðst hún hafagreitt kærða kr. 300.000,- 14. feb. sl., í fyrirfram greidda leigu vegnamarsmánaðar vegnu leigu á einbýlishúsi að [...], en hún hafði séð auglýsingukærða á Bland.is um leigu á fyrrgreindu húsnæði. Jafnframt krafðist kærði kr.900.000 sem tryggingu sem kærandi greiddi ekki. Ekkert varð úr leigunni.Kærandi var í samskiptum við kærða í gegnum tölvu og síma um afhendingu ogfrekari greiðslur, þar sem kærði virðist beita blekkingum til að hafa fé út úrkæranda vegna umrædds húsnæðis. Kærandi lagði fram gögn um samskipti við kærðamáli sínu til stuðnings. Kærandi kvaðst hafa verið í sambandi um endurgreiðsluog kærði hafi lofað en ekkert greitt til baka. Hafði félag á vegum kærða A ehf.gert samning um kaup á ofangreindri eign, sem greiða átti í júní næstkomandi,en félagið hafði ekki heimild til að framleigja eignina. Kærði hefur gefiðótrúverðugar skýringar að mati lögreglu.Mál lögreglu númer 008-2017- [...]. Fjársvik. Kæra frá 23. mars sl. vegna sama húsnæðis að [...], enþar kvaðst kærði hafa greitt kærða um kr. 1.328.000,- inn á bankareikning Aehf. þann 15. feb. sl., kr. 100.000,- og17. febrúar kr. 928.000,- sl., þriggja mánaða leigu og tryggingu fyrir samahúsnæði í [...], sbr. ofangreind kæra. Kærandi kvaðst hafa séð auglýsingu áBland.is. Kærandi fékk svo símtal frá réttmætum eiganda húsnæðisins í [...],þar sem hann kvað að kærði væri ekki réttmætur eigandi og hefði ekki heimildtil að leigja húsnæðis. Kærði er undir sterkum grun um að hafa svikið útumrædda upphæð með blekkingum. Kærði neitar og gefur ótrúverðugar skýringar.Mál lögreglu nr. 007-2017-[...]. Fjársvik. Kæra frá 28. mars sl., þarsem kært er fyrir fjársvik vegna húsnæðis í [...], sem kærandi leigði ánheimildar. Kærandi kvaðst hafa komist í samband við kærða gegnum Bland.is, þarsem húsnæðið var auglýst. Kærandi kvaðst hafa greitt kærða í tvígang vegnaleigu á ofangreindu húsnæði, 14. febrúar kr. 300.000,- og þá sem tryggingu ogkr. 300.000,- 10. mars sl. Var það millifært á félag skráð á kærða, A ehf.Kvaðst kærandi ekki hafa fengið lykil og ítrekað reynt að ná tali af kærðavegna þess. Þegar kærandi náði sambandi við kærða kvað hann leiguna vera krónur600.000,- og ætlaður samningur var óundirritaður af hálfu kærða. Kærði er undirsterkum grun um fjársvik og hafa með blekkingum svikið krónur 600 þúsund.Mál lögreglu númer007-2017-[...]. Fjársvik. Kæra eiganda [...], frá 23. mars, en þar er kærðigrunaður um að hafa svikið út í mars 2017 kr. 900.000,- vegna sama húsnæðis í [...],sem hann framleigði án heimildar. Samskiptin við kærða X byrjuðu með þeim hættiað fyrirtækið A ehf, sem er félag skráð á kærða, gerði kauptilboð í eignina þann 08.12.2016 að[...], sem var tekið. Greiða átti með einni greiðslu við kaupsamning í síðastalagi 03.06.2017. Þangað til ætlaði félagið að leigja húsið frá 03.01.2017.Leigan átti að vera kr. 260.000 á mánuði og þann 10.01.sl. greiddi B kr.144.000 og síðan leið og beið til 20.02.sl. og þá greiddi hann kr.205.000. Síðan greiddi kærði ekki meir.Að sögn kæranda hafi kærandi mætt með foreldra sína, þegar hann kom og skoðaðihúsið í fyrsta skiptið.Þann 21.03. sl. hafi kærandi farið, ásamteiginmanni sínum, að [...] og hafi séð að einhverjir væru inní í húsinu. Aðsögn kæranda hafi hann hringt í kærða og þá hafi hann sagst vera í New York.Samkvæmt upplýsingum kæranda kom í ljós að [...] höfðu leigt eignina tiltveggja ára og hafi þeir greitt kr. 900.000 fyrirfram til kærða sem tryggingu,sbr. fyrri kæru, 008-2017-[...]. Samkvæmt upplýsingum kæranda voru [...]hræddir og hafði kærði haft í hótunum við þá. Hafði kærði verið búinn að segja þeim að ef einhver myndikoma ættu þeir að segjast vera vinir hans sem væru að vinna að lagfæringum áhúsinu. Samkvæmt kæranda hafi hún rættvið [...] og kynnt þeim stöðuna og þeirhafi sagt henni að þeir hafi skrifað undir leigusamning og hafi verið búnir aðvera í húsinu í mánuð. Strax um kvöldið hafi þeir komið heim til kæranda í [...]og hafi leigusamningur þeirra verið ljósritaður og málin rædd. Kærandi sagðistvera búin að skipta um skrá í húsinu. Kærandi kvaðst hafa rift leigusamningivið kærða/A ehf. 21.3.2017 sl. Það er sterkur rökstuddur grunur lögreglu að með þessu móti hafi kærði svikiðút fjármuni með blekkingum með því að leigja sama húsnæði án heimildar að [...] á sama tímabili, þremur aðilumí því skyni að afla sér ávinnings. Telst þetta varða við 248. gr.almennra hegningarlaga. Mál lögreglu númer007-2017-[...]. Fjársvik. Kæra frá 23. mars sl. Þar er kærði grunaður um aðhafa leigt íbúð að [...] 19. október sl.Kærandinn hafi séð auglýsingu á Bland.is og skoðað íbúðina, og hitt þaraðila sem kynnti sig sem B. Daginn eftir hafi hún greitt kr. 700.000,- tilkærða, sem tryggingu, en kærði hafði boðið íbúðina með skilyrði um tryggingu.Fékk kærandi lykla og íbúðina afhenta. Síðar kom í ljós við þinglýsinguleigusamnings að íbúðin var í eigu C ehf. Og kom fram að kærði hafði ekkertumboð til leigja íbúðina. Félag skráð á kærða A ehf. hafði leigt íbúðina ogekki staðið við neitt og átti að bera aðilann út. Kærði hafi því svikið útumrædda upphæð, með blekkingum og kynnt sig sem leigusala. Samkvæmt upplýsingumkæranda var hún í samskiptum við kærða um að hann endurgreiddi og hafi hannlofað greiðslu en ekkert orðið úr því. Kærði hefur gefið ótrúverðugar skýringará þessu, en viðurkennir að hafa móttekið kr. 700.000, - þúsund.Mál lögreglu númer007-2017-[...] ,- [...]. Fjársvik, kæra frá 4. apríl sl., þar er kærði grunaður umhafa svikið út leigugreiðslur vegna verslunarhúsnæðis að [...], íbúðarhúsnæðisað [...], [...], í [...] frá september 2016. Kærandi var í sambandi við [...]þar sem kærði var starfsmaður í júlí 2016 vegna [...]. Virðist kærði hafa beittblekkingum og gert leigusamning og fengið kæranda til að greiða sér persónulegaog inn á reikning fyrirtæki kærða D ehf. kr. 173.600,- 26. júlí 2016 og greittkærða persónulega í tvígang, fyrst kr. 585.000,- og aftur kr. 180.000,- íreiðufé, samtals kr. 938.000,-. En kærði hafði ekki heimild til að fá greittfyrirfram inn á eigin reikning og fyrirtæki sitt. Einnig beitti kærði sömublekkingum við leigu á íbúðarhúsnæði að [...], en þar greiddi kærandi kærðasamtals kr. 562.000,- inn á reikning fyrirtækis kærða, D ehf. fyrst þann 187.600,-15. september og þann 2. október kr. 375.000,-. Samkvæmt framburði kærandabyrjuðu reikningar að berast frá [...] vegna leigu á ofangreindu húsnæði og varkærandi í sambandi við [...] í október 2016, þar sem kom fram hjá starfsmanni [...]að kærði hafi ekki haft heimild til að móttaka þessar greiðslur og hafði hannhætt störfum í kjölfarið. Eigandi húsnæðisins að [...] hafði aldrei móttekiðgreiðslur vegna leigu á þessu húsnæði. Mál lögreglu númer007-2017-[...]. Fjársvik eftir atvikum fjárdráttur, kæra frá 19. apríl sl.,vegna leigu á [...]. Þar er kærði grunaður um að hafa dregið sér heimildarlaustleigugreiðslur 5. október 2016 að fjárhæð kr. 800.000,- vegna ofangreindshúsnæðis þegar hann var starfsmaður hjá [...]. Um var að ræða greiðslur semganga áttu til leigusala, en hluta af þessu hélt kærði, sem þóknun en sú upphæðátti að ganga til [...]. Mál lögreglu númer007-2017-[...]. Fjársvik. Kærafrá 21. apríl sl. Vegna [...], þar er kærði grunaður um að svíkja útmeð blekkingum kr. 992.000,- 2.11.2016, sem greitt var inn á reikning D ehf. félag í eigu kærða., semstarfsmaður [...], en hann hafði látið af störfum. Þar misnotaði kærði aðstöðusína, og lét kæranda með blekkingum greiða umrædda upphæð á félag í sinni eigu.Mál lögreglu númer007-2016-[...], -[...]. Fjársvik. Kæra frá október 2016, en þar er kærði grunaður um að hafa meðblekkingum svikið út úr aðila leigugreiðslur vegna húsnæðis að [...] og [...]að fjárhæð krónur 1.350.000,- en það mál var kært til lögreglu 20. október sl.Kærandi hafði greitt krónur 1.000.000,- sem var fyrirframgreidd leiga vegna [...].Kærði játar að hafa móttekið krónur 1. milljón vegna leigu á [...]. Kærðivirðist ekki hafa haft umboð til að leigja [...], en sú eign var í eigu þriðjaaðila. Kærði hafði verið starfsmaður fasteignasölunnar [...], en hætt þar semstarfsmaður. Svo virtist sem kærði hafi útbúið samninga í nafni [...]. Kærðineitar sök og gefur ekki trúverðugarskýringar. Eldri mál frá 2015, en kærði var þáreynslulausn ([...] 2014, 495 daga eftirstöðvar, sem lauk 2. mars 2016), sbr.,sakavottorð og reynslulausnarákvörðun. Mál lögreglu númer 319-2015-[...]. Fjársvik, kæra frá 20. mars 2015 enþar er kærði grunaður um að hafa svikiðaðila með því að auglýsa á vefsíðunni „Bland“ Iphone 6 + síma til sölu, oggreiddi kærandi inn á reikning kærða í Íslandsbanka kr. 105.000 í þremurgreiðslum. Kærandi fékk símann aldrei afhentan þrátt fyrir að kærði hafi lofaðað endurgreiða. Kærði getur ekki gefið viðhlítandi skýringar á þessu. Ekkináðist í kærða í fyrstu, þar sem hann virðist hafa verið erlendis, en málið varkært í maí 2015. Kærði getur ekki gefiðviðhlítandi skýringar á þessu. Mál lögreglu númer 007-2015-[...]. Fjársvik, kæra frá13. maí 2015, en þar er kærði grunaðurum að hafa svikið aðila með því að auglýsa á vefsíðunni „Bland“ Samsung síma til sölu, en kærandi greiddikærða krónur 90.000,- andvirði símans inn á reikning kærða, en kærði fékksímann aldrei afhentan. Ekki náðist í kærða, en málið er kært í júlí 2015.Kærði getur ekki gefið viðhlítandi skýringar á þessu. Í málum þessum hafi kærði meðal annars veriðí tölvu-, net- og símasamskiptum við kærendur, þar sem hann beiti blekkingum ogþar sem hann lofi meðal annars að greiða til baka umræddar greiðslur. Lögregla telur vera sterkan rökstuddan grunum að kærði hafi svikið út fé af aðilum með blekkingum og því sé nauðsynlegt aðhann sæti gæsluvarðhaldi til að lögregla geti lokið málum með útgáfu ákæru ogmeðferð málsins fyrir dómi. Um sé að ræða fjársvik sem beinist að fólki sem oftsé í erfiðri aðstöðu vegna erfiðs leigumarkaðar. Það er mat lögreglu að um séað ræða brotahrinu sem þurfi að stöðva og því sé nauðsynlegt að kærði sætigæsluvarðhaldi til að lögregla geti lokið málum á kærða. Kærði sé undir sterkumrökstuddum grun um aðild að málunum. Kærði hafi áður komið við sögu lögreglu ítengslum við fjársvik og hafi hann hlotið dóma vegna fjársvika hér á landi og íDanmörku.IIÆtlað sakarefni er talið varða við 248. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hafikærði meðal annars verið í tölvu- net, og símasamskiptum við kærendur, þar semhann beiti blekkingum þar sem hann lofi meðal annars að greiða til bakaumræddar greiðslur. Lögregla telji vera sterkan rökstuddan grunum að kærði, X, hafi svikið út fé af aðilum með blekkingum og því sénauðsynlegt að hann sæti gæsluvarðhaldi þar til að lögregla geti lokið málummeð útgáfu ákæru og með meðferð málsins fyrir dómi. Um sé að ræða fjársvik sembeinist að fólki sem oft sé í erfiðri aðstöðu vegna erfiðs leigumarkaðar. Þaðsé mat lögreglu að um sé að ræða brotahrinu sem þurfi að stöðva og því sénauðsynlegt að kærði sæti gæsluvarðhaldi til að lögregla geti lokið málum ákærða. Kærði sé undir sterkum rökstuddumgrun um aðild að málunum samkvæmtgögnum og vitnisburði. Kærði X hafi áður komið við sögu lögreglu í tengslum viðfjársvik og hafi hann áður hlotið dóma vegna fjársvika hér á landi og íDanmörku.Með vísan til brotaferils kærða á undanförnumvikum og mánuðum sé það mat lögreglustjóra að yfirgnæfandi líkur séu á því aðkærði muni halda áfram brotastarfsemi fari hann frjáls ferða sinna ennauðsynlegt sé að ljúka þeim málum sem eru til meðferðar hjá lögreglu og dómstólum sem fyrst, en ákæruvaldiðmun gefa út ákæru í málunum 7. júní nk. og senda Héraðsdómi Reykjaness tilmeðferðar. Lögreglustjóri telji því brýnt ognauðsynlegt með vísan til alls framanritaðs og gagna málsins að öðru leyti aðkærða verði með vísan til c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr.88/2008 gert að sæta gæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 27. júní 2017 kl. 16.00. IIIKærða var með dómi Hæstaréttar 6. apríl sl.í máli nr. 222/2017, gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 2. maí 2017, ágrundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Meðúrskurði Héraðsdóms Reykjaness þann 2. maí sl. var kærða gert að sætagæsluvarðhaldi til dagsins í með vísan til sömu forsendna. Samkvæmt því semfram kemur hjá lögreglustjóra mun ákæra í málunum verða gefin út í næstu viku.Að mati dómsins er ekkert það fram komið nú sem breytir framangreindumforsendum og enn megi ætla að kærði muni halda áfram brotum meðan málum hans erekki lokið. Með vísan til framangreinds og c. liðar 1.mgr. 95. gr. laga 88/2008 um meðferð sakamála er krafa um áframhaldandigæsluvarðahald tekin til greina, en með vísan til ákvæða 4. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008, er ekki fallist á að gæsluvarðhaldið standi lengur en til 20. júnínk., kl. 16:00.Kærði krefst þess að dómari úrskurði um aðhann fái að vera viðstaddur fæðingu barns síns. Samkvæmt 4. mgr. 99. gr. laganr. 88/2008 má að kröfu sakbornings ákveða í úrskurðarorði um réttindi semáskilin eru í c-e liðum 1. mgr. 99. gr. Krafa kærða fellur ekki undir þauréttindi. Samkvæmt 5. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 ergæsluvarðhaldsfanga heimilt að bera atriði er varða gæsluvarðhaldsvist undir dómaraskv. 102. gr. sömu laga. Í 2. mgr. 102. gr. kemur fram að heimilt sé að leggjafyrir dómara ágreining um réttindi sakbornings. Ekki liggur neitt fyrir ummeintan ágreining og þá þarf sú krafa að vera sett fram samkvæmt ákvæðum XV.kafla laga nr. 88/2008, auk þess sem ekki verður úrskurðað um slíktágreiningsefni í úrskurði um gæsluvarðhald skv. XIV. kafla þeirra laga. Úrskurð þennan kveður upp Bogi Hjálmtýssonhéraðsdómari. Úrskurðarorð: Kærði,X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 20. júní 2017 kl. 16:00.
Mál nr. 449/2007
Bifreið Líkamstjón Skaðabætur Fyrning Gjafsókn
H krafðist viðurkenningar á skaðabótaskyldu S og V vegna líkamstjóns sem hún varð fyrir í umferðarslysi 1995. Árið 2005 var af hálfu H leitað álits tveggja dómkvaddra matsmanna á örorku og miska hennar, sem rekja mætti til slyssins. Þar kom fram að heilsufar H hafi orðið stöðugt 1. janúar 1999. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði að eins og atvikum var háttað væru ekki efni til annars en að líta svo á að H hefði átt að vera kunnugt um kröfu sína á árinu 1999 og getað hafist handa við að leita fullnustu hennar þá. Yrði því að miða við að fyrningartími kröfu H eftir ákvæði 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 hefði byrjað að líða 31. desember 1999. Var fyrningarfrestur því liðinn þegar málið var höfðað. Voru S og V sýknuð af kröfu B.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. ágúst 2007. Hún krefst að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefndu vegna líkamstjóns, sem hún varð fyrir sem ökumaður bifreiðarinnar X 1215 í umferðarslysi 31. ágúst 1995. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, lést Árni Gunnar Pálsson, sem stefnt var í héraði ásamt Vátryggingafélagi Íslands hf., 23. desember 2006. Einkaerfingi hans, Stefanía Ragnheiður Pálsdóttir, lauk einkaskiptum á dánarbúinu 10. janúar 2007 og hefur hún tekið við aðild að málinu. Eins og nánar greinir í héraðsdómi var áfrýjandi ökumaður bifreiðarinnar X 1215, sem lenti 31. ágúst 1995 í árekstri við bifreiðina ZM 287 í eigu Árna Gunnars Pálssonar. Óumdeilt er að Árni, sem var ökumaður síðarnefndu bifreiðarinnar, hafi átt sök á slysinu og beri stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. bótaskyldu vegna tjóns, sem af því hlaust. Áfrýjandi hlaut nokkra áverka í slysinu og fékk greiddar frá félaginu samtals 8.573 krónur vegna lækniskostnaðar 21. og 28. nóvember 1995. Þá fékk hún þar jafnframt greiddar 45.000 krónur í þjáningabætur 13. febrúar 1997 og 4.970 krónur vegna læknis- og ferðakostnaðar 29. september sama ár. Á árinu 1996 eða 1997 mun hún hafa farið að finna fyrir ofsakvíða, einkum í tengslum við ferðir í bifreiðum, og frá 1998 tók að gæta verkja í baki, herðum og mjaðmagrind, en þessi mein taldi hún mega rekja til umferðarslyssins 1995. Á árinu 2003 hófst lögmaður hennar handa við að afla frekari gagna um þetta, en að ósk hans innti vátryggingafélagið af hendi í þrennu lagi í október og nóvember 2004 samtals 40.608 krónur til endurgreiðslu útlagðs kostnaðar vegna læknisvottorða og skattframtala. Að fengnum þessum gögnum urðu sammæli með áfrýjanda og félaginu í febrúar 2005 um að leita mats tveggja nafngreindra lækna á örorku hennar og miska, sem rekja mætti til slyssins. Af hendi félagsins var sérstaklega tekið fram við undirritun beiðni um þetta mat að óskað væri eftir rökstuddu áliti á því hvenær fyrst hafi verið tímabært að meta afleiðingar slyssins, auk þess sem það áskildi sér rétt til að bera fyrir sig ákvæði 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Í örorkumati 22. júní 2005 var komist að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi hafi átt við þjáningar að etja í þrjá mánuði eftir slysið án þess að hafa verið rúmliggjandi, varanleg örorka hennar af völdum þess væri 40%, varanlegur miski 25% og heilsufar hennar hafi orðið stöðugt eftir slysið 1. september 1997. Með bréfi 28. júlí 2005 krafði áfrýjandi vátryggingafélagið um skaðabætur á grundvelli þessa mats að fjárhæð samtals 6.154.776 krónur auk innheimtukostnaðar. Félagið hafnaði þeirri kröfu 3. ágúst sama ár á þeim grundvelli að hún væri fallin niður fyrir fyrningu samkvæmt 99. gr. umferðarlaga. Áfrýjandi höfðaði í framhaldi af því mál þetta 31. ágúst 2005. Undir rekstri þess fyrir héraðsdómi fékk hún dómkvadda menn 6. apríl 2006 til að leggja mat á hvenær heilsufar hennar hafi orðið stöðugt vegna afleiðinga slyssins. Í matsgerð hinna dómkvöddu manna 24. október sama ár var komist að þeirri niðurstöðu að það hafi verið 1. janúar 1999. Samkvæmt 99. gr. umferðarlaga fyrnast allar bótakröfur samkvæmt ákvæðum XIII. kafla laganna, bæði á hendur þeim, sem ábyrgð ber, og vátryggingafélagi, á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs, sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar, þó aldrei síðar en tíu árum frá tjónsatburði. Eins og greinir að framan töldu dómkvaddir matsmenn heilsufar áfrýjanda hafa orðið stöðugt eftir slysið 1. janúar 1999, en áfrýjandi leitaði ekki jafnframt sérstaklega mats á því hvenær tímabært hefði verið að meta afleiðingar slyssins. Í því ljósi og eins og atvikum er hér annars háttað eru ekki efni til annars en að líta svo á að áfrýjanda hafi átt að vera kunnugt um kröfu sína á því ári og getað hafist handa við að leita fullnustu hennar, en í því sambandi er þess að gæta að á því tímabili mun áfrýjandi hafa látið af atvinnuþátttöku og örorka hennar jafnframt metin 75% hjá Tryggingastofnun ríkisins. Verður því við það að miða að fyrningartími kröfunnar eftir ákvæði 99. gr. umferðarlaga hafi byrjað að líða 31. desember 1999. Þegar málið var höfðað voru meira en fjögur ár liðin frá þeim degi. Áðurnefndar greiðslur stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. vegna lækniskostnaðar áfrýjanda og á þjáningabótum til hennar á árunum 1995 og 1997 voru inntar af hendi áður en fyrningartími kröfunnar hófst og geta þær því engin áhrif haft í þessum efnum. Samkvæmt greinargerðum stefndu í héraði og fyrir Hæstarétti endurgreiddi félagið áfrýjanda í október og nóvember 2004 útlagðan kostnað af læknisvottorðum og skattframtölum sem lið í undirbúningi að öflun örorkumats, sem það hafi síðan fyrir sitt leyti beðið um með fyrirvara um fyrningu kröfunnar. Með því örorkumati var meðal annars leitað svara við atriðum, sem ráðið gátu niðurstöðu um hvenær fyrningartími skaðabótakröfu áfrýjanda gæti hafa byrjað að líða, en að því gættu geta þessar endurgreiðslur ekki talist hafa falið í sér viðurkenningu kröfunnar þannig að fyrning hennar hafi verið rofin samkvæmt 6. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Því hefur ekki verið borið við að önnur atvik geti hafa leitt til fyrningarslita. Verður niðurstaða héraðsdóms því staðfest, þar með talin ákvæði hans um málskostnað og gjafsóknarkostnað áfrýjanda. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Huldu Jónsdóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 400.000 krónur. Mál þetta, sem höfðað var 31. ágúst 2005, var dómtekið 30. mars sl. Stefnandi er Hulda Jónsdóttir, Arnarsmára 12, Kópavogi. Stefndu eru Árni Gunnar Pálsson, Heiðarvegi 1, Selfossi, og Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík. Dómkröfur Stefnandi gerir þær kröfur í málinu að viðurkennd verði með dómi skaða­bótaskylda stefndu vegna líkamstjóns þess sem stefnandi varð fyrir sem ökumaður bifreiðarinnar X-1215 þann 31. ágúst 1995. Jafnframt gerir stefnandi kröfu um málskostnað úr hendi stefndu, að skaðlausu, að mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru að þeir verði sýknaðir af dómkröfum stefnanda og þeim tildæmdur málskostnaður að mati dómsins. Málavextir Stefnandi starfaði sem bílstjóri lítillar sendibifreiðar, X-1215, við dreifingu á brauði og kökum. Eigandi bifreiðarinnar var Kökugerð HP á Selfossi. Þann 31. ágúst 1995 lenti stefnandi í árekstri á Vesturlandsvegi, nánar tiltekið í Ártúnsbrekku í Reykjavík. Atvik voru þau að stefnandi ók austur Vesturlandsveginn á hægri akrein er stefndi Árnii ók bifreið sinni út af athafnasvæði Esso með ætlaða akstursstefnu vestur Vesturlandsveg. Ók stefnandi Árni í veg fyrir bifreið stefnanda með þeira afleið­ingum að árekstur varð með bifreiðunum. Ágreiningslaust er í málinu að stefndi Árni beri ábyrgð á slysinu og var sök felld á hann. Hafði hann keypt lögboðnar tryggingar ökutækis hjá tryggingafélaginu Skandia en bifreið sú sem stefnandi ók var tryggð hjá stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., sem keypti síðar allan rekstur Skandia og tók yfir skuldbindingar þess félags. Bótaskylda vegna slyssins hvíldi því að lögum hjá tryggingafélaginu Skandia og nú stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf. Hinn 12. október 1995 tilkynnti stefnandi hinu stefnda félagi um slysið. Í kjölfarið aflaði félagið áverkavottorðs og á tímabilinu frá 21. nóvember 1995 til 29. september 1997 innti stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., af hendi nokkrar greiðslur til stefnanda vegna lækniskostnaðar, þjáningabóta og ferðakostnaðar, samtals 58.543 krónur. Stefnandi kveðst við slysið hafa hlotið bæði líkamlega áverka og andlegan skaða. Er áverkum stefnanda lýst í læknisfræðilegum gögnum. Beiðni um örorkumat var lögð fram af hálfu stefnanda og stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., sbr. matsbeiðni dags. 2. mars 2005. Í matsbeiðni setur stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., fram þann fyrirvara að þrátt fyrir aðild félagsins að matsbeiðninni áskilji það sér rétt til að bera fyrir sig fjögurra ára fyrningarreglu 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Örorkumatið var framkvæmt af læknunum Atla Þór Ólasyni og Ragnari Jónssyni. Niðurstaða matsins var m.a. sú að varanleg örorka stefnanda vegna slyssins væri 40% og varanlegur miski 25%. Þá var talið að stöðugleikapunkti hefði verið náð 1. september 1997. Með bréfi, dags. 28. júlí 2005, var stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., send bótakrafa stefnanda. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hafnaði bótaskyldu í bréfi, dags. 3. ágúst 2005, með vísan til þess að krafan væri fyrnd samkvæmt 99. gr umferðarlaga. Stefnandi kveðst ekki reiðubúin að fallast á afstöðu stefnda til fyrningar kröfunnar og í bréfi, dags. 9. ágúst 2005, skoraði stefnandi á stefnda að endurskoða afstöðu sína. Á það var bent af hálfu stefnanda að greitt hefði verið a.m.k. í þrígang inn á tjónið án nokkurs áskilnaðar eða fyrirvara vegna fyrningar. Bréfi þessu var ekki svarað. Lítur stefnandi svo á að afstaða stefndu sé óbreytt og hefur hún því höfðað mál þetta. Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir kröfur sínar á XIII. kafla umferðarlaga nr. 50/1987. Stefnandi heldur því fram að krafa hennar í málinu sé ekki fyrnd. Bendir stefnandi á að henni hafi verið greiddar bætur að hluta allt fram á árið 1997 og með þessum greiðslum hafi stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., viðurkennt bótaskyldu sína allt frá upphafi. Með tilkynningu um tjónið hafi fyrningu verið slitið í skilningi 99. gr. umferðarlaga. Stefnda hafi frá þeim degi mátt vera kunnugt um kröfuna. Hafi stefndi ekki haft neinar forsendur til þess að ætla að endanleg krafa kæmi ekki fram síðar. Byggir stefnandi á því að í versta falli falli krafa hennar undir almennar fyrningarreglur. Fallist dómurinn ekki á framangreind sjónamið er á því byggt að ekki sé fyrirliggjandi á hvaða tímapunkti stefnanda var fyrst gerlegt að hafa uppi bótakröfu í málinu. Niðurstaða matslækna um stöðugleikatímapunkt sé ekki raunhæf að mati stefnanda þar sem slíkt mat verði ekki lagt í hendur lækna eingöngu, þar sem í raun sé um lögfræðilega spurningu sé að ræða. Þar að auki liggi fyrir í matsgerð Kristins Tómassonar að andlegur skaði stefnanda fór versnandi allt fram á árið 2004. Telur stefnandi ljóst að ekki sé hægt að telja ástand hennar stöðugt í skilningi skaðabótalaga meðan einkenni hennar fari versnandi. Sama hljóti að eiga við um það tímamark þegar stefnanda var fyrst gerlegt að hafa uppi endanlega kröfu á hendur félaginu í skilningi 99. gr. umferðarlaga. Í þriðja lagi og óháð fyrri málsástæðum telur stefnandi að hafi krafa hennar á einhverju tímamarki verið fyrnd þá hafi slíkri fyrningu verið slitið með innborgun af hálfu Vátryggingafélags Íslands hf. Fyrirliggjandi sé að félagið hafi greitt ýmsar bætur og aðra tjónsliði á árunum frá 1995 til 1997. Enn fremur skipti hér máli að félagið hafi þrívegis greitt inn á málið í október og nóvember 2004, sbr. dskj. nr. 7 - 11. Þær greiðslur félagsins hafi verið inntar af hendi án alls fyrirvara eða áskilnaðar um fyrningu. Ljóst sé að greiðslur félagsins hefðu ekki komið til nema fyrir hendi væri bótaskylda, enda teljist útlagður kostnaður til tjóns með sama hætti og aðrir bótaliðir. Engar sérreglur gildi um greiðslur tryggingafélaga á útlögðum kostnaði sérstaklega og því séu þessar greiðslur byggðar á sömu bótaskyldu og aðrar greiðslur sem til komi vegna bótaskylds slyss. Byggi stefnandi á því að með téðum greiðslum á útlögðum kostnaði hafi stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., viðurkennt tilvist og réttmæti kröfunnar jafnframt því að falla frá kröfu um fyrningu. Raunar byggi stefnandi á því að greiðslurnar hafi slitið fyrningu sérstaklega í samræmi við megin­reglu 6. gr. laga um fyrningu nr. 14/1905. Í samræmi við það hafi fyrningarfrestur bótakröfu stefnanda því í raun endurnýjast, síðast þann 11. nóvember 2004, sbr. greiðsluyfirlit frá stefnda á dskj. nr. 11. Það sé því af og frá að bótakrafa stefnanda nú sé fyrnd. Byggi stefnandi á því að engu breyti um þetta þó stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hafi áskilið sér einhliða þann rétt að bera fyrir sig fyrningu er matsbeiðni var undirrituð af hálfu félagsins þann 2. mars 2005, löngu eftir að fyrri innborganir félagsins á tjónið höfðu verið inntar af hendi og fyrningu slitið. Hvergi í 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 eða í fyrirmynd þess ákvæðis, þ.e. 29. gr. laga um vátryggingasamninga nr. 20/1954, sé vikið að því að sérstakar reglur gildi um slit fyrningar. Byggi stefnandi á því að strangari kröfur verði ekki gerðar um slit fyrningar á grundvelli 99. gr. umferðarlaga en almennt gerist, fremur að um vægari reglur sé í raun að ræða. Í versta falli hljóti þó sömu reglur að gilda um slit fyrningar í skilningi umferðarlaga og gilda um slit fyrningar almennt. Meginregla 6. gr. laga um fyrningu nr. 14/1905 hafi gilt og henni verið beitt í u.þ.b. hundrað ár. Feli hún í sér almenna reglu sem gildi um fyrningu krafna. Sérreglur, eða ákvæði sérlaga, s.s. téð 99. gr. umferðarlaga, verði ekki skýrð rýmkandi að mati stefnanda. Af því leiði að þar sem beinu efni hennar sleppi hljóti almennar reglur og almenn viðmið um fyrningu og slit fyrningar að gilda fullum fetum. Telur stefnandi fráleitan þann skilning að löggjafinn hafi ætlast til þess að fyrningu samkvæmt 99. gr. umferðarlaga yrði yfir höfuð ekki slitið, slík túlkun yrði að auki í hæsta máta óeðlileg og ósanngjörn í raun. Þvert á móti hljóti að verða að fallast á það með stefnanda að reglur 6. gr. laga um fyrningu gildi hér. Innborganir stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., síðast í nóvember 2004, hafi því slitið fyrningu bótakröfunnar. Enda hafi félaginu verið í lófa lagið að hafna greiðslu á útlögðum kostnaði eða setja fram sérstakan áskilnað áður en greiðslurnar voru inntar af hendi. Það hafi ekki verið gert. Stefnandi byggir kröfur sínar á meginreglum skaðabótaréttar og reglum um ábyrgð án sakar. Jafnframt er byggt á reglum umferðarlaga nr. 50/1987, svo og ákvæðum laga nr. 14/1905, laga nr. 20/1954 og laga nr. 50/1993. Um málskostnað byggir stefnandi á ákvæðum laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum XXI. kafla þeirra laga. Krafa um virðisaukaskatt á málskostnað byggist á ákvæðum laga nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Málsástæður stefndu og lagarök Sýknukröfu sína byggja stefndu einkum á því að hugsanleg bótakrafa stefnanda sé fyrnd samkvæmt 99. gr. umferðalaga nr. 50/1987 og samkvæmt skýrri og nýlegri dómaframkvæmd Hæstaréttar í samskonar málum. Í ákvæði 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 segi að allar bótakröfur, bæði á hendur þeim sem ábyrgð ber og vátryggingafélagi, fyrnist á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs, sem kröfuhafi (stefnandi) fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Að mati matsmanna hafi verið tímabært að meta afleiðingar slyssins rétt rúmlega tveimur árum eftir slysið, eða 1. september 1997. Samkvæmt ákvæði 99. gr. umferðarlaga og dómaframkvæmd Hæstaréttar byrjaði fyrningarfresturinn að líða í lok árs 1997. Þar sem fyrningarfrestur er fjögur ár, samkvæmt ótvíræðum ákvæðum 99. gr. umferðalaga, hafi krafa stefnanda fyrnst 1. janúar 2001, eða fyrir rúmlega 4 árum síðan. Sé ekkert í málinu sem réttlætt geti drátt stefnanda að leita fullnustu kröfu sinnar. Vísað sé til skýrrar dómaframkvæmdar Hæstaréttar þar sem rétturinn hafi slegið því föstu að samkvæmt 99. gr. umferðarlaga byrji fyrningarfrestur að líða í lok þess almanaksárs, þar sem að mati matsmanna sé tímabært að meta slysið. Stefnandi hafi ekki reynt að hnekkja því mati matsmanna í þessu máli að stöðugleikapunktur hafi verið 1. september 1997 og standi það því óhaggað. Stefndu mótmæli því að krafa stefnanda fyrnist á 10 árum. Sú fullyrðing stefnanda, að lög nr. 14/1905, um fyrningu skulda og annara kröfuréttinda, eigi við um kröfu stefnanda, er mótmælt. Ákvæði um fyrningarfresti í lögum nr. 14/1905 eigi ekki við um kröfur eftir XIII. kafla umferðarlaga, enda séu sérákvæði 99. gr. umferðarlaga um fyrningu krafna samkvæmt XIII. kafla laganna ótvíræð. Þeirri fullyrðingu stefnanda, að ekki sé fyrirliggjandi á hvaða tímapunkti honum var fyrst gerlegt að hafa uppi bótakröfu í málinu, sé mótmælt. Dómaframkvæmd Hæstaréttar sé skýr varðandi þetta atriði, en eins og áður segi hafi rétturinn slegið því föstu að fyrningarfrestur samkvæmt 99. gr. umferðalaga byrji að líða í lok þess almanaksárs, sem tímabært sé, að mati matsmanna, að meta slysið. Stefnandi hafi ekki reynt að hnekkja því mati matsmanna að stöðugleikapunktur hafi verið 1. september 1997 og beri að miða við þá dagsetningu. Með hliðsjón af því sé ljóst að krafa stefnanda hafi fyrnst 1. janúar 2001. Því sé mótmælt að með tilkynningu um tjónið hafi fyrningu verið slitið í skilningi sérreglu 99. gr. umferðalaga eins og stefnandi haldi fram í stefnu sinni. Um slit fyrningar bótakrafna samkvæmt umferðarlögum fari eftir almennum reglum laga nr. 14/1905, enda séu engin sérstök ákvæði um það efni í umferðarlögum. Fyrningu sé almennt slitið á tvennan hátt. Annars vegar með málssókn og hins vegar með því að skuldunautur viðurkenni skuld sína við kröfueiganda. Það að stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., var tilkynnt um tjónið, hafi ekki slitið fyrningu. Stefndi mótmælir því að greiðslur hans á útlögðum kostnaði stefnanda á árunum 1995, 1997 og 2004, svo sem lækniskostnaði o.þ.h., feli í sér viðurkenningu á skyldu til að greiða einhverjar aðrar og frekari kröfur stefnanda vegna slyssins. Stefndi hafi aldrei viðurkennt greiðsluskyldu á öðru og meiru en hann hafi þegar greitt og aldrei fallið frá rétti sínum til að bera fyrir sig fyrningu á öðrum kröfum stefnanda, heldur þvert á móti, sbr. fyrirvarinn sem settur var fram í matsbeiðninni. Greiðslur stefnda breyti heldur engu um upphaf fjögurra ára fyrningarfrestsins né teljist geta rofið hann. Í ákvæði 6. gr. laga nr. 14/1905 segi að viðurkenni skuldunautur skuld sína við kröfueiganda, annað hvort með berum orðum eða á annan hátt, t.d. með því að lofa borgun eða greiða vexti, þá hefjist nýr fyrningarfrestur frá þeim degi er viðurkenningin átti sér stað. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hafi hvorugt gert. Stefndi hafi aldrei með berum orðum viðurkennt greiðsluskyldu sína né greitt vexti. Greiðslur stefnda á læknisvottorðum sé eðlilegur þáttur í málum af því tagi sem hér sé fjallað um. Læknisvottorð séu m.a. liður í því ferli að undirbúa gerð örorkumats sem ávallt fari fram þegar um líkamstjón sé að ræða. Þegar stefnandi loks hafi hlutast til um að láta framkvæma örorkumat, þann 2. mars 2005, eða tæpum 10 árum eftir tjónsatburð, hafi stefndu haft uppi þá vörn við hugsanlegum bótakröfum, að þær væru fyrndar, sbr. fyrrgreindur fyrirvari á matsbeiðninni. Sé því mótmælt að stefndi hafi með nokkrum hætti rofið fyrningu með greiðslum á útlögðum lækniskostnaði stefnanda. Niðurstaða Dómkrafa stefnanda á rætur að rekja til umferðarslyss sem varð 31. ágúst 1995 þegar bifreið, sem stefnandi ók, lenti í árekstri við aðra bifreið Er því haldið fram af hálfu stefnanda að hún hafi í slysinu hlotið bæði líkamlega áverka og andlegan skaða. Ágreiningslaust er að stefndi Árni Gunnar Pálsson bar ábyrgð á árekstrinum. Hann hafði keypt lögboðnar tryggingar fyrir bifreið sína hjá tryggingafélagi og er einnig óumdeilt að bótaskylda hvíli á því tryggingafélagi, sem er stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf. Samkvæmt matsgerð læknanna Atla Þórs Ólasonar og Ragnars Jónssonar, dags. 22. júní 2005, var sá skaði sem stefnandi hlaut við slysið 25% varanlegur miski og 40% varanleg örorka. Samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 fyrnast allar bótakröfur samkvæmt XIII. kafla laganna, sem fjallar um fébætur og vátryggingu, bæði á hendur þeim sem ábyrgð ber á slysi og vátryggingafélagi, á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs, sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Á grundvelli þessa ákvæðis hafa stefndu hafnað greiðslu bóta en þeir halda því fram að krafa stefnanda sé fyrnd. Samkvæmt matsgerð Atla Ólasonar og Ragnars Jónssonar telja þeir stöðugleikatímapunkt vera 1. september 1997. Segir að við mat á þessu atriði sé tekið mið af því hvenær einkenni stefnanda voru fram komin. Hinn 6. apríl 2006 voru læknarnir Guðjón Baldursson og Sigurður Örn Hektorsson dómkvaddir, að beiðni stefnanda, til þess að meta stöðugleikapunkt stefnanda vegna umferðarslyssins, þ.e. að meta hvenær ástand stefnanda hafi verið orðið stöðugt í skilningi skaðabótalaga. Niðurstaða þeirra er sú að stöðugleikapunktur hafi verið 1. janúar 1999. Þá hafi öll hennar núverandi einkenni verið komin fram og ekki hafi orðið neinar breytingar á heilsufari stefnanda eftir það sem máli skipti við mat á varanlegum afleiðingum slyssins. Hefur þessu mati ekki verið hnekkt. Telja verður, sé miðað við þetta síðara tímamark, að stefnandi hafi í janúarbyrjun 2000 fyrst átt þess kost að leita fullnustu á skaðabótakröfu sinni vegna slyssins, sbr. 99. gr. umferðarlaga. Er því ljóst að hugsanleg bótakrafa stefnanda var fyrnd er mál þetta var höfðað hinn 31. ágúst 2005. Stefnandi byggir einnig á því í málinu að fyrning hafi verið rofin með því að stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiddi á árunum 1996 til 1997 útlagðan kostnað stefnanda vegna læknisaðstoðar og ferðakostnaðar. Þá liggur fyrir að 45.000 krónur voru greiddar í þjáningabætur. Er ekki fallist á með stefnanda að þessar greiðslur og aðild stefnanda að öflun matsgerðar til þess að staðreyna tjón stefnanda vegna slyssins hafi rofið fyrningu á hugsanlegri kröfu stefnanda um skaðabætur vegna líkamstjóns, enda skýrt tekið fram í sameiginlegri matsbeiðni stefnanda og stefnda, Vátrygginga­félags Íslands hf., að félagið áskilur sér rétt til þess að bera fyrir sig fjögurra ára fyrningarreglu 99. gr. umferðarlaga. Þegar framanritað er virt þykir ljóst að krafa, sem stefnandi kann að hafa átt á hendur stefndu vegna líkamstjóns er hún hlaut í slysinu, var fyrnd þegar mál þetta var höfðað 31. ágúst 2005 og ber því að sýkna stefnda af viðurkenningarkröfu stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda., 870.000 krónur, þ.e. þóknun lögmanns hennar, Halldórs H. Backman hrl., 550.000 krónur og útlagður kostnaður vegna matsgerðar, 320.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málfutnings­þóknunar er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndu, Árni Gunnar Pálsson og Vátryggingafélag Íslands hf., skulu vera sýknir af kröfum stefnanda, Huldu Jónsdóttur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda., 870.000 krónur, þ.e. þóknun lögmanns hennar, Halldórs H. Backman hrl., 550.000 krónur og útlagður kostnaður vegna matsgerðar, 320.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 328/1998
Aðild Samningur Forsenda Hlutafélag Sératkvæði
Eigendur hlutafélagsins V keyptu allt hlutafé í hlutafélaginu G en G var eignalaust félag sem ekki hafði neinn rekstur með höndum. Voru félögin sameinuð í þeim tilgangi einum að nýta uppsafnað tap G á móti hagnaði V við álagningu skatta. Skattyfirvöld höfnuðu því að taka tillit til sameiningarinnar við álagningu skatta og var réttmæti þeirrar ákvörðunar staðfest með dómi. Reis ágreiningur um hvort kaupandi gæti rift samningnum vegna þessa. Í samningi aðila var kveðið á um að það væri forsenda kaupenda fyrir kaupunum að skattalegur tapsfrádráttur nýttist þeim og að ef þetta skattalega hagræði nýttist ekki vegna breytinga á skattareglum skyldu seljendur endurgreiða kaupendum kaupverðið. Lá fyrir að þetta ákvæði var upphaflega runnið frá kaupendum og var nánast orðrétt tekið upp úr kaupsamningi þeirra um annað fyrirtæki í sama tilgangi, en að tillögu lögmanns seljenda þess fyrirtækis var því breytt í það horf að það var takmarkað við þau atvik að breytingar yrðu á skattareglum. Þóttu kaupendurnir samkvæmt þessu hafa sætt sig við að endurgreiðslufyrirvarinn væri takmarkaður með þessum hætti og ættu þeir því ekki kröfu á seljendurna, enda væru ákvarðanir skattyfirvalda ekki byggðar á breytingum á skattareglum og skattaframkvæmd.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 20. ágúst 1998. Hann krefst þess að gagnáfrýjandi greiði 61.117.547 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 30. janúar 1997 til greiðsludags. Til vara krefst hann greiðslu 56.326.445 króna með vöxtum og dráttarvöxtum eins og greinir í héraðsdómi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Málinu var gagnáfrýjað með stefnu 25. ágúst 1998. Gagnáfrýjandi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara er þess krafist að kröfur aðaláfrýjanda verði lækkaðar. Málavextir og málsástæður eru raktar í héraðsdómi. Í málinu krefst aðaláfrýjandi endurgreiðslu á skuld Gamla-Álafoss hf. sem Verksmiðjan Vífilfell hf. greiddi með skuldabréfi útgefnu 6. október 1989 eftir að félögin höfðu verið sameinuð í lok árs 1988. I. Ágreiningur aðila stafar frá kaupsamningi 30. desember 1988 um allt hlutafé Gamla-Álafoss hf. Kaupendur voru hluthafar í Verksmiðjunni Vífilfelli hf. en gagnáfrýjandi var seljandi. Ekkert verð var greitt fyrir hlutaféð en kaupendur ábyrgðust in solidum 30.767.660 króna skuld félagsins. Gamli-Álafoss hf. rann síðan saman við Verksmiðjuna Vífilfell hf., sem greiddi skuldina. Aðaláfrýjandi hefur nú tekið við rekstri þess félags og jafnframt hafa eignarhaldsfélög, sem voru meðal hluthafa, verið sameinuð aðaláfrýjanda og er það félag skrifað fyrir 10% hlutafjár síns. Aðaláfrýjandi hefur því tekið við réttindum og skyldum þess félags, sem greiddi skuld Gamla-Álafoss hf., og aðaláfrýjandi ber auk þess réttindi og skyldur hluthafa, en þeir ábyrgðust skuldina in solidum. Verður því að fallast á það með héraðsdómi að aðaláfrýjandi sé réttur aðili endurkröfumáls samkvæmt kaupsamningnum. II. Af gögnum málsins má ráða að tilgangur kaupenda með kaupunum á hlutafé Gamla-Álafoss hf. var sá einn að hlutafélag í eigu þeirra myndi nýta uppsafnað tap félagsins til þess að lækka skatta þess félags. Tilgangur gagnáfrýjanda var hins vegar sá að fá greiðslu á hluta eftirstöðva skulda Gamla-Álafoss hf. Ljóst er að þessar ástæður voru aðilum kunnar. Skattstjórinn í Reykjavík endurákvarðaði skatta Verksmiðjunnar Vífilfells hf. 30. desember 1994 vegna gjaldáranna 1989, 1990, 1991, 1992 og 1993. Taldi hann að óheimilt hefði verið að nýta ójafnað tap vegna sameiningarinnar til frádráttar tekjum Verksmiðjunnar Vífilfells hf. Gerði hann félaginu að greiða skatta eins og sameiningin hefði ekki orðið. Aðaláfrýjandi mótmælti endurákvörðuninni og skaut henni til úrlausnar yfirskattanefndar, sem staðfesti hana með úrskurði 11. október 1996. Aðaláfrýjandi lét síðan reyna á þessa endurákvörðun skattanna í Héraðsdómi Reykjavíkur, sem tók afstöðu til ágreiningsefnisins með úrskurði 9. desember 1996 í máli aðaláfrýjanda gegn Gjaldheimtunni í Reykjavík. Fól niðurstaða héraðsdóms í sér staðfestingu á endurákvörðun skattstjóra að þessu leyti. Úrskurðurinn var kærður til Hæstaréttar sem staðfesti hann með dómi sínum 30. janúar 1997. Úrskurður héraðsdóms byggðist á þeim skattalögum sem í gildi voru þegar samningurinn var gerður og sameining fyrirtækjanna átti sér stað og túlkun þeirra laga. Var þar talið að Gamli-Álafoss hf. hefði verið sameinaður Verksmiðjunni Vífilfelli hf. í árslok 1988 með þeim hætti sem um ræðir í 126. gr. laga um hlutafélög nr. 32/1978 og að sameiningin hefði að öðru leyti uppfyllt skilyrði XV. kafla þeirra laga. Hins vegar hefði verið greinilegt og í raun viðurkennt af aðaláfrýjanda að kaup hluthafa í Verksmiðjunni Vífilfelli hf. á hlutabréfum í Gamla-Álafossi hf. hefði verið nokkurs konar millileikur vegna samruna félaganna og liður í undirbúingi þeirra. Þegar kaupin væru metin heildstætt yrði að líta svo á að gagnáfrýjandi hefði verið hinn raunverulegi viðsemjandi Verksmiðjunnar Vífilfells hf. Yrði því að telja að kaup hluthafanna á Gamla-Álafossi hf. hefði verið hreinn málamyndagerningur í skattalegu tilliti og að sameining félaganna uppfyllti því ekki gagngjaldsskilyrði 1. mgr. 56. gr. laga nr. 75/1981 um tekju- og eignarskatt, sbr. og grunnreglu 58. gr. sömu laga. Þótt samningur aðilanna hafi á þennan hátt verið talinn gerður til málamynda í skattalegu tilliti breytir það ekki því að hann er gildur samningur um yfirfærslu réttinda samkvæmt efni sínu. III. Aðaláfrýjandi byggir endurkröfu sína aðallega á 3. gr. framangreinds kaupsamnings. Þar segir meðal annars: „Seljanda er kunnugt um, að það er forsenda kaupenda fyrir kaupunum, að skattalegur tapsfrádráttur nýtist í sameiningu Gamla-Álafoss hf. við annað hlutafélag, en slíka sameiningu munu kaupendur framkvæma eigi síðar en 31. 12. 1988. Nýtist skattalega hagræðið ekki eða einungis að hluta, vegna breytinga á núgildandi skattareglum, skulu seljendur endurgreiða kaupendum yfirteknar skuldir samkvæmt efnahagsreikningi í sama hlutfalli.“ Í forsendum héraðsdóms er rakið hver voru tildrög þessa samningsákvæðis. Er óumdeilt að það er komið frá kaupendum og er það nánast orðrétt ákvæði 4. gr. kaupsamnings um hlutabréf Fargs hf., sem hluthafar í Verksmiðjunni Vífilfell hf. höfðu keypt skömmu áður. Nægjanlega er fram komið að því ákvæði var breytt að tillögu lögmanns, sem las samninginn yfir fyrir hönd seljenda þess félags. Verður að fallast á það með héraðsdómi að eftir því sem upplýst er í málinu um forsögu ákvæðisins verði að líta svo á að kaupendur hafi sætt sig við að endurgreiðslufyrirvarinn væri takmarkaður með þeim hætti að til endurgreiðslu kæmi því aðeins að skattfrádráttur nýttist ekki vegna breytinga á þágildandi skattareglum. Að framan er því lýst að úrskurður héraðsdóms í máli aðaláfrýjanda gegn Gjaldheimtunni í Reykjavík, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 30. janúar 1997, var byggður á skýringum á þeim skattalögum, sem í gildi voru þegar kaupsamningurinn var gerður. Þá ber að staðfesta álit héraðsdóms með skírskotun til röksemda hans um að aðaláfrýjandi hafi ekki heldur sýnt fram á að skattayfirvöld hafi breytt framkvæmd ákvæða skattalaga um tapsfrádrátt eftir að samningurinn var gerður. Af samningsákvæðinu verður ekki leidd frekari ábyrgð gagnáfrýjanda á því að forsendur kaupenda stæðust um að skattalegur frádráttur nýttist. Verður að skilja ákvæðið svo að áhættunni hafi verið skipt og hafi kaupendur sjálfir tekið á sig áhættuna af því að framkvæmdin stæðist gildandi lög og lagaframkvæmd. Af því sem hér hefur verið rakið og annars með skírskotun til forsendna héraðsdóms ber að staðfesta niðurstöðu hans. Rétt er með tilvísun til þessarar niðurstöðu að aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem nánar er greint í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, Vífilfell ehf., greiði gagnáfrýjanda, Framkvæmdasjóði Íslands, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Ég er sammála meiri hluta dómenda um það, að aðaláfrýjandi sé réttur aðili endurkröfumáls samkvæmt kaupsamningnum 30. desember 1988 milli gagnáfrýjanda og hluthafa í Verksmiðjunni Vífilfelli hf. Ég er aftur á móti ósammála túlkun þeirra á endurgreiðslufyrirvara 3. gr. samningsins. Fram er komið í málinu, að kaupin á hlutafé Gamla-Álafoss hf. og sameining félagsins og Verksmiðjunnar Vífilfells hf. voru gerð í því skyni að nýta tap fyrrgreinda félagsins og lækka skatta þess síðargreinda. Þá er einnig óumdeilt, að samningsaðilar töldu, að skattalegur tapsfrádráttur myndi nýtast við sameininguna, og var það forsenda fyrir kaupunum. Ég tel að skýra beri fyrirvarann um endurgreiðslu í 3. gr. samningsins með hliðsjón af þessu. Af dómi Hæstaréttar 30. janúar 1997 í máli aðaláfrýjanda gegn Gjaldheimtunni í Reykjavík er ljóst, að það var aldrei heimilt að nýta sér þetta tap, ef það var eini tilgangurinn með samruna fyrirtækjanna. Samkvæmt því er fullnægt skilyrðinu til endurgreiðslu samkvæmt 3. gr. samningsins. Ég er því sammála sératkvæði héraðsdóms og tel, að aðaláfrýjandi eigi rétt til endurgreiðslu úr hendi gagnáfrýjanda. Ég er sammála meiri hluta dómenda um það, að aðaláfrýjandi sé réttur aðili endurkröfumáls samkvæmt kaupsamningnum 30. desember 1988 milli gagnáfrýjanda og hluthafa í Verksmiðjunni Vífilfelli hf. Telja verður, að stefnubreyting í framkvæmd skattalaga hafi verið meðal þess, sem talist gat til breytinga á gildandi skattareglum í skilningi annars málsliðar 3. gr. þessa samnings. Hefur aðaláfrýjandi gert líklegt, að slík breyting hafi hér orðið, en fyrir liggur því til styrktar, að skattstjóri hafði tilefni til athugunar á frádrætti vegna yfirtekinna rekstrartapa við skoðun á skattframtali Verksmiðjunnar Vífilfells hf. árið 1989, og einnig hitt, að yfirtakan varð nokkurt umræðuefni í fjölmiðlum, án þess að til viðbragða kæmi. Um áhrif þessarar breytingar, ef um hana var að ræða, er hins vegar á það að líta, að hún kom ekki til framkvæmda fyrr en alllöngu eftir árið 1988, svo að séð verði af gögnum málsins. Að minnsta kosti var það ekki fyrr en á árinu 1993, sem skattframtöl þessa hlutafélags voru tekin til sérstakrar athugunar, og til endurákvörðunar gjalda kom ekki fyrr en síðla árs 1994. Er það í raun fyrsta álitaefnið í máli þessu, hvort fært sé yfirleitt að ætlast til ábyrgðar af hálfu gagnáfrýjanda á afleiðingum þess, sem þannig gerðist. Í samningi um sölu hlutabréfa til að koma á samruna milli hlutafélaga, þar sem aðalmarkmiðið er í raun að fá verð fyrir það rekstrartap annars félagsins, er orðið geti hinu til hagræðis í skattalegu tilliti, er ekki endilega sanngjarnt að gera ráð fyrir, að eigendur bréfanna, sem seld eru, taki beina ábyrgð á því, að þeim árangri verði náð, nema þeim mun meira tillit komi á móti í endurgjaldinu frá hinum, sem að hagræðinu stefnir. Almennt séð virðist að minnsta kosti ekki sanngjarnt að ganga til muna lengra en svo, að ábyrgðin velti á ákvörðun skatta næsta árs, þar sem samruninn sé talinn fram, þannig að raunsætt megi kalla að reyna að halda samhengi milli gerðar og árangurs. Í þessu tilviki fer því fjarri, að slíkt samhengi hafi haldist óslitið. Virðast samningsaðilar hafa mátt vænta þess að liðnu árinu 1989, að dæmi þeirra væri gengið upp og tilætluðum árangri náð, og gætu hvorir um sig hagað gerðum sínum eftir því. Samkvæmt þeim sjónarmiðum, sem fyrr voru rakin, er það eðlileg skýring á samningi þeirra, að ábyrgð gagnáfrýjanda eftir öðrum málslið 3. gr. hans hafi verið fallin niður og komin fram yfir raunhæf tímamörk, þegar skattstjóri ákvað að taka gjöld Verksmiðjunnar Vífilfells hf. til endurákvörðunar og hafna þeim frádrætti, sem kaupin snerust um. Má um það vísa til almennra reglna samningaréttarins og sérstaklega þeirra, er varða forsendur samningsgerðar. Á skýringin við án tillits til þess, hvort ákvörðun skattstjóra fól í sér stefnubreytingu eða ekki. Á þessum forsendum er ég sammála niðurstöðu meiri hluta dómenda um annað en málskostnað fyrir Hæstarétti, sem rétt er að fella niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. júní 1998. Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum málflutningi 28. maí 1998, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu birtri 18. febrúar 1998. Málið var þingfest 19. febrúar 1998. Stefnandi er Vífilfell ehf., kt. 470169-1419, Stuðlahálsi 1, Reykjavík. Stefndi er Framkvæmdasjóður Íslands, kt. 560169-1839, Hverfisgötu 4-6, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að stefndi greiði kr. 61.117.547, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 ásamt síðari breytingum frá 30. janúar 1997 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi að stefndi greiði kr. 56.326.445 með ársvöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 af þeim upphæðum og með þeirri vaxtaprósentu sem hér segir: kr. 1.028.739 með 14,9% vöxtum frá 30.06. 1989 til 01.07.89, með 16,1% vöxtum frá þ. d. til 01.08. 1989, með 13,4% vöxtum frá þ. d. til 01.09. 1989, með 10,2% vöxtum frá þ. d. til 01.10. 1989, með 8,1% vöxtum frá þ.d. til 01.11. 1989, með 9,6% vöxtum frá þ. d. til 01.12. 1989, með 11,2% vöxtum frá þ.d. til 30.12. 1989, en kr. 2.151.036 með 11,2% vöxtum frá þ.d. til 01.02. 1990, með 8,3% vöxtum frá þ.d. til 01.03. 1990, með 5,9% vöxtum frá þ.d. til 01.04. 1990, með 4,1% vöxtum frá þ.d. til 01.05. 1990, með 3,0% vöxtum frá þ. d. til 30.06. 1990, en kr. 3.327.605 með 3,0% vöxtum frá þ. d. til 01.11. 1990, með 2,3% vöxtum frá þ.d. til 01.12. 1990, með 2,6% vöxtum frá þ. d. til 30.12. 1990, en kr. 4.530.095 með 2,6% vöxtum frá þ.d. til 01.01. 1991, með 2,8% vöxtum frá þ.d. til 01.02. 1991, með 4,0% vöxtum frá þ.d. til 01.03. 1991, með 4,7% vöxtum frá þ.d. til 30.06. 1991, en kr. 10.007.657 með 4,7% vöxtum frá þ.d. til 01.07. 1991, með 5,8% vöxtum frá þ.d. til 01.09. 1991, með 6,3% vöxtum frá þ.d. til 01.11. 1991, en með 3,9% vöxtum frá þ.d. til 01.12. 1991, með 3,4% vöxtum frá þ.d. til 30.12. 1991, en kr. 15.487.406,- með 3,4% vöxtum frá þ.d. til 01.01. 1992, með 2,6% vöxtum frá þ.d. til 01.03. 1992, með 1,6% vöxtum frá þ.d. til 01.04. 1992, með 1,1% vöxtum frá þ.d. til 01.06. 1992, með 1,0% vöxtum frá þ.d. til 30.06. 1992, en kr. 20.894.630 með 1,0% vöxtum frá þ.d. til 01.09.92, með 0,9% vöxtum frá þ.d. til 30.12. 1992, en kr. 26.197.171 með 0,9% vöxtum frá þ. d. til 01.02. 1993, með 1,1% vöxtum frá þ. d. til 01.03. 1993, með 1,0% vöxtum frá þ. d. til 01.04. 1993, með 0,9% vöxtum frá þ. d. til 01.05. 1993, með 0,8% vöxtum frá þ. d. til 30.06. 1993, en kr. 31.425.594 með 0,8% vöxtum frá þ. d. til 01.09. 1993, með 0,9% vöxtum frá þ. d. til 01.12. 1993, með 0,5% vöxtum frá þ. d. til 30.12. 1993, en kr. 36.615.797 með 0,5% vöxtum frá þ. d. til 30.06.94, en kr. 41.693.284 með 0,5% vöxtum frá þ. d. til 30.12. 1994, en kr. 46.674.499 með 0,5% vöxtum frá þ. d. til 01.06. 1995, með 0,6% vöxtum frá þ. d. til 30.06. 1995, en kr. 51.542.945 með 0,6% vöxtum frá þ. d. til 30.12. 1995, en kr. 56.326.445 með 0,6% vöxtum frá þ. d. til 01.03. 1996, með 0,9% vöxtum frá þ. d. til 01.05. 1996, með 0,8% vöxtum frá þ. d. til 01.06. 1996, með 0,7% vöxtum frá þ. d. til 01.11. 1996, með 0,8% frá þ.d. til 30.01. 1997 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þ. d. til greiðsludags. Í báðum tilfellum er þess krafist að dæmt verði að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 12 mánuðum eftir upphafsdag vaxta, allt í samræmi við 12. gr. laga nr. 25/1987. Þá er þess krafist að stefndi greiði stefnanda málskostnað að skaðlausu, eftir atvikum samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til vara að stefnukröfur stefnanda verði lækkaðar. Þá er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða málskostnað skv. mati dómsins eða eftir atvikum reikningi er lagður verður fram við munnlegan málflutning. Óumdeild málsatvik. Með kaupsamningi dags. 30. desember 1988 seldi stefndi hluthöfum í Verksmiðjunni Vífilfelli hf., þeim Birni Ólafssyni hf., Guðrúnu Guðmundsdóttur, Þórði Sveinssyni & Co., Pétri Björnssyni, Iðunni Björnsdóttur, Kristjáni G. Kjartanssyni, Dánarbúi Eddu Björnsdóttur og Sigríði Ólafsdóttur, allt hlutafé Gamla-Álafoss hf., sem var að nafnverði kr. 133.000.000. Fyrir hlutaféð voru engir fjármunir látnir af hendi, en kaupendur ábyrgðust in solidum greiðslu yfirtekinna skulda Gamla-Álafoss hf. við stefnda, samkvæmt efnahagsyfirliti frá 29. desember 1988, en það fylgdi samningnum og var hluti hans. Óumdeilt er að skuldir þær sem kaupendur ábyrgðust greiðslu á námu kr. 30.767.660. Í 3. gr. kaupsamningsins kom m.a. fram að seljendum væri kunnugt um þá forsendu kaupenda fyrir kaupunum, að skattalegur tapsfrádráttur nýtist í sameiningu Gamla-Álafoss hf. við annað hlutafélag og að ef skattalega hagræðið nýttist ekki eða einungis að hluta, vegna breytinga á þágildandi skattareglum, skyldu seljendur endurgreiða kaupendum yfirteknar skuldir samkvæmt efnahagsreikningi í sama hlutfalli. Sama gilti ef skattalegur tapsfrádráttur yrði lægri en áætlað var í ársreikningi Gamla-Álafoss h.f., vegna breytinga skattayfirvalda á framtali félagsins. Þegar eftir kaupin var haldinn hluthafafundur í Gamla-Álafossi hf. þar sem ákvörðun var tekin um að sameina félagið Verksmiðjunni Vífilfelli hf. og skyldu samþykktir þess félags gilda um hið sameinaða félag. Í tilkynningu til Hlutafélagaskrár frá 30. desember 1988 kemur fram, að Verksmiðjan Vífilfell hf. taki við öllum réttindum og skyldum Gamla-Álafoss hf. frá og með þeim degi. Undir tilkynninguna rita stjórnarmenn beggja félaganna, en þar var um sömu einstaklinga að ræða er sátu í báðum stjórnunum. Fyrir hlut sinn í Gamla-Álafossi hf. fengu hinir nýju hluthafar hlut í hinu sameinaða félagi. Eftir sameininguna taldist skuld Gamla-Álafoss hf. við stefnda kr. 30.767.660 til skulda hins sameinaða félags. Verksmiðjan Vífilfell greiddi skuldina með útgáfu veðskuldabréfs, dags. 6. október 1989, að höfuðstól kr. 25.826.474, bundið lánskjaravísitölu með grunnvísitölu janúar 1988 (1913 stig). Höfuðstól lánsins skyldi endurgreiða á árunum 1991 til 1995 með tveimur jöfnum afborgunum á ári 30. júní og 30. desember, í fyrsta skipti 30. júní 1991. Vextir voru reiknaðir frá 30. desember 1988 og voru 6% fastir ársvextir er greiddust eftir á, fyrst í júní 1989 en síðan á hálfs árs fresti. Á hluthafafundum sem haldnir voru 22. júlí 1994 í Verksmiðjunni Vífilfelli hf., kt. 700269-7449, Þórði Sveinssyni & Co. hf., kt. 420369-1589, og Birni Ólafssyni hf., kt. 470169-1419, öllum að Stuðlahálsi 1, Reykjavík, var ákveðið að sameina félögin Birni Ólafssyni hf. og breyta nafni þess félags í Vífilfell hf. Sameinaða félagið yfirtók allar eignir og skuldir eldri félaganna. Á hluthafafundi í Vífilfelli hf. 29. september 1995 var samþykkt að breyta nafni félagsins og samþykktum til samræmis við ný lög um einkahlutafélög nr. 138/1994. Hinn 30. desember 1994 endurákvarðaði Skattstjórinn í Reykjavík skatta vegna Verksmiðjunnar Vífilfells hf. vegna gjaldáranna 1989, 1990, 1991, 1992 og 1993. Taldi hann að óheimilt hefði verið að nýta ójafnað tap vegna sameiningarinnar til frádráttar tekjum Verksmiðjunnar Vífilfells hf. og gerði félaginu að greiða skatta eins og sameiningin hefði ekki farið fram. Með bréfi dags. 18. janúar 1995 var stefnda tilkynnt um það af hálfu lögmanns stefnanda, að skattstjórinn í Reykjavík hefði endurákvarðað opinber gjöld stefnanda Kemur fram í bréfinu að tilgangur með sendingu þess sé að greina frá þessari þróun mála og tilkynna stefnda að stefnendur myndu halda upp á hann endurgreiðslu yfirtekinna skulda samkvæmt skýru ákvæði kaupsamningsins yrði niðurstaðan sú, að yfirfæranlegt tap Gamla-Álafoss hf. mætti ekki koma til frádráttar skattskyldum tekjum Vífilfells hf. Af yfirfærðu rekstrartapi samtals kr. 425.925.832, sem skattstjóri viðurkenndi ekki til frádráttar, voru kr. 302.429.757 yfirfært tap frá Gamla-Álafossi hf. Tapið hafði stefnandi fært til frádráttar tekjum til skatts allt fram á tekjuárið 1992, er það var uppurið. Stefnandi mótmælti fyrrnefndri endurákvörðun og skaut henni fyrst til úrlausnar yfirskattanefndar, sem kvað upp úrskurð sinn 11. október 1996, en síðan til úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur, sem kvað upp úrskurð 10. desember 1996 í ágreiningsmáli stefnda og Gjaldheimtunnar í Reykjavík vegna aðfarargerðar sýslumannsins í Reykjavík. Sá úrskurður var kærður til Hæstaréttar Íslands, sem kvað upp dóm 30. janúar 1997. Niðurstaðan fól í sér staðfestingu á endurákvörðun skattstjórans í Reykjavík. Samanlagðar afborganir, verðbætur og vextir námu kr. 56.326.446 eða kr. 61.117.547 á verðlagi í janúar 1997, en það er stefnufjárhæð málsins. Þann 10. desember 1996 greiddi stefnandi, Gjaldheimtunni í Reykjavík kr. 100.000.000 inn á hugsanlega kröfu til að forða yfirvofandi fjárnámi. Þann 28. febrúar 1997 voru eftirstöðvarnar greiddar, kr. 163.813.348, í samræmi við endurákvörðun þá er Hæstiréttur staðfesti með dómi sínum 30. janúar 1997. Málsástæður lagarök stefnanda. Um aðild til sóknar. Stefnandi heldur því fram að þegar Gamli-Álafoss hf. hafi verið sameinað Verksmiðjunni Vífilfelli hf., sem síðar varð Vífilfell ehf., hafi hluthafar Gamla-Álafoss hf. fengið hlutabréf í Verksmiðjunni Vífilfelli hf. sem gagngjald fyrir hluti sína í Gamla-Álafossi hf. Um leið hafi hluthafarnir framselt Verksmiðjunni Vífifelli hf. önnur þau réttindi sem þeir höfðu öðlast með kaupsamningi við stefnda, þ. á m. rétt til að krefjast endurgreiðslu eða skaðabóta, væru skilyrði til þess að lögum eða samkvæmt kaupsamningnum. Þar með hafi m.a. fylgt réttur samkvæmt hinu skilorðsbundna loforði um endurgreiðslu ef hið skattalega hagræði nýttist ekki, en málsóknin byggist að hluta til á því loforði. Verðgildi hlutanna í Gamla-Álafossi hf., sem Verksmiðjan Vífilfell hf. greiddi fyrir með hlutum í sjálfri sér, hafi að verulegu leyti verið miðað við það loforð. Til vara byggir stefnandi aðild sína að kröfunni á því að umræddur kaupsamningur hafi með dómi Hæstaréttar frá 30. janúar 1997 verið úrskurðaður „málamyndagerningur“ þó með fullum réttaráhrifum, en þannig að kaupandi hafi í raun verið Verksmiðjan Vífilfell hf., nú stefnandi, en ekki hluthafar félagsins eins og samningurinn beri með sér. Af þessu leiði að stefnandi getur krafist dóms sér til handa varðandi réttindi kaupanda samkvæmt kaupsamningnum. Um efnishlið málsins. Stefnandi kveðst byggja málsókn sína eftirfarandi málsástæðum og beri að líta til liða C og D ef ekki verði fallist á kröfur stefnanda á grundvelli liða A og B. Liðir A og B séu þó samtengdir og verði því ekki að fullu aðskildir við úrlausn málsins. A. Skilorðsbundið loforð stefnda. Stefnandi kveður hið skilorðsbundna loforð stefnda um endurgreiðslu hafa verið tvíþætt. Annars vegar skyldi endurgreiða ef hið skattalega hagræði nýttist ekki vegna breytinga á þágildandi skattareglum en hinsvegar ef hagræðið nýttist ekki vegna breytinga skattyfirvalda á framtali stefnanda. Um loforð stefnda vísar stefnandi til almennra reglna samningaréttarins um skuldbindingargildi loforða. Með kaupsamningnum 30. desember 1988 hafi stefndi undirgengist að endurgreiða yfirteknar skuldir Gamla-Álafoss hf. yrði hið skattalega hagræði ekki nýtt eins gert hafi verið ráð fyrir. Loforð stefnda hafi þar með verið bundið ákveðnu frestskilyrði og því orðið virkt þegar skilyrðið kom fram. Stefnandi telur að skilyrðið hafi komið fram enda hafi breyting skattareglna orsakað missi hins skattalega hagræðis. Á þeim tíma sem kaupsamningur aðila hafi verið gerður hafi þær reglur sem skattyfirvöld fóru eftir, varðandi sameiningu hlutafélaga, verið þess efnis að skattaleg réttindi fluttust ásamt skattskyldum til yfirtökufélags, óháð því hver starfsemi félaganna var eða með hvað hætti sameining átti sér stað, væri við hana gætt formreglna hlutafélagalaga og skattalaga. Stefnandi vísar m.a. um þetta til framlagðs bréfs ríkisskattstjóra, þar sem fyrirspurn varðandi sameiningu Fiskiðjunnar hf. og Verksmiðjunnar Vífilfells hf. hafi verið svarað og engin athugasemd gerð. Stefnandi nefnir einnig í stefnu 46 dæmi um sameiningu fyrirtækja á árunum 1987 og 1988 sem hann kveður átölulaust hafa hlotið náð fyrir augum skattyfirvalda. Stefnandi telur að með dómi Hæstaréttar 30. janúar 1997 hafi verið staðfest að dómurinn túlkaði þágildandi skattareglur með öðrum hætti en gert var, m.a. af skattyfirvöldum, á þeim tíma. Hafi dómurinn orðið þess valdandi að stefnandi fékk ekki nýtt hið skattalega hagræði. Þar með hafi skilyrðið komið fram og greiðsluskylda stefnda orðið virk. Stefnandi telur að með skattareglum í kaupsamningnum hafi ekki einungis verið átt við sett lög eða túlkun dómstóla á þeim, heldur hafi meðvitað verið vísað til allra þeirra reglna sem að skattheimtu lúta, þ. á m. vinnureglna skattyfirvalda, m.a. framkvæmd skattyfirvalda á settum lögum. Ef þrengri skilning hefði átt að leggja í skilyrði samningsins hefði orðið skattalög verið notað. Ljóst sé að með endurákvörðun skattstjóra hafi orðið breyting á þeirri framkvæmd sem skattyfirvöld og aðilar höfðu talið gilda og þar með hafi orðið breyting á skattareglum. Verði af einhverjum ástæðum talið að ekki hafi orðið breyting á þágildandi skattareglum, vísar stefnandi til þess að orðalag skilyrðisins verður ekki bundið við svo stranga túlkun. Augljóst sé að um hafi verið að ræða þann sjálfsagða fyrirvara að endurgreiðsluskylda stefnda yrði ekki virk ef um væri að kenna aðgerðum eða aðgerðaleysi sem stefnandi bæri sjálfur ábyrgð á, t.d. ef stefnandi hætti algerlega við sameiningu félaganna. M.ö.o. hafi verið tiltekið það eina dæmi, sem menn hafi talið möguleika á að leiddi til þess að hið skattalega hagræði nýttist ekki. Raunveruleikinn hafi hins vegar verið öldungis sambærilegur við þetta dæmi og þannig verði að telja að skilyrðið hafi komið fram. Stefnandi bendir á að það hafi verið forsenda beggja aðila, að þágildandi skattareglur heimiluðu þá sameiningu sem til stóð og hafi verið framkvæmd. Skilyrði samningsins hafi því þýtt að stefndi myndi endurgreiða ef tapið nýttist ekki vegna breytinga á því sem aðilar töldu gildan skattarétt, m.ö.o. ef skilningur þeirra reyndist ekki réttur. Þessi forsenda verði lesin beint út úr skilorði endurgreiðsluloforðsins, en það hefði verið markleysa ef aðilar hefðu talið að skattalög heimiluðu ekki tapsfrádráttinn. Þessi forsenda hafi verið veruleg og þar með ákvarðandi fyrir stefnanda. Því sé rétt að stefndi beri áhættuna af því að hún brast. Haldi stefndi öðru fram verður ekki hjá því komist að telja hann hafa sýnt af sér skaðabótaskylt atferli við samningsgerðina. Stefnandi telur stefnda ekki geta borið því við að ástæða missis hins skattalega hagræðis sé röng framkvæmd á sameiningu félaganna. Í fyrsta lagi sé ljóst af afdráttarlausri niðurstöðu héraðsdóms, sem Hæstiréttur hafi fallist á, að til þess að ná fram ætlun aðila hafi engin önnur leið verið fær, sem hlotið hefði náð fyrir augum dómstóla. Í öðru lagi hafi stefnda verið ljóst eða mátt vera ljóst á hvaða hátt sameining félaganna yrði framkvæmd, enda hafi sú framkvæmd verið talin í samræmi við þágildandi skattareglur og framkvæmd þeirra. Því jafngildi það yfirlýsingu um, að brögð hafi verið höfð í tafli af hálfu stefnda, að halda því fram nú, að ekki hafi verið rétt staðið að framkvæmd sameiningarinnar. En jafnvel þó að komist yrði að þeirri niðurstöðu, að þágildandi skattareglum hafi ekki verið breytt og hið skilorðsbunda loforð hafi ekki á annan hátt orðið virkt, sé óumdeilanlegt, að skattyfirvöld hafi breytt framtali stefnanda með því að endurákvarða skatta hans á þann hátt, að honum nýttist ekki skattalega hagræðið, sem að var stefnt með kaupunum. Því sé ljóst, að hið seinna skilorðsbundna loforð sem fólst í 3. gr. kaupsamningsins sé komið fram og beri stefnda því að endurgreiða yfirteknar skuldir þegar af þeirri ástæðu. B. Forsendubrestur. Til vara styður stefnandi kröfur sínar við þær forsendur sem lágu að baki gerð nefnds kaupsamnings. Grundvallarforsenda hafi verið að hægt yrði að nýta skattalegt tap Gamla-Álafoss hf. til frádráttar frá skattskyldum tekjum stefnanda. Þessi forsenda hafi beinlínis verið orðuð í 3. gr. kaupsamningsins, þar með verið skilyrði samningsins og stefnda því ljós. Í raun nægi að benda á að þetta skilyrði fyrir gerð kaupsamningsins hafi ekki orðið að veruleika. Af því leiðir að mati stefnanda að endurgreiðsluskylda stefnda verði virk. Þar sem skilyrðið sé orðað sem forsenda verði hér einnig getið þeirra atriða sem komi til skoðunar þegar um hefðbundinn forsendubrest sé að ræða. Forsendan hafi verið veruleg og þar með ákvarðandi og hafi stefnda einnig verið það ljóst enda vandséðir aðrir hagsmunir en skattalegir sem leitt hefðu getað til kaupanna. Þessi forsenda var einnig þess eðlis að bæði sé sanngjarnt og eðlilegt að stefndi beri áhættuna af því að hún bregðist eða sé röng enda hafi hún verið stefnda fullkomlega ljós. Þá muni stefndi að óbreyttu hagnast um þá upphæð sem nemi yfirteknum skuldum, á kostnað stefnanda. Stefnandi telur ofangreinda forsendu í raun geta staðið óháð því skilorðsbundna loforði um endurgreiðslu sem síðar greinir í 3. gr. samningsins. Óorðuð afleiðing þess að hún bresti sé sú að endurgreiðsla eigi að fara fram. C. 36. gr. samningalaga. Til þrautavara styður stefnandi kröfur sínar við 36. gr. samningalaga 7/1936 og krefst þess að samningnum verði breytt á þá lund að hann falli að ofangreindum sjónarmiðum þannig að endurgreiðslukrafa stefnanda verði tekin til greina. Samningur sem feli í sér greiðslu ríflega 40 milljóna króna fyrir ekkert gagngjald hljóti að teljast ósanngjarn og ekki sé hægt að ætlast til þess að sú niðurstaða rúmist innan eðlilegrar áhættu sem aðilar hafi tekið við samningsgerðina. Stefnandi vísar jafnframt til ólögfestra meginreglna kröfuréttarins um óréttmæta auðgun, sbr. grunnrök 36. gr. laga nr. 7/1936, og telur að þær reglur leiði til sömu niðurstöðu. D. Saknæmt atferli stefndu. Stefnandi byggir kröfur sínar jafnframt á skaðabótaskyldu atferli stefnda við samningsgerðina. Hafi stefndi talið að margnefnd sameining hafi að lögum ekki verið til þess fallin að hið skattalega hagræði nýttist hafi stefnda borið að upplýsa stefnanda þar um. Þetta hafi stefndi ekki gert og hafi þar með bakað sér skaðabótaábyrgð. Um dráttarvexti. Stefnandi kveður dráttarvaxta vera krafist frá uppkvaðningardegi dóms Hæstaréttar, 30. janúar 1997, enda hafi með dóminum orðið ljóst að hið skattalega hagræði myndi ekki nýtast stefnanda og greiðsluskylda stefnda þar með orðið. Stefnanda hafi þá mátt vera ljóst að efndatími skyldunnar var kominn. Nánar um kröfugerð. Í aðalkröfu eru greiðslur stefnanda færðar til verðlags í janúar 1997 og er miðað við lánskjaravísitölu. Stefnandi kveður þessa aðferð komast næst því að meta beint verðmæti þeirra greiðslna sem stefnandi hafi innt af hendi og þar með raunverulegt tjón. Með henni sé tryggt að verðmæti greiðslnanna rýrni ekki vegna verðbólgu. Verði að taka þessa aðferð fram yfir 7. gr. vaxtalaga en ljóst sé að sú grein nái ekki þeim tilgangi sínum að verðtryggja bætur. Varakrafa miðist við að reikna vexti samkvæmt 7. gr. vaxtalaga af hverri greiðslu. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi kveður koma fram í 2. mgr. 1. gr. og 2. gr. samningsins að hann hafi tekið á sig ábyrgð á tilteknum atriðum varðandi félagið og hafi ekki komið fram atvik, þar sem reynt hefur á ábyrgð þessa. Í 3. gr. komi fram að kaupendur hafi ætlað að sameina félagið öðru hlutafélagi og nýta yfirfært skattalegt tap félagsins við þá sameiningu. Mál þetta fjalli um túlkun greinar þessarar. Um aðild málsins. Stefndi vísar til þeirrar fullyrðingar stefnanda að kaupendur hlutabréfa Gamla-Álafoss hf. hafi framselt Verksmiðjunni Vífilfelli hf. öll réttindi sem þeir öðluðust með kaupsamningi við stefnda, þ.á m. rétt til að krefjast endurgreiðslu eða skaðbóta væru skilyrði til þess að lögum eða samkvæmt kaupsamningnum. Stefndi kveður stefnanda ekki hafa lagt fram gögn um framsal þetta eða sýnt fram á að stefndi hafi, fyrir sitt leyti, samþykkt að stefnandi ætti endurkröfu á stefnda á forsendum stefnanda. Ekkert slíkt beint réttarsamband hafi stofnast með stefnanda og stefnda. Stefndi telur að skilja verði úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur frá 10. desember 1996, sem staðfestur hafi verið með dómi Hæstaréttar 30. janúar 1997, á þann veg að með “málamyndagerningi” sé átt við að stefnandi og hluthafar hans hafi, til að fullnægja formskilyrðum skattalaga, látið hluthafana vera milliliði við kaupin í stað þess að Verksmiðjan Vífilfell hf. gerði kaupin beint. Þó að samningar þessir kunni að vera taldir málamyndagerningar með tilliti til samskipta kaupenda hlutabréfanna og stefnanda, sé ekki þar með sagt að þeir geti talist málamyndagerningar hvað varðar einkaréttarlega túlkun kaupsamningsins, sem alfarið hafi farið fram á forsendum aðila kaupsamningsins. Stefndi hafi engin samskipti átt við Verksmiðjuna Vífilfell hf. vegna samnings þessa önnur en að taka við skuldabréfi því, sem félagið gaf út hinn 6. október 1989. Stefndi telur að framangreind atriði eigi að leiða til sýknu vegna aðildarskorts, sbr. 2. tl. 16. gr. laga nr. 19/1991. Um efnishlið. A. Skilorðsbundið loforð. Stefndi telur að í ákvæði 3. gr. samningsins hafi af hálfu stefnda falist loforð um endurgreiðslu yfirtekinna skulda samkvæmt efnahagsreikningi við eftirtalin skilyrði: a) ef skattalegt hagræði nýttist ekki eða einungis að hluta vegna breytinga á skattareglum, b) ef skattalegur tapsfrádráttur yrði lægri en áætlað var í ársreikningi Gamla-Álafoss hf. 1987 vegna breytinga sem skattyfirvöld kynnu að gera á framtali þess félags. Stefndi telur stefnanda ekki geta byggt á því að hann eigi rétt á endurgreiðslu hvenær sem skattyfirvöld hafi gert breytingar á skattframtali hans sjálfs hverjar svo sem ástæður fyrir því kynnu að vera. Orðin “framtali félagsins” í 3. gr. samningsins vísi til skattframtals Gamla-Álafoss hf. Sé það augljóst af orðalagi ákvæðisins en orðin standi í beinu framhaldi af því að rætt er um ársreikning Gamla-Álafoss hf. Ákvæði þessu sé augljóslega ætlað að tryggja lækkun ábyrgðar kaupenda, yrði gerð breyting á tapsfrádrætti þeim, sem áætlaður var í ársreikningi Gamla-Álafoss hf. Engin athugasemd eða breyting hafi verið gerð á framtali Gamla-Álafoss hf. og komi það skilyrði því ekki til álita í máli þessu. Að því er hitt skilyrðið varðar kveður stefndi stefnanda réttilega taka fram í stefnu að við gerð samningsins hafi ekki verið skilyrði að félög, sem sameinuð voru með heimild í 56. gr. laga nr 75/1981, hefðu stundað skyldan rekstur eða að félag sem slitið er hefði átt verulegar eignir og verið í rekstri. Það hafi hins vegar verið gert að skilyrði við setningu laga nr. 97/1988, um breyting á lögum nr. 75/1981, en þau hafi tekið gildi sama dag og samningurinn hafi verið gerður. Samkvæmt 21. gr. laga nr. 97/1988 skyldi ákvæðinu beitt frá og með álagningu á árinu 1990 vegna tekna ársins 1989 og eigna í lok þess árs. Ekkert komi fram um það í máli stefnanda gegn Gjaldheimtunni í Reykjavík, að endurákvörðun sé byggð á öðrum lögum en þeim, sem í gildi hafi verið á undirskriftardegi kaupsamningsins. Samkvæmt 77. gr. stjórnarskrárinnar eins og hún hafi verið orðuð fyrir setningu laga nr. 97/1995 skuli skattamálum skipað með lögum og samkvæmt 40. gr. megi engan skatt leggja á né breyta né af taka nema með lögum. Megi samkvæmt ákvæði þessu vera ljóst að breyting á skattareglum verður ekki gerð nema með lögum, eða samkvæmt heimild í lögum. Ekki hafi stefnandi heldur sýnt fram á að endurákvörðun skattstjóra sé byggð á skattareglum, settum eftir dagsetningu kaupsamnings. Orðalagið “Nýtist skattalega hagræðið ekki eða einungis að hluta, vegna breytinga á núgildandi skattareglum” þýði því í raun breytingu á skattalögum eða setningu nýrra skattareglna eða breytingu eldri skattareglna samkvæmt heimild í lögum. Verði því að túlka orðið “skattareglur” í 3. gr. þröngt. Með vísan til þess að álagning vegna tekna ársins 1988 hafi alfarið farið fram samkvæmt þeim lögum og skattareglum, sem í gildi hafi verið þegar kaupsamningurinn hafi verið gerður, sé skilyrði til endurkröfu stefnanda ekki fyrir hendi. Stefndi telur fyrirvara þann sem fram komi í 3. gr. kaupsamningsins ekki vera algildan. Hefði hann átt að gilda um allan forsendubrest hefði hann verið orðaður með öðrum hætti. Orðalagið bendi til þess að stefnanda hafi verið kunnugt um að ný lög, sem takmörkuðu möguleika á frádrætti yfirfærðra tapa við sameiningu félaga, kynnu að koma til, enda mikið um það fjallað á þessum tíma, sbr. lögin nr. 97/1988. Af hálfu stefnanda sé því heldur ekki haldið fram að endurákvörðun skattyfirvalda hafi byggst á nýjum skattalögum, heldur á því að í dómi Hæstaréttar í skattamáli stefnanda, hafi þágildandi skattreglur verið túlkaðar með öðrum hætti en gert hafi verið m.a. af skattyfirvöldum á þeim tíma. Af hálfu stefnda er því haldið fram að í ákvæði 3. gr. kaupsamningsins felist ekki loforð hans um endurgreiðslu, ef túlkun dómstóla á gildandi skattareglum sé önnur en áður tíðkaðist. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að túlkun dómstóla hafi verið önnur fyrir dóm þennan. Með dómi Hæstaréttar 30. janúar 1997 hafi verið staðfest að skattyfirvöldum hafi verið heimilt að beita 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 um tekju- og eignarskatt við endurákvörðun opinberra gjalda stefnanda og að líta mætti á kaup á hlutafé í Gamla-Álafossi hf. sem málamyndagerning. Ákvæði 1. mgr. 58. gr. hafi verið í skattalögum frá árinu 1971. Ekkert liggi fyrir um að skattyfirvöld hafi ekki beitt ákvæði þessu með líkum hætti áður en endurákvörðun á opinberum gjöldum stefnanda fór fram, eða að skattyfirvöld hafi heimilað skattfrádrátt í sambærilegu tilviki. Jafnvel þótt sýnt yrði fram á að svo hefði verið skipti það þó ekki máli. Þegar metið er hvort skilyrði samningsins um endurgreiðslu hafi komið fram verði að miða við lagareglurnar sjálfar þótt heimildum sem í þeim felist hafi ekki verið beitt til hins ítrasta. Stefndi telur stefnanda hvorki hafa bent á nýjar skattareglur sem endurákvörðun skattstjóra byggist á né breytingar á skattareglum frá fyrri tímum. Ekki hafi stefnandi heldur sýnt fram á að skattstjóri hafi breytt túlkun sinni á eldri skattareglum, enda ekki vitað um samsvarandi samruna fyrirtækja. Enda þótt stefnanda tækist að sýna fram á að um breytta túlkun skattstjóra væri að ræða, telur stefndi það ekki leiða til endurgreiðslu stefnda, þar sem slík breyting geti ekki talist breyting á skattareglum í skilningi 3. gr. kaupsamningsins. Í úrskurði héraðsdóms komi fram að skattstjóri gerði athugun á þeim atriðum, sem skattyfirvöld líti oftast til í sambandi við samruna félaga, þ. e. hvort samruninn uppfyllti skilyrði 56. gr. skattalaga. Í úrskurðinum komi fram að athugun skattstjórans í Reykjavík hafi snúist um skoðun á lögmæti samrunans og frádrætti rekstrartapa í skattframtali stefnanda. Hafi stefnandi einkum verið beðinn um að upplýsa með hvaða hætti hluthöfum í Gamla-Álafossi hf. og öðrum félögum, sem sameinuð hafi verið Verksmiðjunni Vífilfelli hf. á sama tíma, hafi verið greitt fyrir hlutafjáreign sína. Þrátt fyrir að stefnandi héldi því fram að hluthafar í félögunum hefðu eingöngu fengið greitt með hlutabréfum í stefnanda fyrir hlutafé sitt í félögunum, hafi skattstjóri boðað stefnanda að sýnt þætti að gagngjaldsskilyrði 1. mgr. 56. gr. laga nr. 75/1981 hefði ekki verið uppfyllt við samruna Gamla-Álafoss hf. og Fargs hf. við Verksmiðjuna Vífilfell hf. Dómur héraðsdóms, sem staðfestur hafi verið af Hæstarétti byggist fyrst og fremst á að útfærsla eða framkvæmd sameiningarinnar teljist í andstöðu við 56. gr., þ.e. að hluthafar í Verksmiðjunni Vífilfelli hf. hafi keypt hluti í Gamla-Álafossi hf., sem Verksmiðjan Vífilfell hf. var síðan látin greiða fyrir með öðru en hlutabréfum í hlutafélaginu. Hafi kaup hluthafanna verið nokkurs konar millileikur vegna samruna félaganna og liður í undirbúningi þeirra og því hreinir málamyndagerningar, gerðir í því skyni að formlega yrði uppfyllt gagngjaldsskilyrði 1. mgr. 56. gr. laga nr. 75/1981. Stefndi byggir á því að þessi útfærsla á sameiningu félaganna hafi alfarið verið í höndum stefnanda og ákveðin af honum. Stefndi hafi hvergi komið þar nærri. Hafi sameiningin verið ákveðin með sama hætti og aðrar sameiningar sem stefnandi hafði verið með í undirbúningi um nokkurt skeið. Það hafi fyrst verið 29. desember 1988, sem stefnandi hafi haft samband við stefnda og falast eftir kaupum á hlutaféi Gamla-Álafoss hf. Geti stefndi ekki tekið ábyrgð á þeirri framkvæmd sem síðar hafi farið fram og reynst hafi í andstöðu við 56. gr. laga nr. 75/1981. Jafnframt beri orðalag 3. gr. kaupsamnings aðila þess merki að stefnandi hafi gert sér grein fyrir að hann væri að taka vissa áhættu, enda hefði hann látið gera sérfræðiathugun á þessum málum áður en hann leitaði kaupanna. Verði hann að bera hallann af því að útfærslan stóðst ekki ákvæði laga. B. Forsendubrestur. Stefndi mótmælir því að stefnandi geti byggt endurgreiðslukröfu sína á forsendubresti. Eins og fram komi í kaupsamningi aðila hafi kaupendum verið það ljóst að svo gæti farið að tapsfrádrætti kynni að vera hafnað. Áhættunni á því hafi verið skipt milli aðila með þeim hætti, að stefndi skyldi eingöngu bera áhættuna af breyttum skattareglum eða breytingum á skattframtali Gamla-Álafoss hf., en kaupendur að öðru leyti. Ákvæði samningsins um áhættuskiptingu þessa hafi alfarið verið samið af kaupendum og verði að túlkast stefnda í hag af þeim sökum. Orðalag ákvæðisins virðist hafa verið ákveðið af kaupendum að vandlega athuguðu máli í sambandi við önnur kaup á fyrirtækjum. C. 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Stefndi mómælir því að ákvæðið eigi við og telur skilyrði ákvæðisins um að ósanngjarnt sé að bera samning fyrir sig eða andstætt góðri viðskiptavenju ekki eiga við. Kaupendur hlutabréfanna hafi sjálfir sett skilyrði fyrir kaupum á þeim og þau skilyrði sem fyrirvari hafi verið gerður um hafi ekki komið fram. Kaupsamningurinn sýni að stefndi tók ákveðna áhættu sem hann verði að bera. Stefndi bendir á að kaupverð hlutabréfanna hafi aðeins verið brot af þeim hagsmunum, sem stefnandi hafi sóst eftir með kaupunum og gera verði ráð fyrir að hann hafi álitið áhættuna kaupverðsins virði. D. Saknæmt atferli stefnda. Stefndi mótmælir því að stefnandi eigi nokkra skaðabótakröfu á hendur stefnda. Stefnanda hafi verið ljóst að brugðið gat til beggja vona með nýtingu tapsins, enda komi það berlega fram í samningnum. Stefnandi hafi haft reynslu af slíkum hlutafjárkaupum og sérfræðinga til ráðgjafar um áhættuna. Stefndi hafi hins vegar enga slíka vitneskju haft og enga ábyrgð tekið á að fyrirhuguð sameining við annað hlutafélag leiddi til lækkunar skatta þess félags. Þá liggi ekki fyrir útreikningur á raunverulegu tjóni stefnanda en hann hafi notið skatthagræðis af skattfrádrætti vegna samrunans frá almennri álagningu 1989 til 28. ágúst 1995, er skattstjórinn í Reykjavík endurákvarðaði endanlega opinber gjöld hans. Varakrafa stefnda. Stefndi mótmælir aðalkröfu stefnanda er tölulega og krefst þess til vara að krafa stefnanda verði stórleg lækkuð. Stefndi kveður ekki verða séð af kaupsamningi að stefnandi hafi átt rétt á að greiða skuld þessa með skuldabréfi heldur megi ætla að miðað hafi verið við staðgreiðslu. Það veiti stefnanda þó ekki rétt til þess að endurkrefja greiðslu á vöxtum og verbótum samkvæmt skuldabréfinu, enda slíks ekki getið í kaupsamningnum. Kaupsamningurinn hafi heldur ekki heimilað framreikning greiðslna af skuldabréfinu, kæmi til endurgreiðslu. Stefnandi geti því aldrei átt hærri kröfu en höfuðstól þeirrar kröfu er hann tók að sér að greiða, þ.e. kr. 25.826.474 með vöxtum frá 2. október 1997. Niðurstaða. Um aðild málsins. Eins og að framan er rakið voru kaupendur hlutafjár í Gamla-Álafossi hf. átta hluthafar í Verksmiðjunni Vífilfelli hf. og skiptu þeir hlutafénu á milli sín í sama hlutfalli og hlutafjáreign þeirra í Verksmiðjunni Vífilfelli hf. Þessir hluthafar tóku ábyrgð á því að skuld Gamla-Álafoss hf. við stefnda yrði greidd. Af 3. gr. samningsins verður ráðið að samningsaðilar gengu út frá því að hinir nýju hluthafar Gamla-Álafoss hf. myndu sameina það öðru hlutafélagi í því skyni að nýta tap Gamla-Álafoss hf. til lækkunar á sköttum samrunahlutafélagsins. Ekki kom fram í samningnum hvaða hlutafélagi Gamli-Álafoss hf. kæmi til með að sameinast. Ljóst er að þótt hinir nýju hluthafar tækju ábyrgð á greiðslu skuldarinnar við stefndu var áfram um skuld Gamla-Álafoss hf. að ræða. Við samruna Gamla-Álafoss hf. og Verksmiðjunnar Vífilfells hf. varð hið sameinaða félag því sjálfkrafa skuldari. Stefndi viðurkenndi það m.a. í verki með því að taka við skuldabréfi frá Verksmiðjunni Vífilfelli hf. til tryggingar greiðslu skuldarinnar. Hið sama átti sér stað við samruna Verksmiðjunnar Vífilfells hf., Þórðar Sveinssonar & Co hf. og Björns Ólafssonar hf. 22. júlí 1994 undir nafninu Vífilfell hf. Enda þótt kaupendum hafi, samkvæmt orðalagi 3. gr. kaupsamningsins, einum verið áskilinn endurkröfuréttur þykir það ekki koma í veg fyrir að endurgreiðslurétturinn verði talinn fylgja greiðsluskyldunni. Enda þótt engir sérstakir samningar liggi fyrir um framsal á endurkröfuréttinum sérstaklega telst sá réttur því hafa fylgt greiðsluskyldunni til Verksmiðjunnar Vífilfells hf. og síðan til stefnanda. Óumdeilt er að þessir aðilar hafa staðið skil á greiðslu skuldarinnar gagnavart stefnda og telst stefnandi því réttur aðili að þessu máli. Um efnishlið málsins. Svo virðist sem skammur aðdragandi hafi verið að kaupum hlutahafa Verksmiðjunnar Vífilfells hf. á hlutabréfum Gamla-Álafoss hf. og það hafi fyrst komið til tals milli jóla og nýárs árið 1988. Málsaðilar eru ekki sammála um hvorir samningsaðila áttu frumkvæði að samningsgerðinni. Vitnin Lýður Friðjónsson, sem var framkvæmdastjóri Verksmiðjunnar Vífilfells hf., og Símon Á. Gunnarsson, endurskoðandi félagsins, báru fyrir dómi að frumkvæðið hafi komið frá stefnda en stefndi heldur hinu gagnstæða fram. Samhliða þessu máli hefur stefnandi rekið hliðstætt mál á hendur Framsóknarflokknum vegna endurgreiðslukröfu sem stafar frá kaupsamningi sem eigendur Verksmiðjunnar Vífilfells hf. gerðu við Framsóknarflokkinn og aðra eigendur Fargs hf. um kaup á öllum hlutabréfum í því félagi. Sá kaupsamningur er dagsettur 13. desember 1988 og er efni hans um margt hliðstætt þeim samningi sem er til umfjöllunar í þessu máli. Þar á meðal er 4. gr. þess samnings nánast orðrétt samhljóða tveimur fyrstu málsliðum 3. gr. samningsins sem um er deilt í þessu máli. Ljóst þykir að 4. gr. samningsins um kaupin á hlutabréfunum í Fargi hf. er fyrirmyndin að 3. gr. samningsins um kaup hlutabréfanna í Gamla-Álafossi hf. Vitni í máli stefnanda gegn Framsóknarflokknum báru jafnframt vitni í þessu máli. Vitnið Jón Tryggvi Kristjánsson, sem var endurskoðandi Fargs hf., bar fyrir dómi að hann hefði ritað fyrsta uppkast að kaupsamningi um hlutaféð í Fargi hf. en í því var ekkert ákvæði um endurkröfurétt kaupenda. Gestur Jónsson hrl. bar fyrir dómi að ný drög hafi komið frá kaupendum og hafi umbjóðendur hans ekki verið sáttir við 4. gr. samningsdraganna. Hafi hann afhent lögmanni kaupenda tillögu að breytingum á greininni.Hann kvað umræður hafa verið í gangi í árslok 1988 um breytingar á skattareglum sem kæmu í veg fyrir að tapsfrádráttur nýttist og hefðu samningsaðilar haft áhyggjur af því að þessar lagareglur yrðu til þess að fyrirætlun þeirra næði ekki fram að ganga. Hafi áhyggjurnar einkum lotið að því að reglurnar yrðu látnar hafa afturvirk áhrif. Seljendur hafi því eingöngu verið tilbúnir að ábyrgjast lagabreytingar og með orðinu skattareglur hafi eingöngu verið átt við skattalög. Vitnið Jón Tryggvi bar að seljendur hlutafjárins hefðu hafnað endurgreiðslufyrirvara kaupenda og viljað takmarka endurkröfuréttinn við fyrirhugaðar breytingar á skattalögum. Við gildistöku laga nr. 97/1988 hafi síðan komið í ljós að á ábyrgð seljenda myndi ekki reyna. Framburði Gests var af hálfu lögmanns stefnanda mótmælt sem vilhöllum. Með hliðsjón af öðru því sem fram er komið í málinu verður að telja uplýst að samningnum var breytt í það horf sem Gestur lagði til. Ákvæði 4. gr. kaupsamningsins um hlutabréf í Fargi hf. var tekið nánast orðrétt upp í 3. gr. samningsins um kaup á hlutafé Gamla-Álafoss hf. og er óumdeilt að ákvæðið kom inn í samninginn fyrir tilstuðlan kaupenda. Stefnandi verður því að bera hallann að því ef orðalag ákvæðisins var ekki í samræmi við það sem hann ætlaðist til eða ónákvæmt. Verður að túlka samningsákvæðið samkvæmt orðalagi þess og með hliðsjón af því sem að framan er rakið um forsögu þess. Ákvæði 3. gr. er svohljóðandi: „Seljanda er kunnugt um, að það er forsenda kaupenda fyrir kaupunum, að skattalegur tapsfrádráttur nýtist í sameiningu Gamla-Álafoss h.f. við annað hlutafélag, en slíka sameiningu munu kaupendur framkvæma eigi síðar en 31.12.1988. Nýtist skattalega hagræðið ekki eða einungis að hluta, vegna breytinga á núgildandi skattareglum, skulu seljendur endurgreiða kaupendum yfirteknar skuldir samkvæmt efnahagsreikningi í sama hlutfalli. Sama gildir verði skattalegur tapsfrádráttur lægri en áætlað er í ársreikningi Gamla-Álafoss h.f., vegna breytinga sem skattayfirvöld kynnu að gera á framtali félagsins." Við samningsgerðina lá ljóst fyrir að nýta átti uppsafnað tap Gamla-Álafoss hf. til lækkunar á tekjuskatti hlutafélags í eigu kaupenda. Kemur skýrt fram í 3. gr. samningsins að þetta hafi átt að gera með sameiningu Gamla-Álafoss hf. við annað hlutafélag. Í kaupsamningnum er ekki greint frá því hvaða hlutafélag þetta sé en á þessum tíma voru kaupendur allir hluthafar í Verksmiðjunni Vífilfelli hf. og forsvarsmenn þess félags komu að samningsgerðinni. Í framlagðri kæru Vífilfells hf. dags. 29. júní 1995 á endurákvörðun opinberra gjalda félagsins kemur fram að veturinn 1986-87 fól Verksmiðjan Vífilfell hf. Símoni Á. Gunnarssyni, löggiltum endurskoðanda, að taka saman greinargerð um möguleika á að nýta yfirfæranlegt tap við sameiningu fyrirtækja til að byggja upp eiginfjárstöðu félagsins. Símon skilaði skýrslu um þetta til stjórnar félagsins síðla árs 1986. Í málinu þykir fram komið að kaup á hlutafé Gamla-Álafoss hf. og sameining félagsins og Verksmiðjunnar Vífilfells hf., í því skyni að nýta tap fyrrgreinda félagsins til að lækka skatta þess síðargreinda, voru skipulögð og framkvæmd af sérfræðingum á vegum Verksmiðjunnar Vífilfells hf. Enda þótt stefnda hafi í stórum dráttum verið kunnugt um hvernig til stóð að framkvæma sameininguna var hann ekki í aðstöðu til að hafa áhrif á hvernig að henni yrði staðið í smærri atriðum. Svo sem að framan er rakið var tilgangur kaupenda með kaupum á hlutafénu sá einn að hlutafélag í eigu kaupenda myndi nýta uppsafnað tap Gamla-Álafoss hf. til að lækka skatta félagsins. Tilgangur seljanda var hins vegar sá að fá greiðslu á eftirstöðvum skulda Gamla-Álafoss hf. Ljóst þykir að framangreindar ástæður beggja samningsaðila voru gagnaaðilum kunnar. Með hliðsjón af því sem upplýst er í málinu um forsögu 3. gr. samningsins verður að líta svo á að kaupendur hafi sætt sig við að endurgreiðslufyrirvarinn væri takmarkaður með þeim hætti að til endurgreiðslu kæmi aðeins ef skattafrádráttur nýttist ekki vegna breytinga á þágildandi skattareglum. Verður því að líta á endurgreiðslufyrirvarann heildstætt þannig að annar málsliður 3. gr. þrengi hann en hafi ekki verið settur inn sem dæmi um tilvik þar sem reynt gæti á endurgreiðsluréttinn. Verður að líta svo á að með þessu hafi aðilar í raun samið um hvernig skipta ætti áhættunni af því að hið uppsafnaða tap nýttist ekki til lækkunar á sköttum samrunafélagsins. Af annarri túlkun á ákvæðinu myndi leiða að annar málsliður 3. gr. væri tilgangslítill og stefndi bæri nánast alla áhættu í viðskiptunum, án þess þó að hafa nokkuð með samruna hlutafélaganna að gera. Verður þá að taka afstöðu til þess hvort breytingar á þágildandi skattareglum, í ofangreindum skilningi 3. gr. samningsins, hafi leitt til þess að hið skattalega hagræði nýttist ekki. Í framburði vitna fyrir dómi kom fram að ákvæði 3. gr. hafi einkum verið til komið vegna umræðna sem voru í gangi í þjóðfélaginu um að koma þyrfti í veg fyrir að hlutafélög gætu með sameiningu nýtt uppsafnað tap og með því náð fram lækkun á sköttum. Þá hafi verið á döfinni lagasetning sem þrengdi möguleika á nýtingu uppsafnaðs taps til lækkunar á sköttum við samruna hlutafélaga og samningsaðilar hafi m.a. óttast að sú skattalagabreyting yrði með einhverjum hætti gerð afturvirk. Vitnin Símon Á. Gunnarsson og Lýður Friðjónsson báru reyndar að kaupendur hefðu einnig óttast breytingar á framkvæmd skattayfirvalda vegna utanaðkomandi þrýstings. Með lögum nr. 97/1988, sem tóku gildi 29. desember 1998, var heimild til flutnings rekstrartaps við sameiningu félaga þrengd. Hvorki í frumvarpinu né lögunum var gert ráð fyrir afturvirkum áhrifum lagasetningarinnar. Þótt endurgreiðslufyrirvari 3. gr. samningsins virðist einkum vísa til umræddrar lagasetningar verður orðalagið "breytinga á núgildandi skattareglum" ekki skýrt svo þröngt að það nái eingöngu til breytinga á settum skattalögum. Stefnandi hefur nefnt mörg dæmi um sameiningu hlutafélaga sem hann kveður átölulaust hafa hlotið náð fyrir augum skattayfirvalda. Hins vegar hefur hann ekki sýnt fram á að staðið hafi verið að sameiningu þessara hlutafélaga með sama hætti og hér um ræðir. Í því sambandi má einnig vísa til þess að Símon Á. Gunnarsson löggiltur endurskoðandi gat ekki fyrir dómi nefnt dæmi um að staðið hefði verið að sameiningu annarra hlutafélaga með sambærilegum hætti. Í fyrirspurn Símonar Á. Gunnarssonar til ríkisskattstjóra 23. nóvember 1987 er óskað staðfestingar á því hvort yfirfæranlegt tap Fiskiðjunnar hf., samkvæmt skattframtali 1987, verði frádráttarbært hjá Verksmiðjunni Vífilfelli hf. ef félögin yrðu sameinuð með þeim hætti sem lýst væri í 56. gr. laga nr. 75/1981. Almennt orðað svar ríkisskattstjóra dags. 2. desember 1987 gefur ekkert tilefni til þeirrar ályktunar að með dómi Hæstaréttar 30. janúar 1997 hafi verið staðfest önnur túlkun á skattareglum en skattayfirvöld hafi viðhaft á árinu 1988, enda er dómurinn beinlínis á því byggður að sameiningin hafi ekki staðist ákvæði 1. mgr. 56. gr. laga nr. 75/1981. Enda þótt skattayfirvöld hafi ekki hafist handa um rannsókn á umræddri sameiningu fyrr en á árinu 1993 bendir það eitt og sér ekki til að sú endurákvörðun sem framkvæmd var í kjölfarið hafi verið vegna breytinga á skattalögum eða reglum sem skattayfirvöld starfa eftir. Þvert á móti byggist úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur í máli Gjaldheimtunnar í Reykjavík gegn Vífilfelli ehf., sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna að þessu leyti, á þeim skattalögum sem í gildi voru þegar sameiningin fór fram og túlkun þeirra. Samkvæmt framansögðu þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að í þessum dómsniðurstöðum sé vikið frá eldri fordæmum dómstóla eða að niðurstaðan gangi gegn fyrri úrskurðum skattayfirvalda eða framkvæmd skattayfirvalda varðandi sambærileg tilvik. Stefndi hefur haldið því fram að hægt hefði verið að standa þannig að samruna hlutafélaganna tveggja að tap Gamla-Álafoss hf. hefði nýst til frádráttar sköttum samrunafélagsins og bent á nokkrar leiðir sem hann telur að hefðu verið færar. Eigendur Verksmiðjunnar Vífilfells hf. sem réðu, sem fyrr segir, ferðinni varðandi framkvæmd samrunans, virðast hafa valið þá leið sem farin var til að koma í veg fyrir að þurfa að afhenda utanaðkomandi aðilum hlutabréf í Verksmiðjunni Vífilfelli hf. Þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að fyrrnefnd niðurstaða í máli stefnanda gegn Gjaldheimtunni í Reykjavík útiloki að aðrar leiðir til samruna hlutafélaganna hefðu staðist ákvæði þágildandi skattalaga um nýtingu yfirfærðs taps til lækkunar á skattstofni samrunahlutafélagsins. Með vísan til þess sem að framan hefur verið rakið, varðandi tilurð 3. gr. samningsins og ætlaðan vilja beggja samningsaðila varðandi skiptingu á áhættu af viðskiptunum, verður ekki séð að það skilyrði sem sett var fyrir endurgreiðslukröfu stefnanda í öðrum málslið 3. gr. hafi komið fram við fyrrnefndan dóm Hæstaréttar. Þá verður að fallast á með stefnda að fyrirvari lokamálsliðar 3. gr. um mögulegar breytingar skattayfirvalda á framtali félagsins vísi eingöngu til framtals Gamla-Álafoss hf. en ekki samrunafélagsins. Um forsendubrest. Það er grundvallarregla í samningarétti að gerða samninga beri að efna og þurfa veigamikil rök að vera fyrir því að samningsaðili verði leystur undan ákvæðum samnings sem hann hefur gert á grundvelli ógildingarástæðna. Þarf stefnandi að sýna fram á að skilyrði ógildingar séu fyrir hendi. Fram er komið í málinu að megintilgangur samningsgerðarinnar var sá að nýta uppsafnað tap Gamla-Álafoss hf. til lækkunar á sköttum samrunahlutafélags í eigu kaupenda. Það má því telja eðlilegt að báðir samningsaðilar hafi haldið að slíkt væri mögulegt. Ljóst er að þeir gerðu sér hins vegar báðir grein fyrir að brugðið gat til beggja vona um hvort tapsfrádrátturinn nýttist. Með hliðsjón af því að kaupendur og Verksmiðjan Vífilfell hf. réðu ferðinni varðandi það hvernig staðið var að kaupum á hlutafénu og sameiningunni, að þeir höfðu sérfræðinga sér til aðstoðar og kaupendur áttu í vændum verulegan hagnað ef þeim tækist að nýta tapið til lækkunar á sköttum, verður hvorki talið sanngjarnt né eðlilegt að stefndi beri einn alla áhættuna af því að samruni hlutafélaganna stæðist þágildandi skattareglur. Samkvæmt því sem að framan er rakið verður að líta á 3. gr. samningsins sem samkomulag um skiptingu áhættunnar af því að tapsfrádrátturinn nýttist. Verður því ekki fallist á með stefnanda að til grundvallar samningnum hafi legið önnur og víðtækari forsenda varðandi endurgreiðslurétt en fram kemur í þeim fyrirvara sem aðilar komu sér saman um í 3. gr. samningsins. Þykir endurgreiðlslukrafan því ekki eiga að ná fram að ganga á grundvelli brostinna forsendna. Um 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Með hliðsjón af því sem að framan er rakið um tilurð samningsins, þá hagnaðarvon sem kaupendur höfðu og það samningsákvæði sem aðilar settu inn í samninginn til að skilgreina þá áhættu sem hvor um sig tók við samningsgerðina verður ekki talið að skilyrði sé til beitingar 36. gr. samningalaganna til breytingar á samningi aðila. Um meint saknæmt atferli stefnda. Svo sem áður er rakið töldu báðir samningsaðilar að fyrirhuguð sameining myndi standast þágildandi skattareglur. Kaupendur höfðu löggiltan endurskoðanda og lögmann sér til aðstoðar og ekkert hefur komið fram í málinu sem bendir til þess að skortur á upplýsingum af hálfu stefnda eða aðrar saknæmar athafnir eða athafnaleysi hafi leitt til þess að skattalegur tapsfrádráttur nýttist ekki. Samantekt. Samkvæmt framansögðu þykir stefnandi hvorki hafa sýnt fram á að 3. gr. kaupsamnings aðila verði skýrð með þeim hætti að hún veiti honum rétti til endurgreiðslu úr hendi stenda né að að honum beri slík endurgreiðsla á grundvelli sjónarmiða um ógilda löggerninga. Ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu. Með hliðsjón af þeim vafaatriðum sem eru í máli þessu þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af því. Dóm þennan kváðu upp Sigurður T. Magnússon héraðsdómari, sem jafnframt var dómsformaður, og Hjördís Hákonardóttir héraðsdómari en Eggert Óskarsson héraðsdómari stóð að sératkvæði. Dómsorð: Stefndi, Framkvæmdasjóður Íslands, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Vífilfells ehf., í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Sératkvæði Eggerts Óskarssonar. Ég er sammála meirihluta dómsins um það að stefnandi hafi öðlast þann endurgreiðslurétt sem kaupsamningur stefnda og hlutahafa Verksmiðjunnar Vífilfells hf. fól í sér, ef skattalegur tapsfrádráttur nýttist ekki. Ég er hins vegar ósammála túlkun meirihluta dómsins á endurgreiðslufyrirvara 3. gr. samningsins í ljósi niðurstöðu dóms Hæstaréttar frá 30. janúar 1997 í máli stefnanda gegn Gjaldheimtunni í Reykjavík. Óumdeilt er að samningsaðilar töldu að skattalegur tapsfrádráttur myndi nýtast í sameiningu Gamla-Álafoss hf. við annað hlutafélag og að það væri forsenda kaupenda fyrir kaupunum. Fyrirvara um endurgreiðslu í síðari málslið 4. gr. samningsins ber að skýra með hliðsjón af því. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í máli Gjaldheimtunnar í Reykjavík gegn stefnanda, sem staðfestur var með fyrrgreindum dómi Hæstaréttar, var fallist á niðurstöðu úrskurðar yfirskattanefndar um endurákvörðun álagningar opinberra gjalda á stefnanda á grundvelli ónotaðra rekstartapa frá Fargi hf. og Gamla Álafossi hf. Dómsniðurstaða er byggð á því að við samruna greindra hlutafélaga við Verksmiðjuna Vífilfell hf. hafi ekki verið fylgt formskilyrðum 1. mgr. 56. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignaskatt, en einnig er efnislega á því byggt að tilgangur tilvitnaðs lagaákvæðis hafi ekki verið sá einn að gera félögum kleift að kaupa tap annarra félaga og nýta sér það til skattafsláttar. Hefur sá skilningur ákvæðisins verið áréttaður í dómi Hæstaréttar frá 22. janúar 1998 í málinu nr. 456/1997. Dómsúrlausnir staðfesta þannig þessa túlkun skattyfirvalda á ákvæðum skattalaga um nýtingu skattalegra réttinda við samruna félaga. Verður því að telja að þar með sé fullnægt endurgreiðsluákvæði 4. gr. samningsins. Ég tel því að stefnandi eigi rétt til endurgreiðslu úr hendi stefnda, en rétt er að málskostnaður falli niður. Þar sem meiri hluti dómsins hefur komist að þeirri niðurstöðu að sýkna beri stefnda af öllum kröfum stefnanda eru ekki efni til að fjalla um dómkröfur stefnanda tölulega.
Mál nr. 522/2005
Ökuréttarsvipting Akstur án ökuréttar Ölvunarakstur
B var sakfelldur fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreið sviptur ökurétti og undir áhrifum áfengis. Hafði B frá árinu 1968 hlotið 14 refsidóma fyrir ölvun við akstur, en með 11 þeirra var hann jafnframt dæmdur fyrir akstur sviptur ökurétti. Með vísan til sakaferils B og 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 var honum gert að sæta fangelsi í sex mánuði og sviptur ökurétti ævilangt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 23. nóvember 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst mildunar refsingar. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann frá árinu 1968 hlotið 14 refsidóma fyrir ölvun við akstur, en með 11 þeirra var hann jafnframt dæmdur fyrir akstur sviptur ökurétti. Hann hlaut þrjá síðustu dómana á árunum 1995, 1999 og 2002, þann fyrsta í febrúar 1995, fangelsi í 18 mánuði, annan í janúar 1999, fangelsi í 12 mánuði og loks í maí 2002, fangelsi í 6 mánuði. Með fyrstu tveimur dómunum voru dæmdar með eftirstöðvar refsingar samkvæmt reynslulausn sem hann hafði hlotið, 296 dagar með þeim fyrri en 260 dagar þeim síðari. Ævilöng ökuréttarsvipting hans var áréttuð í öllum þremur dómunum. Refsing ákærða er með vísan til sakaferils hans og 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 hæfilega ákveðin fangelsi í 6 mánuði. Ákvæði héraðsdóms um ökuréttarsviptingu og sakarkostnað verða staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um málskostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Birgir Kristjánsson, sæti fangelsi í 6 mánuði. Ákvæði héraðsdóms um ökuréttarsviptingu og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 209.267 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Páls A. Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. október 2005. Mál þetta, sem dómtekið var í dag, er höfðað samkvæmt ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík 10. október 2005, á hendur Birgi Kristjánssyni, kt. 221044-4879, Hátúni 10b, Reykjavík, fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreiðinni RD-614, sunnudaginn 29. maí 2005, undir áhrifum áfengis (vínandamagn í blóði 2,18‰) og sviptur ökurétti frá miðborg Reykjavíkur, uns akstri lauk við gatnamót Skúlagötu og Snorrabrautar. Þetta er talið varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar skv. 101. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993, 2. gr. laga nr. 23/1998 og 8. gr. laga nr. 84/2004. Af hálfu ákærða er krafist vægustu refsingar er lög leyfa. Farið var með mál þetta samkvæmt 125. gr. laga nr. 19/1991 og var það tekið til dóms án frekari sönnunarfærslu er sækjanda og ákærða hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Ákærði hefur skýlaust játað brot sitt. Sannað er með játningu ákærða og öðrum gögnum málsins að ákærði er sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök og er brot hans rétt heimfært til refsiákvæða í ákæru. Ákærði er með vísan til 101. gr. og 102. gr. umferðarlaga sviptur ökurétti ævilangt. Ákærði greiði 22.517 krónur í sakarkostnað. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð : Ákærði, Birgir Kristjánsson, sæti fangelsi í 7 mánuði. Ákærði er sviptur ökurétti ævilangt. Ákærði greiði 22.517 krónur í sakarkostnað.
Mál nr. 157/2012
Niðurfelling máls Málskostnaður
Mál G, J og S gegn Í var fellt niður fyrir Hæstarétti eftir samkomulagi aðila. Að kröfu Í, voru G, J og S dæmdir til greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 9. mars 2012. Með bréfi til réttarins 13. september sama ár tilkynntu aðilar málsins að þeir hefðu komið sér saman um að óska eftir niðurfellingu þess fyrir Hæstarétti. Þá kom fram að af hálfu áfrýjenda væri þess krafist að málið yrði fellt niður án kostnaðar en að stefndi ítrekaði kröfu sína um málskostnað fyrir Hæstarétti. Með vísan til c. liðar 1. mgr. 105. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður málið fellt niður fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 2. mgr. 130. gr. og 2. mgr. 132. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 verða áfrýjendur dæmdir til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði segir. Dómsorð: Mál þetta er fellt niður. Áfrýjendur, Gísli Þorvaldsson, Jóhann Gíslason og Sæmundur Gíslason, greiði óskipt stefnda, Íslandsbanka hf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.
Mál nr. 463/2011
Kærumál Sjálfræðissvipting
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að A yrði sviptur sjálfræði í 12 mánuði á grundvelli b. liðar 4. gr., sbr. 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. júlí 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 15. júlí 2011, þar sem sóknaraðili var sviptur sjálfræði í eitt ár. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að sjálfræðissviptingunni verði markaður skemmri tími. Í báðum tilvikum krefst hann þóknunar til skipaðs verjanda. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og að þóknun talsmanns þeirra greiðist úr ríkissjóði. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila og talsmanns varnaraðila vegna flutnings málsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði og ákveðst hún að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun Steinbergs Finnbogasonar héraðsdómslögmanns, skipaðs verjanda sóknaraðila, og Leifs Runólfssonar héraðsdómslögmanns, skipaðs talsmanns varnaraðila, vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, 125.500 krónur til hvors um sig, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 366/2009
Kynferðisbrot Börn Skaðabætur
T var sakfelldur fyrir kynferðisbrot gegn A, fæddri 1992, með því að hafa í nokkur skipti á árunum 2004 fram til í apríl 2007 við nánar tilgreindar aðstæður káfað utan klæða á brjóstum, lærum og kynfærum hennar og látið hana snerta kynfæri T utan klæða. Voru brot hans sem framin voru fram að því að stúlkan varð 14 ára talin varða við 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en brot hans eftir að hún náði þeim aldri við 209. gr. sömu laga. Með héraðsdómi var T jafnframt sakfelldur fyrir að hafa tvívegis í júní 2007 tælt stúlkuna til annarra kynferðismaka en samræðis með því að hafa notfært tilteknar aðstæður hennar, aldurs- og þroskamun. Fyrir héraðsdómi játaði hann þessi brot að því undanskildu að hann neitaði að hafa sett gervilim í leggöng stúlkunnar og látið hana hafa við sig munnmök. Ekki var talið sannað að hann hefði sett gervilim í leggöng A. Með vísan til forsendna héraðsdóms var staðfest niðurstaða hans um sakfellingu fyrir aðra háttsemi T, sem lýst var í síðari kafla ákærunnar. Voru brot hans talin varða við 3. mgr. 202. gr., 199. gr. og 209. gr. almennra hegningarlaga. Var T gert að sæta fangelsi í 18 mánuði og voru miskabætur A til handa ákveðnar 800.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 22. júní 2009 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða en refsing hans þyngd. A krefst þess að ákvæði héraðsdóms um bætur verði staðfest. Ákærði krefst sýknu af I. kafla ákæru og þeim hluta II. kafla er lýtur að því að hann hafi sett gervilim í leggöng A og látið hana hafa við sig munnmök. Án tillits til niðurstöðu um þá kröfu krefst hann þess að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess að bætur til A verði lækkaðar. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur fyrir kynferðisbrot gegn A, fæddri [...] 1992, með því að hafa í nokkur skipti á árunum 2004 fram til apríl 2007 við nánar tilgreindar aðstæður káfað utan klæða á brjóstum, lærum og kynfærum hennar og látið hana snerta kynfæri ákærða utan klæða, eins og lýst er í I. kafla ákæru. Ákærði hefur neitað þessum sakargiftum. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sakfelling ákærða varðandi þennan kafla ákæru. Brot hans sem framin voru fram að því að stúlkan varð 14 ára varða við 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, eins og ákvæðið hljóðaði áður en því var breytt með lögum nr. 61/2007, en brot hans eftir að hún náði þeim aldri við 209. gr. fyrrnefndu laganna. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði jafnframt sakfelldur samkvæmt II. kafla ákæru fyrir að hafa tvívegis í júní 2007 tælt stúlkuna til annarra kynferðismaka en samræðis með því að hafa notfært tilteknar aðstæður hennar, aldurs- og þroskamun. Í fyrra sinnið hafi hann káfað utan klæða á brjóstum og lærum stúlkunnar, fengið hana til að setja fingur í leggöng og fróað sjálfum sér fyrir framan hana, sbr. 1. tölulið, en í það síðara káfað á brjóstum stúlkunnar utan klæða, nuddað kynfæri hennar, sett fingur og gervilim í leggöng hennar, látið stúlkuna hafa við sig munnmök og fróa sér, sbr. 2. tölulið. Fyrir héraðsdómi játaði ákærði þessi brot að því undanskildu að hann neitaði að hafa sett gervilim í leggöng stúlkunnar og að hafa látið hana hafa við sig munnmök. Stúlkan hefur borið í tveimur skýrslum, sem hún gaf fyrir héraðsdómi, að ákærði hafi sett gervilim í leggöng hennar. Hins vegar hefur vætti hennar um aðdraganda þess tekið miklum breytingum í skýrslum hennar fyrir dómi, svo og um það hvenær ákærði gaf henni tækið. Ýmist kveður hún ákærða hafa notað tækið seinni hluta sumars 2009, um haustið eftir að hún var byrjuð í skóla sama ár eða rétt fyrir jól. Þegar þetta er virt og gegn staðfastri neitun ákærða allt frá upphafi verður ekki talið sannað að hann hafi gerst sekur um þessa háttsemi. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu fyrir aðra háttsemi ákærða, sem lýst er í þessum kafla ákæru. Þau brot hans að setja fingur upp í leggöng stúlkunnar, láta hana hafa við sig munnmök og fróa sér varða við 3. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga með áorðnum breytingum. Sú háttsemi hans að káfa á stúlkunni utan klæða á brjóstum og lærum og að nudda kynfæri hennar er heimfærð undir 199. gr. laganna og það brot að fróa sér fyrir framan stúlkuna varðar við 209. gr. laganna. Við ákvörðun refsingar ákærða verður litið til 77. gr. almennra hegningarlaga og þess að brot hans samkvæmt II. kafla voru framin eftir 3. apríl 2007, þegar lög nr. 61/2007 tóku gildi, en með þeim var breytt til hækkunar refsimörkum 2. og 3. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um refsingu ákærða og sakarkostnað. Að virtum atvikum málsins og þeim afleiðingum, sem brot ákærða hefur haft á stúlkuna eru miskabætur henni til handa ákveðnar 800.000 krónur, sem bera vexti eins og í dómsorði greinir. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um refsingu ákærða, Tryggva Óla Þorfinnssonar, og sakarkostnað. Ákærði greiði A 800.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júlí 2007 til 22. ágúst 2008, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 593.339 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 439.250 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Hjördísar E. Harðardóttur hæstaréttarlögmanns, 125.500 krónur. I Í nokkur skipti á árunum 2004-2007 káfað utan klæða á brjóstum, lærum og kynfærum A og látið hana snerta kynfæri ákærða utan klæða. Er þetta talið varða við 2. mgr. 202. gr., 199. gr. og 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. II Í júní 2007 tælt hana til annarra kynferðismaka en samræðis með því að notfæra sér ofangreindar aðstæður og þann aldurs- og þroskamun sem á þeim var, er hann: 1) Káfaði utan og innan klæða á brjóstum, lærum og kynfærum A, setti fingur í leggöng hennar, fékk stúlkuna til að setja fingur inn í leggöng sín og fróaði sjálfum sér fyrir framan hana. 2) Káfaði á brjóstum stúlkunnar utan og innan klæða, nuddaði kynfæri hennar setti fingur og gervilim í leggöng hennar, lét stúlkuna hafa við sig munnmök og fróa sér. Er þetta talið varða við 3. mgr. 202. gr. laga nr. 19/1940 en til vara við 199. gr. og 209. gr. laga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 88/2008. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og greiðslu alls sakar­kostnaðar. Einkaréttarkrafa: Af hálfu A, kennitala [ ], er krafist miskabóta að fjárhæð 1.000.000 krónur auk vaxta skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. maí 2002 til 22. ágúst 2008 en með dráttarvöxtum skv. 9. gr. s.l. frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar og að dráttarvextir leggist við höfuðstól miskabóta á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn 12 mánuðum eftir upphafsdag vaxta í samræmi við 12. gr. laga nr. 38/2001. Verjandi ákærða krefst vægustu refsingar er lög leyfa, sýknu af skaðabótakröfu og þess að málskostnaður, þar með talin málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. Með bréfi 31. janúar 2008 til lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu tilkynnti Barnaverndarnefnd [ ]um ætluð brot Tryggva Óla Þorfinnssonar, ákærða í máli þessu, gagnvart A. Í bréfinu er gerð grein fyrir því að málið hafi borist Barnaverndarnefnd [ ] með bréfi skólastjóra [ ] 8. nóvember 2007, en hann hafi tilkynnt um hugsanlega kynferðislega misnotkun á stúlkunni. Í bréfi Barnaverndar­nefndar er gerð grein fyrir því að málið hafi verið kannað með viðtölum við móður stúlkunnar og stjúpföður. Þriðjudaginn 26. febrúar 2008 ræddi lögreglumaður símleiðis við B, móður A. Staðfesti B það sem fram kom í bréfi Barna­verndarnefndar til lögreglu um atvik málsins. Í niðurlagi símtalsins lagði B fram kæru á hendur ákærða fyrir brot gagnvart dóttur sinni. Fimmtudaginn 13. mars 2008 var tekin skýrsla fyrir dómi af A á grundvelli 1. mgr. a liðar 74. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Greindi hún þá frá atvikum málsins. Aftur var tekin skýrsla af A fyrir dómi mánudaginn 24. nóvember 2008. Ákærði var fyrst yfirheyrður um sakarefnið hjá lögreglu föstudaginn 29. febrúar 2008. Ákærði kvaðst vera æskuvinur föður A. Hafi hann því þekkt börn föður ákærða mjög vel eftir að þau hafi farið að eldast. Kvaðst hann hafa átt nánar samræður við A um kynlíf frá því hún hafi verið að gæta barna hans heima hjá ákærða. Hafi það verið eftir að A hafi verið orðin 15 ára gömul. Hafi A sagt ákærða náið frá ástarlífi sínu með strákum bæði fyrir norðan þar sem hún ætti heima sem og fyrir sunnan í Reykjavík. Hafi ákærði bent henni á að fara ekki að stunda kynlíf strax og að hún ætti að hjálpa sér sjálf í kynlífinu. Hafi A verið mjög opinská í samræðum við ákærða. Hafi hann þá gert þau mistök að kaupa handa henni gervilim á stærð við penna. Ákærði kvað það hafa gerst í tvígang á heimili hans að hann hafi leitað á A. Í þessum tilvikum hafi hún verið að gæta barna ákærða á heimili hans. Væri ákærði með sófa á heimili sínu sem hann sæti í. Við sófann hafi hann oft farið í ,,gamnislag“ við börnin, þ. á m. A. Í fyrstu hafi þetta byrjað sem stríðni. Hafi hann verið að nudda axlir stúlkunnar og hlutir þróast þannig að hann hafi þreifað á brjóstum hennar utan klæða. Hann hafi síðan fært sig neðar og verið farinn að þreifa á innanverðum lærum hennar þegar hann hafi hætt. Hafi hann sagt A að gera þetta sjálf. Hafi hún gert það og káfað á sjálfri sér. Hafi hún síðan fróað sér fyrir framan hann. A hafi ekki fækkað fötum þegar hún hafi farið undir föt sín. Ákærði hafi fróað sálfum sér á sama tíma og orðið sáðfall. Í annað sinn sem þetta hafi gerst hafi hlutirnir verið grófari en byrjað á sama hátt. Þeir hafi átt sér stað í herbergi sonar ákærða. Hafi hann þá farið inn undir klæði hennar og þreifað á brjóstum hennar utan yfir brjóstahaldara og síðan farið í kynfæri hennar og nuddað á henni snípinn. Ákærði kvaðst hafa kysst brjóst hennar en hún hafi verið á brjóstahaldara. Ákærði hafi hætt og sagt A að gera þetta sjálf. Hafi hún þá fróað sér sjálf. Á sama tíma hafi ákærði fróað sér. A hafi einnig káfað á ákærða og fróað honum með höndum. Hafi ákærða orðið sáðfall. Hún hafi ekki fækkað fötum en bolur hennar þó verið færður upp að háls. Hún hafi þó verið á brjóstahaldara. Atburðirnir hafi gerst haustið 2007. Hafi hann tekið hana á eintal eftir það og sagt að það sem gerst hafi á milli þeirra hafi ekki átt að gerast og myndi ekki gerast aftur. Ákærði var aftur yfirheyrður um atvikin hjá lögreglu þriðjudaginn 22. júlí 2008. Var hann í upphafi spurður að því hvort hann vildi í einhverju breyta fyrri framburði sínum hjá lögreglu og kvað ákærði svo ekki vera fyrir utan að ákærði kvaðst vilja viðurkenna að hafa sett fingur inn í leggöng stúlkunnar. Þá kvað ákærði sér ekki hafa orðið sáðfall í síðara skiptið sem til kynferðislegra samskipta hafi komið á milli þeirra. Að öðru leyti lýsti ákærði kynferðislegum samskiptum sínum og stúlkunnar eins og í fyrri skýrslu sinni hjá lögreglu. Ákærði kvaðst eftir síðara skiptið hafa sagt stúlkunni að ef hún segði föður sínum frá atvikunum myndi það örugglega ,,rústa okkar samband“. Ákærði kvaðst telja að hin kynferðislegu samskipti hafi átt sér stað í júní 2007, en þau hafi gerst um svipað leyti. Ákærði kvaðst aldrei hafa átt að koma stúlkunni í þá stöðu að eiga við hann kynferðisleg samskipti. Er undir ákærða var borinn framburður A hjá lögreglu kvaðst ákærði hafa kennt A leik í júní 2007 sem hafi gengið út á hve langt upp læri aðili þyrði að strjúka hendi. Leikurinn bæri nafnið ,,sannleikur“ eða ,,kontor“ og hafi gengið út á að setja hönd á hné á hvoru öðru og sá sem þyrði að fara hærra myndi vinna leikinn. Er ákærði hafi kennt henni leikinn hafi hann sett hönd sína í eigið klof til að hún færi ekki alla leið. Ákærði kvaðst ekki hafa káfað á stúlkunni fyrir þessi tvö atvik í júní 2007. Hann hafi hins vegar slegist við hana fyrir þann tíma. Er borin var undir ákærða frásögn A um að ákærði hafi notað gervilim á hana kvaðst ákærði ekki kannast við að hafa séð hann frá því að hann hafi sent henni hann eða hún tekið hann. Gerviliminn hafi hún farið með norður. Ákærði hafi nefnt við stúlkuna að hún ætti að kaupa sér ,,ástaráhald“. Hún hafi sagt að hún þyrði því ekki og hafi ákærði þá keypt handa henni gervilim. Í næsta skipti er hún hafi verið að passa heima hjá ákærða hafi hún verið búin að finna hann í skúffu í svefnherbergi á heimili ákærða er ákærði hafi komið heim. Hafi ákærði sagt henni að taka hann með sér heim. Fyrir dómi við aðalmeðferð málsins greindi ákærði þannig frá atvikum að hann hafi kynnst A mjög ungri en hann og faðir stúlkunnar væru nánir vinir. Hafi verið samgangur á milli heimilanna og ákærði einu sinni gætt barna fyrir föður A. Á árinu 2007 hafi A komið mikið á heimili ákærða og oft gætt barna ákærða. Bróðir hennar hafi áður gætt barna fyrir ákærða en hún þá stundum fylgt með. Ákærði kvað það geta staðist að hann hafi um tíu sinnum á árunum 2004 til 2007 hitt A. Í þeim tilvikum hafi hann stundum gantast við stúlkuna eins og alla krakkana. Þau hafi m.a. farið í ,,gamnislag“. Ákærði kvað það ekki geta staðist að A hafi gætt barna fyrir ákærða nánast aðra hverja helgi á árinu 2007. Í júní 2007 hafi þeir atburðir gerst sem séu sakarefni málsins en tilvikin séu tvö. Hafi ákærði komið heim til sín og einhver slagsmál átt sér stað. Hafi ákærði sest í sófa eða stól í stofu. A hafi gert hið sama og verið opinská. Hafi hún sagt sögur af sér og kynlífsháttsemi með tveim drengjum. Hafi ákærði sagt henni að fara varlega. Hafi hún lýst því að hún hafi kysst drengina og gert eitthvað fleira. Ákærði kvaðst hafa nuddað axlir hennar þar sem hann hafi setið í 2ja sæta sófa í stofu. Hafi hún sest þétt upp að honum. Eftir að hafa strokið um axlir stúlkunnar hafi hann strokið brjóst hennar utan klæða. Síðan hafi hann rennt höndum eftir lærum hennar. Hafi hann ætlað að hætta en hún farið að eiga við sig sjálf og farið að fróa sér utan klæða. Ákærði kvaðst hafa orðið æstur og fróað sjálfum sér þar sem hann hafi staðið fyrir framan hana. Hafi honum orðið sáðfall. Ákærði kvaðst ekki hafa sett fingur í leggöng hennar í þetta skipti. Kvaðst ákærði ekki hafa áttað sig á þessu við þingfestingu málsins þar sem hann hafi viðurkennt háttsemi samkvæmt 1. tl. II. kafla ákæru. Hitt tilvikið hafi einnig átt sér stað í júní 2007. Hafi stúlkan ætlað að gista á heimili ákærða og verið komin inn í herbergi. Hafi ákærði sest á rúmgafl hjá henni og strokið henni um kálfa. Í framhaldi hafi hann strokið henni upp lærin og strokið um nærbuxurnar utan klæða. Ákærði hafi haldið áfram og farið inn fyrir nærbuxurnar og nuddað á henni kynfærin. Hafi hann sett fingur inn í leggöng hennar einu sinni eða tvisvar. Hafi hann káfað á brjóstum hennar og sennilega sleikt brjóstahaldarann. Hafi ákærði spurt hana að því hvort hún ætlaði að gera eitthvað og hafi hún strokið pung ákærða nokkrum sinnum utan klæða. Hafi hún ekki haft munnmök við ákærða. Ákærði kvaðst hafa gefið stúlkunni gervilim. Hafi stúlkan verið á milli steins og sleggju gagnvart foreldrum sínum en þau hafi ekki viljað að hún eignaðist slíkt tæki. Hafi ákærði viljað að hún stundaði eigið kynlíf í stað þess að vera með drengjum. Af þessum ástæðum hafi ákærði ákveðið að gefa henni gervilim en þá hafi hún verið að passa hjá ákærða. Hafi stúlkan reyndar verið búin að finna gerviliminn sjálf er ákærði hafi komið á heimilið en hann hafi verið geymdur í skúffu í hjónaherberginu. Væri í raun merkilegt að stúlkan skyldi hafa leitað að honum þar. Ákærði kvaðst aldrei hafa verið viðstaddur er hún hafi notað gerviliminn. Ákærði kvað því rangt er fram kæmi í framburði hennar að hann hafi notað á hana gerviliminn, auk þess sem það væri rangt að hún hafi haft við hann munnmök. Að því er varðaði framburð A og bróður hennar, C, um að ákærði hafi verið að strjúka stúlkunni einu sinni er C hafi gengið framhjá herbergi sem þau hafi verið í kvaðst ákærði sennilega hafa verið að kitla A í það skipti. Ákærði kvaðst hafa hitt stúlkuna tvisvar sinnum eftir síðara tilvikið. Í síðara skiptið hafi hún verið með föður sínum og systkinum uppi á Akranesi. Hafi ákærði ekið í bæinn og hún verið ákærða samferða. Á leið í bæinn hafi ákærði sagt að hlutirnir hafi ekki átt að gerast og myndu ekki gerast aftur. Hafi hann tjáð henni að ef hún segði frá myndi samband hans og föður hennar rústast. Ákærði kvað A ekki hafa gætt barna fyrir sig fyrr en á árinu 2007. Allt hafi breyst eftir að málið hafi komið upp. Það hafi leitt til skilnaðar ákærða við eiginkonuna. Hann væri þó áfram í góðu sambandi við börnin sín sem væru hjá móður. Ákærði kvaðst ekki hafa átt að koma stúlkunni í þá stöðu sem hún hafi komist í og væru samskiptin á ábyrgð ákærða. A greindi frá því í fyrstu skýrslutöku fyrir dómi að ákærði væri besti vinur föður hennar. Þegar A hafi verið um 10 ára aldurinn hafi byrjað leikur á milli hennar og ákærða sem í upphafi hafi gengið út á að ákærði hafi verið að kenna henni að verja sig. Leikurinn hafi þróast og ákærði síðar farið að koma við A en þá hafi hún verið orðin 12 ára. Í síðasta sinnið sem ákærði hafi komið við A með þeim hætti hafi verið haustið 2007, en hún hafi þá verið nýlega byrjuð í skólanum. Þegar ákærði hafi verið að koma við hana hafi hann verið að koma við brjóst hennar og strjúka henni eftir læri og alveg upp undir kynfærin. Í upphafi hafi strokurnar einungis verið utan klæða en síðar hafi ákærði farið að strjúka henni innan klæða og hann strokið henni um kynfærin. Hafi ákærði stungið fingri inn í leggöng hennar. Bar hún að ákærði hafi keypt gervilim handa henni sem hann hafi stungið inn í leggöng hennar. Atburðirnir hafi átt sér stað á heimili ákærða en í þessum tilvikum hafi hún verið að gæta barna fyrir ákærða. Ákærði ætti fjögur börn. Á þessum tíma hafi hún búið fyrir norðan hjá móður sinni og stjúpföður, en farið suður um það bil aðra hverja helgi en þá hafi hún oft gætt barna fyrir ákærða. Er liðið hafi á þessi tilvik hafi ákærði sagt að hann kynni einhverja leiki sem hann hafi oft farið í þegar hann hafi verið yngri. Hafi leikurinn gengið út á að leggja hönd á hné. Síðan skyldi höndin dregin upp eftir lærinu til að athuga hve langt viðkomandi þyrði. Í þennan leik hafi hún farið tvisvar eða þrisvar sinnum með ákærða, en hún ekki þorað að leggja höndina á hné ákærða. Hafi ákærði tekið í hönd hennar og lagt á hné sér og sagt henni að fara ofar og ofar. Það hafi hún ekki þorað. Á þennan veg hafi hlutirnir þróast uns ákærði hafi farið að strjúka henni utan klæða. Hafi atvik oft verið með þeim hætti að hún hafi setið og horft á sjónvarpið. Þá hafi ákærði sest við hlið hennar. Þá hafi ákærði lagt hönd sína á læri A en hún hafi fjarlægt hana. Ákærði hafi oft látið hana koma við sig. Í þeim tilvikum hafi hann sagt henni að leggja hönd utan yfir nærbuxur ákærða yfir getnaðarlim hans. Það hafi hún ekki viljað og ákærði tekið í hönd hennar, lagt hana þar og haldið henni. Er hann hafi sleppt hafi hún alltaf farið inn á baðherbergi til að þvo sér um hendurnar. Í eitt sinn hafi A legið uppi í sófa. Hafi ákærði þá komið að og sagt henni að setjast upp. Hafi ákærði sest niður hjá henni. Skyndilega hafi lítil dóttir ákærða komið að og látið A leggjast niður. Hafi A m.a. legið með höfuð ofan á fótum ákærða. Eftir að dóttir ákærða hafi farið hafi hún legið þannig áfram og horft á sjónvarpið. Þá hafi ákærði lagt hönd á brjóst hennar og farið inn fyrir fötin. Síðan hafi hann tekið út á sér getnaðarliminn og fróað sér. Þá hafi A verið á fimmtánda ári. Í annað skipti hafi hún verið heima hjá ákærða og verið að horfa á sjónvarpið. Hafi ákærði fróað sér við hlið hennar. Hafi ákærði fengið hana til að fara með hönd inn fyrir nærbuxur sínar og fróa sjálfri sér á sama tíma og stinga fingri í eigin leggöng. Atburðir þessir hafi verið þegar hún hafi verið á fimmtánda ári. A kvað ákærða í tvígang hafa sett fingur inn í leggöng hennar. Hafi hún í báðum tilvikum verið á 15. ári. Hann hafi byrjað að snerta kynfæri hennar utan klæða er hún hafi 12 til 13 ára en innan klæða er hún hafi verið 14 til 15 ára. A kvað ákærða hafa keypt handa sér gervilim sumarið 2007. Hafi hún verið heima hjá ákærða sem oftar og ákærði sagt henni að fara inn í herbergi til ákærða. Ákærði hafi þá verið inni í eldhúsi ásamt börnum sínum. A hafi farið inn í herbergið og sest þar á rúmið. Ákærði hafi komið og afhent henni gervilim. Um leið hafi hann sagt ,,þú hefur ekki átt svona, er það.“ Hafi hún neitað því og ákærði sagt ,,þetta er handa þér“. Hafi ákærði sagt henni að fara úr buxunum en hún hafi verið hrædd við ákærða. Hafi hún sett buxurnar niður á hné sér. Hafi ákærði stungið gervilimnum inn í leggöng hennar. Ákærði hafi tekið hann út og sett hann inn í nokkur skipti. Síðan hafi hann lagt hönd á brjóst hennar og strokið það. Í framhaldi hafi hann rennt niður buxnaklaufinni og um leið spurt hvort hún hafi haft munnmök við strák áður. Því hafi hún neitað. Hafi ákærði þá tekið um höfuð hennar og stungið getnaðarlim sínum inn í munn hennar. Hafi A legið á bakinu í rúminu við þær aðstæður. Ákærði hafi staðið við hliðina á rúminu. A hafi verið með lokuð augu allan tímann því hún hafi ekki viljað upplifa það sem fram fór. Hafi hún fundið sterka pissulykt á meðan á þessu hafi staðið. Skyndilega hafi heyrst grátur frá dóttur ákærða en við það hafi ákærði hætt og farið fram. Hafi það verið í síðasta skiptið sem hún hafi farið heim til hans. Henni hafi liðið mjög illa á meðan á þessu stóð og verið mjög reið inni í sér. Hún hafi ekki þorað að hætta af því að hún hafi verið hrædd um að ákærði myndi berja sig. Þau hafi áður verið búin að vera í ,,gamnislag“ og ákærði alltaf verið sterkari. Hafi hún stundum verið marin eftir hann. A kvaðst hafa reynt að koma í veg fyrir að atburðir þessir ættu sér stað. Hafi hún verið farin að sjá hvernig hlutirnir þróuðust og hún því sem mest forðast að vera hjá honum og að vera ein í húsinu hjá honum. Hafi hún reynt að biðja föður sinn um leyfi til að fara á einhvern annan stað en til ákærða. Þá hafi hún reynt að fá bróður sinn með í að gæta barna á heimili ákærða til að vera ekki ein með ákærða. Í tvö skipti hafi bróðir hennar verið á heimilinu er ákærði hafi verið að strjúka henni. Þá hafi hún og ákærði verið inni í hjónaherbergi heima hjá ákærða. Rifa hafi verið á hurðinni er bróðir hennar hafi gengið fram hjá. Hann hafi þó ekki áttað sig á hvað hafi verið í gangi. Það hafi síðan oft verið þannig að bróðir hennar hafi komið með en síðan farið út með vinum sínum. Hafi hann ekki verið kominn til baka í tæka tíð þegar ákærði hafi komið heim. Á fyrstu stigum í samskiptum A og ákærða hafi henni fundist þessir hlutir meira í lagi af því að hún hafi litið á ákærða sem hægri hönd föður síns. Hafi ákærði aðstoðað hana að mörgu leyti og oft skutlað henni á milli staða. Síðan hafi hlutirnir þróast og henni þá byrjað að finnast þeir ekki í lagi. A kvað atburði þessa hafa haft mjög mikil áhrif á líf hennar. Í hvert skipti sem þessir hlutir hafi átt sér stað hafi henni liðið mjög illa. Hafi henni farið að ganga illa í skóla og þetta hrjáð hana mikið í prófum. Hafi einkunnir hennar lækkað vegna þessa. Hafi hún auk þess misst mikið af vinum vegna þessa en ákærði hafi sagt henni að hún mætti engum segja frá þessu. Að lokum hafi hún sagt foreldrum sínum frá þessu en þá hafi hún og faðir hennar farið norður vegna afmælis systur A. Hafi foreldrar hennar farið að spyrja hana út í atburðina. Hafi það verið vegna þess að þau hafi farið að inna hana eftir gervilimnum sem ákærði hafi gefið henni. Þau hafi komist á snoðir um hann með því að lesa sms skilaboð af síma hennar. Aftur var tekin skýrsla af A fyrir dómi mánudaginn 24. nóvember 2008. A kvaðst ekki vita nákvæmlega hve oft kynferðisleg samskipti hafi verið á milli hennar og ákærða. Það hafi verið í nokkuð mörg skipti. Allt hafi byrjað um svipað leyti og móðir hennar hafi flutt í burtu en þá hafi hinn svonefndi ,,gamnislagur“ byrjað. Þá hafi hún verið um 10 ára aldurinn. Samskiptin hafi orðið grófari eftir því sem hún hafi orðið eldri og grófustu skiptin þau síðustu. Hin grófustu hafi byrjað er hún hafi verið þrettán eða fjórtán ára. Grófustu tilvikin hafi verið þannig að ákærði hafi strokið henni og stungið fingri inn í leggöng hennar. Atvikin hafi verið inni í svefnherbergi á heimili ákærða. Hún hafi þá verið að gæta barna fyrir hann. Hafi hún yfirleitt setið fyrir framan tölvu á heimili ákærða og verið á samskiptaforritinu msn. Þá hafi ákærði komið og farið að strjúka henni. Hafi hann því næst beðið hana um að fara upp í rúm. Í framhaldinu hafi hann byrjað að koma við hana. Hafi hann komið við hana og farið inn fyrir buxurnar. Hann hafi komið við brjóst hennar, strokið henni um maga, andlit og um fætur. Hafi hann farið inn undir buxurnar og stungið fingri inn í leggöng. A kvaðst ekki viss hvenær þetta hafi gerst en hún hafi verið orðin nokkuð eldri en er ákærði hafi fyrst byrjað að koma við hana. Dágóður tími hafi liðið frá því ákærði hafi verið að strjúka henni og losa um brjóstahaldara hennar þar til atburðir hafi orðið grófari. Kvaðst A telja að hún hafi verið orðin þrettán ára þegar atburðir hafi orðið grófari og tengi hún það við það að hún hafi verið mikið hjá móður sinni er hún hafi verið tólf ára. A kvaðst oft hafa farið að gæta barna hjá ákærða er hún hafi verið yngri. Hafi faðir hennar yfirleitt beðið hana um að gæta barna fyrir ákærða. Síðasta atvikið hafi síðan verið sumarið 2007. Síðla það sumar hafi ákærði gefið henni gerviliminn og hafi hún ekki farið mikið suður eftir það atvik. Þegar ákærði hafi gefið henni gerviliminn hafi hún verið heima hjá honum. Hafi ákærði sagt ,,Þú hefur aldrei átt svona, er það?“. Hafi hún sagt svo ekki vera og að hún væri of ung til þess og hafi ákærði þá sagt ,,hérna eigðu þetta, ég keypti þetta fyrir þig“. Hafi hún tekið við limnum en stuttu síðar hafi faðir hennar komið og náð í hana. Hafi hún ekki notað gerviliminn. Hafi ákærði sagt henni að hún skyldi koma með hann næst þegar hún kæmi að gæta barna. Hafi hún komið aftur suður rétt fyrir jól og þá farið að gæta barna hjá ákærða. Hafi hún þá tekið gerviliminn með sér á heimili ákærða. Hafi hann notað hann á hana. Hafi þetta verið í síðasta skiptið sem ákærði hafi komið við hana. Í fyrri samskiptum hafi ákærði látið hana koma við getnaðarlim sinn utan klæða á meðan ákærði hafi strokið henni. Í það skipti sem ákærði hafi notað gerviliminn á A hafi hún legið uppi í rúmi. Hafi ákærði staðið við hlið hennar og látið hana koma við sig. Hafi hann klætt sig úr og látið hana koma við getnaðarlim sinn. Hafi hann stungið getnaðarlim sínum upp í hana. Stuttu síðar hafi heyrst í krökkunum frammi og ákærði hætt. B móðir A bar að mikil samskipti hafa verið á milli fjölskyldu A og fjölskyldu ákærða í gegnum tíðina þar sem faðir stúlkunnar og ákærði væru æskuvinir. Foreldrar hennar hafi slitið samvistir á árinu 1999 og skilið lögskilnaði á árinu 2000 og stúlkan verið hjá föður. B hafi síðar flutt norður í land og stúlkan flutt til móður norður 2004 til 2005. Stúlkan hafi farið reglulega suður til föður en umgengni hafi verið nánast aðra hverja helgi í mánuði. B kvað dóttur sína hafa gætt barna fyrir ákærða alla tíð. Hafi hún vitað til þess að það hafi verið á árunum 2004 til 2007. Hafi það ekki verið einskorðað við árið 2007. Málið gagnvart ákærða hafi komið upp í kjölfar tilkynningar frá skóla stúlkunnar en fram hafi komið grunsemdir um misnotkun á henni. Annað mál hafi verið til skoðunar en þá hafi verið upplýst að stúlkan ætti gervilim. Þá hafi málefni ákærða komið upp á yfirborðið. Hafi stúlkan tjáð móður sinni að ákærði hafi gefið henni gerviliminn. Í kjölfarið hafi stúlkan sagt upp og ofan af samskiptum sínum við ákærða í gegnum tíðina. Ekki hafi hún lýst athöfnum nákvæmlega þar sem stúlkan hafi ekki viljað það. Hafi hún einungis rætt um káf á brjóstum og rass. Stúlkunni hafi greinilega liðið illa er hún hafi sagt frá atvikum. Hafi hún m.a. brostið í grát og fyrst á eftir verið mjög þung. Síðar hafi henni farið að líða betur. B kvaðst ekki hafa merkt neitt sérstakt í fari stúlkunnar á árinu 2007 er gefið hafi til kynna að eitthvað væri að. Þó hafi oft verið þungt yfir stúlkunni. Hafi B talið það tengjast nýjum skóla er stúlkan hafi farið í. Hafi hún átt erfitt uppdráttar þar. Hafi stúlkan farið að ræða mikið um stráka og verið gróf inni á msn samskiptaforritinu. Málið hafi síðan legið nokkuð þungt á stúlkunni um þær mundir er það hafi átt að vera til meðferðar fyrir dóm­stólum. Sé stúlkan nú í framhaldsskóla og gangi henni bærilega. D faðir A kvaðst vera æskuvinur ákærða. Eftir að báðir hafi eignast fjölskyldur hafi áfram verið töluverð samskipti á milli þeirra og fjölskyldn­anna. Ákærði hafi nánast verið faðir númer tvö fyrir öll börn ákærða. D kvaðst hafa tekið eftir því í tölvu A er hún hafi verið orðin 14 ára gömul að stúlkan hafi haft áhuga á klámi og kynlífi. Kvaðst D hafa rætt þessi mál við dóttur sína, sem og önnur börn, en það væri hluti af uppeldinu. Móðir stúlkunnar hafi flutt norður í land á árinu 2004. Eftir að stúlkan hafi flutt til móður 11 til 12 ára gömul hafi hún komið suður á umgengnistímum. Hafi allt gengið vel. Eftir að stúlkan hafi orðið 13 ára hafi hún farið að gæta barna fyrir ákærða yfir nótt og hafi það verið af og til upp frá því. Fyrir þann tíma hafi verið mikil sam­skipti á milli fjölskyldnanna en fjölskyldurnar hafi búið mjög nálægt hvorri annarri. Sonur D, C, hafi einnig gætt barna á heimili ákærða. Hafi það verið eftir hentugleikum. Ekki hafi borið á neinu í samskiptum A og ákærða fyrr en eftir að málið hafi komið upp. D kvaðst hafa farið norður í land 14. nóvember 2007 en D hafi verið búinn að heyra að stúlkan hafi verið að segja frá einhverju í skólanum. Foreldrarnir hafi rætt við hana og málið þá komið upp. Hafi komið fram að samneyti stúlkunnar og ákærða hafi verið meira en góðu hófi gegnir. Hafi hún lýst því að ákærði hafi káfað á henni og að hún hafi káfað á honum. Ekki hafi hún lýst því neitt nánar. Þá hafi hún lýst því að þau hafi verið komin nærri munnmökum, en stúlkan hafi ekki getað klárað þá sögu. Samskipti við stúlkuna væru almennt góð í dag og kæmi hún af og til til föður síns. Samskiptin við ákærða væru hins vegar breytt. Hafi stúlkan sennilega einu sinni hitt ákærða eftir að málið hafi komið upp. Hafi hún ekki viljað hitta hann. C bróðir A kvaðst hafa átt góð samskipti við ákærða og fjölskyldu hans. Ákærði hafi nánast verið faðir númer tvö. Hafi C öðru hvoru gætt barna fyrir ákærða og það sama hafi systir hans A gert. Þá hafi þau í einhverjum tilvikum gætt barna sameiginlega á heimili ákærða. Dæmi hafi verið um að A hafi beðið C um að koma með sér að gæta barnanna. Eftir að A hafi flutt norður hafi hún haldið áfram að gæta barna fyrir ákærða er hún hafi komið í bæinn. C kvaðst aldrei hafa séð neitt kynferðislegt í samskiptum ákærða og A. Hann hafi einu sinni séð ákærða og A saman á heimili ákærða þar sem ákærði hafi verið með hönd á læri A. Er undir C var borið að í lögregluskýrslu hafi hann greint frá því að hann hafi séð ákærða með hönd á lærum A, öxl og maga kvað hann það vera rétt. Ákærði hafi verið að strjúka stúlkunni en hann hafi hreyft hönd um læri hennar. Það atvik hafi átt sér stað á árinu 2006 en C væri öruggur á því. Hann hafi fengið bílpróf 24. apríl 2007 en þetta hafi verið fyrir þann tíma. C kvaðst ekki hafa tekið þátt í neinum ,,gamnislag“ við ákærða. Þá kvaðst C ekki kannast við neinn læraleik er ákærði hafi farið í. E kvaðst hafa verið umsjónarkennari A í [ ] í tvö ár er hún hafi verið í 6. og 7. bekk á sama tíma og E hafi starfað sem námsráðgjafi við skólann. Er A hafi flutt norður hafi hún byrjað í 6. bekk. Þá hafi hún verið 11 til 12 ára. Er A hafi komið í skólann hafi hún verið búin að taka út líkamlegan þroska og stúlkan því verið mjög þroskuð. Hún hafi hins vegar verið nokkuð á eftir í andlegum þroska. Hafi hún átt erfitt með aðlögun gagnvart jafnöldrum. Hafi hún af þeim sökum leitað í félagsleg samskipti við yngri nemendur skólans. Stúlkan hafi yfirleitt verið opin. Hafi hún verið í skólanum er hún hafi sagt frá einhverju kynferðislegu er hún hafi lent í. Hafi hún talað um strák í sveit og vin bróður síns. Hafi E fundist sem A væri að reyna að fanga athygli með þessum sögum sínum. E hafi rætt þessi mál við A. Í þeim viðræðum hafi A lýst kynferðislegum athöfnum með fullorðnum. Hafi hún átt að vera að gæta barna fyrir viðkomandi. Er stúlkan hafi lýst þessu hafi hún orðið öðruvísi. Hafi hún átt erfitt með að lýsa hlutunum og brotnað niður. Hafi hún átt erfitt með svefn og á hana leitað illar hugsanir. Hún hafi lýst kynfærastrokum á sér sjálfri og manni. Tekin var símaskýrsla af E hjá lögreglu 12. júní 2008. Lýsti hún því þá að A hafi nefnt manninn Tryggva og að Tryggvi hafi verið að strjúka á henni brjóstin og kynfæri. Hafi hann fengið hana til að hafa við sig munnmök og gefið henni hjálpartæki ástarlífsins sem hann hafi notað á A. Fyrir dómi staðfesti E að þessi lýsing hennar í lögregluskýrslu væri rétt. Þessir atburðir hafi verið skráðir niður á miða sem E hafi lesið upp af þegar hún hafi gefið símaskýrsluna. Í símaskýrslu sem tekin var af E lýsir hún því að ætlunin sé að fylgja A vel eftir enda sé nauðsyn að henni verði veittur góður stuðningur. Fyrir dómi lýsti E því að stúlkan væri nú komin í framhaldsskóla. Rækist hún stundum á hana á förnum vegi og tjáði stúlkan henni þá það sem henni lægi á hjarta. Vissi hún ekki hvernig henni vegnaði í dag. Jón Brynjólfsson geðlæknir staðfesti læknisvottorð sitt á dskj. nr. 6 og gerði grein fyrir efni þess. Fram kom að þroski A hafi ekki verið formlega rannsakaður. Fundist hafi misþroski og athyglisbrestur. Hafi verið uppi grunur um að stúlkan gengi ekki heil til skógar og það allt frá æsku. Í viðtölum komi stúlkan þannig fyrir að málfar, skilningur og framkoma hafi verið í samræmi við aldur. Hafi afstaða hennar til föður síns litast af því að sá maður sem unnið hafi henni mein hafi verið vinur föður hennar. Hafi faðirinn því óbeint verið sekur. Hafi hún talað um vin föður hennar sem barnaníðing sem hún hafi talað illa um. Þóra Sigfríður Einarsdóttir sálfræðingur í Barnahúsi staðfesti vottorð sitt á dskj. nr. 5. Kvaðst Þóra ekki hafa framkvæmt greindarpróf á stúlkunni en í klínísku mati hafi komið fram greinileg þroskahömlun. Ætti hún erfitt með að móttaka efni og vildi gjarnan gera umhverfi sínu til hæfis. Grípi hún gjarnan efni úr umhverfinu og notaði það á rangan hátt. Væri ljóst að þroski, þ.m.t. málþroski, væri ekki eðlilegur. Væri vitsmunaþroski undir meðallagi. Mætti reikna með að sá þroskamunur myndi aukast eftir því sem hún yrði eldri. Í viðtölum hafi komið fram að stúlkan hafi litið á ákærða sem fjölskylduvin og ígildi föður. Hafi henni fundist hún illa svikin í ljósi þess sem fyrir hana hafi komið. Hafi komið fram að stúlkan væri hrædd við ákærða. Hafi það m.a. komið fram í óraunhæfum hugmyndum hennar um aðstæður sem hann myndi birtast henni í. Að því er varði batahorfur þá byggi stúlkan við vantraust á umhverfið. Væri hún alltaf á varðbergi og hafi henni fundist umhverfið bregðast sér. Fengi hún martraðir um ákærða og ætti erfitt með að vera ein úti. Byggi hún við depurð og hömluleysi í hegðun. Þá væri kynferðislegur undirtónn áberandi. Ætti stúlkan erfitt með kynlíf í dag. Væri erfitt með framtíðarhorfur vegna þroskahömlunar og þeirra brota sem hún hafi orðið fyrir. Væri það mat Þóru að stúlkuna skorti rökhugsun. Notaði hún flott orð í samræðum en ekki á réttan hátt. Niðurstaða: Ákærða er í I. kafla ákæru gefið að sök kynferðisbrot gagnvart A með því að hafa í nokkur skipti á árunum 2004 til 2007 káfað utan klæða á brjóstum, lærum og kynfærum hennar og látið hana snerta kynfæri ákærða utan klæða. Eru brotin í ákæru talin varða við 2. mgr. 202. gr., 199. gr. og 209. gr. laga nr. 19/1940. Ákærði neitar sök. Til grundvallar ákæruefni samkvæmt þessum kafla ákæru liggur framburður A. Um framburð stúlkunnar í heild sinni er það að segja að hann var ekki heildstæður. Fer hún talsvert fram og aftur í tíma er hún lýsir atburðum. Þegar skýrsla var tekin af stúlkunni fyrir dómi lá fyrir grunur um brot ákærða gegn henni. Sá sem skýrslutökuna annaðist átti ekki annars kost en að láta stúlkuna skýra sjálfstætt frá atvikum. Ber yfirheyrslan þess merki. Ákærði hefur frá upphafi staðhæft að hann hafi einungis í tvígang brotið gegn stúlkunni og bæði skiptin verið í júní 2007. Eru það brot samkvæmt II. kafla ákærunnar. Af framburði stúlkunnar er ljóst að hún lýsir þessum atvikum en einnig öðrum sem átt hafi sér stað fyrir þann tíma og þá þegar hún var yngri. Talar hún um að tilvikin hafi síðan orðið gróf er hún hafi verið orðin 13 ára. Hefur hún lýst því að ákærði hafi strokið henni oft er hún hafi komið á heimili hans til að gæta barna hans. Hafi ákærði þá strokið brjóst hennar og læri og kynfæri utan klæða. Þá nefnir hún að ákærði hafi látið hana koma við kynfæri sín utan klæða. E námsráðgjafi og umsjónarkennari A lýsti því að stúlkan væri á eftir í andlegum þroska miðað við jafnaldra sína. Þóra Sigfríður Einarsdóttir sálfræðingur, sem tók viðtöl við stúlkuna, staðhæfir það sama. Er því óhætt að miða við að á stúlkuna hafi hallað nokkuð í andlegum þroska miðað við aldur. Þegar til þessara atriða er litið verður því ekki slegið föstu að stúlkan sé ótrúverðug í frásögn sinni þó svo frásögnin sé ekki heildstæð og á köflum samhengis­laus. Svo sem áður var rakið hefur ákærði alfarið neitað sök samkvæmt þessum kafla ákærunnar. Kveður hann stúlkuna ekki hafa gætt barna á heimili sínu fyrr en á árinu 2007. Framburður ákærða um þetta efni gengur gegn eindregnum framburði A. Þá gengur hann einnig gegn framburði bróður hennar og föður, en þeir fullyrða báðir að A hafi gætt barna á heimili ákærða fyrir þann tíma. Ákærði hefur borið að C, bróðir A, hafi oft verið á heimili ákærða með öðrum börnum á sama tíma og A hafi verið þar. Hafi ákærði oft farið í svokallaðan ,,gamnislag“ við börnin. Þann leik hefur C ekki kannast við. Þá er til þess að líta að ákærði hefur verið reikull í framburði sínum og afstöðu til ákæruefnanna. Í fyrstu yfirheyrslu hjá lögreglu kvaðst ákærði kannast við að til kynferðislegra samskipta hafi komið á milli hans og A í tvígang í júní 2007. Lýsti hann þeim í skýrslutökunni. Þar greindi hann m.a. frá því að honum hafi orðið sáðfall í bæði skiptin. Þá hafi A hjálpað honum við að fróa honum með höndum. Í síðara skiptið sem ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu gerði hann grein fyrir því að hann hafi farið með fingur inn í leggöng stúlkunnar. Frá því greindi hann ekki í fyrri skýrslutökunni. Af síðari skýrslutökunni má ráða að ákærði hafi verið að vísa til síðara tilviksins. Við þingfestingu málsins játaði ákærði sök samkvæmt 1. tl. II. kafla ákæru og þar með að hafa sett fingur í leggöng stúlkunnar í fyrra tilvikinu. Við aðalmeðferð málsins dró hann þá játningu til baka og kvaðst einungis hafa farið með fingur í leggöng stúlkunnar í síðara skiptið. Við aðalmeðferð málsins dró ákærði úr því að stúlkan hafi fróað ákærða og lýsti því fremur þannig að hún hafi sett fingur yfir getnaðarlim ákærða utanklæða. Loks kvaðst ákærði við síðari skýrslutökuna hjá lögreglu vegna málsins ekki hafa fengið sáðfall í síðara skiptið. Því breytti hann aftur við aðalmeðferð málsins. Það sem þyngst vegur þó varðandi staðhæfingar ákærða tengt sakarefni samkvæmt I. kafla ákæru er að C hefur staðhæft að hann hafi á einhverjum tímapunkti fyrir apríl 2007 séð ákærða strjúka systur sinni utan klæða um læri, öxl og maga. Hafi ákærði og A þá verið inni í herbergi á heimili ákærða. C tengdi þetta tilvik afmælisdegi sínum sem er í apríl mánuði. Hafi tilvikið verið áður en C fékk bílprófi í apríl 2007. Með hliðsjón af þessu verður ekki öðru slegið föstu en að framburður ákærða hafi verið reikull og að mati dómsins ótrúverðugur varðandi mikilsverð atriði. Þegar til þessara atriða er litið þykir dóminum rétt að leggja framburð A til grundvallar, sem stuðnings nýtur í þeim atriðum er að framan voru rakin, og telja hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi í nokkur skipti á árunum 2004 fram til apríl 2007 káfað utan klæða á brjóstum, lærum og kynfærum A. A lýsir leik er ákærði hafi kennt henni sem gengið hafi út á að annar aðili legði hönd á hné hins og renndi hönd upp læri eins langt og hann þyrði. Verður ráðið að takmarkið með leiknum hafi verið að komast með hönd nærri eða á kynfæri viðkomandi utan klæða. Ákærði hefur kannast við þennan leik og að hafa sýnt A hann. Þegar til þessa er litið verður miðað við framburð A í málinu um að ákærði hafi látið hana snerta kynfæri sín utan klæða. Með hliðsjón af þessu verður ákærði sakfelldur samkvæmt I. kafla ákæru hvað þetta atriði varðar. Á háttsemi ákærða samkvæmt I. kafla ákæru undir 2. mgr. 202. gr. laga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 61/2007, sbr. 2. gr. laga nr. 19/1940. Kynferðisbrotakafla laga nr. 19/1940 var breytt með lögum nr. 61/2007. Háttsemi sú er ákærði hefur verið sakfelldur fyrir hefur ávallt verið refsiverð samkvæmt lögum nr. 19/1940 og þykir af þeim sökum ekki ástæða til að greina hana frekar niður að því er varðar refsiákvæði en hér er gert. Að því er II. kafla ákæru varðar hefur ákærði játað sök að hluta. Í 1. tl. hefur hann viðurkennt að hafa káfað utan klæða á brjóstum og lærum A, fengið stúlkuna til að setja fingur inn í leggöng sín og að hafa fróað sjálfum sér fyrir framan hana. Ákærði neitar því að hafa káfað á brjóstum stúlkunnar innan klæða eða að hafa káfað á kynfærum hennar í þetta sinn. Þá neitar hann því að hafa sett fingur í leggöng hennar í þetta skipti. Eins og áður sagði játaði ákærði sök við þingfestingu málsins en í því fólst viðurkenning á því að hafa sett fingur í leggöng stúlkunnar. Þá játningu dró ákærði til baka við aðalmeðferð málsins. Ekkert er fram komið í málinu er sérstaklega styður þann framburð stúlkunnar að ákærði hafi í þetta sinn káfað á brjóstum hennar innan klæða, kynfæri hennar eða að hafa sett fingur í leggöng. Verður ákærði því sýknaður af þessari háttsemi. Verður ákærði sakfelldur í samræmi við játningu sína samkvæmt 1. tl. II. kafla ákæru. Í 2. tl. II. kafla ákæru hefur ákærði viðurkennt að hafa káfað á brjóstum A utan klæða, nuddað kynfæri hennar, sett fingur í leggöng hennar og að hafa látið stúlkuna fróa sér. Neitar hann því að hafa strokið brjóst stúlkunnar innan klæða, að hafa sett gervilim í leggöng hennar eða að hafa látið stúlkuna hafa við sig munnmök. Hér háttar einnig þannig til að ekkert sérstakt er fram komið í málinu er styður þann framburð stúlkunnar að ákærði hafi strokið brjóst hennar innan klæða. Verður ákærði því sýknaður af þeirri háttsemi. Að því er gerviliminn varðar þykir dóminum allur framburður ákærða um liminn og tilvist hans með miklum ólíkindum. Að ákærði skuli hafa keypt gervilim handa stúlku sem þá var nýlega orðin 15 ára og hann hafði ekki forsjá yfir eða hafði verið trúað þannig fyrir að honum hafi verið heimilt að uppfræða um kynlíf var einkar ámælisverð háttsemi. Geta ekki annað en kynferðislegar hvatir ákærða hafa búið að baki slíkri háttsemi hans. Tilraunir ákærða til að fegra hlut sinn í þessu sambandi eru að mati dómsins ótrúverðugar. Stúlkan hefur ítrekað lýst því að ákærði hafi sett gerviliminn inn í leggöng hennar og hafi það verið á heimili ákærða. Þegar litið er til staðfasts framburðar A um þetta atriði og kynferðislegra hvata ákærða að baki kaupunum telur dómurinn að leggja beri framburð stúlkunnar til grundvallar niðurstöðu og þar með telja sannað að ákærði hafi stungið gervilim í leggöng stúlkunnar. Að því er munnmökin varðar hefur frásögn stúlkunnar af því atviki verið sérstaklega trúverðug. Lýsti hún því hvernig hún hafi fundið sterka ,,pissulykt“ er ákærði hafi stungið getnaðarlim sínum inn í munn hennar. Með hliðsjón af þessu telur dómurinn hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi látið stúlkuna hafa við sig munnmök. Áður var slegið föstu að A býr við skerta andlega greind. Er athafnir þær sem fram fóru í júní 2007 áttu sér stað var mikill aldurs- og þroskamunur á henni og ákærða. A, bróðir hennar og faðir, hafa öll lýst því að ákærði hafi verið sem faðir númer tvö fyrir A. Má því ljóst vera að stúlkan hafi trúað honum og treyst og verið honum háð. Miðað við það sem ákærði hefur viðurkennt hefur hann átt frumkvæði að hinum kynferðislegu athöfnum með stúlkunni. Með því tældi hann hana til annarra kynferðismaka en samræðis. Með hliðsjón af því og að gættri þeirri háttsemi er ákærði hefur verið sýknaður af, verður ákærði sakfelldur samkvæmt 2. tl. II. kafla ákæru. Á háttsemi samkvæmt 1. og 2. tl. II. kafla undir 3. mgr. 202. gr. laga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 61/2007. Ákærði er fæddur í janúar 1967. Hefur hann ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi svo kunnugt sé. Ákærði á sér þær málsbætur að hann hefur játað háttsemi sína að hluta til. Tældi hann unga stúlku sem honum hafði verið trúað fyrir til annarra kynferðismaka en samræðis, auk þess sem hann áreitti hana kynferðislega. Var brotið framið á stað þar sem stúlkan taldi sig vera örugg og af manni sem hún nánast leit á sem föður sinn. Miðað við það sem fram er komið í málinu býr stúlkan við alvarlegar afleiðinar kynferðisbrots og er óvíst hvort hún muni ná sér að fullu. Með hliðsjón því og 1., 2. og 7. tl. 2. mgr. 70. gr. laga nr. 19/1940 er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Engin efni eru til að skilorðsbinda refsinguna. Réttargæslumaður hefur fyrir hönd brotaþola krafist skaðabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 1.000.000 króna, auk vaxta. Er vísað til þess að verknaðurinn hafi haft í för með sér alvarlegt tjón fyrir brotaþola sem lýsi sér í djúpstæðri vanlíðan sem hafi haft áhrif á allt hennar líf. Atburðirnir hafi átt sér stað yfir langt tímabil og brotaþoli orðið að byrgja vitneskjuna innra með sér. Um hafi verið að ræða gróft brot gegn persónu- og kynfrelsi brotaþola. Sé brotið sérstaklega alvarlegt með tilliti til ungs aldurs brotaþola og sé það til þess fallið að hafa áhrif á andlega og þar með líkamlega heilsu brotaþola um ókomna tíð. Um lagarök er vísað til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í málinu liggur fyrir vottorð Þóru Sigfríðar Einarsdóttur sálfræðings er hefur verið með A í meðferð. Kemur fram að viðtöl við stúlkuna hafi leitt í ljós fjölmörg vandamál sem þekkt séu meðal barna sem sætt hafi endurtekinni kynferðislegri misnotkun. Uppfylli stúlkan greiningarskylmerki áfallastreitu. Jafnframt séu einkenni kvíða og þunglyndis yfir klínískum mörkum. Sjálfsmat hennar sé lágt og skapsveiflur og einbeitingarerfiðleikar áberandi. Megi ætla að stúlkan muni um langt skeið glíma við afleiðingar þeirrar kynferðislegu misnotkunar er hún hafi sætt. Í ljósi vottorðs Þóru Sigfríðar Einarsdóttur sálfræðings og atvika málsins telur dómurinn liggja fyrir að A hafi orðið fyrir miska af völdum háttsemi ákærða. Á grundvelli 26. gr. laga nr. 50/1993 á hún rétt á skaðabótum af þeim sökum. Með hliðsjón af atvikum málsins eru bætur þessar hæfilega ákveðnar 1.000.000 krónur. Sú fjárhæð ber vexti eins og í dómsorði greinir. Ákærði greiði sakarkostnað samkvæmt sakarkostnaðaryfirliti. Þá greiði hann 13.450 krónur í aksturskostnað vitnis. Loks greiði hann málsvarnarlaun verjanda og þóknun réttargæslumanns brotaþola, hvorutveggja að viðbættum virðisaukaskatti, svo sem í dómsorði greinir. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Sigríði J. Friðjónsdóttur sak­sóknara. D ó m s o r ð: Ákærði, Tryggvi Óli Þorfinnsson, sæti fangelsi í 18 mánuði. Ákærði greiði A, 1.000.000 krónur í skaðabætur, ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. júlí 2007 til 22. ágúst 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 980.580 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðrúnu Sesselju Arnardóttur héraðsdómslögmanns, 644.910 krónur, og þóknun til réttargæslumanns brotaþola, Margrétar Gunnlaugsdóttur héraðsdóms­lögmanns, 244.020 krónur.
Mál nr. 859/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. desember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 28. desember 2015 þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 15. janúar 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 127/2015
Fasteign Landamerki Eignarréttur Samningur Tómlæti Kröfugerð Samaðild Frávísunarkröfu hafnað
Í málinu deildu aðilar um það hvort M o.fl., eigendur svonefndra Austurhúsa í Dyrhólahverfi í Mýrdalshreppi, ættu einir beinan eignarrétt yfir Dyrhólaey eða hvort þeir ættu þann rétt að jöfnu á móti Þ o.fl., eigendum Vesturhúsa. Í dómi Hæstaréttar var ekki fallist á kröfu M um frávísun málsins en hún var meðal annars á því reist að brotið hefði verið gegn lagareglum um samaðild samkvæmt 2. mgr., sbr. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í málinu lágu fyrir tvö landamerkjabréf, annars vegar fyrir Austurhús 21. júní 1890 og hins vegar fyrir Vesturhús 30. sama mánaðar. Voru þau bæði þinglesin á manntalsþingi síðargreinda daginn og síðan rituð í landamerkjabók Skaftafellssýslu, svo sem kveðið hefði verið á um í þágildandi landamerkjalögum nr. 5/1882. Talið var að lýsing landamerkjabréfanna á mörkum landanna tveggja væri nánast sú sama og ætti hún sér, að minnsta kosti að verulegu leyti, fyrirmynd í eldri heimildum, svo sem í lögfestu frá 1762. Af ákvæðum landamerkjabréfanna yrði ekki dregin önnur ályktun en sú að samkvæmt þeim hefðu eigendur Austurhúsa átt beinan eignarrétt yfir eynni, en eigendur Vesturhúsa óbeinan, hvort sem með þessu hefði verið staðfest sú réttarstaða, sem fyrir hefði verið, eða breytt henni frá því sem áður hafði verið. Landamerkjabréf væri í eðli sínu samningur ef það væri samþykkt af eigendum eða umráðamönnum aðliggjandi jarða um þau atriði, sem þeir hefðu forræði á að ráðstafa með löggerningi. Samkvæmt því voru landamerkjabréfin tvö skuldbindandi fyrir þá, sem undirrituðu þau, svo og aðra sem komið hefðu síðar í þeirra stað, enda hefði ekkert komið fram sem benti til að staðið hefði verið þannig að gerð þeirra og undirritun að ógildi varði. Eigendur Austurhúsa, sem eigendur Dyrhólaeyjar, hefðu afsalað íslenska ríkinu hluta af eynni undir vita og tengda starfsemi gegn endurgjaldi, fyrst árið 1910 og síðar 1928. Þeim gerningum hefði báðum verið þinglýst án þess að séð yrði að eigendur Vesturhúsa hefðu fundið að þessum ráðstöfunum fyrr en löngu síðar, en helmingur af endurgjaldi samkvæmt samningnum frá 1928 hefði fyrst verið greiddur þeim 1945. Gögn málsins bæru ekki með sér að eigendur jarða, sem heyrðu til Vesturhúsum, hefðu hreyft andmælum gegn gildi landamerkjabréfsins frá 21. júní 1890 fyrr en í aðdraganda þess að málið var höfðað. Þegar litið væri til eðlis landamerkjabréfsins sem samnings um landamerki og þar með eignarhalds á landi innan þeirra marka væri fallist á með M o.fl. að Þ o.fl. gætu ekki nú, rúmum 120 árum síðar, haft uppi andmæli gegn gildi bréfsins vegna þess hvernig háttað hefði verið undirritunum á það. Væri sá réttur þeirra því fallinn niður fyrir tómlætis sakir. Þá var ekki talið að önnur atriði, sem Þ o.fl. hefðu vísað til, eins og virði einstakra jarða samkvæmt fasteignamati, þátttaka þeirra í nánar greindu veiðifélagi, aðkoma þeirra að friðlýsingu Dyrhólaeyjar og þátttaka í uppgræðslu á landi í nágrenni hennar, gætu breytt framangreindri niðurstöðu um að M o.fl. ættu ein beinan eignarrétt yfir eynni. Af þeim sökum voru þau sýknuð af kröfum Þ o.fl.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson, Helgi I. Jónsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 17. febrúar 2015. Áfrýjandinn Mýrdalshreppur krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hann verði sýknaður af kröfum stefndu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Áfrýjendurnir Matthildur Ólafsdóttir Valfells, Jón Valfells og Vigfús Ásgeirsson krefjast sýknu af kröfum stefndu. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Dómendur fóru á vettvang 5. október 2015. I Stefndi Þorsteinn Gunnarsson er eigandi jarðarinnar Vatnsskarðshóla og stefndu Eva Dögg Þorsteinsdóttir og Vigfús Páll Auðbertsson eigendur 5/9 hluta Garðakots. Þær jarðir ásamt jörðunum Litlu-Hólum og Dyrhólum-Vestri, en sú síðastgreinda er í eigu áfrýjandans Mýrdalshrepps, eru í einu lagi nefndar Vesturhús. Jörðin Loftsalir er eign áfrýjendanna Matthildar og Jóns og Dyrhólahjáleiga eign Matthildar og áfrýjandans Vigfúsar. Þær jarðir auk jarðanna Norðurgarðs, sem er í eigu Mýrdalshrepps, og Eystri-Dyrhóla nefnast Austurhús. Mýrdalshreppur var eigandi síðastgreindu jarðarinnar, en seldi hana stefnda Þorsteini og eiginkonu hans með kaupsamningi 16. maí 2002. Í samningnum sagði að undanskilinn sölunni væri „allur sá hluti sem áður tilheyrði jörðinni í óskiptu landi Austurhúsa að meðtalinni Dyrhólaey, en þessum hluta var skipt frá með skiptagerð, dags. 14. desember 2001 ... og verður áfram í eigu Mýrdalshrepps.“ Með eignayfirlýsingu 20. apríl 2012 lýstu áfrýjendur, sem „landeigendur í Austurhúsatorfu“, því yfir að þau ættu „landsvæðið Óskipt land Austurhúsa í óskiptri sameign“ í nánar greindum hlutföllum. Sagði meðal annars í yfirlýsingunni: „Ytri landamerki Austurhúsajarða eru skýr og leiða af þinglýstu landamerkjabréfi Austurhúsa frá 21. júní 1890. Innan þessara merkja er Dyrhólaey en samkvæmt landamerkjabréfi Austurhúsa höfðu ábúendur Vesturhúsa ½ afnot af Dyrhólaey við undirritun þess.“ Yfirlýsingunni ásamt samrunaskjali um hið óskipta land var þinglýst 27. apríl 2012. Stefndu tilkynntu sýslumanni 31. maí sama ár að þau bæru ákvörðun hans um að þinglýsa þessum skjölum undir héraðsdóm samkvæmt 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 og gerðu þá kröfu að skjölin yrðu „afmáð úr þinglýsingabók.“ Í erindi stefndu sagði meðal annars: „Með skjölum þessum eru eigendur jarða í Austurhúsatorfu að slá eign sinni á land sem þeir eiga ekki einir heldur er Dyrhólaey sameign Austurhúsajarða og Vesturhúsajarða frá fornu fari.“ Ekki varð af því að leyst yrði úr málinu og mun það hafa verið fellt niður 7. maí 2013. Hinn 14. júní 2013 höfðuðu stefndu mál þetta á hendur áfrýjendum og kröfðust þess meðal annars að viðurkennt yrði að stefndu Eva Dögg og Vigfús Páll væru „eigendur 12,204% helmingshlutar í Dyrhólaey, eða 6,102% af heild“, og stefndi Þorsteinn „eigandi 34,098% af helmingshlut í Dyrhólaey, eða 17,049% af heild“, innan nánar greindra marka. Einnig að ógilt yrðu áðurgreind eignayfirlýsing og samrunaskjal og skjölin „afmáð úr fasteignabók“. Með réttargæslustefnu, útgefinni 9. júlí sama ár, var eigendum Litlu-Hóla og 4/9 hluta Garðakots gefinn kostur á að gæta réttar síns og veita stefndu stuðning í málinu, en engar kröfur voru gerðar á hendur þeim. Áfrýjendur kröfðust aðallega frávísunar og var leyst úr þeirri kröfu með úrskurði héraðsdóms þar sem því var hafnað að vísa fyrrgreindum kröfum stefndu frá dómi. Með hinum áfrýjaða dómi voru kröfurnar síðan teknar til greina. II Krafa áfrýjandans Mýrdalshrepps um að vísað verði frá héraðsdómi þeirri kröfu stefndu, sem lýtur að viðurkenningu á eignarrétti þeirra að tilteknum hlutum Dyrahólaeyjar, annars vegar að 6,102% og hins vegar 17,049%, er á því reist „að stefna hefði þurft til fullrar aðildar öllum jarðeigendum í Vesturhúsum“ til að þola dóm í málinu. Eins og krafa stefndu er úr garði gerð bar ekki nauðsyn til að stefna eigendum Litlu-Hóla og hluta Garðakots í máli þessu á grundvelli 2. mgr., sbr. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, enda bindur dómur í máli aðeins þá, sem eiga aðild að því, sbr. 1. mgr. 116. gr. laganna. Þegar af þessari ástæðu verður ekki fallist á kröfu áfrýjandans um frávísun sökum þess að brotið hafi verið gegn lagareglum um samaðild að því er varðar eigendur svonefndra Vesturhúsa. Með vísan til forsendna úrskurðar héraðsdóms verður jafnframt hafnað kröfu áfrýjandans um frávísun vegna þess að nauðsynlegt hafi verið, á grundvelli sömu reglna, að stefna jarðeigendum í Reynishverfi til varnar í málinu. Áfrýjandinn telur að krafa stefndu, sem lýtur að ógildingu á eignayfirlýsingunni og samrunaskjalinu, gangi of langt miðað við þau markmið, sem búi að baki henni, og því beri að vísa henni frá héraðsdómi. Ekki verður séð hvernig stefndu hefðu átt að haga þessari kröfu sinni öðru vísi en þau hafa gert, að teknu tilliti til áðurnefndrar kröfu þeirra um viðurkenningu á eignarrétti. Af þeim sökum verður krafa um frávísun af þessari ástæðu heldur ekki tekin til greina. III Nokkru eftir landnám munu Dyrhólar hafa verið orðin sjálfstæð jörð og á 12. eða 13. öld verið skipt í tvær jarðir, Dyrhóla eystri og vestri, þótt skammt væri á milli bæjanna tveggja. Í dómi, sem kveðinn var upp um miðja 15. öld og sagt er frá í hinum áfrýjaða dómi, leysti umboðsmaður Skálholtsbiskups ásamt sex meðdómsmönnum úr ágreiningi milli eigenda jarðanna tveggja. Í dóminum sagði meðal annars: „Seigi eg Jon prestur Jonsson. officialis heilagrar Skalholltzkirkiu ... med fullum vrskurdi og domsatkuædi alla halfa Dýrholaeý klaustrinu j Þyckuabæ til æfinligrar eignar til mots vid þau er eiga eystri Dýrhola ad aullum hlutum“. Þá greinir í héraðsdómi frá dómi sýslumanns Vestur-Skaftafellssýslu og átta meðdómsmanna hans 22. júní 1735 þar sem leyst var úr ágreiningi um rétt ábúenda Vesturhúsa til hagbeitar í Dyrhólaey og reka í fjörunni við eyna. Þar er einnig gerð grein fyrir lögfestu Jóns Steingrímssonar, eiganda Dyrhóla-Vestri og annarra jarða tilheyrandi Vesturhúsum, 2. júní 1762. Í lögfestunni var landamerkjum þeirra, þar á meðal gagnvart Austurhúsum, lýst svo: „First úr þeim garðe sem er á ströndene (það fjörumark) síonhending suður í sío. Úr áðurnefndum garðe sjónhending í sundeð millum Vesturhúsa og Austurhúsa úr sundenu í þá þúfu sem stendur á Sanabrekku þaðan í Merkegarð, ræður sá garður alt í gerðalæk, so úr gerðalæk og í garðen á gerðunum og vestur á brunena þá með brununum og móts við Riettaklett, þaðan sjónhending og í garðen sem liggur í hádeigesskarð, þá úr hádeigesskarðe og út með hólunum og í þúfu sem er á götuhrigg, so úr þeirre þúfu og í ána sem þar næst renur og kölluð er hriggiakvísl og ræður sú á fram að fiöru“. Hinn 21. júní 1890 var gerð svohljóðandi landamerkjaskrá „Dyrhólajarðanna (Austurhúsa)“: „Landmark er þúfa syðst á túni, ber í vörðu á Hlöðuhól á túni beint í sundið milli Dyrhólabæja, svo liggur markið vestur traðirnar, úr traðakjafti í þúfu, er stendur á Sandbrekku, þaðan í Merkigarð, ræður sá garður alt í Gerðalæk, svo Gerðalækur að vestanverðu í merkigarð, er liggur upp úr svokallaðri Bótarbrekku og í grjótvörðu á nyrðstu brún á Geitafjalli, þaðan í Gyltuból austan í fjallinu, og þaðan niður að mýri og inn með mýrinni inn fyrir svo kölluð Fjallsendaskipti í vörðu móts við reiðingsnef að norðan, þaðan beint austur í Kýrkeldu ... ræður svo keldan suður úr og eftir af graslendi sleppur beint austur í Lambhaganef og svo í sjó austan við Dyrhólaey (Skorpunef í marki) og skal að austan Dyrhólaey fylgja rætur hennar eða það er við rís af sljettu, svo eiga Dyrhóla Austurhús Dyrhólaey drangana og svo vestur með sjó í fjörumark milli Austur- og Vestur-húsa, sem er varða áður nefnd á Hlöðuhól, ber í aðra vörðu á hól í Austurhúsa (Dyrhóla) túni og svo báðar til fjalls í Krukkshelli, sem er sunnan í Geitafjalli. Innan þessara takmarka hafa Vesturhúsa ábúendur haft ½ not af Dyrhólaey í mörg ár óátaldir. Austurhús eiga frían lambaupprekstur í Koltungum.“ Landamerkjabréfið var undirritað af Halldóri Jónssyni, sem mun þá hafa verið aðaleigandi allra jarða tilheyrandi Austurhúsum, Ólafi Pálssyni, ábúanda á Höfðabrekku og umboðsmanni þjóðjarða, og Þorsteini Árnasyni, þáverandi aðaleiganda og ábúanda á Dyrhólum-Vestri, auk eigenda jarða í Reynishverfi og umboðsmanna þeirra. Níu dögum síðar, 30. júní 1890, var gert svofellt bréf um „landamerki fyrir Vesturhús Dyrhóla“: „Fyrst úr þeirri vörðu, sem stendur á Hlöðuhól og ræður túnmark slægjumarki svo langt sem gras vex suður. Svo úr sömu þúfu í sundið á milli Dyrhólabæja og eftir tröðunum fyrir norðvestan bæina beint í varnarhlið, þaðan í Merkigarð og ræður sá garður allt í gerðalæk, ræður sá lækur í Gerðagilsbotn, svo úr Gerðagilsbotni eftir garðinum á gerðunum vestur á brúnina, þá eftir brúninni í Rjettarklett, þaðan sjónhending í garðinn, sem liggur í Hádegisskarð, svo úr Hádegisskarði og út með hólunum í þá þúfu, sem er á Götuhrygg, svo úr þeirri þúfu í ána, sem þar rennur fyrir vestan og kölluð er Hryggjakvísl, og ræður sú á fram að fjöru, enn fjörumark er úr þeirri grjótvörðu, sem stendur á útustu grashæð í vörðu austan til á Fagurhól og úr þeirri þúfu vestan til í bæinn í Álftagróf. Fjörumark milli Austur- og Vestur-húsa: úr þúfunni í túnmarki á Hlöðuhól í þá vörðu, sem er á austur-Dyrhólatúni, sem beri í Krukkshelli framan í Geitarfjalli. Vesturhús eiga hálfa Dyrhólaey að beit og fuglatekju sem og hálfan reka kringum eyna að norðan, líka fuglaveiði í dröngum, sömuleiðis þau slægjustykki, sem fylgt hafa og liggja milli Reynishverfis og Dalaslægja. Ítak: lamba upprekstur í Koltungum í Kerlingardals landi.“ Landamerkjabréfið var undirritað af fyrrgreindum Þorsteini Árnasyni, ásamt Sæmundi Bjarnasyni, Jóni Eyjólfssyni og Þórði Sigurðssyni, ábúendum á Vatnsskarðshólum, Litlu-Hólum og Garðakoti, auk áðurnefnds Halldórs Jónssonar. Landamerkjabréfin voru bæði þinglesin á manntalsþingi í Loftsalahelli 30. júní 1890 og síðan rituð í landamerkjabók Skaftafellssýslu. Meðal málsgagna er afsalsbréf, undirritað 13. júlí 1910 af Halldóri Jónssyni. Þar sagði: „Við undirritaðir eigendur Dyrhólaeyjar seljum og afsölum með þessu brjefi stjórnarráðinu: 1. lóð undir Dyrhólaeyjarvitann, að stærð 25x25 metrar ... 2. lóð undir og frá girðingunni norðan undir eyjunni upp að vitanum 3. rjetti til þeir framvegis í eyjunni að taka ofaníburð og önnur efni til viðhalds veginum“. Jafnframt var tekið fram að greiddar hafi verið 225 krónur fyrir fyrrgreindar lóðir og réttindi, auk þess sem fallið hafi verið frá kröfum um skaðabætur fyrir tjón það sem vegagerðin og vitabyggingin hafi haft í för með sér. Bréfið var þinglesið 26. júní 1911. Þá er að finna í gögnum málsins samning milli vitamálastjórnar Íslands og „eigenda Dyrhólaeyjar“, undirritaðan 16. júní 1928 fyrir hönd þeirra síðarnefndu af Jóni Halldórssyni og Ólafi Jóni Halldórssyni, þar sem eigendurnir seldu og afsöluðu vitamálastjórn „þá lóð af suðvesturhorni eyjarinnar, sem sýnd er í viðfestum uppdrætti, til fullrar eignar og afnota í þarfir vitans og mannvirkja hans“. Einnig var tekið fram að óbreytt héldust „rjettindin til vegastæðis og umferðar eftir veginum upp í vitann, sem samið var um og greidd var full borgun fyrir 1910“. Þá sagði að „fyrir þau rjettindi og eignarrjettindi er að ofan eru greind, hefir vitamálastjórnin greitt eigendum 500 ... krónur“. Með greiðslunni féllu „jafnframt niður allar kröfur um borgun fyrir sand, grjót, vatnstöku og önnur spjöll, er kunna að hafa orðið á eyjunni við byggingu vitans 1927.“ Samningnum var þinglýst 1. desember 1928. Fyrir liggur bréf 20. apríl 1945 frá Jóni Halldórssyni til Nikulásar Friðrikssonar og sagði þar meðal annars: „Eftir atvikum hefi jeg ekki á móti því að þið fáið hluta andvirðis þess lóðabletts á Dyrhólaey, sem seldur var vitanum til afnota, og sendi því hjer með helming þess andvirðis eins og farið hefur verið fram á kr. 250 ... en án allrar frekari skuldbindingar, hverju nafni sem nefnist.“ Málsaðilar eru sammála um að með þessu hafi eigendur Austurhúsa fallist á að greiða eigendum jarða tilheyrandi Vesturhúsum helming af þeirri greiðslu sem innt var af hendi til þeirra fyrrnefndu samkvæmt samningnum frá 1928. Hins vegar er enga skýringu að finna á því í málsgögnum hvenær eigendur Vesturhúsa gerðu tilkall til þessa fjár né hvaða rök þeir færðu fyrir því á sínum tíma. Aðilar málsins hafa vísað til fleiri atvika og gagna sem þeir telja að líta beri til við úrlausn málsins. Er skilmerkilega gerð grein fyrir þeim í hinum áfrýjaða dómi. IV Í máli þessu er deilt um það hvort eigendur svonefndra Austurhúsa eigi einir beinan eignarrétt yfir Dyrhólaey eða hvort þeir eigi þann rétt að jöfnu á móti eigendum Vesturhúsa. Óbein eignarréttindi, tengd eynni, eru ekki til úrlausnar í málinu. Samkvæmt 3. gr. landamerkjalaga nr. 5/1882 var eigandi eða umráðamaður hverrar jarðar skyldur að skrásetja nákvæma lýsingu á landamerkjum jarðar sinnar, eins og hann vissi þau réttust. Skyldi þar getið þeirra ítaka eða hlunninda, sem aðrir menn áttu í landi hans, svo og þeirra sem jörð hans átti í annarra manna lönd. Merkjalýsingu þessa skyldi hann sýna hverjum þeim, er land átti til móts við hann, sem og eigendum lands þess, er hann taldi jörð sína eiga ítak í, og skyldu þeir rita á lýsinguna samþykki sitt, hver fyrir sína jörð, nema þeir álitu lýsingu hans eigi rétta. Í 4. gr. laganna sagði að þá er landeigandi hefði fengið alla, er hann átti að sýna merkjalýsingu sína eftir 3. gr. til að rita samþykki sitt á hana, skyldi hann fá hana sýslumanni í hendur til þinglesturs á næsta manntalsþingi. Samkvæmt 6. gr. laganna skyldi sýslumaður halda löggilta landamerkjabók til að rita meðal annars í merkjalýsingar sem á þingi væru lesnar. Landamerkjabréfin frá 21. og 30. júní 1890, sem lýst hefur verið að framan, voru gerð á grundvelli 3. gr. þágildandi landamerkjalaga. Það sem fram kom í öðru bréfinu samrýmdist efni hins bréfsins að svo miklu leyti sem hér skiptir máli. Þannig var lýsing landamerkjabréfanna á mörkum lands Austurhúsa annars vegar og Vesturhúsa hins vegar nánast sú sama og átti hún sér, að minnsta kosti að verulegu leyti, fyrirmynd í eldri heimildum, svo sem í lögfestunni frá 1762 sem var einhliða yfirlýsing þáverandi eiganda Dyrhóla-Vestri. Í landamerkjabréfinu fyrir Austurhús frá 1890 var skýrt tekið fram að Dyrhólaey væri innan landamerkja þeirra, en innan markanna hefðu „Vesturhúsa ábúendur haft ½ not af Dyrhólaey í mörg ár óátaldir.“ Samkvæmt landamerkjabréfinu fyrir Vesturhús, sem gert var nánast samtímis hinu, var eyjan utan landamerkja þeirra. Í bréfinu var tekið fram að Vesturhús ættu „hálfa Dyrhólaey að beit og fuglatekju sem og hálfan reka kringum eyna að norðan, líka fuglaveiði í dröngum, sömuleiðis þau slægjustykki, sem fylgt hafa og liggja milli Reynishverfis og Dalaslægja.“ Af þessum orðum og ákvæðum hins landamerkjabréfsins verður ekki dregin önnur ályktun en sú að samkvæmt þeim hafi eigendur Austurhúsa átt beinan eignarrétt yfir eynni, en eigendur Vesturhúsa óbeinan, hvort sem verið var með þessu að staðfesta þá réttarstöðu, sem fyrir var, eða breyta henni frá því sem áður hafði verið. Landamerkjabréf er í eðli sínu samningur ef það er samþykkt af eigendum eða umráðamönnum aðliggjandi jarða um þau atriði, sem þeir hafa forræði á að ráðstafa með löggerningi, sbr. dóma Hæstaréttar 11. október 2012 í máli nr. 457/2011, 26. september 2013 í máli nr. 547/2012 og 10. september 2015 í máli nr. 637/2014. Samkvæmt því voru landamerkjabréfin tvö frá 21. og 30. júní 1890 skuldbindandi fyrir þá, sem undirrituðu þau, svo og aðra sem komið hafa síðar í þeirra stað, enda hefur ekkert komið fram sem bendir til að staðið hafi verið þannig að gerð þeirra og undirritun að ógildi varði. Landamerkjabréfið fyrir Vesturhús var undirritað af eigendum og umráðamönnum allra fjögurra jarðanna og að auki eiganda Austurhúsa. Á hinn bóginn var aðeins ritað undir hitt landamerkjabréfið af eigendum Austurhúsa og Dyrhóla-Vestri, en ekki af hálfu Vatnsskarðshóla, Litlu-Hóla og Garðakots. Bréfin voru bæði þinglesin 30. júní 1890 og síðan rituð í landamerkjabók, svo sem kveðið var á um í 4. og 6. gr. þágildandi landamerkjalaga, án þess að athugasemdir væru gerðar. Eins og áður greinir afsöluðu eigendur Austurhúsa, sem eigendur Dyrhólaeyjar, íslenska ríkinu hluta af eynni undir vita og tengda starfsemi gegn endurgjaldi, fyrst árið 1910 og síðar 1928. Þeim gerningum var báðum þinglýst án þess að séð verði að eigendur Vesturhúsa hafi fundið að þessum ráðstöfunum fyrr en löngu síðar, en helmingur af endurgjaldi samkvæmt samningnum frá 1928 var fyrst greiddur þeim 1945. Gögn málsins bera ekki með sér að eigendur jarða, sem heyra til Vesturhúsum, hafi hreyft andmælum gegn gildi landamerkjabréfsins frá 21. júní 1890 fyrr en í aðdraganda þess að mál þetta var höfðað. Þegar litið er til eðlis landamerkjabréfsins sem samnings um landamerki og þar með eignarhalds á landi innan þeirra marka er fallist á með áfrýjendum að stefndu geti ekki nú, rúmum 120 árum síðar, haft uppi andmæli gegn gildi bréfsins vegna þess hvernig háttað var undirritunum á það. Er sá réttur þeirra því fallinn niður fyrir tómlætis sakir af hálfu eigenda umræddra þriggja jarða, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 18. september 2014 í máli nr. 360/2013. Þá hafa stefndu ekki fært fyrir því viðhlítandi rök að þau hafi öðlast beinan eignarrétt að Dyrhólaey fyrir hefð. Önnur atriði, sem stefndu hafa vísað til, eins og virði einstakra jarða samkvæmt fasteignamati, þátttaka eigenda Vesturhúsa í Veiðifélagi Dyrhólaóss, aðkoma þeirra að friðlýsingu Dyrhólaeyjar og þátttaka í uppgræðslu á landi í nágrenni hennar, geta ekki breytt framangreindri niðurstöðu um að áfrýjendur sem eigendur að óskiptu landi Austurhúsa eigi ein beinan eignarrétt yfir eynni. Af þeim sökum verða þau sýknuð af kröfum stefndu í máli þessu. Rétt er að aðilar beri hver um sig kostnað af málinu á báðum dómstigum. Dómsorð: Áfrýjendur, Mýrdalshreppur, Matthildur Ólafsdóttir Valfells, Jón Valfells og Vigfús Ásgeirsson, eru sýkn af kröfum stefndu, Þorsteins Gunnarssonar, Evu Daggar Þorsteinsdóttur og Vigfúsar Páls Auðbertssonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 18. nóvember 2014. Mál þetta, sem tekið var til dóms 23. september 2014, er höfðað af Þorsteini Gunnarssyni, kt. [...], til heimilis að Vatnsskarðshólum 2, Mýrdalshreppi og Evu Dögg Vigfúsdóttur kt. [...] og Vigfúsi Páli Auðbertssyni, kt. [...], báðum til heimilis að Garðakoti, Mýrdalshreppi, með stefnu birtri 14. júní 2013 á hendur Mýrdalshreppi, kt. [...], Austurvegi 17, Vík í Mýrdal; Matthildi Ólafsdóttur Valfells, kt. [...], til heimilis að Sólheimum 23, Reykjavík; Jóni Valfells, kt. [...], búsettum í Sviss og Vigfúsi Ásgeirssyni, kt. [...], til heimilis að Bjarkarási 1, Garðabæ. Þá var og stefnt til réttargæslu í málinu Friðriki Kristjánssyni, kt. [...], til heimilis að Mánatúni 6, Reykjavík; Magnúsi Kristjánssyni, kt. [...], til heimilis að Mýrarbraut 7, Vík í Mýrdal; Þóru Regínu Þórarinsdóttur, f.h. Tíunnar ehf., kt. [...], Kjarnagötu 12, Akureyri; Sigurði Kristjánssyni, kt. [...], búsettum í Svíþjóð; Sigursteini Þorsteinssyni, kt. [...], til heimilis að Þingási 41, Reykjavík; Sigurlín Tómasdóttur, kt. [...], til heimilis að Kvíholti 14, Hafnarfirði; Elínu Tómasdóttur, kt. [...], búsettri í Bandaríkjunum; Steinu Einarsdóttur, kt. [...], til heimilis að Asparfelli 6, Reykjavík; Sigurlín Jónsdóttur, kt. [...], og Birni Jónssyni, kt. [...], báðum til heimilis að Rifshalakoti, Ásahreppi; Vigdísi Jónsdóttur, kt. [...] til heimilis að Seljavöllum Rangárþingi eystra og Sigríði Þorsteinsdóttur, kt. [...], til heimilis að Skjólbraut 14, Kópavogi. Stefnendur eru öll eigendur jarða innan Vesturhúsa í Dyrhólahverfi í Mýrdalshreppi, en stefndu eigendur jarða innan Austurhúsa í Dyrhólahverfi. Réttargæslustefndu eru eigendur óskipts lands Garðakots að hluta og er þeim stefnt til að veita stefnendum stuðning í málinu. Upphaflegar kröfur stefnenda eru að viðurkennt verði með dómi að stefnendurnir Eva Dögg Þorsteinsdóttir og Vigfús Páll Auðbertsson séu réttir og löglegir eigendur 12,204%% [sic] helmingshlutar í Dyrhólaey, eða 6,102% af heild, og Þorsteinn Gunnarsson sé réttur og löglegur eigandi 34,098% af helmingshlut í Dyrhólaey, eða 17,049% af heild, innan eftirtalinna marka Dyrhólaeyjar samkvæmt uppdrætti Bölta ehf frá 07.06.2013 með hnitamerkingum samkvæmt hnitakerfi ISN93, en að undanskilinni afmarkaðri vitalóð: “Frá sjó úr punkti B1 (493.302,70-,321.885,6000) þaðan í punkt B2 sem er horn vestan við Hildardrang (hnit 493.198,01-322.474,39), þaðan í punkt B3 sem er horn norðan við Hildardrang (hnit 493.198,01-322.485,03), þaðan í punkt B4 sem er horn norðan undir Háey (hnit 493.441,62-322.696,44), þaðan í punkt B5 sem er mark við jökulurð vestast (hnit 493.837,53-322.793,39), þaðan í punkt B6 sem er er nyrðsta horn jökulurðar undir Lágey (hnit 493.914,39), þaðan í punkt B7 sem er mark urðar við Brunna undir Lágey (hnit 492.246,66-322.758,50), þaðan í punkt B8 sem er í jökulurð vestan útfalls úr ósnum (hnit 494.632,47-322.602,17), þaðan í punkt B9 sem er jökulurð við útfall vestan til við ósinn (hnit 949.770,44-322.538,82), þaðan í punkt B10 sem er við jökulurð norðan Lambhaganefs (hnit 494.896,81-322.480,80), þaðan í punkt M7 við Lambhaganef (hnit 495.035,00-322.339,00) þá með jaðri Dyrhólaeyjar að austan og svo til sjávar í punkt B11 á Skorpunefi (hnit 494.893,00-321.863,00 ).“ Jafnframt krefjast stefnendur þess í upphaflegri kröfugerð sinni að landi þessu fylgi netlög í sjó og allir drangar í sjó innan friðlýstra marka sunnan Dyrhólaeyjar. Þá krefjast stefnendur þess að ógilt verði með dómi eignayfirlýsing stefndu frá 20. apríl 2012 um óskipt land Austurhúsa, sem þinglýst var 27. apríl 2012 ásamt uppdrætti, þingl. nr. Z-46/2012 og samrunaskjal stefndu vegna lands númer 220870 dags. 23. apríl 2012 sem þinglýst var 27. apríl 2012, ásamt uppdrætti, þingl. nr. Z-44/2012 og að skjöl þessi verði afmáð úr fasteignabók sýslumannsembættisins í Vík. Jafnframt krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefndu in solidum, stefnendum að skaðlausu. Stefnendur gera engar kröfur á hendur réttargæslustefndu. Upphafleg kröfugerð stefndu var aðallega að öllum kröfum stefnenda á hendur þeim verði vísað frá dómi, en til vara er krafist sýknu af öllum kröfum stefnenda. Í báðum tilvikum krefjast stefndu þess að stefnendur verði dæmd til að greiða þeim málskostnað að skaðlausu. Eðli málsins samkvæmt gera réttargæslustefndu engar kröfur í málinu. Þá segir í stefnu og réttargæslustefnu, en þó ekki í dómkröfukafla, að stefnendur geri kröfu til þess að stefnu málsins eða úrdrætti úr henni megi þinglýsa á fasteignina Óskipt land Austurhúsa, landnúmer 220870 í Þjóðskrá sbr. 28. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Með úrskurði dómsins, 28. apríl 2014, var vísað frá dómi kröfulið stefnenda um að „landi þessu fylgi netlög í sjó og allir drangar í sjó innan friðlýstra marka sunnan Dyrhólaeyjar“. Að öðru leyti var frávísunarkröfum stefndu hafnað. Dómari og lögmenn gengu á vettvang 22. september 2014. Við aðalmeðferð gaf Þorsteinn Gunnarsson stefnandi skýrslu og þá gaf skýrslu vitnið Gunnar Ágúst Gunnarsson, bróðir téðs stefnanda. Fyrir uppkvaðningu dóms var gætt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Málavextir Ágreiningur aðila máls þessa varðar eignarhald Dyrhólaeyjar. Samkvæmt lýsingu í stefnu er með Dyrhólaey átt við klettahöfða þann sem liggur sunnan og austan við Dyrhólajarðirnar, og tengist austustu jörðunum með sandfláka eða eiði. Stefnendur telja jafnframt að eynni fylgi klettadrangar vestanundir eynni svo og sunnan og suðvestan hennar í sjó enda séu þeir innan þess svæðis sem friðlýst hafi verið sem Dyrhólaey. Aðilar máls þessa eru allir eigendur jarða í Dyrhólahverfi í Mýrdal sem skiptist í Vesturhúsajarðir og Austurhúsajarðir. Stefnandi Þorsteinn er eigandi Vatnsskarðshóla og stefnendurnir Vigfús og Eva Dögg eigendur lögbýlis Garðakots að öllu leyti, en óskipts lands Garðakots að 5/9 hlutum. Þá eru réttargæslustefndu, Friðrik, Magnús, Tían ehf. og Sigurður eigendur 25,2 ha lands úr Garðakoti, og óskipts lands Garðakots að 4/9 hlutum. Réttargæslustefndu Sigursteinn, Sigríður, Sigurlín Tómasdóttir, Elín, Steina, Sigurlín Jónsdóttir, Björn og Vigdís eru eigendur Litlu-Hóla. Óumdeilt eru að ofangreindar jarðir teljist til Vesturhúsa í Dyrhólahverfi, auk jarðarinnar Vestri-Dyrhóla, sem stefndi Mýrdalshreppur á. Stefndu eiga aftur á móti jarðir innan Austurhúsa í Dyrhólahverfi. Stefndi Mýrdalshreppur er eigandi óskipts lands Norðurgarðs og Dyrhóla Eystri, stefndu Matthildur og Jón eigendur Loftsala og stefndi Vigfús eigandi Dyrhólahjáleigu. Þá eru stefnandi Þorsteinn og eiginkona hans Margrét Guðmundsdóttir eigendur Dyrhóla Eystri, er þau keyptu af stefnda Mýrdalshreppi í maímánuði 2002, en við kaupin hélt hreppurinn eftir hlut jarðarinnar í óskiptu landi Austurhúsa. Er sérstaklega tekið fram í stefnu að stefnda Mýrdalshreppi sé stefnt jafnt sem eiganda í Austurhúsatorfunni, sem og eiganda jarðar í Vesturhúsatorfunni, til að þola dóm í málinu að því er þá jörð varðar. Þá liggur fyrir að stefndu eru þinglýstir eigendur að eigninni Austurhús óskipt land, landnr. 220870. Stefnendur sem eigendur tveggja Vesturhúsajarða í Dyrhólatorfu telja að allt land utan heimalands Vestur- og Austurhúsa hafi frá alda öðli verið í óskiptri sameign beggja Dyrhólajarða og því eigi Vesturhúsajarðir þetta sameignarland að hálfu á móti eigendum Austurhúsajarða. Rétturinn sé skýr og leiði af eðli máls þar sem hinni fornu Dyrhólajörð hafi verið skipt til helminga í Eystri og Vestri Dyrhóla en þær jarðir svo skipst í fleiri sem saman áttu svo hvorn helminginn áfram. Engir löggerningar hafi verið gerðir um aðra skiptingu, en vegna afstöðunnar til Dyrhólaeyjar, þ.e. að hún liggur suðaustan við Austurhúsajarðirnar, þá virðist hafa þróast sá misskilningur hjá eigendum þeirra jarða að þeir einir ættu eyna og svo land þar á milli. Þá sé ekki annað að sjá en valdamikill maður, Halldór Jónsson, hafi eignast allar Austurhúsajarðirnar á ofanverðri 19. öld og náð að haga orðalagi landamerkjaskrár eftir sínu höfði og komist upp með að láta skrá hana þrátt fyrir annmarka. Stefndu kveða aftur á móti landamerki Austurhúsajarða og Vesturhúsajarða vera skýr, og leiða af landamerkjabréfum jarðartorfanna frá 1890, sem síðar er lýst. Kveða stefndu Dyrhólaey liggja syðst á Austurhúsafjöru, og vera suðaustan við heimalönd Austurhúsajarðanna. Þá liggi austurmerki Dyrhólaeyjar að landi Reynishverfis. Kveða stefndu óumdeilt að Dyrhólaey sé innan þess landsvæðis sem afmarkað sé í landamerkjabréfi Austurhúsa, og eins sé óumdeilt að Dyrhólaey liggi utan þess landsvæðis sem afmarkað sé í landamerkjabréfi Vesturhúsa. Forsaga máls þessa er þó nokkur og er ljóst að á liðnum öldum hafi öðru hvoru komið upp ágreiningur um eignarhald Dyrhólaeyjar, milli eigenda jarða í Austurhúsatorfu annars vegar og Vesturhúsatorfu hins vegar. Þrátt fyrir nokkra dóma sem kveðnir hafi verið upp um málið kveða stefnendur eigendur Austurhúsabæja hafa haldið því fram að Vesturhúsbæir eigi ekki hlut í eynni, heldur aðeins takmörkuð eignarréttindi eða ítak. Þá hafi jafnvel ekki verið ljóst af hálfu eigenda Austurhúsabæja hver þeir teldu vera réttindi Vesturhúsabæjaeigenda í eynni. Dyrhólaey kveða stefnendur vera úr landnámi Reyni-Bjarnar, sem búið hafi að Reyni, og hafi allar jarðirnar í Dyrhólahverfi verið innan þess landnáms samkvæmt Landnámu. Fljótlega eftir landnám hafi Dyrhólar verið orðin sjálfstæð jörð og kveða stefnendur mega ganga út frá því að Dyrhólahverfið og Dyrhólaey hafi í öndverðu fallið óskipt undir þá jörð, líkt og nafn hennar beri með sér, og hafi eyin verið einkaeign eiganda jarðarinnar, með sama hætti og aðrir hlutar hennar. Kveða stefnendur glögga vísbendingu um þetta koma fram í Njálssögu, þar sem þess sé getið að Kári Sölmundarson hafi átt átt bú í Dyrhólmum, og megi ætla að hann hafi rekið þar bú um árið 1000. Þá megi vera ljóst að Dyrhólaey og býlið sjálft hafi verið eitt og það sama, en sagnir hermi að Dyrhólaey hafi verið kölluð Dyrhólmar fyrr á öldum, en þeirra sé víða getið sem syðsta kletts landsins. Þá bendi líkur til þess að bærinn Dyrhólmar kunni um tíma að hafa staðið austar á leirunum, norðan Hildardrangs, jafnvel þar sem nú séu svokallaður Hvolshausar, en hann síðar verið færður vestur, sökum ágangs óssins, á þær hæðir þar sem hann standi nú sem Dyrhólar. Á 12. eða 13. öld hafi Dyrhólajörðinni verið skipt í Eystri og Vestri Dyrhóla, og mun óskipt land jarðanna hafa verið eign hvorrar jarðar af hálfu, þar á meðal Dyrhólaey, en hún liggi að austan og sunnan við óskipt land Dyrhólajarðanna. Út úr Dyrhólum vestri hafi síðar byggst bæirnir í Vesturhúsatorfunni, þ.e. Vatnskarðshólar, Litlu-Hólar og Garðakot, en úr Dyrhólum eystri bæirnir í Austurhúsatorfunni, þ.e. Haugur (nú Dyrhólahjáleiga), Skarðshjáleiga (sem stefndu segja nú hluta Loftsala), Norður-Garður og Loftsalahjáleiga (nú Loftsalir). Jafnt stefnendur sem stefndu lýsa dómi Jóns prests Jónssonar, officialis, millum Botnsár og Helkunduheiðar, sem ku hafa verið staðgengill biskups fyrir siðaskipti og hafi hann sem slíkur haft dómsvald í málefnum kirkjunnar og eigna hennar. Kveða stefnendur að samkvæmt dómi Jóns og sex meðdómenda hans um Dyrhólaey frá 8. maí 1448, hafi Dyrhólaey verið dæmd að jöfnu eign jarðanna Eystri-Dyrhóla og Vestri-Dyrhóla. Þykkvabæjarklaustur hafi á umræddum tíma átt Vestri-Dyrhóla og hafi ábóti sótt málið fyrir hönd klaustursins. Í dóminum segi m.a. um kröfur sækjandans: “ en ábóti Kolbeinn kallar alla hálfa Dyrhólaey klaustursins eign í Þykkvabæ að öllum gögnum og gæðum, sem eynni fylgir og fylgt hefur að fornu og nýju”. Í dóminum sé rakinn framburður vitna en sérstaklega tiltekið að varnaraðili hafi engin vitni eða sönnunargögn fært fram er stutt gætu varnir hans utan þess sem hann hafði eftir mági sínum og því hafi Jón prestur og meðdómendur hans dæmt: “ alla hálfa Dyrhólaey klaustrinu í Þykkvabæ til ævinlegrar eignar til móts við þá, er eiga Eystri Dyrhóla að öllum hlutum, sem fyrr segir, engjar og garða til skiptis, beit og haga, lambarekstur í Koltungur, skipa uppsátur, og taki að helmingi hvor undirgjöf undir annarra manna skip, hvorir sem lofa, og alla hálfa reka í urðinni fyrir austan ey og alls staðar sem við rís af sléttu og eynni fylgir, undantekinni kirkjufjöru hennar. Rekar fari eftir því sem lögbók vottar með eignarmönnum eyjarinnar, þriðjungaskipti að fuglaveiði í dröngum og öðrum afla, fiskveiði í ós svo sem fyrr greinir.” Stefndu lýsa því aftur á móti að Þykkvabæjarklaustur hafi, sem þáverandi eigandi Vesturhúsabæja, sett fram kröfu um viðurkenningu á eignaréttindum í Dyrhólaey, og hafi Kolbeinn ábóti af Þykkvabæ sett fram kæru á hendur Gunnar Markússyni, ábúanda í Dyrhólaey, vegna þess að sá síðarnefndi hafi eignað sér alla beit og haga á Dyrhólaey. Á vettvangi kirkjunnar hafi verið kveðinn upp dómur þess efnis að klaustrið ætti hálfa Dyrhólaey, „engjar og haga til skiptis, beit og haga“ Dóminn hafi líkt og áður greinir kveðið upp Jón prestur Jónsson officialis, og meðdómendur hans, en þá hafi hann sjálfur skipað. Þá kveða stefndu dóm þennan ekki til nema í síðari tíma uppskrift. Stefnendur kveða að í Choreographica Islandica frá því árið 1702 hafi Árni Magnússon m.a. sagt um Dyrhólaey: “...Ex eo principio mun það að Vesturhúsamenn eiga hálfa vörina, því þeir eiga hálfa eyna.” Óumdeilt er að dæmt hafi verið í ágreiningsmáli milli eigenda Austurhúsa og Vesturhúsa fyrir héraðsþingi Vestur-Skaftafellssýslu 22. júní 1735. Í stefnu er dóminum þannig lýst: “Domssluttning Sýslumannsens Jóns Thorsteinssonar og hans 8 meðdómsmanna er sem filger: Þau vitni hingað stefnd af syslumannenum Jóni Sigurðssyne hafa samsteemt í því öll að Vesturhúsa ábúendur hafe langsamlega lenge átölulaust brúkað hálfa Dyrhóla ey til hagbeitar og helming rekans á hafnarfjörunne, sier með sama forme átölulaust nýtt so sem rietter meðeigendur þessa hvorutveggja. Mjög nær þessum samstemma og í sumum pörtum vitne lögréttumannsens Eireks og hier að auki gjöra stóra upplýsingu í þessu þan 4. document sem fylgdu innlegge sýslumannsens Jóns í gjær dag firer riette upplesnu jafnvel þó að ei séu nema copier í því að umtöluð hefðabrúkun og hala Vesturhúsa meðeigenda á hálfri Hafnarfjörunni sie regluleg en eckert framkemur fyrer þessum riette er þetta áður um talað í nockru veike því dæmer sýslumaðurinn Jón Thorsteinsson með hans 8 dómsmönnum að Vesturhúsa meðeigendur eigi hier epter fulla og alla heimild firer hagbeit á Dyrhólaey að jafnaðe við þá í Austurhúsum búa eins riett tilkall og svo til allt hálfs reka á Hafnarfjörunni svo sem hingað til hefur brúkað vereð og firer þessum riette er fullbevísað skal þetta standa svo lenge ekke verður lögformlega bevísað Eyen öll og fjaran öll undir Austurhús”. Þau nýju gögn sem minnst er á í dóminum segja stefnendur vera m.a. fyrrgreindur dómur Jón prests Jónssonar frá árinu 1448, en einnig tiltekin uppskrift fyrrum sýslumanns Þorsteins Magnússonar frá 10. janúar 1643, sem sýni ljóslega að hálf Dyrhólaey og hálf Dyrhóla Hafnarfjara hafi legið undir Vesturhúsabæi, og ennfremur staðfest endurrit frá 7. maí 1699 um sama efni. Þá hafi einnig legið frammi skjal frá 17. ágúst 1705, staðfest af Ólafi Einarssyni sýslumanni og Vigfúsi Gíslasyni eigendum Dyrhólajarðanna þar sem þeir í nafni eigenda Dyrhólaeyjar báðir forbjóða óviðkomandi aðilum brúkun á landi og fjöru Dyrhólaeyjar til veiðistöðu og sjóferða. Þá lýsa stefnendur lögfestu Jóns Steingrímssonar frá 2. júní 1762, þar sem fram komi að Vesturhúsum skyldi fylgja hálf Dyrhólaey að beit og haga á móti Eystri-Dyrhólum auk reka, afla og fuglaveiði að tiltölu. Bersýnilegt sé að þarna hafi öll landgæði verið talin og eigendur Vestri- og Eystri-Dyrhóla jafnsettir. Þar segi: “ með öllum þeim gögnum og gæðum, eignum og ítökum til lands og sjávar, vatns og veiðistaða, sem fyrrgreindum Vesturhúsum fylgja ber og fylgt hafa að fornu og nýju til ystu ummerkja þeirra, er aðrir menn eiga á móti að þessum landamerkjum tilteknum .”, Kveða stefnendur að þarna megi glöggt sjá að í upphafi lögfestunnar hafi Jón tekið skýrt fram að jörðinni skyldi fylgja það sem fylgja ber og hafi fylgt að fornu og nýju. Megi ætla að þegar hann talar um “nýju” sé hann að vísa í fyrrnefndan dóm sem féll árið 1735 varðandi nytjar í Dyrhólaey. Þegar hann riti “fornu” megi skilja sem svo að hann sé að vísa í fyrri dóma, s.s. dóm um eignarhald í Dyrhólaey 1448. Í greinargerð stefndu kemur fram að í lögfestu Jóns Steingrímssonar fyrir Vesturhús hafi um merki gagnvart Austurhúsum sagt „first úr þeim garðe sem er á ströndene (það fjörumark) sionhending suður í sio. Úráðurnefndum garðe sjónhending í sundeð millum vesturhúsa og Austrhúsa úr sundenu í þá þúfu sem stendur á Sanabrekku þaðan í Merkegarð, ræður sá garður alt í gerðalæk, so úr gerðalæk og í garðen á gerðunum...“ Um réttindi Vesturhúsa hafi þar sagt „under sama atkvæðe lögfeste eg alla halda Dyrhóla Ey að beit og haga móts við Austhús Dyrhóla alla hálfa reka í urðene fyrir austn Ey og allsstaðar þar sem viðrys af slettu og Einune filger undantekene kirkjunar fiöru, afla og fuglaveide í draungnum eftir tiltölu.“ Kveða stefnendur að fram komi í jarðamati árið 1849 að Vesturhúsajarðir eigi fuglatekju í Dyrhólaey og Dyrhóladröngum móts við Austurhúsajarðir og svo silungsveiði í Dyrhólaósi. Þá lýsa stefnendur, jafn sem stefndu, landamerkjaskrám sem gerðar hafi verið fyrir Austurhús og Vesturhús í Dyrhólahverfi, samkvæmt landamerkjalögum nr. 5/1882. Landamerkjaskrár þessar liggja báðar frammi meðal gagna málsins. Landamerkjaskrá Austurhúsa er dagsett 21. júní 1890, og upplesin á manntalsþingi í Loftshelli sem og skráð í Landamerkjabók af sýslumanni þann 30. júní sama ár. Er hún svohjóðandi:“Landamerkjaskrá Dyrhólajarðanna (Austurhúsa) Landamark er þúfa syðst á túni, ber í vörðu á Hlöðuhól á túni beint í sundið milli Dyrhólabæja, svo liggur markið vestur traðirnar, úr traðarkjafti í þúfu, er stendur á Sandbrekku, þaðan í Merkigarð, ræður sá garður allt í Gerðalæk, svo Gerðalækur að vestanverðu í merkigarð, er liggur upp úr svokallaðri Bótarbrekku og í grjótvörðu á nyrðstu brún á Geitafjalli, þaðan í Gyltuból austan í fjallinu, og þaðan niður að mýri og inn með mýrinni inn fyrir svo kölluð Fjallsendaskipti í vörðu móts við reiðingsnef að norðan, þaðan beint austur í Kýrkeldu, og skal þar hlaðast varða, ræður svo keldan suður úr og eftir af graslendi sleppur beint austur í í Lambhaganef og svo í sjó austan við Dyrhólaey (Skorpunef í marki) og skal að austan Dyrhólaey fylgja rætur hennar eða það er við rís af sljettu, svo eiga Dyrhóla Austurhús Dyrhólaey drangana og svo vestur með sjó í fjörumark milli Austur- og Vestur-húsa, sem er varða áður nefnd á Hlöðuhól, ber í aðra vörðu á hól í Austurhúsa (Dyrhóla) túni og svo báðar til fjalls í Krukkshelli, sem er sunnan í Geitafjalli. Innan þessara takmarka hafa Vesturhúsa ábúendur haft ½ afnot af Dyrhólaey í mörg ár óátaldir. Austurhús eiga frían lambaupprekstur í Koltungum.” Undir skrá þessa rita Halldór Jónsson, sem óumdeilt er að hafi verið aðaleigandi Austurhúsajarða, Ólafur Pálsson, ábúandi á Höfðabrekku og umboðsmaður þjóðjarða á þessum tíma, og Þorsteinn Árnason, hreppstjóri og eigandi Dyrhóla Vestri. Þá riti og undir hana eigendur og umbjóðendur Reynishverfis. Kveða stefnendur undirskriftir Þórðar Sigurjónssonar, eiganda Garðakots, Jóns Eyjólfssonar eiganda Litlu-Hóla og Sæmundar Bjarnasonar eiganda Vatnskarðshóla vanta á skrána, en þeir hafi allir skrifað undir Vesturhúsabréfið. Landamerkjaskrá Vesturhúsa er dagsett 30. júní 1890 og upplesin og skráð í Landamerkjabók af sýslumanni sama dag. Er hún svohljóðandi: “Landamerki fyrir Vesturhús Dyrhóla. Fyrst úr þeirri vörðu, sem stendur á Hlöðuhól og ræður túnmark slægjumarki svo langt sem gras vex suður. Svo úr sömu þúfu í sundið á milli Dyrhólabæja og eftir tröðunum fyrir norðvestan bæina benit [sic] í varnarhlið, þaðan í Merkigarð og ræður sá garður allt í gerðalæk, ræður sá lækur í Gerðagilsbotn, svo úr Gerðagilsbotni eftir garðinum á gerðunum vestur á brúnina, þá eftir brúninni í Rjettarklett, þaðan sjónhending í garðinn, sem liggur í Hádegisskarð, svo úr Hádegisskarði og út með hólunum í þá þúfu, sem er á Götuhrygg, svo úr þeirri þúfu í ána, sem þar rennur fyrir vestan og kölluð er Hryggjakvísl, og ræður sú á fram að fjöru, enn fjörumark er úr þeirri grjótvörðu, sem stendur á utustu grashæð í vörðu austan til á Fagurhól og úr þeirri þúfu vestan til í bæinn í Álftagróf. Fjörumark milli Austur- og Vestur-húsa: úr þúfunni í túnmarki á Hlöðuhól í þá vörðu, sem er á austur-Dyrhólartúni, sem beri í Krukkshelli framan í Geitarfjalli. Vesturhús eiga hálfa Dyrhólaey að beit og fuglatekju sem og hálfan reka kringum eyna að norðan, líka fuglaveiði í dröngum, sömuleiðis þau slægjustykki, sem fylgt hafa og liggja milli Reynishverfis og Dalaslægja. Ítak: lamba upp rekstur í Koltungum í Kerlingardalslandi.” Undir skrá þessa rita áðurnefndir Þorsteinn Árnason, Sæmundur Bjarnason, Jón Eyjólfsson, Þórður Sigurðsson, sem óumdeilt er að hafi verið eigendur og ábúendur allra Vesturhúsajarðanna fjögurra svo og Halldór Jónsson aðaleigandi Austurhúsa til samþykkis. Telja stefnendur að vestan línunnar Kýrkelduós-Lambahaganef sé hluti Dyrhólaóss, þó ekki sé á nafn nefndur, sem jafnan hafi verið álitinn sameign alls Dyrhólahverfis. Reki á ströndum hans innan þessara marka svo og silungur, fýll og annar fugl í og á Dyrhólaós, hafi jafnan verið nýtt af bæði Vesturhúsa- og Austurhúsajörðum, og í gömlum og nýjum jarða- og fasteignamötum verið talið til hlunninda á öllum jörðum Dyrhólahverfis. Þá kveða stefnendur að fyrir allmörgum árum hafi verið stofnað veiðifélag Dyrhólaóss til þess að skipuleggja nýtingu fiskjar/silungs í ósnum. Aðild að félaginu hafi átt bændur á öllum jörðum í Dyrhólahverfi og Reynishverfi. Félagið hafi gengist fyrir stofnun fyrirtækisins Dyrhólalax hf. og sé stærsti eigandi þess, en fyrirtækið hafi rekið laxaeldi í Dyrhólaós. Eigendur/ábúendur jarða í Vesturhúsum hafi átt sæti í stjórnum Veiðifélagsins sem og Dyrhólalax hf. Engin mótmæli hafi nokkru sinni komið fram varðandi þátttöku Vesturhúsa í þessari starfsemi. Stefnendur kveða að á árum áður hafi, næst Dyrhólaey að vestan, verið svokölluð Dyrhólahöfn og svokölluð Dyrhóla Hafnarfjara, sem álitin hafi verið tilheyra Vesturhúsum og Austurhúsum í sameiningu, og hafi reki sem borist hafi þar á land skipst jafnt milli beggja. Vestan Dyrhóla Hafnarfjöru hafi síðan tekið við svonefnd Ketilsstaðafjara, en á 18. – 19. öld hafi Ketilsstaðatorfan átt fjöru innan þess sem nú sé nefnt Austurhúsafjara. Þetta komi fram í vitnaleiðslum, lögfestu og fyrrgreindum dómi um Dyrhólaey frá 18. öld. Þá hafi Ketilsstaðabændur borið hlutdeild í því að „moka út“ Dyrhólaósinn, og þannig halda honum opnum, ef hann skyldi lokast af völdum sjógangs og sandburðar í Útfallinu. Þetta hafi ekki síst verið gert til þess að hindra landeyðingu í graslöndum bænda í Dyrhóla- og Reynishverfum og á Engjalöndum Ketilsstaða og Dalabænda norðan óssins. Dómur Árna Gíslasonar sýslumanns um Dyrhólmaósinn sé frá 1570-1586, þar sem skyldunum er lýst. Kveða stefnendur bæði Austur- og Vesturhús hafa um aldir haft upprekstur í Koltungum en heimildir bendi til þess að hann hafi upphaflega verið fenginn gegn nytjum í eða við Dyrhólaey, þ.e. mótekju sem þá hafi farið fram á sléttlendi óskipta landsins fyrir norðan eyna. Eigendur allra jarðanna í Dyrhólahverfi hafi haldið fram rétti sínum til þessa heiðarlands og í skrá yfir afrétti og heiðarlönd frá árinu 1983 sé rétti þessum lýst. Bæði Austurhúsajarðir og Vesturhúsajarðir hafi verið taldar eiga beitarafnotin. Um þetta sé fjallað í úrskurði óbyggðanefndar frá 10. des. 2004 í máli nr. 2/2003: “Mýrdalshreppur” á bls. 661 og 704. Sagt sé frá dómsmáli milli Dyrhólabænda annars vegar og Kerlingardals um fjárbeit í Koltungum og hafi dómur fallið Dýrhólabændum í vil þann 26. júní 1797. Í gögnum dómsins komi fram að það hafi verið gömul sögn en þó eigi að fullu sönnuð að ábúendur eða eignarmenn Kerlingardals hafi að fornu gert þann samning við ábúendur Dyrhóla „ad Kierlingardals Menn liá Dyrhælingum greindar Koltungur fyrer Lamba[afrétt]“ gegn því að fá reiðingsskurð í landi þeirra. Nú sé reiðingsskurðurinn fyrir löngu af en Dyrhælingar noti afréttinn jafnt sem áður. Kveða stefnendur Dyrhólahverfisjarðirnar hafa ekki einungis átt saman Dyrhólaey heldur óskipt land saman utan heimalands jarðanna. Þetta óskipta land liggi austan og sunnan við heimalöndin og nái að Dyrhólaósi. Þarna séu mest sandflákar en eigendur Dyrhólahverfisjarðanna hafi átt samstarf um uppgræðsluna á þessu óskipta landi öllu. Landgræðsla ríkisins hafi staðið fyrir sandgræðslunni og alltaf hafi verið litið á þetta land sem óskipt land beggja jarðarhluta og nýting verið með þeim hætti. Engin girðing sé milli austur- og vesturhlutans á þessu svæði. Óumdeilt er að eigendur Dyrhólaeyjar hafi afsalað sér landi undir vita í Dyrhólaey. Kveða stefndu þetta hafa verið gert þann 13. febrúar 1910, og samkvæmt afsali hafi Stjórnarráð Íslands greitt 225 krónur fyrir lóðina. Fyrir hönd landeigenda hafi Halldór Jónsson, aðaleigandi Austurhúsajarða ritað undir afsalið. Þá kveða stefndu að með samningi frá árinu 1928 hafi eigendur Dyrhólaeyjar til viðbótar afsalað lóð til Vitamálastjórnar Íslands, af suðvesturhorni Dyrhólaeyjar. Hafi kaupverðið þá verið 500 kr., og hafi bræðurnir Jón og Ólafur Jón Halldórssyni, synir ofangreinds Halldórs Jónsonar, ritað undir samning þann. Þá er og tekið fram í greinargerð stefndu að stefnda Matthildur sé dóttir nefnds Ólafs Jóns. Stefnendur lýsa þessu svo að í fasteignamati 1930 komi fram hjá Austurhúsajörðum að viti hafi verið byggður á sameignarlandi Dyrhólajarða á Dyrhólaey. Jafnframt að lóð hafi verið seld af Dyrhólajörðum undir vitann. Sami texti sé á fasteignamatinu hjá Vesturhúsajörðum þannig að með sameignarlandi sé átt við sameign allra Dyrhólajarða. Stefndu aftur á móti halda því fram að svo virðist sem eigendur Vesturhúsa hafi gert kröfu um að fá hluta þeirra greiðslna er komu fyrir vitalóðina. Vísa stefndu til bréfs Jóns Halldórssonar til fulltrúa Vesturhúsa, dags. 20. apríl 1945, er segi: „Eftir atvikum hefi jeg ekki á móti því að þið fáið hluta andvirðis þess lóðabletts á Dyrhólaey, sem seldur var vitanum til afnota, og sendi því hjer með helming þess andvirðist eins og farið hefur verið fram á kr. 250 tvö hunduð og fimmtíu krónur, en án allrar frekari skuldbindingar, hverju nafni sem nefnast. [leturbr. lögmanns]“ Þá kveða stefnendur að skipting jarða í hvorri torfu fyrir sig, Austur- og Vesturhúsum, sé óbreytt frá því sem verið hafi er landamerkjaskrárnar voru gerðar. Skipt sé eftir jarðarhundruðum í hvorri torfu fyrir sig en innbyrðis skipting heimalands hafi verið ákveðin í landskiptum fyrir Vesturhús árið 1952 og fyrir Austurhús árið 1960. Í báðum tilvikum hafi farið fram yfirlandskipti. Í landskiptunum sé Dyrhólaeyjar ekki getið sérstaklega enda hafi heimalöndum aðeins verið skipt. Þá hafi, þegar land í Dyrhólaey var selt undir vitalóð árið 1945, verið samþykkt af hálfu eigenda Austurhúsajarðanna að helmingur kaupverðsins rynni til eigenda Vesturhúsajarðanna. Um þetta segja stefndu nefnd landskipti hafa farið fram milli jarða í Vesturhúsum 8. nóvember 1951 og hafi þá hver jörð í torfunni fengið útskipt heimalandi. Þá segi í landskiptagerðinni: „Sandurinn sunnan við hið gróna land allt til sjávar er ekki tekinn með í þessum skiptum....“. Kveða stefndu landskipti hafa farið fram milli Austurhúsajarðanna þann 13. apríl 1960, og komi þar fram að tekið hafi verið til skipta heimaland sem kallast gæti nytjaland. Annað land yrði þannig áfram í óskiptri sameign eigenda jarða í Austurhúsum. Óumdeilt er að í júlímánuði árið 1977 hafi tilteknir umráðamenn jarða í Dyrhólahverfi ritað undir yfirlýsingu þar sem samþykkt var friðlýsing lands í Dyrhólaey. Kveða stefnendur mörk friðlands í Dyrhóley þar hafa verið skilgreind og undir yfirlýsinguna hafi ritað eigendur og ábúendur bæði Austurhúsa og Vesturhúsa, en einn ábúenda Loftsala, Þorsteinn Guðbrandsson, hafi gert ágreining um málið. Í greinargerð stefndu er tilgreind svohljóðandi athugasemd ábúanda Loftsala: „Sem ábúandi og umráðamaður Loftsalanna neyta [svo] ég öllum þessum höfuðórum um þessi mál fyrr en úr hefur verið skorið um eignarrétt og ítak Vesturhúsajarða í Dyrhólaey.“ Þá er óumdeilt að á árinu 1978 hafi verið uppi áform um hafnargerð vestan Dyrhólaeyjar, og hafi eigendur og umráðamenn jarða í Dyrhólahverfi, af því tilefni afsalað landspildu 4 ha að stærð til Hafnarsjóðs Vestur-Skaftafellssýslu. Afsali eigenda Garðakots og Vatnsskarðshóla þó verið þinglýst með athugasemd um eignaréttarfyrirvara, en stefnendur kveða einhverja hafa afsalað eignarrétti með skilyrði um að hann gengi til baka ef landspildan yrði ekki notuð undir Dyrhólahöfn en aðrir afsalað afnotarétti. Kveða stefndu eigendur Norðurgarðs, Loftsala og Dyrhólahjáleigu hafa gefið út yfirlýsingu um að einungis væri um að ræða afnotarétt til skilgreindra nota, sem félli niður við tiltekin skilyrði. Kveða stefnendur afsala þessara ekki getið í síðari gerningum stefndu þótt ráða megi af uppdrætti stefndu með eignayfirlýsingu 2012 að spildan sé afmörkuð. Í greinargerð stefndu er því lýst að árið 2001 hafi stefndi Mýrdalshreppur haft forgöngu um að gera uppdrátt þar sem heimalönd Austurhúsajarða hafi verið afmörkuð gagnvart óskiptu landi þeirra. Hafi sú afmörkun byggt á landskiptagerðinni frá 1960. Í kjölfarið hafi farið fram uppskipti þar sem heimalönd Eystri-Dyrhóla og Norðurgarðs hafi formlega verið skilin frá hinu óskipta landi. Eftir uppskiptin hafi Mýrdalshreppur ekkert átt af heimalandi Austurhúsa en hafi hins vegar eignast allt það óskipta land sem tilheyrði Eystri-Dyrhólum og Norðurgarði. Í tilviki Dyrhólahjáleigu og Loftsala hafi ekki verið skilið milli eignarhalds á heimalandi og eignarhlutdeildar í óskiptu landi Austurhúsa. Kveða stefndu eignarhald stefnanda [sic] að hinu óskipta landi Austurhúsa leiða af þinglýstum gögnum. Þannig hafi, þann 10. janúar 1973, systurnar Ólöf Ólafsdóttir og stefnda Matthildur, afsalað jörðina Dyrhóla eystri til Dyrhólahrepps, sem nú sé hluti af stefnda Mýrdalshreppi. Þann 14. desember 2001, hafi landskiptagerð verið undirrituð þar sem landi jarðarinnar hafi verið skipt í tvo hluta, þ.e. annars vegar heimaland og hins vegar eign sem staðið hafi saman af hlutdeild í hinu óskipta landi Austurhúsajarðanna. Landskiptagerð þessari, ásamt uppdrætti, hafi verið þinglýst 19. desember 2001, að fengnu samþykki jarðarnefndar Vestur Skaftafellssýslu. Þá hafi með afsali, dags. 23. maí 2003, stefndi Mýrdalshreppur selt allt heimaland jarðarinnar Dyrhóla eystri til stefnanda Þorsteins og eiginkonu hans, líkt og áður hefur komið fram. Í afsalinu segi: „Undanskilið í sölunni er þó, eðli málsins samkvæmt allur sá hluti sem áður tilheyrði jörðinni í óskiptu landi Austurhúsa að meðtalinni Dyrhólaey, en þessum hluta var skipt frá með skiptagerð, dags. 14. desember 2001, þingl. 19. desember 2001 nr. 01:310, og verður áfram í eigu Mýrdalshrepps. [Leturbr, lögmanns]“. Í landskiptagerð hafi óskipt land Austurhúsa verið afmarkað með uppdrætti. Innan þeirrar afmörkunar hafi Dyrhólaey verið. Af hálfu stefnanda, Þorsteins Gunnarssonar, hafi ekki komið fram neinar athugasemdir við þá afmörkun. Þá hafi stefnandi [sic] Mýrdalshreppur, með afsali, dags. 10. febrúar 1987, eignast 50% eignarhlut í jörðinni Norður-Garði. Hinn 23. júlí 2003 hafi sveitarfélagið gert makaskiptasamning við sameigendur sína þess efnis að öll hlutdeild jarðarinnar í óskiptu landi Austurhúsa væri eign sveitarfélagsins. Þá sé stefnda Matthildur eigandi 50% jarðarinnar Loftsala, sbr. þinglýst afsal, dags. 30. júlí 1965 og sonur hennar, stefndi Jón, eigandi 50% Loftsala, sbr. þinglýst afsal, dags. 26. mars 1986. Stefnda Matthildur sé og eigandi 50% jarðarinnar Dyrhólahjáleigu, sbr. þinglýst afsal 30. júlí 1965, og bróðir hennar stefndi Vigfús, eigandi 50% jarðarinnar Dyrhólahjáleigu, sbr. þinglýst afsal frá 8. júní 2005. Eins og áður er rakið kveða stefndu að árið 2001 hafi verið skilið á milli eignarhalds að heimalandi Dyrhóla eystri og eignarhalds að hlutdeild jarðarinnar í hinu óskipta landi. Í tilviki Norður-Garðs hafi þetta verið gert 2003. Hið óskipta land Austurhúsa hafi hins vegar ekki verið til sem sérgreind eign í þinglýsingarbók eða fasteignaskrá. Með bréfi sveitarstjóra stefnda, Mýrdalshreppi, dags. 5. febrúar 2008, hafi lögmanni sveitarfélagsins verið falið að taka saman minnisblað um eignarhald Dyrhólaeyjar. Í áliti sínu hafi lögmaðurinn komist að þeirri niðurstöðu að Dyrhólaey væri innan landamerkja Austurhúsa og því í eigu stefndu. Í álitinu hafi jafnframt verið bent á þá staðreynd að óskipt land Austurhúsa væri hvorki til sem sérgreind eign í þinglýsingarbók né í Landskrá fasteigna. Á fundi sveitarstjórnar Mýrdalshrepps hinn 17. febrúar 2011 hafi sveitarstjóra verið falið að ganga frá þinglýsingu á eignarhaldi sveitarfélagsins að Dyrhólaey. Stefnendur hafi mótmælt þessari ákvörðun og lagt fram gögn sem þeim hafi fundist sýna fram á eignarhald sitt að Dyrhólaey. Í kjölfarið hafi lögmönnum sveitarfélagsins verið falið að taka hin framlögðu gögn til skoðunar og leggja mat á það hvort þau breyttu fyrri niðurstöðu. Niðurstaða lögmannanna hafi verið sú að ekkert hefði komið fram sem breytti fyrri niðurstöðu. Á fundi sveitarstjórnar stefnda, Mýrdalshrepps hinn 15. júní 2011 hafi verið áréttuð fyrri samþykkt um að sveitarstjóri skyldi í samráði við aðra landeigendur ganga frá þinglýsingu á eignarhaldi sveitarfélagsins í Dyrhólaey. Óumdeilt er að, þann 27. apríl 2012, hafi verið þinglýst eignayfirlýsingu stefndu um óskipt land Austurhúsa og ný eign stofnuð um landið þar sem Dyrhólaey hafi verið talin vera innan óskipts lands Austurhúsa. Kveða stefndu að hinn 20. apríl 2012, hafi eigendur óskipts lands Austurhúsa ritað undir eignayfirlýsingu þar sem tekið hafi verið af skarið um eignarhald, eignarhlutföll og afmörkun landsins. Með eignayfirlýsingunni hafi fylgt uppdráttur sem sýnt hafi það land sem skyldi verða hluti af eigninni óskipt land Austurhúsa. Áður hafi eigendur hins óskipta lands undirritað svokallað samrunaskjal þar sem óskiptu landi hverrar jarðar um sig hafi verið steypt saman í hina nýju eign þ.e. óskipt land Austurhúsa, landnr. 220780. Nánar tiltekið hafi þar verið um að ræða óskipt land Dyrhóla eystri, landnr. 163006, óskipt land Norður-Garðs 163069, óskipt land Dyrhólahjáleigu landnr. 220873 og óskipt land Loftsala, landnr. 220870. Kveða stefnendur þetta hafa verið gert án þess að nokkuð væri minnst á eignarhlut Vesturhúsa í Dyrhólaey og þrátt fyrir áðurgengnar ítrekaðar viðvaranir Vesturhúsaeigenda gegn einhverjum slíkum ráðstöfunum. Ekki hafi verið berum orðum vikið að Dyrhólaey í skjölum þessum en á uppdrætti sem fylgt hafi sé Dyrhólaey talin vera innan óskipta landsins. Stefnendur hafi greint á við stefndu um nýtingu Dyrhólaeyjar á síðustu árum og hafi Mýrdalshreppur þar haft sig mest í frammi, m.a. í skjóli sérstakrar stöðu sinnar sem stjórnvald um leið og hreppurinn er landeigandi. Kemur fram í greinargerð stefndu að með bréfi, dags. 31. maí 2012, hafi lögmaður stefnenda farið fram á það við þinglýsingarstjóra að þinglýsing ofangreindrar eignaryfirlýsingar og samrunaskjals yrði afmáð úr þinglýsingabók. Hinn 27. febrúar 2013 hafi málið fyrst verið tekið fyrir hjá Héraðsdómi Suðurlands. Málið hafi hins vegar verið fellt niður 7. maí 2013 og lokið með úrskurði um málskostnað hinn 28. júní 2013. Mál þetta hafi svo verið þingfest á hendur stefndu hinn 19. júní 2013 og á hendur réttargæslustefndu 4. september 2013. Málsástæður og lagarök stefnenda Í stefnu kemur fram að stefnendur telji sér heimilt að höfða mál til viðurkenningar á rétti til sameignar þótt ekki standi allir sameigendur að málsókninni, og vísa þeir um það til dóms Hæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 510/2012, þar sem meðeiganda hafi verið gefinn kostur á að gæta réttar síns, enda samrýmist það dómum Hæstaréttar í líkum málum. Stefnendur sem eigendur tveggja Vesturhúsajarða í Dyrhólatorfu telja, líkt og áður greinir að allt land utan heimalands Vestur- og Austurhúsa hafi frá alda öðli verið í óskiptri sameign beggja Dyrhólajarða og því eigi Vesturhúsajarðir þetta sameignarland að hálfu á móti eigendum Austurhúsajarða. Rétturinn sé skýr og leiði af eðli máls þar sem hinni fornu Dyrhólajörð hafi verið skipt til helminga í Eystri og Vestri Dyrhóla en þær jarðir svo skipst í fleiri sem saman áttu svo hvorn helminginn áfram. Engir löggerningar hafi verið gerðir um aðra skiptingu, en vegna afstöðunnar til Dyrhólaeyjar, þ.e. að hún liggur suðaustan við Austurhúsajarðirnar, þá virðist hafa þróast sá misskilningur hjá eigendum þeirra jarða að þeir einir ættu eyna og svo land þar á milli. Þá sé ekki annað að sjá en valdamikill maður, Halldór Jónsson, hafi eignast allar Austurhúsajarðirnar á ofanverðri 19. öld og náð að haga orðalagi landamerkjaskrár eftir sínu höfði og komist upp með að láta skrá hana þrátt fyrir annmarka. Þá hafi stefnendur, þótt rétturinn til alls óskipta landsins sé skýr í samhengi sögunnar, ákveðið að takmarka kröfur sínar við Dyrhólaey þar sem öruggari heimildir séu fyrir eignarrétti þeirra. Stefnendur byggja kröfu sína meðal annars á því að kveðið sé með skýrum hætti á um eignarétt eigenda Vesturhúsa í Dyrhólaey með áðurgreindum dómi Jóns prests Jónssonar officialis, um Dyrhólaey frá 8. maí 1448. Hafi Dyrhólaey þá verið dæmd að jöfnu eign jarðanna Eystri-Dyrhóla og Vestri-Dyrhóla. Ekki fari milli mála að jörðunum tveimur hafi verið dæmdur ótakmarkaður eignarréttur að eynni og væri hún sameign jarðanna. Stefnendur telja að sama eigi við um óskipta landið sem liggur með heimalöndum jarðanna og að sjó, að Dyrhólaey og að Dyrhólaósi. Engin formleg skipting hafi farið fram á þessu landi og það hafi verið í árhundruð nýtt sameiginlega af eigendum beggja jarðahópa. Áframhaldandi heimildir frá 17. og 18. öld staðfesti að ekki hafi verið hnikað frá áðurnefndum dómi varðandi eignarréttinn. Í dómsmáli milli eigenda Austurhúsa og Vesturhúsa fyrir héraðsþingi Vestur-Skaftafellssýslu 21.-22. júní 1735 hafi aðallega verið tekist á um beit og reka í Dyrhólaey, og hafi niðurstaðan verið sú að þessi landgæði skyldu vera að jöfnu milli jarðanna. Niðurstaðan hafi verið afdráttarlaus og bent til jafns eignaréttar beggja að eynni. Ekki verði séð að hinn ótakmarkaði eignarréttur hafi fallið niður eða flust úr höndum landeigenda á því tímabili frá því dómurinn frá 1448 var kveðinn upp. Hafi Dyrhólaey því haldist áfram í óskiptri sameign Austurhúsa og Vesturhúsa. Þá verði heldur ekki séð að síðari tíma ráðstafanir hafi breytt þeirri skipan heldur séu sterkari rök fyrir öðru. Nokkrar undantekningar séu gerðar frá helmingaskiptum skv. dóminum en þær varði atriði sem snerti ekki Dyrhólaeyna sjálfa, þ.e. veiði þar sem Ketilsstaðir áttu hlut. Stefnendur kveðast hafa um nokkurt skeið þurft með ýmsum hætti að gæta réttar síns en með einhliða þinglýsingum stefndu á Dyrhólaey og innlimun eyjunnar í land stefndu hafi ekki verið hjá því komist að höfða mál til viðurkenningar réttinum. Hafi stefnendur þurft að leita heimilda víða og hafi gögn þau sem aflað hafi verið rennt frekari stoðum undir eignarrétt Vesturhúsajarða á Dyrhólaey frá örófi alda til þessa dags. Allur málatilbúnaður stefndu og þá aðallega stefnda Mýrdalshrepps, telja stefnendur byggðan á mismunandi orðalagi í landamerkjabréfum Austurhúsa Dyrhóla og Vesturhúsa Dyrhóla frá 1890 í þeim tilgangi að ná undir Austurhúsajarðirnar 100 % eignarrétti á Dyrhólaey. Stefnendur halda því fram, eins og forverar þeirra, að landamerkjabréfunum hafi ekki verið ætlað að breyta því réttarástandi sem ríkt hafi um margar aldir og staðfest sé í áðurgreindum dómum, að Dyrhólaey sé í óskiptri sameign Vesturhúsa- og Austurhúsajarðanna. Eigendur Vesturhúsa hafi aldrei afsalað sér eignarrétti berum orðum og í landamerkjabréfi Vesturhúsa Dyrhóla segir að Vesturhús eigi: „... hálfa beit og fuglatekju sem og hálfan reka kringum eyna að norðan, líka fuglaveiði í dröngum, sömuleiðis þau slægjustykki sem fylgt hafa og liggja milli Reynishverfis og Dalaslægju.“ Um sé að ræða eignarrétt og megininntak eignarheimildanna, sem sé ljóst þegar eldri heimildir eru skoðaðar. Síðar í landamerkjabréfinu sé fjallað um ítak sérstaklega sem gefi sterka vísbendingu um það að eign Vesturhúsa Dyrhóla í Dyrhólaey sé ekki ítak. Eignin í Dyrhólaey sé svo að hálfu á móti eiganda Austurhúsa Dyrhóla þannig að lýst sé óskiptri sameign en ekki ítaki í landi Austurhúsa Dyrhóla. Eigendur Austurhúsa hafi haldið því fram að þeir eigi alla eyna þar sem í landamerkjalýsingu í landamerkjabréfi þeirra frá 21. júní 1890 sé merkjum jarðarinnar lýst þannig að þau nái til eyjunnar allrar en Vesturhúsaeigendur eigi aðeins hálf afnot hennar. Þessu hafni stefnendur. Stefnendur byggja á því að yfirlýsing í landamerkjaskrá Austurhúsa frá 20. júní 1890, um að Vesturhúsa ábúendur hafi haft ½ afnot af Dyrhóley í mörg ár óátaldir sé blekking og í engu samræmi við ritaðar heimildir. Í fyrsta lagi hafi ekki aðeins verið um „hálf afnot“ að ræða, heldur líka hálfa eign Vesturhúsa á Dyrhólaey, sem vitnaleiðslur, lögfestur og dómar a.m.k. frá 15. öld og fram á þá nítjándu greini skýrt frá. Í öðru lagi hafi eign þessi og afnot ekki aðeins verið “í mörg ár“, heldur a.m.k. svo lengi sem heimildir greini frá, þ.e. a.m.k. í 5-6 árhundruð og allt frá því Dyrhólajörðinni hafi verið skipt. Í þriðja lagi bendi heimildir ótvírætt til þess að hvorugur jarðahópur hafi nokkru sinni þurft á leyfi hins að halda til að nýta Dyrhólaey að sínum helmingi. Umrædd klausa landamerkjabréfs Austurhúsa um óátalin afnot hafi ekki réttarlega þýðingu þar sem aðeins sé yfirlýsing frá annarri hliðinni. Hún stangist jafnvel á við fullyrðingu um að Austurhús eigi Dyrhólaey. Í engu sé getið um hvers vegna þessi afnot hafi verið óátalin og hvort svo verði áfram; engar vísbendingar séu um að eignaskipti hafi átt sér stað. Textinn í landamerkjabréfi Austurhúsa um að Austurhús eigi lambauppreksturinn í Koltungum gangi þvert á allar heimildir um hann og staðreyndir um nýtingu og renni stoðum undir það að landamerkjabréfið hafi verið einhliða gjörningur án samþykkis Vesturhúsaeigenda. Dyrhólajarðirnar hafi verið metnar í jarðamati árið 1849 og sé jarðamat Vesturhúsajarða lítið eitt hærra en Austurhúsa. Í jarðalýsingum komi fram varðandi Dyrhóla vestri að jörðin eigi að sömu tiltölu fuglatekju í Dyrhólaey og Dyrhóladröngum á móts við Austurhúsinga. Í lýsingum Austurhúsajarðanna komi fram að þær eigi hlutfallslegan rétt í fuglatekju og silungsveiði en hvergi sé minnst á eignarhald á eynni. Jarðabókin 1861 tilgreini möt jarðana í Dyrhólahverfi þannig að Austurhús hafi samtals verið með 31,1 hundrað en Vesturhús 30,5 hundruð, þannig að hin forna helmingaskipting milli Dyrhóla vestri og Dyrhóla eystri virðist enn hafa verið í fullu gildi á þeim tíma. Síðari fasteignamöt jarðanna styrki einnig þessar málsástæður stefnenda, því hlutur Vesturhúsajarða sé meiri í jarðamötunum 1916 og 1930. Í fasteignamati 1916 virðist engin greinarmunur gerður á milli Austurhúsa og Vesturhúsa á nytjum í Dyrhólaey og í fasteignamati 1930 segi til dæmis að vitalóð úr Dyrhólaey hafi verið tekin úr sameignarlandi og einu ítökin sem nefnd hafi verið séu Koltungur. Stefnendur líti svo á að austurmerki Vesturhúsa niður í fjöru séu byggð á misskilningi. Dregin hafi verið mörk í landamerkjabréfi Austurhúsa sem megi skilja svo að úr fjörumörkunum milli jarðapartanna liggi lína upp í vörðu á hól á Austurhúsatúni. Hið rétta sé að fjörumörk fari alls ekki saman við landamerki og í lýsingu landamerkjabréfanna sé verið að finna viðmiðunarmark milli fjörupartanna en ekki leggja línu milli þeirra upp til lands og sé þetta skýrara í Vesturhúsabréfinu. Þá vísa stefnendur til þess að er land í Dyrhólaey hafi verið selt undir vitalóð árið 1945, hafi verið samþykkt af hálfu eigenda Austurhúsajarðanna að helmingur kaupverðsins rynni til eigenda Vesturhúsajarðanna. Þetta staðfesti að landamerkjaskrárnar frá 1890 hafi ekki verið nýir löggerningar sem átt hafi að breyta þeim eignarrétti sem fyrir hendi hafi verið í Dyrhólaey. Þá byggja stefnendur á því að ef bornar séu saman landamerkjaskrárnar og undirritanir á þeim sjáist að ekki hafi allir eigendur Vesturhúsa samþykkt landamerkjaskrá Austurhúsa. Svo virðist sem aðeins þeir eigendur Vesturhúsa sem land hafi átt að Austurhúsum hafi áritað landamerkjaskrána í þeirri trú að verið væri að staðfesta merkin á milli Dyrhólajarðanna en ekki endilega að samþykkja eignarhald Austurhúsa á Dyrhólaey eða að óskiptu landi væri skipt. Þegar sýslumaður hafi tekið við landamerkjaskránum hafi hann væntanlega aðeins hugað að því hvaða jarðir lágu að Austurhúsum og því ekki gert athugasemdir. Sú staðreynd að ekki hafi verið samþykkt landamerkjaskrá Austurhúsa af öllum eigendum Vesturhúsa telja stefnendur eina og sér nægja til þess að landamerkjaskráin sé ekki gild sem heimild. Þá sé hún ekki heldur gild sem eignarheimild ef hún styðst ekki við eldri gögn sbr. Hæstaréttardóma í þjóðlendumálum. Við skýringu landamerkjaskránna og annarra heimilda sem þessu tengist beri að hafa hugfast að það eignarréttarhugtak sem þar er stuðst við miðist fyrst og fremst við þá afnotamöguleika, sem á landinu hafi verið í þágu hefðbundins búskapar en eignarréttur að jarðnæði í dag hafi þróast yfir í víðtækari eignarréttarlegar heimildir en þær sem áður hafi tengst búskaparnytjum á landi. Þá hafi tíðkast að afréttarlandi og landamerkjum þess hafi verið lýst með jörðunum og þar sem Dyrhólaey hafi verið næst Austurhúsum hafi eigendum Austurhúsa eflaust þótt betra að hafa eyna með við lýsingu landamerkja jarðarinnar. Kveða stefnendur stefndu, sem eigendur Austurhúsa byggja rétt sinn til allrar Dyrhólaeyjar á landamerkjaskránni frá 21. júní 1890, en stefnendur hafni því að um sjálfstæða eignarheimild sé að ræða. Það hafi ekki verið markmiðið með gerð slíkra skráa að gera sjálfstæða löggerninga sem fælu í sér ráðstafanir og breytingar á landamerkjum, sbr. þágildandi landamerkjalög nr. 5/1882. Þegar skrárnar hafi verið gerðar hafi Dyrhólaey verið ótvírætt í sameign beggja jarðahópa og ekkert hafi komið fram um breytingar á ástandinu. Við fyrstu sýn telja stefnendur að ætla mætti að vakað hafi fyrir semjendum landamerkjaskrár Austurhúsa að yfirfæra eignarréttinn til Austurhúsa en þegar litið sé til landamerkjaskrár Vesturhúsa sé vart hægt að skilja landamerkjaskrána þannig. Það sé sem semjendur landamerkjaskrár Vesturhúsa geri ráð fyrir að jafnræði sé með jarðapörtunum. Þá benda stefnendur á að í mörgum dómum Hæstaréttar vegna þjóðlendna svo og í almennum niðurstöðum óbyggðanefndar, séu landamerkjabréfin ein og sér ekki eignaréttarheimildir heldur verði þau að styðjast við eldri heimildir svo hægt verði að ráða af þeim að eignarréttur fylgi því landi sem þar er lýst. Þessu sé ekki að fagna hjá Austurhúsum heldur þvert á móti hafi lýsing landamerkjabréfsins verið andstæð eldri heimildum. Vísa stefnendur um þetta til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 299/2010: „Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess sem ítrekað hafi verið í fyrri dómum réttarins í málum um mörk eignarlanda og þjóðlendna að líta yrði til þess að ekki hafi verið á valdi þeirra sem gerðu landamerkjabréf að auka með því við land sitt eða annan rétt umfram það sem áður hafi verið. Landamerkjalýsingin gæti því ekki ein út af fyrir sig nægt gegn andmælum íslenska ríkisins til að sanna beinan eignarrétt K að því landi sem um var deilt í málinu, heldur yrðu önnur atriði að koma til sem stutt gætu þá niðurstöðu. Talið var að landamerkjalýsingin frá 6. júní 1885 ætti sér ekki stoð í eldri heimildum sem vísað var til í málinu um réttindi Valþjófsstaðarkirkju yfir hinu umdeilda landi. Íslenska ríkið var því sýknað af kröfum K í málinu.“ Þá vísa stefnendur til áður lýstrar Choreographica Islandica, Árna Magnússonar, sem skýrrar heimildar um hvað hafi verið álitið í sveitinni og komi lýsing hennar heim og saman við dóminn frá 1448. Lögfesta 1762 gefi einnig sterka vísbendingu um eignarheimild Vesturhúsajarða á Dyrhólaey sem þeir eiga til jafns við Austurhúsamenn. Orðalagið í dómunum gömlu og vitnisburðum “ á móts við ” og “...til jafns við ” bendi og afdráttarlaust til jafns eignaréttar enda sé það í samræmi við forna skiptingu Dyrhólajarðarinnar. Hinsvegar hafi eigendur Austurhúsajarða nýverið fært sig upp á skaftið. Ef þeir eigni sér alla Dyrhólaey hafi þeir með því margfaldað hlut sinn í óskiptu landi frá því dómar fyrr á öldum hafi skipt eignarhaldi eyjunnar í tvo jafna hluti. Enginn löglegur gerningur liggi að baki þeirri eignaaukningu úr sameign. Þurfi því að skoða nánar hvort eynni tilheyri ekki óskipt land norðvestan hennar, norður undir Hvolhausa og að grasteygingum sem tilheyri Loftsölum, enda sé í 15. aldar dómnum talað um engi sem gætu verið flæðilönd norðan eyjunnar, og heimildir um upprekstrarrétt í Koltungur benda til þess að sá réttur hafi verið keyptur gegn rétti Kerlingardals til mótekju sem þá hafi nær örugglega verið í mýrlendi fyrir norðan Háey Dyrhólaeyjar. Landskipti innan Austurhúsa bindi ekki þá sem séu utan þeirra og þar að auki telja stefnendur að landskiptin feli ekki í sér sönnun fyrir eignarrétti Austurhúsamanna á Dyrhólaey. Stefnendur telja að auki að austurmörk Austurhúsajarða skv. landamerkjaskrá þeirra séu mjög umdeilanleg vegna þess að ósinn sé að nokkru innan þeirra marka, en ósinn hafi verið álitinn samnytjaland Dyrhólahverfisjarða auk margra annarra jarða. Landamerkjaskrárnar hafi engu breytt um nýtingu landsins eftir að þær voru gerðar. Hún hafi áfram verið í höndum eigenda og ábúenda bæði Austur- og Vesturhúsa. Við sölu Dyrhólajarða á landi úr Dyrhólaey fyrir vitalóð hafi Vesturhúsaeigendur fengið sinn hluta greiddan og í því hafi falist staðfesting á að eignarréttur væri til staðar og sá eignarréttur þannig viðurkenndur af Austurhúsaeigendum. Ekkert liggi fyrir um það með hvaða hætti Austurhús kynnu að hafa eignast grunneignarrétt að Dyrhólaey á kostnað annarra jarða og renni það stoðum undir að slíkur skilningur á landamerkjaskránum eigi ekki við rök að styðjast. Í reynd hafi það verið svo að öll nýting óskipta landsins og eyjunnar hafi verið jöfn milli jarðatorfanna og Austurhús hafa aldrei getað nýtt sér mismunandi orðalag í landamerkjaskránum fyrr en látið hafi verið sverfa til stáls með útgáfu eignarskjals allra stefndu og skráningu Dyrhólaeyjar sérstaklega, aðgerð sem verði að telja ólögmæta tileinkun á sameignarlandi. Af hálfu Vesturhúsaeigenda hafi ætíð verið haldið fram rétti þeirra til Dyrhólaeyjar og fast hafi verið staðið á honum. Þar sem Austurhúsaeigendur hafi viðurkennt réttinn í orði og á borði allt fram á síðustu ár hafi ekki verið þörf fyrir að höfða sérstakt mál um hann. Skipting lands innan Vesturhúsa hafi ekki sætt ágreiningi og hafi hlutur hverrar jarðar verið talinn vera í hlutfalli við jarðamöt 1861 sem sé grundvöllur í landskiptum, sbr. lög nr. 46/1941. Stefnandi Þorsteinn, eigandi Vatnsskarðshóla teljist eiga 10,4/30,5 hluta (34,098%) af helmingi Vesturhúsa og þau Eva og Vigfús 5/9 af 6,7/30,5 (12,204%) af helmingi Vesturhúsa. Jöfn afnot Austurhúsa og Vesturhúsa á óskipta landinu og Dyrhólaey hafi skapað hefð að mati stefnenda og vísa þeir til 2. gr., sbr. 6. gr. hefðarlaga nr. 46/1905. Þótt ágreiningur milli Vesturhúsa og Austurhúsa hafi jafnan snúist um Dyrhólaey þá sé meira land undir. Megi benda á að mestu verðmætin felist í eynni en annað land sé að mestu sandar og mýrarflákar. Vesturhúsamenn hafi tekið þátt í uppgræðslu á landi sem Austurhúsamenn hafi með gerningum á sl. ári slegið eign sinni á. Sú uppgræðsla hafi farið fram á liðnum árum og enginn vakið máls á öðru en land þetta væri sameignarland beggja jarða. Fráleitt væri að ætla að Vesturhúsaeigendur hefðu staðið að uppgræðslunni nema af því þeir teldust eigendur. Í máli þessu sé ekki gerð krafa um viðurkenningar á eignarrétti að óskipta landinu en stefnendur hverfi þó ekki frá þeirri skoðun sinni að þar sé óskipt land allra Dyrhólajarða og að þau eigi sinn hluta í því. Stefnendur benda á að eigendur Austurhúsa hafi verið ásáttir um hvað teldist til Dyrhólaeyjar árið 1978 er friðlandi var komið á fót og í stefnukröfum sé byggt á þeim grunni. Stefnendur telji því rétt að styðjast við afmörkun í auglýsingu nr. 101/1978 sem birt var í B-deild Stjórnartíðinda 1978, um friðlýsingu Dyrhólaeyjar, að því undanskildu að austurmörk séu um útfall Dyrhólaóss þar sem Dyrhólahverfi mæti Reynishverfi. Hafi stefnendur látið marka útlínur friðlandsins á uppdrátt og fengið útlínupunktana hnitsetta, sbr. uppdrátt Sigurðar Jakobssonar hjá Bölta ehf., kortagerð frá 7. júní 2013. Jafnframt séu markaðar útlínur þess svæðis sem stefnendur telja að ætti að vera í óskiptri sameign allra Dyrhólajarða. Skjöl þau sem stefndu létu þinglýsa 27. apríl 2012 séu í beinni andstöðu við þann rétt til eignarhalds á Dyrhólaey sem stefnendur gera tilkall til í máli þessu og því verði ekki komist hjá að gera kröfu um ógildingu skjalanna og að þau verði afmáð úr fasteignaskrá. Stefnendur telja að ekki hafi verið heimilt að þinglýsa skjölunum þar sem útgefendur þeirra hafi brostið þinglýsta heimild til að ráðstafa eign á þann veg sem í skjölunum greinir, sbr. 24. gr. laga nr. 39/1978. Þá séu yfirlýsingar um rétt Vesturhúsaeigenda til Dyrhólaeyjar villandi og stefnendur telja að stefndu hafi borið að leita samþykkis stefnenda fyrir gerningnum og að Þjóðskrá hafi ekki verið upplýst um eignarrétt að óskipta landinu er þessu samrunalandi var gefið landnúmer. Stefndi Mýrdalshreppur beri ábyrgð á rangri upplýsingagjöf, skv. 19. gr. laga um skráningu og mat fasteigna nr. 6/2001. Upplýsingar hreppsins til Þjóðskrár hafi verið gefnar mala fide enda hafi stefnendur haft uppi hörð mótmæli fyrirfram gegn hverjum slíkum ráðstöfunum. Stefnendur hafi kært þinglýsinguna en ekki verið innan tímamarka með kæruna og því hafi sérstakt mál vegna hennar verið fellt niður. Það breyti engu um efnisréttinn til landsins að mati stefnenda. Málsástæður og lagarök stefndu Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnenda. Stefndu byggja á því að þeir séu réttir og löglegir eigendur að eigninni Austurhús óskipt land, landnr. 220870. Eignarhald þeirra nái jafnframt til netlaga undan því landi og þeirra dranga sem standa í sjó sunnan landsins. Stefndu mótmæla jafnframt þeirri afmörkun Dyrhólaeyjar sem kemur fram í dómkröfu stefnenda. Loks byggja stefndu á því að lagaskylda hafi staðið til þess að stofna sérstaka fasteign um hið óskipta land Austurhúsa. Kröfu um afmáningu og ógildingu eignaryfirlýsingar og samrunaskjals verði því að hafna. Stefndu gera nánar grein fyrir málsástæðum sínum á eftirfarandi hátt. 1. Eignarhald Dyrhólaeyjar Stefndu séu réttir og löglegir eigendur að óskiptu landi Austurhúsa þar með talið Dyrhólaey og dröngunum þar fyrir sunnan. Kveða stefndu heimildarskjöl um Dyrhólaey sýna með ótvíræðum hætti að réttindi Vesturhúsajarða í eynni hafi frá upphafi verið bundin við tiltekin takmörkuð óbein eignarréttindi. Ef vafi hafi verið um þetta þá hafi þeim vafa verið eytt við gerð landamerkjabréfa fyrir Vesturhús og Austurhús árið 1890. Í fyrsta lagi kveða stefndu það vafalaust að Dyrhólaey sé innan landamerkja Austurhúsa samkvæmt landamerkjabréfi torfunnar frá 23. júní 1890. Í nefndu landamerkjabréfi komi fram að merkin séu „ austur í Lambhaganef og svo í sjó austan við Dyrhólaey (Skorpunef í marki) og skal að austan Dyrhólaey fylgja rætur hennar eða þar er við rís af sléttu, svo eiga Dyrhóla Austurhús Dyrhólaey drangana og svo vestur með sjó í fjöru milli Austur- og Vestur-húsa, sem er varða áður nefnd á Hlöðuhól, ber í aðra vörðu á hól í Austurhúsa (Dyrhóla) túni og svo báðar til fjalla í Krukkshelli, sem er sunnan í Geitafjalli.“ Landamerkjabréfið hafi verið áritað um samþykki af Þorsteini Árnasyni hreppstjóra og eiganda Dyrhóla vestri. Hafi landamerkjabréfinu verið þinglýst í Loftsalahelli 30. júní 1890 að því er virðist án athugasemda. Þá hafi landamerkjabréfið verið fært í landamerkjabók Vestur-Skaftafellssýslu. Kveða stefndu engar heimildar að finna um að gerðar hafi verið athugasemdir við efni landamerkjabréfsins. Ekki telja stefndu það draga úr gildi landamerkjabréfsins að það hafi ekki verið áritað um samþykki af hálfu ábúenda Litlu-Hóla, Garðakots og Vatnsskarðshóla. Ábúendur umræddra jarða hafi undirritað og staðið að gerð landamerkjabréfs fyrir Vesturhús sem sé efnislega samhljóða landamerkjabréfi Austurhúsa. Afstaða ábúendanna til landamerkjanna liggi því fyrir. Litlu-Hólar, Garðakot og Vatnsskarðshólar séu hjáleigur út úr höfuðbýlinu Dyrhólum vestri og hafi lengi vel ekki verið metnar sjálfstætt til fasteignamats, sbr. jarðatal Johnsen 1847. Í öðru lagi byggja stefndu á því að óumdeilt sé að Dyrhólaey sé utan þess landsvæðis sem afmarkað sé í landamerkjabréfi Vesturhúsa frá 30. júní 1890. Segi í landamerkjabréfi Vesturhúsa að fjörumarkið sé „úr þúfunni í túnmarki á Hlöðuhól í þá vörðu, sem á austur-Dyrhólatúni, sem beri í Krukkuhelli framn í Geitarfjalli“. Um þessa línu kveða stefndu engan ágreining, en hún sé langt fyrir vestan Dyrhólaey. Sé þannig sá grundvallarmunur á landamerkjabréfum jarðatorfanna að Dyrhólaey sé innan merkja Austurhúsa en utan merkja Vesturhúsa. Landamerkjabréf Vesturhúsa sé undirritað af ábúendum allra jarða í torfunni. Stefndu mótmæla því að fjörumörk fari ekki saman við landamerki og vísa á bug sem ósönnuðu að ábúendur Vesturhúsa hafi á einhvern hátt verið blekktir við gerð landamerkjabréfanna 1890. Benda stefndu á að eigandi Dyrhóla vestri, Þorsteinn Árnason, hafi verið hreppstjóri í Dyrhólahreppi. Stefndu vísa til þess að landamerkjabréf Vesthúsa og Austurhúsa séu dagsett og undirrituð með einungis níu daga millibili og sé sami vottur á báðum bréfunum. Bréfin séu árituð af eigendum aðliggjandi jarða og lesin á manntalsþingi og færð í landamerkjabók Skaftafellssýslu. Alls forms hafi þannig réttilega verið gætt. Með hliðsjón af viðurkenndum sjónarmiðum um sönnunargildi landamerkjabréfa sé ljóst að umrædd bréf ráði landamerkjum á svæðinu og skipti höfuðmáli við mat á inntaki eignarréttar aðila. Í þriðja lagi séu landamerki Vesturhúsa og Austurhúsa í fullu samræmi við eldri heimildir um merki milli jarðatorfanna. Vísa stefndu til lögfestu fyrir jörðina Vestri-Dyrhóla frá 2. júní 1762 en þar séu austurmerki jarðarinnar sögð úr „...garðe sem er á ströndene (það fjörumark) sionhending suður í sio. Úr áðurnefndum garðe sjónhending í sundeð millum vesturhúsa og Austrhúsa úr sundenu...[...]. Afnotaréttindi Vesturhúsa í Dyrhólaey séu svo tiltekin í lögfestunni, þ.e. beit, hagi hálfur reki og fuglaveiði í dröngum. Í fjórða lagi mótmæla stefndu því að dómur Jóns prests Jónssonar officialis frá 8. maí 1448 geti haft nokkra þýðingu fyrir sakarefni þessa máls. Dyrhólar vestri hafi á þeim tíma verið í eigu Þykkvabæjarklausturs og klaustrið hafi gert kröfu um ½ Dyrhólaey. Hafi klaustrið lagt þann ágreining til úrlausnar á vettvangi kirkjunnar. Samkvæmt reglum kirkjuréttar hafi meðdómendur officialis verið tilnefndir af kirkjunni og áskilið að þeir hefðu góða þekkingu á kirkjurétti. Fari því nærri nærri að dómurinn sé einhliða niðurstaða annars málsaðila um réttarstöðuna og geti slík niðurstaða ekkert gildi haft að lögum. Niðurstaða nefnds dóms lúti fyrst og fremst að skiptingu á óbeinum eignarréttindum en ekki beinum. Hvað sem líði gildi dómsins sé ljóst að hann upphefji ekki gildi þeirra landamerkjabréfa sem gerð hafi verið árið 1890 fyrir Austurhús og Vesturhús. Í fimmta lagi byggja stefndu á því að dómur sýslumanns Vestur-Skaftafellssýslu 22. júní 1735 sýni ljóslega að talið hafi verið að Vesturhús ættu ekki beinan eignarrétt að landi Dyrhólaeyjar, heldur einungis tiltekin afnotaréttindi. Sé nóg að vísa til dómsorðs en þar segi að Vesturhúsa meðeigendur eigi “hier epter fulla og alla heimild firer hagabeit á Dyrhólaey að jafnaðe við þá í Asturhúsum búa eins riett tilkall og so til allt hálfs reka á hafnarfjörunni “. Sé athyglisvert að í forsendum dómsins sé nýting Vesturhúsa nefnd “hefðarbrúkun”, en þetta sýni skýrlega að ekki hafi verið litið svo á að grunneignarréttur að Dyrhólaey væri á hendi eigenda Vesturhúsa. Í sjötta lagi mótmæla stefndu því að það hafi þýðingu í málinu að eigendur Vesturhúsa hafi árið 1945 móttekið hluta andvirðis fyrir vitalóð í Dyrhólaey 1928. Samkvæmt landamerkjabréfi Austurhúsa hafi eigendur Vesturhúsa átt tiltekin óbein eignarréttindi í Dyrhólaey. Þurfi því ekki að vera óeðlilegt þó hluti endurgjalds fyrir lóðaafnotin rynni til Vesturhúsajarða. Benda stefndu á að í bréfi fulltrúa Austurhúsajarða til fulltrúa Vesturhúsajarða hafi sérstaklega verið tekið fram að greiðslan væri „án allrar frekari skuldbindingar, hverju nafni sem nefnast“. Ekki verði betur sé en að með því að ráðstafa hluta andvirðisins til Vesturhúsajarða hafi eigendur Austurhúsa, umfram skyldu, viljað setja niður deilur milli jarðatorfanna. Gangi það gegn ríkum sanngirnisrökum ef slík ráðstöfun yrði látin hafa vægi við úrlausn málsins. Hvað sem því líði sé ljóst að það hafi verið eigendur Austurhúsa, en ekki Vesturhúsa, sem hafi móttekið greiðslur frá hinu opinbera vegna vitalóðanna, bæði árið 1910 og 1928. Í sjöunda lagi kveða stefndu að aðild Vesturhúsajarða að Veiðifélagi Dyrhólaós skipti engu máli þegar lagt sé mat á eignarhald Dyrhólaeyjar. Aðild að Veiðifélagi Dyrhólaós eigi 13 jarðir í gamla Dyrhólahreppi og 29 jarðir í gamla Hvammshreppi. Samkvæmt samþykktum félagsins sé ekki skilyrði að eiga land að Dyrhólaósi heldur falli þar undir öll fiskgeng vötn og lækir sem renni í Dyrhólaós. Minna stefndu á að með landamerkjabréfunum frá 1890 hafi verið við það miðað að Vesturhús ættu hlunnindi í Dyrhóley. Hafi því verið látið átölulaust að eigendur Vesturhúsa eigi aðild að Veiðifélagi Dyrhólaós. Þá geti aðild að veiðifélaginu einnig helgast af staðsetningu þess slægjustykkis sem fylgi Vesturhúsajörðum og liggi milli Reynishverfis og Dalaslægju. Aðild að veiðifélagi ein og sér veiti ekki sönnun um eignarrétt að landi sem liggi að viðkomandi veiðivatni, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 453/2009. Í áttunda lagi mótmæla stefndu því að stefnendur hafi unnið hefð að því landi sem dómkrafa þeirra tekur til. Not Vesturhúsajarða af Dyrhólaey hafi síðustu ár verið í formi dúntekju. Það hafi verið látið átölulaust af hálfu stefndu enda þótt stefnendur gangi lengra en sú nýting sem skilgreind sé í landamerkjabréfi Vesturhúsa. Í eignarrétti sé viðurkennt að takmörkuð nýting óbeinna eignarréttinda sé ekki grundvöllur eignarhefðar, sbr. niðurstöðu Hæstaréttar í svokölluðum þjóðlendumálum. I níunda lagi vísa stefndu til þess að í kaupsamningi og afsali fyrir Dyrhóla eystri frá 16. maí 2002 hafi verið vísað til landamerkjabréfs Austurhúsa frá 21. júní 1890 og jafnframt verið vísað í skiptagerðina frá 2001. Í framangreindum kaupsamningi og afsali hafi sagt beinlínis að undanskilið í sölunni væri sá hluti sem áður hafi tilheyrt jörðinni „í óskiptu landi Austurhúsa að meðtalinni Dyrhóley“. Hafi kaupsamningurinn og afsalið verið undirritað af stefnanda, Þorsteini Gunnarssyni og af hans hálfu engar athugasemdir komið fram við þessi gögn eða að umrætt land væri nefnt óskipt land Austurhúsa. Í tíunda lagi benda stefndu á það að skilgreindur afnotaréttur Vesturhúsajarða í Dyrhólaey beri öll einkenni hefðbundins ítaksréttar, sbr. ákvæði laga um lausn ítaka af jörðum nr. 113/1952. Við gildistöku þeirra laga 30. desember 1952 hafi ítakshöfum verið gefinn 6 mánaða frestur til að lýsa ítaki sínu, en að öðrum kosti félli það niður, sbr. 2. mgr. 5. gr. laganna. Væri ítaki ekki lýst hafi borið að afmá það úr þinglýsingarbók. Ekki viti stefndu til þess að eigendur Vesturhúsajarða hafi lýst ítaki í Dyrhólaey innan framangreindra tímamarka. Verði því að telja að ítakið sé að lögum fallið niður. Í ellefta lagi hafi það ekki þýðingu í þessu máli að fasteignamat Austurhúsa og Vesturhúsa hafi verið álíka árin 1861, 1916 og 1930. Þetta þurfi síst að þýða það að grunneignarréttur að Dyrhólaey hafi að hálfu verið í eigu Vesturhúsa. Fasteignamat jarða hafi verið og sé samansett úr mörgum þáttum þar sem þyngst vegi stærð og gæði beitar- og slægjulands. Engra gagna njóti hér við um stærð og gæði túna. Því sé útilokað að draga þá ályktun að svipað fasteignamat milli jarðartorfanna veiti líkindi fyrir því að eignarhald Dyrhólaeyjar hafi verið með þeim hætti sem stefnendur haldi fram. Auk þess megi nefna að allar líkur séu á að afnotaréttur Vesturhúsajarða hafi á þessu tímabili verið látinn hafa vægi við fasteignamat. Í tólfta lagi verði ekki séð hvaða þýðingu umfjöllun stefnenda um Koltungur hafi fyrir málið. Koltungur sé afréttarland sem liggi fjarri landi Dyrhólaeyjar. Í landamerkjabréfum bæði Vesturhúsa og Austurhúsa sé getið um réttindi beggja jarðatorfa til upprekstrar í Koltungum sem sé óumdeildur. Þá ítreka stefndu að með gerð landamerkjabréfa fyrir Vesturhús og Austurhús árið 1890 hafi landeigendur með bindandi hætti samið um landamerki milli jarðatorfanna. Samkvæmt þeim landamerkjabréfum hafi Dyrhólaey verið innan merkja Austurhúsa en utan við merki Vesturhúsa. Efni bréfanna hafi verið í fullu samræmi við eldri heimildir kveðast stefndu mótmæla staðhæfingum um annað. Þá liggi fyrir að eigendur jarðatorfanna hafi ekki gert samkomulag um breytingu á þeim landamerkjum sem ákveðin hafi verið á lögformlegan hátt árið 1890. 2. Afmörkun Dyrhólaeyjar Stefndu mótmæla afmörkun Dyrhólaeyjar eins og hún sé sett fram í dómkröfu stefnenda og kveða ljóst að dómkröfulínan fylgi ekki jaðri Dyrhólaeyjar að norðan og vestan og því hafi stefnandi með kröfunni afmarkað stærra svæði en bara Dyrhólaey. Þá kveða stefndu ósamræmi milli þeirrar afmörkunar sem komi fram í dómkröfu í stefnu og þeirra uppdrátta sem stefnendur haldi fram að innihaldi dómkröfulínur. Á uppdráttunum sé kröfulínan ekki látin fylgja jaðri Dyrhólaeyjar til suðurs heldur sé hún teygð suður fyrir við þá dranga sem standi undan eynni. 3. Drangar og netlög Stefndu kveða dómkröfu stefnenda um netlög og dranga í hrópandi andstöðu við gildandi landamerkjabréf fyrir Vesturhús og Austurhús. Þannig segi í landamerkjabréfi Austurhúsa: „...svo eiga Dyrhóla Austurhús Dyrhólaey drangana og svo vestur með sjó í fjöru milli Austur- og Vestur-húsa“. Minna stefndu á að landamerkjabréfið hafi verið samþykkt af eigenda höfuðbýlis Vesturhúsa, Þorsteini Árnasyni hreppstjóra á Dyrhólum vestri. Í landamerkjabréfi Vesturhúsa sem samþykkt hafi verið af öllum hlutaðeigandi segi svo um dranganna Vesturhús eiga hálfa Dyrhólaey að beit og fuglatekju sem og hálfan reka kringum eyna að norðan, lika fuglaveiði í dröngum, [leturbr. lögmanns]. Stefndu kveðast jafnframt alfarið hafna þeirri kröfu stefnenda að þeim tilheyri netlög fyrir Dyrhólaey. Samkvæmt 3. mgr. 1. gr. auðlindalaga nr. 57/1998 merki hugtakið netlög sjávarbotn 115 metra út frá stórstraumsfjöruborði landareignar. Í 1. mgr. 2. gr. sömu laga sé eignarland svo skilgreint sem landsvæði, þar með talið innan netlaga í stöðuvötnum og sjó, sem sé háð einkaeignarrétti þannig að eigandi landsins fari með öll venjuleg eignarráð þess innan þeirra marka sem lög segi til um á hverjum tíma. Í ljósi þess að stefndu telji sig eigendur Dyrhólaeyjar þá leiði af þessum ákvæðum að þeir séu jafnframt eigendur að netlögum fyrir landi Dyrhólaeyjar. 4. Ógilding og afmáning eignayfirlýsingar og samrunaskjals Stefndu kveða að fram að þinglýsingu eignayfirlýsingar og samrunaskjals hafi óskipt land Austurhúsa ekki verið til sem sérstök eign í fasteignaskrá. Til þess hafi þó staðið bein lagaskylda en í lögum um skráningu og mat fasteigna nr. 6/2001 segi eftirfarandi í 2. mgr. 3. gr. laganna: Fasteignir, hluta þeirra og einstök mannvirki skal skrá sem sérstakar eindir í Landskrá fasteigna svo sem hér segir: a. land, þ.e. hver sá skiki lands sem vegna sérgreinds eignar- eða afnotaréttar, hagnýtingar, auðkenna eða landamerkja getur talist sjálfstæð eind,[...]. Samkvæmt 12. gr. sömu laga skuli hver fasteign bera auðkenni þannig að hver landskiki fái sérstakt landnúmer. Á árunum 2001 til 2003 hafi verið skilið á milli eignarhalds að heimalandi jarðanna Norðurgarðs og Dyrhóla eystri annars vegar og eignarhalds að hlutdeild í óskiptu landi Austurhúsa hins vegar. Eftir uppskiptinguna hafi stefndi Mýrdalshreppur eignast ríflega helming alls hins óskipta lands en þá átt ekkert af heimalandi Austurhúsa. Þar sem hið óskipta land hafi ekki verið til í fasteignaskrá sem sérstök eign hafi stefndi Mýrdalshreppur ekki verið skráður fyrir neinu landi Austurhúsa. Við þinglýsingu landskiptagagna árið 2003 hafi þinglýsingarstjóri gert eftirfarandi athugasemd: „Aths. Útskipt land hefur ekki verið skráð í Landskrá fasteigna“ Árétta stefndu að eignarhald stefnda Mýrdalshrepps að hinu óskipta landi hafi leitt af afdráttarlausum þinglýstum gögnum. Til að stofna hið óskipta land hafi því verið útbúið svokallað samrunaskjal þar sem óskiptu landi hverrar jarðar um sig hafi verið steypt saman í hina nýju eign, þ.e. óskipt land Austurhúsa, landnr. 220780. Stefndu byggja á því að gerð samrunaskjals og eignaryfirlýsingar hafi verið rökrétt framhald af þeirri stöðu sem uppi hafi verið. Þá kveða stefndu að nauðsynlegt hafi verið að kveða á um það með skýrum hætti hver væru eignarhlutföll milli stefndu í hinu óskipta landi. Vekja stefndu athygli á því að í eignayfirlýsingunni sé sérstaklega getið um afnotarétt Vesturhúsajarða í Dyrhólaey, þ.e. eins og hann hafi verið við undirritun landamerkjabréfanna 1890. Með gerð eignaryfirlýsingar hafi ekki á nokkurn handa máta verið að breyta réttarstöðu aðila. Ítreka stefndu að eignin Austurhús óskipt land, landnr. 220870 taki yfir landsvæði sem sé 330 hektarar en af því sé Dyrhólaey ekki nema ca. 120 hektarar. Þinglýsing eignayfirlýsingar hafi því verið nauðsynleg hvort heldur sem Dyrhólaey hafi fylgt þar með eða ekki. Krafa stefnenda gangi því alltof langt og engin efni séu til að taka hana til greina. Sé þannig byggt á því að það hafi beinlínis leitt af lögum um skráningu og mat fasteigna nr. 6/2001 að stofna ætti sérstaka eign um óskipt land Austurhúsa. Það hafi ekki orðið gert nema með gerð samrunaskjals og eignayfirlýsingar. 5. Þinglýsing stefnu Stefndu kveðast mótmæla þeirri kröfu að stefnu málsins verði þinglýst inn á eignina Austurhús óskipt land, landnr. 220870. Í fyrirliggjandi eignayfirlýsingu fyrir landið sé getið um þau afnotaréttindi Vesturhúsajarða sem hafi verið til staðar við gerð landamerkjabréfanna árið 1890. Ljóst sé að þinglýsing stefnu sé íþyngjandi fyrir þá og sé því mótmælt að stefndu þurfi að þola þinglýsinguna. Um lagarök fyrir sýknukröfu vísa stefndu til á meginreglna eignarréttar og jafnframt ákvæða þinglýsingalaga nr. 39/1978, ákvæða laga um hefð nr. 46/1905, laga um skráningu og mat eigna nr. 6/2001, og laga um fasteignakaup nr. 40/2002. Kröfu sína um málskostnað styðja stefndu við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Forsendur og niðurstaða Fyrri krafa stefnenda í málinu, af þeim sem eftir standa að gengnum framangreindum úrskurði um frávísunarkröfu stefndu, lýtur að viðurkenningu á því að stefnendur séu réttir og löglegir eigendur að tilteknum hundraðshlutum helmingshlutdeildar í Dyrhólaey, eins og hún er nánar afmörkuð í kröfugerð stefnenda. Elstu heimildir um eignarhald á Dyrhólaey, sem fram hafa verið lagðar í málinu, er dómur Jóns prests Jónssonar officialis frá árinu 1448. Í dóminum kemur fram að Þykkvabæjarklaustri, sem mun hafa átt vestri Dyrhóla sé dæmt „“ alla hálfa Dyrhólaey klaustrinu í Þykkvabæ til ævinlegrar eignar til móts við þá, er eiga Eystri Dyrhóla að öllum hlutum, sem fyrr segir, engjar og garða til skiptis, beit og haga, lambarekstur í Koltungur, skipa uppsátur, og taki að helmingi hvor undirgjöf undir annarra manna skip, hvorir sem lofa, og alla hálfa reka í urðinni fyrir austan ey og alls staðar sem við rís af sléttu og eynni fylgir, undantekinni kirkjufjöru hennar. Rekar fari eftir því sem lögbók vottar með eignarmönnum eyjarinnar, þriðjungaskipti að fuglaveiði í dröngum og öðrum afla, fiskveiði í ós svo sem fyrr greinir.“ Verður þetta vart skilið á annan veg en þann að vestri Dyrhólar skuli teljast eiga Dyrhólaey til jafns við þá sem eiga eystri Dyrhóla. Er ekki að sjá að einungis sé dæmt um notkun eða ítak, heldur fullan eignarrétt. Stefndu kveða ekki mikið mark takandi á umræddum dómi, enda sé dómurinn einhliða niðurstaða annars deiluaðilans og geti enga þýðingu haft. Þá snúi dómurinn fyrst og fremst að skiptingu óbeinna eignarréttinda en ekki beinna. Þá geti dómurinn ekki upphafið gildi landamerkjabréfanna. Dómurinn fellst ekki á þetta. Ekki er um það að tefla hvort umræddur dómur upphefji landamerkjabréfin heldur öfugt, enda dómurinn á undan landamerkjabréfunum í tímaröð. Vera kann að umræddur dómur hafi ekki verið kveðinn upp í samræmi við hugmyndir nútímans um réttarfar og önnur lagasjónarmið, en ekki þykir þó unnt að líta fram hjá honum við úrlausn málsins, en ekki þykir heldur hægt að túlka dóminn svo að hann hafi aðeins snúist um skiptingu óbeinna eignarréttinda sbr. orðalag í honum sjálfum. Þá verður að ætla að dómur Jóns prests Jónssonar officialis hafi verið í samræmi við eldra ástand, enda hafa stefndu ekki hrakið þann málatilbúnað stefnenda að Dyrhólaey hafi frá öndverðu verið í sameign Dyrhóla eystri og vestri eftir að Dyrhólajörðinni var skipt í tvennt í upphafi. Nýtur engra gagna við í málinu um að með löggerningum hafi annarri skipan verið komið á fyrir uppsögu umrædds dóms frá árinu 1448. Þá er ekki heldur hægt að líta fram hjá því að í Coreographica Islandica frá árinu 1702 kom það fram hjá Árna Magnússyni að vesturhúsamenn ættu hálfa Dyrhólaey, en það sýnist hafa verið í samræmi við niðurstöður framangreinds dóms frá árinu 1448. Aftur var dæmt í þrætu vegna Dyrhólaeyjar á héraðsþingi Vestur-Skaftafellssýslu þann 22. júní 1735. Var sá dómur uppkveðinn af Jóni Thorsteinssyni sýslumanni og 8 meðdómsmönnum hans. Var þar niðurstaða „að Vesturhúsa meðeigendur eigi hier epter fulla og alla heimild firer hagbeit á Dyrhólaey að jafnaðe við þá í Austurhúsum búa eins riett tilkall og svo til allt hálfs reka á Hafnarfjörunni svo sem hingað til hefur brúkað vereð og firer þessum riette er fullbevísað skal þetta standa svo lenge ekke verður lögformlega bevísað Eyen öll og fjaran öll undir Austurhús”. Kveða stefnendur þetta sýna að þeir eigi hálfa eyna, en stefndu kveða þetta renna undir það stoðum, að vesturhúsamenn hafi aðeins haft afnotarétt. Að mati dómsins er niðurstaða þessa umrædda dóms frá árinu 1735 í samræmi við það sem áður var lýst, að vesturhúsamenn hafi verið taldir eigendur að hálfri Dyrhólaey, en ekkert hefur verið sýnt fram á deiluefnið hafi verið annað en um heimildir vesturhúsamanna til að nýta Dyrhólaey. Liggur ekkert fyrir að sjálfur eignarrétturinn hafi verið til umræðu. Verður þannig ekki litið svo á að af dóminum verði það ráðið að vesturhúsamenn hafi glatað helmingseignarhlutdeild sinni í Dyrhólaey frá fyrri dómi árið 1448 og til þess tíma að dómurinn var kveðinn upp í júní árið 1735. Verður sýkna stefndu þannig ekki byggð á umræddum dómi. Fyrir liggur að vesturhúsamenn og austurhúsamenn hafa nýtt Dyrhólaey um árabil og langan aldur að jöfnu og hefur ekki komið fram að annar hópurinn hafi þurft leyfi hins til nýtingar. Þá liggur það hvergi fyrir að vesturhúsamenn hafi á einhverjum tíma með berum orðum í einhvers konar löggerningi afsalað sér eignarhluta sínum í Dyrhólaey. Stefndu hafa borið fyrir sig landamerkjabréf Austurhúsa frá 1890 til marks um það að Dyrhólaey sé innan marka Austurhúsa. Fyrir liggur að umrætt landamerkjabréf var ekki undirritað af öllum þáverandi eigendum jarða austurhúsa og dregur sú staðreynd mjög úr gildi landamerkjabréfsins að þessu leyti að mati dómsins. Þá liggur heldur ekki fyrir hvernig það hafi komið til að austurhúsajarðir hafi eignast Dyrhólaey alla og þ.m.t. eignarhluta þann sem áður tilheyrði vesturhúsajörðum. Verður ekki litið svo á að með landamerkjabréfi þessu hafi verið unnt að breyta réttarstöðunni að þessu leyti, enda sá ekki tilgangur landamerkjabréfa og enn síður þar sem bréfið var ekki undirritað af öllu eigendum vesturhúsa. Hefði verið ætlunin að yfirfæra eignarréttinn að Dyrhólaey allan til austurhúsajarða, þá hefði mátt ætla að gagngjald kæmi á móti en ekki er upplýst um neitt slíkt í málinu. Þá hafa stefndu vísað til landamerkjabréfs vesturhúsa og að Dyrhólaey sé utan marka sem þar sé lýst. Gildir um þetta það sama og um landamerkjabréf austurhúsajarða, þ.e. að landamerkjabréfum var fyrst og fremst ætlað að skrásetja og lýsa réttum merkjum, en ekki ætlað að stofna rétt eða breyta rétti hvað landamerkin varðar, en til að breytt eignarhald verði leitt af landamerkjabréfum þarf þannig til að koma sérstakur löggerningur þar um. Stefndu hafa vísað til þess að landamerki séu í fullu samræmi við eldri heimildir og nefna þar sérstaklega lögfestu fyrir Vestri Dyrhóla frá 2. júní 1762, en þar sé merkjum lýst með tilteknum hætti og getið afnotaréttinda í Dyrhólaey. Að mati dómsins getur þetta ekki haggað rétti landeigenda vesturhúsa sem áður er lýst að hafi verið uppi allt frá framangreindum dómi árið 1448 og þó lengur. Kemur ekki fram að lýst sé því að austurhúsin ein eigi Dyrhólaey eða að vesturhús hafi afsalað sér eynni. Verður að mati dómsins ekki af þessu leitt að vesturhús eigi ekki hlutdeild í beinum eignarrétti yfir Dyrhólaey. Stefndu hafa vísað til þess að ekki geti stefnendur byggt rétt á því að eigendur vesturhúsajarða hafi móttekið hluta þess andvirðis sem hafi komið fyrir lóð undir vita í Dyrhólaey árið 1928. Að mati dómsins verður niðurstaða málsins ekki reist á greiðslu eða viðtöku þessa fjár. Fyrir liggur að féð var greitt til eigenda austurhúsa í upphafi, en eigendur austurhúsa eða fulltrúi þeirra lét hluta fjárins renna til eigenda vesturhúsajarða, án allrar frekari skuldbindingar. Getur þetta ekki ráðið úrslitum í hvoruga áttina. Stefndu hafa vísað til þess að aðild vesturhúsamanna að Veiðifélagi Dyrhólaóss geti engu skipt þegar skorið verði úr um eignarhald Dyrhólaeyjar. Verður að fallast á það með stefndu að sú staðreynd að vesturhúsamenn eigi aðild að veiðifélaginu geti ekki skorið hér úr, enda er aðild að veiðifélagi bundin við tiltekið fiskihverfi og veiðiréttarhafa á félagssvæði sbr. 1. og 2. mgr. 37. gr. laga um lax- og silungsveiði nr. 61/2006, en ekki getur það skorið hér úr um eignarhaldið á eynni. Stefndu mótmæla því að stefnendur geti hafa unnið hið umdeilda eignarhald fyrir hefð. Að framan hefur því verið lýst að eignarhald stefnenda sem eigenda austurhúsajarða að helmingshlutdeild í Dyrhólaey verði rakin langt aftur og aftur fyrir dóm þann sem kveðinn var upp árið 1448. Þarf því ekki að fjalla um eignarhald sem byggt verði á hefð í málinu, en átölulaus afnot geta hins vegar rennt stoðum undir réttindi vesturhúsamanna í Dyrhólaey. Þá hafa stefndu vísað til þess að í kaupsamningi og afsali fyrir Dyrhóla eystri frá 16. maí 2002 hafi verið vísað til landamerkjabréfs austurhúsa frá 1890 og skiptagerðar frá 2001, auk þess að í umræddum kaupsamningi og afsali hafi verið tekið fram að undanskilið sölunni væri sá hluti sem áður hafi tilheyrt jörðinni „í óskiptu landi Austurhúsa að meðtalinni Dyrhólaey“. Hafi stefnandi Þorsteinn undirritað þetta athugasemdalaust sem kaupandi. Að áliti dómsins fær þetta engu breytt. Í fyrsta lagi verður ekki talin felast í undirritun nefnds stefnanda á umrædd skjöl nein viðurkenning á því að Dyrhólaey tilheyri aðeins austurhúsunum, en efni skjalanna er ekki þannig að það útiloki að vesturhús geti átt hluta af Dyrhólaey, aukin heldur að ekki gæti nefndur stefnandi hafa ráðstafað á þennan hátt eigum annarra eigenda vesturhúsajarða án aðkomu þeirra sjálfra. Stefndu vísa til þess að skilgreindur afnotaréttur vesturhúsajarða beri öll einkenni hefðbundins ítaksréttar, en ítakið sé að lögum fallið niður. Hér að framan hefur því verið lýst að sýnt hafi verið fram á það af hálfu stefnenda að vesturhúsajörðum hafi tilheyrt hlutdeild í beinum eignarrétti yfir Dyrhólaey. Verður því ekki litið svo á að um sé að ræða ítaksrétt og gerist þ.a.l. ekki þörf á að kanna hvort slíkur ítaksréttur hafi þá fallið niður. Þá kveða stefndu það enga þýðingu hafa í málinu að fasteignamat austurhúsa og vesturhúsa hafi verið álíka árin 1861, 1916 og 1930. Að mati dómsins getur þessi málsástæða ekki leitt til þess að stefndu verði sýknaðir af kröfum stefnenda. Ekki verður heldur á þessu byggt sérstaklega við úrlausn málsins, en þótt vera kunni að leiða megi af þessu ákveðnar vísbendingar þá liggja ekki fyrir aðrar forsendur til að unnt sé að slá neinu föstu á þessum grundvelli. Stefndu vísa til þess að umfjöllun stefnenda um Koltungur hafi enga þýðingu í málinu. Að mati dómsins verður umfjöllun aðila um Koltungur hvorki til þess að fallast beri á kröfur stefnenda né til þess að stefndu verði sýknaðir af þeim. Þá ítreka stefndu að með gerð framangreindra landamerkjabréfa fyrir austurhús og vesturhús hafi landeigendur samið með bindandi hætti um landamerki milli jarðartorfanna. Sé Dyrhólaey innan merkja austurhúsa samkvæmt nefndum landamerkjabréfum, en utan merkja vesturhúsa. Séu landamerkjabréfin í fullu samræmi við eldri heimildir og hafi eigendur ekki gert samkomulag um breytingu á þessu síðan. Líkt og að framan greinir fellst dómurinn ekki á þetta. Þá hafa stefndu mótmælt afmörkun Dyrhólaeyjar eins og henni er lýst í dómkröfum stefnenda og kveða dómkröfulínuna ekki fylgja jaðri Dyrhólaeyjar að norðan og vestan. Þá sé ósamræmi milli afmörkunar í dómkröfum í stefnu og þeirra uppdrátta sem fram hafi verið lagðir í málinu, þannig að á uppdráttunum sé kröfulínan ekki látin fylgja jaðri Dyrhólaeyjar til suðurs heldur teygð suður fyrir þá dranga sem standi undan eynni. Vegna athugasemda stefndu um að kröfulína sé teygð suðurfyrir dranga þá sem standa undan Dyrhólaey er þess að geta að ekki er þeirri línu lýst í hnitsetningu kröfugerðar stefnenda, heldur er sú lína sem sýnd er á uppdráttum að líkindum í samræmi við þá kröfugerð stefnenda sem vísað var frá dómi með framangreindum úrskurði dómsins 28. apríl 2014, um að „landi þessu fylgi netlög í sjó og allir drangar í sjó innan friðlýstra marka sunnan Dyrhólaeyjar.“ Kemur lína sunnan Dyrhólaeyjar þannig ekki til úrlausnar í málinu þar sem hún er ekki í dómkröfum og hinni síðast tilvitnuðu dómkröfu hefur verið vísað frá dómi. Rétt er það hjá stefndu að dómkröfulína stefnenda fylgir ekki jaðri eyjunnar að vestan og norðan. Til þess er hins vegar að líta að ekki verður betur séð en að dómkröfulína stefnenda fylgi afmörkun Dyrhólaeyjar eins og henni var lýst með auglýsingu nr. 101/1978 um friðlýsingu Dyrhólaeyjar. Er ekki upplýst í málinu um aðra opinbera afmörkun Dyrhólaeyjar og verður byggt á henni í málinu að vestan og norðan, en ekki hafa stefndu fært rök fyrir því að sú staðreynd að kröfulínan að vestan og norðan sé dregin einhverja metra utar en brúnir klettadrangsins sjálfs leiði til þess að afmörkunin sé efnislega röng. Að öllu framangreindu virtu þykir bera að fallast á kröfu stefnenda um að viðurkennt verði að stefnendur séu réttir og löglegir eigendur tiltekins hluta af helmingshlutdeild í Dyrhólaey eins og nánar greinir í dómsorði. Stefnendur hafa jafnframt gert þær kröfur að ógilt verði með dómi framangreind eignayfirlýsing stefndu frá 20. apríl 2012 og samrunaskjal frá 23. apríl 2012 og að umrædd skjöl verði afmáð úr fasteignabók sýslumannsins í Vík. Vísa stefnendur til þess að umrædd skjöl séu í beinni andstöðu við eignarrétt stefnenda. Ekki hafi verið heimilt að þinglýsa skjölunum þar sem útgefendur þeirra hafi brostið þinglýsta heimild til ráðstöfunar sbr. 24. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Yfirlýsingar um rétt eigenda vesturhúsa séu villandi og hafi stefndu borið að leita samþykkis stefnenda fyrir gerningnum og að Þjóðskrá hafi ekki verið upplýst um eignarrétt að hinu óskipta landi. Hafi stefndi Mýrdalshreppur borið ábyrgð á rangri upplýsingagjöf sbr. 19. gr. laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna. Hafi þessar upplýsingar verið gefnar Þjóðskrá mala fide, enda hafi stefnendur haft uppi hörð mótmæli gegn þeim fyrirfram. Stefndu mótmæla þessu og vísa til þess að fram til þinglýsingar eignayfirlýsingar og samrunaskjals hafi óskipt land austurhúsa ekki verið til sem sérstök eign í fasteignaskrá, þrátt fyrir að það hafi verið skylt skv. 2. mgr. 3. gr. laga nr. 6/2001. Skuli hver fasteign bera númer skv. 12. gr. síðastnefndra laga. Til að stofna hið óskipta land hafi verið útbúið svokallað samrunaskjal þar sem óskiptu landi hverrar jarðar hafi verið steypt saman í eina heild, en við þinglýsingu landskiptagagna árið 2003 hafi þinglýsingastjóri gert athugasemd um að útskipt land hafi ekki verið skráð í Landskrá fasteigna. Gerð samrunaskjals og eignayfirlýsingar hafi verið rökrétt og þá hafi verið nauðsynlegt að kveða á um eignarhlutföll í eignayfirlýsingunni og þar hafi líka verið sérstaklega getið um afnotarétt vesturhúsajarða. Eignaryfirlýsingin breyti ekki réttarstöðu aðila. Þá benda stefndu á að landið sem skráð hafi verið sem Austurhús óskipt land sé mun stærra en Dyrhólaey ein og sér og hafi því þinglýsing eignayfirlýsingar verið nauðsynleg hvort sem Dyrhólaey fylgdi með eða ekki. Krafa stefnenda gangi þannig allt of langt. Hafi það leitt af lögum nr. 6/2001 að stofna skyldi sérstaka eign um óskipt land austurhúsa og hafi það ekki verið unnt nema með því að útbúa samrunaskjal og eignayfirlýsingu. Sé krafa stefnenda um afmáningu og ógildingu eignayfirlýsingar og samrunaskjalsins þannig tilefnislaus og verði að sýkna stefndu af þeirri kröfu. Málsástæður stefndu hvað þetta varðar byggja þannig allar á þeirri forsendu að aðalkröfu stefnenda verði hafnað og að ekki verði viðurkenndur eignarréttur þeirra. Hafa stefndu hins vegar ekki fært fram röksemdir fyrir því að eignayfirlýsingin og samrunaskjalið skuli standa, sem og þinglýsing þeirra skjala, í því tilfelli að fallist sé á viðurkenningarkröfur stefnenda. Samkvæmt því sem áður segir fer umrædd eignayfirlýsing stefndu efnislega í bága við þann eignarrétt sem stefnendur eiga í hluta Dyrhólaeyjar og er yfirlýsingin þannig ósamrýmanleg eldri rétti stefnenda. Getur eignayfirlýsingin ekki verið grundvöllur að eignarrétti stefnenda á þann hátt sem henni er ætlað. Er að mati dómsins óhjákvæmilegt af þeim sökum að ógilda umrædda eignayfirlýsingu. Gegnir sama máli um samrunaskjalið og stofnun þess tiltekna lands sem þar er gerð grein fyrir, að gerningurinn stenst ekki án aðkomu stefnenda hvað varðar Dyrhólaey, en ekki þykir fært að láta samrunaskjalið standa að hluta. Er þannig óhjákvæmilegt að ógilda umrætt samrunaskjal, enda gengur skjalið í berhögg við eignarrétt stefnenda. Með því að eignayfirlýsing stefndu og nefnt samrunaskjal hafa verið ógilt þykir jafnframt óhjákvæmilegt að skjölin verði afmáð úr fasteignabókum, enda ekki lengur til staðar sá réttur stefndu sem þinglýsingu er í eðli sínu ætlað að tryggja, en ekki getur verið nægilegt að athugasemd verði gerð við þinglýsinguna enda hafa stefndu ekki borið það fyrir sig. Engu getur breytt í þessu sambandi að umrædd skjöl nái til stærra lands en aðeins Dyrhólaeyjar þar sem hún er verulegur hluti landsins og ekki sérstaklega afmörkuð í viðkomandi skjölum. Í stefnu var gerð krafa um að heimilað yrði að þinglýsa stefnu, eða úrdrætti úr henni, á hina umdeildu fasteign. Var kröfu þessari hafnað og mótmælt í greinargerð stefndu. Hafa stefnendur engan frekari reka gert að þessari kröfu sinni og aldrei vikið að henni í þinghöldum í málinu og þykir nær að líta svo á að með þessu hafi stefnendur fallið frá þessari kröfu sinni, sem í öllu falli getur ekki komið til greina í dómsorði og verður ekki um hana fjallað frekar. Rétt er að stefndu greiði stefnendum málskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Sigurður G. Gíslason héraðsdómari kveður upp dóminn. D ó m s o r ð : Viðurkennt er að stefnendurnir Eva Dögg Þorsteinsdóttir og Vigfús Páll Auðbertsson eru réttir og löglegir eigendur 12,204% helmingshlutar í Dyrhólaey, eða 6,102% af heild, og að stefnandinn Þorsteinn Gunnarsson er réttur og löglegur eigandi 34,098% af helmingshlut í Dyrhólaey, eða 17,049% af heild, innan eftirtalinna marka Dyrhólaeyjar samkvæmt uppdrætti Bölta ehf. frá 07.06.2013 með hnitamerkingum samkvæmt hnitakerfi ISN93, en að undanskilinni afmarkaðri vitalóð: „Frá sjó úr punkti B1 (493.302,70-,321.885,6000) þaðan í punkt B2 sem er horn vestan við Hildardrang (hnit 493.198,01-322.474,39), þaðan í punkt B3 sem er horn norðan við Hildardrang (hnit 493.198,01-322.485,03), þaðan í punkt B4 sem er horn norðan undir Háey (hnit 493.441,62-322.696,44), þaðan í punkt B5 sem er mark við jökulurð vestast (hnit 493.837,53-322.793,39), þaðan í punkt B6 sem er er nyrðsta horn jökulurðar undir Lágey (hnit 493.914,39), þaðan í punkt B7 sem er mark urðar við Brunna undir Lágey (hnit 492.246,66-322.758,50), þaðan í punkt B8 sem er í jökulurð vestan útfalls úr ósnum (hnit 494.632,47-322.602,17), þaðan í punkt B9 sem er jökulurð við útfall vestan til við ósinn (hnit 949.770,44-322.538,82), þaðan í punkt B10 sem er við jökulurð norðan Lambhaganefs (hnit 494.896,81-322.480,80), þaðan í punkt M7 við Lambhaganef (hnit 495.035,00-322.339,00) þá með jaðri Dyrhólaeyjar að austan og svo til sjávar í punkt B11 á Skorpunefi (hnit 494.893,00-321.863,00 ).“ Ógild er eignayfirlýsing stefndu, Mýrdalshrepps, Matthildar Ólafsdóttur Valfells, Jóns Valfells og Vigfúsar Ásgeirssonar, frá 20. apríl 2012 um óskipt land Austurhúsa, sem þinglýst var 27. apríl 2012 ásamt uppdrætti, þingl. nr. Z-46/2012 og ógilt er samrunaskjal stefndu vegna lands númer 220870 dags. 23. apríl 2012 sem þinglýst var 27. apríl 2012, ásamt uppdrætti, þingl. nr. Z-44/2012. Ber að afmá skjöl þessi úr fasteignabók sýslumannsembættisins í Vík. Stefndu greiði stefnendum kr. 2.000.000 í málskostnað.
Mál nr. 572/2006
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. nóvember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. nóvember 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 20. desember næstkomandi kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ríkissaksóknari hefur sett fram kröfu þess efnis að X, [kt. og heimilisfang], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans, en þó ekki lengur en til miðvikudagsins 20. desember nk. kl. 16.00. Í greinargerð ríkissaksóknara segir að hinn 20. október sl. hafi embættinu borist til meðferðar mál frá lögreglunni í Reykjavík er varði stórfellt fíkniefnabrot kærða og fleiri manna. Af gögnum málsins megi ráða að kærði sé undir sterkum grun um aðild að innflutningi á 1.980,87 g af kókaíni til landsins. Umrædd fíkniefni hafi verið flutt til landsins frá Spáni í þann 9. ágúst sl. og hafi fundist við leit í farangri konu á Kefla­víkurflugvelli þegar hún hafi komið til landsins. Þáttur kærða í málinu sé talinn verulegur þar sem hann hafi viðurkennt að hafa hitt tvo aðra sakborninga og skipulagt innflutning efnisins. Þá hafi hann fengið ofan­greinda konu til að fara til Spánar í því skyni að taka efnin með sér til baka og fara með þau í gegnum tollskoðun. Kærði hafi einnig sjálfur farið til Spánar þar sem hann hafi sótt efnið til annars sakbornings og afhent það konunni. Kærði hafi farið á undan henni í gegnum tollskoðun við komu þeirra til landsins í þeirri von að tollverðir beindu athygli sinni að honum til að konan kæmist í gegn með fíkniefnin. Sakargiftir á hendur kærða styðjist við framburð kærða sjálfs og einnig við framburð annarra sakborninga og rannsóknargögn. Kærði sé því undir sterkum grun um að hafa framið brot sem geti varðað hann allt að 12 ára fangelsi, sbr. 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19,1940, sbr. lög nr. 64,1974, sbr. lög nr. 32,2001, og telur ákæruvaldið því að skilyrði séu til áframhaldandi gæsluvarðhalds á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19,1991, um meðferð opinberra mála. Gefin hefur verið út ákæra í málinu, dags. í dag, á hendur kærða og fleira fólki. Þá hafi Hæstiréttur tekið undir það álit ákæruvalds að fyrir liggi sterkur grunur um að kærði hafa framið brot sem geti varðað hann allt að 12 ára fangelsi. Ríkissaksóknari vísar til framangreinds, framlagðra gagna og 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála kröfu sinni til stuðnings. Kærði hefur mótmælt kröfunni en kannast við að hafa átt aðild að þeim fíkniefna­innflutningi sem hann er ákærður fyrir. Með vísan til þess sem að framan hefur verið rakið er fallist á það með ákæru­valdinu að skilyrði 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19,1991 séu uppfyllt og verður því orðið við kröfu þess og kærði úrskurðaður í gæsluvarðhald eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Ákæra í málinu hefur þegar verið gefin út og þess því að vænta að meðferð þess ljúki á þeim tíma sem gæsluvarðhaldið stendur. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, [kt.], skal sæta áfram gæslu­varðhaldi allt til miðvikudagsins 20. desember nk. kl. 16.00.
Mál nr. 507/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. október 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. október 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 10. október 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði stendur nú yfir hjá sóknaraðila rannsókn á því hvort varnaraðili hafi í félagi við nokkra fleiri menn gerst að undanförnu sekur um þjófnaði úr ýmsum verslunum á höfuðborgarsvæðinu. Verður fallist á með sóknaraðila að rökstuddur grunur sé um að svo kunni að vera. Við slíkum brotum liggur fangelsisrefsing samkvæmt 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Verður fallist á niðurstöðu hins kærða úrskurðar um að skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 sé fullnægt fyrir gæsluvarðhaldi varnaraðila og verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 594/2016
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 95. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 23. ágúst 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. ágúst 2016, þar sem varnaraðila var gertað sæta áfram farbanni þar til dómur fellur í máli hans, en þó eigi lengur entil þriðjudagsins 20. september 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í b. lið 2.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallegaað hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að farbanninu verðimarkaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurðurer staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness23. ágúst 2016. Héraðssaksóknarihefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], verðigert að sæta áfram farbanni þar til dómur fellur í máli hans, en þó eigi lenguren til þriðjudagsins 20. september 2016, kl. 16.00. Kærðimótmælir kröfunni og krefst þess að henni verði hafnað en til vara aðfarbanninu verði markaður skemmri tími en krafist er. Í greinargerð héraðssaksóknara segir að þann28. september sl. hafi lögreglan lagt hald á rúmlega 19,5 kg af amfetamíni ogrúmlega 2,5 kg af kókaíni sem hafi fundist í bifreið sem staðsett hafi veriðvið [...] í [...]. Hafi tveir erlendir aðilar verið handteknir inni í húsnæðinugrunaðir um aðild að innflutningi fíkniefnanna hingað til lands en annar þeirrahafi komið með bifreiðina til landsins með ferjunni Norrænu þann 22. septembers.l. Lögreglan hafi verið með eftirlit með bifreiðinni sem hafi innihaldiðfíkniefnin í nokkra daga. Við það eftirlit hafi lögreglan ítrekað orðið vör viðaðra bifreið sem hafi virst fylgja hinni eftir. Við frekari skoðun lögregluhafi komið í ljós að um var að ræða bílaleigubifreiðar sem kærði X hafi veriðskráður leigutaki að. Hafi ákærði verið handtekinn skammt frá gistiheimilinu ábifreiðinni [...] og hafi lögreglan fundið sjónauka, lambhúshettu og rúmlega15.600 evrur sem svari til rúmlega 2,2 milljóna íslenskra króna í bifreiðinni.Lögregla telji að ákærði hafi þar verið að fylgjast með meðkærðu ogbifreiðinni. Við rannsókn lögreglu hafi einnig komið í ljós að ákærði varstaðsettur á [...] sama dag og Norræna kom til landsins þann 22. september. Með ákæruhéraðssaksóknara dagsettri 5. þ.m., sé ákærða gefið að sök stórfelltfíkniefnalagabrot, með því að hafa á árinu 2015 staðið saman ásamt meðákærðu aðinnflutningi á 19.448,96 g af amfetamíni og 2.597,44 g af kókaíni frá Hollanditil Íslands ætluðu til söludreifingar í ágóðaskyni, eins og nánar greinir íákæruskjali. Ákærðiþykir vera undir sterkum grun um aðild að broti sem geti varðað allt að 12 árafangelsi. Að mati ákæruvalds þykir meint aðild ákærða mikil en hún er talintengjast skipulagningu og flutningi fíkniefnanna hingað til lands. Þá sé einniglagt til grundvallar kröfu að um mjög mikið magn hættulegra fíkniefna sé aðræða. Meti ákæruvald það svo að skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála sé fullnægt í því máli sem hér um ræðir en staða ákærða þykirsambærileg stöðu sakborninga á öðrum svipuðum málum, sbr. dóma Hæstaréttar ímálum nr. 736/2015, 152/2013, 149/2013, 269/2010, 164/2010 og 91/2010, þar semsakborningum hafi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvellialmannahagsmuna þegar legið hefur fyrir sterkur grunur um beina aðild aðinnflutningi að miklu magni fíkniefna í ágóðaskyni. Ákærðihafi sætt gæsluvarðhaldi í þágu rannsóknar málsins frá 29. september, síðastmeð úrskurði Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. [...], en sá úrskurður hafi veriðstaðfestur með dómi Hæstaréttar. Þar sem ákærði hafi sætt gæsluvarðhaldi í 12vikur án þess að mál var höfðað á hendur honum hafi lögregla talið, í samræmivið 4. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, að ekki væri unnt að úrskurða ákærðaáfram í gæsluvarðhald á grundvelli almannahagsmuna. Í samræmi við það hafiverið farið fram á og ákærði í kjölfarið verið úrskurðaður í farbann og hafi sáúrskurður verið staðfestur með dómi Hæstaréttar. Síðan hafi Hæstiréttur þrisvarstaðfest úrskurði um áframhaldandi farbann yfir kærða, sbr. dóma í málum nr.50/2016, 126/2016 og 215/2016. Því sé farið fram á að ákærði verði úrskurðaðurí áframhaldandi farbann á grundvelli 100. gr. laga nr. 88/2008 en á því sébyggt að skilyrði 2. mgr. 95. gr. séu uppfyllt eins og áður sé rakið. Jafnframtteljist fyrir hendi skilyrði til að úrskurða ákærða í farbann á grundvelli b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Að matihéraðssaksóknara sé brýnt að tryggja nærveru ákærða á meðan mál hans er tilmeðferðar fyrir yfirvöldum hér á landi og því nauðsynlegt að honum verði gertað sæta farbanni þar til mál hans er til lykta leitt. Ýmislegt hafi komið upp undirrekstri málsins fyrir dómi, t.d. hafi verið dómkvaddur matsmaður til að metasakhæfi eins hinna ákærðu og þá hafi komið fram kröfur verjanda um frekarigagnaöflun og afhendingu muna og gagna sem hafi gert það að verkum aðmálsmeðferð fyrir héraðsdómi hefur dregist en málsmeðferð hófst 10. ágúst sl. oghafi verið fram haldið 11. ágúst sl., 18. ágúst sl. og í dag 23. ágúst 2016. Ákæruvaldiðtelji með hliðsjón af því sem rannsókn hafi leitt í ljós að ákærði sé undirsterkum grun um að hafa framið brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr.19/1940, ásamt síðari breytingum, sem varði allt að 12 ára fangelsi. Um heimild til að úrskurða kærða í farbann sé vísað til b- liðar 1. mgr. 95. gr.og 2. mgr. 95. gr., sbr. 100. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Meðvísan til alls framangreinds og framlagðra gagna málsins er þess beiðst aðkrafa héraðssaksóknara um farbann nái fram að ganga.Ákærða hefur verið gert að sæta farbanni tildagsins í dag á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 2. mgr. 95.gr. sömu laga. Er ekkert fram komið í málinu sem leiðir til þess að ekki séulengur fyrir hendi skilyrði til að honum verði gert að sæta farbanni, enaðalmeðferð í máli hans hófst 10. ágúst sl. og er gert ráð fyrir því að máliðverði tekið til dóms í dag eða á morgunMeð vísan til framangreinds er fallist ákröfu héraðssaksóknara um áframhaldandi farbann, eins og nánar greinir íúrskurðarorði. Úrskurðþennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð: Ákærði,X, skal sæta farbanni þar til dómur fellur í máli hans, þó eigi lengur en tilþriðjudagsins 20. september 2016, kl. 16:00.
Mál nr. 454/2010
Kærumál Aðför Innsetning Börn
Úrskurður héraðsdóms, þar sem fallist var á það með A að honum væri heimilað að fá dóttur sína tekna úr umráðum B og afhenta sér með beinni aðfarargerð, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Í hinum kæra úrskurði eru deilur aðila frá sambúðarslitum árið 2002 ítarlega raktar. Á þeim tíma hefur verið aflað margra sérfræðiálita um aðila málsins og dætur þeirra, síðast greinargerðar Dr. Gyðu Haraldsdóttur sálfræðings 9. júlí 2010. Er ljóst að aðilar hafa ekki uppfyllt þá sameiginlegu skyldu sína að koma á eðlilegri umgengni stúlkunnar við varnaraðila. Þegar öll gögn málsins hafa verið virt má fallast á með héraðsdómi, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, að skilyrði séu fyrir hendi samkvæmt 50. gr., sbr. 45. gr., barnalaga nr. 76/2003 til þess að umgengni varnaraðila við barnið verði komið á með aðför, enda hefur héraðsdómur litið til og metið hagsmuni og rétt barnsins samkvæmt 43. gr. barnalaga, sem til er vísað í 45. gr., og 46. gr. sömu laga. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Sóknaraðili verður dæmd til að greiða varnaraðila kærumálskostnað svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðila, A, er heimilt að fá stúlkuna, C, tekna með aðför úr umráðum sóknaraðila, B, til þess að koma á þriggja vikna sumarumgengni. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað er staðfest. Sóknaraðili greiði varnaraðila 150.000 krónur í kærumálskostnað. Í úrskurði héraðsdóms í málinu Y-1/2010 segir síðan: „Dómur Hæstaréttar í ofangreindu máli, sem þar er nr. 711/2009, er kveðinn upp 8. janúar 2010. Í dómsorði staðfestir Hæstiréttur að hluta til dómsorð héraðsdóms með því að vísa frá kröfuliðum sem varða fortíð og framtíð. Kröfu um innsetningu á yfirstandandi tímabili hafnaði dómurinn hinsvegar. Dómurinn vísar frá kröfu varnar­aðila vegna þeirra tímabila sem þá eru ekki enn runnin upp á þeirri forsendu að efnda­tími skyldunnar sé ekki kominn eins og sjá má af tilvísun dómsins til dóms Hæsta­réttar í máli nr. 388/2008. Dómurinn vísar einnig frá kröfu varnaraðila um aðför vegna tímabila sem voru liðin 8. janúar 2010 á þeim grunni að lögvarðir hagsmunir hans séu ekki lengur fyrir hendi. Dómurinn hafnaði kröfu varnaraðila um innsetningu á því tímabili sem þá stóð yfir á þeirri forsendu að ekki væri uppfyllt það skilyrði 50. gr. barnalaga nr. 76/2003 fyrir innsetn­ingu að fjárnám hafi verið gert hjá þeim sem tálmaði umgengi við barn. Að frátöldu þessu orðalagi tók Hæstiréttur ekki afstöðu til þess hver tálmaði umgengni við hvern. Með vísan til þessarar röksemdafærslu Hæstaréttar er ekki unnt að fallast á það með sóknaraðila þessa kærumáls að Hæstiréttur hafi staðfest þá skoðun héraðsdóms að ekki hefði enn reynt á umgengnistálmanir af hálfu sóknaraðila þar sem varnaraðili hefði ekki enn reynt að ná í yngsta barnið á heimili sóknaraðila.“ Dómurinn bendir á að hafi varnaraðili viljað fá afstöðu Hæstaréttar til þeirrar málsástæðu að umgengnistálmanir verði ekki raktar til varnaraðila heldur til þess að sóknaraðili hafi ekki náð í barnið á heimili þess þá hafi varnaraðila verið í lófa lagið að kæra úrskurð héraðsdóms í málinu Y-1/2010 til Hæstaréttar en það gerði hann ekki. Af þeim sökum kallar þessi málsástæða ekki á það nú að kæra til Hæstaréttar fresti réttar­áhrifum úrskurð­arins. Fyrir þeirri kröfu að kæra fresti réttaráhrifum úrskurðarins teflir varnaraðili ennfremur fram þeirri málsástæðu að þegar framfylgt var úrskurði um afhendingu barnsins síðast­liðið sumar hafi þurft að þvinga barnið og að aðgerð sem þessi setji barnið í hættu að mati dómkvadds matsmanns. Vegna þessa vill dómurinn ítreka að afhending barns með innsetningu er ekki hættuleg aðgerð í sjálfu sér, sé vandað vel til verka. Hægt er að auðvelda barninu afhendingu eins og að framan er greint og vill dómurinn enn ítreka hlutverk móður, föður sem og starfsmanna barnaverndar­nefndar og sýslumanns. Að mati dómsins þykja ekki vera fyrir hendi ástæður til að verða við þeirri kröfu varnaraðila að kæra úrskurðar fresti aðfarargerð samkvæmt heimild í 3. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989. Í ljósi þessarar niðurstöðu verður varnaraðili úrskurðaður til að greiða sóknar­aðila 180.000 krónur í málskostnað og hefur þá verið tekið tillit til skyldu til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Ingiríður Lúðvíksdóttir, settur héraðsdómari og meðdómsmennirnir Gylfi Jón Gylfason og Haukur Haraldsson, sálfræðingar kveða upp þennan úrskurð. Úrskurðarorð Sóknaraðila, A, er heimilt að fá barnið C í þriggja vikna sumarumgengni og ef með þarf tekna úr umráðum varnar­aðila, B, í síðasta lagi 28. júlí 2010. Skal sumarumgengni ljúka þremur vikum eftir að hún kemst á. Varnaraðili, B, greiði sóknaraðila 180.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 641/2009
Kærumál Gagn Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
X, Y, Z og Þ ehf. voru ákærð fyrir skattalagabrot. Þau kærðu úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu þeirra um að ákæruvaldinu yrði gert skylt að afhenda verjendum þeirra gögn málsins að nýju í samræmi við skilyrði laga um meðferð sakamála, þannig að þar verði engin óviðkomandi gögn að finna, að ákæranda verði gert skylt að tilgreina hvaða gögn málsins heyri undir hvern lið ákæru og hvaða gögn málsins heyri undir hvert ákærðu. Málinu var vísað frá Hæstarétti þar sem kæruheimild skorti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 2. nóvember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. október 2009, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um „að ákæranda verði gert skylt að afhenda verjendum gögn málsins að nýju í samræmi við skilyrði laga um meðferð sakamála, þannig að þar verði engin óviðkomandi gögn að finna, að ákæranda verði gert skylt að tilgreina hvaða gögn málsins heyri undir hvern lið ákæru og hvaða gögn málsins heyri undir hvert ákærðu.“ Um kæruheimild vísa varnaraðilar til 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilar krefjast þess að viðurkennt verði að gagnaframlagning sóknaraðila brjóti í bága við skilyrði laga nr. 88/2008. Einnig krefjast þau þess að sóknaraðila verði gert skylt að afhenda verjendum gögn málsins að nýju í samræmi við skilyrði laga um meðferð sakamála, þannig að þar verði engin óviðkomandi gögn að finna, tilgreint verði hvaða gögn málsins heyri undir hvern lið ákæru og hvaða gögn málsins varði hvert ákærðu. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst aðallega frávísunar málsins frá Hæstarétti en til vara staðfestingar hins kærða úrskurðar. Mál þetta var höfðað með útgáfu ákæru 18. desember 2008. Ekki sýnist ágreiningur um að eftir gildistöku laga nr. 88/2008, 1. janúar 2009, sbr. 232. gr. laganna, skuli þau gilda um málsmeðferðina. Um kæruheimildir gilda ákvæði 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008. Ágreiningsefni málsins varðar skipan gagnaframlagningar ákæruvalds og ætlaða skyldu þess til að afhenda verjendum ákærðu gögn málsins að nýju í því horfi sem lýst er að framan. Eins og ágreiningsefni máls þessa er vaxið fellur það ekki undir tilgreindar kæruheimildir. Verður því málinu vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 346/2017
Kærumál Nauðungarsala
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu S um að nauðungarsala á eignarhluta hans í fasteigninni Á yrði felld úr gildi. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans í Hæstarétti, kom fram að varnir S hefðu ekki lotið að nauðungarsölubeiðni Í eða að framkvæmd nauðungarsölunnar hefði farið í bága við lög nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Var talið að málsástæður S gætu ekki leitt til þeirrar niðurstöðu að nauðungarsala á fasteign hans yrði ógilt. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 31. maí 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 14. júní sama ár. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 19. maí 2017, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að nauðungarsalaá eignarhluta hans í fasteigninni Álfkonuhvarfi 59 í Kópavogi, sem fram fór 7.september 2016, yrði felld úr gildi. Kæruheimild er 1. mgr. 85. gr. laganr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreindnauðungarsala verði felld úr gildi og varnaraðilum gert að greiða sér málskostnaðí héraði og kærumálskostnað.Varnaraðilar hafa ekki látið málið til síntaka fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 19. maí 2017.Mál þetta, sem tekið vartil úrskurðar 27. mars sl., barst dómnum 4. október 2016 með bréfi sóknaraðila,dagsettu 3. sama mánaðar.Sóknaraðili erSteingrímur Erlendsson. Varnaraðilar eru Landsbankinn hf., Austurstræti 11,Reykjavík, og Íbúðalánasjóður, Borgartúni 21, Reykjavík.Kröfur sóknaraðila eruþær að framhaldssala sem fram fór á fasteigninni Álfkonuhvarfi 59, Kópavogi,fastanúmer 227-2614, hinn 7. september 2016, verði dæmd ógild og felld niður.Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila.VarnaraðiliÍbúðarlánasjóður krefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað og aðnauðungarsölugerð sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu á eigninni Álfkonuhvarfi59, Kópavogi, fastanúmer 227-2614, frá 7. september 2016, standi óbreytt. Þákrefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila.Endanlegar dómkröfurvarnaraðila Landsbankans hf. eru að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað,nauðungarsölumeðferð á Álfkonuhvarfi 59, Kópavogi, verði viðurkennd gild, látinstanda óhögguð, og að ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu verðistaðfest. Þá krefst varnaraðli málskostnaðar úr hendi sóknaraðila.IVarnaraðiliÍbúðarlánasjóður sendi 24. nóvember 2015 beiðni til sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu um nauðungarsölu á fasteigninni Álfkonuhvarfi 59, Kópavogi,fastanúmer 227-2614, þinglýstri eign sóknaraðila. Krafist var nauðungarsölu áeigninni á grundvelli þriggja fasteignaveðlána sem hvíla á 1. til 3. veðréttifasteignarinnar.Á fasteigninniÁlfkonuhvarfi 59 hvíla á 1. til 3. veðrétti veðskuldabréf vegna fyrrnefndralána varnaraðila Íbúðarlánasjóðs til sóknaraðila. Á 4. veðrétti hvílirtryggingarbréf að fjárhæð 7.000.000 króna útgefið af Axa ehf. til varnaraðilaLandsbankans 15. janúar 2007. Axa ehf. hefur verið tekið til gjaldþrotaskipta.Fyrsta fyrirtakanauðungarsölubeiðni varnaraðila Íbúðarlánasjóðs fór fram á skrifstofusýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 9. mars 2016. Mál vegna beiðninnar fékknúmerið 1274/2016. Varnaraðili Íbúðarlánasjóður var eini gerðarbeiðandinn.Ákveðið var að uppboðið færi fram á skrifstofu sýslumanns 4. maí 2016. Þann dagvar uppboðinu frestað að beiðni uppboðsbeiðanda til 11. ágúst 2016. Byrjunuppboðs fór fram þann dag og var ákveðið að uppboðinu yrði fram haldið 7.september 2016. Hinn 7. september 2016 fór fram framhaldsuppboð á eigninnisjálfri. Var sóknaraðili mættur. Hæstbjóðandi var varnaraðili Landsbankinn með40 milljóna króna boð. Var boðið samþykkt og samþykkisfrestur ákveðinn til 30.nóvember 2016. Samþykkisfresti lauk án þess að varnaraðili Íbúðarlánasjóðurafturkallaði beiðni sína.Með erindi 3. október2016, sem dómurinn móttók degi síðar, bar sóknaraðili gildi nauðungarsölunnarundir dóminn með vísan til XIV. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu.IISóknaraðili bendir á aðhann hafi einungis ritað undir tryggingarbréf varnaraðila Landsbankans, semhvíli á 4. veðrétti fasteignarinnar, sem maki þinglýst eiganda. Hann hafi ekkisamþykkt þinglýsingu tryggingarbréfsins sem þinglýstur eigandi eignarinnar, svosem gert sé ráð fyrir í bréfinu sjálfu. Í 24. og 25. gr. þinglýsingarlaga nr.39/1978 komi fram að sá einn geti ráðstafað eign með löggerningi sem til þesshafi þinglýsta heimild eða samþykki þess sem njóti slíkrar heimildar. Samþykkisóknaraðila til veðsetningar eignarinnar hafi því verið nauðsynlegt. Lögmaðursóknaraðila hafi vakið athygli varnaraðila Landsbankans á þessu með tölvupósti21. júní 2016. Af þessu leiði að tryggingarbréfi varnaraðila hafi ekki veriðlöglega þinglýst á eign sóknaraðila sem valdið hafi upphaflegum ómöguleika ákröfu varnaraðila samkvæmt kröfulýsingu í uppboðsandvirði eignarinnar og þá umleið á boði varnaraðila í eignina á framhaldsuppboðinu. Boð varnaraðila þarhafi því verið reist á röngum forsendum og sé því markleysa þar sem varnaraðilihafi enga kröfu átt í eignina.Til þess er vísað afhálfu sóknaraðila að varnaraðili Landsbankinn sé fjármálastofnun og hafitryggingarbréfið verið samið einhliða af bankanum. Gera verði þá kröfu tilfjármálastofnana að þær vandi til skjalagerðar og að réttilega sé gengið fráskjölum er lúti að mikilvægum ráðstöfunum eins og um ræði í þessu máli og aðþær tryggi sér skýrar og ótvíræðar sannanir fyrir veðréttindum sínum.Óskýrleika um þetta verði að skýra varnaraðila Landsbankanum í óhag. Því séljóst að ekki hafi stofnast gildur veðréttur í fasteign sóknaraðila.Af framangreindu leiði aðvarnaraðili Landsbankinn hafi enga hagsmuni haft af því að tryggja sérveðréttindi í fasteign sóknaraðila með því að neita um veðleyfi eða kaupaeignina á framhaldsuppboðinu 7. september 2016. Jafnframt sé ljóst að efvarnaraðili Landsbankinn njóti ekki þessa veðréttar í eigninni hefði uppboðiðaldrei farið fram og af þeim sökum beri að ógilda uppboðið og fella það niður.Sóknaraðili byggi einnigá því að varnaraðili Landsbankinn hafi þvingað fram uppboð á eign sóknaraðila,þrátt fyrir að vera ekki uppboðsbeiðandi, með því að neita að veita veðleyfitil handa sóknaraðila sem orðið hafi til þess að varnaraðili Íbúðarlánasjóðurhafði ekki forsendur til þess að afturkalla uppboðsbeiðni sína eins staðið hafitil með útgáfu skuldbreytingarláns til sóknaraðila. Að áliti sóknaraðila varðiframganga varnaraðila Landsbankans við 31. gr. laga nr. 7/1936, þar semsóknaraðili hafi verið honum háður, hann hafi með athöfnum sínum aflað sér hagsmunasem hann hefði ella ekki átt rétt á. Sóknaraðili telji enn fremur að þaðsamrýmist ekki eðlilegum viðskiptaháttum að hindra það að hægt væri að þinglýsaskuldbreytingarláni frá varnaraðila Íbúðarlánasjóði, sbr. 5., 8., 9. og 13. gr.laga nr. 57/2005 um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu.IIIAVarnaraðili Íbúðarlánasjóður kveðst hafna öllummálsástæðum sóknaraðila og mótmælir málatilbúnaði hans í heild sinni. Af hálfu varnaraðila Íbúðarlánasjóðs er til þess vísaðað mál þetta lúti að gildi nauðungarsölu á fasteigninni Álfkonuhvarfi 59,Kópavogi, fastanúmer 227-2614, en varnaraðili Íbúðarlánasjóður hafi verið einigerðarbeiðandinn í nauðungarsölumálinu. Varnaraðili reisir kröfur sínar á þvíað beiðni hans um nauðungarsölu og framkvæmd nauðungarsölunnar hafi að ölluleyti verið í samræmi við lög nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili hafiekki mótmælt nauðungarsölubeiðni eða kröfu­lýsingum varnaraðila. Þá sé óumdeiltað vanskil sóknaraðila við varnaraðila hafi verið veruleg og verið búin aðstanda yfir í rúmlega tvö ár þegar nauðungarsölubeiðnin var sett fram.Til þess er vísað af hálfu varnaraðila Íbúðarlánasjóðsað sóknaraðili byggi kröfur sínar í fyrsta lagi á því að hann hafi einungisritað undir tryggingarbréf varnaraðila Landsbankans, sem hvíli á 4. veðréttifasteignarinnar, sem maki þinglýsts eiganda. Hann hafi hins vegar ekki samþykktþinglýsingu tryggingarbréfsins sem þinglýstur eigandi. Í öðru lagi séu kröfursóknaraðila á því reistar að varnaraðili Landsbankinn hafi þvingað fram uppboðá eign sóknaraðila, þrátt fyrir að vera ekki uppboðsbeiðandi, með því að neitaað veita veðleyfi til handa sóknaraðila.Varnaraðili Íbúðarlánasjóður kveðst mótmælamálsástæðum sóknaraðila og telur að þær skipti ekki máli varðandi það hvortnauðungarsala að beiðni varnaraðila skuli standa, enda ljóst að varnaraðiliLandsbankinn hafi ekki verið gerðarbeiðandi. Sé það raunar svo að jafnvel þóttfallist yrði á málsástæður sóknaraðila gæti það ekki leitt til þess aðnauðungarsalan yrði ógilt. Tekur varnaraðili Íbúðarlánasjóður fram í þvísambandi að uppboð séu opin öllum og geti allir þeir sem mæti á uppboð boðið íviðkomandi eign.Þá bendir varnaraðili Íbúðarlánasjóður á aðskuldskeyting vanskila hjá sjóðnum geti farið fram að ákveðnum skilyrðumuppfylltum en 50% greiðsla allra vanskila sé lágmarkskrafa af hálfu sjóðsins.Þá séu þau háð samþykki síðari veðhafa en það gerist oft að síðari veðhafarsamþykki ekki að víkja fyrir skuldbreytingarláni, svo sem varnaraðiliLandsbankinn hafi gert í því tilviki sem hér um ræði.Til stuðnings kröfum sínum vísar varnaraðiliÍbúðarlánasjóður til laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Um málskostnað vísarhann til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.BVarnaraðili Landsbankinn kveðst mótmæla málsástæðum oglagarökum sóknaraðila. Einnig mótmæli bankinn málsatvikalýsingu sóknaraðila aðnokkru leyti. Varnaraðili vísar til þess að sóknaraðili og félag á hans vegumskuldi bankanum umtalsverða fjármuni. Samningaviðræður hafi átt sér stað ámilli aðila í talsverðan tíma fyrir nauðungarsöluna. Þær viðræður hafi hinsvegar ekki skilað árangri.Varnaraðili Landsbankinn bendir á að bankinn hafi ekkiverið nauðungarsölu­beiðandi. Það hafi varnaraðili Íbúðarlánasjóður einn verið.Varnaraðili Landsbankinn mótmæli því að bankinn hafi ekki átt gildan veðrétt ífasteigninni að Álfkonuhvarfi 59 í Kópavogi og að þar með hafi boð hans veriðreist á röngum forsendum. Vísar varnaraðili enn fremur til þess að öllum, semuppfylli skilyrði ákvæða laga um nauðungarsölu, sé heimilt að bjóða í eignirvið nauðungarsölu. Þá mótmæli varnaraðili því að bankinn hafi þvingað framnauðungarsölu á fasteigninni og að ákvæði 31. gr. laga nr. 7/1936 eigi hér við.Enn fremur mótmæli varnaraðili því að ákvæði laga nr. 57/2005 eigi við ímálinu.Af hálfu varnaraðila Landsbankans er til þess vísað aðmál þetta lúti að því hvort nauðungarsala á fasteign sóknaraðila aðÁlfkonuhvarfi 59, sem fram hafi farið að beiðni varnaraðila Íbúðarlánasjóðs,skuli standa óhögguð að öllu leyti eða sumu. Ekkert af því sem sóknaraðili vísitil varðandi málsatvik, málsástæður eða lagarök geti haft áhrif við úrlausnþess ágreinings. Bendir varnaraðili sérstaklega á að engar af málsástæðumsóknaraðila beinist að framkvæmd nauðungarsölunnar.Til stuðnings kröfum sínum vísar varnaraðiliLandsbankinn til ákvæða laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu, sérstaklega ákvæða80., 81. og 83. gr. laganna. Varðandi málskostnaðarkröfu varnaraðila vísarbankinn til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.IVFyrir liggur að 7. september 2016 fór fram að beiðnivarnaraðila Íbúðalánasjóðs framhaldsuppboð á fasteign sóknaraðila aðÁlfkonuhvarfi 59 í Kópavogi, fastanúmer 227-2614. Íbúðarlánasjóður var einigerðarbeiðandinn. Óumdeilt er að vanskil sóknaraðila við sjóðinn voru verulegog höfðu þau staðið yfir í rúmlega tvö ár þegar nauðungarsölubeiðnin var settfram. Hæstbjóðandi á framhaldsuppboðinu var varnaraðili Landsbankinn með 40milljóna króna boð.Varnir sóknaraðila lúta í engu að því aðnauðungarsölubeiðni varnaraðila Íbúðarlánasjóðs eða framkvæmd nauðungarsölunnarhafi farið í bága við lög nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Þá var heimildvarnaraðila Landsbankans til þess að bjóða í fasteign sóknaraðila ekki háð þvíað hann ætti veðrétt í eigninni, sbr. gagnályktun frá 32. gr. laga nr. 90/1991um nauðungarsölu. Af þeim sökum er þarflaust við úrlausn málsins að skera úrþví álitaefni hvort varnaraðili Landsbankinn eigi lögvarinn veðrétt ífasteigninni. Þá geta þær ávirðingar sem sóknaraðili ber á varnaraðilaLandsbankann í málinu og þær málsástæður sóknaraðila sem á þeim eru reistar,sbr. kafla II hér að framan, heldur ekki leitt til þeirrar niðurstöðu aðnauðungarsala á fasteign sóknaraðila verði ógilt og getur sóknaraðili því enganrétt byggt í málinu á 31. gr. laga nr. 7/1936 og 5., 8., 9. og 13. gr. laga nr.57/2005. Samkvæmt öllu því sem hér hefur verið rakið verður ekki fallist ákröfu sóknaraðila um ógildingu nauðungarsölunnar.Eftir úrslitum málsins,sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1991, verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðilum, hvorumfyrir sig, málskostnað, sem hæfilega þykir ákveðinn svo sem í úrskurðarorðigreinir.Úrskurð þennan kveður uppKristinn Halldórsson héraðsdómari. Fyrir uppkvaðningu úrskurðarins var gætt fyrirmæla 1.mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1991.Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Hafnað er kröfusóknaraðila, Steingríms Erlendssonar, um að felld verði úr gildi nauðungarsalaá fasteign hans að Álfkonuhvarfi 59, Kópavogi, fastanúmer 227-2614, sem fram fór7. september 2016.Sóknaraðili greiðivarnaraðilum, Landsbankanum hf. og Íbúðarlánasjóði, hvorum fyrir sig, 120.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 324/2004
Kærumál Gjaldþrotaskipti Samningur
M ehf. krafðist þess að krafa hans á vangreiddri leigu yrði samþykkt sem búskrafa samkvæmt 110. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. í þrotabúið. Í málinu lá fyrir samningur milli aðila um kaup á tiltekinni fasteign. Deildu aðilar um hvort vanskil þrotabúsins á leigu hennar teldist hluti af kaupverðinu samkvæmt samningnum. Talið var að skýra bæri samninginn þannig að greiðsla á umræddum leiguvanskilum teldist hluti af kaupverði fasteignarinnar. Var kröfu M ehf. því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. júlí 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. ágúst sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. júlí 2004, þar sem staðfest var sú afstaða skiptastjóra varnaraðila að krafa sóknaraðila að fjárhæð 29.731.257 krónur fái ekki komist að við skipti á þrotabúi Móa hf. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að krafa hans verði samþykkt sem búskrafa samkvæmt 110. gr. laga nr. 21/1991 við skipti á þrotabúinu. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 404/2004
Fæðingarorlof Skaðabætur Gjafsókn
Ekki var fallist á kröfu S um greiðslu úr Fæðingarorlofssjóði þar sem hann uppfyllti ekki skilyrði 1. mgr. 13. gr. laga nr. 95/2000 um fæðingar- og foreldraorlof og 4. gr. þágildandi reglugerðar nr. 909/2000 um greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði og greiðslu fæðingarstyrks um að hafa verið samfellt í sex mánuði á innlendum vinnumarkaði fyrir upphafsdag fæðingarorlofs en greiðslur slysadagpeninga til S höfðu fallið niður tæpum tveimur mánuðum fyrir þann dag. Þá var talið að ekki hefði verið leitt í ljós að T hefði gefið S rangar upplýsingar, vanrækt upplýsingaskyldu sína eða að dráttur hefði orðið á afgreiðslu á umsókn hans um þessar greiðslu er leiða ættu til skaðabótaskyldu T. Var T því sýknað af kröfum S.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. október 2004. Endanlegar dómkröfur hans eru að stefnda verði gert að greiða sér 1.782.996 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. mars 2003 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst sýknu af kröfu áfrýjanda og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málavöxtum er réttilega lýst í hinum áfrýjaða dómi að öðru leyti en því að samkvæmt gögnum málsins verður ekki annað séð en að greiðslur slysadagpeninga til áfrýjanda hafi fallið niður 11. desember 2002, en ekki í lok nóvember þess árs eins og kemur fram í héraðsdómi. Fallist er á forsendur og niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um að áfrýjandi hafi ekki uppfyllt skilyrði 1. mgr. 13. gr. laga nr. 95/2000 um fæðingar- og foreldraorlof og 4. gr. þágildandi reglugerðar nr. 909/2000 um greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði og greiðslu fæðingarstyrks. Þá hefur ekki verið leitt í ljós að stefndi hafi gefið áfrýjanda rangar upplýsingar, vanrækt upplýsingaskyldu sína eða að dráttur hafi orðið á afgreiðslu stefnda á umsókn áfrýjanda um greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði er leiða eigi til skaðabótaskyldu stefnda. Að þessu virtu verður stefndi sýknaður af kröfu áfrýjanda. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Tryggingastofnun ríkisins, er sýkn af kröfu áfrýjanda, Stefáns Más Péturssonar. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 250.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. september 2004. Stefnandi málsins er Stefán Már Pétursson, kt.[...], Skúlaskeiði 8, Hafnarfirði, en stefndi er Tryggingastofnun ríkisins, kt. 660269-2669, Laugavegi 114, Reykjavík. Málið er höfðað með stefnu, dagsettri 4. desember 2003, sem birt var á heimili forstjóra stefnda 7. janúar sl. Málið var þingfest hér í dómi 20. sama mánaðar. Málið var dómtekið 10. september sl. að afloknum munnlegum málflutningi. Stefnandi gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Stefnanda var veitt gjafsókn með leyfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, sem dagsett er 14. nóvember 2003. Dómkröfur: Dómkröfur stefnanda eru þær, að ógilt verði ákvörðun stofnunarinnar (stefnda, eftirleiðis TR) frá 5. febrúar 2003, um synjun á greiðslum í fæðingarorlofi til stefnanda, sem staðfest var af úrskurðarnefnd fæðingar- og foreldraorlofsmála þann 19. júní 2003. Þá krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða honum 1.782.996 kr., ásamt dráttarvöxtum, skv. III. kafla laga nr. 38/2001 af 297.166 kr.frá 1. mars 2003 til 1. apríl 2003, þá af 594.332 kr. frá þeim degi til 1. maí 2003, þá af 891.498 kr. frá þeim degi til 1. júní 2003, þá af 1.188.664 kr. frá þeim degi til 1. júlí 2003, þá af 1.485.830 kr. frá þeim degi til 1 ágúst 2003 og loks af 1.782.996 kr.frá þeim degi til greiðsludags. Að auki krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst þess, að kröfu stefnanda um ógildingu verði hafnað og að stefndi verði jafnframt sýknaður af öllum öðrum kröfum stefnanda. Stefndi krefst máls­kostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda. Málavextir. Stefnandi slasaðist á baki við vinnu á sjó hinn 14. nóvember 2001 og varð óvinnufær af völdum slyssins. Tryggingamiðstöðin hf. greiddi honum bætur m.a. vegna tímabundins atvinnutjóns frá slysdegi til 21. nóvember 2002, alls 2.796.048 kr. Stefnandi fékk einnig slysadagpeninga hjá TR fyrir tímabilið frá nóvember 2001 til 30. nóvember 2002 og naut enn fremur greiðslna frá Lífeyrissjóði sjómanna, a.m.k. til og með febrúar 2003, samkvæmt framlögðum gögnum. Í vottorði, sem skráð er á eyðublað frá TR og útgefið er 27. nóvember 2002 af Gísla Baldurssyni lækni kemur fram, að stefnandi var óvinnufær að hluta „amk. 2 mán.“. Hann sótti um greiðslu úr fæðingarorlofssjóði. Umsóknin var móttekin af TR hinn 21. nóvember 2002. Þar óskaði stefnandi eftir greiðslu fæðingarorlofs í 6 mánuði frá 7. febrúar 2003 að telja. TR hafnaði umsókn stefnanda með bréfi, dags. 5. febrúar 2003, með eftirfarandi rökstuðningi: „Samkvæmt 1. mgr. 13. gr. laga um fæðingar- og foreldraorlof, nr. 95/2000 er það skilyrði fyrir rétti til greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði að foreldi hafi verið samfellt í sex mánuði á innlendum vinnumarkaði fyrir upphafsdag fæðingarorlofs (fæðingardag barns). Starfshlutfall hvers mánaðar þarf að vera a.m.k. 25%, samkvæmt 4. mgr. 13. gr. og 4. gr. reglugerðar nr. 909/2000. Af gögnum málsins sem þú hefur lagt fram og upplýsingum úr staðgreiðsluskrá RSK sést að þú varst ekki á vinnumarkaði í desember 2002 og janúar 2003. Stefnanda var jafnframt bent á, að hann ætti sjálfstæðan rétt til fæðingarstyrks í 3 mánuði frá 1. febrúar að telja og næmi mánaðargreiðsla 39.232 kr. Stefnandi skaut málinu til sérstakrar úrskurðarnefndar, sbr. 5. gr. laga nr. 95/2000, (eftirleiðis fol.) með bréfi, dags. 17. febrúar s.á. Byggði stefnandi á því, að hann hefði verið á tímamótum, þegar hann sótti um greiðslu fæðingarorlof, þar sem uppgjöri bótamáls hjá Tryggingamiðstöðinni hf. hafi verið nýlokið og Lífeyrissjóður sjómanna hafi metið hann hæfan til léttra starfa í landi en ófæran til sjómannsstarfa. Hann hafi gert þjónustufulltrúa TR grein fyrir þessari staðreynd og innt hann eftir því, hvort eitthvað væri rétti hans til fæðingarorlofs til fyrirstöðu og fengið þau svör að svo væri ekki. Í janúarmánuði 2003 hafi viðhorf TR breyst, en formlegt svar við erindi hans hafi ekki borist fyrr en 5. febrúar s.á. Stefnandi vísaði til þess, að leiðbeiningarskyldu 7. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi ekki verið gætt af hálfu stefnda, þegar hann útfyllti umsókn sína um greiðslufæðingarorlofs í viðurvist starfsmanns stefnda, og einnig hafi ákvæði 9. gr. sömu laga verið sniðgengið. Vísað var til þess af hálfu stefnanda, að vandalaust hafi verið fyrir hann að fá sig skráðan atvinnulausan og þá hefðu honum opnast allar dyr varðandi greiðslu fæðingarorlofs. Taldi hann sig fullnægja öllum skilyrðum fyrir því að njóta fæðingarorlofs. TR gerði úrskurðarnefndinni einnig grein fyrir ákvörðun sinni með bréfi, dags. 10. apríl s.á. Byggt var á sömu sjónarmiðum og áður er getið og rakin verða nánar við umfjöllun um málsástæðu stefnda. Stefnanda var gefinn kostur á að tjá sig um málsástæður stefnda, sem hann nýtti sér. Úrskurðarnefnd kvað upp úrskurð í máli stefnanda 19. júní s.á. og staðfesti ákvörðun TR. Á því var byggt af hálfu nefndarinnar, að stefnandi hafi ekki uppfyllt það skilyrði að hafa verið samfellt á innlendum vinnumarkaði í sex mánuði fyrir upphafsdag fæðingarorlofs, þar sem hann hafi ekki starfað á vinnumarkaði í desember 2002 og í janúar 2003, né heldur hafi hann unnið sér rétt á annan hátt. Málsástæður og lagarök stefnanda. Samtals dómkrafa: 1.782.996,00 Til frekari stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til ákvæða laga nr. 95/2000 um fæðingarorlof, sérstaklega 8. og 13. gr. sem og til c. liðar 1. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 909/2000 um greiðslur úr fæðingarorlofssjóði og greiðslu fæðingarstyrks. Enn fremur byggir stefndandi málssókn sína á reglum stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sérstaklega 7. og 9. gr. Kröfu sína um málskostnað byggir stefnandi á 130. gr. laga nr. 91/1991, en vísar til laga nr.. 50/1988 til stuðnings kröfu sinni um greiðslu virðisaukaskatts á tildæmda lögmannsþóknun, enda stundi hann ekki virðisauka­skattsskylda starfsemi og beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi mótmælir þeirri fullyrðingu stefnanda, að honum hafi verið veittar rangar upplýsingar hjá ótilgreindum starfsmanni hans, þegar hann sótti um greiðslu fæðingarorlof, m.a. að greiðslur úr lífeyrissjóði jafngiltu launagreiðslum. Stefndi bendir á, að bæklingar liggi frammi í móttöku, sem geri grein fyrir reglum um greiðslu fæðingarorlofs, en auk þess megi nálgast allar upplýsingar um reglur, er lúti að skilyrðum fyrir greiðslu á heimasíðu stofnunarinnar á internetinu. Þessu til viðbótar séu þeir starfsmenn stefnda, sem annist málefni er lúti að fæðingarorlofi og skilyrðum fyrir greiðslu þess, sérstaklega upplýstir um reglur þar að lútandi. Þá bendir stefndi á þá staðreynd, að stefnandi hafi verið metinn 20% öryrki frá 1. desember 2002 og því með skerta vinnuhæfni. Örorkumat stefnanda og bætur, sem honum voru greiddar á grundvelli örorku hans, hafi byggst á þeirri staðreynd, að hann hafi ekki haft getu til að sinna því starfi, sem hann starfaði við, þegar hann slasaðist og því hafi hann ekki látið af starfinu við töku fæðingarorlofs, heldur af öðrum ástæðum. Hann hafi fengið greiddar skaðabætur frá vátryggingafélagi vegna varanlegrar örorku í árslok 2002 og frá stefnda vegna slysamats frá 1. desember 2002. Stefndi byggir í fyrsta lagi á því, að umsókn stefnanda um greiðslu fæðingar­orlofs hafi verið réttilega hafnað og hafi sú ákvörðun stuðst við gildandi lög. Því séu engin skilyrði fyrir því að ógilda þá ákvörðun, eins og krafa stefnanda lúti að. Ljóst sé, að stefnandi hafi ekki uppfyllt það skilyrði 1. mgr. 13. gr. fol. að hafa verið samfellt í sex mánuði á vinnumarkaði fyrir upphafsdag fæðingarorlofs og þar af leiðandi hafi ekki verið lagagrundvöllur til að verða við umsókn hans. Við ákvörðun sína um að synja umsókn stefnanda hafi stefndi haft hliðsjón af c-lið 1. mgr. 4. gr. rgl. nr. 909/2000, en ekki hafi verið talið fært að fella tilvik stefnanda undir þar tilgreind skilyrði. Greiðslur til stefnanda á slysadagpeningum hafi lokið í lok nóvembermánaðar 2002 og því hafi stefnandi ekki þegið slíkar greiðslur síðustu tvo viðmiðunarmánuðina fyrir fæðingu barnsins, sem gátu veitt honum 80% rétt til launa úr fæðingarorlofssjóði. Þá mótmælir stefndi þeirri málsástæðu stefnanda, að óhæfilegur dráttur hafi orðið á afgreiðslu á umsókn hans, enda verði ekki séð að styttri afgreiðslufrestur hefði leitt til betri réttar hans. Afgreiðsla umsóknar um greiðslu fæðingarorlofs þurfi ávallt að byggjast á þeim staðreyndum, sem fram komi í umsókn, en ekki á því, hvernig umsækjandi geti hugsanlega breytt þeim eftir að umsókn sé afhent. Stefndi bendir enn fremur á þá staðreynd, að stefnandi hefði ekki átt rétt á atvinnuleysisbótum síðustu tvo mánuðina fyrir fæðingu barns hans, þar sem læknis­vottorð hafi legið fyrir um að hann væri óvinnufær að hluta í a.m.k.tvo mánuði frá 26. nóvember 2002. Það skilyrði sé sett í 1. gr. laga um atvinnuleysistryggingar nr. 12/1997, að greiðsluþegi sé fullfær til vinnu. Stefndi byggir einnig á því, að stefnandi geti ekki unnið rétt gagnvart honum þótt hann hafi fengið rangar upplýsingar, sem reyndar sé mótmælt sem ósönnuðum, ef lagaskilyrði séu ekki fyrir hendi. Af framangreindum forsendum leiði, að hafna beri kröfu stefnanda um ógildingu á þeirri ákvörðun stefnda að synja honum um greiðslu fæðingarorlofs. Stefndi byggir enn fremur kröfu sína um sýknu á því, að hann hafi ekki uppfyllt skilyrði laga nr. 95/2000 og rgl. nr. 909/2000 til greiðslu á 80% af launum. Stefnandi hafi ekki stundað launaða vinnu eða jafngildi þess síðustu 6 mánuði fyrir fæðingu barns hans, samkvæmt gildandi reglum. Tilgangur laganna um fæðingarorlof sé sá, að gera foreldrum á vinnumarkaði kleift að fara úr launuðum störfum til að sinna barna­uppeldi á fyrstu æviárum barns. Því sé það forsenda fyrir greiðslurétti, að foreldri hafi haft launatekjur eða jafngildi þeirra. Hvorugt eigi við um stefnanda, sem hafi verið óvinnufær með öllu allt að tveimur mánuðum fyrir fæðingu barnsins og síðan óvinnufær að hluta nánast fram að fæðingu þess. Auk þess hafi stefnandi þegið bætur frá tryggingafélagi og lífeyrissjóði á þeim grundvelli, enda hafi hann ekki endurheimt að fullu vinnugetu sína. Þeir sem ekki hafi launatekjur eða starfsgetu eigi rétt á greiðslu fæðingarstyrks í stað fæðingarorlofs og það hafi gilt gagnvart stefnanda. Samkvæmt 1. mgr. 13. gr. fol. eigi foreldrar rétt til greiðslna úr fæðingar­orlofssjóði, eftir að hafa verið sex mánuði í samfelldu starfi og í 2. mgr. 4. gr. áður­nefndrar reglugerðar segi, að sá tími, sem foreldri fái greidda sjúkra- eða slysadag­peninga eða sé á biðtíma eftir þeim, teljist til samfellds starfs. Stefnandi hafi ekki fullnægt þessum skilyrðum. Greiðslur úr lífeyrissjóðum séu ekki ígildi þátttöku á vinnumarkaði og teljist því ekki til samfellds starfs. Stefndi byggir kröfur sínar á framangreindum lögum og lagaákvæðum, en vísar til 130. gr. laga nr. 91/1991 til stuðnings málskostnaðarkröfu sinni, svo og til laga nr. 50/1988 varðandi kröfu sína um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun. Niðurstaða: Ekki er ágreiningur með málsaðilum um málsatvik að öðru leyti en því, að stefndi viðurkennir ekki þá staðhæfingu stefnanda, að honum hafi verið veittar rangar upplýsingar, þegar hann sótti um greiðslu fæðingarorlofs. Verður nú vikið að þeim lagaákvæðum, sem fjalla um greiðslu fæðingarorlofs og skilyrðum, sem þar eru sett. Í 1. mgr. 13. gr. fol. segir, að sá sem sækir um greiðslu fæðingarorlofs þurfi að hafa verið samfellt í sex mánuði á innlendum vinnumarkaði fyrir upphafsdag fæðingarorlofs. Samhljóða reglu er að finna í 1. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 909/2000. Í 4. gr. reglugerðarinnar er nánar skilgreint, hvað teljast skuli jafngildi þátttöku á vinnumarkaði. Ákvæðið er svohljóðandi: Með samfelldu starfi er átt við að foreldri hafi verið í a.m.k. 25% starfi í hverjum mánuði á innlendum vinnumarkaði í sex mánuði fyrir upphafsdag fæðingarorlofs. Til samfellds starfs telst enn fremur: a. orlof eða leyfi samkvæmt lögum, kjarasamningi eða ráðningarsamningi þótt ólaunað sé að hluta eða öllu leyti, b. sá tími sem foreldri fær greiddar atvinnuleysisbætur eða er á biðtíma eftir atvinnuleysisbótum samkvæmt lögum um atvinnuleysistryggingar, c. sá tími sem foreldri fær greidda sjúkra eða slysadagpeninga eða er á biðtíma eftir dagpeningum, enda hafi foreldri látið af launuðum störfum af heilsufarsástæðum, d. sá tími sem foreldri nýtur bóta frá tryggingafélagi sem koma í stað launa vegna tímabundins atvinnutjóns af völdum slysa. Ljóst er, að stefnandi var ekki í a.m.k. 25% samfelldu starfi sex mánuði fyrir upphafsdag fæðingarorlofs. Slysadagpeningagreiðslur til stefnanda féllu niður í nóvemberlok, þannig að hann uppfyllti aðeins ákvæði c. liðar 4. gr. rgl. hluta þess tíma, sem áskilinn er. Þá var stefnandi ekki í orlofi eða leyfi á þessum tíma, sbr. a. lið 4. gr. en virðist hafa notið bóta frá tryggingafélagi vegna tímabundins atvinnutjóns fyrir tímabilið frá 14. nóvember 2001 til jafnlengdar ársins 2002, sbr. d-lið 4. gr. Greiðsla þeirra bóta uppfyllir því ekki skilyrðið um sex mánaða samfellt starf fyrir töku fæðingarorlofs, sem átti að hefjast í febrúar 2003, en barn stefnanda fæddist 7. þess mánaðar. Stefnandi byggir á því, að rangar upplýsingar ótilgreinds starfsmanns stefnda hafi valdið því, að hann skráði sig ekki atvinnulausan, en með því hefði hann tryggt réttarstöðu sína til greiðslu fæðingarorlofs. Gegn mótmælum stefnda verður að telja þessa staðhæfingu stefnanda ósannaða. Í þessu sambandi verður einnig að líta til þess, að stefnandi var 20% öryrki a.m.k. í tvo mánuði frá 26. nóvember 2002 að telja, samkvæmt framlögðu læknisvottorði, og því ekki sjálfgefið, að hann uppfyllti skilyrði 6. tl. 2. gr. laga um atvinnuleysisbætur nr. 12 frá 1997, eins og stefndi bendir á. Síðast greint lagaákvæði setur það skilyrði fyrir greiðslu atvinnuleysisbóta, að umsækjandi sé reiðubúinn til að ráða sig til allra almennra starfa. Í því fellst það einnig, að hann sé fær til þess. Stefndi byggði ákvörðun sína gagnvart stefnanda á þeim upplýsingum, sem fram komu í umsókn hans. Niðurstaða stefnda var í samræmi við þær reglur og laga­heimildir, sem gilda um rétt til greiðslu fæðingarorlofs. Því þykir rétt með vísan til framangreindra röksemda að hafna kröfu stefnanda um ógildingu ákvörðunar stefnda frá 5. febrúar 2003, um að synja stefnanda um greiðslur í fæðingarorlofi, sem staðfest var af úrskurðarnefnd fæðingar- og foreldraorlofsmála þann 19. júní 2003. Stefndi á því ekki rétt til greiðslu þeirrar fjárhæðar, sem hann gerir kröfu til úr hendi stefnanda. Rétt þykir, að hvor málsaðili beri sinn kostnað af málinu. Stefnandi fékk veitta gjafsókn, eins og áður er getið. Lögmaður stefnanda hefur lagt fram málskostnaðarreikning að fjárhæð 341.752 kr., sem byggður var á tímaskráningu lögmannsins. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem greiðist úr ríkis­sjóði, er ákveðinn 310.000 krónur . Skúli J. Pálmason héraðsdómari kveður upp þennan dóm. Dómsorð: Hafnað er kröfu stefnanda, Stefáns Más Péturssonar, um að ógilt verði ákvörðun stefnda, Tryggingastofnunar ríkisins, frá 5. febrúar 2003, sem staðfest var af úrskurðarnefnd fæðingar- og foreldraorlofsmála þann 19. júní 2003, þar sem stefnanda var synjað um greiðslur í fæðingarorlofi. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 310.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 106/2002
Hjón Skilnaðarsamningur Frávísun frá héraðsdómi að hluta Sératkvæði
M krafðist þess að yfirlýsing um breytingu á skilnaðarsamkomulagi sínu og J yrði dæmd ógild og að J yrði dæmdur til að greiða henni í samræmi við ákvæði samkomulagsins. Tekið var fram að ekki yrði leyst úr greiðslukröfu M án þess að taka afstöðu til skuldbindingargildis yfirlýsingarinnar. Þar sem hún hafði ekki sýnt fram á að hún hefði af því hagsmuni að lögum að jafnframt yrði sérstaklega leyst úr kröfu hennar um að yfirlýsingin yrði dæmd ógild var þeirri kröfu hennar vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi. Talið var að samkvæmt efni sínu væri yfirlýsingin í raun ekki breyting á fjárskiptasamningi aðila um annað en að framlengja frest um að innleysa íbúð þeirra á tilteknum kjörum. Hefði því ekki borið nauðsyn til að hún yrði staðfest hjá sýslumanni samkvæmt 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 til þess að hún héldi gildi sínu milli aðila enda hefði munnleg yfirlýsing sama efnis haft sömu réttaráhrif. Benti því ekkert til að yfirlýsingin hefði verið gerð til málamynda. Þá þótti M ekki hafa sýnt fram á að sú háttsemi J sem var undanfari skilnaðar þeirra, efni yfirlýsingarinnar eða aðferðir J við að ná henni fram ættu að leiða til þess að þessi breyting á skilnaðarsamningi þeirra skyldi metin ógild eftir ákvæðum laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í ljósi þess að M naut aðstoðar lögmanns við gerð fjárskiptasamnings þeirra og ekki var annað leitt í ljós en að hún hafi ráðið efni hans var engin ástæða til að telja hann bersýnilega ósanngjarnan í skilningi 2. mgr. 95. gr. laga nr. 31/1993. Var talið að yfirlýsing M aðeins tíu dögum eftir lok upphaflegs samningsfrests um að hún héldi sig við umsamda fjárhæð þegar íbúðin yrði seld gæti ekki leitt til þess að samningur þeirra yrði með þessari breytingu talinn bersýnilega ósanngjarn. Var J því sýknaður af kröfum M.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. febrúar 2002. Hún krefst þess að yfirlýsing hennar 10. september 1999 um breytingu á skilnaðarsamkomulagi aðila frá 22. júlí 1999 verði dæmd ógild og að stefndi greiði henni 950.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 450.000 krónum frá 15. október 1999 til 20. mars 2000 en af 950.000 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2001, en 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms en til vara lækkunar kröfu áfrýjanda. Hann krefst og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Í málinu liggur fyrir samningur aðila um skilnað og skilnaðarkjör frá 22. júlí 1999, sem staðfestur var fyrir sýslumanninum í Hafnarfirði sama dag, en þeim var veittur lögskilnaður 29. sama mánaðar. Í 3. gr. samningsins er mælt fyrir um hvernig fara skuli með fasteign þeirra að Dofrabergi 9, Hafnarfirði. Segir þar að stefndi eigi þess kost fyrir 1. september 1999 að kaupa hlut áfrýjanda í fasteigninni. Byggt skuli þá á því að söluverðmæti eignarinnar nemi 8.900.000 krónum. Stefndi átti þá að greiða áfrýjanda helmingshlut hennar í nettóverðmæti þeirra í eigninni, sem miðað við þetta verð var talið nema 834.495 krónum. Yrði ekki af kaupum stefnda fyrir þetta tímamark með framangreindum hætti skyldi íbúðin sett í sölu og áttu eftirstöðvar söluverðmætis hennar að skiptast jafnt á milli þeirra að teknu tilliti til skulda og þess sem ógreitt væri af kaupverði hennar til þeirra. Framangreint söluverð var það verð sem þau höfðu gefið fyrir eignina þegar þau keyptu hana í apríl 1999. Í yfirlýsingu sinni 10. september 1999 lýsti áfrýjandi því síðan yfir að hún muni ekki gera kröfu til helmingshlutdeildar í íbúðinni við sölu hennar á frjálsum markaði og muni eignarhlutur hennar úr íbúðinni því nema sömu fjárhæð og þau höfðu samið um 22. júlí. Þessa fjárhæð greiddi stefndi henni 15. september 1999, sama dag og þau samþykktu kauptilboð í íbúðina. Kauptilboðið var að fjárhæð 10.800.000 krónur, en eignin hafði verið sett í sölu hjá Fasteignasölunni Ás og var ásett söluverð samkvæmt söluyfirliti 11.200.000 krónur. Ágreiningur málsaðila fyrir Hæstarétti snýst eingöngu um þessa yfirlýsingu áfrýjanda. II. Krafa áfrýjanda um greiðslu úr hendi stefnda er á því reist að yfirlýsing hennar hafi verið til málamynda eða á annan hátt óskuldbindandi gagnvart honum. Verður því ekki leyst úr greiðslukröfu hennar án þess að taka afstöðu til skuldbindingargildis yfirlýsingarinnar. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á að hún hafi af því hagsmuni að lögum að jafnframt verði sérstaklega leyst úr kröfu hennar um að yfirlýsingin verði dæmd ógild. Verður þeirri kröfu hennar vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi. III. Fyrsta málsástæða áfrýjanda er að yfirlýsing hennar hafi verið gefin til málamynda og hafi ekki átt að hafa gildi milli þeirra og breyta skilnaðarsamningi þeirra frá 22. júlí 1999, enda hafi hún ekki verið staðfest hjá sýslumanni eins og skilnaðarsamningurinn, sbr. 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Samkvæmt efni sínu er yfirlýsingin í raun ekki breyting á fjárskiptasamningi aðila frá 22. júlí um annað en að framlengja frest stefnda samkvæmt 2. mgr. 3. gr. samningsins til að innleysa íbúðina á þeim kjörum sem þar eru tilgreind. Bar því ekki nauðsyn til að hún yrði staðfest hjá sýslumanni til þess að hún héldi gildi sínu milli aðila, enda hefði munnleg yfirlýsing áfrýjanda sama efnis haft sömu réttaráhrif, sem voru að gera stefnda kleift að leysa íbúðina til sín á fyrrnefndum kjörum sem þau höfðu samið um, sem hann og gerði, að því er virðist með fullu samkomulagi aðila á þeim tíma. Ekkert bendir því til að yfirlýsing áfrýjanda hafi verið gerð til málamynda, enda bar hún því ekki við þegar þau samþykktu kauptilboðið 15. september 1999 eða þegar kaupsamningur var undirritaður 15. október og fyrsta greiðsla samkvæmt honum fór fram og ekki fyrr en snemma árs 2000, eftir að hún hafði leitað til lögmanns. Verði ekki fallist á að yfirlýsing hennar hafi verið gefin til málamynda en talið að samkomulag hafi komist á milli aðila um breytingu á skilnaðarsamningi þeirra telur áfrýjandi með vísan til 30. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, með síðari breytingum, að þetta samkomulag sé ógilt og ósanngjarnt af stefnda að bera það fyrir sig. Áfrýjandi hefur á engan hátt sýnt fram á að sú háttsemi stefnda sem var undanfari skilnaðar þeirra í júlí 1999, efni yfirlýsingarinnar eða aðferðir stefnda við að ná henni fram, eigi að leiða til þess að þessi breyting á skilnaðarsamningi þeirra skuli metin ógild eftir tilgreindum ákvæðum laga nr. 7/1936. Þriðja málsástæða áfrýjanda er að yfirlýsing hennar um breytingu á skilnaðarsamningi verði dæmd ógild eftir 2. mgr. 95. gr. laga nr. 31/1993 þar sem skipti á eignum yrðu þá bersýnilega ósanngjörn. Vísar áfrýjandi til þess að þau hafi samið 22. júlí 1999 um helmingaskipti á íbúðinni, annars vegar miðað við verð hennar í apríl sama ár, 8.900.000 krónur, sem stefndi átti kost á að innleysa hana á fyrir 1. september, og hins vegar verð við sölu hennar á frjálsum markaði eftir þann tíma. Stefndi hafi ekki innleyst íbúðina fyrir 1. september og því sé bersýnilega ósanngjarnt að hann fái að innleysa hana eftir þann tíma og greiða henni ekki helming hennar á mismuninum á verðinu frá í apríl 1999 og söluverðinu í september sama ár. Stefndi bendir hins vegar á það, að þegar aðilar sömdu í júlí 1999 hafi fasteignaverð hækkað mikið frá því í apríl og þau hafi samið um að meta íbúðina á lægra verði en fengist hefði í júlí. Um mánaðarmótin ágúst/september 1999 hafi legið ljóst fyrir að íbúðin yrði seld. Til þess að spara kaupsamning þeirra í milli hafi samkomulag orðið um að hann leysti íbúðina til sín og seldi hana og þess vegna hafi áfrýjandi gefið út yfirlýsinguna 10. september, til þess að framlengja frest hans fram yfir 1. september. Þetta hafi báðum verið ljóst, enda hafi þau verið í góðu sambandi á þessum tíma. Samband þeirra hafi í raun ekki slitnað fyrr en áfrýjandi hafi farið af heimilinu í desember 1999. Mat á því hvort breyting sú, sem áfrýjandi gerði einhliða á fjárskiptasamningi aðila með yfirlýsingu sinni 10. september 1999, hafi leitt til þess að hann yrði bersýnilega ósanngjarn hlýtur að verulegu leyti að byggjast á því hvort hækkun hafi orðið á verði íbúðar þeirra frá apríl til júlí 1999, og síðan til september sama ár. Á því er byggt í héraðsdómi að ekki liggi fyrir upplýsingar um þróun fasteignaverðs á greindu tímabili en þó sé ljóst að talsverð hækkun hafi orðið á fasteignaverði frá 28. apríl til 15. september 1999. Áfrýjandi hefur engin gögn lagt fram til þess að hnekkja þessu mati. Verður því að byggja á því að við fjárskiptin 22. júlí 1999, þegar aðilar sömdu um að verð íbúðarinnar í apríl skyldi gilda við yfirtöku stefnda á íbúðinni, hafi þeim verið ljóst að verð íbúðarinnar á frjálsum markaði hefði þá þegar hækkað. Áfrýjandi naut aðstoðar lögmanns við gerð þessa samnings og er ekki annað leitt í ljós en að hún hafi ráðið efni hans og er því engin ástæða til að telja hann bersýnilega ósanngjarnan. Yfirlýsing áfrýjanda til stefnda um að hún haldi sig við umsamda fjárhæð þegar íbúðin verði seld, aðeins tíu dögum eftir lok upphaflegs samningsfrests, getur ekki leitt til þess að fjárskiptasamningur þeirra verði með þessari breytingu talinn bersýnilega ósanngjarn. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Kröfu áfrýjanda um að framangreind yfirlýsing hennar 10. september 1999 verði dæmd ógild er vísað frá héraðsdómi. Hinn áfrýjaði dómur skal að öðru leyti vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Sératkvæði Hrafns Bragasonar og Péturs Kr. Hafstein Við erum sammála II. kafla í atkvæði meirihlutans. Við teljum einnig, að engin viðhlítandi sönnunargögn hafi verið færð fram fyrir því, að yfirlýsing áfrýjanda 10. september 1999 hafi verið málamyndagerningur, svo sem hún heldur fram. Fjárskiptasamningur aðila frá 22. júlí 1999 var gerður í samræmi við 1. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Naut áfrýjandi aðstoðar lögmanns við gerð samningsins og var hann staðfestur af báðum aðilum fyrir sýslumanni. Í 2. mgr. 3. gr. samningsins var kveðið á um það, að stefndi skyldi eiga þess kost fyrir 1. september að kaupa hlut áfrýjanda í fasteigninni Dofrabergi 9 í Hafnarfirði. Þá skyldi við það miðað, að söluverðmæti eignarinnar næmi 8.900.000 krónum, en fyrir þá fjárhæð höfðu aðilar keypt íbúðina þremur mánuðum fyrr. Stefndi átti þá að greiða áfrýjanda helmingshlut hennar í nettóverðmæti þeirra í eigninni, sem miðað við þetta áætlaða söluverð var talinn nema 834.495 krónum. Í 3. mgr. 3. gr. fjárskiptasamningsins var hins vegar sagt, að yrði ekki af þessum kaupum stefnda fyrir umsaminn tíma skyldi íbúðin sett í sölu á frjálsum markaði og eftirstöðvar andvirðis hennar þá skiptast að jöfnu milli þeirra að teknu tilliti til greiðslu áhvílandi skulda og ógreiddra eftirstöðva kaupverðsins. Eins og mál þetta liggur fyrir er engan veginn ljóst, að málsaðilar hafi lagt til grundvallar, að verð fasteignarinnar við gerð fjárskiptasamningsins í júlí væri hærra en í apríl, svo að nokkru næmi, þannig að stefndi hafi í raun átt að fá mun meira í sinn hlut en áfrýjandi. Engra gagna nýtur í málinu um þróun fasteignaverðs á þessum tíma og sá lögmaður, sem samdi fjárskiptasamninginn, var ekki kvaddur til skýrslugjafar fyrir héraðsdómi. Því verður ekki fullyrt, að með 2. mgr. 3. gr. samningsins hafi átt að víkja tímabundið frá meginreglu hjúskaparlaga um helmingaskipti milli hjóna við skilnað. Hvað sem því líður leysti stefndi eignina ekki til sín fyrir 1. september 1999 og eigninni var komið til sölu á fasteignamarkaði. Samkvæmt skýru ákvæði 3. mgr. 3. gr. samningsins átti nettóandvirði fasteignarinnar þá að koma til jafnra skipta milli aðila. Til þess kom þó ekki, þar sem áfrýjandi gaf hinn 10. september 1999 út yfirlýsingu þess efnis, að hún myndi ekki gera kröfu til helmingshlutdeildar í íbúðinni, eins og skilnaðarsamningurinn hefði mælt fyrir um. Þessi yfirlýsing áfrýjanda var einhliða gerningur hennar og myndi hún, ef talið væri að byggja mætti á henni, leiða til verulegra breytinga á skilnaðarskilmálunum. Myndi hún verða til þess, að í hlut stefnda kæmi rúmlega 75% af skírri eign búsins. Önnur skilnaðarkjör breyta þessu ekki og 104. gr. hjúskaparlaga getur ekki haft hér áhrif, þegar litið er til lengdar sambúðar þeirra og annarra atriða. Áfrýjandi krefst þess, að framhjá þessari yfirlýsingu verði litið við skiptin, þar sem þau yrðu ella bersýnilega ósanngjörn og vísar hún í því efni til 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga. Eftir berum orðum þess ákvæðis er unnt að fella úr gildi fjárskiptasamning, sem gerður er vegna væntanlegs skilnaðar að borði og sæng eða lögskilnaðar, ef hann var bersýnilega ósanngjarn á þeim tíma, er til hans var stofnað. Eins og aðstæðum er háttað í þessu máli þykir óhjákvæmilegt að meta skuldbindingargildi yfirlýsingar áfrýjanda með hliðsjón af þeim réttaröryggissjónarmiðum, er búa að baki 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga. Það er ljóst, að yrði hún lögð til grundvallar væri með afdrifaríkum hætti verið að hverfa frá nýlega umsömdum helmingaskiptum í samræmi við grundvallarreglur hjúskaparlaga. Hefur engin sennileg skýring verið færð fram í málinu á því, hvers vegna áfrýjandi hafi í raun viljað skerða svo mjög hlut sinn við skiptin. Verður ekki heldur framhjá því horft, að áfrýjandi naut hvorki aðstoðar lögmanns né leiðbeiningar sýslumanns við samningu yfirlýsingarinnar, eins og raun hafði verið á við gerð fjárskiptasamningsins. Þegar allt þetta er virt þykir okkur rétt að virða yfirlýsinguna að vettugi og taka greiðslukröfu áfrýjanda til greina með þeirri breytingu, að dráttarvextir dæmist ekki fyrr en frá þeim degi er mánuður var liðinn frá kröfubréfi áfrýjanda 20. febrúar 2000, en í málinu er ekki tölulegur ágreiningur. Eftir atvikum er eðlilegt að láta málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti falla niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 29. nóvember 2001. Mál þetta, sem tekið var til dóms 1. þessa mánaðar, var höfðað 26. júní 2000. Stefnandi er Melkorka Guðmundsdóttir, Dvergholti 19, Hafnarfirði, en stefndi Jóhann Sigurður Ólafsson, Álfholti 56b, Hafnarfirði. Stefnandi krefst þess að yfirlýsing stefnanda, dagsett 10. september 1999, um breytingu á skilnaðarsamkomulagi málsaðila frá 22. júlí 1999, verði með dómi dæmd ógild, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.170.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 450.000 krónum frá 15. október 1999 til 1. janúar 2000, en frá þeim degi af 670.000 krónum til 20. mars 2000, en frá þeim degi af 1.170.000 krónum til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst málskostnaðar að skaðlausu að mati réttarins. Stefndi krefst þess aðallega að hafnað verði kröfu stefnanda um að yfirlýsing hennar frá 10. september um breytingu á skilnaðarsamkomulagi verði dæmd ógild og að hann verði sýknaður af öllum fjárkröfum stefnanda umfram 220.000 krónur auk vaxta samkvæmt ákvörðun dómsins, en til vara að fjárkröfur stefnanda verði verulega lækkaðar. Stefndi krefst málskostnaðar að mati réttarins. I. Helstu málavextir eru þeir, að málsaðilar hófu sambúð á árinu 1990 og gengu í hjónaband þann 12. ágúst 1995. Þann 28. apríl 1999 festu þau kaup á íbúð að Dofrabergi 9 í Hafnarfirði. Kaupverð íbúðarinnar var 8.900.000 krónur. Þann 4. júlí 1999 slitu þau samvistir. Þann 22. júlí 1999 gerðu þau með sér samning um skilnað og skilnaðarkjör sem staðfestur var hjá sýslumanni. Þeim var veitt lögskilnaðarleyfi þann 29. júlí 1999. Í 3. gr. skilnaðarsamkomulagsins var kveðið á um eignir og skuldir aðila. Þar kemur fram að við sambúðarslit hafi eignir þeirra verið íbúð að Dofrabergi 9, Hafnarfirði, eftirstöðvar söluverðs íbúðar að Fögrukinn 18, Hafnarfirði, bifreiðin SH-278, Peugeot 406, árgerð 1998 og innbú. Samkvæmt skilnaðarsamkomulaginu átti stefndi þess kost fyrir 1. september 1999 að kaupa hlut stefnanda í fasteigninni. Byggðu aðilar á því að söluverðmæti fasteignarinnar væri 8.900.000 krónur. Var gengið út frá því að nettóverðmæti fasteignarinnar næmi 1.668.900 krónum og skyldi helmingur þess, eða 834.495 krónur koma í hlut stefnanda. Tekið var fram í samkomulaginu, að yrði ekki af kaupum stefnda á hlut stefnanda fyrir 1. september 1999, yrði íbúðin þegar sett í sölu á frjálsum markaði og nettóandvirði hennar skipt að jöfnu milli aðila. Stefndi keypti ekki hlut stefnanda í íbúðinni fyrir 1. september 1999. Íbúðin var sett í sölu hjá fasteignasölunni Ási í Hafnarfirði. Ekki liggur fyrir hvenær það var gert. Það mun þó hafa verið fyrir 14. september 1999 því þann dag var gert tilboð í íbúðina að fjárhæð krónur 10.800.000. Málsaðilar samþykktu tilboðið 15. september s.á. og var kaupsamningur undirritaður 15. október s.á. Lagt hefur verið fram söluyfirlit frá fasteignasölunni vegna íbúðarinnar. Þar er ásett verð íbúðarinnar 11.200.000 krónur. Ekki kemur þar fram hvenær íbúðin var sett í sölu. Þann 10. september 1999 undirritaði stefnandi svohljóðandi yfirlýsingu: “Ég undirrituð, Melkorka Guðmundsdóttir, kt. 041173-6029, lýsi því hér með yfir að ég mun ekki gera kröfu til helmingshlutdeildar í íbúð 03.02 í húsinu við Dofraberg í Hafnarfirði eins og fram kemur í skilnaðarsamkomulagi mínu við Jóhann Sigurð Ólafsson, kt. 190666-5859. Eignarhlutur minn í íbúðinni mun því nema um kr. 834.000,- þegar hún verður seld.” Þann 15. september 1999 greiddi stefndi 834.000 krónur inn á reikning stefnanda. Er upplýst í málinu með framburði aðila að stefndi varð sér úti um þá fjármuni með því að fá fyrir tilstilli stefnanda heimild til yfirdráttar í Íslandsbanka hf. að fjárhæð krónur 800.000. Var yfirdrátturinn tryggður með veði í íbúð aðila samkvæmt veðbréfi útgefnu 13. september 1999. Í kaupsamningi um íbúðina 15. október s.á var ákvæði um að fasteignasalinn sæi um að greiða yfirdráttarskuldina upp með hluta af greiðslu kaupverðs og aflétta veðinu af íbúðinni. Með bréfi lögmanns stefnanda dagsettu 20. febrúar 2000 var stefndi krafinn um greiðslu þess sem á skorti að stefnandi fengi helming af nettóandvirði hinnar seldu íbúðar, eða 950.000 krónur, í samræmi við skilnaðarsamkomulag aðila. Jafnframt var stefndi krafinn um húsaleigu. Í svarbréfi lögmanns stefnda, dagsettu 13. mars s. á. var athygli vakin á því að aðilar hefðu breytt skilnaðarsamkomulagi sínu með yfirlýsingu stefnanda þann 10. september 1999. Þá hefði legið fyrir að stefndi myndi selja íbúðina og hefði stefnandi þá fallið frá kröfu sinni um helmingshlutdeild eins og skilnaðarsamningurinn hafði gert ráð fyrir. Þá hefði stefndi staðgreitt umsaminn eignarhluta stefnanda í íbúðinni, 834.000 krónur, áður en íbúðin seldist og tekið til þess lán , þar sem stefnandi hafði þá fundið íbúð sem hún vildi festa. Með þessu hefði stefndi tryggt að stefnandi gæti fest kaup á íbúðinni. Í svarbréfi lögmanns stefnanda, dagsettu 15. mars 2000, var því haldið fram að umrædd yfirlýsing stefnanda hefði verið útbúin að beiðni stefnda til þess að auðvelda honum greiðslumat vegna fyrirhugaðra íbúðarkaupa. Með yfirlýsingunni hefði ekki verið að breyta skilnaðarsamkomulaginu. Fram hefur komið í málinu og ekki verið andmælt að við upphaf sambúðar aðila hafi stefnandi engar eignir átt en stefndi átt um 2,3 milljónir króna í peningum og bifreið. Þessum fjármunum hafi verið varið til kaupa á fyrstu íbúð málsaðila að Melási í Garðabæ. Málsaðilar komu fyrir dóm við aðalmeðferð málsins og gáfu munnlegar skýrslur. Fram kom hjá stefnanda að hún hefði eingöngu undirritað yfirlýsingu sína frá 10. september 1999 til að auðvelda stefnanda greiðslumat vegna fyrirhugaðra íbúðarkaupa hans. Hún hefði ekki verið að falla frá helmingshlutdeild í söluandvirði íbúðarinnar. Fram kom að stefnandi vann sem ritari á lögfræðistofu og fastaeignasölu á þessum tíma. Stefndi kvað það ósannindi að yfirlýsingin hefði verið gerð vegna greiðslumats hans. Grundvöllur yfirlýsingarinnar hefði verið að hann hefði í raun verið að leysa til sín íbúðina og selja hana aftur en með yfirlýsingunni hefði mátt komast hjá því að greiða sölulaun tvisvar. Þá hefði verið haft í huga að hann átti 2,3 milljónir við upphaf sambúðar en stefnandi ekkert. Hefði verið umsamið að ahnn fengi meira út úr fasteigninni en stefnandi fengi meirihluta innbús. II. Af hálfu stefnanda er á því byggt að samkvæmt skilnaðarsamkomulagi aðila hafi söluandvirði íbúðar aðila átt að skiptast að jöfnu milli þeirra. Stefndi hafi hins vegar sniðgengið skilnaðarsamkomulagið hvað varðar fjárskipti. Hann hafi ekki greitt stefnanda helming af söluandvirði íbúðarinnar eins og kveðið sé á í samkomulaginu frá 22. júlí 1999, en borið fyrir sig yfirlýsingu undirritaða af stefnanda þar sem fram komi að hún falli frá rétti sínum til helmingshlutdeildar í íbúðinni. Yfirlýsng þessi hafi hins vegar eingöngu verið gerð til þess að auðvelda stefnda greiðslumat vegna fyrirhugaðra íbúðarkaupa. Stefnandi mótmæli því að stefndi geti borið yfirlýsinguna fyrir sig, enda sé hún bersýnilega ósanngjörn, auk þess sem hún hafi verið gerð til málamynda. Stefndi hafi átt þess kost fyrir 1. september 1999 að kaupa hlut stefnanda í íbúðinni þar sem söluverðmæti eignarinnar hafi verið ákveðið 8.900.000 krónur. Samkvæmt því hefði hlutur stefnanda að frádregnum áhvílandi skuldum átt að nema 834.495 krónum. Þennan rétt hafi stefndi ekki nýtt sér og hafi íbúðin því verið sett í frjálsa sölu samkvæmt skilnaðarsamkomulagi. Hún hafi verið seld þann 15. október 1999 á 10.800.000 krónur. Að frádregnum áhvílandi skuldum hafi krónur 1.784.495 átt að koma í hlut stefnanda. Stefndi hafi aðeins greitt stefnanda 834.495 krónur og borið fyrir sig áðurgreinda yfirlýsingu, sem stefnandi heldur fram að gefin hafi verið til að auðvelda stefnda greiðslumat. Með yfirlýsingunni hafi alls ekki staðið til að breyta skilnaðarsamkomulagi aðila frá 22. júlí 1999, enda væri stefnandi þannig að falla frá hlut að fjárhæð u.þ.b. 1.000.000 krónur. Yfirlýsing stefnanda hafi verið til málamynda og því aldrei ætlað að hafa nein réttaráhrif milli aðila, enda báðum aðilum það ljóst þegar yfirlýsingin var undirrituð þann 10. september 1999, en um málamyndagerninga gildi 34. gr. sml. nr. 7/1936. Þá er á því byggt af hálfu stefnanda að ætlað samkomulag sé ógilt með vísan til bæði 30. gr. sml. og 36. gr. sml. Stefndi hafi gefið viljandi upp rangar upplýsingar til þess að ná fram yfirlýsingu sem ætlunin hafi verið að nota á annan hátt en samkomulag var um. Yfirlýsing sem fengin sé með slíkum hætti skuldbindi ekki þann sem gaf hana. Með vísan til háttsemi stefnda, efnis yfirlýsingarinnar og aðferða við að ná fram breytingu á því samkomulagi sem áður hafði verið gert, verði að telja það ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera yfirlýsinguna fyrir sig. Ætli stefndi í raun að bera áðurnefnda yfirlýsinguna stefnanda fyrir sig í fjárskiptum aðila, sé í raun um að ræða breytingu á skilnaðarsamkomulagi því sem gert var þann 22. júlí 1999. Stefnandi hafi aldrei haft í hyggju að falla frá hlutdeild í söluandvirði íbúðarinnar, enda byggi hlutdeild hennar á meginreglu hjúskaparlaga um helmingaskipti. Ef stefnandi væri með yfirlýsingu sinni að falla frá greiðslu þessari væri hún að falla frá stórum hluta þeirra eigna sem höfðu myndast í hjúskapartíð þeirra. Af þeirri ástæðu telji stefnandi einnig ógildingarákvæði 95. gr. hjskl. nr. 31/1993, með síðari breytingum, eiga við um yfirlýsinsgu hennar, enda skipti á eignum bersýnilega ósanngjörn eins og þau séu orðuð í yfirlýsingunni. Dráttarvaxtakröfu sína miðar stefnandi við að 450.000 krónur hafi skort á greiðslu til hennar vegna útborgunargreiðslu við sölu íbúðar 15. október 1999, þá beri henni dráttarvextir af 220.000 krónum vegna bifreiðar frá 1. janúar 2000 og loks hefði hún átt að fá 450.000 krónur greiddar vegna hlutdeildar í afborgun af íbúð þann 20. mars 2000. Kröfum sínum til stuðnings vísar stefnandi til hjúskaparlaga nr. 31/1993, með síðari breytingum, einkum 95. og 103. gr. Einnig til samningalaga nr. 7/1936, með síðari breytingum, einkum 30. gr., 34. gr. og 36. gr. III. Af hálfu stefnda er aðalkrafa byggð á því að stefnandi hafi af fúsum og frjálsum vilja átt frumkvæði að því að haga málum með þeim hætti sem fjárskiptasamningur og yfirlýsing hennar frá 10. september 1999 beri með sér. Stefnandi hafi sjálf samið yfirlýsinguna og fengið vinnufélaga sína til að votta. Stefndi hafi þar hvergi komið nærri. Fjárskipti aðila samkvæmt fjárskiptasamningi og þeirri breytingu á honum sem gerð var með yfirlýsingunni telji stefndi endurspegla þá ákvörðun málsaðila að byggja fjárskipti að hluta á 104. gr. hjúskaparlaga. Fráleitt sé að yfirlýsingin hafi verið málamyndagerningur til að blekkja Íbúðalánasjóð. Þá hafi yfirlýsingin engu breytt fyrir greiðslumat stefnda og á engan hátt verið nauðsynleg til að hann fengi greiðslumat. Stefnandi hafi talið niðurstöðuna sem fjárskiptasamningurinn byggði á og yfirlýsingin tryggði, sanngjarna í ljósi þess hvernig eignamyndunin varð og í ljósi fyrri loforða, m. a. skriflegra þeirra í milli um það að hún ætlaði ekki að gera kröfu til fjármuna sem hann hefði komið með í búið. Hlutdeild sú í söluverði fasteignarinnar sem stefnandi með yfirlýsingunni afsalaði sér sé mun lægri en sú fjárhæð sem hún hafði áður skuldbundið sig til að gera ekki kröfu til. Af hálfu stefnda er því mótmælt að um málamyndagerning hafi verið að ræða sbr. 34. gr. sml. Því síður hafi yfirlýsingin verið fengin fram hjá stefnanda með svikum, sbr. 30. gr. sml., eins og haldið sé fram í stefnu. Samkomulag það er málsaðilar gerðu sín í milli og sem felst í yfirlýsingunni sé heimilt að lögum sbr. 104. gr. hjúskaparlaga. Ákvæði 36. gr. sml. eigi því ekki við. Varakröfu sína byggir stefndi á því, að komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að yfirlýsinguna beri að telja málamyndagerning, þurfi að draga frá fjárkröfum stefnanda kostnað sem stefndi hafi borið en stefnandi beri ýmist helmingsábyrgð á eða að fullu ábyrgð á. Í fyrsta lagi sé þar um að ræða greiðslu áhvílandi lána á húsinu. Í öðru lagi allan sölukostnað vegna sölu fasteignar búsins. Þann kostnað hafi stefndi einn borið, en stefnandi beri helmingsábyrgð á þeim kostnaði eigi samkomulag þeirra ekki að gilda. Í þriðja lagi hafi stefndi greitt stefnanda 834.495 löngu áður en fasteign þeirra var seld í samræmi við samkomulagið og yfirlýsinguna. Verði talið að hlutur stefnanda sé helmingur söluverðs, þrátt fyrir samkomulagið og yfirlýsinguna, verði að líta á þessa greiðslu sem lán stefnda til stefnanda sem beri dráttarvexti fram að þeim tíma að fyrsta afborgun vegna sölu fasteignarinnar var greidd. Í fjórða lagi verði að draga frá fjárkröfum stefnanda hlutdeild stefnda í “svörtum” tekjum sem stefndi afsalaði til stefnanda við skilnaðinn. Í fimmta lagi geri stefndi kröfu um hlutdeild stefnanda í kostnaði við ferð þeirra til útlanda um mánaðarmótin október/nóvember. Í greinargerð stefnda var gert ráð fyrir framlagningu gagna vegna þessarra frádráttarliða við meðferð málsins. IV. Niðurstaða. Ósannað þykir gegn eindregnum andmælum stefnda og vegna skorts á sönnunargögnum, að yfirlýsing stefnanda 10. september 1999 hafi verið gerð til málamynda og eingöngu í þágu fyrirhugaðs greiðslumats stefnda vegna umsóknar um lán frá Íbúðalánasjóði. Þá þykir ósannað að stefndi hafi gefið stefnanda viljandi rangar og villandi upplýsingar til þess að ná fram yfirlýsingu sem ætlunin hafi verið að nota á annan hátt en samkomulag var um. Samkvæmt þessu er ekki fallist á ógildingu áðurgreindrar yfirlýsingar á grundvelli 34. gr.eða 30. gr. samningalaga nr.7/1936. Þá þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á skilyrði til ógildingar yfirlýsingarinnar á grundvelli 36. gr. sömu laga. Kemur þá til skoðunar hvort ógilda megi yfirlýsinguna á grundvelli 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Í 2. mgr. þess ákvæðis segir: “Nú hafa hjón vegna væntanlegs skilnaðar að borði og sæng eða lögskilnaðar gert samning um fjárskipti sín og er þá unnt að fella hann úr gildi að nokkru eða öllu með dómi ef hann er bersýnilega ósanngjarn á þeim tíma er til hans var stofnað.” Líta ber á yfirlýsingu stefnanda sem samning í skilningi síðastgreinds lagaákvæðis, en yfirlýsingin fól í sér breytingu á fyrra samkomulagi aðila. Aðilar keyptu saman íbúðina að Dofrabergi 9 þann 28. apríl 1999, þau gerðu með sér fjárskiptasamninginn 15. júlí 1999, stefnandi undirritaði yfirlýsingu sína 10. september 1999 og loks samþykktu aðilar kauptilboð í eignina 15. september 1999. Ekki liggja fyrir upplýsingar um þróun fasteignaverðs á greindu tímabili en þó er ljóst að talsverð hækkun hefur orðið á fasteignaverði frá 28. apríl til 15. september 1999, en ekki hvenær á tímabilinu mestu hækkanirnar áttu sér stað. Með þeim fyrirvara að ekki liggur fyrir hvert verðmæti innbús aðila var og hvernig það skiptist, er ljóst að í hlut stefnda kemur meira út úr fjárskiptunum en í hlut stefnanda. Á hinn bóginn ber til þess að líta að stefndi átti mun meiri fjárverðmæti en stefnandi er sambúð þeirra hófst. Þá ber til þess að líta að mjög skammur tími leið frá því að aðilar undirrituðu skilnaðarsamning sinn og þar til stefnandi undirritaði umþrætta yfirlýsingu. Ganga verður út frá því að stefnanda hafi verið kunnugt um markaðsverð íbúðar aðila er hún undirritaði yfirlýsinguna, sem var um svipað leyti og aðilar fengu tilboð í eignina sem þau samþykktu. Verður eigi framhjá því horft að stefnandi starfaði á þessum tíma sem ritari á lögfræði- og fasteignastofu auk þess sem hún hafði haft lögamann sér til fulltingis er þau stefndu undirrituðu skilnaðarsamninginn. Þá ber að líta til þess að á þessum tíma tók stefnandi við úr hendi stefnda athugasemdalaust sömu fjárhæð og í hennar hlut skyldi koma samkvæmt yfirlýsingu hennar. Var þetta og sama fjárhæð og gert hafði verið ráð fyrir í skilnaðarsamningi að stefndi skyldi greiða stefnanda vildi hann leysa til sín hlut hennar í fasteigninni. Að öllu þessu virtu þykir stefandi ekki hafa fært á að sönnur að fjárskipti aðila samkvæmt yfirlýsingunni hafi verið bersýnilega ósanngjörn er stefnandi undirritaði yfirlýsinguna. Ber því að sýkna stefnda af aðalkröfu stefnanda um að yfirlýsing hennar dagsett 10. september 1999, um breytingu á skilnaðarsamkomulagi málsaðila frá 22. júlí 1999 skuli dæmd ógild, svo og af af þeim hluta fjárkröfu stefnanda sem varðar hlutdeild hennar í söluverðmæti fasteignar aðila eða af krónum 950.000. Aðilar eru á hinn bóginn ásáttir um að stefndi skuldi stefnanda 220.000 krónur vegna hlutdeildar hennar í bifreið aðila. Verður stefndi því dæmdur til að greiða stefnanda 220.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá stefnubirtingardegi 26. júlí 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Finnbogi H. Alexandersson, héraðsdómari, kveður dóminn upp. D ó m s o r ð Stefndi, Jóhann Sigurður Ólafsson, greiði stefnanda, Melkorku Guðmundsdóttur, 220.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá stefnubirtingardegi 26. júlí 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi er sýknaður af öðrum kröfum stefnanda á hendur honum í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 688/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 1. nóvember 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumdegi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 1. nóvember 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 8. nóvember2017 klukkan16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 1.nóvember 2017.Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur í dag krafistþess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sætagæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 8. nóvember 2017 kl. 16:00 og að honumverði gert að sæta einangrun á meðan gæsluvarðhaldsvistinni stendur. Kærði mótmælir kröfunni ogkrefst þess aðallega að henni verði hafnað en til vara að gæsluvarðhaldi verðimarkaður skemmri tími.Í greinargerð lögreglustjórans kemur fram að lögreglu hafiborist tilkynning frá Tollgæslunni í Flugstöð Leifs Eiríkssonar 31. október2017 um að kærði hefði verið stöðvaður á tollhliði vegna gruns um að hann hefðifíkniefni falin innvortis. Hafi kærði verið að koma frá [...] með flugi númer [...].Í viðræðum við tollverði mun kærði hafa viðurkennt að hafa fíkniefni falininnvortis. Viðurkenndi hann það jafnframt við lögreglu við handtöku. Hafi kærðiverið færður á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja þar sem framkvæmd var sneiðmyndataka.Reyndist kærði hafa aðskotahluti innvortis í maga og í endaþarmi. Rannsókn málsins sé á frumstigi.Ekki sé ljóst hve mikið eða hvaða efni kærði hafi innbyrgt. Hann hafi sjálfurborið um að það séu um 30 pakkningar. Kærði sæti eftirliti lækna. Rannsaka þurfi aðdraganda ferðar kærða til ogfrá landinu. Þá þurfi ennfremur að rannsaka tengsl við hugsanlega vitorðsmenn áÍslandi og eða erlendis auk annarra atriða en kærði hafi borið um að hafa fluttefnin inn fyrir annan aðila sem hann vilji ekki nafngreina. Innflutningurfíkniefnanna þyki eindregið benda til þess að hin meintu fíkniefni hafi veriðætluð til sölu og dreifingar og að háttsemi hans kunni að varða við ákvæði 173.gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 auk ákvæða laga nr. 65/1974 um ávana-og fíkniefni. Lögregla telji að að kærði kunni að torvelda rannsókn málsins oghafa áhrif á samseka gangi hann laus. Meðvísan til alls framangreinds, rannsóknarhagsmuna, a. liðar 1. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála, 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940,laga nr. 65/1974 um ávana og fíkniefni, telji lögreglustjóri brýna hagsmunistanda til þess að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilmiðvikudagsins 8. nóvember 2017 kl. 16.00. Þess er krafist að kærðaverði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldi samkvæmt b. lið 1. mgr. 99. gr.laga nr. 88/2008.Samkvæmt framangreindu og rannsóknargögnum málsins erfallist á það með lögreglustjóra að kærði sé undir rökstuddum grun um háttsemisem fangelsisrefsing er lögð við. Rannsókn málsins er skammt á veg komin og þvíljóst að kærði getur, haldi hann óskertu frelsi sínu, torveldað rannsóknmálsins með því að afmá merki eftir brot, skjóta undan munum ellegar hafa áhrifá samseka eða vitni. Er þannig fullnægt skilyrðum a. liðar 1. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála. Að virtum rannsóknarhagsmunum ber að fallast ákröfu lögreglustjóra um að kærði sæti einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinustendur. Samkvæmt þessu verður fallist á kröfu lögreglustjórans á Suðurnesjum einsog hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði.Úrskurð þennan kveður upp Jón Höskuldsson héraðsdómari. Úrskurðarorð:Kærði, X, kt. [...],sæti gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 8. nóvember 2017 kl. 16:00.Kærði skal sætaeinangrun á meðan á gæsluvarðhaldsvistinni stendur.
Mál nr. 287/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Sératkvæði
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. maí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. maí 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 18. maí 2010 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur, en til vara að hann verði felldur úr gildi. Til þrautavara er þess krafist að varnaraðili verði einungis úrskurðaður í farbann, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili reisir aðalkröfu sína á því að ekki hafi verið gætt ákvæða lokamálsliða 2. mgr. 104. gr. og 1. mgr. 105. gr. laga nr. 88/2008 við meðferð málsins. Samkvæmt endurriti úr þingbók héraðsdóms við fyrirtöku málsins var kærða kynnt krafa sóknaraðila um gæsluvarðhald og hún lögð fram. Rannsóknargögn málsins lágu einnig frammi. Var varnaraðila gefinn kostur á að láta í ljós afstöðu til kröfunnar. Ekki verður séð að við fyrirtöku málsins hafi af hálfu varnaraðila verið gerðar athugasemdir við meðferð þess. Verður því ekki fallist á aðalkröfu varnaraðila. Samkvæmt gögnum málsins er varnaraðili undir rökstuddum grun um að hafa framið fjölmörg brot er fangelsisrefsing liggur við. Eru þessi ætluðu brot rakin í hinum kærða úrskurði en þau eiga að hafa verið framin á nokkrum árum og til loka árs 2008. Sóknaraðila bárust erindi og kærur vegna þeirra frá Fjármálaeftirlitinu á tímabilinu frá 13. mars 2009 til 22. mars 2010. Þrátt fyrir að langt sé um liðið frá því að hin ætluðu brot eiga að hafa verið framin verður að líta til þess að þau lúta að verulegum fjárhæðum, varða flókin fjárviðskipti og margir eiga að hafa komið að málum, eftir atvikum með skipulögðum hætti. Þá er hvorki ljóst hversu meintur ávinningur af ætluðum brotum sé mikill né hvert hann á að hafa runnið. Varnaraðili hefur neitað sök og er framburður hans að ýmsu leyti ekki í samræmi við framburð annarra sem þegar hafa gefið skýrslur við rannsókn málsins. Kemur fram hjá sóknaraðila að taka þurfi frekari skýrslur af vitnum eða sakborningum. Samkvæmt framanrituðu verður fallist á með sóknaraðila að atvik séu með þeim hætti að ætla megi að varnaraðili muni torvelda rannsókn málsins sæti hann ekki gæsluvarðhaldi. Að þessu virtu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Jóns Steinars Gunnlaugssonar Ég er sammála forsendum og niðurstöðu meirihluta dómara um að ekki séu efni til að fallast á kröfu varnaraðila um ómerkingu hins kærða úrskurðar og rökstuðning fyrir henni. Sóknaraðili styður kröfu sína fyrir Hæstarétti eingöngu við a. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Af hálfu varnaraðila er því mótmælt að skilyrðum lagaákvæðisins sé fullnægt. Ég tel að fallast beri á með sóknaraðila að fram sé kominn rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við, svo sem tilskilið er í 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Kemur þá til athugunar hvort „ætla megi að sakborningur muni torvelda rannsókn málsins, svo sem með því að afmá merki eftir brot, skjóta undan munum ellegar hafa áhrif á samseka eða vitni,“ eins og þetta er orðað í a. lið 1. mgr. Hefur varnaraðili mótmælt því að hann hafi vilja til að spilla fyrir rannsókn málsins. Þegar metið er hvort framangreindum skilyrðum gæsluvarðhalds sé fullnægt, er óhjákvæmilegt að hafa í huga að ætluð brot varnaraðila, sem rannsókn sérstaks saksóknara beinist að, eru talin hafa verið framin á árunum 2005 til 2008. Á þeim tíma, sem liðinn er síðan, hefur þráfaldlega verið fjallað um hin ætluðu brot á opinberum vettvangi og fyrir hefur legið að þau kynnu að koma til opinberrar rannsóknar. Þá hefur varnaraðili á þessu tímabili verið yfirheyrður hjá lögreglu sem sakborningur að því er nokkur þeirra varðar. Í málsgögnum kemur fram að sérstakur saksóknari hafi aflað skjala hjá A við rannsóknina og að auki framkvæmt húsleit á heimili varnaraðila og vinnustað í þágu rannsóknar sinnar. Einnig liggur fyrir að varnaraðili hefur ekki lengur aðgang að gögnum sem voru í vörslum A í október 2008, þegar fjármálaeftirlitið tók bankann yfir. Samkvæmt þessu eru ekki efni til að ætla að varnaraðili geti torveldað rannsóknina með því að koma skjallegum sönnunargögnum undan. Varnaraðili mótmælir því að hætta sé á hann muni reyna að hafa áhrif á aðra grunaða og vitni gangi hann laus. Bendir hann meðal annars á að hann hafi haft næg tækifæri til þess á þeim tíma sem liðinn er frá ætluðum brotum og ekki fái staðist að svipta megi hann frelsi sínu nú af slíku tilefni. Samkvæmt a. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 er ekki heimilt að fallast á kröfu sóknaraðila nema ætla megi að varnaraðili „muni“ torvelda rannsókn málsins. Sóknaraðili rökstuddi ekki sérstaklega við meðferð málsins í héraði á hverju hann byggði ætlan sína um þetta. Hann hefur ekki bætt úr þessu fyrir Hæstarétti. Í forsendum hins kærða úrskurðar segir að ætla megi að varnaraðili „geti“ torveldað rannsókn málsins. Þessi forsenda er efnislega frábrugðin því sem texti laganna áskilur auk þess sem hún er með öllu órökstudd. Ég tel þennan annmarka á úrskurðinum samt ekki þess háttar að valda eigi ómerkingu hans heldur tel að málið liggi þannig fyrir Hæstarétti að leggja beri dóm á það. Ég geri ekki ágreining við meirihluta dómara um að gögn málsins bendi til þess að mál þetta sé ekki fullrannsakað. Þetta getur hins vegar ekki að mínum dómi verið röksemd fyrir því að úrskurða megi varnaraðila í gæsluvarðhald í þágu rannsóknarhagsmuna. Þar koma einfaldlega til athugunar skilyrði framangreinds lagaákvæðis og úrlausn um hvort málsatvik heimili beitingu þess. Í 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar eru gerðar strangar kröfur til þess að hneppa megi í gæsluvarðhald menn sem grunaðir eru um refsiverða háttsemi. Ég tel með vísan til þess sem að framan greinir að sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á að skilyrði séu til að varnaraðili verði látinn sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Beri því að fella hinn kærða úrskurð úr gildi.
Mál nr. 549/2010
Kærumál Samningur Lögsaga Frávísunarúrskurður staðfestur
L höfðaði mál og krafði H, Á, Þ, J, A og G sameiginlega um greiðslu skuldar samkvæmt sjálfskuldarábyrgð á skuldbindingum í lánssamningi milli L sem lánveitanda og félagsins J sem lántaka, og viðauka við hann. Með hinum kærða úrskurði var málinu vísað frá héraðsdómi, þar sem lögsaga þess væri í Danmörku samkvæmt 13. gr. ábyrgðarsamningsins. L hélt því fram að honum sem ábyrgðarþega væri á grundvelli 3. mgr. 13. gr. samningsins heimilt að hefja málarekstur í tengslum við ábyrgðina fyrir hvaða öðrum dómstól en sjó- og viðskiptadómstólnum í Kaupmannahöfn, en ákvæði 2. mgr. 13. gr. um lögsögu danskra dómstóla ætti aðeins við um mál sem H, Á, Þ, J, A og G hygðust höfða á hendur L vegna samningsins. Hæstiréttur taldi að þegar litið væri til 3. mgr. 13. gr. og samningsákvæðisins í heild mætti ljóst vera, að væri skilningur L réttur myndi 3. mgr. 13. gr. samningsins ganga þvert gegn efni 2. mgr. hennar um að lögsagan væri einskorðuð við danska dómstóla. Í 3. mgr. væri kveðið á um að greinin í heild væri ábyrgðarþega til hagsbóta á þann hátt sem þar nánar greindi, en í því fælist að við fullnustuaðgerðir eða hliðsettar aðgerðir að gengnum dómi væri sókn ekki bundin við danska dómstóla. Var niðurstaða héraðsdóms því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. september 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. september 2010, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Hörður Jónsson krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um málskostnað honum til handa en að málinu verði að öðru leyti „vísað heim í hérað til úrskurðar um aðrar frávísunarkröfur aðila í héraði en þær sem héraðsdómur byggir niðurstöðu sína á.“ Varnaraðilarnir Arnar Sölvason, Árni Jóhannesson, Gunnar Jóhann Birgisson og Þórarinn Kristinsson krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Jón Guðni Sandholt hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Varnaraðilinn Hörður Jónsson hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og koma aðrar kröfur hans en um staðfestingu úrskurðarins því ekki til skoðunar. I Samkvæmt gögnum málsins tóku varnaraðilar á sig sjálfskuldarábyrgð 29. maí 2008 á skuldbindingum í lánssamningi 24. september 2007 milli Landsbanka Luxembourg S.A. sem lánveitanda og JAG Ejendomme ApS í Kaupmannahöfn sem lántaka, og viðauka við hann 29. maí 2008. Samkvæmt ábyrgðarsamningnum takmarkast ábyrgð sjálfskuldarábyrgðarmanna við 50.000.000 danskar krónur. Sóknaraðili hefur höfðað mál gegn varnaraðilum til greiðslu sjálfsskuldarábyrgðarinnar fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu, sem þingfest var 14. janúar 2010. Með hinum kærða úrskurði var málinu vísað frá héraðsdómi, þar sem lögsaga þess væri í Danmörku samkvæmt 13. gr. ábyrgðarsamningsins. II Sóknaraðili styður kröfu sína þeim rökum, að honum sé samkvæmt ákvæðum ábyrgðaryfirlýsingarinnar heimilt að höfða mál fyrir hvaða dómstól sem hann kýs og sú heimild sé ekki takmörkuð við danska dómstóla. Í 13. gr. samningsins sé fjallað um gildandi lög og lögsögu. Í íslenskri þýðingu samningsins segi í 1. mgr. 13. gr. að ábyrgðin skuli heyra undir og teljast vera í samræmi við dönsk lög og í 2. mgr. 13. gr. að danskir dómstólar skuli hafa lögsögu um að setja niður deilumál sem kunni að rísa af eða í tengslum við viðbæti þennan og að sjó- og viðskiptadómstóllinn í Kaupmannahöfn skuli vera fyrsta dómstig. Í 3. mgr. 13. gr. komi jafnframt fram að ákvæði 13. gr. séu eingöngu í þágu ábyrgðarþega. Svo segi: „Því skal ábyrgðarþega ekki fyrirmunað að hefja málarekstur í tengslum við deilu sem felur í sér, en takmarkast ekki við, fullnustuaðgerðir viðvíkjandi ábyrgðinni fyrir hvaða öðrum dómstóli eða fógetavaldi sem er. Að því marki sem lög leyfa getur lánveitandi haldið uppi málarekstri samtímis fyrir hvaða fjölda dómstóla sem er.“ Af þessum orðum megi ljóst vera að sóknaraðila sem ábyrgðarþega sé heimilt að hefja málarekstur í tengslum við ábyrgðina fyrir hvaða öðrum dómstól en sjó- og viðskiptadómstólnum í Kaupmannahöfn, þar með talið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Í þessu felist og að ákvæði 2. mgr. 13. gr. um lögsögu danskra dómstóla eigi aðeins við um mál sem varnaraðilar hygðust höfða á hendur sóknaraðila vegna samningsins. Þessi greinarmunur hafi verið gerður þar sem sóknaraðili hafi veitt félagi á vegum varnaraðila mikla fyrirgreiðslu í viðskiptum og því eðlilegt að sóknaraðili hefði heimild til að reka mál fyrir þeim dómstólum sem hann kýs. Hins vegar sé bent á að í þessu máli sé það varnaraðilum síst til óhagræðis að mál sé höfðað fyrir íslenskum dómstól, enda megi ljóst vera að það sé þeim auðveldara og útlátaminna að taka þar til varna. Ákvæði 1. mgr. 13. gr. um að um ábyrgðina skuli fara eftir dönskum lögum hafi hér ekki sérstaka þýðingu þar sem reglur alþjóðlegs einkamálaréttar leiði til þess að íslenskum dómstólum sé bæði heimilt og skylt að beita erlendum réttarreglum sé fyrir þá lagt ágreiningsefni sem fara skuli eftir erlendum rétti, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Hin þrönga túlkun héraðsdóms á orðalagi samningsins sé ekki tæk, enda felist í henni alvarleg takmörkun á þeim heimildum sem sóknaraðila séu veittar samkvæmt samningnum. Túlkunin myndi leiða til þess að honum yrði ókleift að grípa til fullnustuaðgerða á grundvelli dóms í málinu, enda einungis heimilt að krefjast fullnustu fyrir dönskum dómstólum og þar með ókleift að fá fullnustu dóms gagnvart eigum varnaraðila sem staðsettar væru annarstaðar en í Danmörku. Sóknaraðili bendir ennfremur á að samningur sá sem um sé deilt byggi á réttarsambandi hans, sem sé lögaðili í Luxembourg, varnaraðila, sem séu íslenskir ríkisborgarar með eignir á Íslandi og JAG Ejendomme Aps, sem sé danskt félag, sem stundað hafi fasteignaviðskipti í Danmörku. Kveði samningurinn á um skyldu varnaraðila til að ábyrgjast fjárskuldbindingu þriðja aðila. Gera verði ráð fyrir rúmum heimildum lánveitanda til að sækja ábyrgðarmenn um efndir skuldbindingarinnar og í samningnum sé sérstakt ákvæði um heimild sóknaraðila til að höfða mál víðar en í Danmörku. Lokamálsliður 3. mgr. 13. gr. staðfesti skilning sóknaraðila, en þar segi „að því marki sem lög leyfa getur lánveitandi haldið uppi málarekstri samtímis fyrir hvaða fjölda dómstóla sem er.“ Hér geti ekki verið átt við að heimilt sé að reka mál samtímis fyrir mörgum dómstólum í sama landi á sama tíma, enda komi málsmeðferðarreglur í hverju landi jafnan í veg fyrir það, sbr. reglur um litis pendens og res judicata. Af þessum sökum verði ekki fallist á að lögsaga málsins hafi verið takmörkuð við rekstur þess fyrir dönskum dómstólum. III Samningur aðila er á ensku. Skýring á 13. gr. hans er hér til úrlausnar. Í 1. mgr. 13. gr. felst að um ábyrgðina skuli fara og hún skýrð samkvæmt dönskum lögum. Í 2. mgr. 13. gr. segir: „The courts of Denmark shall have exclusive jurisdiction to settle any dispute arising out of or in connection with this Guarantee. The Maritime and Commercial Court in Copenhagen shall be the court of first instance.“ Í íslenskri þýðingu hans hefur fallið út orðið „exclusive“ í fyrri málslið greinarinnar, en þar er um að ræða orð sem felur í sér að danskir dómstólar skuli einir hafa lögsögu og að sjó- og viðskiptadómstóllinn í Kaupmannahöfn skuli þar vera fyrsta dómstig. Í fyrsta málslið 3. mgr. 13. gr. segir: „This Clause 13 is for the benefit of the Beneficiary only.“ Í þessum orðum felst að grein 13 sé til hagsbóta fyrir ábyrgðarþegann eingöngu. Framhald þessarar málsgreinar er rakið orðrétt í íslenskri þýðingu hér að framan. Þegar litið er til 3. mgr. 13. gr. og samningsákvæðisins í heild má ljóst vera, að sé skilningur sóknaraðila réttur myndi 3. mgr. 13. gr. ganga þvert gegn efni 2. mgr. hennar um að lögsagan væri einskorðuð við danska dómstóla. Eðlileg skýring á 13. gr. hlýtur því að vera, að 1. mgr. og 2. mgr. hennar verði túlkaðar samkvæmt orðum sínum, en að í 3. mgr. sé kveðið á um að greinin í heild sé ábyrgðarþega til hagsbóta á þann hátt sem þar nánar greinir, en í því felist að við fullnustugerðir eða hliðsettar aðgerðir að gengnum dómi sé sókn ekki bundin við danska dómstóla. Verður niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest. Rétt er að hver aðila beri sinn kærumálskostnað. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 230/2007
Þriðjamannslöggerningur Galli Tómlæti
Útgerðin K ehf. krafðist þess að fiskverkunarfyrirtækið N ehf. greiddi sér andvirði 3007 kílóa af fiski sem landað hafði verið á Höfn í Hornafirði 27. og 28. febrúar 2004 og fiskverkandinn F ehf. tók við skömmu áður en síðastgreinda félagið var úrskurðað gjaldþrota. Fyrir lá að N ehf. og F ehf. höfðu gert með sér samning, sem hafði fyrirsögnina „samningur um verktöku“, þar sem mælt var fyrir um að F ehf. skyldi sjá um löndun á fiski af þeim bátum sem F ehf. hefði áður haft í viðskiptum og að N ehf. skyldi sjá um „að afreikna bátana á umsömdum verðum“. Bátur K ehf. var meðal þeirra sem tilgreindir voru sérstaklega í samningnum. Mun samningurinn hafa verið gerður til að forða útgerðum bátanna frá tjóni. Talið var að skýra bæri þennan samning svo að hann veitti K ehf. beinan og sjálfstæðan rétt til að krefjast greiðslu á umsömdu verði þess afla sem bátur hans landaði 27. og 28. febrúar 2004 á Höfn í Hornafirði og sendur var til N ehf. 2. mars 2004, þó að fyrir lægi að ekki hefði verið við samningsgerðina send sérstök tilkynning til K ehf. um tilvist samningsins og skuldbindingu N ehf. Ekki var talið að N ehf. hefði fært fram viðhlítandi gögn um að fiskurinn hefði verið haldinn galla. Krafa K ehf. var því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. apríl 2007. Hann krefst þess að stefndi greiði sér 681.344 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu nú aðallega frá 15. apríl 2004 en til vara frá 23. október sama ár til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eftir uppsögu héraðsdóms var tekin símaskýrsla í Héraðsdómi Reykjaness af Ara Jónssyni fyrrverandi stjórnarformanni Fiskgæða ehf. og hefur endurrit hennar verið lagt fyrir Hæstarétt. I. Áfrýjandi, sem gerir út bátinn Álftafell SU 100, seldi fiskvinnslufyrirtækinu Fiskgæðum ehf. í Höfn í Hornafirði afla á tímabilinu frá september 2003 og fram til loka febrúar 2004. Áfrýjandi landaði samtals 3007 kílóum af þorski 27. og 28. febrúar 2004 sem Fiskgæði ehf. tóku við og áfrýjandi hefur ekki fengið greiðslu fyrir. Fiskgæði ehf. var úrskurðað gjaldþrota 5. mars 2004. Af gögnum málsins verður ráðið að haldinn hafi verið fundur í stjórn Fiskgæða ehf. um mánaðarmót febrúar/mars 2004 og ákveðið að óska eftir gjaldþrotaskiptum félagsins. Málum var þá svo komið að framkvæmdastjóri félagsins, Ingvar Ágústsson, hafði tekið við fiski úr nokkrum bátum til fiskvinnslu daganna 27., 28. og 29. febrúar 2004. Bar Gunnar B. Guðmundsson framkvæmdastjóri stefnda, sem jafnframt var stjórnarmaður í Fiskgæðum ehf., fyrir dómi að ákveðið hefði verið að reyna eftir bestu getu að sjá hvað hægt væri að gera til þess að koma því til leiðar að þetta hráefni færi sem fyrst út úr húsum Fiskgæða ehf. og til annarra sem gætu nýtt það þannig að skaði útgerðanna yrði sem minnstur. Af þessu tilefni var gerður samningur á milli stefnda og Fiskgæða ehf. sem hefur fyrirsögnina „samningur um verktöku“. Í honum segir svo: „Fiskgæði ehf. sér um löndun á fiski sem kemur á land af þeim bátum sem fyrirtækið hefur áður haft í viðskiptum. Um er að ræða eftirtalda báta: Álftafell 1126 [...] Fiskgæði ehf. landar fiskinum, sér um endurvigtun, skráningu til Fiskistofu, slægir ef þurfa þykir (helgarlöndun), og sendir áfram til Sandgerðis. Fyrir þessa vinnu greiðir Nýfiskur ehf., Fiskgæðum krónur 10 pr. landað hráefniskíló. Nýfiskur ehf. sér um að afreikna bátana á umsömdum verðum til bátanna. Nýfiskur sér um flutning hráefnisins og kostnað þar að lútandi. Samningurinn tekur gildi 27. febrúar 2004.“ Undir samninginn skrifa annars vegar Gunnar B. Guðmundsson fyrir hönd stefnda og hins vegar Ari Jónsson fyrir hönd Fiskgæða ehf. Af framburði Ara Jónssonar og Ingvars Ágústssonar verður ráðið að fiskur sem var í vörslum fyrirtækisins hafi verið sendur stefnda með flutningabifreið og í málinu liggur fyrir kvittun starfsmanns stefnda fyrir móttöku farmsins á vörufylgibréfi 2. mars 2004. Í framburði Gunnars B. Guðmundssonar kemur fram að strax eftir móttöku farmsins hafi komið í ljós að sendur hafi verið flattur þorskur. Þar sem stefndi stundi ekki saltfiskverkun hafi hann haft samband við Fiskþurrkun Garði sem tekið hafi fiskinn til verkunar. Í gögnum málsins liggur fyrir að Gunnar B. Guðmundsson sendi áfrýjanda tölvupóst 5. mars 2004 með viðhengi sem hefur að geyma þrjár töflur. Fyrsta taflan ber fyrirsögnina „Fiskkaup af bátum á Hornafirði“ og er á hana skráð „Heildarkaup“. Þar kemur fram að 27. og 28. febrúar hafi Álftafell landað samtals 3.007 kílóum af þorski sem flokkaður hafi verið í 1. til 3. flokk. Önnur taflan ber fyrirsögnina „Uppgjör vegna söltunar“ og á hana er skráð „Salt“. Þar koma fram sömu upplýsingar um afla áfrýjanda. Í lok þeirrar töflu er að finna sérstakan kafla sem ber fyrirsögnina „Uppgjör“. Þar er auðkenndur liður „Afreikningur Fiskþurrkun Garði 3.834.695“. Þegar frá þeim lið hefur verið dreginn kostnaður vegna flutnings frá Höfn, löndunar og verkunar Fiskgæða ehf. 10 kr. fyrir hvert kíló, svo og kostnaður vegna umsýslu og uppgjörs stefnda 3%, standa eftir samtals 3.296.616 krónur. Þeirri fjárhæð er síðan skipt á milli þeirra útgerða sem lögðu upp afla dagana 27. til 29. febrúar. Í hlut báts áfrýjanda koma 513.806 krónur. Þriðja taflan ber fyrirsögnina „Uppgjör á fiski sendur til Nýfisks ehf. (verður greitt 12. mars)“ og á hana er skráð „Heill“. Hinn 23. apríl 2004 sendi Gunnar B. Guðmundsson áfrýjanda aftur tölvupóst ásamt viðhengi. Var þar búið að endurreikna uppgjörið miðað við að afreikningur Fiskþurrkunar Garði væri 2.014.459 krónur í stað 3.834.695 króna í fyrra uppgjörinu. Hlutur áfrýjanda er samkvæmt síðara uppgjörinu tilgreindur 270.531 króna. Stefndi skýrir þessa lækkun svo að fiskurinn hafi reynst lakari að gæðum og magntölur hafi ekki verið réttar. Þessu mótmælir áfrýjandi. Vísar hann til þess að umsamið verð fyrir aflann hafi verið 597.670 krónur auk 14% virðisaukaskatts, eða alls 681.344 krónur en það er sú fjárhæð sem gerð er krafa um í málinu að stefndi greiði. II. Áfrýjandi byggir kröfu sína á því að í samningi Fiskgæða ehf. og stefnda hafi falist þriðjamannslöggerningur þar sem stefndi hafi skuldundið sig til þess að gera aflaverðmætið beint upp við útgerðirnar, það er að „afreikna bátana á umsömdum verðum til bátanna“ gegn afhendingu aflans og að áfrýjandi geti byggt rétt á samningnum án milligöngu Fiskgæða ehf. Þá telur áfrýjandi að stefndi hafi borið alla áhættu af aflanum eftir að hann var afhentur honum. Mótmælir hann því að stefndi hafi haft heimild til þess að draga ýmsa kostnaðarliði frá aflaverðmætinu svo sem gert hafi verið í því uppgjöri sem hann hafi fengið sent. Loks heldur hann því fram að hafi stefndi talið að afhent hafi verið minna magn en til hafi staðið hafi honum borið að tilkynna það tafarlaust. Þess í stað hafi stefndi sent afreikning aflans til áfrýjanda 5. mars 2004 án nokkurra athugasemda. Stefndi mótmælir því að samningur sá er gerður var við Fiskgæði ehf. hafi falið í sér þriðjamannslöggerning. Áfrýjandi sé ekki aðili að þessum samningi og geti því engar kröfur gert á grundvelli hans. Krefst stefndi því sýknu á grundvelli aðildarskorts. Verði ekki á þetta fallist telur stefndi að áfrýjandi geti ekki byggt rétt á umræddum samningi, nema stefndi hafi í framhaldi af gerð hans beint yfirlýsingu til áfrýjanda þess efnis, en það hafi hann ekki gert. Ennfremur ber stefndi fyrir sig að sendingin hafi verið haldin galla. III. Í samræmi við framburð Gunnars B. Guðmundssonar verður á því byggt að markmið samningsins við Fiskgæði ehf., hafi verið að forða útgerðum þeirra báta frá tjóni sem lagt höfðu upp afla daganna 27. til 29. febrúar 2004 hjá Fiskgæðum ehf. Í samningnum er beint vikið að hagsmunum útgerða nafngreindra átta báta, þar á meðal Álftafells sem er í eigu áfrýjanda, þótt þessar útgerðir séu ekki aðilar að samningnum og tekið skýrt fram að stefndi skuli sjá um að afreikna bátana á umsömdu verði til þeirra. Í þessu ljósi þykir bera að skýra samninginn svo að hann veiti áfrýjanda beinan og sjálfstæðan rétt til að krefjast greiðslu á umsömdu verði þess afla sem bátur hans, Álftafell, landaði 27. og 28. febrúar 2004 á Höfn í Hornafirði og sendur var til stefnda 2. mars 2004, þó að fyrir liggi að ekki hafi verið við samningsgerðina send sérstök tilkynning til áfrýjanda um tilvist samningsins og skuldbindingu stefnda. Þar sem stefndi hefur ekki fært fram viðhlítandi gögn til að sanna þá staðhæfingu sína að fiskur frá áfrýjanda hafi verið haldinn galla eru þegar af þeirri ástæðu ekki fyrir hendi skilyrði til þess að taka til greina kröfu hans um lækkun á söluverði fisksins. Verður krafa áfrýjanda því tekin til greina. Með vísan til 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 verður varakrafa áfrýjanda um upphafstíma dráttarvaxta tekin til greina en þá var liðinn mánuður frá því að lögmaður áfrýjanda sannanlega krafði stefnda um greiðslu. Samkvæmt úrslitum málsins verður stefndi með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Ný-fiskur ehf., greiði áfrýjanda, Krossi ehf., 681.344 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. október 2004 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 750.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta var þingfest 12. apríl 2006 og tekið til dóms 11. janúar sl. Stefnandi er Kross ehf., Sævarenda 6, Stöðvarfirði en stefndi er Ný-Fiskur ehf., Hafnargötu 1, Sandgerði. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 681.344 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 3. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 13. apríl 2004 til greiðsludags og til greiðslu málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega frávísunar málsins, til vara að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og til þrautarvara að kröfur verði lækkaðar. Í öllum tilfellum er krafist málskostnaðar. Með úrskurði dómsins 20. september sl. var frávísunarkröfu stefnda hrundið. I. Stefnandi er útgerðarfélag og gerir út frá Stöðvarfirði. Fyrirsvarsmaður stefnanda og framkvæmdastjóri er Albert Ómar Geirsson. Stefnandi kveður málavexti þá að stefnandi hafi um skeið landað fiski úr Álftafelli SU-100, sem sé skip í eigu stefnanda, hjá Fiskgæðum ehf. á Höfn í Hornafirði. Stefnandi kveðst hafa landað tveimur síðustu löndunum sínum hjá Fiskgæðum ehf. dagana 27. og 28. febrúar 2004 alls 3007 kg af þorski í 1., 2. og 3. flokki að verðmæti 597.670 krónur án 14% virðisaukaskatts eða alls 681.344 krónur sem jafnframt sé stefnufjárhæð þessa máls. Þessar tvær landanir stefnanda hafi numið 15,59% af aflaverðmæti landaðs afla þeirra báta sem hafi verið í viðskiptum við Fiskgæði ehf. dagana 27., 28. og 29. febrúar 2004. Aflinn hafi verið skráður og vigtaður af löggiltum vigtarmanni Fiskgæða ehf. Stefnandi kveður það hafa komið í ljós síðar að í febrúar 2004 hafi verið gerður samningur milli stefnda og Fiskgæða ehf. um verktöku eða kaup stefnda á lönduðum fiski úr þeim bátum sem Fiskgæði ehf. hefðu haft í viðskiptum. Þessir bátar væru tæmandi taldir í þessum samningi sem hafi tekið gildi 27. febrúar 2004. Í samningnum komi fram að Fiskgæði ehf. landi fisknum, sjái um endurvigtun, skráningu til Fiskistofu, slægi ef þurfa þyki og sendi fiskinn áfram til stefnda til Sandgerðis. Fyrir þessa vinnu hafi stefndi átt að greiða Fiskgæðum ehf. 10 krónur fyrir hvert landað hráefniskíló. Stefnda hafi síðan borið að sjá um að afreikna bátana á umsömdum verðum til bátanna. Stefndi hafi jafnframt átt að sjá um flutning hráefnisins og kostnað samfara því. Undir þennan samning rita Gunnar B. Guðmundsson fyrir hönd stefnda og Ari Jónsson fyrir hönd Fiskgæða ehf. Stefnandi kveður allan landaðan afla þeirra báta, sem landað hafi 27., 28. og 29. febrúar 2004, hafa verið sendan til stefnda í Sandgerði. Allur landaður fiskur, magn, gæðaflokkun, verð úr hlutdeild hvers báts hafi verið skráð og liggi þau gögn frammi í málinu. Samkvæmt skráningu stefnda sjálfs liggi fyrir að hlutdeild stefnanda hafi verið 3.007 kg að verðmæti 597.670 krónur án virðisaukaskatts. Starfsmaður stefnda, Einar Sveinsson, hafi kvittað fyrir móttöku sendingarinnar sem hafi verið móttekin af stefnda í Sandgerði 2. mars 2004. Fyrirsvarsmaður stefnanda, Albert Ó. Geirsson, kveðst eftir þessar landanir hafa komist að því að engin starfsemi hafi verið í húsi Fiskgæða ehf. á Höfn og hafi félagið orðið gjaldþrota 5. mars 2004. Stefnandi kveður Gunnar B. Guðmundsson, framkvæmdastjóra stefnda, hafa sent stefnanda í tölvupósti þann 5. mars 2004 uppgjör vegna þess afla sem hér um ræðir. Á því uppgjöri komi fram að heildarverðmæti aflans hafi verið 3.834.695 krónur sem sé rétt tala. Hins vegar hafi stefndi dregið frá sendingarkostnað vegna flutnings frá Höfn, 10 krónur pr. kg af hráefni og 3% umsýslugjald sem ekki sé getið um í áðurnefndum samningi. Samkvæmt þessari framsetningu geri stefndi þó ráð fyrir að greiða stefnanda 513.806 krónur eða 15,59% af heildarverðmæti þegar framangreindir kostnaðarliðir hafi verið dregnir frá. Stefnandi kveður það hafa komið fram í samtali við fyrirsvarsmann stefnda að hlutur stefnanda yrði greiddur 15. mars 2004. Fyrirsvarsmaður stefnanda hafi jafnframt lýst yfir óánægju sinni með framangreinda frádráttarliði og ekki talið þá samkvæmt samningi. Greiðsla hafi ekki borist þrátt fyrir að fulltrúi stefnanda hafi margoft haft samband við Gunnar. Hafi Gunnar borið því við að þriðji aðili hafi tekið að sér að verka fiskinn fyrir stefnda og að hann væri ekki búinn að því. Þegar langt hafi verið komið fram í apríl hafi Gunnar borið því við að stefndi hafi ekki fengið allan aflann sem miðað hafi verið við í uppgjöri stefnda. Hluti aflans hljóti að hafa orðið eftir á Höfn. Í framhaldi af því hafi Gunnar sent stefnanda tölvupóst 26. apríl 2004 með endurskoðuðu uppgjöri sem dagsett hafi verið 13. apríl 2004. Stefnandi kveður afreikningsfjárhæð þá hafa verið orðna 2.014.459 krónur og sömu frádráttarliðir settir fram að breyttu breytanda. Athyglisvert sé þó að flutningskostnaður hafi einnig tekið breytingum án nokkurra skýringa. Flutningskostnaður sé þarna orðin 127.196 krónur en í fyrra uppgjöri hafi hann verið 230.748 krónur. Samkvæmt vörufylgibréfi Flytjanda hf., sem liggi frammi í málinu, sé flutningskostnaður 105.998 krónur. Samkvæmt samningi hafi stefndi sjálfur átt að bera allan kostnað við flutning aflans suður. Samkvæmt þessum útreikningi hafi heildarverðmæti aflans að frádregnum framangreindum liðum verið 1.735.748 krónur og hlutur stefnda 270.531 króna en þá hafi enn verið miðað við 15,59% af heildar verðmæti aflans. Eftir innheimtubréf lögmanns stefnanda hafi stefndi komið með þá mótbáru að stefnandi væri ekki réttur aðili málsins og einnig að fiskurinn, sem sannarlega hafi verið innvigtaður á Höfn, hafi ekki skilað sér allur til stefnda. Á þessu hafi stefndi þó ekki byggt í fyrstu tveimur uppgjörum sínum sem hann hafi sent stefnanda með loforðum um greiðslu. Telji stefndi að hafi eitthvað af fiskinum horfið beri hann sönnunarbyrðina fyrir þeirri fullyrðingu sinni. Stefndi beri einnig ábyrgð á meðferð og hugsanlegri rýrnun hjá þeim aðila sem hann segist hafa falið verkun fisksins. Stefnandi bendir á að ágreiningslaust sé að vigtaður afli inn í húsið á Höfn hafi verið 19.229 kg. Stefnandi hafa aflað sér upplýsinga um nýtingu á þorski á Hornafirði á þessum árstíma og sé nýtingin um 40% á óslægðum fiski. Góð nýting sé 42% og lágmarks nýting 38%. Fiskurinn sem hér um ræðir hafi verið góður fiskur sem sjáist á innvigtunartöflum. Miðað við 42% nýtingu skili það 8.074 kg eða 7.691 kg miðað við 40% nýtingu. Þetta bendi enn fremur til þess að allur fiskurinn hafi farið alla leið til stefnda hvað sem öðru líði. Í máli Alberts Ómars Geirssonar, framkvæmdastjóra stefnanda, fyrir dómi kom m.a. fram að stefnandi hafði landað afla hjá Fiskgæðum ehf. frá því í september 2003 fram í febrúar 2004. Hann hafi síðan frétt að aflinn hefði verið fluttur suður til verkunar og honum yrði greitt fyrir. Það hafi ekki verið fyrr en á fyrsta skiptafundi að hann hafi frétt af því að sérstakur samningur hefði verið gerður milli stefnda og Fiskgæða ehf. um afla stefnanda. Stefnandi byggir á því að frádráttarliðir í afreikningi stefnda hafi enga stoð í samningi aðila þar sem tekið sé fram að stefndi greiði Fiskgæðum ehf. 10 krónur pr. landað hráefniskíló fyrir að sjá um löndun, endurvigtun, skráningu til Fiskistofu, slægingu ef þurfa þyki og senda fiskinn til Sandgerðis. Stefndi hafi síðan átt að sjá um að bera ábyrgð á flutningi hráefnisins til Sandgerðis og bera þann flutningskostnað. Stefnandi byggir á því að hann eigi sömu kröfu á hendur stefnda og hann hefði átt á hendur Fiskgæðum ehf. Byggir stefnandi á að samningur stefnda og Fiskgæða ehf. hafi verið eiginlegur þriðjamannslöggerningur. II. Framkvæmdastjóri stefnda, Gunnar B. Guðmundsson, kom fyrir dóm. Hann sagði stefnda vera fiskvinnslufyrirtæki með 80 manns í vinnu og framleitt væri úr 6000 tonnum af hráefni á ári. Á hverjum degi kæmu 5-10 bílar með hráefni og væri afli ýmist keyptur beint af bátum eða á fiskmörkuðum. Stefndi sérhæfði sig eingöngu í fiskflökum. Á þessum tíma hefði hann jafnframt verið í stjórn Fiskgæða ehf. Ljóst hafi verið í febrúar 2003 að fyrirtækið hafi verið komið í þrot. Stjórn þess hafi því bannað framkvæmdastjóra Fiskgæða ehf. að taka meira hráefni í hús því ekki væri unnt að greiða fyrir það. Framkvæmdastjórinn hefði hins vegar ekki farið að fyrirmælum stjórnar og tekið á móti afla úr nokkrum bátum daganna 27. 28. og 29. febrúar 2004. Þegar það hafi komið í ljós eftir helgi hafi góð ráð verið dýr. Til þess að bjarga verðmætum kvaðst Gunnar hafa fallist á að aflinn yrði sendur til stefnda en fyrst hafi verið gerður sérstakur samningur um þennan afla eins og lýst er hér að framan. Sá samningur sé eingöngu um slægðan fisk. Þegar aflinn hafi verið kominn til Sandgerði hafi komið í ljós að allur fiskur hafi verið flattur og því eingöngu ætlaður til saltfiskverkunnar. Þá kvaðst Gunnar einnig hafa séð að í sendingunni var minna magn en upp hafði verið gefið. Gunnar kvaðst hafa orðið hissa á þessu því framkvæmdastjóri Fiskgæða ehf. hafi vel vitað að stefndi tæki aldrei flattan fisk heldur ynni eingöngu fiskflök. Í samráði við Ara Jónsson, starfsmann Fiskgæða ehf., hafi verið ákveðið að senda fiskinn í saltfiskverkun og hafi svo verið gert. Vegna sérþekkingar sinnar hafi hann boðist til að reikna út og finna eignarhlutfall hvers báts í heildarafla og hafi hann m.a. sent stefnanda þá útreikninga eða bráðabirgðauppgjör, svokallaða afreikninga. Endanleg niðurstaða í uppgjöri fáist hins vegar ekki fyrr en vinnslu sé lokið. Stefndi heldur því fram að fyrirliggjandi samningur stefnda og Fiskgæða ehf. hafi ekkert með stefnanda að gera né efnisatriði þessa máls. Eins og fram komi í fyrirsögn sé samningurinn um verktöku þar sem stefndi sé verkkaupi en Fiskgæði ehf. verktaki. Um aðildarskort sé því að ræða og beri því að sýkna stefnda samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála í héraði. Stefnandi sé ekki aðili að þessum verktakasamningi og geti ekki með nokkru móti öðlast þann rétt í stað Fiskgæða ehf. Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu stefnanda að um þriðjamannslöggerning sé að ræða. Hvergi sé gefið í skyn í áðurnefndum samningi að hann sé gerður í þágu þriðja manns. Samningurinn fjalli ekki um fiskkaup eins og stefnandi byggi á. Samkvæmt samningi stefnda og Fiskgæða ehf. sé um gagnkvæmar skyldur að ræða og þar af leiðandi geti stefnandi ekki öðlast samskonar kröfuréttindi. Samkvæmt efni sínu sé samningurinn eingöngu um vinnu en ekki hráefniskaup. Hins vegar hafi það staðið stefnda nær að annast útreikninga endanlegrar nettófjárhæðar fiskverðsins í þágu Fiskgæða ehf. enda komi það samningssamband skýrt fram í fiskkaupasamningi stefnda og Fiskgæða ehf. frá 29. ágúst 2002. Afreikningur eða útreikningur á endanlegri nettófjárhæð í þágu Fiskgæða ehf. hafi í reynd ekkert með dómkröfur þessa máls að gera. Stefndi hafi annast slíka útreikninga fyrir fleiri en stefnanda. Aðrir hafi þó ekki reynt að byggja rétt á því og því sé það rangt í stefnu að stefndi hafi gert upp við aðrar útgerðir. Stefndi hafi ekki keypt fisk af stefnanda og því ekki fengið neinn reikning þar að lútandi. Ekkert samningssamband sé milli aðila. Þó að starfsmaður stefnda hafi kvittað undir móttöku fiskssendingar frá Fiskgæðum ehf. hafi hann ekki verið að samþykkja kaup á vörunni. Hann hafi ekki heldur haft neina heimild til þess. Þessi starfsmaður hafi einungis verið að móttaka sendingu sem aðrir hafi pantað. Um 5-10 bílar komi daglega með fisk til stefnda. Stefndi hafi aldrei unnið flattan fisk eins og hér hafi verið um að ræða. Enginn grundvöllur hafi því verið til að panta slíkan fisk af hálfu stefnda. Þegar í ljós hafi komið að stefndi hafi aldrei pantað þennan fisk hafi stefndi reynt að stuðla að því að leysa málið á grundvelli góðra viðskiptahátta. Í stað þess að endursenda vöruna hafi verið fundinn annar aðili sem hafi verið reiðubúinn til að taka umrædda sendingu til vinnslu og hafi flutningabifreiðin farið beint þangað. Þessi aðili sé Fiskþurrkun ehf. í Garði. Stefndi hafi ekki haft meira með þessi mál að gera enda sendingin verið honum óviðkomandi. Stefndi kveðst hafa fengið þær upplýsingar frá Fiskþurrkun ehf. að það væri fjarri því að varan væri í því ástandi er lýst hafi verið af hálfu stefnanda. Fiskþurrkun ehf. hafi lýst því yfir að fiskkörin hafi verið hálf full af vatni og magnið aðeins um helmingur þess sem sagt hafi verið að hafi verið sent. Vörusendingin hafi því verið haldin slíkum göllum að ekki sé unnt að fallast á endurgjald fyrir hana. Mögulegt sé að Fiskgæði ehf. hafi ekki sent nema hluta aflans. Allir málavextir séu þó óskýrir hvað þetta varðar. Stefndi telur að stefnandi verði að leiða fram sönnunargögn um ástand vörusendingarinnar. III. Stefnandi, sem gerir út bátinn Álftafell SU-100, var í viðskiptum við Fiskgæði ehf. á Höfn í Hornafirði. Samningur þeirra var þannig að stefnandi landaði hjá Fiskgæðum ehf. sem greiddi fyrir aflann. Höfðu viðskipti þeirra gengið þannig fyrir sig frá því í september 2003 og fram í febrúar 2004 uns stefnandi landaði afla 27. og 28. febrúar 2004. Er deilt um þessar landanir en stefnandi fékk ekki greitt fyrir þær og Fiskgæði ehf. var úrskurðað gjaldþrota 5. mars 2004. Stefndi er fiskvinnslufyrirtæki í Sandgerði með 80 manns í vinnu og verkar um 6000 tonn af hráefni á ári. Stefndi vinnur einungis fiskflök en ekki flattan fisk eins deilt er um í málinu. Stefndi kaupir fisk bæði beint af bátum og svo á fiskmörkuðum víðs vegar á landinu. Framkvæmdastjóri stefnda, Gunnar B. Guðmundsson, var á þessum tíma jafnframt stjórnarmaður í Fiskgæðum ehf. Fyrir liggur samningur Fiskgæða ehf. og stefnda frá 27. febrúar 2004 um verktöku. Þessi samningur var gerður sérstaklega um þann afla sem landað var úr 8 bátum í lok febrúar hjá Fiskgæðum ehf., þ.á m. úr báti stefnanda, Álftafelli SU-100. Samningurinn tekur því til þess afla sem deilt er um í málinu. Fram er komið að samningurinn var gerður þegar ljóst var orðið að framkvæmdastjóri Fiskgæða ehf. hafði brotið bann stjórnar og tekið á móti fiski. Var þá ákveðið að gera þennan samning um verktöku og er efni hans lýst hér að framan. Þá liggur fyrir í málinu að afli sá er stefnda barst í umrætt sinn var eingöngu flattur fiskur sem notaður er í saltfiskverkun en ekki slægður fiskur eins og samningurinn hljóðaði á um. Þennan fisk gat stefndi ekki notað í sína fiskvinnslu og var þá gripið til þess ráðs, í samráði við starfsmann Fiskgæða ehf., að senda hráefnið til saltfiskverkanda. Eins og að framan er rakið átti stefnandi snuðrulaus viðskipti við Fiskgæði ehf. frá september 2003 fram í febrúar 2004. Stefnandi landaði afla sínum hjá Fiskgæðum ehf sem greiddi fyrir. Síðustu tvær landanir 27. og 28. febrúar 2004 fóru í vanskil og Fiskgæði ehf. var úrskurðað gjaldþrota 5. mars 2004. Með þeirri atburðarás sem lýst er hér að framan telur stefnandi sig eiga kröfu á hendur stefnda eftir reglum um þriðjamannsloforð. Ekki er unnt að fallast á það heldur verður talið að samningssamband stefnanda hafi einungis verið við Fiskgæði ehf. Verður ekki talið að samningur Fiskgæða ehf. og stefnda 27. febrúar 2004 breyti neinu þar um enda er sá samningur um verktöku en ekki kaup. Samningurinn komst reyndar ekki á því röng vara var send. Verður því ekki talið að réttarsamband hafi komist á milli aðila þessa máls og ber því samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 að sýkna stefnda af kröfum stefnanda vegna aðildarskorts. Eftir þessari niðurstöðu verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Stefndi, Ný- Fiskur ehf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Kross ehf., í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 409/2014
Gengistrygging Lánssamningur
J ehf. höfðaði mál á hendur Í hf. og krafðist viðurkenningar á því að skuldbindingar hans samkvæmt tveimur lánssamningum við G hf. væru í íslenskum krónum en gengistryggðar miðað við gengi erlendra gjaldmiðla. Fram kom að þegar textaskýring lánssamnings tæki ekki af skarið um hvers efnis hann væri hefði í dómaframkvæmd Hæstaréttar verið litið til atriða á borð við efndir samnings og hvernig hann hefði að öðru leyti verið framkvæmdur. Að því virtu að umrædd lán Í hf. til J ehf. höfðu verið greidd inn á gjaldeyrisreikning hins síðarnefnda og að efndir þeirra að stærstum hluta farið fram með greiðslu í erlendum myntum var talið að um skuldbindingu í erlendum myntum hefði verið að ræða. Var Í hf. því sýknaður af kröfu J ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Jakob Valgeir ehf., greiði stefnda, Íslandsbanka hf., 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. maí 2014. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 15. maí sl., að lokinni aðalmeðferð, var höfðað fyrir dómþinginu af Jakobi Valgeiri ehf., Grundarstíg 5, Bolungarvík, á hendur Íslandsbanka hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 6. júní 2013. Dómkröfur stefnanda eru þær, að viðurkennt verði með dómi að tengingar skuldbindinga stefnanda samkvæmt tveimur lánssamningum við Glitni banka hf., 9. október 2007 og 23. október 2007 við gengi erlendra gjaldmiðla séu ógildar í lögskiptum málsaðila. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. II Málavextir eru þeir að stefnandi gerði tvo lánssamninga við Glitni banka hf., hinn 9. október 2007 og 23. október 2007. Heiti beggja lánssamninganna er: „Lánssamningur. Lán í erlendum gjaldmiðlum og íslenskum krónum óverðtryggt. Lánssamningur, dagsettur 9. október 2007, ber númerið 314236 og var gerður til 5 ára „að fjárhæð jafnvirði ISK 3.000.000.000 – þrír milljarðar 00/100 íslenskar krónur- í íslenskum krónum og erlendum myntum með þeim skilmálum sem greinir í samningi þessum“. Samkvæmt 1. gr. samningsins var lánið laust til útborgunar frá undirritun samningsins til 15. nóvember 2007. Samið var um að lántaki skyldi senda lánveitanda beiðni um útborgun lánsins eða hluta þess. Í beiðni sinni skyldi lántaki „tilkynna lánveitanda í hvaða myntum hann hygðist taka lánið og í hvaða hlutföllum, þó að lágmarki 5% fyrir einstaka gjaldmiðil. Síðan sagði í samningnum að fjárhæð hvers erlends gjaldmiðils fyrir sig skyldi þó ekki ákvarðast fyrr en tveimur virkum bankadögum fyrir útborgun lánsins. Á því tímamarki yrði fjárhæðirnar endanlegar og myndu ekki breytast innbyrðis þaðan í frá þótt upphafleg hlutföll þeirra kynnu að breytast á lánstímanum. Lánið yrði eftirleiðis tilgreint með fjárhæð þeirra erlendu mynta eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum myntum og íslenskum krónum samkvæmt heimildum samningsins. Í samningnum er og kveðið á um að hefði lántaki ekki sent lánveitanda skriflega beiðni um útborgun fyrir 18. október 2007 félli lánsloforð lánveitanda niður fyrirvaralaust. Þá er í samningnum kveðið á að ráðstafa skyldi láninu til að greiða upp öll erlend lán Guðbjarts ehf., Rekavíkur ehf., Útgerðarfélagsins Ós ehf., FJV ehf. og Hrannar ehf., en þau fyrirtæki hefðu verið sameinuð undir nafni Guðbjarts ehf. Lánið skyldi endurgreiða með 20 afborgunum á þriggja mánaða fresti í fyrsta sinn hinn 20. janúar 2008. Tilgreint er hversu stórt hlutfall lánsins skyldi endurgreiðast á hverjum gjalddaga. Þá segir í samningnum að lánið beri að endurgreiða í þeim gjaldmiðlum sem það samanstandi af. Í 3. gr. samningsins er kveðið á um að lánshlutar í erlendum myntum örðum en evrum skuli bera LIBOR-vexti en lánshluti í evrum EURIBOR-vexti og lánshluti í í íslenskum krónum skuli bera REIBOR-vexti, samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands. Einnig er þar kveðið á um að ef lántaki vanefni skuld samkvæmt lánssamningnum í þessum erlendu myntum beri honum að greiða dráttarvexti, sem skuli vera vaxtagrunnur að viðbættu álagi og að lánveitanda sé þá heimilt að umreikna lánið í íslenskar krónur miðað við skráð sölugengi lánveitanda í lok gjaldfellingardags, á þeim myntum sem lánið samanstandi af. Beri þá að greiða dráttarvexti í samræmi við ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Í viðauka við samninginn, dagsettum sama dag, óskar lántaki, Guðbjartur ehf., eftir að láninu verði ráðstafað til að greiða upp lán fyrrgreindra 5 einkahlutafélaga og eru lánin talin upp í beiðninni. Kemur þar fram að lánin sem greiða á hafi öll verið í erlendum myntum. Tilgreint er hvaða gjaldmiðill hafi verið á hverju einstaka láni, hvenær einstök skuldabréf hafi verið gefin út, hver hafi verið umsaminn lánstími og hverjar eftirstöðvar einstakra lána eru bæði í íslenskum krónum og viðkomandi erlendri mynt. Í lokin er tilgreind samtala lánanna í íslenskum krónum, 2.790.911.193 krónur. Við útborgun lánsins stofnaði stefndi gjaldeyrisreikning í svissneskum frönkum á nafni stefnanda, að sögn stefnanda án samráðs við hann, og lagði fjárhæðina inn á þann reikning. Reikningurinn var síðan skuldfærður til að jafna út þær skuldir sem átti að greiða samkvæmt útborgunarfyrirmælum, 16. október 2007. Í 4. gr. samningsins er að finna myntbreytingarheimild, en þar er kveðið á um að lántaki geti óskað eftir myntbreytingu lánshluta í erlendum myntum með ákveðnum hætti. Kemur þar m.a. fram að lánveitanda sé heimilt að nota Bandaríkjadal í stað þess gjaldmiðils sem lántaki óski eftir, m.a. ef lánveitandi geti ekki „útvegað þann gjaldmiðil, sem lántaki kann að vilja nota til myntbreytingar.“ Með skilmálabreytingu, dagsettri 12. ágúst 2009, þar sem frestað var greiðslu höfuðstóls, var staða lánsins sögð vera hinn 17 júlí 2009, 47.790.000 svissneskir frankar, án áfallinna vaxta frá 20. apríl 2009. Samkvæmt umsókn lántaka, dagsettri 19. nóvember 2009, óskaði lántaki eftir að lánsfjárhæðinni yrði umbreytt í evrur úr svissneskum frönkum. Lánssamningur, dagsettur 23. október 2007, ber númerið 314237, var gerður til 5 ára „að fjárhæð jafnvirði ISK 105.000.000 – eitthundraðogfimmmilljónir 00/100 íslenskar krónur- í íslenskum krónum og erlendum myntum með þeim skilmálum sem greinir í samningnum. Samkvæmt 1. gr. samningsins var lánið laust til útborgunar frá undirritun samningsins til 15. nóvember 2007. Samið var um að lántaki skyldi senda lánveitanda beiðni um útborgun lánsins eða hluta þess. Í beiðni sinni skyldi lántaki „tilkynna lánveitanda í hvaða myntum hann hygðist taka lánið og í hvaða hlutföllum, þó að lágmarki 5% fyrir einstakan gjaldmiðil. Síðan sagði í samningnum að fjárhæð hvers erlends gjaldmiðils fyrir sig skyldi þó ekki ákvarðast fyrr en tveimur virkum bankadögum fyrir útborgun lánsins. Á því tímamarki yrði fjárhæðirnar endanlegar og myndu ekki breytast innbyrðis þaðan í frá þótt upphafleg hlutföll þeirra kynnu að breytast á lánstímanum. Lánið yrði eftirleiðis tilgreint með fjárhæð þeirra erlendu mynta eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum myntum og íslenskum krónum samkvæmt heimildum samningsins. Í samningnum er og kveðið á um að hefði lántaki ekki sent lánveitanda skriflega beiðni um útborgun fyrir 13. nóvember 2007 félli lánsloforð lánveitanda niður fyrirvaralaust. Þá er í samningnum kveðið á að greiða ætti lánið inn á reikning Guðbjarts nr. 0556-26-46, sem er reikningur í íslenskum krónum. Samkvæmt gögnum málsins var lánsfjárhæðin lögð inn á gjaldeyrisreikning lántaka í svissneskum frönkum. Lánið skyldi endurgreiða með 20 afborgunum á þriggja mánaða fresti í fyrsta sinn hinn 20. janúar 2008. Tilgreint er hversu stórt hlutfall lánsins skyldi endurgreiðast á hverjum gjalddaga. Þá segir í samningnum að lánið beri að endurgreiða í þeim gjaldmiðlum sem það samanstandi af. Í 3. gr. samningsins er kveðið á um að lánshlutar í erlendum myntum örðum en evrum skuli bera LIBOR-vexti en lánshluti í evrum EURIBOR-vexti og lánshluti í í íslenskum krónum skuli bera REIBOR-vexti, samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands. Einnig er þar kveðið á um að ef lántaki vanefni skuld samkvæmt lánssamningnum í þessum erlendu myntum beri honum að greiða dráttarvexti, sem skuli vera vaxtagrunnur að viðbættu álagi og að lánveitanda sé þá heimilt að umreikna lánið í íslenskar krónur miðað við skráð sölugengi lánveitanda í lok gjaldfellingardags, á þeim myntum sem lánið samanstandi af. Beri þá að greiða dráttarvexti í samræmi við ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Í 4. gr. samningsins er að finna myntbreytingarheimild, en þar er kveðið á um að lántaki geti óskað eftir myntbreytingu lánshluta í erlendum myntum með ákveðnum hætti. Valréttur lántaka takmarkist hverju sinni við gjaldmiðlana íslenskar krónur, Bandaríkjadali, evrur, japönsk jen, svissneska franka og kanadískan dali. Kemur þar m.a. fram að lánveitanda sé heimilt að nota Bandaríkjadal í stað þess gjaldmiðils sem lántaki óski eftir, m.a. ef lánveitandi geti ekki „útvegað þann gjaldmiðil, sem lántaki kann að vilja nota til myntbreytingar.“ Í viðauka við samninginn, dagsettum 12. ágúst 2009, kemur fram að staða lánsins hinn 17. júlí 2009 hafi verið 1.755.003,86 svissneskir frankar, án áfallinna vaxta frá 20. apríl 2009. Með viðaukanum var síðan samið um breytingu á ákvæðum hins upphaflega samnings um skilmála endurgreiðslu, meðal annars gjalddaga. Hinn 19. nóvember 2009 óskaði lántaki eftir því að lánsfjárhæðinni yrði breytt í evrur í stað svissneskra franka. Lántaki efndi aðalskyldur sínar fram til þess að láninu var myntbreytt 19. nóvember 2009, með greiðslu í íslenskum krónum, en eftir það yfirleitt með greiðslum af gjaldeyrisreikningi í evrum. Lán samkvæmt báðum samningunum hefur verið greitt upp. Með bréfi til stefnda, dagsettu 8. febrúar 2013, krafðist stefnandi þess að lánin samkvæmt lánssamningunum tveimur yrðu endurreiknuð og stefnanda endurgreitt það sem honum hefði verið gert að greiða umfram skyldu. Með bréfi, dagsettu 15. apríl 2013, hafnaði stefndi því erindi stefnanda. III Stefnandi byggir dómkröfur sínar á því, að óheimilt hafi verið vegna ákvæða í lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, að binda skuldbindingar stefnanda samkvæmt þessum tveimur lánasamningum, við gengi erlendra gjaldmiðla. Vísar stefnandi m.a. til dóma Hæstaréttar Íslands frá 16. júní 2010, í málunum nr. 92/2010 og 153/2010, þar sem komist hafi verið að þeirri niðurstöðu að í nefndum lögum hafi falist bann við því að lán í íslenskum krónum væru verðtryggð með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla. Reglur laganna um þetta væru ófrávíkjanlegar og yrði því ekki samið um grundvöll verðtryggingar sem ekki væri stoð fyrir í lögum. Í dómunum komi einnig fram með skýrum hætti, að lán í erlendri mynt falli ekki undir reglur um heimildir til verðtryggingar lánsfjár í íslenskum krónum í VI. kafla laga nr. 38/2001. Í þessu felist að skuldbindingar í lánasamningum um greiðslu í erlendri mynt teldust gildar að lögum. Hæstiréttur hafi, eftir að þessir dómar gengu, leyst úr því í allmörgum öðrum dómsmálum hvort skuldbindingar í lánasamningum teldust vera í erlendum myntum eða íslenskum krónum miðað við gengi erlendra gjaldmiðla, sbr. t.d. dóma Hæstaréttar Íslands í málunum nr. 155/2011 og 386/2012. Í báðum umdeildum lánssamningunum hafi eina lánsfjárhæðin, sem beinlínis sé nefnd hljóðað á um íslenskar krónur. Vegna þess verði að líta svo á að skuldbindingar stefnanda samkvæmt samningunum hafi verið í íslenskum krónum og að ekki hafi verið heimilt að miða þær við gengi erlendra gjaldmiðla. Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, og laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. IV Stefndi byggir sýknukröfu sína aðallega á því, að umdeild lán hafi að sönnu verið gild lán í erlendum gjaldmiðlum, en ekki lán í íslenskum krónum bundin ólögmætri gengistryggingu. Ákvæði lánasamninganna og önnur gögn tengd lánveitingunni, myntbreytingar lánanna, sem og gögn tengd uppgreiðslu þeirra, sýni að lánin hafi verið í erlendum gjaldmiðlum. Samkvæmt efni beggja lánssamninganna hafi verið ráðgert að óskir lántaka, þ.e. stefnanda, skyldu ráða því í hvaða myntum lánin væru tekin, þ.á m. hvort þau væru í íslenskum krónum og/eða erlendum gjaldmiðlum, nýtti hann sér lánsloforð lánveitanda á annað borð. Samningarnir sem slíkir, eins og þeir hafi verið uppbyggðir, hafi því ekki stofnað sérstaklega til skuldbindingar, hvorki í íslenskum krónum né erlendum gjaldmiðlum, heldur skyldi það ráðast af vali lántaka, nýtti hann sér lánsloforðin, sbr. einnig heiti beggja lánssamninganna sem endurspegli fyrrgreint svo og vaxtaákvæði þeirra. Í þessu ljósi og eins og málavöxtum sé háttað geti það eitt út af fyrir sig ekki skipt máli að heildarumfang lánsloforðs lánveitanda hafi verið afmarkað í samningnum með tilgreiningu á jafngildi fjárhæðar í íslenskum krónum, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands frá 25. október 2012 í málinu nr. 19/2012. Gögn málsins beri það ótvírætt með sér að samkvæmt túlkunarreglum samningaréttar hafi lántaki farið þess á leit að bæði lánin yrðu í erlendum gjaldmiðlum, nánar tiltekið í svissneskum frönkum. Vísar stefndi til kaupnótu lánssamnings að því er fyrra lánið varði, þar sem heildarlánsfjárhæð sé tilgreind „CHF 53.100.000,00“, sbr. einnig svokallað lánveitingarskjal. Í samræmi við það hafi lánsfjárhæðin verið lögð inn á gjaldeyrisreikning lántaka í svissneskum frönkum 17. október 2007, í þremur greiðslum, hver að fjárhæð 17.700.000 svissneskra franka. Stefndi vísar og til kvittana vegna uppgreiðslu hinna eldri lána, sem beri sýnilega með sér að umþrætt lán, sem hafi verið til uppgreiðslu þeirra, hafi að sönnu verið í svissneskum frönkum, sbr. einnig skuldfærslur af gjaldeyrisreikning. Stefndi vísar einnig til kaupnótu lánssamnings að því er seinna lánið varði, þar sem heildarfjárhæð sé tilgreind „CHF 1.950.000,00“ ofangreindu til samræmis, sbr. og að lánsfjárhæðin hafi verið lögð inn á gjaldeyrisreikning lántaka í svissneskum frönkum. Gögn tengd afgreiðslu lánsins á sínum tíma, sbr. einnig svonefnda gjaldeyrispöntun, beri með sér að lántaki hafi nýtt sér samningsákvæði um að lánið skyldi vera í erlendum gjaldmiðlum, nánar tiltekið í svissneskum frönkum. Stefndi telur það vera haldlaust fyrir stefnanda að bera því við að framangreint hafi ekki verið að ósk lántaka. Þegar óskað hafi verið eftir myntbreytingu beggja lána hinn 19. nóvember 2009, hafi bæði lánin verið tilgreind í svissneskum frönkum. Fari því ekki á milli mála að vilji aðila hafi staðið til þess. Skilmálabreytingar sem gerðar hafi verið vegna beggja samninga endurspegli og þetta. Stefndi bendir og á að í ársreikningi lántaka fyrir árið 2007 virðist umræddar skuldbindingar vera sérstaklega tilgreindar í svissneskum frönkum. Sama sé að segja um síðari ársreikninga þar sem þær séu tilgreindar í svissneskum frönkum og síðar evrum. Stefndi telur umþrætta lánasamninga á margan hátt líkjast lánssamningu sem til umfjöllunar hafi verið í dómi Hæstaréttar Íslands 11. júní 2012 í máli nr. 332/2012. Hins vegar séu málavextir ekki sambærilegir og í dómi Hæstaréttar Íslands frá 17. janúar 2013 í máli nr. 386/2012. Stefndi telur það einu gilda þótt lántaki hafi ekki að öllu leyti efnt aðalskyldu sína í hinum erlendu gjaldmiðlum sem lánin hafi verið í, enda hafi lántaki skuldbundið sig, samkvæmt hljóðan samninganna, að endurgreiða lánin „í þeim gjaldmiðlum sem það samanstendur af“, sbr. 2. mgr. 2. gr. beggja samninganna, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar Íslands frá 1. nóvember 2012 í máli nr. 66/2012. Vísar stefndi í þessu sambandi til uppgreiðslu beggja lánssamninga, sem hafi farið fram til samræmis við mynttilgreiningu. Aðilar hafi haft samningsfrelsi, samkvæmt meginreglum íslensks réttar, svo fremi að samningarnir fari ekki í bága við ófrávíkjanlegar reglur í settum lögum. Byggir stefndi jafnframt á því að stefnandi hafi, hvað sem öðru líði, með athafnaleysi sínu samþykkt að líta svo á að téðar skuldbindingar væru í svissneskum frönkum fram að myntbreytingu. Einnig beri að líta til þess að lántaki, sem sé eitt stærsta útgerðarfyrirtæki lánsins, hafi tekjur í erlendum gjaldmiðlum og hafi hann því haft hagsmuni af því að lánið væri í erlendum gjaldmiðlum. Byggir stefndi á því, verði talið að lánin hafi verið í íslenskum krónum bundin ólögmætri gengistryggingu, að samkvæmt lokamálslið 2. gr. laga nr. 38/2001 hafi verið heimilt að binda lán í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla, enda hafi það verið til hagsbóta fyrir skuldara, en svo hafi verið ástatt um stefnanda. Stefndi byggir og á því, verði talið að umdeild lán hafi í upphafi verið í íslenskum krónum, hafi þau með áðurnefndum skilmálabreytingum, talist vera í svissneskum frönkum, enda staða þeirra í báðum skilmálabreytingunum tilgreind í þeim gjaldmiðli og enn frekar eftir myntbreytingar, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands 28. maí 2013 í málinu nr. 332/2013. Vísar stefndi og til efnda lántaka á aðalskyldum sínum þessu til samræmis, þótt þær einar og sér ráði ekki úrslitum. Um lagarök vísar stefndi til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, meginreglna fjármunaréttar um réttar efndir fjárskuldbindinga og frelsi manna til að bindast skuldbindingum með samningum. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. V Lög nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, heimila ekki að lán í íslenskum krónum séu verðtryggð með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla, en lán í erlendri mynt fara ekki gegn ákvæðum laganna, sbr. og dóma Hæstaréttar Íslands frá 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010. Í máli þessu deila aðilar um hvort lánssamningar sem stefnandi gerði við Glitni banka hf. hinn 9. október 2007 og 23. október 2007 varði lánsfé í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum. Ákvæðum umdeildra samninga er lýst hér að framan. Í samræmi við dóma Hæstaréttar Íslands, meðal annars í málum nr. 602/2013 og nr. 750/2013, gefa ákvæði sambærilegra samninga ekki skýrt til kynna hvort skuldbinding aðila sé í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum og þarf þá að meta heildstætt, m.a. eftir efndum aðila, hvort samið hafi verið um lán í erlendum gjaldmiðlum eða íslenskum krónum, bundið við gengi erlendra gjaldmiðla. Samkvæmt því ber fyrst að líta til þess að umdeildir samningar eru á forsíðu sinni sagðir vera um lán í erlendum gjaldmiðlum og íslenskum krónum. Í samningunum sjálfum eru þeir sagðir vera í erlendum myntum og íslenskum krónum, en ekki tekið fram í hvaða gjaldmiðlum lánin eigi að vera en skírskotað til óska lántaka við útborgun lánanna. Í samningunum er gert ráð fyrir því að stefnandi leggi fram sérstakar útborgunarbeiðnir þar sem hann tilgreini þá mynt eða hlutföll myntar sem hann óski eftir að lánin verði greidd út í. Fyrir liggur og óumdeilt er að lánin voru greidd inn á gjaldeyrisreikning í svissneskum frönkum, sem stefndi stofnaði á nafni stefnanda. Þá er og óumdeilt að útborgunarfjárhæð lánsins, samkvæmt lánssamningi 9. október 2007 var, að ósk stefnanda, að stærstum hluta ráðstafað til greiðslu á eldri lánum hans, sem voru í erlendum gjaldmiðlum. Að framangreindu virtu verður að leggja til grundvallar að útborgun lánanna hafi verið í erlendum gjaldmiðlum. Samkvæmt ákvæðum samninganna skuldbatt stefnandi sig til þess að endurgreiða lánin í þeim gjaldmiðlum sem þau samanstæðu af. Stefndi greiddi af lánunum ýmist í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum. Af dómum Hæstaréttar Íslands, m.a. í máli nr. 66/2012, má ráða að rétturinn gerir ekki fortakslausa kröfu til þess að skuldbindingar aðila á grundvelli samninga, eins og þeirra sem deilt er um í þessu máli, séu að öllu leyti efndar með greiðslu í erlendum gjaldmiðlum til þess að lán verði talin í þeim gjaldmiðlum. Þegar efndir á hinum umdeildu samningum eru virtar í heild sinni verður að telja að þær hafi að svo verulegu marki falist í því að erlendir gjaldmiðlar skiptu um hendur, að leggja verði til grundvallar að samið hafi verið um lán í erlendum gjaldmiðlum. Þá samræmast ákvæði samninganna um vexti, sem og heimild lánveitanda til að umreikna lánið í íslenskar krónur við gjaldfellingu þeirra og reikna á þá dráttarvexti, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, því að um hafi verið að ræða lán í erlendum myntum. Það styður framangreinda niðurstöðu að í viðaukum beggja lánssamninga, sem um er deilt, voru eftirstöðvar lánanna tilgreindar í hinum erlendu gjaldmiðlum. Þá liggur fyrir að myntbreytingarheimild í lánssamningunum var beitt og benda þau skjöl, sem lögð eru fram um þá breytingu, enn frekar til þess að lán samkvæmt samningunum hafi verið í erlendum gjaldmiðlum. Loks verður, með hliðsjón af niðurstöðu Hæstaréttar Íslands í máli nr. 602/2013, ekki litið fram hjá því að stefnandi hafði tekjur í erlendum gjaldmiðlum, hann átti gjaldeyrisreikning og hafði þegar skuldbindingar við bankann í erlendum gjaldmiðlum og færði hin umdeildu lán sem skuldir í erlendum gjaldmiðlum í ársreikningi sínum, sem allt gefur vísbendingu um að samningsvilji stefnanda hafi staðið til þess að umdeild lán væru í erlendum gjaldmiðlum. Samkvæmt framansögðu þykir hvorki orðalag umdeilds lánssamnings, athafnir samningsaðila við gerð og efndir á aðalskyldum þeirra, né önnur atvik málsins benda til þess að lánssamningarnir hafi í reynd falið í sér lán í íslenskum krónum. Þegar framangreint er virt í heild sinni verður að leggja til grundvallar að samið hafi verið um lán í erlendum gjaldmiðlum og ber því þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Eftir þessari niðurstöðu þykir rétt, samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 800.000 krónur. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Íslandsbanki hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Jakobs og Valgeirs ehf. Stefnandi greiði stefnda 800.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 778/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli b. og d. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, en ákvæði úrskurðarins um tilhögun gæsluvarðhaldsvistar voru felld úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. desember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 30. desember 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt þar til dómur gengur í máli hans, en þó eigi lengur en til þriðjudagsins 26. janúar 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími en að því frágengnu verði varnaraðili einungis látinn sæta farbanni. Fallist Hæstiréttur ekki á kröfuna um að hafna gæsluvarðhaldi gerir varnaraðili sjálfstætt kröfu um að ákvæði hins kærða úrskurðar um tilhögun gæsluvarðhalds verði felld úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um gæsluvarðhald varnaraðila. Af hálfu sóknaraðila hafa ekki verið færð fram viðhlítandi rök fyrir nauðsyn þess að varnaraðili sæti í gæsluvarðhaldinu takmörkunum samkvæmt c. og. d. liðum 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Verður sá hluti hins kærða úrskurðar sem að þessu lýtur því felldur úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um gæsluvarðhald varnaraðila, X. Ákvæði hins kærða úrskurðar um tilhögun gæsluvarðhaldsvistar varnaraðila eru felld úr gildi. Ríkissaksóknari hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], [...], [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans þó eigi lengur en til þriðjudagsins 26. janúar 2010, kl. 16.00. Í greinargerð ríkissaksóknara segir, að með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 29. desember 2009, hafi verið höfðað sakamál á hendur X og fleiri mönnum. Sé ákærðu gefið að sök mansal gagnvart stúlkunni A, 19 ára litháískum ríkisborgara, sem beitt hafi verið ólögmætri nauðung, frelsissviptingu og ótilhlýðilegri aðferð áður en og þegar hún var send til Íslands, sem og í meðförum ákærðu hér á landi, sem tóku við stúlkunni, fluttu hana og hýstu í því skyni að notfæra sér hana kynferðislega. Sé brot ákærðu aðallega heimfært til 1. tl. 1. mgr. 227. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 5. gr. laga nr. 40/2003, en til vara við sama ákvæði, sbr. 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga. Þá hafi ríkissaksóknari til meðferðar mál lögreglu nr. [...] er varðar hilmingu ákærða. Sé ákvörðunar um saksókn í því máli að vænta innan skamms. Þá kemur fram í greinargerð ríkissaksóknara að ákærði hafi sætt gæsluvarðhaldi í þágu málsins frá 14. október sl. Málið sé mjög umfangsmikið og hafi rannsókn þess teygt anga sína víða. Liggi fyrir rökstuddur grunur um að ákærði tengist glæpasamtökum í Litháen, en ákærði sé ríkisborgari þar í landi. Vísist nánar um það til hættumats greiningardeildar ríkislögreglustjóra. Telji greiningardeildin enn fremur að vitnum í málinu, þ.á m. brotaþola stafi veruleg hætta af kærða verði hann látinn laus. Þá sé vísað til þess að ákærði sé erlendur ríkisborgari og þykji hætta vera á því að hann muni reyna að komast úr landi eða leynast eða koma sér með öðrum hætti undan málssókn. Með vísan til framangreinds, gagna málsins, b- og d-liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé þess beiðst að ofangreind krafa nái fram að ganga. Af hálfu ákærða er kröfu um gæsluvarðhald mótmælt og þess aðallega krafist að kröfunni verði hafnað en til vara að ákærða verði gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðahalds og til þrautavara að gæsluvarðhaldinu verði markaður mun skemmri tími en krafist er. Ákærði hefur samkvæmt framansögðu ásamt fleiri mönnum verið ákærður fyrir mansal gagnvart stúlkunni A, 19 ára litháískum ríkisborgara. Slíkt brot getur varðað allt að 8 ára fangelsi samkvæmt 1. mgr. 227. gr. a almennra hegningarlaga. Samkvæmt gögnum málsins er ákærði undir rökstuddum grun um að hafa framið brot það sem honum er gefið að sök. Ákærði er erlendur ríkisborgari og verður því að telja hættu á því að hann muni reyna að komast úr landi, leynast eða koma sér með öðrum hætti undan málssókn áður en mál hans er til lykta leitt. Þá verður að líta til þess að í málinu hefur verið lagt fram hættumat greiningardeildar ríkislögreglustjóra þar sem m. a. kemur fram að vitnum þ. a. m. brotaþola stefi hætta af ákærða. Er á það fallist að vitnunum stafi veruleg hætta af ákærða verði hann látinn laus. Með vísan til framangreinds og b- og d-liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, er því fallist á kröfu ríkissaksóknara, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð: Ákærði, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 26. janúar 2010, kl. 16.00. Tilhögun gæsluvarðhaldsvistar ákærða er með takmörkunum skv. c- og d-liðum 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008.
Mál nr. 274/2002
Skaðabótamál Sund- og baðstaðir Öryggisráðstafanir
L krafði B hf. um skaðabætur vegna missis framfæranda en eiginkona hans hafði drukknað í Bláa lóninu. Hélt hann því fram að slysið yrði rakið til hættueiginleika baðstaðarins. Þá hefðu fyrirsvarsmenn B hf. ekki farið að fyrirmælum H um að grynnka lónið og að viðvörunarmerki hefðu verið ófullkomin jafnframt sem leitin að eiginkonu hans hefði verið ómarkviss. Talið var ósannað að B hf. hefði ekki farið eftir öllum kröfum þess opinbera aðila sem fór með eftirlit með starfsemi þess. Þá hefði baðstaðurinn verið merktur um hættuleg svæði í afgreiðslu og búningsklefa en sérstök öryggislína greindi að grynnri og dýpri hluta lónsins. Jafnframt hefði starfsfólkið verið þjálfað til að bregðast við hættuástandi en sérstaklega hefði verið óskað eftir því við fararstjóra og leiðsögumenn að varað yrði við hættum lónsins. Með framangreint í huga og þær aðstæður sem sköpuðust við upphaf leitar að eiginkonu L þótti ósannað að B hf. og starfsmenn hans hefðu ekki gert allt sem í þeirra valdi stóð til að koma í veg fyrir að slys sem þetta gerðist og reynt að afstýra því að svo færi sem fór. Var B hf. því sýknað af kröfum L.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 14. júní 2002. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð 4.957.484 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 6. júní 1999 til 21. júlí 2001, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Áfrýjandi höfðaði mál þetta til heimtu skaðabóta samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993 með síðari breytingum vegna missis framfæranda, en eiginkona hans Li-Yu Tsang drukknaði í Bláa lóninu 6. júní 1999. Ferðamannahópur frá Taiwan, sem hún var í, hafði skömmu fyrir slysið komið í lónið beint af Keflavíkurflugvelli. Hópnum fylgdi fararstjóri, sem var samlandi hennar, og á Keflavíkurflugvelli tók á móti þeim íslenskur fararstjóri frá ferðaskrifstofunni Samvinnuferðir-Landsýn, en hann var mæltur á kínversku. Slysið varð þegar Li-Yu Tsang og vinkona hennar voru að vaða í lóninu, en þær voru ósyndar. Höfðu þær farið út fyrir öryggislínu sem afmarkaði þann hluta lónsins sem ætlaður var ósyndum. Botn lónsins var á þessum tíma ósléttur og dýpkaði vatnið skyndilega þar sem þær voru staddar, misstu þær fótanna og fóru á kaf. Þegar vinkonan kom úr kafi sá hún Li-Yu Tsang hvergi og kallaði til félaga sinna um hjálp, en hluti hópsins mun hafa verið skammt frá. Samkvæmt framburði íslenska fararstjórans hafði erlendi fararstjórinn farið í lónið með hópnum. Vinkonan fór síðan og klæddi sig en samlandar þeirra hófu leit í lóninu. Starfsmaður stefnda tók strax eftir því að eitthvað var að hjá þessum ferðamannahópi og kallaði umsvifalaust á aðra starfsmenn með því að þrýsta á neyðarhnapp. Aðrir starfsmenn þustu því á vettvang en samkvæmt framburði þeirra gekk í fyrstu illa að fá greinilegar upplýsingar frá hópnum um hvað gerst hafði. Mun það hafa stafað af tungumálaerfiðleikum og því að félagar í hópnum virtust ekki hafa greinargóðar upplýsingar um atvikið. Fyrstu björgunaraðgerðir urðu af þessum sökum ekki markvissar en fljótlega eftir að ljóst var hvað gerst hafði hófu starfsmenn og sundgestir skipulega leit í lóninu en vatnið er ógegnsætt svo sem kunnugt er. Lögregla og hjálparsveitir voru síðan kallaðar á vettvang svo sem lýst er í héraðsdómi. Konan fannst loks í lóninu við að sundgestur rak fótinn í hana og starfsmaður sem kafaði í lónið gat með hjálp annarra fært hana upp á yfirborðið en hún mun þá hafa verið látin. Fyrir Hæstarétti reisir áfrýjandi mál sitt á því að slysið verði rakið til hættueiginleika baðstaðarins, lónið sé stórt, vatnið ógegnsætt og of djúpt. Er því haldið fram að fyrirsvarsmenn stefnda hafi ekki farið að fyrirmælum Heilbrigðiseftirlits Suðurnesja um að grynnka lónið og að viðvörunarmerki hafi verið ófullkomin. Þá er sagt að leitin að konunni hafi verið ómarkviss sem best sjáist af því að konan hafi fundist fyrir tilviljun er baðgestur hafi rekið fótinn í hana. II. Fyrir liggur að eftir dauðaslys, sem varð í Bláa lóninu 4. maí 1997, krafði Heilbrigðisnefnd Suðurnesja rekstaraðila lónsins um ákveðnar umbætur, þar á meðal að djúpir staðir lónsins yrðu grynnkaðir svo að dýpi yrði aldrei meira en 160 cm. Einnig átti í samráði við nefndina að setja niður bryggjur til að auðvelda eftirlit með baðgestum og koma upp viðbragðsáætlun vegna slysa, þar á meðal átti að þjálfa starfsfólkið reglubundið. Að ósk rekstaraðilanna var síðar fallið frá því að grynnka lónið á þennan hátt en þá stóð til að breyta sundaðstöðunni í það horf sem nú hefur verið gert. Ekki liggur annað fyrir en að aðrar kröfur heilbrigðiseftirlitsins hafi verið uppfylltar. Þá var í lóninu sérstök öryggislína sem markaði þann hluta lónsins þar sem ætlast var til að ósyndir héldu sig og komið hafði verið upp skiltum á ensku í afgreiðslu og sundklefum um hættur lónsins. Ennfremur höfðu verið gerð kort með öryggisreglum lónsins á fjórum tungumálum. Á þessum kortum var sérstaklega varað við botni lónsins og öðrum hættum þess. Jafnframt höfðu verið útbúnar leiðbeiningar til leiðsögumanna og fararstjóra um hvers bæri að geta við gesti áður en þeir færu í lónið. Íslenski fararstjórinn, sem talaði kínversku, hafði þó ekki sinnt því hlutverki sínu að vara farþegana við hættunum, en ekki liggur fyrir hvort fararstjórinn sem fylgdi hópnum hafi gert það en íslenski fararstjórinn vissi að hann hafði komið þarna áður. III. Ósannað er að stefndi hafi ekki farið eftir öllum kröfum þess opinbera aðila, sem fór með eftirlit með starfsemi hans. Baðstaðurinn var merktur um hættuleg svæði í afgreiðslu og búningsklefa þar sem föt Li-Yu Tsang eru sögð hafa fundist. Sérstök öryggislína greindi að grynnri og dýpri hluta lónsins. Starfsfólkið var þjálfað til að bregðast við hættuástandi og sérstaklega hafði verið óskað eftir því við fararstjóra og leiðsögumenn að varað yrði við hættum lónsins. Með framangreint í huga og þær aðstæður sem sköpuðust við upphaf leitar að eiginkonu áfrýjanda, sem að framan er lýst, þykir ósannað að stefndi og starfsmenn hans hafi ekki gert allt sem í þeirra valdi stóð til að koma í veg fyrir að slys sem þetta gerðist og eftir að það varð til þess að reyna að afstýra því að svo færi sem fór. Ber með þessum athugasemdum en annars með skírskotun til forsendna héraðsdóms að staðfesta hann. Rétt er að hver aðila beri sinn kostnað af áfrýjun málsins. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. mars 2002. Mál þetta, sem dómtekið var 4. mars sl., er höfðað hinn 11. júní 2001 af Lin Yu-Fu, Si Yuen 97, 128 Section 1, Taipai, Taiwan, á hendur Bláa lóninu hf., Svartsengi, Grindavík, og Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5, Reykjavík, til réttar­gæslu. Stefnandi krefst þess að stefnda verði dæmt til greiðslu skaðabóta, samtals að fjárhæð 4.957.484 krónur, auk 4,5% ársvaxta frá 6. júní 1999 til 21. júlí 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Einnig krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt málskostnaðar­reikningi. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttar­gæslu­stefnda og af hans hálfu eru engar kröfur gerðar í málinu. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Sunnudaginn 6. júní 1999 drukknaði Li-Yu Tsang í Bláa lóninu sem stefndi rekur. Hún var þar í hópi ferðafólks frá Taiwan sem hafði komið í lónið síðdegis umræddan dag. Í lögregluskýrslu er haft eftir Tsai Su. Fang, sem hafði verið með hinni látnu, að þær hafi gengið saman um lónið og haldist í hendur. Vatnið hafi náð þeim í handarkrika. Skyndilega hafi lónið dýpkað og hafi þær þá fallið fram fyrir sig, farið á kaf og misst handtakið sem þær höfðu á hvor annarri. Tsai Su. Fang kvaðst hafa náð að komast upp úr dýpinu og hafi hún svipast um eftir Li-Yu Tsang en hvergi séð hana. Hún hafi þá kallað á hjálp til hópsins sem hafi verið skammt frá þeim. Hún hafi farið í land á meðan leitað var að Li-Yu Tsang. Baðvörður lónsins tók eftir því að eitthvað var að hjá hópnum og kallað þegar á aðstoð annarra starfsmanna með því að ýta á neyðarhnapp. Þegar í ljós kom að konunnar var saknað hófst strax leit að henni í lóninu og um það bil tíu mínútum síðar, þegar leitin hafði ekki borið árangur, hringdi starfsmaður stefnda á lögreglu. Tveir lögreglumenn komu fljótlega á vettvang en þá var klukkan 1745. Þeir höfðu þá þegar kallað til sjúkrabifreið og björgunarsveit sem kom á staðinn um kl. 1800. Um kl. 1810 fannst konan við botn lónsins á um það bil 160 cm dýpi, nokkrum metrum fyrir utan öryggislínu, en í um það bil 20 m fjarlægð frá landi. Farið var með konuna í land og síðan á sjúkrahús í Keflavík en hún var þá látin. Stefnandi var eiginmaður hinnar látnu og krefur hann stefnda um skaðabætur fyrir missi framfæranda samkvæmt 6. gr., 7. gr., 12. gr. og 13. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Hann telur stefnda bera skaðabótaábyrgð á dauða eiginkonu sinnar vegna óforsvaran­legra og hættulegra aðstæðna á baðstaðnum á þessum tíma og vegna þess að björgunaraðgerðir hafi verið ófullnægjandi. Af hálfu stefnda er bótaábyrgð mótmælt en stefndi telur að slysið verði ekki rakið til atvika er hann beri ábyrgð á. Því er og mótmælt að aðstæður í Bláa lóninu hafi verið óforsvaran­legar, hættulegar eða björgunaraðgerðir ófullnægjandi. Enginn tölulegur ágreiningur er í málinu. Stefndi mótmælir því þó að dráttar­vextir verði reiknaðir fyrr en frá uppkvaðningu endanlegs dóms. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi reisir skaðabótakröfuna á því að stefndi reki baðstaðinn Bláa lónið og selji almenningi aðgang að honum. Þess vegna beri stefnda að sjá til þess að öryggi gesta sé ekki hætta búin en þeirri skyldu hafi ekki verið fullnægt. Við­vörunar­skilti gagnvart ósyndum hafi verið ófullnægjandi. Þau hafi verið of fá og aðeins á ensku. Hin látna hafi verið ósynd. Öryggislína á baðvatninu, sem hafi átt að vara ósynda við dýptinni, hafi verið ómerkt. Eftir dauðaslys í Bláa lóninu hinn 4. maí 1997 hafi Heilbrigðiseftirlit Suðurnesja gert ýmsar öryggiskröfur til rekstraraðila staðarins í bréfi dagsettu 7. sama mánaðar, m.a. að dýpi lónsins yrði ekki meira en 160 cm. Ekki hefði verið farið eftir þessu daginn sem Li-Yu Tsang drukknaði en hún hafi verið 153 cm á hæð. Björgunaráætlunum hafi verið áfátt og sömuleiðis þjálfun starfsfólks til björgunar­­starfa. Því hafi björgunaraðgerðir ekki verið nægilega mark­vissar og árangurs­ríkar er í óefni var komið. Vatnið í lóninu sé dökkt á litinn og sjáist því ekki til botns. Þetta geri alla leit í vatninu of tímafreka og setji baðgesti í lífshættu þegar óhapp hendi, svo sem raunin hafi orðið í þessu máli. Leitin hafi tekið of langan tíma. Konan hafi verið látin er hún fannst. Það auki og á hættueiginleika baðstaðarins að gufur, er stígi upp úr vatninu, byrgi mönnum sýn við eftirlit með baðgestum. Framangreint sýni að baðstaðurinn hafi enn verið hættulegur bað­gestum á þessum tíma. Þessir hættueiginleikar hafi leitt til þess að Li­-Yu Tsang drukknaði. Á þeim dauða beri stefndi skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda samkvæmt 12. gr. skaðabóta­laga, sbr. 13. gr. sömu laga. Krafan nemi samtals 4.957.484 krónum og sundurliðist þannig: Krafist er 4,5% ársvaxta samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga af fjárhæðinni frá 6. júní 1999 til 21. júlí 2001, en dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Um málskostnaðarkröfu er vísað til 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda Bláa lóninu er af hálfu stefnda lýst þannig að þar hafi verið rekinn baðstaður í allmörg ár í hrauninu í námunda við orkuveitu Hitaveitu Suðurnesja en síðustu árin hafi stefndi rekið staðinn. Aðstaðan hafi verið byggð upp smám saman og í því efni hafi verið fylgt fyrirmælum Heilbrigðiseftirlits Suðurnesja sem annist eftirlit með staðnum. Farið sé eftir reglugerð nr. 457/1998 en samkvæmt II. kafla hennar fari heilbrigðisnefndir með eftirlit. Reglu­gerðin gildi ekki um sjóböð og náttúrulaugar, sbr. 3. mgr. 1. gr., en að undanförnu hafi nefnd verið að störfum á vegum umhverfis­ráðuneytis til þess að undirbúa setningu reglugerðar um hollustuhætti og öryggi á náttúrulegum baðstöðum og liggi drög slíkrar reglugerðar fyrir. Baðstaðurinn sé ekki lengur á þeim stað í lóninu þar sem hann hafi verið þegar slysið varð. Allur búnaður þar hafi verið tekinn niður og verði því um staðhætti að treysta á gögn úr fórum lögreglunnar og stefnda. Þegar slysið varð hafi verið í gildi starfsleyfi stefnda frá júlí 1997 eins og fram komi í bréfi framkvæmdastjóra Heilbrigðiseftirlits Suðurnesja til þáverandi lögmanns stefnanda frá 10. ágúst 1999. Í bréfinu komi fram að fallið hefði verið frá skilyrði um að mesta dýpt í lóninu væri 160 cm, enda yrðu gerðar sérstakar flotbryggjur. Í bréfinu komi einnig fram að þegar starfsleyfið var veitt í júlí 1997 hafi stefndi uppfyllt allar kröfur sem heilbrigðisnefnd hafi sett um ráðstafanir til að forðast slysahættu og þjálfun starfsmanna í björgun og slysahjálp. Vísað er til útprentunar af bréfi sem sent hafi verið til allra ferðaskrifstofa á árinu 1998 með leiðbeiningum til leiðsögumanna og hópstjóra. Komi þar m.a. fram þær leiðbeiningar, sem fararstjórar hafi átt að brýna fyrir baðgestum sem komi í lónið, þar með talið að leiðsögu­menn ættu að benda á að öryggislína markaði grunn og djúp svæði. Ljós­myndir í gögnum málsins sýni aðstöðuna í lóninu og margvísleg aðvörunarskilti og kort séu m.a. í afgreiðslu, sem sýni hitastig og dýpt lónsins, og aðvörunarskilti séu um að ósyndir megi ekki fara út fyrir öryggislínu. Í lóninu sjáist skýrlega öryggislína með flotholtum. Í gögnum málsins sé einnig áætlun um neyðar­hjálp en allir starfsmenn stefnda hafi fengið þjálfun samkvæmt henni. Umræddan dag hafi lögreglunni verið tilkynnt að erlendrar konu væri saknað í lóninu. Tveir lögreglu­menn hafi verið í nágrenninu og hafi þeir þegar farið á vettvang en um kl. 1800 hafi björgunarsveitarmenn komið á staðinn. Þegar lögreglan kom þangað hafi starfsfólk stefnda verið við leit í lóninu ásamt baðgestum sem hafi byrjað u.þ.b. tíu mínútum áður. Hin látna hafi verið nokkrum metrum utan við öryggislínuna þegar hún fannst en línan marki dýpri hluta lónsins frá hinum grynnri. Kínverskur fararstjóri hafi verið með hópnum sem konan var í, en nafn hans komi ekki fram og ekki hafi verið tekin lögregluskýrsla af honum, og íslenskur leiðsögumaður hafi einnig verið með hópnum. Samkvæmt frásögn Tsai Su. Fang, sem hefði verið með hinni látnu, hefðu þær verið í lóninu um það bil 15-20 mínútur. Hefðu þær farið saman um lónið og haldist í hendur en skyndilega hafi vatnið dýpkað og þær fallið fram fyrir sig, hún hafi misst handtakið og þær báðar farið á kaf í vatnið. Tsai Su. hafi sagst orðið mjög hrædd enda báðar ósyndar. Hún hafi náð að komast upp úr vatninu og kallað á hjálp þegar hún hafi hvergi séð vinkonu sína. Hún hafi síðan farið upp úr lóninu á meðan leitin fór fram. Hún hafi sagt leiðsögumanninn engar aðvaranir hafa gefið um hættur í lóninu og hún hafi ekki orðið vör við neinar viðvaranir á svæðinu. Starfsmenn stefnda hafi brugðist við samkvæmt neyðaráætlun A, sem notuð sé þegar alvarleg atvik beri að höndum. Vörðurinn hafi strax ýtt á neyðarhnapp, sem m.a. kveði alla starfsmenn til lónsins til hjálpar. Í lóninu hefðu verið allt að 200 baðgestir, þar af 20-30 í taiwanska hópnum. Bótaskyldu er mótmælt enda hafi ekkert komið fram í málinu um að umbúnaður á staðnum, viðbúnaður eða viðbrögð starfsmanna beri vitni um ásetning eða gáleysi stefnda eða starfsmanna hans sem valdið geti bóta­skyldu. Þvert á móti hafi komið fram í málinu að stefndi hafi farið eftir öllum kröfum opinbers aðila sem fari með eftirlit með starfsemi stefnda. Baðstaðurinn hafi verið kyrfilega merktur um hættuleg svæði og gestir varaðir við, einkum ósyndir. Kort með öryggisreglum á fjórum tungumálum hefðu verið gefin út fyrir gesti og ferðaskrifstofum sendar leiðbeiningar um hvers bæri að geta við gesti fyrir komu. Á baðstaðnum sjálfum hafi verið öryggis­lína, sem hafi greint að grynnri og dýpri hluta lónsins. Starfsfólkið hafi allt verið þjálfað samkvæmt sérstakri áætlun sérfróðs manns. Engar opinberar reglur hafi verið í gildi um hvernig hátta skyldi starfsemi náttúrulegra baðstaða, en stefndi hafi farið eftir reglugerð nr. 457/1998 um hollustuhætti á sund- og baðstöðum, eftir því sem við hafi átt. Stefndi hafi gætt allra eðlilegra öryggisráðstafana. Til stefnda verði ekki gerðar kröfur um einstaklingsbundnar leiðbeiningar við hvern baðgest. Fyrirsvarsmenn ferða­manna, sem komi á staðinn, verði að rækja þá skyldu að leiðbeina hópum, en stefndi geti ekki komið í þeirra stað og sinnt skyldum þeirra. Slysið hafi orðið vegna óvarkárni hinnar látnu eða mistaka hennar og vinkonu hennar og/eða hugsanlegs skorts á leiðbeiningum af hálfu hópstjóra taiwanska hópsins. Á stefnanda hvílir sú byrði m.a. að sanna atvik að slysinu, bótagrundvöll og orsakasamhengi þessa. Stefnanda hafi ekki tekist sú sönnun og beri því að sýkna stefnda af kröfum hans. Stefndi hafi ekki brugðist þeirra skyldu að sjá til þess að öryggi gesta væri ekki hætta búin. Á staðnum hafi verið góður aðbúnaður og starfsmenn stefnda hafi verið þjálfaðir, hættur merktar og fararstjórum hafi verið leiðbeint um hvers yrði að gæta. Í stefnu sé þess í engu getið hvað hafi brugðist hjá stefnda, einungis fullyrt án raka að skyldu hefði ekki verið fullnægt. Andlát konunnar leiði ekki sjálfkrafa til bótaskyldu stefnda. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að stefndi hafi brugðist skyldum sínum og að sá brestur hafi leitt til andlátsins. Því er mótmælt að viðvörunarskilti hafi verið ófullnægjandi. Enska sé alþjóðlegt tungumál. Erlendir gestir sem komi á baðstað stefnda séu af tugum þjóðerna og tungu­mál þeirra að minnsta kosti jafnmörg. Sú krafa verði ekki gerð til stefnda að hann hafi uppi aðvörunarskilti á öllum þeim tungumálum sem gestir kunni að hafa að móður­máli. Þess vegna sé lögð sú skylda á fararstjóra að upplýsa ferðafélaga sína um hættuleg atriði. Þótt ekki liggi fyrir óyggjandi upplýsingar um það hvort hin látna talaði og las ensku hafi vinkona hennar, sem var með henni þegar slysið varð, talað ensku. Í afgreiðslu þar sem allir gestir fari um hafi verið skýr og skilmerkileg skilti og kort. Öryggislína hafi verið kyrfilega merkt með flotholtum og vandséð hvernig merkja hefði átt hana öðruvísi. Til gesta verði gerð sú krafa að þeir geri sér grein fyrir því að lína sem liggi um náttúrulegan baðstað hafi tilgang sem beri að gæta að. Þótt Heilbrigðiseftirlit Suðurnesja hafi upphaflega gert þá kröfu að dýpi yrði hvergi meira en 160 cm hafi það fallið frá þeirri kröfu að uppfylltum öðrum kröfum sem stefndi hafi uppfyllt. Því er mótmælt að björgunaráætlunum og þjálfun starfsfólks hafi verið áfátt. Við­brögð starfsmanna hafi verið rétt og í samræmi við þjálfun. Allir hafi brugðist strax við en leit hafi hafist strax og hafi hún verið skipuleg. Bláa lónið sé náttúrulegur baðstaður í hrauni sem noti heitt jarðvatn til baða. Þetta sé það sem baðgestir sækist eftir, tugþúsundum saman á hverju ári. Til slíkra staða þurfi að gera strangar kröfur um öryggisviðbúnað, merkt skilti um hættulega staði og þjálfun starfsfólks. Stefndi hafi uppfyllt allar eðlilegar slíkar kröfur. Til stefnda verði hins vegar ekki gerðar kröfur um að hann sjái til þess að vatnið á hinum náttúrulega baðstað sé jafntært og í sápulausu baðkari. Ráðstafanir stefnda geti heldur ekki komið í stað eðlilegrar árvekni gesta. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að stefndi hafi brugðist skyldum sínum. Slys verði ekki án mistaka eða óhappatilviljana. Hafi mistök verið gerð hafi þau ekki verið af völdum stefnda eða starfsfólks hans. Verði stefndi dæmdur til greiðslu bóta er af hans hálfu talið að dráttarvextir verði ekki lagðir á kröfu stefnanda fyrr en frá uppsögu endanlegs dóms í málinu þar sem stefndi hafi meira en uppfyllt allar kröfur opinbers eftirlitsaðila og því hafi ekki verið unnt að sjá slysið fyrir, atvik máls séu of óljós og bótaskylda að minnsta kosti mjög óviss. Niðurstaða Af því sem fram hefur komið og hér að framan er rakið má ráða að þær Li-Yu Tsang og Tsai Su. Fang hafi ekki gert sér nægilega grein fyrir að aðstæður í Bláa lóninu gátu verið hættulegar, einkum þeim sem voru ósyndir, en konurnar voru ósyndar og náðu ekki til botns á slysstað. Stefndi hafði sett öryggislínu á vatnsyfir­borðið en fyrir utan hana dýpkaði vatnið og var hin látna þar þegar hún fannst á botni lónsins. Á ljósmyndum sjást öryggislínur greinilega þrátt fyrir að þær séu ekki sérstaklega merktar. Merkingar voru við dyrnar að búningsklefa kvenna um að ósyndir mættu ekki fara út fyrir línurnar en ekki liggur annað fyrir en að hin látna hafi farið í þann klefa enda fundust föt hennar þar. Í afgreiðslu voru kort sem sýndu hitastig og dýpt lónsins. Stefndi sendi öllum helstu ferðaskrifstofum leið­beiningar um öryggis­reglur og aðrar upplýsingar sem ætlast var til að komið yrði til baðgesta sem komu í lónið á vegum ferðaskrifstofanna. Þar er meðal annars farið fram á að leiðsögumenn eða hópstjórar segi gestum, sem þeir komi með í lónið, frá helstu öryggisatriðum áður en gestir fari til baða. Um þessi öryggisatriði segir í leið­beiningunum að dýfingar séu bannaðar, varað skuli við oddhvössu grjóti á botni, öryggislína marki grunn og djúp svæði og vara beri við misheitum straumum. Sömu tilmælum er beint til fararstjóra. Fram hefur komið að íslenskur leiðsögu­maður, sem var með hópnum og talaði kínversku, veitti upplýsingar um dýpt lónsins en óljóst er hverjar upplýsingar kínverskur fararstjóri veitti ferðamönnunum í hópnum. Af því sem fyrir liggur verður að telja óupplýst hvernig leiðbeiningum var að öðru leyti háttað í umræddu tilviki. Óumdeilt er að í lóninu voru hættur eins og við er að búast þar sem vatn er. Ekki hefur komið fram að öryggis­reglur hafi verið brotnar af hálfu stefnda varðandi merkingar og aðvaranir eða annan aðbúnað og aðstæður á baðstaðnum. Stefndi hafði starfsleyfi frá Heilbrigðiseftirliti Suðurnesja sem veitt var á fundi 22. júlí 1997 til 22. júlí 2001. Þrátt fyrir að í bréfi Heilbrigðiseftirlitsins frá 6. maí 1997 hafi þess verið krafist að dýpt lónsins væri hvergi meiri en 160 cm var því ekki haldið til streitu þar sem fallist var á þau rök stefnda að nægilegt væri að setja tvær flotbryggjur út í dýpsta hluta lónsins og strengja varnarlínur, sem afmörkuðu dýpstu hluta þess, eins og fram kemur í bréfi framkvæmdastjóra Heilbrigði­seftirlitsins frá 10. ágúst 1999 og í lögregluskýrslu sem tekin var af honum 23. ágúst sama ár. Öryggis­kröfur, sem gerðar verða að öðru leyti til stefnda, hljóta að miðast við aðstæður. Sama á við um aðgæslu baðgesta og fararstjórn en slíkt verður að miða við aðstæður allar. Dómurinn telur að ráða megi af málsatvikum og öðrum upplýsingum, sem fyrir liggja í málinu, að slysið verði að mestu rakið til þess að hin látna hafi ekki sýnt næga aðgæslu í lóninu. Þegar það er virt og annað, sem fram hefur komið og hér að framan hefur verið greint frá, verður ekki fallist á þau rök stefnanda að slysið verði rakið til þess að stefndi hafi ekki tryggt öryggi gesta nægilega þannig að til bótaskyldu leiði. Í framburðum vitna hefur komið fram að baðvörður hringdi neyðarbjöllu þegar í ljós kom að þörf var á aðstoð sem aðrir starfsmenn stefnda brugðust strax við. Lýsingar þeirra á atvikum gefa ekki tilefni til að ætla að viðbrögð þeirra hafi verið röng eða ómarkviss. Ekki verður heldur annað séð en að aðgerðir starfsmannanna hafi verið eðlilegar og í samræmi við fyrirliggjandi neyðaráætlun svo og að björgunar­aðgerðum hafi verið hagað með tilliti til þess sem aðstæður gáfu tilefni til. Starfsmenn höfðu fengið þjálfun reglulega í björgunaraðgerðum, skyndihjálp og til leita í lóninu. Skýringar þeirra á því að leitin í lóninu tafðist í umræddu tilviki voru þær að mjög erfitt hafi verið að fá upplýsingar um hvað hafði komið fyrir, hvort konunnar væri í raun saknað og hvar síðast hefði sést til hennar. Starfsmenn hófu við fyrsta tilefni leit að konunni í lóninu og skipulagða leit hófu þeir skömmu síðar. Þeir kölluðu síðan fljótlega eftir aðstoð lögreglu sem kallaði björgunarsveitina strax til aðstoðar. Ekki er í ljós leitt að mistök hafi verið gerð við leitina, sem stefndi beri ábyrgð á, og ósannað er að leitin að konunni hafi ekki verið nægilega markviss eða að þjálfun starfsfólks stefnda og björgunaráætlunum hafi verið áfátt. Þótt ekki hafi tekist að bjarga lífi konunnar verður ekki dregin sú ályktun af því að björgunaráætlunum og þjálfun starfsfólks stefnda hafi verið áfátt og að það hafi leitt til dauða hennar. Af framangreindu leiðir að slysið verður hvorki rakið til sakar stefnda né starfsmanna hans og ber stefndi því ekki bótaábyrgð á dauða Li-Yu Tsang samkvæmt almennu skaðabótareglunni. Ber með vísan til þess að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 að málskostnaður falli niður. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. DÓMSORÐ: Stefnda, Bláa lónið hf., skal sýkn vera af kröfum stefnanda, Lin Yu-Fu, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 624/2010
Kærumál Gjaldþrotaskipti Leigusamningur Forgangskrafa
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem því var hafnað að krafa O ehf. nyti rétthæðar sem búskrafa á grundvelli 3. tölul. 110. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti of.l. í þrotabú F ehf. F ehf. sem tekið var til gjaldþrotaskipta 5. nóvember 2009 hafði á leigu húsnæði. O ehf. lýsti yfir riftun leigusamningsins með yfirlýsingu sem birt var F ehf. O ehf. Skiptastjóri F ehf. hafnaði riftunarkröfunni. Í dómi Hæstaréttar var talið ósannað að F ehf. hafi tilkynnt O ehf. að hann byggði afnot sín af húsnæðinu eftir 1. desember 2009 á 97. gr. laganna og hygðist taka afstöðu til þess síðar að hvort hann nýtti sér heimild sína samkvæmt 1. mgr. 91. gr. laganna til að ganga inn í leigusamninginn. Var hann með yfirlýsingu sinni í tilefni af riftun O ehf. og framgöngu að öðru leyti talinn hafa tekið við réttindum og skyldum hins gjaldþrota félags samkvæmt húsleigusamningnum við sóknaraðila. Var því viðurkennd krafa O ehf. á hendur F ehf. og að hún nyti rétthæðar á grundvelli 3. tölul. 110. gr. laga um gjaldþrotaskipti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. október 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. nóvember 2010. Sóknaraðili kveðst hafa fengið vitneskju um úrskurðinn 14. október 2010 og hefur það ekki sætt andmælum. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 27. september 2010, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila, aðallega um að krafa hans að fjárhæð 33.783.013 krónur, en til vara lægri fjárhæð, í báðum tilvikum að frádreginni innborgun 17. mars 2010 að fjárhæð 3.186.899 krónur, yrði viðurkennd sem búskrafa. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að lýst krafa hans í bú varnaraðila að fjárhæð 33.783.013 krónur, en til vara lægri fjárhæð, verði viðurkennd sem búskrafa samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Fyrir Hæstarétti hefur sóknaraðili ekki dregið frá kröfu sinni innborgun, 3.186.899 krónur, sem innt var af hendi 17. mars 2010, svo sem hann gerði í héraði. Í þessu felst hækkun á kröfu hans sem ekki kemst að í málinu. Er því til úrlausnar fyrir Hæstarétti sama krafa og sóknaraðili hafði uppi í héraði. Svo sem í hinum kærða úrskurði nánar greinir var bú varnaraðila tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 5. nóvember 2009. Varnaraðili hafði þá á leigu húsnæði í eigu sóknaraðila að Grandatröð 8 og Eyrartröð 12 í Hafnarfirði. Í samráði við stærsta kröfuhafa búsins, Landsbanka Íslands hf., mun skiptastjóri hafa ákveðið að halda starfsemi varnaraðila áfram og reyna að selja fyrirtækið í rekstri. Sóknaraðili mótmælir því sem segir í forsendum hins kærða úrskurðar, að strax hafi komið fram hjá skiptastjóra varnaraðila að hann gæti ekki tekið afstöðu til þess hvort hann gengi inn í leigusamninginn um fasteign sóknaraðila og að hann byggði tímabundin afnot af fasteigninni á heimild í 97. gr. laga nr. 21/1991. Þessi fullyrðing hafi fyrst komið fram í greinargerð varnaraðila fyrir héraðsdómi og sé henni mótmælt sem rangri. Skiptastjóri varnaraðila hafi þvert á móti lýst yfir því í orði og verki að hann hefði heimild til að ganga inn í leigusamning aðila, sem hann hafi og gert. Hafi hann með þeim hætti nýtt sér eign sóknaraðila til að skapa mikil verðmæti fyrir varnaraðila og tekið fram við lögmann sóknaraðila að það væri vilji hans að reksturinn yrði áfram á sama stað í Hafnarfirði og sú hefði verið ósk bæjaryfirvalda þar. Sóknaraðili heldur því fram að varnaraðili hafi með aðgerðum sínum gefið skýrlega til kynna að hann nýtti sér heimild 1. mgr. 91. gr. laga nr. 21/1991. Þannig hafi hann gengið inn í gagnkvæman leigusamning aðila og þar með ákvæði samningsins um uppsagnarfrest, enda geti hvorki talist eðlilegt né sanngjarnt að þrotabú geti gengið inn í gagnkvæman samning og notið af því mikils ágóða fyrir búið en hafnað því að virða sínar skyldur samkvæmt samningnum. Með yfirlýsingu 25. nóvember 2009, sem birt var varnaraðila 27. sama mánaðar, lýsti sóknaraðili yfir riftun leigusamningsins um Grandatröð 8 og Eyrartröð 12 í Hafnarfirði. Var þess krafist að varnaraðili rýmdi húsnæðið „þegar í stað og eigi síðar en þriðjudaginn 1. desember 2009“. Við þessu brást varnaraðili með tölvubréfi, sem skiptastjóri hans sendi lögmanni sóknaraðila 30. nóvember 2009. Þar sagði meðal annars svo: „Ég hef móttekið bréf þitt dags. 25. nóvember s.l. ... Mun ég senda þér ítarlegt svar fljótlega þar sem ég rökstyð höfnun riftunarkröfunnar.“ Hinn 1. desember sendi lögmaður sóknaraðila skiptastjóra varnaraðila tölvubréf, þar sem sagði meðal annars: „... hjálagt er reikningur v/ nóvember og desember sem ég bið þig að greiða inn á ... Ég verð svo í sambandi við þig þegar ég hef fengið neðangreint svar þitt.“ Ekkert liggur fyrir í málinu um að skiptastjórinn hafi sent boðað svar með rökstuðningi fyrir því að hann hafnaði riftunarkröfu sóknaraðila. Sóknaraðili byggir á því að svar varnaraðila 30. nóvember 2009 jafngildi yfirlýsingu af hans hálfu um að hann nýtti sér rétt þrotabúsins samkvæmt 1. mgr. 91. gr. laga nr. 21/1991 til að taka við réttindum og skyldum þrotamanns eftir gagnkvæmum samningi. Í hinum kærða úrskurði er lagt til grundvallar að „fram hafi komið strax hjá skiptastjóra að hann gæti ekki tekið afstöðu til þess hvort hann gengi inn í leigusamninginn og að hann byggði sín tímabundnu afnot á heimild í 97. gr. gjaldþrotaskiptalaganna.“ Þessu mótmælir sóknaraðili sem röngu svo sem fyrr sagði. Vísar hann til þess að hvergi komi fram í gögnum málsins að varnaraðili hafi tilkynnt sóknaraðila að hann gæti ekki tekið afstöðu til þess hvort hann gengi inn í leigusamninginn og að hann byggði á 97. gr. laganna. Segir hann það þvert á móti koma fram í tölvupóstinum 30. nóvember 2009 að varnaraðili hygðist hafna riftunarkröfu og ganga inn í leigusamning aðila. Líta verður svo á að varnaraðili hafi hafnað riftunarkröfu sóknaraðila með orðsendingunni 30. nóvember 2009. Sóknaraðili hefur við málflutning sinn unað þeirri afstöðu varnaraðila. Sú aðstaða er uppi í málinu að varnaraðili hafði ekki heimild til að segja samningnum upp með „sanngjörnum fresti“ samkvæmt 1. mgr. 96. gr. laga nr. 21/1991, þar sem leigusamningnum hafði verið þinglýst. Sóknaraðili byggði ekki kröfur sínar í héraði á þessu ákvæði laganna enda hafði hann sjálfur lýst yfir riftun samningsins en varnaraðili mótmælt henni. Skiptir ákvæðið því ekki máli fyrir úrlausn á ágreiningi málsaðila. Ósannað er að varnaraðili hafi tilkynnt sóknaraðila að hann byggði afnot sín af húsnæðinu eftir 1. desember 2009 á 97. gr. laga nr. 21/1991 og hygðist taka afstöðu til þess síðar hvort hann nýtti heimild sína samkvæmt 1. mgr. 91. gr. laganna til að ganga inn í leigusamninginn. Verður samkvæmt þessu fallist á með sóknaraðila að varnaraðili teljist, með yfirlýsingu sinni 30. nóvember 2009 og framgöngu að öðru leyti, hafa tekið við réttindum og skyldum hins gjaldþrota félags samkvæmt húsaleigusamningnum við sóknaraðila. Krafa sóknaraðila í héraði nam umsaminni leigu, 2.539.346 krónum á mánuði án virðisaukaskatts, í 13 mánuði frá febrúar 2010 til og með mars 2011, samtals 33.011.498 krónur. Við þetta bættist „þóknun með vsk“ 753.945 krónur, þannig að krafan nam samtals 33.783.013 krónum. Frá þessari fjárhæð dró sóknaraðili við kröfugerð sína 3.186.899 króna innborgun frá 17. mars 2010,. Fyrir liggur að nefnd greiðsla er húsaleiga fyrir febrúar 2010 að meðtöldum virðisaukaskatti. Einu efnislegu andmælin sem varnaraðili hefur haft uppi um fjárhæð kröfu sóknaraðila lúta að því að fjárhæð leigunnar sé ósanngjörn. Hann hefur ekki gert neina sérstaka grein fyrir grundvelli þessara andmæla og heldur ekki stutt þau gögnum. Þeim verður því ekki sinnt frekar. Verður krafa sóknaraðila tekin til greina á þann hátt sem í dómsorði greinir með þeirri fjárhæð að greiðslan 17. mars 2010 er dregin frá höfuðstól kröfunnar sem viðurkennd verður. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað sem ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Viðurkennd er krafa sóknaraðila, Opal Holding ehf., 30.596.114 krónur á hendur varnaraðila, þrotabúi Festar ehf. Krafan nýtur rétthæðar samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 37/2000
Kærumál Kröfugerð Faðerni Frávísunarúrskurður staðfestur Gjafsókn
M stefndi dánarbúum tveggja manna, þeirra Þ og T, til viðurkenningar á að Þ skyldi teljast faðir hennar. Fallist var á þá niðurstöðu héraðsdóms að M hefði verið löglega feðruð sem dóttir T með faðernisviðurkenningu hans. Þar sem krafa hefði ekki verið gerð um ógildingu þeirrar yfirlýsingar yrði að vísa málinu frá dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. janúar 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. janúar 2000, þar sem vísað var frá dómi máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem hann nýtur í málinu samkvæmt 2. mgr. 45. gr. barnalaga nr. 20/1992. Varnaraðilinn dánarbú Þ krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða sér kærumálskostnað. Varnaraðilinn dánarbú T hefur ekki látið málið til sín taka. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um annað en málskostnað. Aðilarnir skulu hver bera sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila af kærumáli þessu greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, dánarbús M, af kærumáli þessu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 40.000 krónur. Mál þetta er höfðað af M, á hendur [...], fyrir hönd dánarbús Þ, og [...], fyrir hönd dánarbús T, með stefnu, sem árituð hefur verið um afhendingu, annars vegar 6. október 1998 og hins vegar í október sama ár. Stefnandi hefur höfðað málið til viðurkenningar á að Þ skuli teljast faðir hennar. Stefnandi krefst málskostnaðar auk 24,5% virðisaukaskatts á málflutningsþóknun samkvæmt málskostnaðarreikningi og að málskostnaður verði dæmdur eins og málið væri eigi gjaf­sóknarmál en stefnandi hefur gjafsókn í málinu samkvæmt gjafsóknarleyfi dagsettu 15. maí 1998. Dómkröfur stefnda, dánarbús Þ, eru aðallega þær að málinu verði vísað frá dómi og að stefnanda verði gert að greiða stefnda hæfilegan málskostnað að mati réttarins. Til vara er þess krafist að dánarbúið verði sýknað af öllum dómkröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða því hæfilegan málskostnað að mati réttarins. Til þrautavara krefst stefndi þess að málskostnaður verði látinn falla niður verði fallist á dómkröfur stefnanda í málinu. Af hálfu stefnda, dánarbús T, hefur ekki verið sótt þing en samkvæmt áritun á stefnu hefur birting hennar farið fram samkvæmt a-lið 3. mgr. 83. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Engar kröfur hafa verið gerðar í málinu af hálfu dánarbúsins. Úrskurður þessi er kveðinn upp til úrlausnar á frávísunarkröfu stefnda, dánarbús Þ, en munnlegur málflutningur fór fram um hana þann 5. janúar sl. Af hálfu stefnanda er þess krafist að frávísunarkröfunni verði hrundið og að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað í þessum þætti málsins eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefnandi höfðaði málið í október 1998 eins og áður er komið fram en dánarbú hennar tók við aðild málsins samkvæmt bókun í þingbók þann 21. september 1999. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Málavextir eru þeir að þann [...] fæddi K stúlku, M, sem er stefnandi máls þessa. Stuttu eftir fæðinguna fór fram blóðrannsókn til að ákvarða faðerni stefnanda en henni sættu þeir Þ og T. Samkvæmt niðurstöðu rannsóknarinnar frá 3. janúar 1961 var hvorki unnt að útiloka Þ né T frá faðerninu. Við skírn stefnanda gaf móðir hennar þær upplýsingar að Þ væri faðir stefnanda og var hún þá skráð Þdóttir í þjóðskrá. Þau T og K giftust [...] 1963. Samkvæmt gögnum málsins sendi séra Þórir Stephensen bréf til Hagstofunnar, dagsett 6. nóvember 1973, þar sem fram kom að T hefði lýst sig föður stefnanda en í stefnu segir að þetta hafi verið í tengslum við fermingu stefnanda. Var skráningu á faðerni stefnanda breytt í samræmi við það í þjóðskrá og stefnandi þá skráð M T. Samkvæmt því sem fram hefur komið í málinu lést T [...] 1994 en Þ þann [...] 1998. Með bréfi lögmanns stefnanda þann 3. mars 1998 til Rannsóknastofu í réttarlæknisfræði var óskað eftir upplýsingum um gögn varðandi blóðrannsókn vegna athugunar á faðerni stefnanda. Gunnlaugur Geirsson prófessor sendi lögmanninum umbeðin gögn með bréfi dagsettu 11. mars 1998. Í bréfinu var bent á að úrskurð dómara þyrfti til þess að tryggja að notkun sýna í vörslu Rannsóknastofu Háskólans væri réttmæt til mannerfðafræðilegra rannsókna á DNA-erfðaefni í þeim. Með beiðni dagsettri 26. mars 1998 var óskað dómsúrskurðar og var úrskurður kveðinn upp hinn 22. maí sama ár, en með honum var heimilað að framkvæma mannerfðafræðilega rann­sókn á DNA-erfðaefni úr lífssýnum frá þeim Þ og T. Samkvæmt álitsgerð prófessors Gunnlaugs Geirssonar frá 8. september 1998 voru vefjasýni úr þeim fengin frá Rannsóknastofu Háskólans við Barónsstíg og voru þau notuð til rannsókna á DNA-erfðaefninu. Í sama tilgangi voru notuð blóðsýni úr stefnanda og móður hennar. Fimm erfðamörk voru rannsökuð hjá hverju þeirra og reyndust erfðamörk, sem stefnandi hafði fengið frá föður, vera fyrir hendi í sýnum frá Þ heitnum en ekki í sýnum frá T heitnum. Samkvæmt því samræmdust niðurstöður því að Þ væri faðir hennar en T útilokaðist frá faðerni. Líkur fyrir faðerninu voru taldar geysisterkar (meiri en 99%). Með bréfi lögmanns stefnda, db. Þ, frá 29. október 1998 til Rannsóknastofu Háskólans í meinafræði var óskað eftir því að fram færi ný DNA-rannsókn erlendis. Hafði rannsóknastofan milligöngu um slíka rannsókn sem fór fram í Rettsmedisinsk Institutt í Oslo. Samkvæmt niðurstöðum þeirrar rannsóknar, sem dagsettar eru 6. september 1999, samrýmdust þær því að Þ heitinn hafi verið faðir stefnanda en T heitinn útilokaðist frá því að geta verið faðir hennar. Líkur fyrir faðerni reiknuðust 3050:1. Stefnandi hefur höfðað málið í þeim tilgangi af afla faðernisviðurkenningar fyrir dómi. Af hálfu stefnda, db. Þ, er því haldið fram að grundvöllur málsins og um leið kröfugerðarinnar sé rangur. Deilt er einnig um það hvort faðernisskráningu stefnanda þurfi að hnekkja áður en faðernisviðurkenningar verði aflað á þann hátt sem stefnandi hefur hér leitast við að gera. Stefndi telur það jafnframt galla á málatilbúnaði stefnanda að engar kröfur væru gerðar á hendur dánarbúi T heitins. Málatilbúnaður stefnanda væri að þessu leyti ófull­nægjandi til að unnt væri að fella efnisdóm á málið. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi telur að þrátt fyrir tvenns konar opinbera skráningu á faðerni hennar sé ljóst að hvorug skráningin hafi lagagildi um það hvor þeirra Þ eða T verði að lögum talinn faðir hennar. Svo virtist sem allt til þessa dags hafi hvorki átt sér stað faðernisviðurkenning né sönnun um faðerni stefnanda lögum samkvæmt eða í opinberum gögnum. Vegna þessarar óvissu hafi stefnandi ákveðið að gera gangskör að því að fá faðernið upplýst með þeim úrræðum er lög heimili. Þann 26. mars 1998 hafi stefnandi leitað eftir úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur til að fá heimild til öflunar lífssýna úr þeim Þ og T og heimild til að láta fara fram mannerfðafræðilega rannsókn á DNA-erfðaefnum úr þeim og stefnanda til að leiða í ljós rétt faðerni. Af hálfu dánarbús Þ hafi beiðninni verið hafnað með því að eðlilegra væri að rannsaka ekki sýni úr Þ fyrr en að lokinni rannsókn á sýni úr T. Þann 22. maí 1998 hafi verið veitt heimild til framangreindra rannsókna með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur. Niðurstöður rannsóknanna, sem gerðar voru á Rannsóknarstofu Háskóla Íslands í meinafræði, samrýmdust því að Þ væri faðir stefnanda en T hafi útilokast frá faðerni. Í niðurstöðunni hafi líkurnar fyrir faðerni verið taldar meiri en 99%. Á grundvelli þessarar niðurstöðu telur stefnandi vera fram komna lögfulla sönnun fyrir því að Þ sé faðir hennar. Kröfur sínar byggir stefnandi á VII. kafla barnalaga nr. 20/1992. Stefnandi telur að blóðrannsóknin, sem gerð var 1961, feli í sér viðurkenningu Þ á því að hann hafi haft samfarir við móður stefnanda á getnaðartíma hennar, sbr. 1. mgr. 50. gr. laga nr. 20/1992. Þá teljist faðerni sannað samkvæmt 2. mgr. 50. gr. sömu laga með framlagningu álitsgerðar Rannsóknadeildar Háskóla Íslands í meinafræði. Dánarbúi T hafi verið stefnt samkvæmt lagaskyldu, sbr. 3. mgr. 43. gr. laga nr. 20/1992. Stefnandi mótmælir frávísunarkrafu stefnda, db. Þ, og krefst þess að henni verði hafnað. Af hennar hálfu er bent á að kröfugerð hennar í málinu beinist að báðum stefndu um að annar þeirra teljist faðir hennar. Í kröfugerðinni felist því að núverandi skráning á faðerni skuli falla niður. Skráningin hafi hins vegar ekki þá þýðingu að feðrun stefnanda hafi þegar farið fram að lögum. Af hennar hálfu er því enn fremur mótmælt að hún hafi hlotið réttarstöðu skilgetins barns við stofnun hjúskapar móður hennar og T heitins. Mótmælt er að höfða hefði þurft sérstak ógildingar- eða véfengingarmál til að fá fellda niður faðernisskráninguna. Kröfu sína um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr., sbr. 129. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum e-lið 1. tl. Kröfu um virðisaukaskatt á málskostnað styður stefnandi þeim rökum að stefnanda beri að greiða virðisauka­skatt en hún sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili og því sé henni nauðsynlegt að krefjast hans úr hendi stefndu. Málsástæður og lagarök stefnda, db. Þ Rök stefnda fyrir frávísunarkröfunni eru þau að grundvöllur alls málatilbúnaðar stefnanda feli það í sér að stefnandi hafi aldrei verið feðruð með lögmætum hætti og gangi dómkrafa stefnanda út á það að afla viðurkenningar á því að Þ teljist faðir hennar. Þessi grundvöllur málsins og um leið sjálfrar kröfugerðarinnar sé rangur og þar af leiðandi sé ekki unnt að fella efnisdóm á kröfur stefnanda. Stefndi telur að fyrir liggi að stefnandi hafi verið feðruð með lögmæltum hætti og faðerni hennar skráð í opinberum skrám í samræmi við það. Á meðan þeirri faðernisskráningu stefnanda hafi ekki verið hnekkt í sérstöku véfengingarmáli samkvæmt 52. gr. barnalaga nr. 20/1992 sé ekki unnt að kveða upp efnisdóm um kröfu stefnanda í þessu máli. Ágreiningslaust sé að stefnandi hafi talist óskilgetið barn við fæðingu. Móðir stefnanda hafi talið sig hafa haft samfarir við tvo menn á getnaðartíma barnsins, þá Þ og T. Hvorugur hafi útilokast frá því að geta talist faðir stefnanda samkvæmt niðurstöðum blóðrannsóknar sem gerð hafi verið. Móðir stefnanda og T hafi gengið í hjónaband á árinu 1963. Við það telur stefndi þá breytingu hafa orðið á réttarstöðu stefnanda að hún hafi talist eftir það skilgetið barn á grundvelli 2. gr. laga nr. 87/1947. Varðandi frávísunarkröfu vísar stefndi til 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum d og e-liða. Niðurstaða Í málinu gerir stefnandi þá kröfu að viðurkennt verði með dómi að Þ heitinn skuli teljast faðir hennar. Stefnandi hefur þó ekki höfðað mál til ógildingar á faðernisviðurkenningu T heitins og engin krafa hefur komið fram í málin um ógildingu á henni þótt dánarbúi hans hafi verið stefnt. Um ógildingu á faðernisviðurkenningu gilda nú ákvæði 53. gr. barnalaga nr. 20/1992, sbr. 54. gr. og 1. mgr. 76. gr. sömu laga. Stefnandi hefur í upphaflegum málatilbúnaði sínum gert ráð fyrir því að skráning á faðerni hennar á árinu 1973 hafi ekki lagagildi. Segir enn fremur í stefnu að hvorki hafi átt sér stað faðernisviðurkenning né sönnun um faðerni stefnanda lögum samkvæmt eða í opinberum gögnum eins og fram kemur í stefnu. Þrátt fyrir þennan málatilbúnað stefnanda var því þó lýst yfir af hennar hálfu við munnlegan málflutning um fram komna frávísunarkröfu að í kröfugerð hennar um viðurkenningu á því að Þ heitinn skuli teljast faðir hennar fælist krafa um að skráning á faðerni hennar skyldi niður falla. Á þetta sjónarmið stefnanda telur dómurinn ófært að fallast en samkvæmt 1. mgr. d-liðar 80. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 skal greina dómkröfur í stefnu svo glöggt sem unnt er. Þá verður einnig að líta til þess að skýring stefnanda á kröfugerðinni kom fram í þinghaldi þann 5. janúar sl. þegar ekki var sótt þing af hálfu stefnda, dánarbús T. Þykir með vísan til þessa ekki verða hjá því komist að vísa málinu frá dómi. Rétt þykir að stefnandi greiði stefnda, dánarbúi Þ, 40.000 krónur í málskostnað en að málskostnaður stefnda falli að öðru leyti niður, þar með talinn kostnaður vegna rannsóknar sem farið var fram á af hans hálfu og gerð var í Rettsmedisinsk Institutt í Oslo. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, samtals 128.800 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Valgeirs Kristinssonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 120.000 krónur og er hún ákveðinn án virðisaukaskatts, en útlagður kostnaður er 8.800 krónur, þ.e. 3.800 krónur vegna þingfestingar málsins og 5.000 krónur vegna aksturs. Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Máli þessu er vísað frá dómi. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, samtals 128.800 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Valgeirs Kristinssonar hrl., 120.000 krónur án virðisaukaskatts, en útlagður kostnaður er 8.800 krónur. Rannsóknarkostnaður, samtals 88.220 krónur, hefur verið greiddur úr ríkissjóði.
Mál nr. 291/2005
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Gæsluvarðhaldsvist
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur. Krafa X, um að aflétt yrði takmörkunum samkvæmt e. lið 1. mgr. 108. gr. sömu laga, var tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. júní 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærðir eru tveir úrskurðir Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júní 2005, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 13. júlí 2005 kl. 16 og staðfest var ákvörðun sóknaraðila um að varðhaldið yrði með þeim takmörkunum, sem heimilaðar eru í e. lið 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Málin voru sameinuð með ákvörðun réttarins 1. júlí 2005. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991. Varnaraðili krefst þess að gæsluvarðhaldsúrskurðurinn verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann þess að gæslan verði án takmarkana samkvæmt e. lið 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991. Sóknaraðili krefst staðfestingar hinna kærðu úrskurða. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður á það fallist að skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 sé fullnægt til þess að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi þann tíma sem greinir í hinum kærða úrskurði og verður hann því staðfestur. Varnaraðila var í þinghaldi kynnt að gæsluvarðhald hans yrði með takmörkunum samkvæmt b., c., d. og e. liðum 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991. Krafðist hann þess þá að gæsluvarðhald hans yrði án takmarkana samkvæmt e. lið ákvæðisins. Kvað héraðsdómari upp úrskurð, þar sem þeirri kröfu var hafnað. Ekki verður talið að sóknaraðili hafi fært fyrir því fullnægjandi rök að takmarkanir á heimild varnaraðila til að fylgjast með fjölmiðlum séu nauðsynlegar í þágu rannsóknar málsins til viðbótar þeim takmörkunum sem felast í b., c. og d. liðum fyrrnefndrar lagagreinar. Verður hinn kærði úrskurður sem þetta varðar því felldur úr gildi. Dómsorð: Úrskurður héraðsdóms um gæsluvarðhald varnaraðila, X, er staðfestur. Krafa varnaraðila, um að aflétt verði takmörkunum samkvæmt e. lið 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, er tekin til greina.
Mál nr. 734/2017
Kærumál Sakarefni Nauðungarsala Frávísunarúrskurður staðfestur
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem einkamáli B og D gegn Í og E til ógildingar á nauðungarsölu var vísað frá dómi með vísan til þess að B og D hefðu ekki beint kröfu um úrlausn um gildi nauðungarsölunnar til héraðsdómara eins og heimilt væri samkvæmt 1. mgr. 80. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, MarkúsSigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru, sem barsthéraðsdómi 17. nóvember 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 23. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. nóvember 2017, þar sem máli sóknaraðilaá hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinumkærða úrskurði verði hrundið. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9.nóvember 2017. Málþetta höfðuðu Benedikt G. Stefánsson og Diana Rostán, bæði til heimilis aðMiklubraut 90, Reykjavík, með stefnu birtri 11. maí 2017 á hendur Íslandsbankahf., Hagasmára 3, Kópavogi og Ergo, Suðurlandsbraut 14, Reykjavík. Málið var tekið til úrskurðar 27. októbersl. Ístefnu eru gerðar þessar kröfur: „Viðóskum eftir að uppboði verði dæmt ógilt og að tryggingarbréfið verði lístógilt. Þá krefst ég málskostnaðar aðmati dómsins.“ Stefndusóttu þing og skiluðu greinargerð þar sem þeir kröfðust frávísunar málsins ogmálskostnaðar. Aðeins var fjallað umformhlið málsins í greinargerðinni, þótt hún hafi ekki verið lögð fram fyrr ensex vikur voru liðnar frá þingfestingu málsins, sbr. 2. mgr. 99. gr. laga nr.91/1991, sbr. 7. gr. laga nr. 78/2015.Við fyrirtöku 8. september féll þingsókn niður af hálfu stefndu og varmálið tekið til úrskurðar eins og áður segir 27, október, er stefnendur höfðulagt fram sókn og frekari gögn. Ístefnu segir að uppboð hafi verið haldið á eigninni Miklubraut 90 þann 12.apríl 2017. Uppboðið hafi byggst átryggingarbréfi sem hafi ekki verið í eigu uppboðsbeiðenda, stefnduÍslandsbanka og Ergo. Frá árinu 1999hafi Glitnir verið með tryggingarbréf með veði í íbúð að Miklubraut 90, vegnaeignaleigusamnings við Plötupressu ehf.Segja stefnendur að það sé fyrirtæki þeirra. Þáer í stefnu rakið að Glitnir hf. og Íslandsbanki hf. hafi sameinast og síðartekið upp nafnið Glitnir. Í október 2008hafi eignir Glitnis verið færðar í nýjan banka, stefnda Íslandsbanka hf. Segja stefnendur að þau geri samruna Glitnisog Íslands­banka í mars 2003 að aðalvörn sinni.Þá segir að Seðlabankinn hafi aldrei framselt stefndu tryggingarbréfiðsem uppboðið byggðist á. Ennfremur segir í stefnu að 52. gr. laga um fjármálafyrirtæki banni að samieinstaklingur sitji í fleiri en einni stjórn fjármálafyrirtækis. Gunnar Felixson hafi setið bæði í stjórnGlitnis og Íslandsbanka, þegar fyrirtækin voru sameinuð. Samningurinn um sameiningu sé þvíógildur. Því hafi tryggingarbréfið ekkiverið framselt stefnda Íslandsbanka. Lokser byggt á því að stefndu hafi brotið gegn 116. gr. laga nr. 91/1991 með því aðknýja fram nauðungarsölu vegna dóms í máli E-1831/2014, en þeir hafi áður fengiðdóm í máli nr. A-176/2012 sem hafi verið framfylgt að fullu. Lög nr. 38/2001 banni sýslumanni að bjóða uppíbúðarhúsnæði skuldara þar sem hann hafi skráð lög­heimili, ef um er að ræðakaupleigusamning. Stefndugerðu í greinargerð athugasemd um að Ergo sé stefnt til hliðar við Íslandsbankaí málinu. Ergo sé útibú eða deild innanÍslandsbanka. Frávísunarkrafastefndu var byggð á því að málatilbúnaður stefnenda væri svo óskýr að ekki væriljóst á hverju stefnendur vildu byggja og því útilokað að halda uppivörnum. Ekki væri heldur heimilt aðhöfða almennt einkamál til ógildingar á nauðungarsölu. Um leiðir til að bera nauðungarsölu undir dóm giltu ákvæði laga nr. 90/1991. Slík krafa væri ekki höfð uppi í almennueinkamáli. Niðurstaða Stefnendurkrefjast ógildingar á nauðungarsölu á íbúð að Miklubraut 90, sem fór fram 12.apríl 2017 að kröfu stefnda Íslandsbanka.Heimild til að bera gildi nauðungarsölu undir dóm er að finna í 80. gr.laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu.Samkvæmt því skal beina kröfu um úrlausn um gildi sölunnar tilhéraðsdómara innan fjögurra vikna frá því að tilboði hefur verið tekið. Ístað þess að senda héraðsdómi kröfu gáfu stefnendur út stefnu og létu birtaeftir reglum laga nr. 91/1991. Ekki erhægt að líta svo á að framlagning stefnunnar og skjala málsins á reglulegudómþingi geti verið krafa um úrlausn í skilningi 80. gr. laga nr. 90/1991. Stefnendur hafa höfðað mál um kröfu, sem ekkiverður borin undir dóm í almennu einkamáli.Verður þegar af þeirri ástæðu að vísa málinu frá dómi. Verður þá hvorki fjallað um hvort Ergo getiátt sjálfstæða aðild að málinu né hvort mála­tilbúnaður allur sé svo skýr aðunnt væri að leggja dóm á málið. Þarsem þingsókn stefndu féll niður verður málskostnaður felldur niður. JónFinnbjörnsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð Máliþessu er vísað frá dómi. Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 577/2010
Gjaldþrotaskipti Skiptakostnaður
Bú M ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta og var H skipaður skiptastjóri þess. Skiptabeiðandi, S, lagði fram tryggingu fyrir skiptakostnaði, sbr. 2. mgr. 67. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í málinu krafði H skiptabeiðanda um greiðslu skiptakostnaðar, sem féll til umfram tryggingu. H hélt því fram að fé þrotabúsins hefði ekki dugað fyrir kostnaðinum þar sem það væri nær eignalaust, sbr. 2. mgr. 66. gr. laga nr. 21/1991, og að verk hans við skiptin hefðu öll verið nauðsynleg, sbr. 1. mgr. 155. gr. laganna. S taldi á hinn bóginn að H hefði borið að afla samþykkis hans sem skiptabeiðanda áður en stofnað var til frekari útgjalda við skiptameðferð, þegar ljóst var að tryggingin nægði ekki til að ljúka skiptum, sbr. 155. gr. sömu laga. Hæstiréttur rakti ákvæði 1. mgr. 155. gr. laga nr. 21/1991 og samspil þess við ákvæði 2. mgr. 67. gr. sömu laga. Niðurstaða Hæstaréttar var sú að S hefði ekki bent á aðgerðir skiptastjóra sem honum hefði hvorki verið að lögum skylt að vinna né teldust til nauðsynlegra og venjulegra aðgerða við skipti bús sem lokið væri samkvæmt 1. mgr. 155. gr. laganna. Þá hefði S heldur ekki fært fram rök fyrir því að þannig hefði verið að verki staðið við skipti búsins að efni væru til að lækka kröfu H. Var krafa H því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Samkvæmt úrslitum málsins verður áfrýjandi með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, sýslumaðurinn í Hafnarfirði, greiði stefnda, þrotabúi Melhóls ehf., 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðs­dóms Reykjaness 6. júlí 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 16. júní sl., var höfðað með birtingu stefnu fyrir lögmanni stefnda þann 23. júní 2009 og var málið þingfest þann 24. júní 2009. Stefnandi er Þrotabú Melhóls ehf., kt. 700402-5920, Bæjarhrauni 8, Hafnarfirði, en stefndi er sýslumaðurinn í Hafnarfirði, kt. 490169-5559, Bæjarhrauni 8, Hafnarfirði. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 844.621 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 11. september 2008 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu. Stefndi sótti þing við þingfestingu málsins og fékk frest til framlagningar greinargerðar til 30. september 2009. Krefst stefndi þess aðallega að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins en til vara að stefnukrafan verði lækkuð verulega og að málskostnaður verði felldur niður. Var aðalmeðferð ákveðin 23. febrúar 2010 en frestað utan réttar að ósk stefnanda. Aðalmeðferð fór fram þann 16. júní sl., og var málið dómtekið að málflutningi loknum. Málsatvik. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness, uppkveðnum 21. september 2006, var bú Melhóls ehf. tekið til gjaldþrotaskipta og var Hlöðver Kjartansson hrl. skipaður skiptastjóri í búinu. Skiptabeiðandi var sýslumaðurinn í Hafnarfirði og lagði hann fram tryggingu fyrir skiptakostnaði, 250.000 krónur, sbr. 2. mgr. 67. gr. laga nr. 21/1991. Var þrotabúið eignalaust en samkvæmt skiptastjóra varð að leggja mikla vinnu í skoðun á því hvort líkur væru á endurheimtum verðmæta í búinu, sérstaklega vegna skorts á bókhaldi og bókhaldsgögnum. Lýstar kröfur í búið námu samtals 100.556.204 krónum. Þar af voru forgangskröfur samtals 32.975.193 krónur skv. 112. gr. gjaldþrotalaga en þegar við upphaf gjaldþrotaskiptanna hafði fjöldi dómsmála verið höfðaður gegn félaginu vegna launa skipverja á skipi félagsins. Í stefnu segir að skiptastjóri hafi ekki tekið afstöðu til lýstra almennra krafna í þrotabúið á grundvelli 119. gr. laganna en ekki komist hjá því að taka afstöðu til forgangskrafna vegna launa skipverja á skipi Melhóls ehf. á gagnrýninn hátt með tilheyrandi umtalsverðri vinnu. Stefnandi kveður búið hafa verið eignalaust og skiptastjóra hafa fengið bókhald búsins í slitrum. Forgangskröfur í búið hafi numið um þrjátíu og sjö milljónum króna en endað í tuttugu og fimm milljónum eftir að skiptastjóri hafði tekið afstöðu til þeirra. Þann 15. desember 2006 var haldinn skiptafundur í búinu þar sem kröfulýsingaskrá var lögð fram. Þann 19. febrúar 2007 var tekin skýrsla af Hafsteini Aðalsteinssyni, skipstjóra hjá félaginu. Þann 25. apríl 2007 lá endanleg kröfuskrá fyrir og með bréfi sama dag sendi skiptastjóri bréf til Ábyrgðarsjóðs launa þar sem tilgreindar voru forgangskröfur í búið vegna launa starfsmanna. Þann 10. maí 2007 var tekin skýrsla af stjórnarmanni félagsins, Sigurði Aðalsteinssyni. Þann 11. ágúst 2008 sendi skiptastjóri tölvupóst til skiptabeiðanda ásamt tímaskýrslu og krafði hann um ógreiddan skiptakostnað umfram skiptatrygginguna. Þann 12. ágúst 2008 sendi skiptastjóri tilkynningu til ríkislögreglustjóra þar sem vaknað höfðu grunsemdir um refsivert athæfi forsvarsmanna félagsins. Með bréfi þann 2. september 2008 hafnaði stefndi því að greiða aukinn skiptakostnað og benti stefnanda á kæruheimild til fjármálaráðuneytisins. Með kæru þann 19. september 2008 kærði stefnandi ákvörðun stefnda til fjármálaráðuneytisins og krafðist þess að ákvörðun sýslumannsins yrði felld úr gildi. Með bréfi þann 6. janúar 2009 kærði stefnandi til fjármálaráðuneytisins þann drátt sem var orðinn á afgreiðslu kæru hans frá 19. september 2008 til ráðuneytisins. Með bréfi ráðuneytisins til stefnanda upplýsir ráðuneytið að erindi hans frá 19. september hafi verið svarað með bréfi þann 23. október 2008 sem var sent stefnanda. Hafnaði ráðuneytið kröfu stefnanda um að fella niður ákvörðun stefnda um greiðslu aukins skiptakostnaðar. Þann 23. júní 2009 höfðaði stefnandi mál þetta með birtingu stefnu fyrir lögmanni stefnda. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því að hann hafi verið skipaður skiptastjóri í búi Melhóls ehf. þann 21. september 2006. Hafi skiptatrygging er stefndi lagði fram, 250.000 krónur, til greiðslu á kostnaði skiptastjóra engan veginn dugað til að greiða fyrir lögbundna og nauðsynlega vinnu skiptastjóra. Kveður stefnandi að engar eignir hafi fundist í þrotabúinu og skoðun skiptastjóra hafi ekki leitt til þess að líkur væru á endurheimtu verðmæti í búinu samkvæmt riftunarreglum XX. kafla gjaldþrotalaganna eða með öðrum hætti. Leggja hefði þurft nokkuð mikla vinnu í þá skoðun, sérstaklega vegna skorts á bókhaldi og bókhaldsgögnum. Á grundvelli þeirrar vinnu hafi ríkislögreglustjóra verið sent bréf með ýmsum ábendingum um atriði er kynnu að varða fyrrum forsvarsmenn félagsins refsiábyrgð. Lýstar kröfur í þrotabúið hafi verið samtals að fjárhæð 100.556.204 krónur, þar af hafi forgangskröfur verið að fjárhæð 32.975.193 krónur. Þegar við upphaf gjaldþrotaskiptanna hafði fjöldi dómsmála verið höfðaður gegn félaginu vegna launa skipverja á skipi félagsins. Skiptastjóri hafi ekki tekið afstöðu til lýstra almennra krafna í þrotabúið en ekki hafi verið komist hjá því, í samræmi við starfsskyldur skiptastjóra, að taka afstöðu til forgangskrafna vegna launa skipverja á skipi Melhóls ehf., á gagnrýninn hátt með tilheyrandi vinnu. Hafi skiptatryggingin vegna framangreinds engan veginn nægt til greiðslu þeirrar vinnu og eftir standi stefnufjárhæðin. Stefndi hafi hafnað beiðni stefnanda um greiðslu þessa aukna skiptakostnaðar þann 2. september 2008. Í framhaldi hefði stefnandi kært þá ákvörðun stefnda til fjármálaráðuneytisins með vísan til 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Hafi stefnandi krafist þess að ráðuneytið felldi ákvörðun stefnda úr gildi en ráðuneytið hafnað kröfu stefnanda. Stefnandi byggir kröfu sína á því að samkvæmt 2. mgr. 66. gr. gjaldþrotalaga ábyrgist sá sem krefst gjaldþrotaskipta greiðslu kostnaðar af meðferð kröfu hans og af gjaldþrotaskiptunum sé krafa hans tekin til greina og kostnaðurinn greiðist ekki af fé búsins. Gildi það einnig þó svo að skiptabeiðandi hafi ekki verið krafinn um tryggingu skv. 2. mgr. 67. gr. laganna. Stefnandi kveður útilokað að unnt hafi verið að ljúka starfsskyldum skiptastjóra fyrir fyrsta skiptafund og skiptum á fyrsta skiptafundi þann 15. desember 2006 í samræmi við ákvæði 1. málsliðar 1. mgr. 155. gr. laganna. Ekki hafi verið hjá því komist að taka afstöðu til forgangskrafna og ljúka þeim dómsmálum sem þegar höfðu verið höfðuð og senda umsögn um þær til Ábyrgðarsjóðs launa. Vísar stefnandi því til stuðnings til dóms Hæstaréttar Íslands frá 12. febrúar 2002 í málinu nr. 47/2002. Þá kveður stefnandi þá skyldu hvíla á skiptastjóra að láta Ábyrgðarsjóði launa í té skriflega umsögn um hverja þá kröfu í búið sem til álita komi að njóti ábyrgðar sjóðsins og skuli umsögnin fela í sér afstöðu hans til réttmætis kröfunnar og forgangsréttar hennar án tillits til eignastöðu búsins. Umræddir kröfuhafar hefðu haft lögvarða hagsmuni af því að afstaða yrði tekin til lýstra launakrafna þeirra. Kvað stefnandi mörg dómsmál hafa verið rekin fyrir dómstólum þegar búið var tekið til gjaldþrotaskipta. Sum þeirra mála hafi verið felld niður og dómsátt gerð í öðrum. Þeim kröfum hafi síðan verið lýst í búið. Þá hefði skiptastjóri ekki náð til Sigurðar Aðalsteinssonar, fyrrum stjórnarmanns félagsins, til skýrslugjafar fyrr en 10. maí 2007 þar sem hann hefði dvalist erlendis. Hefði skýrslutaka af honum verið nauðsynleg í þeim tilgangi að hann upplýsti skiptastjóra um þær miklu fjármálalegu ráðstafanir sem félagið hafði staðið í skömmu fyrir gjaldþrotið og getið var í bréfi skiptastjóra til ríkislögreglustjóra þann 12. ágúst 2008, enda kynnu þær að geta leitt til þess að endurheimta mætti verðmæti inn í búið, svo sem vegna þeirra rúmlega fjörutíu og níu milljóna króna sem greitt hafði verið inn á reikning félagsins til greiðslu þeirrar frestuðu tekjuskattsskuldbindinga sem á félaginu, Melhóli ehf., hvíldi. Hafi vinna skiptastjóra miðað að því einu að gæta hagsmuna kröfuhafa svo sem kostur var og efni stóðu til.. Stefnandi hafnar þeirri málsástæðu stefnda að skiptabeiðandi hafi þegar lagt fram þá tryggingu sem af honum verði krafin, sbr. 67. gr. gjaldþrotaskiptalaga og því að kostnaður umfram þá tryggingu geti ekki fallið á skiptabeiðanda án skýrlega fyrirframgefins samþykkis hans, sbr. 155. gr. laganna. Skiptastjóra hafi verið skylt að taka afstöðu til lýstra krafna, sbr. 1. mgr. 119. gr. gjaldþrotalaga, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 47/2002 frá 12. febrúar 2002, en vegna umfangs lýstra launakrafna hefði framlögð skiptatrygging engan veginn dugað fyrir kostnaði skiptastjóra. Sökum þessa hefði skiptastjóri sent stefnda sem skiptabeiðanda yfirlit yfir skiptakostnað með tölvubréfi 11. ágúst 2009 og óskað eftir greiðslu á 844.621 krónu og jafnframt spurt hvort frekari upplýsingar þyrfti frá skiptastjóra til þess, en engar frekari upplýsinga eða gagna hafi verið óskað af hálfu stefnda. Greiðslubeiðni hefði stefndi hafnað með bréfi, dagsettu 2. september 2008, en vakið athygli á heimild til að kæra þá ákvörðun til fjármálaráðuneytis, sbr. 26. gr. laga nr. 37/1993. Kvaðst stefnandi hafa gert það með bréfi, dagsettu 19. september 2009, enda talið rétt að tæma kæruleiðir stjórnsýsluréttar. Krafðist hann að fyrrnefnd höfnun/ákvörðun skiptabeiðanda yrði felld úr gildi og breytt á þá leið að stefnda væri skylt að greiða áðurgreindan ógreiddan skiptakostnað umfram framlagða skiptatryggingu hans. Hafi fjármálaráðuneytið fellt úrskurð um þessa kröfu þann 23. október 2008 og hafnað henni. Stefnandi kveður skiptabeiðanda bera ábyrgð á kostnaði við skiptin, sbr. 2. mgr. 66. gr. gjaldþrotalaga, og gildi það þrátt fyrir að skiptabeiðandi hafi ekki verið krafinn um tryggingu. Þó svo að skiptabeiðanda hafi verið gert af hálfu dómara að leggja fram 250.000 krónur til tryggingar skiptakostnaðar þá beri skiptabeiðandi ábyrgð á þeim kostnaði sem fer umfram það, séu ekki eignir í búinu til greiðslu skiptakostnaðar. Stefnandi vísar auk framangreindra laga til XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 129. og 130. gr. varðandi málskostnaðarkröfu sína. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfu stefnanda en til vara að stefnukrafan verði lækkuð verulega. Þá krefst hann þess að stefnandi verði dæmdur til að greiða sér málskostnað að mati dómsins en til vara að hann verði felldur niður. Stefndi kveðst frá árinu 1992 hafa lagt fram mörg hundruð gjaldþrotaskiptabeiðnir og í öllum tilfellum hafi sú trygging sem skiptabeiðanda var gert að leggja fram, verið talin nægjanleg af skiptastjórum til að standa undir öllum venjulegum frágangi þrotabúa, stórra sem smárra. Í einstaka tilfellum hafi skiptastjórar talið að þeir þyrftu frekari tryggingu frá skiptabeiðanda eða öðrum kröfuhöfum vegna sérstakrar meðferðar sem þrotabúið hafi þurft að grípa til, t.d. riftunarmála fyrir dómstólum. Í þeim tilfellum hafi skiptastjórar alltaf lagt slíka beiðni fyrir á skiptafundi eða lagt fyrir skiptabeiðendur ósk með öðrum hætti um frekari tryggingar í samræmi við 155. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Stefnandi hefði ekki heimild til að samþykkja aukinn skiptakostnað undir neinum kringumstæðum. Hafi skiptastjórar farið fram á við stefnda að fá aukna tryggingu fyrir skiptakostnaði þá hafi sú beiðni í öllum tilfellum verið send þjónustudeild Tollstjórans í Reykjavík með vísan til 2. mgr. 7. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Beiðni stefnanda vegna þessa máls hafi verið send Tollstjóranum í Reykjavík með tölvubréfi og beiðninni verið hafnað með svarbréfi þann 2. september 2008. Að mati stefnda verði texti 1. mgr. 155. gr. gjaldþrotalaga ekki túlkaður með öðrum hætti en þeim að þegar fyrirséð er að þrotabú eigi ekki eignir umfram það sem þurfi til að efna kröfur skv. 109. og 110. gr. laganna beri skiptastjóra að ljúka skiptum. Þá telur stefndi að ef skiptastjóri telji hins vegar að ástæða sé til að skiptum verði fram haldið þurfi hann að afla sér fyrirfram samþykkis skiptabeiðanda sem lýst geti sig reiðubúinn til þess að bera kostnað af frekari aðgerðum og leggi því eftir atvikum fram tyggingu fyrir honum. Skiptabeiðandi eða annar lánardrottinn verði því ekki krafinn um frekari skiptakostnað nema þeir samþykki hann sérstaklega áður en til hans verði stofnað. Mikil óvissa myndi ríkja ef lagaákvæðið yrði túlkað á þann hátt að skiptastjórum væri í sjálfsvald sett hversu mikla vinnu þeir legðu í þrotabúin og gætu án nokkurs fyrirliggjandi samþykkis sent skiptabeiðendum reikning vegna skiptakostnaðar sem væri ákveðinn einhliða af þeim sjálfum. Því hafi stefnanda í máli þessu borið að afla sér fyrirfram samþykkis skiptabeiðanda og annarra kröfuhafa í búinu þegar fyrirséð var að trygging skiptabeiðanda myndi ekki standa til fullnustu skiptakostnaðar. Fyrir liggi að skiptabeiðandi lagði fram 250.000 krónur sem tryggingu fyrir skiptakostnaði. Tilgangur þess að krefja skiptabeiðanda um tryggingu tiltekinnar fjárhæðar skv. 2. mgr. 67. gr. gjaldþrotalaga væri harla lítill ef skiptastjóri gæti eftir sem áður og án fyrirfram samþykkis farið fram yfir þá upphæð og átt þar með kröfu á hendur skiptabeiðanda vegna umframkostnaðar. Þá vísar stefndi til verklagsreglna tollstjóra um það hvenær skuli krefjast gjaldþrotaskipta á búi einstaklinga og lögaðila, 3. útgáfu frá janúar 2009 en þar segi: „Komi í ljós að fyrirsjáanlegt er að skiptatrygging hrökkvi ekki til fyrir skiptakostnaði er skiptastjóra skylt að tilkynna kröfuhöfum það. Ef ástæða er til að ætla að hagsmunum ríkissjóðs sé þjónað með því að samþykkja ábyrgð á auknum skiptakostnaði skal fá samþykki innheimtusviðs Tollstjóra fyrir slíkri ábyrgð.“ Tollstjóra hafi aldrei borist beiðni frá skiptastjóra fyrir auknum kostnaði. Þá kveður stefndi að skiptastjóra hafi verið óskylt að leita eftir vitneskju um atvik sem hann telji geta gefið tilefni til rökstudds gruns um að þrotamaðurinn eða aðrir kunni að hafa gerst rekir um refsivert athæfi umfram það sem leiði af upplýsingaöflun hans, starfa sinna vegna. Stefndi kveður að þrátt fyrir ákvæði í 119. gr. gjaldþrotaskiptalaga, þar sem kveðið er á um skyldu skiptastjóra um að taka afstöðu til innsendra krafna, eigi það ekki við þegar ljóst sé að ekkert fáist upp í kröfuna. Þrátt fyrir dóm Hæstaréttar nr. 47/2002, verði skiptastjóri ávallt að afla sér fyrirfram samþykkis skiptabeiðanda og annarra kröfuhafa í búið ef kostnaður af aðferðum muni verða umfram útlagða skiptatryggingu skv. 155. gr. laganna. Sé byggt á því að stefnanda hafi borið að afla sér fyrirfram samþykkis skiptabeiðanda og annarra kröfuhafa í búið þegar fyrirséð var að tryggingin myndi ekki standa til fullnustu skiptakostnaðar. Stefndi mótmælir málsástæðum stefnanda og telur túlkun hans á 2. mgr. 66. gr. laganna allt of víðtæka og skiptabeiðanda verði aldrei gert að greiða meira en sem nemi skiptatryggingu og að hún geti aldrei náð lengra en sú trygging sem skiptabeiðanda var gert að leggja fram. Þá telur stefndi fullyrðingu stefnanda um að útilokað hafi verið að skiptastjóra væri unnt að ljúka starfsskyldum sínum fyrir fyrsta skiptafund ósannaða og einnig sé ósannað að framlögð skiptatrygging hafi ekki nægt til að ljúka skiptum í þrotabúinu á síðari tímamarki. Vísar stefndi til 155. gr. gjaldþrotaskiptalaga þar sem skýrt sé kveðið á um að skiptastjóra beri að afla samþykkis fyrir auknum skiptakostnaði fyrirfram. Stefndi kveður það rangt hjá stefnanda að enginn ágreiningur sé efnislega um vinnuframlag hans, á því hafi ekki verið tekið í bréfi stefnda við stjórnsýslukæru stefnanda. Þá byggir stefndi varakröfu sína á því að lækka eigi kröfu stefnanda þar sem krafa stefnanda sé vanreifuð í stefnu. Upplýsingar um þau verkefni sem unnin hafi verið og nauðsyn þeirra séu ekki nákvæmar og mótmælir stefndi kostnaðaryfirliti sem of háu. Fyrir dóminum kvaðst stefndi ekki rengja þann tíma sem fór í vinnu stefnanda en efaðist um nauðsyn vinnunnar. Þá telur stefndi að dráttarvexti beri ekki að reikna fyrr en frá þingfestingardegi málsins. Auk framangreindra lagaákvæða vísar stefndi til 130. gr. laga nr. 91/1991 um málskostnað. Niðurstöður: Í máli þessu krefst skipaður skiptastjóri þrotabús Melhóls ehf. fyrir hönd félagsins að stefndi, sem var skiptabeiðandi í umræddu þrotabúi, greiði stefnanda aukinn skiptakostnað þar sem framlögð skiptatrygging að fjárhæð 250.000 krónur hafi ekki dugað til greiðslu á auknum kostnaði vegna nauðsynlegrar vinnu fyrir þrotabúið. Stefndi mótmælir þeirri kröfu og krefst sýknu þar sem stefnandi hafi ekki aflað sér samþykkis fyrir auknum kostnaði á ábyrgð skiptabeiðanda fyrirfram. Í 2. mgr. 66. gr. laga nr. 21/1991 segir að sá sem krefjist gjaldþrotaskipta ábyrgist greiðslu kostnaðar af meðferð kröfu sinnar og af gjaldþrotaskiptunum ef krafa hans er tekin til greina og kostnaðurinn greiðist ekki af fé þrotabúsins. Þetta gildi einnig þótt skiptabeiðandi hafi ekki verið krafinn um tryggingu skv. 2. mgr. 67. gr. laganna. Ekki er ágreiningur í máli þessu um að lýstar kröfur í búið hafi numið rúmlega hundrað milljónum og að forgangskröfur hafi verið samtals tuttugu og ein. Þá er ekki ágreiningur um að skiptastjóri tók afstöðu til lýstra forgangskrafna sem allar voru launakröfur, samtals að fjárhæð 37.266.007, en eftir að skiptastjóri tók afstöðu til þeirra, 25.045.421 króna Ekki var tekin afstaða til annarra lýstra krafna. Þá er ekki ágreiningur um að tuttugu dómsmál höfðu þegar verið höfðuð gegn Melhól ehf., við upphaf gjaldþrotaskipta, sbr. dskj. 5. Tók þrotabúið við aðild þeirra mála við upphaf skipta en þeim lauk ýmist með niðurfellingu eða dómsátt og eitt með dómi. Með bréfi þann 25. apríl 2007 sendi skiptastjóri yfirlit yfir þær kröfur sem samþykktar höfðu verið sem forgangskröfur í búið, sbr. 13. gr. laga nr. 88/2003 um Ábyrgðarsjóð launa. Þá hefur því ekki verið hnekkt að skiptastjóri gat ekki tekið skýrslu af forsvarsmanni þrotabúsins, Sigurði Aðalsteinssyni, fyrr en 10. maí 2007, sbr. fundargerð þar um, dskj. nr. 7. Hafði skiptastjóri eftir þá skýrslutöku fulla ástæðu til að kanna frekar um riftanleika ráðstafana þrotabúsins en þar var um verulegar fjárhæðir að ræða til hagsbóta fyrir kröfuhafa. Með bréfi þann 12. ágúst 2008 sendi skiptastjóri upplýsingar um fjárreiður þrotabúsins og annarra aðila til ríkislögreglustjóra, sbr. 84. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 1. gr. laga nr. 26/1998. Deilt er um það í máli þessu hvort skiptastjóri geti skuldbundið skiptabeiðanda til greiðslu skiptakostnaðar án þess að fá samþykki hans fyrirfram svo og kröfuhafa. Stefnandi byggir á því að honum hafi verið skylt að taka afstöðu til lýstra forgangskrafna í búið. Þá hafi honum verið skylt að taka skýrslu af forsvarsmanni félagsins svo og að tilkynna ríkislögreglustjóra um grun um ólögmætt misferli, hafi sá grunur vaknað við störf hans sem skiptastjóra. Stefndi mótmælir málsástæðum stefnanda og kveður honum óheimilt að stofna til kostnaðar við búið án þess að hafa fengið samþykki skiptabeiðanda fyrirfram fyrir þeim kostnaði. Þá sé sýslumanninum í Hafnarfirði, sem sé skiptabeiðandi í máli þessu, óheimilt að samþykkja aukinn skiptakostnað þar sem það brjóti gegn verklagsreglum er Tollstjórinn í Reykjavík hafi sett í janúar 2009. Þær reglur leystu af hólmi fyrri verklagsreglur Tollstjórans frá 14. maí 2008. Í 2. mgr. 66. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. segir að sá sem krafist hefur gjaldþrotaskipta ábyrgist greiðslu kostnaðar af meðferð kröfu sinnar og af gjaldþrotaskiptunum ef krafa hans er tekin til greina og kostnaðurinn greiðist ekki af fé þrotabúsins. Gildi þetta einnig þótt hann hafi ekki verið krafinn um tryggingu skv. 2. mgr. 67. gr. Í 2. mgr. 67. gr. laganna segir að ef framkomin gögn taki ekki af tvímæli um að eignir skuldarans muni nægja fyrir greiðslu skiptakostnaðar, ef krafan yrði tekin til greina, skuli héraðsdómari krefja þann, sem hafi gert kröfuna, um tryggingu tiltekinnar fjárhæðar fyrir kostnaðinum áður en krafan verður tekin fyrir. Fjárhæð þeirrar tryggingar sem skiptabeiðendur hafa verið krafðir um, hefur verið áætluð af dómstólunum sjálfum og ákveðin með það fyrir augum að hún eigi að duga fyrir vinnu skiptastjóra við einföld eða eignalaus þrotabú. Ljóst er að sú fjárhæð getur ýmist verið rífleg, ef um eignalaus bú er að ræða, eða vanáætluð, ef um umfangsmikil bú er að ræða þrátt fyrir að þau séu eignalaus. Verður 2. mgr. 67. gr. laga nr. 21/1991 ekki túlkuð svo að sú fjárhæð sem skiptabeiðanda er gert að leggja fram sem tryggingu fyrir skiptakostnaði, með beiðni sinni, sé endanleg fjárhæð fyrir skiptakostnaði. Í máli þessu var um eignalaust bú að ræða en þó nokkrar eignayfirfærslur höfðu átt sér stað af hálfu félagsins stuttu fyrir gjaldþrot auk þess sem fjöldi dómsmála vegna launakrafna voru rekin fyrir héraðsdómi við upphaf skipta. Samkvæmt 1. mgr. 119. gr. laga nr. 21/1191 ber skiptastjóra að taka afstöðu til lýstra krafna, sem lýst er í bú innan kröfulýsingarfrests. Er þetta meginregla. Frá þessu má víkja ef telja megi fullvíst að ekki geti komið til greiðslu kröfunnar að neinu leyti við skiptin. Þessa heimild verður þó að skýra með tilliti til þess að með henni er vikið frá meginreglunni í þeim tilgangi að einfalda skiptastjóra störf þegar engir lögvarðir hagsmunir gætu tengst því að hann leggi mat á einstakar kröfur. Í máli þessu var tuttugu og einni launakröfu skv. 112. gr. laganna lýst í þrotabúið innan kröfulýsingarfrests, samtals að fjárhæð 37.266.007 krónur, auk krafna skv. 111. gr., samtals að fjárhæð 2.113.768 krónur, og 113. gr. að fjárhæð 65.467.243 krónur. Í 1. mgr. 13. gr. laga nr. 88/2003 segir að skiptastjóri í búi vinnuveitanda skuli svo fljótt sem auðið er láta Ábyrgðarsjóði launa í té skriflega umsögn um hverja þá kröfu í búið sem til álita kemur að njóti ábyrgðar sjóðsins samkvæmt lögunum. Þá segir að umsögn skiptastjóra skuli fela í sér afstöðu hans til réttmætis kröfunnar og forgangsréttar hennar án tillits til eignastöðu búsins. Af þessu verður ekki annað ráðið en að skiptastjóra í máli þessu hafi borið skylda til að taka afstöðu til lýstra launakrafna í þrotabúið, sbr. 3. mgr. 13. gr. og 18. gr. reglugerðar nr. 462/2003 um Ábyrgðarsjóð launa. Verður að taka undir þá málsástæðu stefnanda að honum hafi borið að gera það hvort sem skiptabeiðandi eða aðrir kröfuhafar hafi samþykkt þá vinnu fyrirfram eða ekki en sú niðurstaða fær einnig stoð í 1. mgr. 119. gr. laga nr. 21/1991. Í lokamálslið 1. mgr. segir að skiptastjóra sé óskylt að taka afstöðu til kröfu ef telja megi fullvíst að ekki geti komið til greiðslu hennar að neinu leyti við skiptin eins og áður sagði. Verður að líta svo á að það ráðist af afstöðu skiptastjóra hvort launakröfur fáist greiddar í kjölfar skiptanna eða ekki. Því eigi lokamálsliður 1. mgr. 119. gr. ekki við í þessu tilviki. Höfðu kröfuhafar lögvarða hagsmuni af því að tekin yrði afstaða til krafna þeirra er áttu undir 112. gr. laganna. Ekki er tekið undir þau rök stefnda að stefnanda sé óheimilt að greiða aukna skiptatryggingu vegna verklagsreglna Tollstjórans í Reykjavík. Í fyrsta lagi voru þær verklagsreglur settar eftir að ofangreint bú var tekið til gjaldþrotaskipta og skiptastjóri skipaður við búið og í öðru lagi geta verklagsreglurnar aldrei vikið til hliðar lögbundnum lagaákvæðum um meðferð krafna og störf skiptastjóra við þrotabú nema það sé ákveðið í lögum. Þá verður að telja að í 2. mgr. 66. gr. laga nr. 21/1991 sé kveðið skýrt á um að skiptabeiðandi beri ábyrgð á kostnaði af meðferð kröfu hans og af gjaldþrotaskiptunum ef krafa hans er tekin til greina og kostnaðurinn greiðist ekki af fé búsins og þessu til fyllingar segir í lokamálslið 1. mgr. að þetta gildi einnig þrátt fyrir að skiptabeiðandi hafi ekki verið krafinn um tryggingu. Af þessu verður ráðið að skiptabeiðandi getur búist við auknum kostnaði við búskiptin þrátt fyrir framlagða tryggingu fyrir skiptakostnaði. Þá verður einnig að telja að með hliðsjón af 1. mgr. 119. gr. laganna ráði það ekki úrslitum um ábyrgð skiptabeiðanda á kostnaði við búskiptin að skiptastjóri hafi leitað samþykkis hans eða kröfuhafa fyrir auknum kostnaði vegna skyldustarfa skiptastjóra. Væri það fortakslaus skylda skiptastjóra gæti niðurstaða orðið kröfuhöfum til verulegra réttarspjalla. Ekki er talið að lokamálsliður 1. mgr. 155. gr. laganna eigi við í þessu tilviki varðandi samþykki þess er ber ábyrgð á greiðslu skiptakostnaðar, enda er það ákvæði sett til að tryggja frekari vinnu til hagsbóta fyrir þrotabúið sjálft. Í þessu máli höfðu kröfuhafar, er áttu forgangskröfu í þrotabúið, lögvarða hagsmuni af því að skiptastjóri tæki afstöðu til krafna þeirra. Að þessu virtu verður tekið undir þá málsástæðu stefnanda að honum hafi borið að taka afstöðu til lýstra launakrafna auk þess að kanna hvort riftanlegir gjörningar hefðu átt sér stað af hálfu þrotabúsins svo og að tilkynna það til ríkislögreglustjóra, sbr. dskj. 8. Þá verður ekki ráðið af gögnum málsins eða öðrum atvikum að skiptastjóra hafi verið mögulegt að ljúka skiptum á fyrsta skiptafundi og takmarka þannig kostnað við skiptin við framlagða skiptatryggingu. Ekki er ágreiningur í málinu um tímafjölda sem liggur að baki kröfugerðinni eða tímagjald skiptastjóra heldur einungis um það hvort þörf hafi verið á að leggja svo mikla vinnu í málið. Stefndi hefur ekki sýnt fram á það hvaða tímum sé ofaukið í tímaskýrslu stefnanda. Verður því varakröfu stefnda hafnað. Með vísan til þess sem að ofan greinir verður stefndi, sýslumaðurinn í Hafnarfirði, dæmdur til að greiða stefnanda, þrotabúi Melhóls ehf., 844.621 krónu. Stefnandi krafði stefnda fyrst um ofangreinda fjárhæð með bréfi, dagsettu 11. ágúst 2008, sem stefndi hafnaði. Verður stefndi því dæmdur til að greiða stefnanda dráttarvexti skv. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu frá 11. september 2008 til greiðsludags. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, 188.250 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, sýslumaðurinn í Hafnarfirði, kt. 490169-5559, greiði stefnanda, þrotabúi Melhóls ehf., kt. 700402-5920, 844.621 krónu ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. september 2008 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 188.250 krónur í málskostnað.
Mál nr. 313/2004
Hylming Þjófnaður Tilraun Umferðarlög Ítrekun Vanaafbrotamaður Hegningarauki
S, sem var vanaafbrotamaður, var sakfelldur fyrir hylmingu, níu þjófnaðarbrot, eina tilraun til þjófnaðar og umferðarlagabrot. Hafði S hlotið 27 sinnum dóma á árunum 1979 til 2000, en þrír þeirra höfðu ítrekunaráhrif. Var refsing S ákveðin fangelsi í tvö ár og sex mánuði, sbr. 71. gr., 72. gr., 77. gr. og 255. gr. almennra hegningarlaga. Var refsingin hegningarauki við sex mánaða fangelsi samkvæmt öðrum héraðsdómi, sem hafði gengið eftir uppkvaðningu héraðsdóms í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 16. júlí 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess nú að refsing ákærða verði staðfest. Ákærði krefst þess að refsing hans verði milduð og gæsluvarðhaldsvist hans frá 4. maí 2004 til 27. júlí sama árs og frá 2. október 2004 til uppkvaðningar dóms Hæstaréttar verði dregin frá refsingu. Með héraðsdómi var ákærði sakfelldur fyrir hylmingu, níu þjófnaðarbrot, eina tilraun til þjófnaðar og umferðarlagabrot. Voru þrjú þjófnaðarbrotanna framin í íbúðarhúsnæði, tvö þeirra eftir innbrot. Eftir að héraðsdómur var upp kveðinn var ákærði dæmdur til sex mánaða fangelsisvistar með dómi Héraðsdóms Suðurlands 8. október 2004 fyrir tvær líkamsárásir, tvö þjófnaðarbrot og fíkniefnalagabrot. Ákærði á að baki langan brotaferil. Hann hlaut 27 sinnum dóma á árunum 1979 til 2000. Samanlögð refsivist ákærða samkvæmt þessum dómum nemur um 19 árum. Þrír þeirra hafa bein ítrekunaráhrif þegar refsing er nú ákveðin. Ákærði er vanaafbrotamaður. Þegar litið er til ákvæða 71. gr, 72. gr., 77. gr. og 255. gr. almennra hegningarlaga er refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Er hún ákveðin með hliðsjón af 78. gr. almennra hegningarlaga, en hún telst hegningarauki við refsingu samkvæmt fyrrnefndum dómi Héraðsdóms Suðurlands 8. október 2004. Ákærði sat í gæsluvarðhaldi frá 4. maí 2004 til 27. júlí sama árs vegna brota, sem hann er dæmdur sekur um í þessu máli. Kemur gæsluvarðhald hans þann tíma til frádráttar refsingu. Gæsluvarðhald ákærða frá 2. október 2004 er ekki til komið vegna þeirra brota, sem ákæra í þessu máli tekur til. Er því ekki fullnægt skilyrðum 76. gr. almennra hegningarlaga til að draga það frá refsingu sem honum er nú dæmd. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest. Með vísan til 1. mgr. 169 gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 38. gr. laga nr. 36/1999, verður ákærða gert að greiða helming áfrýjunarkostnaðar málsins eins og nánar greinir í dómsorði, en að öðru leyti greiðist hann úr ríkissjóði. Dómsorð: Ákærði, Sigurður Hólm Sigurðsson, sæti fangelsi í 2 ár og 6 mánuði. Frá refsingu hans skal draga gæsluvarðhald hans frá 4. maí 2004 til 27. júlí sama árs. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er óraskað. Ákærði greiði helming áfrýjunarkostnaðar málsins, en til hans teljast málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur. Að öðru leyti greiðist áfrýjunarkostnaður úr ríkissjóði. Málið er höfðað með ákæru útgefinni 27. maí 2004 á hendur: ,,Sigurði Hólm Sigurðssyni, kt. [...], [...], fyrir eftirtalin brot framin í Reykjavík á árinu 2004, nema annað sé tekið fram: 1. Hylmingu með því að hafa í apríl tekið við úr höndum ótilgreinds manns Pioneer útvarpsgeislaspilara, þrátt fyrir að ákærða væri ljóst að um þýfi væri að ræða og með því haldið spilaranum ólöglega frá eigandanum, en honum hafði verið stolið úr bifreiðinni NK-209 á bifreiðastæði við Reynimel 76 miðvikudaginn 17. mars eða fimmtudaginn 18. mars. Telst þetta varða við 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. 2. Þjófnaðarbrot og tilraun til þjófnaðar: 2.1 Laugardaginn 21. júní 2003 á gistiheimilinu að Lækjarkinn 2 í Hafnarfirði stolið Sony heyrnartólum, 2 Nokia farsímum, ferðatösku sem innihélt fatnað, veski sem innihélt 200 evrur og greiðslukort og skilríki í eigu A, kt. [...]. M. 036-2003-3829 2.2 Síðar sama dag, á eftirgreindum stöðum stolið samtals kr. 25.000 með því að nota heimildarlaust debetkort A, sem ákærði hafði komist yfir ófrjálsri hendi, sbr. lið 2.1, og heimildarlaust slegið inn leyninúmer fyrir kortið og gjaldfært á reikning A: 1. Í hraðbanka Landsbanka Íslands, Fjarðargötu í Hafnarfirði stolið kr. 11.000 í 2 færslum. 2. Í hraðbanka Íslandsbanka, Garðatorgi í Garðabæ, stolið 14.000 í 3 færslum. M. 036-2003-3829 2.3 Laugardaginn 10. janúar í versluninni Nóatúni, Rofabæ, 39, reynt að stela kjöti og brauðvörum, samtals að verðmæti kr. 7.653, með því að stinga þeim inn á sig en komið var að ákærða á vettvangi. M. 010-2004-627 2.4 Fimmtudaginn 15. apríl í versluninni Bónus að Laugavegi 59 stolið kjötvörum, samtals að verðmæti 4.284. M. 010-2004-8869 2.5 Sunnudaginn 25. apríl brotis inn í veitingastaðinn Við Tjörnina, Templarasundi 3, með því að sparka upp hurð og stolið 4 vodkaflöskum, að óvissu verðmæti og tösku sem innihélt myndavélabúnað, samtals að verðmæti kr. 60.000. M. 010-2004-10114 2.6 Sama dag brotist inn í íbúðarhúsnæði að [...] með því að spenna upp glugga og stolið 2 Gelhard hátölurum, samtals að veræmti kr. 23.000. 2.7 Mánudaginnn 26. apríl farið í heimildarleysi inn í íbúðarhúsnæði við [...] og stolið skartgripum og erlendum gjaldeyri, samtals að verðmæti um kr. 160.000. M. 010-2004-10059 2.8 Þriðjudaginn 27. apríl í Vínbúðinni að Austurstræti 10a, stolið áfengispela að verðmæti kr. 2.140. M. 010-2004-11248 2.9 Fimmtudaginn 29. apríl á Hótel Nordica, Suðurlandsbraut 2, stolið posavél ásamt straumbreyti, að óvissu verðmæti. M. 010-2004-10092 2.10 Sunnudaginn 2. maí brotist inn í íbúðarhúsnæði að [...], með því að skrúfa sundur gluggafestingu og stolið hnífaparasetti, AOV rafmagnsmæli, Sony útvarpi, Ericson farsíma, lyklakippu og skartgripum, samtals að verðmæti kr. 410.000. M. 010-2004-10194 Teljast framangreind brot varða við 244. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. mgr. 20. gr. sömu laga, að því er varðar brotið í lið 2.3. 3. Umferðarlagabrot með því að hafa mánudaginn 3. maí ekið bifreiðinni SN-434 án þess að hafa öðlast ökuréttindi niður Laugaveg og uns lögregla stöðvaði aksturinn á Tjarnargötu við Skothúsveg. Telst þetta varða við 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50, 1987. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.” Verjandi ákærða krefst sýknu vegna þriggja fyrstu kafla ákærunnar, en að öðru leyti vægustu refsingar sem lög leyfa og að dæmd refsing verði skilorðsbundin að hluta eða í heild og að gæsluvarðhald komi til frádráttar refsivistinni. Málsvarnarlauna er krafist að mati dómsins. Ákærði játar sök samkvæmt ákæruliðum 2.4, 2.5, 2.6, 2.7, 2.8, 2,9, 2,10 og 3. Er sannað með skýlausri játningu ákærða fyrir dómi og með öðrum gögnum málsins að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi, sem í öllum þessum ákæruliðum greinir og eru brot hans samkvæmt þeim rétt færð til refsiákvæða í ákærunni. Skírskotað er til ákærunnar um lýsingu málavaxta vegna þessara ákæruliða. Nú verður vikið að ákæruliðum, þar sem ákærði neitar sök. Ákæruliður 1. Ákærði neitar því að hafa vitað um það að tækið, sem lýst er í þessum ákærulið hafi verið þýfi, en ákærði kvaðst hafa keypt tækið af nafngreindum manni og greitt fyrir með 10 töflum af ritalíni. Hjá lögreglu var ákærði spurður hvort hann hefði gerst sér grein fyrir því að tækið, sem hér um ræðir var stolið. Kvaðst ákærði ekki hafa haft ,,samvisku fyrir því hvort það var stolið, þar sem hann hafi ekki stolið því.” Niðurstaða ákæruliðar 1. Ákærði var handtekinn vegna rannsóknar þessa sakarefnis og fleiri. Þá hafði sambýliskona hans í fórum sínum plastpoka með tækinu, sem hér um ræðir ásamt posavélinni, sem lýst er í ákærulið 2.9 og ákærði hefur viðurkennt að hafa stolið. Ákærði greiddi fyrir tækið með ritalíntöflum og hafði tækið meðferðis ásamt öðru þýfi við handtöku. Framburður og skýringar ákærða eru út í hött og að engu hafandi. Er samkvæmt því sem rakið hefur verið sannað en gegn neitun ákærða, að honum hafi verið ljóst er hann greiddi fyrir tækið með ritalíni að um þýfi var að ræða. Er brot ákærða samkvæmt þessum ákærulið rétt fært til refsiákvæðis í ákærunni. Ákæruliðir 2.1 og 2.2. Ákærði neitar sök. Meðal gagna málsins eru ljósmyndir, sem teknar voru úr eftirlitsmyndavélum á þeim stöðum, þar sem peningar voru teknir út með hinu stolna greiðslukorti. Ákærði kvaðst ekki vera maðurinn, sem þar sést. Hjá lögreglunni játaði ákærði að hafa tekið ferðatöskuna, sem lýst er í ákærulið 2.1 og að hafa tekið út af greiðslukortinu eins og lýst er í ákærulið 2.2. Ákærði kvaðst þekkja sig á ljósmyndum úr eftirlitsmyndavélum, sem honum voru sýndar við skýrslutökuna hjá lögreglunni. Fyrir dómi neitaði ákærði sök. Hann kvaðst hafa játað þessi brot hjá lögreglunni til að sleppa úr haldi lögreglu. Niðurstaða ákæruliðar 2.1 og 2.2. Skýringar ákærða á breyttum framburði frá því að hann játaði hjá lögreglunni er út í hött. Upptökur úr eftirlitsmyndavélum styðja játningu hans hjá lögreglu, en einstaklingurinn, sem sést á ljósmyndum er sláandi líkur ákærða og samkvæmt framburði B, sambýliskonu ákærða, hjá lögreglu klæddist ákærði á þessum tíma grárri hettupeysu með gráum eða hvítum röndum, einskonar íþróttapeysu. Þessi lýsing kemur fullkomlega heim og saman við klæðnað mannsins sem sést á myndunum úr eftirlitsmyndavélinni. Að öllu þessu virtu er sannað með játningu hjá lögreglu og með öðrum gögnum málsins, sem rakin hafa verið, en gegn neitun hans fyrir dómi, að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi sem í báðum þessum ákæruliðum greinir og eru brot hans þar rétt færð til refsiákvæða. Ákæruliður 2.3. Ákærði neitar sök. Hann kvaðst hafa farið í verslun Nóatúns á þessum tíma og er hann var kominn að afgreiðslukassa hafi hann áttað sig á því að hann átti ekki fyrir vörunum, sem hér um ræðir og hafi hann þá skilað þeim. Hann kvaðst ekki hafa stungið vörunum inn á sig eins og lýst er í ákærunni. Vitnið X, starfsmaður verslunar Nótatúns í Rofabæ, kvaðst hafa verið látin vita af manni sem hegðaði sér öðruvísi en aðrir kúnnar. Vitnið hafi þá tekið að fylgjast með manninum og hafi sér verið greint frá því að sést hafi til ákærða stinga inn á sig vörum. Hann hafi verið látinn afskiptalaus og er hann hafi gengið fram hjá afgreiðslukassa hafi vitnið stöðvað hann og spurt hvort hann ætti ekki eftir að greiða fyrir vörurnar. Hann hafi þá sagst ekki vera með neinar vörur meðferðis. Er ákærði var beðinn um að renna niður úlpunni, sem hann klæddist, hafi vörurnar sem hér um ræðir fallið á gólfið. Niðurstaða ákæruliðar 2.3. Meðal gagna málsins eru ljósmyndir úr eftirlitsmyndavélum úr verslun Nóatúns, þar sem ákærði sést koma í verslunina. Ákærði var þá klæddur fráhnepptri úlpu er hann sést athafna sig inni í versluninni og stinga einhverju inn á sig. Er hann fór út var úlpan rennd upp. Þá sést hann ganga fram hjá afgreiðslukassa en hann var stöðvaður eftir það á leiðinni út og vörurnar sem hér um ræðir teknar af honum. Sannað er með þessum ljósmyndum og með vitnisburði X, en gegn ótrúverðugum farmburði ákærða fyrir dómi, að hann hafi gerst sekur um háttsemi þá sem hér er ákært fyrir og er brot hans rétt fært til refsiákvæðis í ákærunni. Ákærði hefur frá árinu 1979 hlotið 32 refsidóma, þar af eru 5 dómar Hæstaréttar. Nemur samanlögð refsivist ákærða samkvæmt þessum dómum rúmum 19 árum. Af þessu er ljóst að fullreynt er að ákærði lætur ekki skipast við refsingu. Er ekki til annars að líta við refsiákvörðun en hagsmuna almennings að hafa ákærða óskaðlegan. Ákærði er vanaafbrotamaður. Auk framangreindra sjónarmiða við refsiákvörðun er höfð hliðsjón af 71., 72. og 255. gr. almennra hegningarlaga og einnig er höfð hliðsjón af 77. gr. sömu laga. Þykir refsing ákærða þannig hæfilega ákvörðuð fangelsi í 3 ár. Með vísan til 76. gr. almennra hegningarlaga skal draga frá refsivistinni óslitið gæsluvarðhald ákærða frá 4. maí 2004. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með taldar 120.000 krónur í málsvarnarlaun til Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns. Dagmar Arnardóttir, fulltrúi lögreglustjórans í Reykjavík, flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Sigurður Hólm Sigurðsson, sæti fangelsi í 3 ár. Frá refsivistinni skal draga óslitið gæsluvarðhald ákærða frá 4. maí 2004. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með taldar 120.000 krónur í málsvarnarlaun til Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns.
Mál nr. 558/2015
Rangar sakargiftir Sakarefni Saknæmi Einkaréttarkrafa
X var sakfelld fyrir brot gegn 1. mgr. 148. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa með rangri kæru og röngum framburði hjá lögreglu leitast við að átta manns yrðu sakaðir um kynferðisbrot, líkamsárás, hótanir og ólögmæta nauðung en X hafði greint frá því að þau hefðu í sameiningu veist að henni með ofbeldi og hótað henni og fjölskyldu hennar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að við ákvörðun refsingar við broti gegn 148. gr. laga nr. 19/1940 skyldi hafa hliðsjón af því hversu þung refsing væri lögð við broti því sem sagt hefði verið eða gefið til kynna að viðkomandi hefði drýgt. Var refsing X ákveðin fangelsi í 18 mánuði en fullnustu refsingar var frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þá var X gert að greiða brotaþolum hverju fyrir sig 500.000 krónur í miskabætur.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 22. júlí2016 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þesskrafist að hennar verði þyngd.Ákærða krefst aðallegasýknu, til vara að sér verði ekki gerð refsing, en að því frágengnu að húnverði milduð. Þá krefst hún þess aðallega að einkaréttarkröfum verði vísað frádómi, til vara að hún verði sýknuð af þeim, en að því frágengnu að þær verðilækkaðar. Brotaþolar, A, B, C, D, E,F, G og H krefjast staðfestingar héraðsdóms um einkaréttarkröfur sínar ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti. Af gögnum málsins erljóst að þrír þeirra brotaþola, sem ákærða bar þeim sökum er í ákæru greinir,voru ekki í samkvæmi því sem hér um ræðir og heldur ekki nokkur vitni, semákærða sagði hafa verið þar.Samkvæmt 115. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála metur dómari sönnunargildi framburðar ákærða,þar á meðal trúverðugleika hans, við úrlausn máls. Skal í því sambandi meðalannars hugað að ástandi og hegðun ákærða við skýrslugjöf og stöðugleika ífrásögn hans. Ekki eru efni til að vefengja mat fjölskipaðs héraðsdóms átrúverðugleika framburðar ákærðu, sbr. 3. mgr. 208 gr. laga nr. 88/2008. Þá eruheldur ekki forsendur til að draga í efa það mat dómsins, sem skipaður vargeðlækni, að fullnægt sé saknæmisskilyrðum. Brot ákærðu, sem er sakhæf ískilningi 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, var fullframið við lokyfirheyrslu hjá lögreglu 8. mars 2012. Samkvæmt þessu, en að öðru leyti meðvísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellinguákærðu og heimfærslu til refsiákvæðis. Samkvæmt 148. gr.almennra hegningarlaga skal við ákvörðun refsingar fyrir brot gegnlagagreininni hafa hliðsjón af því hversu þung refsing er lögð við broti því,sem sagt er eða gefið til kynna að viðkomandi hafi drýgt. Svo sem lýst er íákæru sakaði ákærða brotaþola um ýmis alvarleg brot gegn almennumhegningarlögum, þar á meðal kynferðisbrot eftir 1. mgr. 194. gr. og líkamsárássamkvæmt 2. mgr. 218. gr., en brot þessi geta varðað allt að 16 ára fangelsi.Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til refsiforsendna héraðsdóms errefsing ákærðu ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Vegna hins langa tíma sem liðinner frá því brotið var kært og með því að ákærða hefur ekki áður gerst sek umrefsivert brot þykir mega binda refsinguna skilorði eins og í dómsorði greinir.Ákvæði hins áfrýjaðadóms um miskabætur og málskostnað brotaþolum til handa verða staðfest. Þáverður ákærðu gert að greiða hverjum brotaþola um sig 50.000 krónur ímálskostnað við að halda kröfum sínum fram hér fyrir dómi, sbr. 3. mgr. 176.gr. laga nr. 88/2008.Ákvæði héraðsdóms umsakarkostnað verða staðfest.Ákærða verður dæmd tilgreiðslu alls áfrýjunarkostnaðar málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðsverjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Ákærða, X, sæti fangelsi í 18 mánuði, en frestaskal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum 2 árum fráuppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Að öðru leyti skal héraðsdómur vera óraskaður.Ákærða greiði brotaþolum, A, B, C, D, E, F, G ogH hverju um sig, 50.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Ákærða greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 1.040.004krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Hróbjarts Jónatanssonarhæstaréttarlögmanns, 992.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. júní2015.Málþetta, sem dómtekið var 19. júní sl., er höfðað af ríkissaksóknara með ákæru 3.nóvember 2014 á hendur X, kennitala [...], [...], Garðabæ, fyrir rangarsakargiftir, með því að hafa með rangri kæru og röngum framburði þann 16.febrúar 2012 og 8. mars 2012 við skýrslutöku á lögreglustöðinni á Hverfisgötuog Lögregluskóla ríkisins að Krókhálsi 5, Reykjavík, og með skriflegumathugasemdum, leitast við að A, kennitala [...], B, kennitala [...], C,kennitala [...], D, kennitala [...], E, kennitala [...], F, kennitala [...], G,kennitala [...] og H, kennitala [...], yrðu sökuð um kynferðisbrot, líkamsárás,hótanir og ólögmæta nauðung en ákærða greindi frá því að þau hafi í sameininguveist að henni með ofbeldi og hótað henni og fjölskyldu hennar. Hafi A setthana í kalda sturtu, B hafi tekið hana hálstaki, kastað henni í gólf, stungiðfingri upp í endaþarm hennar og leggöng og kippt í getnaðarvarnarlykkju svo húnhafi nær því misst meðvitund, einnig stungið sprautunál í andlit hennar ogleggöng og sagt að hún væri núna smituð af lifrarbólgu C, að C hafi ítrekaðtroðið ofan í hana parkódín forte og rohypnol, afklætt hana, tekið hanahálstaki og skellt henni upp við vegg, gengið yfir hana þar sem hún lá ágólfinu, farið með fingur í leggöng hennar, látið hana ganga nakta um götur [...],D hafi tekið hana hálstaki og þrengt svo að öndunarvegi hennar að hennisortnaði fyrir augum, einnig hafi hann rifið hana upp úr gólfinu þar sem hún láog tekið hana aftur hálstaki og fleygt henni í gólfið. Þá hafi F látið hana ganganakta um götur [...] og snúið henni á kviðinn þar sem hún lá á gólfinu og spurthver vildi ríða á vaðið. G hafi staðið með annan fót á kvið hennar og farið meðfingur í leggöng hennar. E hafi stungið fingri í endaþarm hennar og sagt aðsvona yrði gert við sex ára gamlan son hennar er hann færi á sambýli og tekiðaf henni hreyfimynd þar sem hún var nakin. Loks greindi hún frá því að H hafiafklætt hana og slegið. Meðþessu kom ákærða því til leiðar að lögregla hóf rannsókn málsins og var A yfirheyrðsem sakborningur í málinu. Þá kom ákærða því til leiðar að F missti vinnu sínavegna málsins. Erháttsemi ákærðu talin varða við 148. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Erþess krafist að ákærða verði dæmd til refsingar og greiðslu allssakarkostnaðar.Afhálfu A er þess krafist að ákærða verði dæmd til að greiða henni bætur aðfjárhæð kr. 500.000 með vöxtum, skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu, frá 16. febrúar 2012 til þess dags er mánuður er liðinn frábirtingu bótakröfu þessarar en með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags.Verði brotaþola ekki skipaður réttargæslumaður gerir hún auk þess kröfu um aðákærða verði dæmd til greiðslu málskostnaðar vegna lögmannsaðstoðar brotaþolaað skaðlausu að meðtöldum virðisaukaskatti samkvæmt málskostnaðarreikningi semlagður verður fram á síðari stigum málsins eða samkvæmt mati dómsins. Afhálfu B er þess krafist að ákærða verði dæmd til að greiða honum bætur aðfjárhæð kr. 500.000 með vöxtum, skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu, frá 16. febrúar 2012 til þess dags er mánuður er liðinn frábirtingu bótakröfu þessarar en með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags.Verði brotaþola ekki skipaður réttargæslumaður gerir hann auk þess kröfu um aðákærða verði dæmd til greiðslu málskostnaðar vegna lögmannsaðstoðar brotaþolaað skaðlausu að meðtöldum virðisaukaskatti samkvæmt málskostnaðarreikningi semlagður verður fram á síðari stigum málsins eða samkvæmt mati dómsins. Afhálfu C er þess krafist að ákærða verði dæmd til að greiða henni bætur aðfjárhæð kr. 500.000 með vöxtum, skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu, frá 16. febrúar 2012 til þess dags er mánuður er liðinn frábirtingu bótakröfu þessarar en með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags.Verði brotaþola ekki skipaður réttargæslumaður gerir hún auk þess kröfu um aðákærða verði dæmd til greiðslu málskostnaðar vegna lögmannsaðstoðar brotaþolaað skaðlausu að meðtöldum virðisaukaskatti samkvæmt málskostnaðarreikningi semlagður verður fram á síðari stigum málsins eða samkvæmt mati dómsins. Afhálfu D er þess krafist að ákærða verði dæmd til að greiða honum bætur aðfjárhæð kr. 500.000 með vöxtum, skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu, frá 16. febrúar 2012 til þess dags er mánuður er liðinn frábirtingu bótakröfu þessarar en með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags.Verði brotaþola ekki skipaður réttargæslumaður gerir hann auk þess kröfu um aðákærða verði dæmd til greiðslu málskostnaðar vegna lögmannsaðstoðar brotaþolaað skaðlausu að meðtöldum virðisaukaskatti samkvæmt málskostnaðarreikningi semlagður verður fram á síðari stigum málsins eða samkvæmt mati dómsins. Afhálfu E er þess krafist að ákærða verði dæmd til að greiða henni bætur aðfjárhæð kr. 500.000 með vöxtum, skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu, frá 16. febrúar 2012 til þess dags er mánuður er liðinn frábirtingu bótakröfu þessarar en með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags.Verði brotaþola ekki skipaður réttargæslumaður gerir hún auk þess kröfu um aðákærða verði dæmd til greiðslu málskostnaðar vegna lögmannsaðstoðar brotaþolaað skaðlausu að meðtöldum virðisaukaskatti samkvæmt málskostnaðarreikningi semlagður verður fram á síðari stigum málsins eða samkvæmt mati dómsins. Afhálfu F er þess krafist að ákærða verði dæmd til að greiða honum bætur aðfjárhæð kr. 500.000 með vöxtum, skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu, frá 16. febrúar 2012 til þess dags er mánuður er liðinn frábirtingu bótakröfu þessarar en með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags.Verði brotaþola ekki skipaður réttargæslumaður gerir hann auk þess kröfu um aðákærða verði dæmd til greiðslu málskostnaðar vegna lögmannsaðstoðar brotaþolaað skaðlausu að meðtöldum virðisaukaskatti samkvæmt málskostnaðarreikningi semlagður verður fram á síðari stigum málsins eða samkvæmt mati dómsins. Afhálfu G er þess krafist að ákærða verði dæmd til að greiða honum bætur aðfjárhæð kr. 500.000 með vöxtum, skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu, frá 16. febrúar 2012 til þess dags er mánuður er liðinn frábirtingu bótakröfu þessarar en með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags.Verði brotaþola ekki skipaður réttargæslumaður gerir hann auk þess kröfu um aðákærða verði dæmd til greiðslu málskostnaðar vegna lögmannsaðstoðar brotaþolaað skaðlausu að meðtöldum virðisaukaskatti samkvæmt málskostnaðarreikningi semlagður verður fram á síðari stigum málsins eða samkvæmt mati dómsins. Afhálfu H er þess krafist að ákærða verði dæmd til að greiða henni bætur aðfjárhæð kr. 500.000 með vöxtum, skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu, frá 16. febrúar 2012 til þess dags er mánuður er liðinn frábirtingu bótakröfu þessarar en með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags.Verði brotaþola ekki skipaður réttargæslumaður gerir hún auk þess kröfu um aðákærða verði dæmd til greiðslu málskostnaðar vegna lögmannsaðstoðar brotaþolaað skaðlausu að meðtöldum virðisaukaskatti samkvæmt málskostnaðarreikningi semlagður verður fram á síðari stigum málsins eða samkvæmt mati dómsins.Ákærðaneitar sök. Af hálfu verjanda er þess krafist að ákærða verði sýknuð af kröfumákæruvalds, að skaðabótakröfum verði vísað frá dómi og að sakarkostnaður,þ.m.t. málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. Til vara er gerð krafa umvægustu refsingu og sýknu af bótakröfum. Samkvæmtgögnum málsins mætti X, ákærða í máli þessu, á lögreglustöðina við Hverfisgötuí Reykjavík 16. febrúar 2012 og lagði fram kæru vegna kynferðisbrots sem húnkvaðst hafa orðið fyrir í húsi í [...], þar sem hún hefði verið gestkomandiaðfaranótt [...] 2012. Lýsti hún því að hún og eiginmaður hennar hafi farið til[...] á þorrablót sem haldið var [...] 2012. Þau hafi gist hjá vinafólki sínu Aog F. Á þorrablótinu hafi þau hitt fjölda fólks. Eftir þorrablótið hafi þaufarið í ,,eftirpartý“ heima hjá A og F, þar sem ákærða og eiginmaður hennarhafi átt gistingu. Eftir að hafa drukkið áfengi í samkvæminu hafi ákærðu liðiðilla og farið að sofa. Skyndilega hafi hurð að herbergi hennar verið hrundiðupp af húsráðandanum F. Maður hennar hafi haldið áfram að sofa í rúminu. Fólk ísamkvæminu hafi ásakað ákærðu um að vera ,,pilluæta, óhæf móðir“ og gefið ískyn að það væri henni að kenna að lyf hefðu horfið af elliheimili þar sem húnhefði verið að vinna. D hafi tekið ákærðu hálstaki og þrengt svo að hálsihennar að henni hafi sortnað fyrir augum. Næstmyndi ákærða eftir því að hún hafi verið komin upp í rúm til sín og þá í fötum.C hafi komið að henni og sagt að ákærða væri vond mamma. Einhverju hafi veriðtroðið ofan í kok hennar og hafi C sennilega gert það. Ákærða hafi farið fram ágang. Illa hafi verið talað um hana og fólk verið að ,,hrauna“ yfir hana. Áðuren hún vissi af hafi verið búið að afklæða hana og hún staðið nakin fyrirframan allt fólkið. Sennilega hafi C, H ásamt einni konu til, staðið fyrir því.Áfram hafi fólk talað illa um ákærðu. C hafi komið að henni og tekið hanahálstaki framan frá og skellt henni upp að vegg. E hafi stungið fingri inn íendaþarm hennar. Þá hafi B komið að og einnig stungið fingri inn í endaþarmákærðu. B hafi sömuleiðis stungið fingri upp í leggöng hennar. Hafi hann kipptí eitthvað sem sennilega hafi verið lykkjan hennar. Þegarákærða hafi rankað við sér hafi G staðið yfir henni þar sem hún hafi legiðnakin á gólfinu og búið hafi verið að glenna klof hennar sundur. G hafi veriðmeð annan fótinn á kvið hennar en einnig verið með fingurna í leggöngum hennar.Þá hafi D rifið ákærðu upp af gólfinu og sagt að það þyrfti að þrífa hana. Ahafi farið með hana inn á baðherbergi, sett hana í sturtu og sprautað yfir hanaköldu vatni. Ákærðu hafi í framhaldi verið hent út og í snjóskafl þar sem húnhafi legið og ekki getað hreyft sig. Þau hafi síðan farið inn. C hafi umnóttina troðið pillum ofan í ákærðu. Hafi þær sennilega verið úr lyfjaumbúðummerktum rophypnol. C hafi spurt D hvort hann vildi ekki kveðja ákærðu. D hafiþá aftur tekið ákærðu hálstaki og fleygt henni í gólfið. Þar hafi hún legið ámaganum allsber og fólk gengið yfir hana og traðkað á henni. I, sem verið hafiá staðnum, hafi komið henni til aðstoðar. I hafi klætt ákærðu í föt og komiðhenni í rúmið. Er hún hafi vaknað næsta dag hafi hún verið veik og kastað upptil klukkan 15.00 á sunnudeginum. Eiginmaður hennar hafi vaknað um kl. 11.00þennan morgun og verið mjög slappur. Ákærða og eiginmaður hennar hafi ekkifarið í bæinn fyrr en eftir kl. 15.00 á sunnudeginum. Ákærða mætti álögreglustöð 16. febrúar 2012 og 8. mars 2012 og gaf hún þá aftur skýrslu umatvik.Var framburður hennar á samaveg og áður en nákvæmari um tiltekin atriði málsins. Ákærðaog eiginmaður hennar mættu á neyðarmóttöku vegna nauðgunar [...]. febrúar 2012.Í skýrsluna hefur hjúkrunarfræðingur fært að eiginmaður ákærðu hafi haftsamband við Stígamót, sem vísað hafi ákærðu á neyðarmóttöku. Fram kemur að viðkomu hafi henni og eiginmanni hennar liðið illa. Ákærða hafi verið frekar ör eneins og dottið aðeins út á milli þegar hún hafi rifjað upp atburði. Hafi húntjáð sig um óraunveruleikakennd og að allt væri eins og í þoku. Í lýsinguáverka kemur fram að ákærða lýsi þreifieymslum í vinstri mjöðm og verkjum viðgang. Þá sé hún með marblett á vinstri framhandlegg. Hún sé með eymsli yfirvöðvum á hálsi en mest á milli herðablaða. Í niðurstöðu læknis kemur m.a. framað ákærða komi á neyðarmóttöku um tveimur og hálfri viku eftir atburðinn. Hafihún átt við vanlíðan og svefnleysi að stríða eftir hann. Líði henni betur viðkomu á neyðarmóttöku. Hún lýsi óraunveruleikakennd, lítilsvirðandi athugasemdumog hótunum. Hún greini einnig frá því að hún hafi í þrígang verið tekinhálstaki, henni hent í gólf og traðkað hafi verið á mjóbaki hennar. Engiráverkar séu á kynfærum. Ekki sjáist í lykkjuenda í legopi. Jlæknir hefur ritað tölvupóst, sem er á meðal gagna málsins, um skoðun á ákærðuí framhaldi af beiðni hjúkrunarfræðings og læknis á neyðarmóttöku. Fram kemurað ómskoðun hafi sýnt eðlilegt leg og lykkju rétt staðsetta í legi. Samkvæmtgögnum frá neyðarmóttöku hafði ákærða aftur samband við Neyðarmóttöku 15.febrúar 2012 til að fá myndatöku af áverkum sem komnir væru fram eftir árásina.Fram kemur að við komu á neyðarmóttöku sjáist greinilega tveir ca 1,5 x 1,5 cmmarblettir á mjaðmarkambi, gulleitir og vel afmarkaðir. Aftan á báðum lærum séumarblettir. Á vinstra læri sé um 3 x 4 cm gulleitur marblettur, afmarkaður enað dofna. Eymsli hafi verið þar undir. Á hægra læri hafi verið tveirgreinilegir gulleitir marblettir, annar um 2 x 5 cm og hinn um 1,5 x 1,5 cm.Þessir marblettir hafi ekki verið sýnilegir við fyrstu komu, [...]. febrúar2012. A,einn brotaþola í máli þessu, var yfirheyrð af lögreglu sem sakborningur 9. mars2012. Þá var E, einnig brotaþoli í máli þessu, yfirheyrð sama dag. Þá vorufjölmörg vitni, þ. á m. eiginmaður ákærðu, yfirheyrð vegna málsins á tímabilinu24. febrúar 2012 til 21. mars 2012. Ítengslum við rannsókn málsins ritaði ákærða lista yfir þá sem voru heima hjá Aog Fí samkvæmi eftir þorrablótið í [...] aðfaranótt [...] 2012. Samkvæmtlistanum voru í samkvæminu, auk brotaþolanna í máli þessu, K, L, M, N, O, P, Q,R, S, T, U, V, Þ og Æ. Sýslumaðurinná Selfossi ákvað 23. mars 2012, með vísan til 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008um meðferð sakamála, að hætta rannsókn málsins. Með kæru 23. apríl 2012 kærðiverjandi ákærðu þá ákvörðun til ríkissaksóknara, sem með ákvörðun 4. júní 2012staðfesti ákvörðun sýslumanns. Með kærum 25. júní og 17. júlí 2012 kærðubrotaþolar í máli þessu, ákærðu til lögreglu, vegna rangra sakargifta. Ögeðlæknir hafði með höndum geðrannsókn á ákærðu og er skýrsla hans frá 11. júní2013. Í samantekt kemst geðlæknirinn að þeirri niðurstöðu að í viðtölum oggögnum málsins komi ekkert fram þess efnis að ákærða hafi eða hafi haft neittaf þeim einkennum sem upp séu talin í 15. gr. laga nr. 19/1940, sem gætuorsakað stjórnleysi hennar. Hafi læknirinn ekki getað fundið nein einkennigeðrofs í viðtölum við ákærðu. Að mati læknisins sé framburður ákærðu ekkieingöngu ótrúlegur heldur einnig ótrúverðugur. Í byrjun hafi vaknað sú spurninghvort ákærða hefði ,,black-out“ í kjölfar áfengisdrykkju á þorrablótinu. Íraunverulegu ,,black-out“ af völdum áfengis eða lyfja séu atburðir ekki skráðirí minnisstöðvar heilans og minnið komi því ekki til baka eins og í tilvikiákærðu. ,,Black-out“ komi því ekki til greina í hennar tilviki. Samkvæmt gögnummálsins sé ljóst að skynjun hennar og upplifun á því sem gerst hafi eftirþorrablótið sé með allt öðrum hætti en aðrir segi. Í viðtölum hafi ekkert komiðfram um að ákærða sé með meðvituðum hætti að segja rangt frá eða skrökva.Hennar upplifun sé eins og hún hafi sagt en hún hafi upplifað aðstæður semnauðung. Ekki sé hægt að skýra þetta með einföldum hætti. Meira en hugsanlegtsé að hluti af framburði ákærðu sé réttur. Það eigi ekki síst við um samræðurhennar og annarra kvenna eftir þorrablótið. Ytri aðstæður hafi verið með þeimhætti að þau hjónin hafi verið í varnarstöðu gagnvart mörgum í [...]. Hvort þaðhafi orðið til þess að upplifun hennar sé með þeim hætti, sem hún lýsi, séómögulegt að segja til um.Viðþingfestingu málsins 4. desember 2014 óskaði verjandi ákærðu eftir því aðdómkvaddir yrðu matsmenn til að framkvæma geðrannsókn á ákærðu. Geðlæknarnir ABog AC voru dómkvödd, til að framkvæma geðrannsókn á ákærðu, í þinghaldi 10.desember 2014. Í geðheilbrigðisrannsókn geðlæknanna, sem er frá 24. apríl 2015,segir að rannsóknin hafi tekið langan tíma vegna þess að ítarlega hafi þurft aðfara yfir lýsingar ákærðu á atburðinum og skoða vel minni, persónuleikavarnirog útiloka geðrofssjúkdóm. Ákærða sé örugglega sakhæf, sbr. 15. gr. laga nr.19/1940 og geti refsing borið árangur, sbr. 16. gr. sömu laga. Ákærða hafifengið rangar minningar og í kjölfarið hafi komið afvegaleiddar ranghugmyndirsem séu vel skiljanlegar út frá aðstæðum. Í eiginlegu geðrofi séu ranghugmyndirstrax óskiljanlegar, fáránlegar, líkist rökþvælu frá byrjun og sjaldnasttengdar kveikju í umhverfi. Vísbendingar séu um að hugsanir ákærðu hafi veriðhvattar af umhverfi hennar. Ákærða sé enn í dag sannfærð um að minningar hennarséu sannar. Sjái hún sig enn sem árásarþola í málinu. Telji matsmenn aðaðstæður og bakgrunnur málsins útskýri vel það undirlag sem leitt hafi til kæruá marga einstaklinga í [...]. Erfiðara sé að útskýra hvernig rangar minningarkvikni en kvíði hennar eftir minnisleysi eftir þorrablótið geti hafa stuðlað aðþví. Einnig geti minni ákærðu og tilhneiging til að búa til orð útskýrt atburðarásina.Varnarhættir hennar geti svo einnig útskýrt hvernig málið hafi þróast út ívæniskenndar samsæriskenningar. Ítengslum við geðrannsókn AB og AC fóru geðlæknarnir fram á við AD, sérfræðing íklínískri sálfræði, að hann framkvæmdi sálfræðilegt mat á ákærðu. Matsálfræðingsins frá 30. mars 2015 liggur fyrir í málinu. Í niðurstöðu lýsirlæknirinn því að í ljósi prófa sem lögð voru fyrir ákærðu séu vísbendingar umað hún hafi ekki munað eftir hlutum og í framhaldi hafi ,,trigger“ vakið upphugsanlega falskt minningarbrot og í framhaldi hafi hugurinn haldið áfram aðfylla inn í eyðurnar og tengja hluti saman. Hugsanlega geti hún því hafa leitaðskýringa á orsökum atburða og upplifað tortryggnihugmyndirsem lítill fótur hafi virst fyrir. Ákærðahefur fyrir dóminum lýst atvikum svo að þau hjón hafi farið til [...] áþorrablót, [...] 2012. Þau hafi gist hjá vinum sínum, A og manni hennar, F.Heima hjá A og F hafi þau drukkið fordrykk fyrir blótið. Á þorrablótinu hafiákærða drukkið rauðvín með matnum og fengið sér bjór á barnum eftir það.Eitthvað af sterku áfengi hafi hún drukkið úr pela síðar á dansleiknum. Erdansleiknum lauk hafi ákærða verið orðin dofin og eitthvað skrýtin. Á leið afþorrablótinu heim til A og F hafi ákærða og samferðafólk hennar gengið fram hjálögreglubifreið. Í gamni hafi hún blásið í áfengismæli hjá lögreglunni. Aog F hafi verið með samkvæmi heima hjá sér eftir þorrablótið. Er í samkvæmiðkom hafi ákærða sest í hornsófa í stofunni. Eiginmaður hennar hafi setið fyrirframan hana. Talsvert af fólki hafi verið í stofunni, þar á meðal þær C, H og M.C hafi komið með pela af áfengi og gefið ákærðu sopa. Eitthvað þykkt hafi veriðí pelanum. Skömmu síðar hafi ákærðu fundist sem hún væri að líða útaf og hafiætlað inn í herbergi að sofa. Þá hafi C og H farið að tala illa um ákærðu ogfjölskyldu hennar og hafi M sagt ákærðu að forða sér og fara að sofa. C hafikomið að ákærðu og troðið töflu ofan í kok hennar. C hafi sagt að um væri aðræða parkodin forte. Ákærða hafi farið á salernið og síðan inn í rúm. Hún hafiverið alklædd.F komiðinn í herbergið og hent ákærðu út úr herberginu. Eiginmaður ákærðu hafi verið sofandi á meðan á þessu gekk og ekkivaknað við atganginn. Hún hafi reynt að grípa í hann til að vekja hann en hannhafi ekki vaknað við það. Farið hafi verið með ákærðu fram í stofu þar sem fólkhafi ,,hraunað“ yfir hana. Síðan hafi ákærða verið komin inn í eldhús þar semhún hafi setið á kolli. D hafi komið að henni og rifið hana upp á hálsinum oglyft henni upp. Ákærða hafi séð svart. Í framhaldi hafi D hent henni í gólfið. Chafi rifið hana upp og þær H verið með athugasemdir sem snertu ákærðu. Mikillæti hafi verið og ýmsir ,,pikkað“ í hana. Fólk hafi síðan byrjað að afklæðahana. F hafi ,,pikkað“ í hana og spurt hana hvar föt hennar væru. Þessiratburðir hafi átt sér stað í eldhúsinu. Ráðist hafi verið á ákærðu úr öllumáttum. Þar hafi komið að máli C, H og fleiri. Ákærða hafi staðið við vegg ogreynt að skýla sér. Húnhafi farið á salernið og komið fram aftur. Þá hafi nýtt fólk verið komið ísamkvæmið, m.a. G, E og B. Ákærðu hafi verið hent í gólfið. G hafi farið meðhendi inn í kynfæri hennar og togað í lykkjuna. Einhver hafi sagt að G skyldipassa sig því ákærðu gæti blætt út. Hún hafi verið rifin upp. B hafi stungiðfingri inn í leggöng hennar. E hafi þá sagt að svona yrði gert við son ákærðu,þegar hann væri kominn á sambýli. Einhver hafi sagt að ákærða væri ógeðsleg ogað það væri skítafýla af henni. Einhver hafi þá spurt hvort ekki þyrfti aðþrífa hana. A hafi sett ákærðu í sturtu og sprautað köldu vatni á hana þar.Fullt af fólki hafi verið viðstatt. A hafi tekið handklæði sem hún hafi virstætla að láta ákærðu fá en sagt að handklæðið fengi hún ekki. Farið hafi veriðmeð ákærðu nakta út á götu og út [...]. Hún myndi eftir því að hafa heyrtsjávarnið. Þauhafi síðan farið til baka og að heimili A og F. Ákærðu hafi verið plantað ágólfið í íbúðinni. C hafi troðið töflu ofan í hana og sagt að þetta værirohypnol. Hún hafi heyrt B segja að komnar væru mjaltir. Við það hafi fólkstaðið á fætur. Ákærða hafi legið á gólfinu og endalausar athugasemdir veriðgerðar gagnvart henni. Einhver hafi lyft henni þannig að rass hennar hafi staðiðút í loftið og F hafi spurt hver vildi byrja. Einhver hafi ýtt rassi hennarniður aftur. A hafi rifið hana á fætur og sett hana inn í herbergi. Hún hafikastað fötum í ákærðu. I hafi hjálpað ákærðu að klæðast. Ákærða kvaðst hafasofnað og rumskað er maður hennar hafi farið á fætur næsta dag. Hafi hann settsæng yfir hana og hafi hún sofnað aftur og vaknað um kl. 15.00. Hafi hún veriðmjög veik, kastað mikið upp og vart getað staðið í fæturna. Þau hjónin hafifarið í bæinn síðar um daginn. Síðarí vikunni, á þriðjudegi eða miðvikudegi, hafi smátt og smátt rifjast upp fyrirákærðu hvað komið hefði fyrir í samkvæminu. Hún hafi þá munað eftir hálstakisem hún hafi verið tekin og athugasemdum sem hún hafi fengið. Ákærða kvaðstekki muna eftir líkamlegum einkennum eftir þau hálstök er hún hafi verið tekiní samkvæminu. Hún hafi fengið marbletti sem komið hafi í ljós á neyðarmóttökusíðar. Hún hafi spurt eiginmann sinn á miðvikudeginum hvort hann myndi eftirblótinu og hafi hann sagt að hann myndi lítið. Hún hafi þá sagt honum fráeinhverju af því sem hún var farin að muna. Eiginmaður ákærðu hafi sagt föðursínum frá þessu, en faðirinn hafi dvalið á Spáni á þessum tíma. Í framhaldiþessa hafi atburðir rifjast enn frekar upp fyrir henni. Næstasunnudag hafi ákærða farið í skemmtigarð þar sem mikil læti hafi verið. Þáhefðu fleiri minningar gert vart við sig og myndin tekið að skýrast. Hún hafi sagt manni sínum frá því ogfarið að rita atburði niður á blað. Þetta hafi verið 29. janúar 2012.Eiginmaður hennar hafi sagt föður sínum frá þessu líka. Eiginmaður hennar hafihringt í Stígamót til að fá ráð og hafi honum verið ráðlagt að fara áneyðarmóttöku. Er tengdafaðir hennar kom til landsins hafi ákærða farið áneyðarmóttöku. Tengdafaðirákærðu hafi verið með jörð í nágrenni við [...] þar sem hann hafi verið meðhesta. F hafi verið [...] hjá tengdaföður hennar fyrir [...]. Eiginmaður ákærðuog tengdafaðir hafi, fljótlega eftir að atvik rifjuðust upp fyrir henni, farið[...] til að ræða við Fvegna þessa máls. Hafi tengdafaðir ákærðu ekki talið aðunnt væri að láta F vera með lyklavöld fyrir [...] á meðan málið væri írannsókn. Ákærða hafi ekki ráðið þessu eða beðið um að F yrði rekinn úrstarfi. BrotaþolarnirA, F, C, D, B, E, G og H komu öll fyrir dóminn og lýstu málsatvikum. Alýsti því að hún hafi verið í nefndu samkvæmi eftir þorrablótið. Hún hafifengið vitneskju um eftirmála er maður hennar, F, hafi verið rekinn úr starfivegna ætlaðra brota gagnvart ákærðu í samkvæminu. Fjöldi fólks hafi verið í umræddu samkvæmi. A hafi farið að sofaum kl. 7.00 um morguninn. Enginn hafi brotið gegn ákærðu með þeim hætti er framhafi komið í kæru ákærðu til lögreglu á sínum tíma. Kæran hafi haft töluverðáhrif á A en rætt hafi verið um málið fyrir [...]. A sagði að þau E, B, G, R ogQ hefðu ekki verið í samkvæminu.Fkvaðst hafa verið í samkvæminu. Hann hafi farið að sofa um kl. 8.00 um morguninn.Þá hafi ákærða verið sofnuð, sem og eiginmaður hennar. Það hafi ekki á nokkurnhátt verið brotið gegn ákærðu í þessu samkvæmi. G hafi ekki verið í nefndusamkvæmi. F kvað tengdaföður ákærðu hafa rekið sig úr starfi eftir þetta atvikvegna brota sem hann hafi átt að hafa framið gegn ákærðu. Hann hafi veriðkallaður á fund með eiginmanni ákærðu og föður hans þar sem honum hafi veriðgefinn kostur á að rita nafn sitt á blað, þar sem ákærða hafði skráð lýsingar ábrotum gegn sér. Ef F vildi ekki rita undir gæti hann ,,tekið pokann sinn“. Fkvaðst ekki hafa viljað rita undir og því legið í augum uppi að hann værirekinn úr starfi. Málið hafi verið erfitt fyrir þau sem borin hafi verið sökum.Samfélagið væri ekki stórt fyrir [...] og sagan borist um. Ckvaðst hafa verið í samkvæminu. Hafi hún stoppað stutt og verið farin um kl.4.00 um nóttina. Hún hafi verið í samfloti með D og H. Enginn hafi brotið gegnákærðu á meðan C hafi verið í samkvæminu. G, B og E hafi ekki verið í nefndusamkvæmi. Mál þetta hafi haft mikil áhrif fyrir [...]. Dkvaðst hafa verið í samkvæminu umrædda nótt. Hafi D farið að sofa um kl. 7.00um morguninn. Hann hafi séð ákærðu sitja í sófa í stofunni á meðan hann hafistaldrað við í samkvæminu, en það hafi ekki verið nema í 15 til 30 mínútur.Enginn hafi brotið gegn ákærðu á meðan hún hafi verið vakandi í samkvæminu. Kæraí málinu hafi komist í hámæli fyrir [...]. Þar þekktu allir alla. B,E og G kváðust ekki hafa verið í samkvæminu þessa nótt. Lýstu þau því öll aðmál þetta hafi haft áhrif á þau, en um mjög alvarlegar sakir hafi verið aðræða. E kvaðst hafa verið ófrísk á þessum tíma og tekið allt mjög nærri sér.Hún hafi orðið kvíðin og þurft að glíma við þunglyndi í kjölfarið og þurft aðleita sér aðstoðar vegna þess. Hkvaðst hafa komið í umrætt samkvæmi, en stoppað stutt. Hafi hún komið um kl.3.00 en verið farin fyrir kl. 4.00. Enginn hafi brotið gegn ákærðu ísamkvæminu. Kvaðst H ekki muna eftir að hafa hitt hana þar. Málið hafi haftmikil áhrif á H. Hún hafi gegnt trúnaðarstörfum fyrir [...] og málið veriðóþægilegt vegna þess. AE,eiginmaður ákærðu, lýsti atvikum þannig að hann og eiginkona hans hafi farið áþorrablót í [...] [...] 2012. Þau hjónin hafi gist hjá vinafólki fyrir [...], Aog F. Þau hafi drukkið fordrykk heima hjá gestgjöfum fyrir þorrablótið. Eftirþorrablótið, á leið heim til gestgjafa, hafi þau stoppað hjá lögreglu þar semákærða hafi blásið í áfengismæli. Það hafi verið í gamni gert. Í samkvæmi eftirþorrablótið hafi verið töluvert gestkvæmt. Ákærða hafi skyndilega virst eins oghún væri út úr heiminum og AE ákveðið aðkoma henni í rúmið. AE myndi síðan ekki eftir því að hafa lagst á koddann. Erhann hafi vaknað næsta morgun, um klukkan 11.00, hafi ákærða verið fullklædd írúminu við hlið hans. AE hafi verið einkennilegur eftir nóttina og ekki liðiðvel. Ákærða hafi vaknað og þá verið mjög veik og kastað mikið upp. Þau hafifarið í bæinn síðar á sunnudeginum. AEhafi fundist ákærða vera fjarræn næstu daga. Hún hafi fyrst sagt sér að brotiðhafi verið gegn henni í samkvæminu, einhverjum dögum síðar. Hún hafi sofið illaog stundum setið uppi í rúminu um nætur. AE kvaðst hafa sent föður sínumlýsingar ákærðu á atburðum næturinnar. Faðir hans hafi þá verið á Spáni. AEkvaðst hafa hringt til Stígamóta til að fá ráðleggingar um hvernig bregðastskyldi við aðstæðum. Hafi honum verið ráðlagt að leita til neyðarmóttöku. Faðirhans hafi komið til landsins og AE og ákærða þá leitað til neyðarmóttöku. Næstadag hafi AE og faðir hans farið við fjórða mann á jörð föður AE fyrir [...].Þar hafi F verið [...]. AE og faðir hans hafi spurt F hvort atvik hafi veriðmeð þeim hætti er ákærða bæri. Í huga AE hafi málið verið þannig að það kæmi vartannað til greina en að F skilaði lyklum á meðan málið væri í rannsókn. Hafifaðir hans gert F grein fyrir því. AE kvað þá feðga hafa rætt mál ákærðu ogverið sammála um að hún kæmist ekki upp úr málinu nema með því að kæra það tillögreglu. Hafi það að lokum verið sameiginleg ákvörðun þeirra, ákærðu og AE, aðkæra málið. AEkvaðst vera sannfærður um að frásögn ákærðu af atburðum væri rétt. Hann hafisjálfur ekki orðið var við neitt en sofið um nóttina. Hafi hann vaknað upp einusinni er F hafi komið við þriðja mann inn í herbergið og reynt að fá hann tilað drekka af pela og koma fram í samkvæmið. Það hafi hann ekki viljað, heldursofið áfram. AE kvað föður sinn hafa staðið í málum fyrir [...]. Hann hafi m.a.óskað eftir úttekt á skólanum, sem mælst hafi illa fyrir hjá heimafólki. Einshafi faðir A lagt flísar fyrir föður AE. Flísalögnin hafi tekist illa, flísarhafi losnað upp og ágreiningur orðið um reikning vegna verksins. Ikvaðst hafa verið í samkvæmi heima hjá A og F eftir þorrablótið. Hún hafi fariðúr samkvæminu á milli klukkan 5 og 6 um morguninn og dvalið þar í um 40mínútur. Ekki hafi verið brotið gegn ákærðu í samkvæminu þannig að I sæi til.Ákærða hafi verið nokkuð drukkin í samkvæminu. Mkvaðst hafa verið í samkvæminu. Er hún hafi yfirgefið samkvæmið um kl. 5.30hafi ákærða og maður hennar setið í sófa. Hún hafi ekki séð að brotið væri gegnákærðu í samkvæminu. Ákærða hafi verið drukkin. Nkvaðst hafa verið í samkvæminu. Hafi hann komið þangað um kl. 5.00. Ákærða ogeiginmaður hennar hafi setið í stofunni. Ekki hafi verið brotið gegn ákærðu ámeðan N hafi verið í samkvæminu. Okvaðst hafa verið í samkvæminu. Á meðan hann hafi verið þar hafi enginn brotiðgegn ákærðu. Pkvaðst hafa verið í umræddu samkvæmi. Hafi hann setið með F til að verða 7.00um morguninn. Er á morguninn leið hafi fólk tekið að tínast úr samkvæminu. Ekkihafi verið brotið gegn ákærðu á meðan P hafi verið í samkvæminu. P myndi ekkieftir því er ákærða og eiginmaður hennar hafi farið að sofa.Q,R, S og T kváðust ekki hafa farið ísamkvæmið hjá A og F þessa nótt. AFkvaðst hafa verið með Q umrædda nótt, og hvorki farið á þorrablótið né ísamkvæmið. AGkvaðst hafa farið í umrætt samkvæmi. Hafi hann ekki orðið var við að brotiðhafi verið gegn ákærðu þessa nótt. AHstaðfesti að dóttir hennar, E og maður hennar, B, hefðu borðað kvöldmat hjáhenni og farið heim til sín um miðnættið. Þau hafi ekki farið á þorrablótið eðaí samkvæmi eftir það. Hjúkrunarfræðingurá neyðarmóttöku staðfesti skýrslu um ákærðu, frá 12. febrúar 2012. Skýrslan erá meðal gagna málsins. Kvað hún eiginmann ákærðu hafa hringt og óskað eftir þvíað ákærða fengi að koma á neyðarmóttöku. Ákærða hafi verið skoðuð tvisvarsinnum. Í fyrstu skoðun hafi allur líkami hennar verið skoðaður. Ákærða hafivið síðari skoðun gert grein fyrir marblettum sem þá áttu að vera komnir fram.Þá hafi hún fyrst í síðari skoðun kvartað undan eymslum aftan í lærum. Læknirá neyðarmóttöku, sem skoðaði brotaþola 8. febrúar 2012, staðfesti þau gögn semfrá honum stöfuðu og eru á meðal rannsóknargagna málsins. Brotaþoli hafi fyrstvið síðari skoðun lýst marblettum aftan á lærum sem hafi átt að vera vegnakynferðisbrots. Erfitt væri að aldursgreina marbletti. Mjög ólíklegt væri aðmarblettir aftan á lærum séu tilkomnir vegna atviks [...] dögum áður, en þeirhefðu þá löngu átt að vera komnir fram. Læknirinn hafi athugað með spotta ílykkju ákærðu. Spottinn hafi greinilega verið stuttur þar sem hann hafi ekkisést við skoðun. Ákærða hafi lýst hálstaki. Ekki hafi verið sjáanlegir áverkará hálsi ákærðu. Læknirer framkvæmdi ómskoðun á ákærðu staðfesti skoðun sína. Lykkja ákærðu hafi veriðá sínum stað. Ef spotti í lykkju væri stuttur væri erfitt að kippa í lykkjuna.Myndi læknirinn ekki eftir því að lykkja hafi verið tekin úr konu íkynferðisbroti. Marblettir væru misjafnlega lengi að koma fram. Sjaldgæft væriað marblettir kæmu fram viku eða 10 dögum eftir atburð. Sálfræðingurá neyðarmóttöku staðfesti viðtöl við ákærðu. Kvað hún ákærðu hafa komið ífjögur viðtöl þar sem hún hafi greint frá atvikum málsins. Ákærða hafi verið ímiklu uppnámi, kvíðin og búið við streitu. Hún hafi uppfyllt viðmið umáfallastreituröskun fyrst eftir atburðinn. Í viðtali 6. mars 2012 hafi einkenniákærðu verið vægari. Hún hafi síðast hitt ákærðu 26. apríl 2012. Ö geðlæknir staðfesti geðrannsókn á ákærðu oggerði grein fyrir einstökum atriðum í rannsókninni. Ákærða væri að sínu matisakhæf og hafi Ö ekki getað fengið fram einkenni geðrofs. Gerði hún greinarmuná réttu og röngu. Um ákveðin varnarviðbrögð hjá henni hafi verið að ræðagagnvart samfélaginu í [...]. Frásögn ákærðu væri sennilega að hluta rétt.Þannig væri ekki ósennilegt að eitthvað hafi verið þjarmað að henni ísamkvæminu. Síðan komi til aðrir hlutir sem ótrúlegt sé að hafi gerst og missisagan þá fótanna. GeðlæknarnirAB og AC, sem dómkvödd voru sem matsmenn, staðfestu geðheilbrigðisrannsókn áákærðu og greindu nánar frá einstökum þáttum varðandi hana. Ákærða væri metinsakhæf og ekkert hefði komið fram sem gæti stutt einkenni geðrofs. Málið hafaverið sérlega erfitt og gríðarlega erfitt að skilja. Hið sérkennilega væri aðeitthvað hafi vakið tilfinningar hjá ákærðu dögum eftir atburðinn, sem komiðhafi öllu af stað. Þann þátt væri erfitt að skýra. Eftir það fari af staðatburðarás sem sé ,,væniskennd“. Kveikjan hafi hugsanlega tengst tortryggni ogdeilum varðandi tengdaföður ákærðu fyrir [...]. Frásögn ákærðu hafi þróast úrþví að vera væg yfir í að vera grófari. Sálfræðingurer framkvæmdi sálfræðilegt mat á ákærðu í tengslum viðgeðheilbrigðisrannsóknina gerði grein fyrir mati sínu. Lokskomu fyrir dóminn lögreglumenn er unnu að rannsókn málsins og staðfestu þáttsinn í henni. Niðurstaða:Ákærðueru gefnar að sök rangar sakargiftir, með því að hafa með rangri kæru og röngumframburði 16. febrúar 2012 og 8. mars 2012, við skýrslutökur hjá lögreglu, ogmeð skriflegum athugasemdum leitast við að brotaþolar í máli þessu yrðu sakaðirum kynferðisbrot, líkamsárás, hótanir og ólögmæta nauðung. Ákærða greindi fráþví hjá lögreglu að brotaþolar hafi veist að sér aðfaranótt [...] 2012, ísamkvæmi sem haldið var heima hjá brotaþolunum A og F, í framhaldi afþorrablóti í [...]. Ríkissaksóknari staðfesti ákvörðun lögreglu umniðurfellingu rannsóknar málsins 4. júní 2012. Hér fyrir dómi hefur ákærðagefið skýrslu, sem og eiginmaður hennar. Þá komu brotaþolar fyrir dóminn ogvitni sem voru í samkvæminu að [...]. Eins komu fyrir dóminn vitni sem ákærðabar að hefðu verið í umræddu samkvæmi. Með vísan til allra þessara framburðahér fyrir dóminum verður slegið föstu að kæra ákærðu á hendur brotaþolum fyrirkynferðisbrot, líkamsárás, hótanir og ólögmæta nauðung, átti ekki við nein rökað styðjast. Samkvæmtmatsgerð dómkvaddra matsmanna er ákærða metin sakhæf. Á sama veg er niðurstaða Ögeðlæknis, sem einnig hefur komist að þeirri niðurstöðu að ákærða sé sakhæf.Eins eru geðlæknarnir sammála um að ákærða hafi engin merki um geðrofssjúkdóm.Loks eru geðlæknarnir á einu máli um að refsing geti borið árangur hvað ákærðuvarði og eigi 16. gr. laga nr. 19/1940 ekki við um ákærðu. Með hliðsjón afþessum niðurstöðum verður ákærða metin sakhæf. Þá er ekki eins ástatt um hanaog greinir í 16. gr. laga nr. 19/1940.Íáliti hinna dómkvöddu matsmanna og Ö geðlæknis kemur fram að tæpast sé umásetning að ræða hjá ákærðu og að skynjun ákærðu á því sem gerðist eftir þorrablótiðsé með allt öðrum hætti en aðrir segi. Þrátt fyrir þessar staðhæfingar er þaðdómstóla að meta trúverðugleika framburða sem gefnir eru fyrir dóminum. Í þvíefni er til þess að líta að dómstóla er að meta hvort skilyrði refsilaga umsaknæmi sé uppfyllt, með hliðsjón af þeim sönnunargögnum sem fyrir dóminumliggja og ætluðu refsilagaákvæði sem ákært hefur verið fyrir brot á, sem er tilverndar tilteknum hagsmunum. Geðlækna, sem meta sakhæfi, er á hinn bóginn aðmeta hvort viðkomandi einstaklingur sé haldinn einhverjum þeim sjúkdómi semleitt getur til þess að viðkomandi teljist ekki sakhæfur. Er hlutverk geðlæknaþví annað en dómsins þegar kemur að mati á sönnun og saknæmi. Sakhæfureinstaklingur gerir greinarmun á réttu og röngu. Að mati dómsins er ákærða ekkitrúverðug í framburði sínum. Í því efni er fyrst til þess að líta að ákærðahefur bæði hjá lögreglu og fyrir dóminum lýst hrottalegum hálstökum sem húnhafi verið tekin í samkvæminu. Hafi hún verið tekin á loft og henni sortnaðfyrir augum. Ákærða lýsti því hér fyrir dómi að hún hafi ekki borið neinasérstaka áverka eftir þessi hálstök og kvartaði einna helst undan höfuðverk.Framburður ákærðu um þessi atriði er ótrúverðugur, þar sem ganga verður út fráþví að viðlíka líkamsárás skilji eftir sig töluverða áverka. Næster til þess að líta að ákærða var skoðuð á neyðarmóttöku 18 dögum eftir ætluðbrot og aftur 25 dögum eftir ætluð brot. Fyrir seinni skoðunina komu frammarblettir á aftanverðum lærum sem að sögn ákærðu voru afleiðing brotanna.Læknir á neyðarmóttöku lýsti því að mjög ólíklegt væri að marblettir sem komiðhafi fram við síðari skoðun væru frá aðfaranótt 22. janúar 2012. Að matidómsins stenst á engan hátt að marblettirnir á aftanverðum lærunum séu vegnaatburða 22. janúar 2012. Er framburður ákærðu um þetta því ótrúverðugur. Þáer til þess að lít að ákærða lýsti því að hún hafi drukkið sterkt áfengi ísamkvæminu eftir þorrablótið, auk þess sem C hefði troðið ofan í hana töflu,sem C hafi sagt vera rohypnol. Ákærða bar að hún hafi nánast dottið út eftirþetta. Þrátt fyrir þetta bar ákærða síðan um einstök atriði atburðarásarinnareftir þetta, með einkar nákvæmum hætti, þar sem einstökum atriðum var lýst. Færþað ekki staðist í ljósi fyrra ástands og lyfjainntökunnar. Ljóst verður einnigað telja af ofantöldu að ákærða hefði mátt gera sér grein fyrir að frásögnhennar af atburðinum, hlyti að vera röng í ljósi þess að áverkar í samræmi viðfrásögn hennar voru ekki til staðar og vegna þess hvernig og hvenær minningarhennar koma fram. Lokser til þess að líta að ákærða var á allan hátt mjög hikandi í frásögn sinni hérfyrir dóminum og atburðarásin meira og minna sundurslitin. Þegarallt ofangreint er virt er, eins og áður segir, niðurstaða dómsins að ákærða séótrúverðug í framburði sínum. Hafi henni ekki getað dulist viðlögregluyfirheyrslur 16. febrúar 2012 og 8. mars s.á. að hún var með röngumframburði og rangri kæru að saka átta einstaklinga um refsiverða háttsemi.Brotaþolinn A var fyrir vikið yfirheyrð sem sakborningur í málinu. Þá leiddihinn rangi framburður ákærðu til þess að brotaþolinn F missti vinnu sína. Þegarþessi atriði málsins eru virt verður ákærða sakfelld samkvæmt ákæru og erháttsemi hennar rétt heimfærð í ákærunni. Ákærða er fædd í [...] 1977. Húnhefur ekki áður gerst sek um refsiverða háttsemi, svo kunnugt sé. Með hliðsjónaf broti ákærðu, sem er alvarlegt, er refsing hennar ákveðin fangelsi í 12mánuði. Í ljósi þess tíma sem liðinn er frá því að mál þetta var kært tillögreglu eru efni til að skilorðsbinda refsingu ákærðu að fullu, svo sem ídómsorði er mælt fyrir um. Af hálfu hvers brotaþola fyrir sig erþess krafist að ákærða verði dæmd til að greiða hverjum og einum skaðabætur aðfjárhæð 500.000 krónur, auk vaxta og málskostnaðar. Með ólögmætri háttsemisinni hefur ákærða valdið brotaþolum miskatjóni, sem hún ber skaðabótaábyrgð á.Er bótakröfum í hóf stillt miðað við þær afleiðingar sem hinar röngu kærurhöfðu í för með sér. Verða þær teknar til greina að fullu. Þá verður ákærðadæmd til að greiða hverjum brotþola fyrir sig málskostnað, eins og nánargreinir í dómsorði. Ákærðagreiði sakarkostnað samkvæmt sakarkostnaðaryfirliti og málsvarnarlaun skipaðsverjanda, svo sem í dómsorði greinir. Við ákvörðun málsvarnarlauna hefur veriðtekið tillit til virðisaukaskatts. Afhálfu ákæruvaldsins flutti málið Hulda ElsaBjörgvinsdóttir saksóknari.SímonSigvaldason héraðsdómari, Pétur Guðgeirsson héraðsdómari og Kristinn Tómasson geðlæknir kveða upp dómþennan. Dó m s o r ð : Ákærða, X, sæti fangelsi í 12mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnumþrem árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærða almennt skilorð 57. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærða greiði brotaþolunum A, B,C, D, E, F, G og H, hverju fyrir sig, 500.000 krónur í skaðabætur, ásamt vöxtumskv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 16.febrúar 2012 til 11. nóvember 2013, en með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr.laganna, frá þeim degi til greiðsludags. Þá greiði ákærða hverjum brotaþolafyrir sig 80.000 krónur í málskostnað. Ákærða greiði 3.186.067 krónur ísakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns ÞórsÓlasonar héraðsdómslögmanns, 1.329.900 krónur.
Mál nr. 609/2011
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Lánssamningur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var að viðurkenna tilteknar kröfur SS og SC, sem þau lýstu við slit F hf. sem almennum kröfum samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. SS og SC lýstu tveimur kröfunum við slit F hf. á grundvelli tveggja lánssamninga þeirra við F hf. með vísan til þess að hinn síðastnefndi hefði ekki staðið rétt að útreikningi krafna á hendur þeim samkvæmt samningunum og því ættu þau rétt til endurgreiðslu ætlaðs ofgreidds fjár. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti, var talið að skuldbinding SS og SC væri ákveðin í íslenskum krónum og bundin við gengi erlendra gjaldmiðla í samræmi við dómaframkvæmd Hæstaréttar í sambærilegum málum. Sú niðurstaða leiddi til þess að ekki kæmi til úrlausnar álitaefni um útreikning afborgana af lánunum, enda byggðu SS og SC útreikninga sína á þeirri forsendu að um erlend lán væri að ræða. Var kröfum SS og SC því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. nóvember 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. október 2011, þar sem hafnað var að viðurkenna kröfur sóknaraðila að fjárhæð samtals 3.338.394 krónur, sem þau lýstu sem almennum kröfum samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. sömu laga. Sóknaraðilar krefjast þess að kröfur þeirra verði viðurkenndar við slit varnaraðila með stöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvert sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 27/2015
Kærumál Gjaldþrotaskipti Fasteignakaup Forkaupsréttur Aðild Frávísun frá héraðsdómi
Í málinu krafðist A ehf. þess að hann hefði notið forkaupsréttar samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup þegar þrotabú H ehf. gerði kaupsamning við T ehf. um sölu á nánar tilgreindum lóðum og gaf út afsal fyrir þeim í júlí 2013 og að hann hefði tilkynnt þrotabúinu innan frests samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins að hann neytti þessa forkaupsréttar. Eftir þingfestingu málsins gaf A ehf. út sakaukastefnu á hendur T ehf. þar sem hann beindi sömu dómkröfum að honum og hann hafði þegar gert gagnvart þrotabúinu. Í hinum kærða úrskurði héraðsdóms var öllum kröfum A ehf. hafnað. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki yrði leyst úr skyldur þriðja manns í máli sem væri rekið eftir reglum 5. þáttar laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. nema svo stæði á sem um ræðir í 172. og 173. gr. laganna. Ekki yrði fundin heimild fyrir því að sá, sem héldi fram kröfu á hendur þrotabúi, gæti um leið krafist dómsúrlausnar á hendur þriðja manni á þeim grunni að sá bæri óskipta skyldu með þrotabúinu. Gætu aðilar máls engu breytt um þetta með samkomulagi sín á milli. Yrði því án kröfu að vísa málinu frá héraðsdómi að því er T ehf. varðaði. Á hinn bóginn var fallist á með héraðsdómi að fresturinn samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 40/2002 hefði verið liðinn þegar tilkynning A ehf. barst þrotabúi H ehf. Þá var tekið undir með héraðsdómi að hvorki væru skilyrði til að ógilda kaupsamninginn og afsal á grundvelli 33. gr. né 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Með þessum athugasemdum var úrskurðurinn staðfestur um dómkröfur A ehf. á hendur þrotabúi H ehf.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Helgi I. Jónsson og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. janúar 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22. desember 2014, þar sem leyst var úr ágreiningi aðilanna í tengslum við forkaupsrétt sóknaraðila að nánar tilgreindum fasteignum, sem varnaraðilinn þrotabú Hafhúss ehf. seldi og afsalaði varnaraðilanum Tjarnarbrekku ehf. 17. júlí 2013. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að viðurkenndur verði forkaupsréttur sinn að nítján nánar tilgreindum lóðum að Seinakri 2 til 10, Breiðakri 1 til 16 og Byggakri 11 til 20 í Garðabæ og verði varnaraðilanum þrotabúi Hafhúss ehf. gert að gefa út afsal til sóknaraðila gegn greiðslu á 181.070.000 krónum, en báðum varnaraðilum gert að fá afmáð þinglýsingu kaupsamnings síns um lóðirnar og afsali fyrir þeim frá 17. júlí 2013. Til vara krefst sóknaraðili þess að ógiltur verði fyrrnefndur kaupsamningur og afsal, svo og að varnaraðilanum þrotabúi Hafhúss ehf. verði gert að selja og afsala lóðunum til sóknaraðila gegn greiðslu sömu fjárhæðar og greinir í aðalkröfu. Að þessu frágengnu krefst sóknaraðili „viðurkenningar á skaðabótaskyldu aðalvarnaraðila og sakaukavarnaraðila in solidum gagnvart sóknaraðila vegna þess tjóns sem sóknaraðili hefur orðið fyrir vegna ólögmætrar háttsemi“ þeirra við sölu á umræddum lóðum. Í öllum tilvikum krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast hvor fyrir sitt leyti staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði reisir sóknaraðili dómkröfur sínar á því að hann hafi notið forkaupsréttar samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup þegar varnaraðilinn þrotabú Hafhúss ehf. gerði kaupsamning við varnaraðilann Tjarnarbrekku ehf. um áðurnefndar lóðir og gaf út afsal fyrir þeim 17. júlí 2013 og hafi sóknaraðili tilkynnt fyrrnefnda varnaraðilanum innan frests samkvæmt því lagaákvæði að hann neytti þessa forkaupsréttar. Sóknaraðili lýsti kröfu vegna þessa 20. maí 2014 við gjaldþrotaskipti á varnaraðilanum þrotabúi Hafhúss ehf., sem skiptastjóri hafnaði. Með því að ekki tókst að jafna ágreining þeirra um þetta beindi skiptastjóri honum til héraðsdóms, þar sem mál þetta var þingfest af því tilefni 19. júní 2014. Sóknaraðili gaf út sakaukastefnu 10. júlí sama ár á hendur varnaraðilanum Tjarnarbrekku ehf., þar sem sóknaraðili beindi sömu dómkröfum að þeim varnaraðila og hann hafði þegar gert gagnvart varnaraðilanum þrotabúi Hafhúss ehf. Stefna þessi var lögð fram í þinghaldi í málinu 11. júlí 2014, þar sem mætt var af hálfu varnaraðilans Tjarnarbrekku ehf. og tók hann í framhaldi af því til varna. Mál þetta, sem samkvæmt framansögðu var upphaflega milli sóknaraðila og varnaraðilans þrotabús Hafhúss ehf., er rekið fyrir dómi eftir reglum 5. þáttar laga nr. 21/1991. Í slíku máli verður ekki leyst úr um skyldur þriðja manns nema svo standi á, sem um ræðir í 172. eða 173. gr. laganna. Í þeim ákvæðum verður ekki fundin heimild fyrir því að sá, sem heldur fram kröfu á hendur þrotabúi, geti um leið krafist dómsúrlausnar á hendur þriðja manni á þeim grunni að sá beri óskipta skyldu með þrotabúinu. Geta aðilar máls engu breytt um þetta með samkomulagi sín á milli. Verður því án kröfu að vísa málinu frá héraðsdómi að því er varnaraðilann Tjarnarbrekku ehf. varðar. Fallist verður á með héraðsdómi að upphaf frests þess, sem um ræðir í 2. mgr. 9. gr. laga nr. 40/2002, verði í lögskiptum sóknaraðila og varnaraðilans þrotabús Hafhúss ehf. látið ráðast af því að sóknaraðili hafi 30. júlí 2013 klukkan 11.06 fengið boð um að nýta forkaupsrétt sinn, svo og að sá fimmtán daga frestur, sem mælt er fyrir um í því lagaákvæði, hafi verið liðinn þegar tilkynning barst varnaraðilanum 14. ágúst sama ár klukkan 16.23 um að sóknaraðili hafi ákveðið að neyta þessa réttar síns. Þá er staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að hvorki séu skilyrði til að ógilda kaupsamning varnaraðilanna og afsal á grundvelli 33. gr. né 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Með þessum athugasemdum verður hinn kærði úrskurður staðfestur um dómkröfur sóknaraðila á hendur varnaraðilanum þrotabúi Hafhúss ehf. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Kröfum sóknaraðila, Akralands ehf., á hendur varnaraðilanum Tjarnarbrekku ehf. er vísað frá héraðsdómi, en að öðru leyti er hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðili greiði hvorum varnaraðila, þrotabúi Hafhúss ehf. og Tjarnarbrekku ehf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 330/2009
Endurkrafa Stjórnsýsla Bótanefnd skv. lögum nr. 69/1995
Með ákvörðun bótanefndar 16. mars 2006 var Í gert að greiða tjónþolanum B bætur vegna líkamsárásar H og V. Í höfðaði mál og krafðist greiðslu úr hendi H og V. Byggði Í kröfu sína á 19. gr. laga nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, þar sem segir að ríkissjóður eignist rétt tjónþola gagnvart tjónvaldi ef ríkissjóður greiði bætur samkvæmt lögunum. Talið var að skilyrði slíkrar kröfu væri að viðkomandi tjónvaldur hafi átt þess kost að gæta hagsmuna sinna við meðferð kröfunnar fyrir dómi eða að öðrum kosti fyrir bótanefndinni, meðal annars með því að kynna sér þau gögn sem lægju til grundvallar kröfunni og tjá sig um þau áður en ákvörðun yrði tekin. Þar sem H og V hefðu ekki notið þessa réttar, áður en nefndin tók þá ákvörðun sem krafa á hendur þeim byggði á, var talið að hún gæti ekki orðið grundvöllur kröfu samkvæmt fyrrnefndu ákvæði. Þegar af þessari ástæðu voru H og V sýknaðir af kröfu Í.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. mars 2009. Mál þetta sem dómtekið var 3. mars sl., er höfðað með birtingu stefnu 4. september 2008. Stefnandi er Ríkissjóður Íslands, Sölvhólsgötu 7, Reykjavík. Stefndu eru Haukur Armin Úlfarsson, Keldulandi 21, Reykjavík og Valur Adolf Úlfarsson, Keldulandi 21, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 2.622.126 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 2.622.126 krónum frá 29. maí 2006 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda og að þeim verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Til vara er þess krafist að stefnukrafa verði stórlega lækkuð samkvæmt mati dómsins og að stefndu verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda auk virðisaukaskatts. Þá er þess krafist, ,,verði um sakfellingu að ræða að hún verði sundurgreind samkvæmt mati dómsins í samræmi við aðild hvors stefnda um sig“. Málsatvik. Heimir F. Bates varð fyrir líkamsárás 1. september 2002 af hálfu stefndu. Í læknisvottorði Ólafs R. Ingimarssonar frá 17. september 2002, segir að Heimir hafi leitað á slysadeild 1. september 2002, kl. 1:30 eftir líkamsárás. Hann hafi komið á þangað með sjúkrabíl, en lent í átökum við Kaffi Sólon við tvo menn. Við skoðun hafi komið í ljós smámar eða yfirborðsrispur í húð og hálsi vinstra megin. Hann sé með ,,subconjunctival“ blæðingu ,,cranioanasalt“ í vinstra auga og hafi þar eilitla aðskotahlutstilfinningu, en að öðru leyti kvarti hann um verki í hægri öxlinni, sérstaklega ef hann hreyfi hálsinn og fengi hann þá geislandi verk niður í öxlina. Rétt hafi þótt að fá röntgenmynd af brjóstholi, þar sem hann hafi verið aumur yfir hægra rifjahylkinu, svo og hálshrygg vegna gruns um geislandi einkenni út í öxlina hægra megin. Heimir kærði árásina til lögreglu næsta dag, 2. september og 27. nóvember 2002 sendi hann Lögreglustjóranum í Reykjavík og dóms- og kirkjumálaráðuneytinu bótakröfu með fyrirvara. Með bréfi bótanefndar frá 9. mars 2004 var þess farið á leit við Heimi að bótanefnd yrði upplýst um stöðu málsins fyrir 1. apríl 2004, að öðrum kosti yrði litið svo á að umsóknin væri afturkölluð. Með bréfi 17. mars 2004 tilkynnti lögmaður hans til bótanefndar að enn væri verið að afla gagna og óskaði eftir fresti hjá bótanefnd. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 19. desember 2003, í máli nr. S-117/2003, voru stefndu í máli þessu dæmdir til refsingar fyrir líkamsárás á hendur Heimi. Í ákæru var þeim gefin að sök líkamsárás, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 1. september 2002, fyrir utan kaffihúsið Kaffi Sólon, Bankastræti 7a, Reykjavík, í félagi sparkað ítrekað í höfuð og líkama Heimis, þar sem hann lá í jörðinni, og stefndi, Valur Adolf sett fingur í auga hans og klipið í kynfæri hans, með þeim afleiðingum að Heimir hlaut mar eða yfirborðsrispur í húð og hálsi vinstra megin, blæðingu í vinstra auga og marðist víðs vegar um líkamann. Stefndi, Haukur, var dæmdur fyrir að hafa sparkað í Heimi, bæði í höfuð hans og líkama og stefndi, Valur, var dæmdur fyrir að hafa sett fingur í auga Heimis og klipið í kynfæri hans. Var þessi háttsemi stefndu talin varða við 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við aðalmeðferð sakamálsins afturkallaði lögmaður Heimis bótakröfu þá er lögð hafði verið fram af hálfu hans. Héraðsdómi þessum var ekki áfrýjað til Hæstaréttar. Matsgerð læknanna Guðjóns Baldurssonar og Guðmundar Björnssonar lá fyrir 26. september 2004. Í niðurstöðu matsgerðar þeirra kemur fram að Heimir hafi að mestu verið heilsuhraustur áður en árásin átti sér stað, en í henni hefði hann verið snúinn eða dreginn niður í jörðina og hafi auk þess fengið spörk í höfuð og ofanverðan skrokkinn. Flestir áverkarnir hafi gengið til baka, en hann sé ennþá með óþægindi sem rekja verði til þessa áverka. Hann hafi margoft leitað til síns heimilislæknis, einnig hafi hann farið til bæklunarskurðlæknis og þá hafi hann verið í langri sjúkraþjálfunarlotu frá því skömmu eftir slysið og þar til í lok febrúar 2003. Svo virðist sem hann sitji uppi með varanleg mein eftir þennan áverka. Einkum sé um að ræða stirðleika í hægri öxl og hægra herðasvæði. Honum hafi batnað tímabundið við sjúkraþjálfunarmeðferðir en jafnan sótt í sama horfið þegar þeim ljúki. Bæklunarskurðlæknir hafi ekki talið að önnur meðferð en sjúkraþjálfun hafi komið honum að gagni. Matsmenn telji ekki að frekari læknismeðferð eða sjúkraþjálfun komi að gagni og því sé tímabært að leggja mat á varanlegar afleiðingar slyssins. Við mat á tímabundnu atvinnutjóni styðjist matsmenn við frásögn Heimis, svo og þær upplýsingar sem fram komi í gögnum málsins. Hann teljist samkvæmt því hafa verið óvinnufær af völdum slyssins í samtals 2 vikur eða frá 1. september 2002-15. september 2002 í aðalstarfi en í aukastarfi, eða þar til hann hafi hafið aftur störf við dyravörslu, í ágúst 2003. Við mat á þjáningartíma telji matsmenn sanngjarnt og eðlilegt að hann hafi verið veikur í skilningi skaðabótalaganna án þess að vera rúmliggjandi frá slysdegi 1. september 2002 þar til sjúkraþjálfun var lokið 21. febrúar 2003. Stöðugleikapunktur miðist við lok þjáningartíma eða 21. febrúar 2003. Við mat á varanlegum miska leggi matsmenn til grundvallar að um einkenni tognunaráverka á hægri öxl hjá rétthentum manni sé að ræða með þónokkurri skerðingu á almennri færni svo og lífsgæðum. Varanlegur miski með hliðsjón af ofangreindu teljist metinn 10%. Lögmaður Heimis sendi bótanefnd bréf 15. desember 2004 þar sem óskað var eftir að bótanefnd úrskurðaði honum hæstu mögulegu bætur og 22. júlí 2005 var sent ítrekunarbréf til bótanefndar um bætur. Stefndu sendu andmælabréf sín til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 16. febrúar 2006 og 16. mars 2006 ákvarðaði bótanefnd tjónþola, Heimi, bætur að fjárhæð 2.600.000 krónur. Lögmaður stefndu sendi bréf til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 31. mars 2006 þar sem þess var krafist að ákvörðunin yrði endurskoðuð. Með bréfi 24. apríl 2006 hafnaði bótanefnd endurupptöku málsins. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi kveður að ríkisfjárhirsla hafi greitt bæturnar út til tjónþola að beiðni dómsmálaráðuneytisins 30. mars 2006, alls 2.622.126 krónur. Samkvæmt 19. gr. laga nr. 69/1995 hafi ríkissjóður eignast rétt tjónþola gagnvart tjónvöldum in solidum sem nemur fjárhæð greiddra bóta. Í málinu liggur fyrir kröfugerð tjónþola, Heimis, þar sem farið er fram á 7.539.793 krónur og ákvörðun bótanefndar varðandi upphæð bóta. Í III. kafla ákvörðunar bótanefndar segir: ,,Með framangreindum héraðsdómi er sannað að umsækjandi varð fyrir tjóni vegna brots gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Fullnægt er skilyrðum 1.og 2. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 og um er að ræða tjón er II. kafli laganna tekur til “. Um sök stefndu vísar stefnandi til dóms Héraðsdóms Reykjavíkur frá 19. desember 2003. Skuld þessi hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir. Málástæður og lagarök stefndu. Stefndu kveða aðkomu þeirra Hauks og Vals að átökum við tjónþola vera með mismunandi hætti og liggi fyrir að hvorki Haukur né Valur sé valdur að þeim áverkum sem meint örorka Heimis byggist á. Stefndu kveða niðurstöðu matsgerðar vera með ólíkindum og er á það bent að stefndu höfðu ekkert með þessa matsgerð að gera og var aldrei gefinn kostur á að koma að athugasemdum eða gera grein fyrir henni. Þá benda stefndu á að skaðabótakrafa Heimis hafi verið afturkölluð við aðalmeðferð sakamálsins, og eftir það hafi engin bótakrafa verið fyrir hendi. Sýknukröfu sína byggja stefndu á því að skilyrði bótagreiðslu samkvæmt 6. gr. laga nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, hafi ekki verið fyrir hendi. Í því sambandi er á það bent að samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laganna skuli umsókn um bætur hafa borist bótanefnd innan tveggja ára frá því að brot var framið. Veigamikil rök þurfi að vera fyrir hendi sem mæli með því að víkja frá ofangreindu skilyrði, sbr. 3. gr. mgr. ofangreindrar 6. gr. Svo sem fram komi í ákvörðun bótanefndar hafi lögmaður Heimis farið þess á leit á grundvelli ofangreindra laga að honum yrðu greiddar skaðabætur og nam krafan samtals 1.208.044 krónum. Með bréfi nefndarinnar til lögmanns Heimis frá 9. mars 2004 hafi nefndin óskað eftir upplýsingum um stöðu málsins og tjáð lögmanni hans að hefði svar ekki borist þann 1. apríl það ár, liti nefndin svo á að umsóknin væri afturkölluð. Það hafi síðan verið með bréfi 15. desember 2004 sem lögmaðurinn hafi látið nefndinni í té endurrit dóms, matsgerð og fleira. Samkvæmt því sem að ofan er rakið úr úrskurði bótanefndar, hafi nefndin lýsti því yfir við lögmann Heimis að hún liti svo á að umsóknin væri afturkölluð, hefði svar ekki borist 1. apríl 2004. Ekkert svar hefði borist á þeim tíma og ekki borist fyrr en átta og hálfum mánuði síðar. Samkvæmt því hafi umsóknin verið afturkölluð og hafi fyrst komið fram með bréfi lögmannsins 15. desember 2004, en þá hafi verið liðin tvö ár, þrír og hálfur mánuður frá því brot var framið. Með því að tilkynna lögmanninum að nefndin liti svo á að beiðni hans væri afturkölluð, sé aðstaðan með sama hætti og hún hefði ekki borist og því verði nefndin að benda á og sýna fram á að veigamikil rök mæli með því að vikið sé frá því skilyrði að umsókn um bætur skuli hafa borist bótanefnd innan tveggja ára frá því að brot var framið. Í ákvörðun bótanefndar sé ekki vikið að því einu orði að skilyrði hafi verið til að víkja frá ákvæði 2. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995. Benda stefndu á að kröfugerð í máli þessu byggist á ákvörðun bótanefndar um að greiða bætur og verði því sú ákvörðun að standast ákvæði laga 69/1995, en geri það ekki. Þá sé þess einnig að geta að sú krafa sem lögmaður Heimis hafi kynnt nefndinni hafi verið krafa um miskabætur að fjárhæð 1.000.000 króna auk kröfu um útlagðan kostnað. Krafan sem borist hafi nefndinni, þegar tveggja ára fresturinn var liðinn, hafi verið svo eðlisólík þeirri kröfu sem áður hafði verið kynnt, að um allt aðra kröfu hafi verið að ræða. Sú krafa hafði því ekki verið kynnt fyrir bótanefnd fyrr en með ofangreindu bréfi, sem kom fram löngu eftir að frestur til þess var liðinn, sbr. 2. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995. Ákvörðun bótanefndar um að greiða bætur, engu að síður, bindi ekki stefndu. Ljóst sé að stefnandi geti ekki eignast frekari kröfu en tjónþoli, Heimir, átti eða gat hugsanlega átt. Hann hafi gert kröfu á hendur stefndu og sú krafa hafi verið tekin upp í ákæru í málinu. Sú krafa hafi verið dregin til baka og gagnvart stefndu hafi engin dómkrafa verið fyrir hendi af hálfu Heimis, frá því að hún var dregin til baka og til þess tíma að stefna var gefin út í máli þessu. Almenni fyrningarfresturinn hafi á þeim tíma verið fjögur ár og jafnvel þótt um skaðabótakröfu hafi veið að ræða, liggi fyrir matsgerð og stöðugleikapunktur hafi verið 21. febrúar 2003 hjá Heimi, eða rúmum fimm árum áður en mál var höfðað á hendur stefndu. Jafnvel þótt um sök hafi verið að ræða, hafi sökin verið fyrnd þegar málið var höfðað og því eigi stefnandi ekki kröfu á hendur stefndu. Þegar mál nr. S-117/2003 hafi verið til meðferðar í Héraðsdómi Reykjavíkur, hafi verið fallið frá kröfunni. Nú, fimm árum síðar, komi mál vegna skaðabótakröfu Heimis aftur til meðferðar hjá dómstólum, löngu eftir að atvik gerðust sem varða skaðabótakröfuna. Fyrir liggi að staða stefndu til að halda uppi vörnum og leiða fram vitni og leggja fram gögn sé til muna verri en hún hefði verið ef málið hefði haft eðlilega framvindu. Tjónþoli, Heimir, og lögmaður hans hafi ekki sinnt því að halda kröfunni fram með eðlilegum hraða. Stefndu höfðu ekki hugmynd um að hann hefði uppi kröfu eftir að hafa dregið bótakröfuna til baka og þá töldu stefndu að þau átök sem áttu sér stað hafi verið vegna framkomu Heimis sjálfs. Einnig telja stefndu að ekki liggi fyrir að þeir áverkar sem hann hafði, þegar hann fór í örorkumat hafi verið vegna þeirra ryskinga sem áttu sér stað milli stefndu og hans. Ljóst sé að stefnandi hafi sýnt vítavert tómlæti varðandi mál þetta. Bótanefnd hafi tekið ákvörðun 16. mars 2006 um að greiða honum bætur. Frá því að sú ákvörðun hafi verið tekin og þangað til mál hafi verið höfðað hafi liðið tvö og hálft ár. Stefnanda hafi þó mátt vera ljós nauðsyn þess að höfða mál án tafar. Þá kveða stefndu að fyrir liggi að Heimir hafi átt upptök að þeim átökum sem orðið hafi milli hans og stefndu. Hann hafi tekið ákveðna áhættu sem hann hafi ekki þurft að taka og verði því á grundvelli sjónarmiða um eigin áhættutöku svo og þeirrar áhættutöku sem starfi hans fylgi, að bera tjón sitt sjálfur. Þá benda stefndu á að samkvæmt dómi í máli nr. S-117/2003 sé aðild stefndu að málinu mismunandi. Þegar af þeirri ástæðu komi ekki til greina að fallast á að þeir verði dæmdir in solidum til greiðslu umkrafinna skaðabóta. Í fyrsta lagi verði að sýna fram á að báðir stefndu beri ábyrgð á tjóni tjónþola. Í öðru lagi þurfi að gera grein fyrir með hvaða hætti og hvernig hvor stefndu hafi komið að málinu sem leiði til sakar þeirra. Í þriðja lagi verði að sýna fram á hvaða málsástæðum sé byggt varðandi solidariska ábyrgð stefndu. Málatilbúnaður stefnanda hvað þetta varði sé afar ófullkominn og í lýsingu í stefnu vanti þessi atriði algjörlega. Vegna þess hve málatilbúnaður stefnanda sé ófullkominn og vegna þess með hve mikilli ónákvæmni sé gerð grein fyrir málsástæðum ætti að vísa málinu frá ex officio. Fyrir liggi í málinu að stefndi, Haukur, hafi verið dæmdur fyrir að hafa sparkað tvívegis í tjónþola, en ekki hafi verið sýnt fram á eða sannað að þau spörk hafi leitt til bótaskyldra áverka á tjónþola, Heimi. Hvað varði þátt stefnda, Vals, liggi fyrir samkvæmt ofangreindum dómi að hann hafi verið sýknaður af því að hafa sparkað í Heimi, en dæmdur fyrir að hafa klipið í kynfæri hans og sett fingur í auga hans. Útilokað sé því að stefndi, Valur, geti hafa valdið þeim bótaskylda áverka sem kröfugerð Heimis byggi á og samþykkt hafi verið af bótanefnd. Ekki hafi verið um sameiginlegar aðgerðir að ræða og hvor aðili um sig hafi komið með mismunandi hætti að þeim átökum sem um ræði. Þegar af þeim ástæðum komi ekki til greina að dæma þá in solidum fyrir tjón Heimis. Það sé tjónþola að sanna að sá sem hann krefji um bætur hafi valdið sér tjóni. Þá verði að vera eðlilegt orsakasamhengi milli þess sem gerðist og þess tjóns sem á að hafa verið um að ræða. Í því tilviki sem hér um ræði liggi ekki fyrir nákvæmlega hver gerði hvað. Hvort það hafi verið fleiri aðilar en stefndu sem veittu honum áverka, eða hver þáttur hvors þeirra um sig var. Þó liggi fyrir að stefndi, Valur, geti ekki með neinum hætti hafa komið að því að valda honum því tjóni sem krafa í máli þessu byggi á. Útilokað sé því að gera kröfu á hendur stefndu in solidum þar sem aðild þeirra að málinu sé með mismunandi hætti. Því er gerð sú krafa að verði um sakfellingu að ræða, verði hún sundurgreind miðað við þátt hvors stefnda fyrir sig, en með því að haga málatilbúnaði sínum svo sem hér um ræði, skorti stefnu þann skýrleika sem nauðsynlegur sé til að leggja efnisdóm á málið. Varðandi varakröfu sína hafa stefndu uppi allar sömu kröfur og varðandi aðalkröfu. Auk þess er bent á að tjónþoli, Heimir, verði að bera stóran hluta tjóns síns sjálfur vegna eigin sakar. Ljóst sé að hann veittist að stefnda, Hauki, og hafði hann í tökum og veitti honum verulegan líkamsáverka. Þá hafi stefndi, Valur, ekki komið að málinu nema til að hjálpa stefnda, Hauki. Heimir sé bundinn við þá bótakröfu sem hann hafði uppi í sakamálinu sem dæmt var og ekki komi til greina að dæma stefndu í hærri bótagreiðslur en þar var gerð grein fyrir. Þá er ítrekað að ekkert orsakasamhengi sé milli gerða stefndu og þess tjóns sem hann á að hafa orðið fyrir. Þannig liggi ekki fyrir og engin lýsing sé á því í stefnu hvað það hafi nákvæmlega verið sem leitt hafi til þeirrar tognunar sem sé forsenda bótagreiðslna til tjónþola, Heimis. Niðurstaða. Að mati dómsins er málatilbúnaður stefnanda nægilega skýr til að lagður verði efnisdómur á málið og verður því ekki vísað sjálfkrafa frá dómi. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota nr. 69/1995 greiðir ríkissjóður bætur vegna tjóns sem leiðir af brotum á almennum hegningarlögum í samræmi við ákvæði laganna, enda hafi brotið verið framið innan íslenska ríkisins. Greiða skal bætur vegna líkamstjóns samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laganna og einnig bætur vegna miska samkvæmt 3. gr. þeirra. Samkvæmt 9. gr. laganna skal greiða bætur samkvæmt lögunum þótt ekki sé vitað hver tjónvaldur er, hann sé óskahæfur eða finnist ekki. Samkvæmt 6. gr. fyrrgreindra laga nr. 96/1995 er það skilyrði greiðslu bóta að brot sem tjón er rakið til, hafi án ástæðulauss dráttar verið kært til lögreglu og að tjónþoli hafi gert kröfu um greiðslu skaðabóta úr hendi brotamanns. Þá skuli umsókn um bætur hafa borist bótanefnd innan tveggja ára frá því að brot var framið. Tjónþoli, Heimir, kærði líkamsárás stefndu til lögreglu daginn eftir að hún átti sér stað eða 2. september 2002 og bréf lögmanns tjónþola var sent til bótanefndar 27. nóvember 2002. Af hálfu lögmanns stefndu hefur verið á það bent að bótanefnd sendi tjónþola bréf 9. mars 2004, þar sem fram kom að ef svar bærist ekki fyrir 1. apríl 2004, yrði litið svo á að umsókn væri afturkölluð. Í málinu hefur verið lagt fram svarbréf lögmanns tjónþola til bótanefndar, frá 17. mars 2003, þar sem óskað var eftir frekari fresti og tilkynnt um að verið væri að afla gagna vegna örorkumats. Er því ekki unnt að fallast á að umsókn um bætur hafi verið afturkölluð af hálfu tjónþola, enda sendi hann aftur bréf til bótanefndar 15. desember 2004, eftir að matsgerð lá fyrir og bótanefnd tók erindi hans til afgreiðslu í kjölfar þess. Samkvæmt framangreindu var fullnægt skilyrðum 6. gr. laga nr. 96/1995 um bótagreiðslu. Af hálfu stefndu hefur því og verið haldið fram að krafa um bætur hafi verið dregin til baka af hálfu tjónþola við meðferð sakmálsins fyrir héraði. Hafi því engin krafa verið fyrir hendi í málinu frá þeim tíma og þar til þess að stefna var gefin út. Er ekki á þessa málsástæðu stefndu fallist, enda liggur fyrir í málinu að umsókn um bætur var send bótanefnd innan lögmæltra tímafresta, hún var ekki afturkölluð og bótanefnd tók erindi tjónþola til afgreiðslu á grundvelli framkominnar umsóknar. Sú málsástæða stefndu að tjónþoli sé bundinn við þá kröfu sem hann gerði við meðferð sakamálsins á hendur stefndu, er með öllu órökstudd og er ekki á hana fallist. Stefndu hafa og haldið því fram að krafa stefnanda hafi verið fyrnd þegar málið var höfðað. Samkvæmt 19. gr. laga nr. 69/1995 eignast ríkissjóður rétt tjónþola gagnvart tjónvaldi sem nemur fjárhæð bóta, er ríkissjóður hefur greitt bætur. Krafa stefnanda fyrnist á 10 árum og var því ekki fyrnd þegar mál þetta var höfðað 4. september 2008. Þá hafa stefndu haldið því að fram að sýkna beri þá af kröfu stefnanda vegna vítaverðs tómlætis af hálfu stefnanda. Bótanefnd ákvarðaði tjónþola bætur 16. mars 2006, og hafnaði endurupptökubeiðni stefndu með bréfi 24. apríl 2006. Í janúar 2007 var innheimtubréf sent til stefndu og í febrúar 2007 var ítrekunarbréf sent til stefndu. Málið var svo þingfest í héraðsdómi 9. september 2008. Jafnvel þótt fallast megi á að heppilegra hefði verið að hraða gerð stefnu og þingfestingu málsins, eftir að ljóst var í kjölfar ítrekunarbréfs er stefndu var sent, að þeir ætluðu ekki að inna af hendi greiðslu, verður ekki talið að um svo vítavert tómlæti af hálfu stefnanda sé að ræða að sýkna beri stefndu af kröfum hans. Af hálfu stefndu hefur því verið haldið fram, annars vegar að ekki hafi verið sýnt fram á að spörk stefnda, Hauks, hafi leitt til bótaskyldra áverka á tjónþola og hins vegar sé útilokað að stefndi, Valur, hafi getað valdið þeim bótaskylda áverka sem kröfugerð tjónþola var byggð á og samþykkt var af bótanefnd. Með vísan til þeirrar sérfræðilegu matsgerðar sem lögð hefur verið fram í dóminum, læknisvottorða og vottorðs sjúkraþjálfara verður að telja að meiðsli þau sem tjónþoli, Heimir, hlaut umrædda nótt, hafi stafað af líkamsárás þeirri er stefndu voru ákærðir fyrir. Dómur í því máli féll 19. desember 2003 í héraðsdómi Reykjavíkur, þar sem stefndu voru dæmdir til refsingar og háttsemi þeirra talin varða við 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þar með er ótvírætt að tjón Heimis varð vegna brota á almennum hegningarlögum og að skilyrðum 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995 sé fullnægt til greiðslu bóta úr ríkissjóði. Breytir engu í því sambandi þótt niðurstaða í sjálfu sakamálinu hafi verið sú að ósannað væri að stefndi, Valur, hefði sparkað í tjónþola, og að ósannað væri að stefndi, Haukur, hefði sparkað oftar en tvisvar sinnum í tjónþola. Verða hvorki lög nr. 69/1995 né réttarfarslög túlkuð þannig að skilyrði fyrir því að þolandi afbrots fái greiddar bætur samkvæmt lögunum sé að áfellisdómur liggi fyrir um hverja þá háttsemi sem ákært er fyrir hverju sinni, enda segir í 9. gr. laga nr. 69/1995 að greiða skuli tjónþola bætur samkvæmt lögunum þótt ekki sé vitað hver tjónvaldur sé. Þá er óumdeilt að stefndu stóðu báðir að árás á tjónþola og bera þeir því ábyrgð á tjóni hans in solidum. Til sönnunar á tjóni tjónþola hefur m.a. verið lagt fram læknisvottorð Ólafs R. Ingimarssonar, vottorð Ólafs Stefánssonar læknis um óvinnufærni, læknisvottorð Sveinbjörns Brandssonar bæklunarskurðlæknis og matsgerð þeirra Guðjóns Baldurssonar og Guðmundar Björnssonar. Hvorki matsgerð né fyrrgreindum læknisvottorðum hefur verið hnekkt af hálfu stefndu. Að mati dómsins er tjón tjónþola nægilega sannað með framlögðum, fyrrgreindum gögnum. Þá hafa stefndu á engan hátt sýnt fram á að tjónþoli skuli bera tjón sitt sjálfur vegna eigin áhættutöku. Þegar allt framangreint er virt, er fallist á kröfu stefnanda, íslenska ríkisins á hendur stefndu og verða þeir dæmdir til greiðslu að fjárhæð 2.622.126 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 2.622.126 krónum frá 29. maí 2006 til greiðsludags. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 greiði stefndu stefnanda in solidum 620.000 krónur í málskostnað, að meðtöldum virðisaukaskatti. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D ó m s o r ð: Stefndu, Haukur Armin Úlfarsson og Valur Adolf Úlfarsson greiði in solidum til stefnanda, ríkissjóðs Íslands, 2.622.126 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af þeirri fjárhæð frá 29. maí 2006 til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda in solidum málskostnað, 620.000 krónur.
Mál nr. 282/2000
Kærumál Félagsslit Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
Einkahlutafélagið S höfðaði mál á hendur einkahlutafélaginu G og krafðist viðurkenningar á lýstri kröfu félagsins við félagsslit G. Talið var að kröfur S væru svo vanreifaðar að ekki yrði komist hjá því að vísa málinu frá dómi og var frávísunarúrskurður héraðsdómara því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. júlí 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. júní 2000, þar sem vísað var frá dómi máli um viðurkenningu á lýstri kröfu sóknaraðila við félagsslit varnaraðila. Kæruheimild er í 2. mgr. 90. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnislegrar meðferðar. Varnaraðili krefst staðfestingar á úrskurði héraðsdómara um annað en málskostnað, sem verði ákveðinn í einu lagi vegna rekstrar málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður að fallast á með héraðsdómara að kröfur sóknaraðila séu svo vanreifaðar að ekki verði komist hjá að vísa málinu frá dómi. Samkvæmt því verður hinn kærði úrskurður staðfestur, þar á meðal ákvæði hans um málskostnað. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Stétt ehf., greiði varnaraðila, Gangstétt ehf., 75.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 6/2020
Skaðabætur Munatjón Sönnun Matsgerð
S ehf. höfðaði mál á hendur SP ehf. og krafðist skaðabóta vegna tjóns á fatnaði í verslun S ehf. af völdum steinryks sem hafði borist inn í verslunina vegna framkvæmda á vegum SP ehf. í nærliggjandi verslunarrými í sömu verslunarmiðstöð. S ehf. gerði annars vegar kröfu um bætur fyrir munatjón sem nam kostnaðarverði óseljanlegra vara og hins vegar fyrir afleitt tjón vegna tapaðrar framlegðar af sölu þeirra. Undir rekstri málsins aflaði S ehf. bæði matsgerðar og yfirmatsgerðar um kostnaðarverð hinna skemmdu vara og umfang rekstrartjóns. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þar sem SP ehf. hefði ekki áfrýjað dómi Landsréttar af sinni hálfu gætu kröfur hans um greiðslu lægri fjárhæða ekki komið til álita. Var niðurstaða hins áfrýjaða dóms um bætur fyrir munatjón S ehf. því staðfest. Að mati Hæstaréttar leiddi aftur á móti af matsspurningum, svörum yfirmatsmanna og framburði annars þeirra fyrir héraðsdómi að í niðurstöðu yfirmatsgerðar um tapaða framlegð hefði aðeins falist mat á tekjum sem S ehf. hefði getað haft af því að selja þá vöru sem varð óseljanleg að frádregnum kostnaði við öflun hennar en ekki mat á öllum breytilegum kostnaði við að afla þeirra tekna. Yfirmatsgerðin var því ekki talin endurspegla umfang rekstrartjóns S ehf. og var því ekki lögð til grundvallar við ákvörðun skaðabóta vegna afleidds tjóns hans. Þótt umfang hins afleidda tjóns væri samkvæmt þessu ósannað var fallist á að skilyrði væru til að dæma S ehf. skaðabætur að álitum vegna slíks tjóns úr hendi SP ehf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Benedikt Bogason,Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson, ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.Áfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 20. janúar 2020. Hann krefst þess að stefndi verðidæmdur til að greiða sér 29.208.508 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. mars 2015 til 8. janúar 2018,en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags,allt að frádreginni 5.096.012 króna innborgun 8. maí 2015. Þá krefst hann málskostnaðará öllum dómstigum. Stefndikrefst þess aðallega að honum verði gert að greiða áfrýjanda 11.358.503 krónurmeð vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 13. mars 2015 til 17.júní 2018, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degitil greiðsludags, allt að frádregnum 5.096.012 krónum miðað við 8. maí 2015. Tilvara krefst hann þess að honum verði gert að greiða áfrýjanda 14.358.508 krónurmeð sömu vöxtum og frádrætti. Til þrautavara krefst stefndi þess að hinnáfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendiáfrýjanda fyrir Hæstarétti.IMálþetta lýtur að kröfu áfrýjanda á hendur stefnda um skaðabætur vegna tjóns áfatnaði í verslun áfrýjanda 13. mars 2015 af völdum steinryks sem barst inn íverslun hans vegna framkvæmda á vegum stefnda í nærliggjandi verslunarrými ísömu verslunarmiðstöð. Áfrýjandi krefst annars vegar bóta fyrir munatjón semnemur kostnaðarverði óseljanlegra vara, að því leyti sem það tjón hafði ekkiþegar verið bætt af vátryggingafélagi, og hins vegar vegna afleidds tjóns semnemur tapaðri framlegð af sölu þeirra miðað við meðaltalsálagningu í verslun hansá árunum 2014 og 2016. Fjárhæð bótakröfu er byggð á niðurstöðu yfirmatsgerðar.Við meðferð málsins fyrir héraðsdómi ogLandsrétti byggði stefndi á því að hann bæri ekki bótaábyrgð gagnvart áfrýjandaog taldi að auki tjón áfrýjanda ósannað þar sem niðurstöður yfirmatsgerðar um umfangbótakröfunnar væru byggðar á röngum forsendum. Héraðsdómurféllst á allar kröfur áfrýjanda að frátöldum upphafstíma dráttarvaxta. Í hinumáfrýjaða dómi var fallist á kröfu áfrýjanda um bætur fyrir munatjón og áfrýjandaauk þess dæmdar bætur að álitum fyrir missi hagnaðar. Meðáfrýjun til Hæstaréttar freistar áfrýjandi þess að fá allar kröfur sínardæmdar, þar á meðal dráttarvexti frá fyrri tíma en Landsréttur dæmdi. Stefndihefur ekki áfrýjað dómi Landsréttar fyrir sitt leyti en aðal- og varakrafa hansfyrir Hæstarétti miða engu að síður að því að hann verði dæmdur til að greiðaáfrýjanda lægri bætur fyrir munatjón en Landsréttur dæmdi og að hann verðisýknaður af kröfu áfrýjanda um bætur fyrir afleitt tjón. Beiðnium áfrýjunarleyfi var meðal annars studd þeim rökum að Landsréttur hefðiranglega talið að bætur fyrir afleitt tjón skyldu miðast við áætlaðan missihagnaðar áfrýjanda en rétt hefði verið að miða bætur við tapaða framlegð af óseljanlegumvörum. Áfrýjunarleyfi var veitt á þeim grunni að með tilliti til gagna málsinsgætu úrslit þess haft fordæmisgildi um atriði sem leyfisbeiðni væri reist á. IIÁfrýjandihefur rekið fataverslun í verslunarmiðstöðinni Hafnarstræti 99 -101 á Akureyri.Að morgni 13. mars 2015, þegar opna átti verslunina, kom í ljós fyrrgreint tjónsem fólst í því að steinryk hafði borist inn í verslunina og meðal annars sestí fatnað sem þar var til sölu. Óumdeilt er að rykið stafaði af múrbroti ínærliggjandi verslunarrými stefnda. Haft var samband við fyrirsvarsmenn stefndaog vátryggingafélög beggja málsaðila. Vátryggingafélagáfrýjanda taldi verulegan hluta fatnaðar í verslun áfrýjanda óseljanlegan ogmat verðmæti hans 14.358.508 krónur. Í samræmi við skilmála vátryggingaráfrýjanda fékk hann 8. maí 2015 bættan hluta af þeirri fjárhæð eða 5.096.012krónur. Áfrýjandikrafði vátryggingafélag stefnda 6. júlí 2015 um 16.683.074 króna bætur vegna samatjónsatburðar. Áfrýjandi krafðist þess að fá bættan þann hluta fatnaðarins sem vátryggingafélagáfrýjanda hafði ekki bætt, rekstrartjón að fjárhæð 6.883.990 krónur, byggt áútreikningum áfrýjanda um tapaða sölu eftir tjónsatburðinn, sundurliðað fyrir mánuðinamars, apríl, maí og júní 2015, og loks útlagðan kostnað. Vátryggingafélagstefnda hafnaði bótaskyldu. Lögmaðuráfrýjanda sendi stefnda bréf 31. mars 2016 þar sem boðað var að áfrýjandi myndikrefja stefnda um fullar bætur vegna tjónsatburðarins. Lögmaður áfrýjanda sendistefnda bréf 28. apríl sama ár þar sem beint var að honum sömu bótakröfu ogáður hafði verið beint að vátryggingafélagi hans og var krafan rökstudd og sundurliðuðmeð sama hætti. Kröfunni var hafnað með ódagsettu bréfi lögmanns stefnda en þarvar mati á verðmæti óseljanlegra vara mótmælt og krafa um tjón vegna tapaðrarsölu talin vera óskýr og vanreifuð.Meðbeiðni 4. desember 2016 óskaði áfrýjandi eftir dómkvaðningu matsmanns til þess aðmeta tjón sitt. Í matsbeiðninni voru settar fram fimm matsspurningar sem raktareru í héraðsdómi. Matsgerð var skilað 21. mars 2017 og í henni komist að þeirriniðurstöðu að þær vörur sem vátryggingafélag áfrýjanda mat óseljanlegar hefðuskemmst vegna ryks og að útilokað hefði verið að reyna að þrífa þær og gerasöluhæfar. Þá komst matsmaðurinn að þeirri niðurstöðu að mat vátryggingafélagsáfrýjanda á kostnaðarverði óseljanlegra vara hefði verið raunhæft en taldi þó varfærnislegtmiðað við fyrirliggjandi upplýsingar um framlegð, veltuhraða birgða og bókfærtverðmæti þeirra undanfarin þrjú til fjögur ár að gera ráð fyrir 20% afföllumfrá því mati. Matsmaðurinn mat verðmæti birgðanna samkvæmt því 11.486.806krónur. Þá mat hann framlegð af óseljanlegum vörum, að teknu tilliti tilaffalla, 13.900.000 krónur og miðaði þá niðurstöðu við áætlað söluverð að frádregnuáætluðu kostnaðarverði.Áfrýjandiaflaði yfirmats og voru tveir yfirmatsmenn dómkvaddir 1. júní 2017. Í matsgerð 31.október 2017 komust þeir að þeirri niðurstöðu að umræddar vörur hefðu ekkiverið seljanlegar. Þá töldu matsmennirnir að útreikningar vátryggingafélagsinsá innkaupsverði hinna óseljanlegu vara hefðu verið raunhæfir og mátukostnaðarverð þeirra 14.358.508 krónur. Yfirmatsmenn töldu að hæfileg álagningá óseljanlegar vörur hefði verið 103,47% og að framlegð af þeim vörum hefði þvígetað numið 14.850.000 krónum.IIIFyrirHæstarétti krefst stefndi aðallega og til vara að honum verði gert að greiðaáfrýjanda lægri fjárhæðir en hann var dæmdur til að greiða með dómi Landsréttaren með þrautavarakröfu sinni krefst hann staðfestingar á hinum áfrýjaða dómi.Þar sem stefndi hefur ekki áfrýjað dómi Landsréttar af sinni hálfu tilHæstaréttar koma aðal- og varakrafa hans ekki til álita hér fyrir dómi. Rökhans fyrir þeim kröfum geta því ekki komið til skoðunar fyrir Hæstarétti nemaað því leyti sem þau styðja þrautavarakröfu hans um staðfestingu hins áfrýjaðadóms. Samkvæmt því sætir ekki endurskoðun fyrir Hæstarétti og stendur óhögguð súniðurstaða Landsréttar að stefnda beri að bæta áfrýjanda með 14.358.508 krónum kostnaðarverðþeirrar vöru sem ónýttist við fyrrnefndan tjónsatburð, í samræmi við niðurstöðuyfirmatsgerðar, að frádregnum áður fengnum bótum frá vátryggingafélagi aðfjárhæð 5.096.012 krónur. Af sömu ástæðu verða áfrýjanda ekki dæmdar lægribætur úr hendi stefnda en 3.000.000 króna fyrir afleitt tjón. Áfrýjandimiðar upphafsdag dráttarvaxtakröfu sinnar við 8. janúar 2018 en þá kröfu hafðihann jafnframt uppi í héraði. Héraðsdómur dæmdi áfrýjanda hins vegardráttarvexti frá 17. júní 2018. Áfrýjandi gagnáfrýjaði ekki þeim dómi tilLandsréttar og undi þar með niðurstöðu héraðsdóms um upphafsdagdráttarvaxtakröfu. Áfrýjandi getur því ekki haft þessa kröfu uppi fyrirHæstarétti enda standa ekki til þess lagaskilyrði 2. mgr. 187. gr. laga nr.91/1991. FyrirHæstarétti liggur því einungis að skera úr ágreiningi málsaðila um hvortáfrýjandi eigi rétt á hærri skaðabótumúr hendi stefnda vegna óbeins tjóns en Landsréttur dæmdi.2Í máli þessu reynir á ólögfestar reglur skaðabótaréttar utansamninga um bætur fyrir tjón vegna rekstrarstöðvunar eða missis hagnaðar semleiðir af því að hlutur skemmist eða ónýtist en slíkt tjón er almennt nefntafleitt tjón eða óbeint tjón til aðgreiningar frá munatjóni. Þessar reglur hafamótast af dómaframkvæmd þar sem hliðsjón hefur meðal annars verið höfð afákvæðum eldri laga um vátryggingarsamninga nr. 20/1954 um umfang slíks tjóns, sbr.til dæmis dóm Hæstaréttar 7. október 1975 í máli nr. 182/1973 sem birtur er ídómasafni þess árs á bls. 713. Ákvæði um skaðabætur fyrir óbeint tjón, svo semmissi hagnaðar og tjón sem rekja má til samdráttar eða stöðvunar í framleiðslueða viðskiptum vegna vanefnda, er nú til dæmis að finna í 1. mgr. 67. gr. laganr. 50/2000 um lausafjárkaup og 1. og 2. mgr. 59. gr. laga nr. 40/2002 umfasteignakaup. Þaðafleidda tjón sem áfrýjandi freistar að fá bætt í máli þessu felst nánartiltekið í þeim tekjum sem hann telur sig hafa orðið af í rekstri verslunarsinnar af völdum stefnda vegna þess að hluti fatnaðar í versluninni varðóseljanlegur og skapaði ekki þær tekjur sem áfrýjandi telur að þessi söluvarahefði myndað ef tjónsatburður hefði ekki orðið. Tjónþoliber almennt sönnunarbyrði um að hann hafi orðið fyrir afleiddu tjóni og umumfang þess. Í samræmi við meginreglu einkamálaréttarfars um málsforræði aðilahefur tjónþoli almennt forræði á því hvernig hann hagar sönnunarfærslu umumdeild atriði, sbr. 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Miklum örðugleikum geturþó verið bundið að færa sönnur á umfang afleidds tjóns. Mikilvægt er að slíkrisönnunarfærslu sé markaður farvegur sem stuðlað getur að því að leiða í ljósraunverulegt rekstrartjón sem leitt hefur af munatjóni.Viðafmörkun afleidds tjóns skiptir til dæmis máli hvort tjónsatburður hefur leitttil fullkominnar rekstrarstöðvunar hjá tjónþola eða aðeins raskað starfsemihans að hluta. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar í hinum ýmsu tegundum skaðabótamála hefurverið fallist á bætur fyrir rekstrartjón og við umfang þess verið tekið mið afmissi hagnaðar eða jafnvel tapaðri framlegð vegna tjónsatburðar. Missirhagnaðar getur endurspeglað rauntjón, til dæmis þegar tjónsatburður veldur þvíað fasteign eða lausafé fer forgörðum og rekstur stöðvast þannig að fasturkostnaður í rekstri fellur niður samfara tekjumissi. Í dómaframkvæmd hefur áhinn bóginn verið fallist á skaðabætur sem svara til tapaðrar framlegðar írekstri sem rekja má til tjónsatburðar en framlegð er þá skilgreind sem mismunurrekstrartekna og breytilegs kostnaðar. Um slíka afmörkun á rekstrartjóni vísastmeðal annars til dóms Hæstaréttar frá 20. september 2012 í máli nr. 416/2011.Verulegum vandkvæðum getur þó verið bundið að afmarka hvað telst breytilegurkostnaður og hvað fastur kostnaður í hverju einstöku tjónstilviki en um það bertjónþoli sönnunarbyrði. Umafleitt tjón gildir jafnframt sú regla skaðabótaréttar að tjónþola er skylt aðgrípa til þeirra ráðstafana sem með sanngirni má ætlast til af honum til aðtakmarka tjón sitt og getur hann ekki krafist bóta fyrir tjón sem orðið hefurvegna vanrækslu þar um.3Áfrýjandihefur freistað þess að tryggja sér sönnun um umfang rekstrartjóns síns meðöflun matsgerðar og yfirmatsgerðar. Hann markaði þeirri sönnunarfærslu farveg meðmatsspurningum þar sem óskað var annars vegar mats á hvað væri hæfileg álagningá þær vörur sem metnar voru óseljanlegar og hins vegar hver framlegð hefði orðiðaf þeim vörum. Dómkröfur áfrýjanda um bætur fyrir tapaða framlegð eru byggðar áþeim niðurstöðum yfirmatsmanna að hæfileg álagning á umræddum vörum hefði verið103,47% og framlegð af þeim „hafi getað verið“ 14.850.000 krónur. Annaryfirmatsmanna skýrði þessar niðurstöður þannig fyrir héraðsdómi: „En við vorumí sjálfu sér bara beðin um að meta hver framlegðin hefði getað verið af þessumvörum miðað við, miðað við þær forsendur sem við síðan gáfum okkur sem varmeðaltalsálagning áranna þarna tveggja á undan.“ Nánar spurður um forsendurniðurstöðunnar skýrði hann muninn á hagnaði og framlegð þannig að framlegð værimismunurinn á raunverulegu innkaupsverði vörunnar, það er kostnaðarverði hennar,og því söluverði sem fengist fyrir hana. Hins vegar gæti verið einhver annarkostnaður við söluna eins og til dæmis auglýsingar þannig að hagnaður yrðiminni en framlegð. Hann kvaðst gera ráð fyrir því að leggja hefði þurft í einhvernkostnað við að selja vöruna en yfirmatsmenn hefðu ekki verið beðnir um aðleggja mat á þann kostnað heldur aðeins hvaða framlegð varan hefði getað skilað.Af hálfustefnda hefur frá upphafi verið byggt á því að yfirmatsgerðin feli ekki í sérsönnun á rekstrartjóni áfrýjanda þar sem niðurstaða hennar um tapaða framlegðaf þeim vörum sem urðu óseljanlegar sé ekki réttur mælikvarði á raunverulegtrekstrartjón. Jafnframt hefur stefndi byggt á því að áfrýjandi hafi ekki reyntallt sem hægt var til að takmarka tjón sitt.Afmatsspurningum, svörum yfirmatsmanna við þeim í yfirmatsgerð og framburðiannars þeirra fyrir héraðsdómi um forsendur sem þar voru lagðar til grundvallarverður ráðið að í niðurstöðu hennar um tapaða framlegð felist aðeins mat átekjum sem áfrýjandi hefði getað haft af því að selja þá vöru sem varðóseljanleg að frádregnum kostnaði við öflun hennar en ekki mat á öllum breytilegumkostnaði við að afla þeirra tekna. Yfirmatsgerðin hefur samkvæmt því ekki aðgeyma mat á áhrifum tjónsatburðarins á framlegð af rekstri áfrýjanda.Fyrirliggur að verslun áfrýjanda var aðeins lokuð frá 13. til 24. mars 2015 en eftirþað var rekstri hennar haldið áfram. Verulegur hluti af lager verslunarinnarvarð óseljanlegur við tjónsatburðinn en ekki er vitað hversu stór hluti það var.Jafnframt liggur fyrir að áfrýjandi hafði 37.712.774 króna tekjur af vörusölu áárinu 2014 en 35.913.524 króna tekjur af vörusölu á árinu 2015, þegar sölutölursamkvæmt ársreikningi að fjárhæð 40.997.373 krónur hafa verið leiðréttar umfjárhæð sem nemur 5.096.012 króna vátryggingabótum. Þá voru tekjur áfrýjanda afvörusölu 48.845.684 krónur á árinu 2016. Þrátt fyrir framangreint varmatsmönnum ekki falið að bera tekjur af vörusölu og framlegð í versluninnieftir tjónsatburðinn 13. mars 2015 saman við tekjur af vörusölu og framlegðsama tímabils á árunum 2014 og 2016 og afmarka og meta með þeim hætti raunverulegáhrif tjónsatburðarins á framlegð í verslunarrekstri áfrýjanda. Í málinuliggja ekki fyrir skjallegar upplýsingar um hvernig áfrýjanda gekk að afla sér fatnaðartil að hafa á boðstólum í verslun sinni í stað þess fatnaðar sem varðóseljanlegur við tjónsatburðinn 13. mars 2015. Fyrir héraðsdómi barfyrirsvarsmaður áfrýjanda að verslunin hefði verið með „mikið svona klassískarvörur, danskar vandaðar vörur sem ég panta mikið bara inn í aftur, er alltaf aðselja sömu vörurnar eins, svona vandað og sem að bara gengur alltaf og ... meðundirföt, snyrtivörur, fatnað.“ Þá kvaðst fyrirsvarsmaðurinn hafa misst megniðaf því sem átt hafi að selja í versluninni það sem eftir lifði sumri.Í bréfum sem lögmaður áfrýjanda sendi vátryggingafélagihans 6. júlí 2015 og stefnda 28. apríl 2016, þegar rúmt ár var liðið frátjónsatburði, voru settar fram kröfur meðal annars um bætur vegna rekstrartapssem byggðar voru á mismun á sölutölum verslunarinnar mánuðina mars til júníárið 2014 og sölutölum sömu mánaða árið 2015 en sá mismunur nam 6.883.990krónum. Framburðurfyrirsvarsmanns áfrýjanda, umrædd framsetning kröfugerðar vegna rekstrartjónsfram á sumar 2015 og þær upplýsingar sem liggja fyrir úr rekstri áfrýjandabenda sterklega til þess að hann hafi dregið úr rekstrartjóni sínu á síðarihluta ársins 2015 með því að afla sér söluvöru í stað þeirrar sem varðóseljanleg við tjónsatburðinn, en þá vöru fær áfrýjandi bætta á kostnaðarverði samkvæmtniðurstöðu þessa máls. Framburður annars yfirmatsmanns fyrir héraðsdómi um þanntíma sem taki að afla fatnaðar til sölu í verslun hér á landi virðist eingöngu byggðurá eigin reynslu en ekki upplýsingum úr verslunarrekstri áfrýjanda og hefur þvíekki þýðingu við úrlausn málsins.Samkvæmtöllu framansögðu er fallist á með stefnda að yfirmatsgerð sú sem áfrýjandihefur aflað og byggir dómkröfur sínar á endurspegli ekki umfang rekstrartjónshans og að niðurstöður matsgerðarinnar verði ekki lagðar til grundvallar viðákvörðun skaðabóta vegna afleidds tjóns áfrýjanda. Áfrýjandiber ábyrgð á því hvernig hann hefur kosið að haga sönnunarfærslu sinni. Þótt umfangafleidds tjóns áfrýjanda sé samkvæmt framansögðu ósannað er fallist á meðLandsrétti að skilyrði séu til að dæma honum skaðabætur að álitum vegna slíks tjónsúr hendi stefnda. Viðákvörðun skaðabóta að álitum verður, eins og fram kemur í forsendum hinsáfrýjaða dóms, að gæta hófs enda á ekki að geta falist ávinningur í því að ekkiliggi fyrir sannanir um fjárhæð tjóns, sbr. dóm Hæstaréttar 3. maí 2018 í málinr. 321/2017. Þegar litið er til þeirra gagna og upplýsinga sem liggja fyrir ímálinu um tekjur áfrýjanda af vörusölu árin 2014, 2015 og 2016, tímabundnarekstrarstöðvun áfrýjanda, vöruþurrð og minni tekjur af vörusölu fyrstumánuðina eftir að tjónið varð er fallist á niðurstöðu hins áfrýjaða dóms umfjárhæð óbeins tjóns. Samkvæmtöllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Rétt erað málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð:Hinn áfrýjaðidómur skal vera óraskaður.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Landsréttar 13. desember 2019.Mál þetta dæma landsréttardómararnir Aðalsteinn E. Jónasson,Eiríkur Jónsson ogRagnheiður Harðardóttir.Málsmeðferð ogdómkröfur aðilaÁfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 29. mars 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra 4. mars 2019 í málinu nr. E-74/2018.2Áfrýjandi krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda ogmálskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti. Til vara krefst áfrýjandi þess aðkrafa stefnda verði lækkuð verulega og málskostnaður í héraði felldur niður enstefnda verði gert að greiða honum málskostnað fyrir Landsrétti. 3Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms ogmálskostnaðar fyrir Landsrétti. Niðurstaða 4Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest súniðurstaða að áfrýjandi beri skaðabótaábyrgð á því tjóni sem stefndi varð fyrirvegna ryks sem barst inn í verslun hans við framkvæmdir á vegum áfrýjanda ímars 2015.5Töluleg krafa stefnda er í tveimur liðum. Annars vegar erkrafist 14.358.508 króna vegna innkaupsverðs þess hluta lagers stefnda sem varðóseljanlegur en hins vegar 14.850.000 króna vegna þeirrar framlegðar sem orðiðhefði af sama hluta lagersins. Í báðum tilvikum byggir stefndi á yfirmatsgerðdómkvaddra manna og í hinum áfrýjaða dómi var fallist að fullu á báðakröfuliði.6Um fyrri kröfuliðinn kemur fram í yfirmatsgerð að vörurnarsem teknar voru af lager stefnda hafi allar skemmst af völdum steinryks sem íþær barst, að þær hafi ekki verið seljanlegar úr versluninni eftir það og aðinnkaupsverð þeirra hafi verið 14.358.508 krónur. Er yfirmatsgerðin að þessuleyti til samræmis við það sem fram kemur í gögnum málsins um afstöðustarfsmanna Vátryggingafélags Íslands hf. sem og þá undirmatsgerð sem fyrirliggur í málinu. Samkvæmt framangreindu hefur stefndi fært sönnur á að vörurnarhafi farið forgörðum og að innkaupsverð þeirra hafi numið fyrrgreindri fjárhæð.Ekki eru efni til að færa þá fjárhæð niður enda er meginreglan við ákvörðunbóta þegar hlutur fer forgörðum sú að bætur skuli miðast við innkaupsverð, aðfrádreginni hæfilegri verðrýrnun vegna aldurs, notkunar, minnkaðs notagildis ogannarra atvika, en síðargreindu atriðin verða ekki talin geta leitt tilfrádráttar í málinu. Þá verður í ljósi framangreindra gagna að hafnasjónarmiðum áfrýjanda um að stefndi hafi ekki gripið til nægilegra ráðstafanatil að takmarka tjón sitt. Verður fyrri kröfuliðurinn því tekinn til greina aðfullu.7Síðari kröfuliðurinn byggist á niðurstöðu yfirmatsgerðar umframlegð af þeim vörum sem metnar voru óseljanlegar, en í yfirmatsgerðinnisegir að framlegðin „hafi getað verið“ 14.850.000 krónur. Samkvæmt gögnum semliggja fyrir í málinu og stafa frá stefnda var verslun hans lokuð frá 14. til25. mars 2015 þegar hún var opnuð að nýju. Ljóst er að stefndi varð að kaupaaðrar vörur í stað þeirra sem ónýttust, enda var þar um að ræða meira en 60% aflager hans samkvæmt fyrirliggjandi yfirliti. Samkvæmt sama yfirliti seldistefndi vörur fyrir 2.279.912 krónur frá upphafi árs til 14. mars 2015, en afársreikningi stefnda 2015 má ráða að heildarsala ársins hafi numið 40.997.373krónum. 8Af framangreindu er ljóst að sala stefnda eftir enduropnunverslunarinnar 25. mars til ársloka 2015 svarar til 38.717.461 krónu, sem ernokkuð meira en öll sala ársins 2014. Í kröfu stefnda felst að til viðbótarframlegð vegna þeirra viðskipta sem urðu eftir enduropnunina fái hann einnigætlaða framlegð af sölu alls þess varnings sem ónýttist. Með því móti yrðistefndi í reynd settur í sams konar stöðu og ef allar vörurnar sem ónýttust,eða rúmlega 60% lagersins, hefðu selst frá 14. til 25. mars 2015. Hefur á enganhátt verið gert líklegt að af svo umfangsmikilli sölu á árinu 2015 hefði getaðorðið. Þá benda fyrirliggjandi ársreikningar skýrlega til þess að tjón stefndayrði ofbætt ef krafa hans yrði tekin að fullu til greina. Árið 2014 varð 17.329króna tap af rekstrinum, árið 2015 3.083.849 króna tap og árið 2016 1.813.729króna hagnaður. Ef fallist yrði á kröfu stefnda að fjárhæð 14.850.000 krónuryrði hagnaður vegna ársins 2015 verulegur og í engu samræmi við reksturinn áárunum 2014 og 2016. Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið verður ekki taliðað svar yfirmatsmanna við framangreindri spurningu endurspegli rauntjón stefnda,en yfirmatsmenn voru eðli málsins samkvæmt bundnir af matsspurningunni, semeinskorðaðist við mat á framlegð viðkomandi varnings. 9Á hinn bóginn verður að telja að stefndi hafi með framlögðumgögnum sýnt nægilega fram á að hann myndi einhvern hagnað hafa haft af þeim hlutalagersins sem ónýttist og að hann hafi aðhafst nægilega í því skyni að sýnafram á tjón sitt svo að honum verði dæmdar bætur að álitum. Við ákvörðunskaðabóta með þeim hætti verður að gæta hófs enda á ekki að geta falistávinningur í því að ekki liggi fyrir fullar sönnur um fjárhæð tjóns. Þykjabæturnar, að virtum öllum gögnum og atvikum, hæfilega ákveðnar 3.000.000 króna.0 Samkvæmt framansögðuverður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda samtals 17.358.508 krónur, aukvaxta og með frádrætti líkt og í dómsorði greinir, en um þau atriði er ekkiágreiningur milli aðila. 1 Ákvæði héraðsdóms ummálskostnað er staðfest og áfrýjanda verður gert að greiða málskostnað fyrirLandsrétti líkt og í dómsorði greinir. Dómsorð:Áfrýjandi,Sportver ehf., greiði stefnda, Stefu ehf., 17.358.508 krónur, með vöxtumsamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. mars2015 til 17. júní 2018, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu lagafrá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 5.096.012 krónum semgreiddar voru inn á kröfuna 8. maí 2015. Ákvæðihéraðsdóms um málskostnað er staðfest.Áfrýjandigreiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra4. mars 2019Mál þetta var höfðað 17. maí 2018 og fyrst dómtekið föstudaginn 14. desember sama ár. Þar sem ekkireyndist unnt sökum embættisanna dómara að kveða upp dóm innan lögmælts frestsvar málið flutt að nýju og dómtekið 27. febrúar 2019. Stefnandi er, Stefa ehf., Laxagötu 3b, Akureyri, enstefnda er Sportver ehf., Gleráreyrum 2, Akureyri. Stefnandi krefstþess að stefni verði dæmdur til að greiða stefnanda 29.208.508 krónur, meðvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá13. mars 2015 til 8. janúar 2018, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 5.096.012 krónumsem greiddar hafi verið inn á kröfuna 8. maí 2015. Þá krefst stefnandimálskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu en til vara að kröfurstefnanda sæti verulegri lækkun. Þá krefst hann málskostnaðar.I Mál þetta varðarskaðabótakröfu stefnanda á hendur stefnda vegna rykmengunar sem barst inn íverslun stefnanda og rakin var til vinnu við endurbætur í húsnæði stefnda.Deila aðilar um hvort skaðabótaskylda hvíli á stefnda vegna tjónsins og hvertumfang þeirrar bótaskyldu á með réttu að vera. Fram kom við munnleganmálflutning að stefndi bæri ekki brigður á að umrædd rykmengun hefði stafað fráframkvæmdum á hans vegum, en hafnar því að hann beri skaðabótaábyrgð á þeirrimengun. Umræddur atburðurátti sér stað að Hafnarstræti 99-101, fyrstu hæð en þar rak stefnandi verslunmeð tískufatnað og undirföt. Stefndi festi þar kaup á aðliggjandi verslunarrýmiog er atburðurinn átti sér stað vann hann að endurbótum þess. Fólust umræddarendurbætur m.a. í múrbroti. Liggur fyrir að starfsmenn stefnda einangruðu rýmiðmeð byggingaplasti til að koma í veg fyrir að rykmengun bærist út úr rýminu.Liggur fyrir að um kvöld þann 12. mars 2015 var unnið að múrbroti íverslunarrými stefnda en í skýrslu fyrirsvarsmanns hans fyrir dómi kom fram aðhann teldi sig hafa gengið þannig frá byggingaplasti að ekki hefði átt að verahætta á að rykmengun bærist út úr rýminu. Lýsti hann því nánar svo að eftirlokun verslana að kvöldi 12. mars 2015 hafi hann starfað við að brjóta uppgólfflísar og af því hafi stafað rykmengun. Kvað hann að til að koma í vegfyrir að ryk bærist fram á sameiginlegan gang og inn í aðrar verslanir hafihann strengt byggingaplastdúk til að loka verslunarrými sitt frá öðrum rýmum íverslunarhúsinu. Hann hafi notað tréstoðir til að festa plastið og hafi límtplastið á samskeytum til að tryggja að ryk bærist ekki fram. Um kvöldið hafivinur hans komið til hans þarna og þegar hann hafi opnað útidyr hafi komiðvindsveipur inn í rýmið. Í tilefni af því kvaðst fyrirsvarsmaðurinn hafa kannaðástand plastsins en ekki séð neitt athugavert. Um kvöldið að vinnu lokinni hafihann farið af staðnum og talið allt vera í lagi. Morguninn eftir hafi honum verið tilkynnt um rykmengunina ogkvað hann, að er hann hafi komið ástaðinn, hafi hann farið yfir plastið og fundið að plast hafi losnað frá íhorni. Í kjölfarið hafi hann í samstarfi við aðra verslunareigendur tekið þáttí að þrífa verslanirnar þar sem ryk hafi komið inn. Hafi það gengið þokkalegaog ekki hafi verið tilkynnt um tjón á öðrum verslunum. Verslun stefnanda hafihins vegar verið lokað og læst og engin tilraun gerð til að ræða við hann umþrif þar. Þá kom fram hjá fyrirsvarsmanni stefnda að töluverður vindur hafiverið umrætt kvöld. Einnig nefndi hann að umgangur væri um sameignlegan gangeftir lokun verslana vegna fólks sem ætti erindi í tónlistarskóla á annarri hæðbyggingarinnar á kvöldin. Þá kom fram hjá fyrirsvarsmanninum að hann hafi taliðstefnda hafa tryggingu gegn tjóni af því tagi sem um ræðir en það hafi komið íljós að farist hafi fyrir að skrá umrætt húsnæði hjá tryggingafélagi. Hafifélagið þegar af þeim ástæðum hafnað því að félagið bætti hugsanlegt tjón. Að morgniföstudagsins 13. mars 2015 er starfskona stefnanda kom til vinnu sá hún að rykhafði borist inn í verslunina og lá yfir vörum m.a. fatnaði sem þar var einkumtil sölu. Kallaðir voru til tjónaskoðunarmenn frá Vátryggingafélagi Íslands hf.(hér eftir kallað VÍS hf.), en stefnandi var með lausafjártryggingu hjá þvífélagi, og frá Tryggingamiðstöðinni hf. (hér eftir kallað TM hf.) en talið varí upphafi að stefndi hefði tryggingu hjá því félagi sem tæki til hugsanlegrarbótaskyldu hans. Þá gaf skýrsluÁrmann Þorgrímsson tjónamatsmaður hjá VÍS hf. Hann kvað aðspurður að hann værihúsasmíðameistari að mennt og hefði um áratugaskeið starfað sem slíkur áður enhann hafi gerst tjónamatsmaður hjá ofangreindu tryggingafélag. Í skýrslu hanskom fram að hann hefði verið kallaður í verslun stefnanda 13. mars 2015 til aðskoða þar aðstæður eftir að ryk hafi borist þar inn. Hann kvað steypuryk hafalegið yfir öllum vörum verslunarinnar. Þá kvaðst hann hafa skoðað rykvarnir áverslunarrými stefnda og að þeim hefði verið ábótavant að hans mati. Ekki hafiverið notaðar tréstoðir til að festa plastdúk við loftið heldur aðeins límbandog hann hafi séð að plastið hafi gapað frá á nokkrum stöðum. Að beiðnistefnanda kom Eiríkur Jónsson verkfræðingur í húsnæðið 16. mars 2015 og kannaðiþar aðstæður. Liggur fyrir stutt skrifleg skýrsla hans í málinu þar sem m.a.kemur fram að yfir hafi staðið vinna við að breyta húsnæði verslunar handangangsins sem verslun stefnanda stendur við og hafi það rými verið skermað fráganginum með plastdúk. Frágangur hafi verið sæmilegur og samskeyti límd. Framkemur það álit Eiríks að múrbrot í framangreindu rými og lélegur frágangurbráðabirgðalokunar á meðan hafi orsakað rykmengunina sem orðið hafi í verslunstefnanda. Þá er því einnig lýst að verslun stefnanda sé aðskilin fráfyrrnefndum gangi með glerrúðum en rifur séu á milli þeirra, auk þess sem op(ca. 0,1²) sé efst á veggnum. Eiríkur kom fyrir dóminn og lýsti aðkomu sinni ogstaðfesti ofangreinda skýrslu. Kom fram í framburði hans að er hann hafi komiðá staðinn 16. mars hafi hann meðal annars litið á frágang á rykvörn íverslunarrými stefnda. Kvað hann rykvörnina hafa falist í því að plastdúkurhafi verið límdur á veggi og við loft. Kvað hann greinilega hafa verið búið aðlaga dúkinn eitthvað þegar hann hafi komið þar að. Plastdúkurinn hafi að hansmati ekki verið loftþéttur og því ekki verið fullnægjandi til að verjastrykmengun. Aðspurður um hvort hann hefði séð missmíð eða gat á plastinu kvaðhann að umræddur plastdúkur hafi ekki verið festur með tréstoðum (lektum) eðagrind eins og oft sé gert við aðstæður sem þessar til að gera rými rykþétt. Stefnandi var meðsvokallaða „víðtæka lausafjártryggingu“ hjá VÍS hf. og eftir skoðun viðurkennditryggingafélagi að um bótaskyldan atburð væri að ræða og bætti kostnaðarverðþeirra vara sem taldar voru ónýtar að því hlutfalli sem samræmdisttryggingarskilmálum. Mun ákvörðun um að fatnaður væri ónýtur hafa verið tekin íkjölfar þess að kannað hafi verið hvort möguleiki væri á að hreinsa fatnaðinn,en ekki hafi verið talinn möguleika á því með þeim hætti að unnt væri að selja vörurnarsem nýjan tískufatnað. Í framangreindu uppgjöri var miðað við að innkaupsverðskemmdra vara væri að heildarfjárhæð 14.358.508 krónur. Í samræmi við skilmálatryggingarinnar greiddi tryggingafélagið 34.64% af tjóninu, eða 4.973.797krónur að frádregnum 10% vegna eigin áhættu stefnanda, 319.300 krónur og fékkstefnandi því greiddar 4.654.497 krónur vegna tjónsins. Að auki greidditryggingafélagið 441.515 krónur með skýringunni „ýmis kostnaður ótalinnannarsstaðar“ og kveður stefnandi að þar sé um að ræða lögmannskostnað. Meðhöndlunfatnaðarins var þannig að honum var pakkað í 52 kassa sem færðir voru í geymsluhjá VÍS hf. og munu vera þar enn. Í skýrslufyrirsvarsmann stefnanda fyrir dómari kom fram að henni hefði ekki verið unntað afla nýs fatnaðar til að selja í verslun sinni þegar í stað eftir að tjóniðvarð. Lýsti hún því nánar svo að pantanir yrði að gera með margra mánaðafyrirvara og að framleiðendur framleiddu fatnaðinn upp í pantanir en lægju ekkimeð hann á lager. Hún hafi gert tilraunir til að fá ný föt til sölu en þær hafiverið árangurslausar. Undir rekstrimálsins óskaði stefnandi dómkvaðningar matsmanns, til að svara eftirgreindumspurningum: „1. Óskað er eftir að matsmaður skoði og meti vörur sem teknarvoru af lager matsbeiðanda 26. mars 2015 og leggi mat á hvort þær hafi skemmstvegna ryks sem barst í þær aðfaranótt 13. mars 2015.2. Óskað er eftir að matsmaðurinn leggi mat á hvort vörurnarhafi verið seljanlegar eftir að ryk barst í þær þann 13. mars 2015.3. Ef matsmaðurinn telur að vörurnar hafi að hluta eða ölluleyti verið óseljanlegar, sbr. spurningu 2 þá er óskað eftir að hann leggi matá innkaupsverð varanna, sem hann metur óseljanlegar. 4. Óskað er eftir að matsmaðurinn meti hvað er hæfilegálagning á þær vörur sem hann telur að hafi verið óseljanlegar.5. Óskað er eftir að matsmaðurinn meti hver hafi veriðframlegð af þeim vörum sem hann metur óseljanlegar.“ Ragnar JóhannJónsson endurskoðandi var dómkvaddur til verksins og er matsgerð hans dagsett21. mars 2017. Svör matsmannsins viðofangreindum spurningum voru eftirfarandi í sömu töluröð.„1. Það er mat undirritaðs að þær vörur sem teknar voru aflager matsbeiðanda 26. mars 2015 hafi skemmst vegna ryks og útilokað hafi veriðað reyna að þrífa þær og gera þær með því móti söluhæfar, enda óvíst að þaðhefði tekist og/eða svarað kostnaði.2. Það er mat undirritaðs að umræddar vörur hafi ekki veriðseljanlegar sem slíkar, þ.e. sem nýjar tískuvörur, eftir að ryk komst í þærþann 13. mars 2015.3. Það er mat undirritaðs að útreikningar VátryggingafélagsÍslands hf. séu raunhæfir, þ.e. að miða kostnaðarverð lagersins við 200%álagningu með virðisaukaskatti.4. Með vísan til liðar 3 hér að framan er það matundirritaðs að hæfileg álagning sé um 200% mið virðisaukaskatti. Hins vegar erþað einnig mat undirritaðs að slíkum tískuvörum sem hér um ræðir fylgi áhættaum seljanleika og að ekki hefði tekist að selja allar vörurnar á fullu verði.Miðað við fyrirliggjandi upplýsingar um framlegð, veltuhraða birgða og bókfærtverðmæti birgða undanfarinna þriggja til fjögurra ára tel ég varfærnislegt aðreikna með 20% afföllum frá mati Vátryggingafélags Íslands hf. og að samkvæmtþví sé verðmæti birgðanna kr. 11.486.806. Miðað við það mat hefði framlegðársins 2015 orðið um 60,1% í stað þess að vera 43,4%.5. Það er mat undirritaðs að framlegðin af þeim vörum semtaldar eru óseljanlegar að teknu tilliti til affalla, samtals að verðmæti11.486.806 krónur, hefði getað orðið 50% af útsöluverði þeirra ánvirðisaukaskatts, eða um 13,9 millj. kr., það er áætlað söluverðmæti aðfrádregnu kostnaðarverði.“ Stefnandi sættisig ekki við framangreinda matsniðurstöðu og óskaði yfirmats til að svara sömuspurningum og undirmatsmaður. Til að framkvæma yfirmat voru dómkvödd þauRögnvaldur Dofri Pétursson, löggiltur endurskoðandi og Stella Leifsdóttirrekstrarfræðingur. Yfirmatsgerð þeirra er dagsett 31. Október 2017 og eru svörþeirra við matsspurningum eftirfarandi í sömu töluröð:. Eftir að hafa skoðað vörurnar og rætt við aðila hjá VÍS,er það niðurstaða okkar, að vörurnar hafi allar skemmst af völdum steinryks semí þær barst þann 13. mars 2015. 2. Við teljum að vörurnar hafi ekki verið seljanlegar úrversluninni, eftir að steinryk barst í þær þann 13. mars 2015.3. Við teljum að útreikningar VÍS á innkaupsverðivörulagersins séu raunhæfir og að innkaupsverð (kostnaðarverð) lagersins hafiverið kr. 14.358.508.4. Niðurstaðan af skoðun okkar leiddi í ljós, að forsendurfyrir álagningu voru þær sem okkur var tjáð og í samræmi við forsendur sem starfsmennVÍS notuðu við útreikning á kostnaðarverði vörulagersins. Á árinu 2015 lækkaðiVSK hlutfall úr 25,5% í 24% og innflutningstollar, sem áður voru af hluta afsöluvörum matsbeiðanda, voru felldir niður. Hvorutveggja hafði þau áhrif aðálagning hjá matsbeiðanda hækkaði á árinu 2015 frá því sem áður var, þar semlægri opinberar álögur skiluðu sér ekki að fullu í útsöluverði varanna. Hlutiaf þeim lager sem ónýttist voru nýjar vörur, keyptar á árinu 2015 og hlutieldri vörur. Til að svara spurningunni um hvað við teljum hæfilega álagningu áþær vörur sem við teljum að hafi verið óseljanlegar, þykir okkur rétt að miðavið meðalálagningu áranna 2014 og 2016, eins og hún kemur fram í ársreikningifyrir hvort ár. Álagning samkvæmt ársreikningi 2014 var 98,36% og 108,57%samkvæmt ársreikningi 2016. Ársreikning 2015 teljum við ekki marktækan í þessusambandi, í ljósi þess tjóns sem félagið varð fyrir og hér um ræðir. Við teljumþví að hæfileg álagning á þær vörur sem við teljum óseljanlegar sé 103,47%.5. Í ljósi framangreindrar niðurstöðu okkar á því hvað hafiverið hæfileg álagning á þær vörur sem ónýttust, metum við að framlegð af þeimvörum hafi getað verið kr. 14.850.000. Framangreindirmatsmenn gáfu skýrslu fyrir dómi og staðfestu matsgerð sína og svöruðu spurningumum efni hennar. II Stefnandi kveðurstefnda hafi valdið rykmengun er hann viðhafði múrbrot á eignarhluta sínum íverslunarmiðstöðinni að Hafnarstræti 99-101. Stefndi hafi gert einhverjarráðstafanir til að koma í veg fyrir að rykmengun bærist inn í aðrar verslanir íhúsinu, en þær hafi augljóslega verið ófullnægjandi. Hafi verkfræðingur á vegumstefnanda skoðað aðstæður og skilað minnisblaði sem liggi fyrir í málinu. Komiþar fram að rými þar sem vinna hafi farið fram hafi verið skermað með plastdúk,frágangur hafi verið sæmilegur og samskeyti límd. Þá kemur fram að múrbrot írýminu og lélegur frágangur bráðabirgðalokunar hafi valdið því að ryk hafiborist í verslun stefnanda. Engar aðrarframkvæmdir hafi verið í gangi í húsinu og kveðst stefnandi byggja á því aðengin önnur ástæða geti verið fyrir rykmengun í verslun hans en fyrrnefndarframkvæmdir á vegum stefnda. Þá telur hann augljóst að stefndi hafi ekki gættþess að gera nægjanlegar ráðstafanir til að fyrirbyggja að ryk bærist um húsið ogþar með í verslun stefnanda sem hafi verið rétt við þann hluta hússins semstefnandi hafi verið að breyta. Sé eðlilegt að gera þær kröfur til stefnda, semverið hafi að breyta verslunarhúsnæði, að hann gerði allt sem í hans valdistæði til að fyrirbyggja að ryk bærist inn í önnur verslunarrými. Þar sem hannhafi ekki gert það beri hann skaðabótaábyrgð á afleiðingum þeirrar vanrækslusinnar gagnvart stefnanda. Kveðst stefnandi byggja á því að tjón sem af þessuhlaust hafi verið fyrirsjáanlegt í ljósi þess að stefndi hafi verið að vinnavið múrbrot inni í verslunarmiðstöð. Er starfsmaðurstefnanda hafi komið til vinnu að morgni 13. mars 2015 hafi hann orðið var viðað ryk hafi verið yfir öllu í versluninni. Þetta hafi reynst vera múrryk oghafi það borist í allan fatnað í versluninni. Hafi það verið mat kunnáttumannaað hluti varanna væri óseljanlegur þar sem ekki væri hagt að hreinsa rykið úrfötunum án þess að á þeim sæist. Hafi Vátryggingarfélag Íslands hf. talið ogverðmetið vörur sem félagið taldi óseljanlegar og liggi gögn um þetta fyrir ímálinu. Félagið hafi síðan greitt bætur til stefnanda og séu umræddar vörur ívörslum þess. Þetta mat kveður stefnandi að hafi verið staðfest meðyfirmatsgerð sem liggi fyrir í málinu. Kveður stefnandi að fjárkrafa hans sébyggð á umræddri yfirmatsgerð. Vísar stefnanditil þess að verðmæti þeirrar vöru sem talin sé óseljanleg hafi verið metið14.358.508 krónur af yfirmatsmönnum en það sé innkaupsverð vörunnar sem hafiskemmst. Kveðst stefnandi krefjast þess að stefndi bæti honum þetta tjón. Í yfirmatsbeiðnihafi verið óskað eftir að yfirmatsmenn leggðu mat á hver hefði orðið framlegðaf þeim vörum sem metnar voru óseljanlegar. Meta matsmenn tapaða framlegð miðaðvið meðalálagningu áranna 2014 og 2016 eins og hún komi fram í ársreikningumstefnanda. Niðurstaða yfirmatsmanna sé að framlegðin hefði orðið 14.850.000krónur af hinum óseljanlegu vörum. Kveðst stefnandi gera kröfu um að stefndibæti honum þetta tjón. Stefnandi hafi haldið rekstri sínum áfram og hafi þurftað taka lán til að kaupa inn í verslunina að nýju. Sé byggt á því að stefnandihafi greitt allan breytilegan og fastan kostnað af rekstri sínum án þess aðnjóta framlegðar af þeirri vöru sem talin hafi verið óseljanleg með tilheyrandiáhrifum á afkomu í rekstrinum. Hann telji því hluta af tjóni sínu vera hinatöpuðu framlegð sem hann hefði haft af sölu hinnar skemmdu vöru. Við það sémiðað að við mat á tjóni stefnanda að þessu leyti sé ekki beitt hefðbundnumaðferðum við að finna út ætlaðan hagnað af sölu á þeim vörum sem metnar hafiverið óseljanlegar. Ástæðan sé sú að stefnandi hafi haldið áfram rekstri oghafi þegar greitt allan breytilegan og fastan kostnað af rekstrinum. Súframlegð sem yfirmatsmenn telji að hafi tapast sé því beint tjón stefnanda semhann krefjist að stefnandi bæti. Þá vísar stefnanditil þess að innborgun á kröfuna stafi af greiðslu Vátryggingarfélags Íslandshf. inn á hana. III Stefndi kveðstbyggja sýknukröfu sína á því að ekki sé sannað að tjón stefnanda megi rekja tilskaðabótaskyldrar háttsemi stefnda eða starfsmanna á hans vegum, enda hafiallur umbúnaður við verkið verið eins góður og ætlast hafi mátt til við þessaraðstæður. Fullyrðingar í stefnu um frágang á vettvangi séu byggðar áminnisblaði nafngreinds verkfræðings sem kallaður hafi verið til af hálfulögmanns stefnanda þremur dögum eftir tjónsatburð. Ekki sé að sjá að stefndahafi verið gert viðvart eða honum gefinn kostur á að koma sjónarmiðum sínum áframfæri við verkfræðinginn. Í minnisblaðinu segi að það rými þar sem múrbrothafi farið fram hafi verið skermað frá ganginum með plastdúk og frágangur hafiverið „…sæmilegur, samskeyti límd.“ Enn fremur segi: „Múrbrot í rýminu oglélegur frágangur bráðabirgðalokunar á meðan er talin hafa orsakað rykmenguninayfir í húsnæði Rósarinnar. Veggurinn milli Rósarinnar og gangsins er úr gleri,rifur eru milli glerrúðanna auk þess sem op (ca. 0,1 m²) er efst í veggnum framá ganginn. Stefndi kveðstbenda á að skoðun verkfræðingsins hafi farið fram þremur dögum eftirtjónsatburðinn og sé því ekki ótvíræð sönnun um ástandið eins og það hafi veriðþegar hann átti sér stað. Þannig sé ekki hægt að útiloka að frágangur áplastdúknum hafi verið að einhverju leyti breyttur t.d. hafi límingar losnað. Stefndi vekiathygli á að fram komi í minnisblaðinu að glerveggur milli Rósarinnar oggangsins sem sé milli verslunarrýmanna sé þannig úr garði gerður að rifur séumilli glerrúða og auk þess sé op efst á honum fram á ganginn. Þarna komi framað hönnun á verslunarrými stefnanda virðist vera með þeim hætti að ryk eigimjög greiða leið inn í rýmið. Stefndi kveðst hafna því að hann beri ábyrgð áþessu og telur það vera á eigin ábyrgð stefnanda að sjá til þess að húsnæðihans sé rykþétt, einkum í ljósi þess að þar séu vörur sem viðkvæmar séu fyrirryki. Því sé ekki um saknæmt gáleysi að ræða af hálfu stefnanda, enda hafi hanngert það sem til hafi mátt ætlast af honum til að koma í veg fyrir að rykbærist frá framkvæmdum hans og ylli skaða. Ef frágangur á verslunarrýmistefnanda sjálfs hefði verið með forsvaranlegum hætti hefði tjónið aldrei orðiðog því sé um eigin sök stefnanda að ræða. Stefnandi berisönnunarbyrði fyrir því að tjón hans megi án vafa rekja til saknæmrar háttsemistefnda. Stefndi byggi á því að sú sönnun liggi ekki fyrir. Ekki hafi veriðaflað sönnunargagna um hvernig ástandið hafi verið strax eftir tjónsatburðinnt.d. með ljósmyndum eða lögregluskýrslum. Varðandi varakröfuum lækkun dómkrafna kveðst stefndi byggja á því að þrátt fyrir aðstefnufjárhæðin sé byggð á fyrirliggjandi yfirmatsgerð sé kröfufjárhæðinósönnuð, en stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir fjárhæð tjóns síns. Stefnufjárhæðin sésamsett úr tveimur fjárhæðum; annars vegar innkaupsverði vörunnar og hins vegaraf framlegð af sömu vörum, samkvæmt mati yfirmatsmanna. Stefndi kveðst mótmælaþví að bótakrafa sé byggð á tapaðri framlegð eins og gert sé. Framlegð séskilgreind þannig að um sé að ræða tekjur að frádregnum breytilegum kostnaði.Framlegð sé ekki sama og hagnaður því fyrirtæki þurfi einnig að borga fastankostnað, sem sé m.a. laun starfsmanna, húsnæðiskostnaður, rafmagn, hiti,vaxtakostnaður o.fl. Stefndi kveðst benda á að matsmennirnir meti einungisframlegð en ekki tapaðan hagnað, enda ekki um það beðnir. Ljóst sé að matistefnda að stefnandi hafi haft verulegan fastan kostnað við rekstur verslunarsinnar svo sem vinnulaun og vaxtakostnað og kveðst stefndi vísa um það tilframlagðra ársreikninga stefnanda. Þessi kostnaður hefði komið fram að fulluþótt tjónið hefði ekki orðið og dregist frá framlegð. Engin tilraun hafi veriðgerð af hálfu stefnanda til að sanna tapaðan hagnað og verði hann að berahallann af þeim sönnunarskorti. Stefndi byggi því á þeirri málsástæðu að hafnaberi þessum þætti í bótakröfu stefnanda algerlega, því aðeins sé heimilt aðbæta tapaðan hagnað en ekki tapaða framlegð, enda sé töpuð framlegð ein og sérekki raunverulegt fjártjón. Stefndi kveðstjafnframt byggja á því að stefndi hafi ekki reynt allt sem hægt hafi verið tilað takmarka tjón sitt. Bendir stefndi á að jafnvel þótt vörurnar séu taldaróseljanlegar sé alkunna að nánast allt megi selja fyrir eitthvert verð og þvíhefði mátt minnka tjónið hefði það verið reynt til þrautar. Þá hafi ekki veriðtekið tillit til þess að alltaf má gera ráð fyrir einhverjum afföllum afsöluvörum. Stefndi kveðstvísa til almennu skaðabótareglunnar og meginreglna skaðabótaréttarins tilstuðnings kröfum sínum. Varðandi kröfu um málskostnað vísar hann til 1. mgr.130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Við munnleganmálflutning mótmælti stefndi einnig upphafsdegi dráttarvaxta og kvað kröfunasem beint var að umbjóðanda sínum ekki hafa verið nægilega skýra er honum varsent afrit yfirmatsgerðar með bréfi lögmanns stefnanda 8. Desember 2017. IVÍ máli þessu er óumdeilt að það ryk sem barst inn íverslun stefnanda aðfaranótt 13. mars 2015 gat aðeins stafað frá framkvæmdum ávegum stefnda handan gangsins í verslunarmiðstöð þeirri þar sem báðir aðilarvoru með verslunarpláss. Þá liggur fyrir að stefndi hafði gert tilraun til aðvarna því að ryk bærist fram á sameiginlegan gang með öðrum verslunum. Fyrirliggur að er fyrirsvarsmaður stefnda kom í verslunarpláss sitt umræddan morgunveitti hann því athygli að plast hafði rifnað frá. Í framburði vitna,skoðunarmanns tryggingafélags og verkfræðings sem stefnandi fékk til að kannaaðstæður kom fram að hvorugur þeirra taldi rykvarnir hafa verið fullnægjandi ogkvaðst annar þeirra hafa séð að byggingaplast gapti við loft. Þykir meðframburði fyrirsvarsmanns stefnda og framangreindra tveggja vitna, verða aðleggja til grundvallar að umbúnaður á byggingaplasti því sem stefndi setti upphafi verið með þeim hætti að ekki hafi verið fulltryggt að ryk bærist ekki íaðrar verslanir. Er það mat dómsins að þessi vanbúnaður verði metinn stefndatil sakar og ekkert sé komið fram í málinu sem bendi til óhappatilviks eðasakar annarra manna sem stefndi ber ekki ábyrgð á. Ber hér að athuga að vindstyrkur fyrir utan verslunina,sem gæti hafa átt þátt í því að plast losnaði við umgang um útihurð er atriðisem starfsmenn stefnda hefði að réttu átt að hafa í huga er þeir gengu frárykvörnum. Þá verður að leggja til grundvallar að starfsmönnum stefnda máttivera ljóst að þeir unnu við mjög rykmengandi endurbætur á húsnæði sínu semstaðsett var í verslunarmiðstöð þar sem verslanir voru í fullum rekstri.Stefnda dugar ekki að bera fyrir sig að rifur meðframglerjum sem aðskildu verslun stefnanda frá sameiginlegum gangi hafi veriðóforsvaranlegur og ryk hafi borist inn í verslunina af þeim sökum. Verður ekkitalið að sýnt hafi verið fram á að aðgreining á verslun stefnanda frásameiginlegum gangi hafi verið ábótavant miðað við að um var að ræðaverslunarmiðstöð.Af framangreindum sökum verður lagt til grundvallar aðstefndi beri skaðabótaábyrgð á því tjóni sem varð í verslun stefnanda umræddandag. Telst og sýnt að orsakasamband var á milli tjónsins og þess vanbúnaðar árykvörnum sem fyrr er getið og er það einnig mat dómsins að tjón stefnanda hafiverið sennileg afleiðing af þeim vanbúnaði.Í málinu liggja fyrir tvær matsgerðir til sönnunartjóns þess sem stefnandi kveðst hafa orðið fyrir. Eru þær samstíga í því matiað þær vörur sem fjarlægðar voru úr versluninni í kjölfar atburðarins ogfluttar til VÍS hf. hafi allar verið skemmdar og að ekki hafi verið hægt aðselja þær sem nýjar tískuvörur. Þá fallast matsmenn einnig á að starfsmenn VÍShf. hafi réttilega metið innkaupsverð samtals að fjárhæð 14.358.508 krónur. Þarsem framangreindu mati hefur ekki verið hnekkt er það mat dómsins að stefndiberi skaðabótaábyrgð á tjóni sem framangreindri fjárhæð nemur að frádreginniþeirri greiðslu sem VÍS hf. greiddi stefnanda vegna þess.Stefndi gerir athugasemdir við að bótakrafa stefnandataki einnig til missis framlegðar af sölu umræddrar vöru og kveður að réttarasé að líta til missis hagnaðar. Hann bendir á í þessu sambandi að tap hafiverið á rekstri verslunar stefnanda samkvæmt ársreikningum sem liggi fyrir.Með yfirmatsgerð, sem ekki hefur verið hnekkt, hefurstefnandi gert nægilega líklegt að sala umræddrar vöru í verslun hans, hefðiskilað rekstrinum framlegð að fjárhæð 14.800.000 krónur. Er fallist á meðstefnanda að með yfirmatsgerð sé nægilega sannað að reksturinn hafi farið á misvið þessa fjárhæð og að sýnt sé að tjón stefnanda verði ekki fullbætt meðinnkaupsverði vörunnar einu. Liggur ekki annað fyrir en að fastur kostnaður viðreksturinn hafi verið greiddur vegna rekstrarársins 2015 og því verði að leggjatil grundvallar að framlegð vegna þeirra vara sem ónýttust hefði að fullu komiðá móti þeim kostnaði greiða þurfti. Hefur stefndi í engu reynt að hnekkjaþeirri sönnun sem í yfirmati felst og er ekki tilefni til annars en að leggjayfirmatsgerðina til grundvallar við ákvörðun bótafjárhæðar.Af hálfu stefnda hafa ekki verið færðar nægar sönnur áþað að stefnandi hafi ekki gripið til nægilegra ráðstafana til að takmarka tjónsitt. Kom fram hjá fyrirsvarsmanni stefnanda að innkaup tískufatnaðar væru gerðmeð margra mánaða fyrirvara og henni hefði því ekki verið kleift að afla nýsfatnaðar til að selja í stað þess sem eyðilagðist. Í framburði annarsyfirmatsmanna kom fram staðfesting á því að þannig væri þessu háttað ífataverslun og pantanir væru gerðar með margra mánaða fyrirvara. Þá hefur ekkiverið hnekkt því mati matsmanna að umræddur fatnaður hafi verið óseljanlegur íþví ástandi sem hann var. Að svo komnu hvílir sönnunarbyrði um hið gagnstæða ástefnda og hefur honum ekki tekist slík sönnun.Samkvæmt framansögðu verðu fallist á kröfu stefnandaeins og hún er fram sett. Upphafsdagur dráttarvaxta er ákveðinn sá dagur ermánuður var liðinn frá þingfestingu málsins, sem var 17. maí 2017, en takaverður undir með stefnda um að þá fyrst hafi honum verið birt skýrlegabótakrafa stefnanda. Með vísan til framangreinds verður stefnda gert aðgreiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn sú fjárhæð sem nánargreinir í dómsorði. Hefur þá verið tekið tillit til þess kostnaðar semstefnandi bar af dómkvaðningu matsmanns og yfirmatsmanna.Af hálfu stefnanda flutti málið Árni Pálsson lögmaður.Af hálfu stefnda flutti málið Arnar Sigfússonlögmaður.Halldór Björnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.Dómsorð Stefndi, Sportverehf., greiði stefnanda, Stefu ehf., 29.208.508 krónur, með vöxtum samkvæmt 1.mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. mars 2015 til 17.júní 2018, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degitil greiðsludags, allt að frádregnum 5.096.012 krónum sem greiddar voru inn ákröfuna 8. maí 2015. Stefndi greiði stefnanda 2.186.593 krónur ímálskostnað.
Mál nr. 184/2011
Ólögmæt meðferð fundins fjár Sératkvæði
R var ákærð fyrir brot gegn 246. gr. almennra hegningarlaga um ólögmæta meðferð fundins fjár með því að hafa í heimildarleysi kastað eign sinni á 810.000 krónur sem B lagði ranglega inn á bankareikning hennar en hún tók fjárhæðina út af reikningum sama dag og millifærði hana inn á tvo aðra reikninga, annan í eigu X. R krafðist sýknu og hélt því fram að sú háttsemi sem henni var gefin að sök yrði ekki heimfærð undir umrætt refsiákvæði þar sem innstæða á bankareikningi gæti ekki talist brotaandlag samkvæmt því. Byggði R sýknukröfu sína einnig á því að háttsemin hefði ekki verið framin í auðgunarskyni. Hæstiréttur vísaði til þess að miklar breytingar hafi orðið á viðskiptum frá því almenn hegningarlög voru sett með tilkomu rafrænna viðskiptahátta. Yrði að telja eðlilegt, miðað við upphaflegt markmið ákvæðisins, að skýra það svo að það næði til ólögmætrar ráðstöfunar á fé, sem ranglega hefði borist viðtakanda, án tillits til þess hvort um væri að ræða reiðufé eða fjárhæð sem lögð hefði verið inn á bankareikning viðtakanda. Taldi Hæstiréttur því að háttsemin félli undir 246. gr. almennra hegningarlaga. Þá var jafnframt talið að R hafi framið háttsemina í auðgunarskyni. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu R.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Ákærða krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Í báðum tilvikum krefst hún frávísunar á kröfu brotaþola, B ehf. Brotaþoli hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. I Í málinu er ákærðu gefin að sök ólögmæt meðferð fundins fjár „með því að hafa í heimildarleysi kastað eign sinni á 810.000 krónur, sem voru ranglega lagðar inn á bankareikning ákærðu nr. 0322-26-8405 af B ehf. 13. október 2006, með því að taka umrædda fjárhæð út af reikningnum sama dag og millifæra inn á tvo aðra reikninga, annars vegar kr. 800.000 inn á reikning meðákærða X og hins vegar kr. 550.000 inn á annan reikning ... og þannig tileinkað sér fjármunina og ráðstafað þeim til eigin nota.“ Er háttsemin talin varða við 246. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærða og meðákærði, X [...], bæði sakfelld, en meðákærði unir dómi. Krafa ákærðu um sýknu er í fyrsta lagi byggð á því að háttsemi hennar hafi ekki verið refsiverð vegna þess að háttsemin verði ekki heimfærð undir 246. gr. almennra hegningarlaga. Á meðan peningar, það er reiðufé, sé ótvírætt andlag þess brots, sem þar er lýst refsivert, geti innstæða á bankareikningi ekki verið andlag þess. Samkvæmt þessari skýringu á refsiákvæðinu telst það ólögmæt meðferð fundins fjár ef greiðsla berst viðtakanda fyrir mistök og hann ráðstafar henni gegn betri vitund í auðgunarskyni, svo framarlega sem greiðslan sé innt af hendi með áþreifanlegum og hreyfanlegum hlutum, svo sem peningum eða tékka, en ekki ef hún er í formi millifærslu á bankareikning viðtakandans. Frá því að almenn hegningarlög voru sett hafa hins vegar orðið miklar breytingar á viðskiptum, ekki síst með tilkomu tölva og gerbreyttra fjarskiptahátta, þar sem greiðslur eru almennt nú orðið inntar af hendi með rafrænum hætti. Af þeim sökum verður að telja eðlilegt, miðað við upphaflegt markmið þessa refsiákvæðis, að það sé skýrt svo að það nái til ólögmætrar ráðstöfunar á fé, sem ranglega hefur borist viðtakanda, án tillits til þess hvort um sé að ræða reiðufé eða fjárhæð sem lögð hefur verið inn á bankareikning hans. Með vísan til þess fellur sú háttsemi, sem ákærðu er gefin að sök, undir 246. gr. almennra hegningarlaga. II Sýknukrafa ákærðu er í öðru lagi reist á því að háttsemi hennar hafi ekki verið framin í auðgunarskyni, eins og áskilið er í 243. gr. almennra hegningarlaga. Þegar tekin er afstaða til þeirrar röksemdar ákærðu þarf að kanna hvort hún hafi haft ásetning til að afla sér eða öðrum fjárvinnings á kostnað brotaþola á ólögmætan hátt er hún ráðstafaði þeirri fjárhæð, sem hann hafði fyrir mistök millifært á reikning hennar, á þann hátt sem greinir í ákæru. Fyrir liggur af þeim skjölum, sem lögð hafa verið fram í málinu, að B ehf. keypti 30. ágúst 2006 bifreið með skráningarnúmerinu JK 610 fyrir 810.000 krónur og skrifaði ákærða undir kaupsamninginn, fyrir hönd seljandans. Félagið greiddi síðan kaupverðið, 810.000 krónur, með því að millifæra fjárhæðina á bankareikning ákærðu hjá Kaupþingi banka 5. september 2006. Var greiðslan auðkennd „jk-610“. Ákærða og meðákærði, X, báru fyrir héraðsdómi að þau hafi um þetta leyti átt von á að laun fyrir verk eða vinnu, sem hann kvaðst hafa innt af hendi, yrðu lögð inn á bankareikning ákærðu. Aðspurður taldi X að þessi útistandandi laun hafi verið á bilinu 500.000 til 700.000 krónur. Hinn 9. október 2006 voru 650.000 krónur lagðar inn á bankareikning ákærðu og síðan millifærði B ehf. fyrir mistök 810.000 krónur á bankareikninginn 13. október sama ár. Með því var augljóslega verið að tvígreiða ákærðu kaupverð bifreiðarinnar JK 610 þar sem greiðslan var auðkennd „jk-610“ á sama hátt og sú sem innt hafði verið af hendi 5. september. Samdægurs, það er 13. október, millifærði ákærða af bankareikningnum 800.000 krónur á reikning X og 550.000 krónur á reikning annars manns sem hún bar fyrir dómi að hún vissi engin deili á. Á yfirliti yfir hreyfingar á áðurnefndum bankareikningi ákærðu frá 13. júlí 2006 til 12. janúar 2007 kemur fram að á þessu sex mánaða tímabili skáru þær þrjár innborganir, sem gerð hefur verið grein fyrir að framan, sig úr að því leyti að sú innborgun á reikninginn, sem komst næst þeim á þessu tímabili, nam rúmum 190.000 krónum. Þegar ákærðu varð ljóst að innstæða á bankareikningi hennar var rúmar 1.350.000 krónur 13. október 2006 hafði hún þar af leiðandi ærna ástæðu til að kanna hvernig á því stæði að svo há fjárhæð stæði inni á reikningnum áður en hún ráðstafaði svo til allri upphæðinni á þann veg sem hún gerði. Sýnt er, þar á meðal af nýjum gögnum sem ákæruvaldið hefur lagt fyrir Hæstarétt, að auðvelt var fyrir hana að sjá að hin óvenju háa innstæða stafaði meðal annars af því að B ehf. hafði fyrr þennan sama dag tvígreitt kaupverð bifreiðarinnar, enda var greiðslan sem fyrr segir auðkennd með skráningarnúmeri hennar. Þegar allt það er virt, sem að framan greinir, telst sannað að ákærða hafi vitað að 810.000 krónur hafi verið lagðar ranglega inn á bankareikning hennar áður en hún millifærði fjárhæðina svo til alla á reikning X 13. október 2006, og þar með þá þegar haft ásetning til að afla sér, honum eða þeim báðum fjárvinnings á kostnað B ehf. á ólögmætan og þar með refsiverðan hátt. Að teknu tilliti til þess að 650.000 krónur voru lagðar inn á bankareikninginn 9. október sama ár og með vísan til fyrrgreinds framburðar ákærðu og X um að þau hafi átt von á að útistandandi laun hans yrðu lögð inn á reikninginn þykir hins vegar ósannað að hún hafi ráðstafað eftirstöðvum greiðslunnar, 10.000 krónum, með því að millifæra 550.000 krónur á reikning annars manns þennan sama dag. Þótt ákærða hafi ráðstafað framangreindum eftirstöðvum af bankareikningi sínum á annan veg, gegn betri vitund og þannig með refsiverðum hætti, verður henni því ekki gerð refsing fyrir þá háttsemi þar sem henni er ekki gefin hún að sök í ákæru. Á hinn bóginn hefur ákærða með því móti bakað sér skaðabótaskyldu gagnvart brotaþola og verður krafa hans þar af leiðandi tekin að fullu til greina. Með skírskotun til þess, sem að framan segir, er niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Ákærða greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða með virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærða, Rhonica Rae Reynisson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 335.436 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hauks Arnar Birgissonar hæstaréttarlögmanns, 313.750 krónur. Sératkvæði Að auki er sú aðstaða uppi í málinu að ákærða kveðst hafa átt von á [...], X, sem ákærður var með henni í héraði, kynni að leggja inn á bankareikning hennar fé vegna viðskipta sem hann átti í, án þess að hún hafi vitað um hversu háar fjárhæðir yrði þar að ræða. Verður ekki betur séð en þetta kunni að vera rétt, enda er óumdeilt að 650.000 krónur hafi verið lagðar inn á reikninginn 9. október 2006 af slíku tilefni. Ákærða sagði fyrir dómi að X hafi gefið sér fyrirmæli um að leggja 550.000 krónur inn á tilgreindan reikning og síðan afganginn inn á reikning hans. Hafi hún gert þetta 13. október 2006, en þann dag barst umrædd greiðsla frá B ehf. inn á reikninginn. Fyrir liggur að ákærða gat í heimabanka sínum millifært fé af reikningnum án þess að kalla fram um leið sérgreindar upplýsingar um einstakar innborganir sem þangað höfðu borist. Mun hún hafa þurft að kalla fram yfirlit yfir reikninginn til að sjá auðkennið „jk-610“ sem þar mun hafa verið við innborgun B ehf. þennan dag. Vel má vera að ákærða hafi framkvæmt millifærslurnar af reikningi sínum án þess að skoða annað en forsíðu reikningsins í heimabankanum þar sem aðeins mun hafa komið fram staða reikningsins en ekki upplýsingar um einstakar færslur inn á hann Með hliðsjón af þessu er að mínum dómi ekki sannað að ákærða hafi haft ásetning til auðgunarbrots, þegar hún millifærði af reikningi sínum 13. október 2006. Leiðir þetta sjálfstætt til sömu niðurstöðu og fyrr var getið. Af forsendum héraðsdóms verður ráðið að ásetningur ákærðu til hins ætlaða brots er talinn hafa orðið til eftir að hún á að hafa fullframið það 13. október 2005 eða á tímabilinu 16. til 30. október 2006 þegar [...] X lagði í ellefu skipti inn á reikning hennar samtals 560.000 krónur. Ég er sammála því sem felst í atkvæði meirihlutans að ákæruvaldinu beri að sanna að ákærða hafi haft ásetning til brotsins á brotsdegi 13. október 2006 og að niðurstaða héraðsdóms um þetta fái ekki staðist. Ég tel að sönnun um þetta fyrir Hæstarétti geti ekki byggst á mati á skjallegum sönnunargögnum, þar sem aðeins liggur fyrir í skjölunum að ákærða hafi getað framkvæmt umræddar millifærslur án þess kynna sér fyrst hvaðan féð hafði borist inn á reikning hennar. Skjöl sem hefðu getað upplýst um það en hún kveðst ekki hafa skoðað geta ekki talist sanna þetta. Héraðsdómur er greinilega sömu skoðunar um þetta atriði og telur einnig að sönnunin hafi ekki tekist með munnlegri sönnunarfærslu fyrir dómi. Að mínu áliti felst niðurstaða héraðsdóms um þetta á mati dómsins á sönnunargildi munnlegs framburðar ákærðu og vitna fyrir dómi. Samkvæmt 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 tel ég Hæstarétti óheimilt að endurmeta þessa niðurstöðu héraðsdóms. Leiðir þetta sjálfstætt til sýknu. Af því, sem að framan er rakið, leiðir að ég tel þrenns konar ástæður standa til þess að sýkna beri ákærðu af sakargiftum ákærunnar í máli þessu og vísa kröfu B ehf. frá héraðsdómi. Samkvæmt því beri að leggja sakarkostnað á báðum dómstigum á ríkissjóð. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 1. febrúar 2011. Mál þetta höfðaði sýslumaðurinn í Borgarnesi með ákæru 9. júlí 2010 á hendur ákærðu, X, kr. [...], [...] á [...], og Rhonicu Rae Reynisson, kt. 190780-2019, Suðurgötu 64 á Akranesi. Málið var dómtekið 19. janúar 2011. Í ákæruskjali er ákærðu gefin að sök „eftirtalin auðgunarbrot framin í október til desember 2006: I Ákærða Rhonica Rae fyrir ólögmæta meðferð fundins fjár, með því að hafa í heimildarleysi kastað eign sinni á 810.000 krónur, sem voru ranglega lagðar inn á bankareikning ákærðu nr. 0322-26-8405 af B ehf. 13. október 2006, með því að taka umrædda fjárhæð út af reikningnum sama dag og millifæra upphæðina inn á tvo aðra reikninga, annars vegar kr. 800.000 inn á reikning meðákærða X og hins vegar kr. 550.000 inn á annan reikning þar sem eigandi er óþekktur, og þannig tileinkað sér fjármunina og ráðstafað þeim til eigin nota. Telst þetta varða við 246. gr. almennra hegningarlaga. II Ákærði X fyrir hlutdeild í framangreindu broti meðákærðu Rhonicu Rae, með því að hafa á sama tíma og að framan greinir, veitt meðákærðu liðsinni í verki og tekið við framangreindri innborgun inn á bankareikning sinn nr. [...] og endurgreitt meðákærðu kr. 560.000 af því fé til baka með 12 færslum á tveggja mánaða tímabili og stutt skýringar meðákærðu þess efnis að hann og meðákærðu hefðu átt von á stórum fjárhæðum inn á reikning hennar vegna vinnu ákærða. Telst þetta varða við sömu ákvæði og greinir í lið I, sbr. 22. gr. almennra hegningarlaga.“ Í ákæru er þess krafist að ákærðu verði dæmd til refsingar og greiðslu sakarkostnaðar. Einnig er í ákæru tekin upp einkaréttarkrafa B ehf. á hendur ákærðu Rhonicu, en þess er krafist að henni verði gert að greiða fyrirtækinu 810.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá 13. október 2006 til 24. nóvember sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt er krafist málskostnaðar úr hendi ákærðu. Ákærða Rhonica krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins en til vara að henni verði gerð svo væg refsing sem lög frekast leyfa. Jafnframt krefst ákærða þess að einkaréttarkröfu á hendur henni verði vísað frá dómi. Loks gerir ákærða þá kröfu að sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð. Ákærði X krefst þess aðallega að hann verði sýknaður en til var að honum verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa. Þá er þess krafist að sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð. I [...] Á árinu 2006 keypti A, [...], bifreiðina JK-610 af B ehf. til afnota fyrir ákærðu Rhonicu. Sú bifreið mun ekki hafa staðist væntingar og féllst B ehf. á að kaupin gengju til baka. Í samræmi við það var gerður kaupsamningur og afsal 30. ágúst 2006 þar sem B ehf. leysti til sín bifreiðina á 810.000 krónur. Undir samninginn ritaði ákærða Rhonica fyrir hönd seljanda samkvæmt skriflegu umboði A 22. sama mánaðar. Hinn 5. september sama ár var kaupverðið lagt inn á hlaupareikning ákærðu nr. 8405 í Kaupþing banka hf. Hinn 13. október 2006 lagði B ehf. aftur inn á hlaupareikning ákærðu Rhonicu sömu fjárhæð og nam kaupverðinu eða 810.000 krónur og fór þessi millifærsla fram kl. 15.28 samkvæmt yfirliti Glitnis hf. Nokkrum dögum áður eða 9. sama mánaðar hafði maður að nafni C einnig lagt inn á reikning ákærðu 650.000 krónur. Eftir þessar innborganir mun innistæða á hlaupareikningi ákærðu hafa numið eitthvað á aðra milljón króna. Síðar sama dag og B ehf. lagði aftur inn á reikning ákærðu millifærði hún af reikningnum í heimabanka sínum tvær færslur samtals að fjárhæð 1.350.000 krónur. Var annars vegar um að ræða innborgun að fjárhæð 550.000 krónur inn á reikning manns að nafni D og hins vegar 800.000 krónur inn á bankareikning nr. [...] í Byr, en sá reikningur var í eigu ákærða X. Eftir að ákærða Rhonica millifærði 800.000 krónur inn á bankareikning ákærða X 13. október 2006 voru millifærðar samtals 560.000 krónur af þeim reikningi aftur yfir á hlaupareikning ákærðu Rhonicu. Þessar millifærslur fóru fram á tímabilinu 16. til 30. október, en þær voru sem hér segir: 16. október kr. 20.000 16. október kr. 50.000 16. október kr. 100.000 17. október kr. 15.000 18. október kr. 30.000 18. október kr. 100.000 20. október kr. 60.000 23. október kr. 65.000 23. október kr. 20.000 25. október kr. 50.000 30. október kr. 50.000 Samtals kr. 560.000 Nokkru eftir innborgun B ehf. inn á hlaupareikning ákærðu 13. október 2006 kom E, stjórnarformaður B ehf., á heimili ákærðu Rhonicu og gerið henni grein fyrir þeim mistökum að kaupverð bifreiðarinnar JK-610 hefði verið tvígreitt. Jafnframt mun stjórnarformaðurinn hafa óskað eftir að þetta yrði leiðrétt. Jafnframt var ákærðu sent innheimtubréf 24. október 2006. Ákærðu var loks sent bréf lögmanns B ehf. 21. september 2007 þar sem því var haldið fram að framganga ákærðu varðaði við almenn hegningarlög. Einnig sagði í bréfinu að málið yrði kært til lögreglu ef ákærða endurgreiddi ekki fjárhæðina eða semdi um greiðslu hennar innan fjórtán daga. Með bréfi 16. nóvember 2007 kærði B ehf. ákærðu Rhonicu til lögreglu en framganga hennar var talin fela í sér auðgunarbrot. II 1 Við yfirheyrslu hjá lögreglunni á Akranesi 16. janúar 2008 kom fram hjá ákærðu Rhonicu að hún hefði ekki vitað að síðari greiðslan 13. október 2006 var frá B ehf. Aftur á móti sagði ákærða að hún hefði átt von á greiðslu inn á hlaupareikning sinn frá öðrum aðila, en þeim fjármunum kvaðst hún hafa ætlað að taka við fyrir hönd ákærða X. Ákærða kannaðist við að hafa fengið innheimtubréf 24. október 2006, auk þess sem maður frá B ehf. hefði komið heim til hennar og gert grein fyrir mistökunum. Henni hefði hins vegar ekki verið þetta ljóst áður en hún ráðstafaði peningunum af hlaupareikningi sínum. Neitaði ákærða því að fyrir henni hefði vakað að slá eign sinni á fé sem hún ætti ekki með réttu. Ákærða var á ný yfirheyrð hjá lögreglunni á Akranesi 11. febrúar 2010. Nánar aðspurð um þá greiðslu sem hún hefði átt von á inn á reikning sinn kvaðst hún hafa heimilað ákærða X að vísa á reikning sinn án þess að ákærða hefði haft vitneskju um frá hverjum greiðslan kæmi. Kom fram hjá ákærðu að ákærði X hefði ekki verið með debetkortareikning á þessum tíma og því hefði hann af og til notað hennar reikning þegar hann átti von á greiðslum fyrir verk sem hann var að vinna. Aðspurð kannaðist ákærða við að hafa millifært fjármuni af eigin reikningi yfir á reikning ákærða X að hans beiðni. Ákærða tók hins vegar fram að hún hefði ekki kannað hvaðan greiðslan barst inn á hennar reikning. 2 Fyrir dómi greindi ákærða Rhonica frá því að A hefði keypt fyrir sig bifreiðina JK-610 af B ehf. Á skömmu tímabili hefði bifreiðin bilað umtalsvert og því hefði bifreiðin verið endurgreidd þar sem B ehf. hefði ekki getað útvegað aðra bifreið í svipuðum verðflokki. Í kjölfar þess að kaupin gengu til baka kvaðst ákærða ekki hafa leitt hugann frekar að þessu. Skömmu eftir þetta sagði ákærða að ákærði X hefði farið þess á leit að greiðsla sem hann átti í vændum yrði greidd inn á hlaupareikning ákærðu. Ákærða kvaðst hafa fallist á þetta án þess þó að hún vissi hver átti að inna þá greiðslu af hendi. Þegar ákærða athugaði stöðu reikningsins í hraðbanka hefði verið umtalsvert hærri fjárhæð inni á reikningnum en hún bjóst við. Taldi ákærða sig hafa átt um 40.000 krónur á reikningnum og því hefði hún millifært eftir beiðni ákærða X 550.000 krónur inn á reikning manns, sem ákærða vissi ekki deili á, og það sem eftir var til ákærða X. Nánar aðspurð sagði ákærða að ákærði X hefði nokkrum dögum áður beðið sig að millifæra þá greiðslu sem hann átti í vændum með þessu móti. Einnig sagði ákærða að á þessum tíma hefði hún ekki verið með tölvu á heimili sínu en haft aðgang að heimabanka. Taldi ákærða sennilegast að hún hefði millifært peninganna í tölvu sem hún fékk aðgang að í Landsbanka Íslands hf. í Smáralind. Aðspurð gat ákærða ekki skýrt innborgun að fjárhæð 650.000 krónur inn á reikning sinn 9. október 2006 og þekkti ekki þann sem innti þá greiðslu af hendi. Um framhaldið sagði ákærða að um 10 dögum síðar hefði hún að kvöldlagi fengið mann í heimsókn frá B ehf. og hefði hann sakað ákærðu um að hafa stolið peningunum. Ákærða tók fram að hún hefði fram að þessu staðið í þeirri trú að ákærði X hefði átt þessa peninga, en skömmu áður hefði hann fengið stórt lán, auk þess að eiga inni peninga hjá öðrum. Á þessum tíma hefði ákærði verið á bótum frá Tryggingastofnun ríkisins en jafnframt unnið svart og því hefði hann kosið að haga greiðslum með þessu móti. Daginn eftir að ákærða fékk heimsókn frá starfsmanni B ehf., sennilega 24. október 2006, hefði hún kannað þetta nánar og fyrst þá áttað sig á að innborgunin hefði komið frá því fyrirtæki. Aðspurð kvaðst ákærða ekkert hafa greitt B ehf. til baka af því fé sem hún fékk lagt inn á reikning sinn 13. október 2006. Hún hefði aftur á móti boðist til að endurgreiða hluta af fjárhæðinni og síðan eftirstöðvarnar á hæfilegu greiðslutímabili. Á þetta hefði ekki verið fallist og þess krafist að greiðsla yrði innt af hendi í einu lagi. Um fjárhag sinn á þessum tíma sagði ákærða að hún hefði þurft að standa straum af umtalsverðum útgjöldum en ákærði X hefði stutt sig eftir því sem efni hans leyfðu. Aðspurð kannaðist ákærða við að ákærði X hefði skömmu áður komið úr fangelsi eftir afplánun og ekki átt fé ef frá er talið stórt lán sem hann tók. III 1 Við skýrslutöku hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu 25. ágúst 2008 kannaðist ákærði X við að ákærða Rhonica hefði millifært einhverja peninga yfir á reikning hans haustið 2006. Aðspurður um ráðstöfun þessara fjármuna sagði ákærði að hluti af fénu hefði farið í eyðslu í eigin þágu en að öðru leyti mundi hann ekki eftir í hvað peningarnir hefðu farið. Ekkert af þessum fjármunum væri hins vegar eftir á reikningi hans. Ákærði gaf síðan skýrslu hjá lögreglunni á Akranesi 4. desember 2009, en þá var hann yfirheyrður sem sakborningur. Aðspurður um tilefni millifærslu af hlaupareikningi ákærðu Rhonicu yfir á reikning ákærða kvaðst hann á þessum tíma hafa verið verktaki í málningarvinnu. Hann hefði ekki verið með debetkort og því fengið að beina verklaunum inn á reikning ákærðu Rhonicu. Kvaðst ákærði ekki hafa vitað að greiðslan kom frá B en hann og ákærða hefðu talið að um væri að ræða verklaun sem ákærði átti von á. Þegar ákærða urðu málavextir ljósir kvaðst hann hafa viljað endurgreiða fjárhæðina en B ehf. hefði ekki viljað taka við greiðslu nema öll fjárhæðin yrði greidd. 2 Fyrir dómi skýrði ákærði svo frá að hann hefði verið að vinna tilfallandi störf sem verktaki eftir að hann losnaði úr afplánun í fangelsi í lok janúar 2006. Um haustið það ár hefði hann átt von á verklaunum vegna málningarvinnu, auk þess sem hann hefði verið búinn að lána einhverja fjármuni. Nánar aðspurður taldi ákærði að útistandandi verklaun hefðu verið á bilinu 500 til 700 þúsund krónur. Hefði bæði verið um að ræða útgefna reikninga, auk þess sem hann hefði unnið án þess að gefa upp verklaun. Til skýringar á því tók ákærði fram að hann hefði á þessum tíma þegið örorkubætur. Ákærði kvaðst hafa fengið heimild til að láta greiða inn á hlaupareikning ákærðu Rhonicu þar sem hann var aðeins með bankabók á þessum tíma og á bótum. Nánar aðspurður um ástæðuna fyrir þessu í ljósi þess að greiðslur voru þegar millifærðar af hlaupareikningi ákærðu yfir á reikning ákærða gat hann ekki skýrt þessa tilhögun. Tók ákærði fram að um hefði verið að ræða nokkrar greiðslur sem inntar hefðu verið af hendi til ákærða um hlaupareikning ákærðu. Ákærði greindi frá því að ákærða Rhonica hefði haft samband við sig og spurt hvort hann ætti von á peningum. Einnig taldi ákærði að hann hefði beðið hana að millifæra peninga til D án þess þó að ákærði gæti greint nánar frá því hvenær hann fór þess á leit við ákærðu. Aðspurður sagði ákærði að D væri kunningi sinn frá fyrri tíð sem lánað hefði ákærða fé. Einnig sagði ákærði að C væri kunningi frá þessum tímabili og taldi ákærði sig hafa lánað honum fé. Tók ákærði fram að samskipti við þessa menn mætti rekja til óreglu á þessu tímabili. Aðspurður sagði ákærði að hann væri ekki vanur að greiða ákærðu Rhonicu í þeim mæli sem hann gerði seinni hluta október 2006, en þó hefði hann áður lagt henni til fé. Einnig sagði ákærði að hann hefði ekki ætlað að taka peninga frá henni. Þá hefði verið reynt að endurgreiða B ehf. en fyrirtækið hefði aðeins viljað taka við heildargreiðslu. Ákærði gat ekki lýst þessu nánar og benti á að B ehf. hefði frekar beint spjótum sínum að ákærðu. Ákærði kvaðst ekki hafa spurt ákærðu Rhonicu hvaðan greiðslan inn á hlaupareikning hennar kom. Þar til starfsmaður B ehf. setti sig í sambandi við ákærðu Rhonicu hefði hann talið að þetta væru verklaun sín eða lán sem hann hefði fengið greitt. Þetta hefði þó verið ívið hærra en þau verklaun sem ákærði átti von á án þess þó að hann myndi þetta greinilega svo löngu síðar. Aðspurður taldi ákærði sig síðar hafa fengið að mestu greidd þau verklaun sem hann átti útistandandi, en þau hefðu ýmist verið lögð inn á reikning hans eða ákærðu. Um hagi sína sagði ákærði að hann hefði verið í einhverri neyslu vímuefna eftir að hann losnaði úr afplánun í janúar 2006, en ári síðar hefði hann hætt öllu slíku og verið allsgáður síðan. III Vitnið A bar fyrir dómi að hann hefði keypt og greitt bifreiðina JK-610 fyrir ákærðu Rhonicu. Þetta hefði verið til að aðstoða ákærðu, sem var ein með tvö börn. Einnig staðfesti A að hann hefði gefið henni umboð til að selja bifreiðina. Vitnið E, stjórnarformaður B ehf., greindi frá því fyrir dómi að um það bil viku eftir að kaupverð bifreiðarinnar hafði verið tvígreitt hefði hann farið á heimili ákærðu Rhonicu til að leita eftir leiðréttingu. Sú viðleitni hefði verið árangurslaus með öllu og kvaðst vitnið ekki hafa fengið annað en glott frá ákærðu. Aðspurður kvaðst stjórnarformaðurinn ekki vita til þess að ákærðu hefðu boðist til að greiða fjárhæðina með afborgunum en vitnið taldi einboðið að því hefði verið vel tekið. IV Ákærðu Rhonicu er gefið að sök ólögmæt meðferð fundins fjár með því að hafa í heimildarleysi kastað eign sinni á 810.000 krónur sem ranglega voru lagðar inn á hlaupareikning hennar 13. október 2006 af B ehf. Ákærða X er jafnframt gefin að sök hlutdeild í þessu broti með því að hafa í verki veitt ákærðu liðsinni, sem fólst í því að taka við fjármunum þessum og endurgreiða ákærðu. Svo sem áður er rakið fóru þessar greiðslur fram með ellefu innborgunum á tímabilinu 16. til 30. október 2006, en í ákæru segir ranglega að greiðslurnar hafi verið inntar af hendi með tólf færslum á tveggja mánaða tímabili. Þetta stendur ekki í vegi sakfellingar, enda hefur vörn málsins ekki verið áfátt af þessum sökum, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008. Samkvæmt 246. gr. almennra hegningarlaga varðar sektum eða fangelsi allt að þremur árum fyrir mann sem kastar eign sinni á fundna muni eða muni, sem án aðgerða hans eru komnir í vörslur hans. Ákærða Rhonica hefur fyrir dómi kannast við að hafa haft aðgang á netinu að svonefndum heimabanka hjá Kaupþing banka hf. þar sem hún var með þann hlaupareikning sem B ehf. lagði fé inn á í umrætt sinn. Með þessari þjónustu var ákærðu kleift milliliðalaust að ráðstafa þessum fjármunum svo sem hún gerði síðar sama dag með því að millifæra 800.000 krónur inn á reikning ákærða X og 550.000 krónur inn á reikning D. Að þessu leyti eru umráð á fjármunum önnur en fyrr á tímum þegar ekki var hægt að ráðstafa fjármunum á innlánsreikningum nema með atbeina starfsfólks viðkomandi banka eða sparisjóðs. Þegar þetta er virt leikur ekki vafi á því að fjármunir þeir sem ákærðu Rhonicu er gefið að sök að hafa kastað eign sinni á eru verknaðarandlag sem fellur undir 246. gr. almennra hegningarlaga. Fyrir liggur að B ehf. greiddi tvívegis söluandvirði bifreiðarinnar JK-610 inn á hlaupareikning ákærðu. Var fyrri innborgunin innt af hendi 5. september 2006 en sú síðari 13. október sama ár, eins og áður getur. Ákærða Rhonica hefur ekki vefengt að B ehf. hafi vegna mistaka lagt inn á hlaupareikning hennar síðari greiðsluna. Hún hefur hins vegar skýrt svo frá að um þetta hafi hún verið grandlaus þegar hún ráðstafaði nær öllum fjármunum af reikningnum síðar sama dag. Hefur ákærða borið því við að hún hafi álitið að innborganir inn á reikninginn hafi verið greiðslur til ákærða X sem hafi vísað á reikning hennar. Ákærði X hefur einnig greint svo frá að hann hafi fengið að beina greiðslu til sín um hlaupareikning ákærðu Rhonicu. Til skýringar á því hefur ákærði bent á að hann hafi á þessum tíma aðeins verið með bankabók auk þess sem hann hafi verið á bótum samhliða því að taka að sér verk án þess að gefa upp þær tekjur. Þótt þetta verði tæplega skilið í ljósi þess að ákærða millifærði fjármuni rakleitt af hlaupareikningi sínum yfir á bankareikning ákærða er til þess að líta að innborgun að fjárhæð 650.000 krónur var lögð inn á reikning hennar af C, auk þess sem ákærða millifærði 550.000 krónur inn á reikning D. Ákærða hefur skýrt frá því að þessir menn séu henni með öllu ókunnir en ákærði hefur aftur á móti staðfest að hann hafi átt í samskiptum við umrædda menn á þessu tímabili. Engin efni eru til að vefengja þetta og því verður að leggja til grundvallar að ákærði X hafi með þessu móti haft aðgang að hlaupareikningi ákærðu. Jafnframt er ekki hægt að vísa því á bug að ákærða hafi fyrst gert sér grein fyrir að umtalsvert fé hafði verið lagt inn á hlaupareikning hennar þegar hún skoðaði stöðu á reikningnum í hraðbanka, en um var að ræða annars vegar fyrrgreinda innborgun að fjárhæð 650.000 krónur 9. október 2006 og innborgun B ehf. 13. sama mánaðar að fjárhæð 810.000 krónur. Verður því heldur ekki slegið föstu að ákærðu hafi verið ljóst hvaðan greiðslur bárust síðar sama dag og B ehf. greiddi inn á reikninginn, en þennan dag millifærði ákærða 1.350.000 krónur af reikningnum, þar á meðal 800.000 krónur til ákærða X. Er þá haft í huga að ekki liggur fyrir í málinu hvort greiðandi innborgunar var tilgreindur á yfirliti í heimabanka ákærðu sama dag og greiðslan var innt af hendi. Eftir að ákærða Rhonica millifærði 800.000 krónur af hlaupareikningi sínum 13. október 2006 yfir á bankabók ákærða X millifærði hann á tímabilinu 16. til 30. þess mánaðar samtals 560.000 krónur með ellefu innborgunum aftur yfir á hlaupareikning ákærðu. Fyrir dómi var á báðum ákærðu að skilja að þetta hefði verið óvenjulegt en ákærði X hefði þó áður lagt ákærðu Rhonicu til fé. Einnig bar ákærða fyrir dómi að útgjöld hennar á þessum tíma sem og í dag væru umtalsverð, en hún væri einstæð móðir. Að áliti dómsins eru þessar skýringar ákærðu á svo umtalsverðum fjárframlögum frá ákærða X til ákærðu Rhonicu alls ófullnægjandi og í engu samræmi við annað sem liggur fyrir í málinu. Er þá til þess að líta að ákærði X lauk langri afplánun í fangelsi í lok janúar 2006 eða um 10 mánuðum áður en hann innti umræddar greiðslur af hendi til ákærðu. Á þessum tíma var ákærði ekki í fastri vinnu en fékk örorkubætur frá Tryggingastofnun ríkisins. Hann kveðst þó hafa tekið að sér tilfallandi verk í málningarvinnu og taldi sig hafa átt útistandandi 500 til 700 þúsund í verklaun. Einnig taldi ákærði sig hafa átt inni fé sem hann lánaði öðrum. Þeirri frásögn ákærða að hann hafi átt von á greiðslum fyrir einhver verk eða átti inni fjármuni hjá einhverjum verður í sjálfu sér ekki vísað á bug. Á hinn bóginn er afar ótrúverðugt með hliðsjón af aðstæðum ákærða X að hann hafi átt von á greiðslu í þessum mæli og í raun ekkert minna en fráleitt að ákærðu hafi ekki fljótlega í kjölfarið kannað hvaðan greiðslur bárust inn á hlaupareikning ákærðu Rhonicu. Er þá til þess að líta að frásögn ákærða X kemur illa heim og saman við að hann hafi átt von einni greiðslu að fjárhæð 810.000 krónur. Þá var beint tilefni til að athuga hvaðan greiðslur bárust þótt ekki væri nema til að ganga á eftir ógreiddum kröfum miðað við þau umsvif sem ákærði X hefur sjálfur lýst. Auk þeirra atriða sem hér hafa verið rakin er til þess að líta að greiðslur samtals að fjárhæð 100.000 krónur bárust ákærðu Rhonicu eftir að hún sjálf taldi sig hafa fengið heimsókn frá stjórnarformanni B ehf., sem greindi henni frá því að andvirði bifreiðarinnar hefði verið tvígreitt. Þannig hélt hún áfram að taka við og tileinka sér fé frá ákærða X eftir að hún kannast við að hafa verið grandsöm um hvernig í pottinn var búið. Ákærða hefur skýrt svo frá að hún hafi í kjölfarið boðist til að greiða inn á skuldina en hlutagreiðslu hafi verið hafnað. Þessi frásögn ákærðu fer aftur á móti í bága við það sem fram kemur í bréfi 21. september 2007, en þar er þess farið á leit fyrir hönd B ehf. að skuldin verði greidd eða samið um hana. Er þá einnig haft í huga að ástæðulaust væri með öllu úr því sem komið var að synja um viðtöku á greiðslu frá ákærðu sem hún segist hafa boðið fram. Á þessum framburði ákærðu er því ríkur ólíkindablær sem og frásögn hennar allri eins og hér hefur nánar verð rakið. Samkvæmt framansögðu er sannað gegn neitun ákærðu Rhonicu að henni hafi verið ljóst að B ehf. hafði tvígreitt bifreiðina JK-610 á því tímabili sem hún fékk endurgreiddan verulegan hluta af þeim 800.000 krónum er hún lagði inn á bankareikning ákærða X sama dag og síðari greiðslan frá B barst henni 13. október 2006. Er jafnframt sannað að ákærða, sem hefur að engu leyti staðið skil gagnvart B ehf., hafi kastað eign sinni á þessa fjármuni. Með þessu atferli hefur ákærða því gerst brotleg við 246. gr. almennra hegningarlaga. Svo sem hér hefur verið rakið lagði ákærða Rhonica 800.000 krónur inn á bankareikning ákærða X. Með því að haga endurgreiðslu á hluta af þeim fjármunum á þann veg að leggja reglulega inn óverulegar fjárhæðir hjá ákærðu var girt fyrir að unnt væri að bakfærða greiðsluna frá B ehf. Eins og áður er rætt er mjög ótrúverðug frásögn ákærða X um fjárframlög hans á þessum tíma til ákærðu Rhonicu, auk þess sem hann gat að mjög takmörkuðu leyti skýrt ástæður þess að greiðslum var hagað með þessu móti. Þá er þess að gæta að ákærði sagði fyrir dómi þegar á hann var gengið að hann hefði ekki ætlað að taka peninga frá ákærðu. Af þeim orðum ákærða og öðru því sem hér hefur verið rakið er ekki varhugavert að slá því föstu að ákærða hafi hlotið að vera ljóst hvað bjó að baki og að ekki var um að ræða fé sem hann átti með réttu. Þá er þess jafnframt að gæta að ákærði hefur ekki gert nein skil þótt honum hafi að eigin sögn síðar borist þær greiðslur verklauna sem hann heldur fram að hann hafi talið sig vera að fá greidd með innborguninni frá ákærðu. Að öllu þessu virtu er sannað gegn neitun ákærða að hann hafi með því að hafa fjármunina í sinni umsýslu og haga endurgreiðslu á hluta af fjármununum með fyrrgreindu móti veitt ákærðu liðsinni í verki við að kasta eign sinni á þá fjármuni sem ranglega voru lagðir inn á hlaupareikning hennar, en með því hefur hann gerst brotlegur við 246. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 22. gr. sömu laga. V Með bréfi 16. nóvember 2007 var málið kært til lögreglu en málið var höfðað með útgáfu ákæru 9. júlí 2010. Þessi síðbúna saksókn skýrist af ástæðulausum drætti sem varð á málinu hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu. Fer þessi málsmeðferð í bága við meginreglu sakamálaréttarfars um hraða málsmeðferð og er í andstöðu við 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Þetta er aðfinnsluvert og hefur áhrif við ákvörðun refsingar. Refsing ákærðu Rhonicu, sem er með hreint sakavottorð, þykir hæfilega ákveðin þriggja mánaða fangelsi en rétt þykir að fresta fullnutu refsingarinnar og falli hún niður að einu ári liðnu frá uppkvaðningu dómsins haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, með síðari breytingum. Samkvæmt sakavottorði hlaut ákærði X dóm í Kaupmannahöfn [...] fyrir fíkniefnalagabrot. Var refsing ákveðin fangelsi í þrjú ár og sex mánuði. Ákærði fékk reynslulausn [...] í tvö ár á óafplánaðri refsingu sem var fangelsi í 420 daga. Þá hlaut ákærði dóm fyrir ölvunarakstur [...] og voru viðurlög ákveðin fésekt og svipting ökuréttar. Með broti því sem ákærði hefur nú verið sakfelldur fyrir rauf hann skilorð þeirrar reynslulausnar sem hann fékk 26. janúar 2006. Að gættum þeim drætti sem orðið hefur á meðferð málsins þykir rétt samkvæmt heimild í 1. mgr. 65. gr. laga um fullnustu refsinga, nr. 49/2005, sbr. 60. gr. almennra hegningarlaga, að láta reynslulausn ákærða standa óhaggaða og gera honum refsingu sér í lagi vegna brotsins sem hér er dæmt um. Refsing ákærða þykir hæfilega ákveðin þriggja mánaða fangelsi en rétt þykir að fresta fullnutu refsingarinnar og falli hún niður að einu ári liðnu frá uppkvaðningu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, með síðari breytingum. Með þeirri háttsemi sem ákærða Rhonica hefur verið fundin sek um bakaði hún sér bótaskyldu gagnvart B ehf. og verður sú krafa tekin til greina eins og hún er sett fram, en upphafsdagur dráttarvaxta er miðaður við þann dag er mánuður var liðinn frá því ákærðu var sent innheimtubréf 24. október 2006, sbr. 3. mgr. 5. gr. og 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Jafnframt verður ákærðu gert að greiða málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn svo sem í dómsorði greinir. Í málinu hefur ekki fallið til annar sakarkostnaður en málsvarnarlaun og ferðakostnaður verjenda ákærðu sem þeim verður hvoru um sig gert að greiða sínum verjanda, sbr. 1. mgr. 219. gr. laga nr. 88/2008. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Ákærða, Rhonica Rae Reynisson, sæti fangelsi í þrjá mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnu einu ári frá uppkvaðningu dómsins haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, með síðari breytingum. Ákærði, X, sæti fangelsi í þrjá mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnu einu ári frá uppkvaðningu dómsins haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, með síðari breytingum. Ákærða Rhonica greiði B ehf. 810.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá 13. október 2006 til 24. nóvember sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags og 200.000 krónur í málskostnað. Ákærða Rhonica greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björgvins Halldórs Björgvinssonar, héraðsdómslögmanns, 376.500 krónur, og ferðakostnað verjandans, 37.730 krónur. Ákærði X greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Einars Huga Bjarnasonar, héraðsdómslögmanns, 313.750 krónur, og ferðakostnað verjandans, 16.650 krónur.
Mál nr. 124/2011
Lausafjárkaup Afhending Greiðsludráttur Riftun
S ehf. og H ehf. gerðu með sér samning um kaup síðarnefnda félagsins á bát í eigu S ehf. Skyldi hluti kaupverðsins greiðast við undirritun kaupsamnings en eftirstöðvarnar við afhendingu og undirritun afsals. Í málinu krafðist S ehf. þess aðallega að viðurkennd yrði riftun félagsins á kaupsamningi aðila og byggði á því að H ehf. hefði vanefnt samning þeirra verulega þar sem dráttur hefði orðið á greiðslu kaupverðsins. Hæstiréttur vísaði til þess að að S ehf. hefði ekki gert athugasemd við það að fyrri hluti kaupverðsins greiddist síðar en kveðið var á um í kaupsamningi. Gæti greiðsludráttur á þessum hluta kaupverðsins því ekki orðið grundvöllur mats á því hvort ætlaðar vanefndir H ehf. teldust verulegar. Þá hefði S ehf. ekki fullnægt þeim skyldum sem á honum hvíldu samkvæmt kaupsamningi til þess að unnt væri að afhenda bátinn. Vegna þessa hefði ekki verið um vanefnd að ræða af hálfu H ehf. þegar S ehf. lýsti yfir riftun kaupsamningsins. Var H ehf. því sýknaður af kröfum S ehf. og S ehf. gert að gefa út afsal fyrir bátnum til H ehf. gegn greiðslu kaupverðsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Greta Baldursdóttir og Viðar Már Matthíasson. Dómsorð: Stefndi, Hafsbrún ehf., er sýkn af kröfum áfrýjanda, Sjóferðum Arnars ehf. Áfrýjandi gefi út afsal til stefnda fyrir vélbátnum Þingey ÞH 51, skipaskrárnúmer 1650, gegn greiðslu á 7.000.000 krónum. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms skal vera óraskað. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, 500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 29. nóvember 2010. Mál þetta sem var dómtekið 4. október sl., er höfðað 3. febrúar 2010. Aðalstefnandi er Sjóferðir Arnars ehf., Litlagerði 8, Húsavík. Gagnstefnandi er Hafsbrún ehf., Arnórsstöðum neðri, Vesturbyggð. Gagnsök var höfðuð 2. mars 2010. Aðalstefnandi krefst þess aðallega að viðurkennd verði með dómi riftun á kaupsamningi aðila frá 27. mars 2009, en til vara að hann verði ógiltur, honum breytt eða vikið til hliðar með dómi. Gagnstefnandi krefst sýknu af öllum kröfum aðalstefnanda í aðalsök. Í gagnsök krefst gagnstefnandi þess að aðalstefnanda verði með dómi gert, að viðlögðum dagsektum, skylt að afhenda sér bátinn M/B Þingey ÞH 51, aflétta tryggingarbréfi að upphæð 15.000.000 króna og gefa út afsal til sín. Þá krefst hann þess að viðurkenndur verði réttur sinn til skaðabóta úr hendi aðalstefnanda vegna hagnaðarmissis sem hann hafi orðið fyrir og muni verða fyrir vegna vanefnda á kaupsamningi aðila frá 27.mars 2009. Aðalstefnandi krefst aðallega sýknu af kröfum gagnstefnanda í gagnsök, en til vara að kröfu hans um dagsektir og viðurkenningu á skaðabótaábyrgð verði hafnað. Hvor aðili um sig krefst málskostnaðar úr hendi hins, bæði í aðal- og gagnsök. I. Aðalstefnandi samþykkti kauptilboð frá gagnstefnanda í bátinn M/B Þingey ÞH-51, skn. 1650, þann 13. mars 2009. Í kjölfarið var gerður kaupsamningur, dagsettur 27. mars 2009. Hafði skipasalan Bátar & Búnaður umsýslu með kaupunum. Kaupverð var 7.000.000 króna. Skyldi 1.000.000 króna þar af greiðast við undirritun kaupsamnings og eftirstöðvar við afhendingu og undirritun afsals, sem samkvæmt kaupsamningi átti að verða eigi síðar en 22. maí 2009. Kaupsamningur ber ekki annað með sér en að hafa verið undirritaður í Reykjavík af hálfu beggja aðila þann 27. mars 2009. Fyrirsvarsmenn þeirra eru þó sammála um að hann hafi verið undirritaður í Reykjavík af hálfu gagnstefnanda, en síðan sendur til Húsavíkur, þar sem hann hafi verið undirritaður og farið með hann í þinglýsingu af hálfu aðalstefnanda. Skjalið var fært í þinglýsingabók 6. apríl 2009 og mun síðan hafa verið sent skipasölunni. Í tölvupósti frá sölumanni til fyrirsvarsmanna aðila, dags. 24. mars 2009, kemur fram ráðagerð um að seljandi undirriti samning og sendi sölumanninum. Að því búnu komi kaupandinn, undirriti af sinni hálfu og greiði 1.000.000 króna. Ljóst virðist að endaskipti hafi orðið á röð undirritana frá þessari ráðagerð, úr því að samningurinn reyndist tækur til þinglýsingar, en fyrirsvarsmaður aðalstefnanda skýrði svo frá að sér hafi verið ljóst að greiðsla sem átti að inna af hendi við undirritun hafi verið ógreidd er hann undirritaði samninginn fyrir sitt leyti og fór með hann í þinglýsingu. Greiðslan barst honum 16. apríl 2009. Í 1. gr. kaupsamnings er kveðið á um að seljandi skuli ,,eigi síðar en við afsal“ aflétta tryggingarbréfi að fjárhæð 15.000.000 króna. Segir síðan í 3. gr. að gengið verði frá afsali og afhendingu eigi síðar en fimmtudaginn 22. maí 2009. Geti seljandi notað bátinn fram að afhendingardegi. Tryggingarbréfinu var ekki aflétt og gerðist ekkert viðkomandi samningnum fyrr en með símtali sem fyrirsvarsmenn aðila eru sammála um að þeir hafi átt saman 2. júní 2009. Eru þeir ekki alveg sammála um það hvað þeim hafi þá farið á milli, en síðar þennan dag ritaði fyrirsvarsmaður aðalstefnanda yfirlýsingu um riftun kaupsamningsins. Er þar rakið sem grundvöllur riftunar að innborgun hafi ekki verið greidd á réttum tíma. Þá hafi átt að ganga frá kaupum eigi síðar en 22. maí og greiða eftirstöðvar. Sölumaður á skipasölunni hafi tekið að sér að sjá um afléttingu veðtryggingarbréfs og færslu aflaheimilda, en ekki sinnt þessu og ekki svarað símhringingum. Fyrirsvarsmaður aðalstefnanda og sölumaðurinn skiptust á nokkrum tölvupóstum í framhaldinu. Kom fram að gagnstefnandi vildi halda kaupunum upp á aðalstefnanda, en hann hélt fast við riftunina og endurgreiddi þá milljón króna sem hann hafði fengið greidda. Einnig kom fram að sölumanni hefði orðið á að skrá það hjá sér að afhenda ætti bátinn í síðasta lagi 5. júní. Með bréfi 18. júní krafðist gagnstefnandi þess að aðalstefnandi efndi kaupsamninginn. Gagnstefnandi greiddi 6.000.000 króna inn á vörslureikning skipasalans þann 12. júní. II. Fyrirsvarsmenn aðila, Arnar Sigurðsson af hálfu aðalstefnanda og Heimir Ingvason af hálfu gagnstefnanda gáfu skýrslur fyrir dómi. Þá voru teknar skýrslur af Heimi Gylfasyni, fyrrverandi sölumanni og Reyni Þorsteinssyni, löggiltum skipasala. Stefnandi byggir kröfu sína um viðurkenningu á riftun kaupsamningsins á verulegri vanefnd gagnstefnanda á kaupsamningi aðila. Telur hann gagnstefnanda fyrst hafa vanefnt samninginn með því að greiða innborgun 20 dögum of seint og aftur verulega með því að greiða síðari greiðsluna 21 degi of seint, 10 dögum eftir að aðalstefnandi lýsti yfir riftun. Bendir aðalstefnandi á að gagnstefnandi hafi ekki reynt að tilkynna aðalstefnanda um fyrirhugaða vanefnd og hverju hún sætti. Aðalstefnandi kveðst benda á að gagnstefnandi hafi átt að fá afsal þegar kaupverð væri að fullu greitt og öllum veðskuldum aflétt. Þar sem kaupverð hafi ekki verið greitt hafi aðalstefnandi ekki getað aflétt tryggingarbréfinu og gefið út afsal, þar sem bankinn aflétti ekki tryggingarbréfinu nema gegn staðfestingu á að greiðsla komi á móti. Þá kveðst aðalstefnandi benda á að skipasalinn hafi átt að annast aflýsingu tryggingarbréfsins í tengslum við lokagreiðslu samningsins. Aðalstefnandi kveðst hafa haft bátinn tilbúinn til afhendingar á afhendingarstað á umsömdum tíma, 22. maí 2009. Aðalstefnandi telur að viðurkennd sjónarmið í viðskiptum séu að líta skuli á hvern drátt á greiðslu peninga sem verulega vanefnd, þ.e.a.s. að rýmri skilyrði séu til riftunar vegna dráttar á peningagreiðslum en ella, og að hafa verði í huga að síðari greiðslan hafi numið u.þ.b. 87% af heildarsamningsfjárhæð. Telur aðalstefnandi að sérstök ákvæði um efndatíma hafi mikla þýðingu við mat á því við hvaða aðstæður riftun verði beitt. Afdráttarlaus ákvæði í samningi um að efnt skuli fyrir einhvern tilsettan tíma, eða þar sem slíkt sé gert að skilyrði, verði að virða. Lítur aðalstefnandi svo á að með því að inna lokagreiðsluna ekki af hendi fyrr en 12. júní 2009, eða 21 degi of seint, og löngu eftir að riftun var lýst yfir, hafi aðalstefnandi vanefnt samninginn verulega. Við riftun hans þann 2. júní 2009 hafi gagnstefnandi ekki enn greitt lokagreiðsluna eða haft hana tiltæka. Telur aðalstefnandi að þetta verði ekki túlkað öðruvísi en svo að hann hafi ekki haft á reiðum höndum fjármuni til að standa við sinn hluta samningsins. Aðalstefnandi bendir á að samkvæmt íslenskum rétti sé heimild kröfuhafa til að beita vanefndaúrræðum ekki háð því að hann hafi áður skorað á skuldara að efna skyldur sínar réttilega. Þannig sé það almennt ekki viðbótarskilyrði riftunar samkvæmt kaupalögum til dæmis, að kröfuhafi hafi sannanlega skorað á skuldara að efna samninginn. Þrátt fyrir riftunaryfirlýsinguna hafi enn liðið 10 dagar uns greiðsla skilaði sér á vörslureikning skipasalans. Þannig hafi vanefndunum verið haldið áfram um langa hríð eftir að vanefndaúrræðinu var beitt. Aðalstefnandi kveðst telja að mistök starfsmanns hjá skipasölunni Bátum & Búnaði séu meginorsök þess dráttar sem hafi orðið og hallann af því verði gagnstefnandi að bera. Þá tekur hann fram að hann hafi endurgreitt 1.000.000 króna og þannig uppfyllt skyldur sem af riftun leiddu. Varakröfu um ógildingu samnings vegna brostinna forsendna byggir aðalstefnandi á því að eftir að hann komst á, en þó áður en hann varð efndur, hafi strandveiðar verið heimilaðar í landhelgi Íslands. Með því hafi verðmæti bátsins aukist umtalsvert og þar með hafi allar forsendur fyrir kaupverðinu brostið. Aðalstefnandi hefur lagt fram verðmat Reynis Þorsteinssonar, löggilts fasteigna-, fyrirtækja- og skipasala, dagsett 14. október 2009. Samkvæmt því var raunhæft markaðsvirði bátsins þá 12.000.000 króna. Kveður aðalstefnandi ljóst að strandveiðar hafi verið heimilaðar með stjórnvaldsákvörðun sem hafi komið öllum að óvörum og ekki verið kynnt eða rædd áður. Aðalstefnanda hafi því ekki verið mögulegt að reikna þá verðmætaaukningu inn í söluverðið, enda hafi hann ekki haft hugmynd um að þetta stæði til. Hafi þetta kollvarpað forsendum aðalstefnanda fyrir samningsverðinu og í raun gert það ósanngjarnt í garð aðalstefnanda. Til stuðnings kröfum sínum vísar aðalstefnandi einkum til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum III. kafla laganna, laga um lausafjárkaup nr. 50/2000 og meginreglna samninga- og kröfuréttar. III. Gagnstefnandi byggir kröfur sínar í aðalsök á því að hann hafi ekki vanefnt kaupsamning aðila á neinn hátt og kveðst benda á það að aðalstefnandi hafi tekið athugasemdalaust við fyrri greiðslu samkvæmt kaupsamningi þann 15. apríl 2009. Þá kveðst hann einnig benda á það að samkvæmt kaupsamningi hafi ekki borið að greiða síðari kaupsamningsgreiðslu, lokagreiðslu, á tilteknum degi, heldur hafi verið miðað við að greiðslan yrði innt af hendi við undirritun afsals og afhendingu. Aðalstefnandi hafi því haft svigrúm til að velja afhendingartíma og þar með þann tíma hvenær greiðslu¬skylda stefnda stofnaðist, sbr. 2. og 3. mgr. 9. gr. laga um lausafjárkaup nr. 50/2000. Sú skylda hafi því hvílt á aðalstefnanda að tilkynna um hvenær báturinn yrði afhentur. Slík tilkynning hafi ekki borist gagnstefnanda. Hafi aðalstefnandi því vanefnt skyldur sínar að þessu leyti. Skylda gagnstefnanda til að inna af hendi lokagreiðslu hafi því enn ekki stofnast og með hliðsjón af því telji hann að enginn greiðsludráttur hafi orðið, hann hafi ekki vanefnt samninginn og því hafi enginn grundvöllur verið til að rifta kaupunum. Verði hins vegar talið að um vanefnd hafi verið að ræða af hálfu gagnstefnanda, kveðst hann hafna því að hún hafi verið veruleg í skilningi 1. mgr. 54. gr. laga nr. 50/2000. Bendir hann á að aðalstefnandi hafi ekki skorað á hann að ganga frá viðskiptunum í samræmi við sinn skilning á efni samningsins, en slíkt hefði verið eðlilegt í ljósi þess að riftun sé það vanefndaúrræði sem hvað lengst gangi og sé hvað mest íþyngjandi gagnvart gagnstefnanda. Telur hann að með því að velja ekki afhendingartíma í samræmi við ákvæði kaupsamningsins, vanefni aðalstefnandi samninginn með heimili gagnstefnanda að sama skapi að grípa til viðeigandi vanefndaúrræða á grundvelli laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, sbr. V. kafla laganna. Byggir hann á að hann hafi innt af hendi þær skyldur sem á honum hvíli samkvæmt kaupsamningi aðila frá 27. mars 2009 með greiðslu kaupverðs. Aðalstefnandi hafi hinsvegar vanefnt samninginn með ólögmætri riftun, með því að stuðla ekki að efndum sem og með því að sinna ekki áskorun gagnstefnanda um að efna samninginn samkvæmt orðanna hljóðan. Hvað varðar varakröfu aðalstefnanda kveðst gagnstefnandi byggja á því, að ekki verði séð hvernig ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936, með áorðnum breytingum, eigi við og ekki verði heldur séð til hvaða meintu brostnu forsendna vísað sé. Verði samningnum ekki vikið til hliðar í heild eða að hluta eða breytt með vísan til þess að það yrði talið ósanngjarnt að bera hann fyrir sig. Það að strandveiðar voru heimilaðar í landhelgi Íslands, eftir að samningar tókust á milli aðila, breyti þar engu um. Telur gagnstefnandi efni kaupsamnings, stöðu samningsaðila, atvik við samningsgerðina eða síðari atvik ekki vera með nokkrum þeim hætti, að ósanngjarnt sé að bera samninginn fyrir sig. Þá liggi ekkert fyrir um verðmætisaukningu bátsins eftir að heimild var veitt til strandveiða. Verðmat sem aðalstefnandi hafi lagt fram renni ekki stoð undir fullyrðingar um verðmæti bátsins nú og ekki verði byggt á fullyrðingum einum um að hærra verð megi að rekja til nefndrar heimildar. Þá kveðst gagnstefnandi mótmæla tilgátum í stefnu um að hann virðist hafa ákveðið að halda við kaupin eftir að ríkisstjórn Íslands heimilaði strandveiðar þann 14. apríl 2009. IV. Kröfur í gagnsök kveðst gagnstefnandi styðja við það að hann hafi á engan hátt vanefnt samning aðila og sé sér rétt að krefjast þess að hann verði efndur. Hann bendir á að gagnstefndi hafi tekið athugasemdalaust við fyrri greiðslunni, þann 15. apríl 2009. Vísar hann til þess að hann fallist ekki á að aðalstefnanda hafi verið rétt að rifta samningnum, sbr. málsástæður hans því til stuðnings í næsta kafla hér að framan. Telur gagnstefnandi að með riftunaryfirlýsingunni og því að velja ekki afhendingar¬tíma hafi aðalstefnandi vanefnt kaupsamninginn og heimili það sér að grípa til viðeigandi vanefndaúrræðis. Samkvæmt 23. gr. laga nr. 50/2000 geti kaupandi haldið fast við kaup og krafist efnda, sbr. 1. og 2. mgr. 22. gr. laganna, og sé það í samræmi við meginreglu kröfu- og samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Kveðst hann, í ljósi þess að hann hafi innt af hendi fullnaðargreiðslu vegna viðskiptanna inn á vörslureikning umsýsluaðila og fyrir sitt leyti efnt kaupsamning aðila, krefjast þess að aðalstefnanda verði gert skylt með dómi að afhenda bátinn, aflétta tryggingarbréfi og gefa út afsal í samræmi við ákvæði kaupsamnings, sbr. 22. og 23.gr. laga nr. 50/2000. Telur hann nauðsynlegt að gera kröfu um dagsektir til að tryggja að aðalstefnandi inni skyldur sínar af hendi, sbr. 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Viðurkenningarkröfu sína byggir gagnstefnandi á því að aðalstefnandi hafi vanefnt kaupsamning aðila á saknæman hátt og því fái krafa um viðurkenningu á bótarétti stoð í 5. mgr. 27. gr laga nr. 50/2000. Samkvæmt meginreglum á sviði kaupa- og kröfuréttar beri að gera tjónþola eins settan og samningurinn hefði verið réttilega efndur. Vegna afhendingardráttar af hálfu aðalstefnanda hafi gagnstefnandi ekki haft umráð bátsins og því ekki getað nýtt sér hann til tekjusköpunar. Byggir gagnstefnandi á að aðalstefnandi beri ábyrgð á því tjóni sem vanefndir hans hafi þegar haft í för með sér, sbr. 1. og 5. mgr. 27. gr. og 67. gr. laga nr. 50/2000. Gerð sé krafa um viðurkenningu á bótarétti þar sem óljóst sé hvenær báturinn verði afhentur og því enn óljóst hvert heildartjón gagnstefnanda verði vegna vanefnda gagnstefnda. Sé hér byggt á ákvæði 2. mgr. 25. gr. laga nr. 50/2000. V. Aðalstefnandi krefst sýknu af öllum kröfum í gagnsök og byggir á því að gagnstefnandi hafi verulega vanefnt kaupsamning aðila og hafi riftun samningsins verið heimil. Er af hans hálfu byggt á sömu málsástæðum og í aðalsök. VI. Eins og að framan er rakið gerðu aðilar samning um kaup gagnstefnanda á bátnum M/B Þingey ÞH 51 af aðalstefnanda. Samkvæmt samningnum átti gagnstefnandi að greiða 1.000.000 króna við undirritun, en svo var ekki gert við undirritun fyrirsvarsmanns gagnstefnanda. Það var aðalstefnanda ljóst. Engu að síður undirritaði hann kaupsamning, þinglýsti honum og afhenti til skipasalans. Samþykkti hann þannig í verki frávik frá þessu samningsákvæði. Var honum ekki fært að byggja riftun á því eftir á. Ganga átti frá afsali og afhendingu eigi síðar en 22. maí 2009 gegn greiðslu 6.000.000 króna og skyldi þá vera búið að aflétta tryggingarbréfi. Samkvæmt 1. mgr. 54. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup getur seljandi rift kaupum vegna dráttar á greiðslu kaupverðs þegar um verulegar vanefndir af hálfu kaupanda er að ræða. Við mat á því hvort greiðsludráttur teljist verulegur ber meðal annars að líta til samnings aðila og atvika við kaupin. Samkvæmt 2. og 3. mgr. 9. gr. laga nr. 50/200 á seljandi rétt á að velja afhendingartíma, ef samið hefur verið um svigrúm um hann, enda verði ekki annað ráðið af samningi. Skal hann þá tilkynna með nægum fyrirvara hvenær sækja megi hið selda. Orðalag kaupsamnings aðila þessa máls verður að skilja þannig að aðalstefnandi hafi getað valið um það hvenær hann afhenti bátinn, til og með 22. maí 2009. Hann hlutaðist hvorki til um það fyrir né eftir það tímamark, en lýsti yfir riftun er gagnstefnandi grennslaðist eftir framkvæmdinni. Aðalstefnandi sinnti heldur í engu skyldu sinni samkvæmt samningnum til að leysa veðbönd af bátnum. Getur hann ekki borið fyrir sig gagnvart gagnstefnanda að framkvæmd þessa hafi hann falið skipasalanum og ekkert í samningnum styður það að hann hafi áskilið að það yrði aðeins gert gegn greiðslu kaupverðsins jafnharðan. Leið svo fram til 2. júní 2009, er gagnstefnandi hafði samband við hann símleiðis til að grennslast fyrir. Eins og þessum atvikum er háttað verður það ekki metið sem vanefnd af hálfu gagnstefnanda að hann innti sína greiðslu ekki af hendi þann 22. maí 2009, án þess að hafa fengið tilkynningu frá aðalstefnanda um að hið selda væri þá reiðubúið til afhendingar. Þá leið ekki svo langur tími frá þeim degi til þess að gagnstefnandi hóf eftirgrennslan sína, að aðalstefnandi gæti litið svo á með réttu að hann væri laus undan skyldum sínum samkvæmt samningnum þess vegna. Það, að tíu dagar liðu frá því að aðalstefnandi lýsti yfir riftun uns gagnstefnandi greiddi eftirstöðvar kaupverðs inn á vörslureikning skipasölunnar, verður ekki metið svo að í því hafi falist sérstök vanefnd af hálfu gagnstefnanda. Fyrir liggur að Reynir Þorsteinsson, löggiltur fasteigna- fyrirtækja- og skipa¬sali metur verðmæti bátsins 12.000.000 króna 14. október 2009 vera 12.000.000 króna. Við skýrslutöku af Reyni kom fram að hann skoðaði bátinn ekki til að leggja mat á hann, en kveðst þekkja vel til hans frá fyrri tíð. Líta verður til þess að hér er um einhliða mat að ræða. Þá er ekkert sem styður það sérstaklega að verð hafi hækkað vegna þess að svokallaðar strandveiðar voru heimilaðar. Er ekki nægilega sýnt fram á að einhverjar þær ástæður séu fyrir hendi sem réttlætt geti að kaupsamningur aðila verði ógiltur, honum breytt eða vikið til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 með áorðnum breytingum. Samkvæmt framansögðu ber að sýkna gagnstefnanda af kröfum í aðalsök. VII. Hér að framan hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að aðalstefnanda hafi ekki verið rétt að rifta kaupsamningi aðila. Verður að líta svo á að hann hafi ennþá verið bundinn við kaupin 2. júní 2009 þegar honum var tilkynnt að gagnstefnandi vildi halda þeim upp á hann. Gagnstefnandi greiddi afgang kaupverðsins 10 dögum seinna og var krafa hans ítrekuð með bréfi lögmanns skömmu á eftir. Verður að telja gagnstefnanda heimilt að halda fast við kaupin og fá dóm um efndir, sbr. 23. gr. laga nr. 50/2000. Skilja ber kröfugerð hans svo, eins og kom fram við munnlegan málflutning, að hann krefjist afsals gegn greiðslu kaupverðs, enda var upplýst að greiðslum hefur verið skilað til hans. Verður í samræmi við þetta að fallast á að dæma aðalstefnanda til að leysa bátinn úr tilgreindum veðböndum. Verður honum gert að ljúka því innan tveggja vikna frá uppsögu þessa dóms, en eftir þann tíma að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 20.000 krónur, og gefa að því búnu út afsal til gagnstefnanda. Hann verður hins vegar ekki dæmdur til greiðslu dagsekta eftir að hann hefur leyst bátinn úr veðböndum, þar sem gagnstefnandi þarf fyrir sitt leyti að afhenda greiðslu gegn útgáfu afsals. Til að aflað verði viðurkenningardóms um bótaskyldu með vísan til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, verður að áskilja að sá sem kröfu hefur uppi þess efnis leiði að minnsta kosti að því líkur að hann hafi raunverulega orðið fyrir tjóni vegna þess atviks sem hann vísar til. Gagnstefnandi hefur ekki lagt fram gögn til stuðnings því að hann hafi raunverulega orðið fyrir tjóni vegna þess að aðalstefnandi efndi kaupsamninginn af sinni hálfu. Ber samkvæmt því að vísa viðurkenningarkröfu hans sjálfkrafa frá dómi. Eftir þessari niðurstöðu verður aðalstefnandi dæmdur til að greiða gagnstefnanda málskostnað, sem ákveðst í einu lagi í aðal- og gagnsök, eins og nánar greinir í dómsorði. Dóm þennan kveður upp Erlingur Sigtryggsson héraðsdómari. Gætt var ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. DÓ M S O R Ð : Gagnstefnandi, Hafsbrún ehf. er sýkn af kröfum aðalstefnanda, Sjóferða Arnars ehf., í aðalsök. Aðalstefnandi skal leysa bátinn m/b Þingey ÞH 51 úr veðböndum samkvæmt tryggingarbréfi að fjárhæð 15.000.000 króna. Dagsektir að fjárhæð 20.000 krónur taka að falla á að liðnum 15 dögum frá uppsögu þessa dóms, verði aðalstefnandi ekki við þessari skyldu. Aðalstefnandi skal gefa út afsal til gagnstefnanda fyrir m/b Þingey ÞH 51 gegn greiðslu 7.000.000 króna. Viðurkenningarkröfu gagnstefnanda er vísað frá dómi. Aðalstefnandi greiði gagnstefnanda 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 670/2015
Skuldamál Fyrning
Í hf. höfðaði mál gegn J til heimtu skuldar vegna yfirdráttar á tékkareikningi, en J krafðist sýknu á þeim grunni að krafan væri fyrnd. Fyrir lá að J stofnaði reikninginn í nóvember 2007 og notaði hann til desember 2008. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom fram að krafa Í hf. væri vegna peningaláns sem samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, sbr. áður 2. mgr. 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, fyrnist á tíu árum. Þá væri sérstaklega tekið fram í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 150/2007 að regla 1. málsliðar 2. mgr. 5. gr. þeirra tæki meðal annars til peningalána sem veitt væru í atvinnuskyni, þar með talið yfirdráttarlána. Var J gert að greiða Í hf. umkrafða fjárhæð.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, EiríkurTómasson og Greta Baldursdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. október 2015. Hann krefst þess að„allar kröfur hans fyrir héraðsdómi verði teknar til greina“. Þá krefst hann málskostnaðarí héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skalvera óraskaður.Áfrýjandi, Jóhann JónasIngólfsson, greiði stefnda, Íslandsbanka hf., 500.000 krónur í málskostnaðfyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júlí 2015 Málþetta, sem var dómtekið 9. júní sl., er höfðað 26. nóvember 2013 afÍslandsbanka hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík, á hendur Jóhanni JónasiIngólfssyni, með lögheimili í Danmörku, en dvalarstað í Þýskalandi. Stefnandikrefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 1.496.589 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. mars 2010 til greiðsludags. Þá er þesskrafist að stefnanda verði heimilað að færa dráttarvexti upp á höfuðstólskuldarinnar á 12 mánaða fresti, sbr. 12. gr. sömu laga. Þá krefst stefnandimálskostnaðar að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Stefndi krefst aðallega sýknu afkröfu stefnanda en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðarað teknu tilliti til virðisaukaskatts. I Málþetta er höfðað til innheimtu skuldar vegna yfirdráttar stefnda átékkareikningi nr. 0516-26-8308 hjá stefnanda, en áður Byr sparisjóði og BYRhf. Skuld stefnda við stefnanda nam samkvæmt framlögðu reikningsyfirliti1.906.014 krónum þann 8. mars 2010. Dómurvar kveðinn upp í héraði í máli þessu 19. maí 2014, en með dómi HæstaréttarÍslands 12. mars sl. í málinu nr. 548/2014 var dómurinn ómerktur og málinuvísað heim til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju. II Stefnandikveður stefnda ekki hafa verið heimilt að yfirdragatékkareikning sinn þar sem yfirdráttarheimild hans hafi verið fallinniður. Stefndi hafi ekki greitt skuld sína viðstefnanda þrátt fyrir ítrekaðar innheimtutilraunir. Stefnandi vísi til almennrareglna kröfuréttar um skyldu til greiðslu fjárskuldbindinga. Eftir heimvísun málsins lækkaði stefnandi kröfu sína í 1.496.589krónur til þess að útrýma öllum ágreiningi um það hvort hluti vaxta sem uppfærðirhefðu verið á höfuðstól skuldarinnar væru fyrndir. Allir vextir sem fallið hafiá kröfuna frá því að stefndi hafi síðast greitt inn á hana hafi verið felldirút. Upphafsdagur dráttarvaxta sé óbreyttur, en hann sé innan fjögurra ára frámálshöfðun. III Stefndibyggir sýknukröfu sína á því að krafa stefnanda sé fyrnd. Af reikningsyfirlitimegi ráða að dagsetning vanskila hafi verið 31. desember 2008. Krafan fyrnist áfjórum árum samkvæmt lögum nr. 150/2007 og hafi því fyrnst 31. desember 2012.Þá séu vextir sem gjaldfærðir hafi verið á reikning stefnda fyrndir. IV Ágreiningurmáls þessa lýtur að því hvort krafastefnanda á hendur stefnda vegna yfirdráttarláns sé fyrnd. Í málinu liggjafyrir ítarleg yfirlit yfir tékkareikning stefnda allt frá stofnun hans 27.nóvember 2007 til ársloka 2012. Samkvæmt þeim hafði stefndi heimild tilyfirdráttar frá 21. janúar 2008, upphaflega að fjárhæð 250.000 krónur, síðan750.000 krónur og að síðustu 1.500.000 krónur til 15. maí 2009. Síðast var lagtinn á reikninginn 1. desember 2008, en þá var skuldastaðan 1.496.589 krónur oger það dómkrafa stefnanda. Stefndi hefur andmælt því að hann hafi haft heimildtil þess að yfirdraga reikninginn. Gögn málsins bera hins vegar með sér að svohafi verið og var notkun reikningsins í samræmi við það. Þá skiptir ekki máliþótt ekki liggi fyrir sérstakur samningur vegna yfirdráttarins, en fyrir liggurað stefndi notaði reikninginn og fékk send yfirlit vegna hans, allt þar tilhann flutti til Kína. Á yfirlitunum komu fram breytilegaryfirdráttarheimildir og notkun í samræmi við yfirdráttarheimildir hverju sinni.Hefur stefndi með samfelldri notkun sinni á reikningnum frá stofnun hans þartil í desember 2008 samþykkt þær yfirdráttarheimildir sem honum voru veittar ogí gildi voru hverju sinni, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar Íslands í málinunr. 605/2012. Um fyrningu kröfuréttinda fer núeftir lögum nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda sem tóku gildi 1.janúar 2008. Gilda þau um kröfur sem stofnað er til eftir gildistöku þeirra, enáður giltu um fyrningu lög nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarrakröfuréttinda. Krafa stefnanda á hendur stefnda er vegna peningaláns. Samkvæmt2. mgr. 5. gr. laga nr. 150/2007, áður 2. mgr. 4. gr. laga nr. 14/1905, fyrnistslík krafa á tíu árum. Er það sérstaklega tekið fram í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 150/2007 að regla 1.málsliðar 2. mgr. 5. gr. taki m.a. til peningalána sem veitt séu íatvinnuskyni, þar með talið yfirdráttarlána. Stefnandi stofnaðitékkareikning nr. 8308 þann 27. nóvember 2007 og notaði hann til 1. desember2008. Er því ekki unnt að fallast á þá málsástæðu stefnda að krafa stefnanda áhendur honum sé fallin niður fyrir fyrningu. Stefndibyggir einnig á því, til stuðnings varakröfu sinni, að vextir sem gjaldfærðirhafi verið á reikning hans séu fyrndir. Með breytingu stefnanda á kröfugerðsinni lækkaði hann kröfuna sem nemur öllu því sem lagst hefur ofan á skuldstefnda frá því að hann greiddi síðast inn á reikninginn 1. desember 2008. Nýkröfufjárhæð miðast því við skuld stefnda þann dag. Eru því ekki efni til aðfallast á kröfu stefnda um lækkun kröfunnar vegna fyrningar vaxta. Stefndibyggði einnig á því við aðalmeðferð málsins að skuld á tékkareikningi hans væritilkomin vegna kreditkortanotkunar, en stefnandi hefði án heimildar hansskuldfært tékkareikninginn vegna þessa og með því lengt fyrningarfrest vegnakröfunnar. Stefnandi mótmælti þessari málsástæðu sem of seint fram kominni.Verður fallist á það með stefnanda að málsástæðan sé of seint fram komin. Þáliggja engin gögn fyrir í málinu um með hvaða hætti greiða skyldi fyrirkreditkortaskuld stefnda, en sjá má á fyrirliggjandi yfirlitum yfirtékkareikninginn að hann hefur verið skuldfærður vegna greiðslukorta frá þvífljótlega eftir stofun hans. Ísamræmi við framangreint verður fallist á kröfu stefnanda eins og hún er núfram sett og verður stefndi dæmdur til þess að greiða stefnanda 1.496.589krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. mars 2010 tilgreiðsludags. Rétt stefnanda til höfuðstólsfærslu dráttarvaxta á 12 mánaða fresti máleiða beint af ákvæðum 12. gr. laga nr. 38/2001 og er því óþarftað kveða á um slíka höfuðstólsfærslu í dómsorði. Með vísan til 1. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefndi dæmdur til þess að greiða stefnandamálskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 300.000 krónur. BarbaraBjörnsdóttir héraðsdómari kvað upp þennan dóm.DÓ M S O R Ð Stefndi, Jóhann Jónas Ingólfsson, greiði stefnanda, Íslandsbanka hf., 1.496.589krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. mars 2010 tilgreiðsludags. Stefndigreiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 345/1998
Lyfjaverð Stjórnvaldsákvörðun Fyrning Vextir
Sams konar mál og 343/1998 utan þess að í málinu reyndi á þá málsástæðu, að T ætti að greiða dráttarvexti frá dagsetningu mánaðarlegra uppgjöra við lyfsalann J vegna þess að hann hefði ritað fyrirvara á kvittun sína fyrir greiðslum frá T. Ekki var talið að fyrirvari sá sem J hafði ritað hefði verið nægilega skýr til að unnt væri að dæma dráttarvexti frá fyrra tímamarki en dagsetningu kröfubréfs.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Arnljótur Björnsson, Hjörtur Torfason, Markús Sigurbjörnsson og Jónatan Þórmundsson prófessor. Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 1. september 1998. Hann krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að tildæmdar fjárhæðir verði lækkaðar og málskostnaður látinn falla niður. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi með stefnu 5. október 1998. Hann krefst þess að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér kr. 12.548.693, en aðallega með nánar tilgreindum dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 17. mars 1990 til greiðsludags. Til vara krefst hann sömu fjárhæðar með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga af sömu fjárhæðum og miðað við sömu dagsetningar til 30. janúar 1997, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara krefst hann sömu fjárhæðar með vöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 4. apríl 1997 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir héraðsdómi og Hæstarétti. Mál þetta er samkynja tuttugu og fimm málum sem dæmd eru samhliða. Um rökstuðning fyrir niðurstöðu þessa máls vísast til forsendna í málinu nr. 343/1998, Tryggingastofnun ríkisins gegn Werner Rasmussyni, að öðru leyti en því að gagnáfrýjandi átti ekki sæti í lyfjaverðlagsnefnd. Gagnáfrýjandi telur skerðingu á greiðslum til sín frá með greiðslu 17. mars 1990 til og með greiðslu 17. apríl 1996 nema alls 12.548.693 krónum og er ekki um það deilt. Héraðsdómsstefna var birt 6. ágúst 1997 og verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða þann hluta kröfu gagnáfrýjanda, sem gjaldféll eftir 6. ágúst 1993, eða 11.996.179 krónur. Þótt gagnáfrýjandi hafi oftast sett stafina „m/f“ við kvittun sína fyrir greiðslum frá aðaláfrýjanda verður ekki talið að fyrirvari, sem kann að hafa falist í þessu, hafi verið það skýr að unnt sé að dæma vexti frá fyrri tíma en í héraðsdómi greinir. Verður aðaláfrýjandi því dæmdur til að greiða vexti eins og um getur í dómsorði. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, svo sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Tryggingastofnun ríkisins, greiði gagnáfrýjanda, Jóni Björnssyni, 11.996.179 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 4. apríl 1997 til greiðsludags og samtals 60.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.
Mál nr. 34/2012
Kynferðisbrot Börn
S var sakfelldur í héraði fyrir brot gegn 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 með því að hafa farið höndum um kynfæri sín og fróað sér í viðurvist þriggja stúlkna. S neitaði sök. Með vísan til framburðar stúlknanna og þriggja vitna þótti háttsemi S sönnuð og til þess fallin að særa blygðunarsemi þeirra sem urðu vitni að henni. Var S gert að sæta fangelsi í 6 mánuði en fullnustu refsingarinnar frestað og hún niður falla að liðnum tveimur árum héldi S almennt skilorð. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 10. janúar 2012 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að sakfelling ákærða verði staðfest og refsing hans þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að refsing hans verði milduð. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi báru vitnin C og A og B að þær hafi séð ákærða fróa sér og sögðust tvær þær síðarnefndu hafa séð getnaðarlim hans. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Sturla Snorrason, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 279.257 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. desember 2011. Mál þetta, sem dómtekið var 16. desember 2011, er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 3. nóvember 2011, á hendur Sturlu Snorrasyni, kt. [...], [...], [...], fyrir kynferðisbrot og brot gegn barnaverndarlögum með því að hafa, fimmtudaginn 15. júlí 2010, neðan við veitingastaðinn Sprengisand í Elliðaárdal í Reykjavík, hneppt frá buxum sínum, togað bol sem hann klæddist yfir klof sitt, sett hönd sína á kynfærin og fróað sér í augsýn barnanna A, kt. [...], B, kt. [...], og C, kt. [...]. Telst þetta varða við 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar. Verjandi ákærða krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins, en til vara, komi til sakfellingar, að ákærða verði dæmd vægasta refsing er lög leyfa og að refsing verði að öllu leyti skilorðsbundin. Þá krefst verjandi málsvarnarlauna sér til handa. Málsatvik Fimmtudaginn 15. júlí 2010, klukkan 19:18, barst lögreglu tilkynning um að karlmaður væri að fróa sér fyrir framan hóp stúlkna í Elliðaárdal. Kom fram að um fullorðinn mann væri að ræða, skolhærðan, grannvaxinn, íklæddan leðurjakka og gallabuxum og með sólgleraugu. Er lögreglumenn komu á vettvang sáu þeir ákærða sitjandi á bekk skammt frá fossi sem er í dalnum, en í tilkynningunni hafði komið fram að stúlkurnar hefðu verið að leik á því svæði. Kom útlit ákærða heim og saman við framangreinda lýsingu á manninum sem hefði verið að fróa sér í viðurvist stúlknanna. Hann kvaðst aðspurður ekki kannast við þá háttsemi sem á hann væri borin, en sagðist hafa setið við fossinn og horft á stúlkurnar. Lögreglumenn ræddu við þrjú ungmenni, sem sátu á grasbala við fossinn, þau D, E og F. Sögðust þau hafa verið að leika sér við það að stökkva í fossinn, en þau hefðu þá orðið vör við að eldri karlmaður, sem lá í grasinu skammt frá þeim, hefði verið að stara á þau. Hann hefði síðan farið með hendur undir buxur sínar og farið að fróa sér, en gengið svo á brott. Bentu þau öll á ákærða, þar sem hann sat á bekknum, og sögðu hann vera manninn sem þetta gerði. Á vettvangi gáfu sig einnig fram við lögreglumenn þrjár stúlkur, B og A og C. Sögðust þær hafa verið að leika sér í fossinum og séð manninn þar nálægt. Hann hefði verið með hendi undir buxum sínum og verið að „rúnka“ sér. Þá hefði hann ávarpað þær og spurt hvort þær væru fyrirsætur og eitthvað annað í þeim dúr. Þeim hefði fundist þetta hátterni mannsins mjög óþægilegt og farið í burtu til þess að kalla eftir aðstoð. Lögreglumenn ræddu aftur við ákærða og kynntu honum framburð ungmennanna sex. Kvaðst ákærði engu hafa við fyrri frásögn sína að bæta, en gat þess þó að hann hefði rætt við stúlkurnar og varað þær við hættum í fossinum. Meðal gagna málsins eru ljósmyndir sem stúlkurnar þrjár tóku við fossinn þennan dag og sést ákærði á þeim myndum, sitjandi í dæld skammt frá göngustíg, sem liggur fram hjá fossinum. Hinn 30. ágúst 2011 mættu foreldrar stúlknanna þriggja, B, A og C, til lögreglu og lögðu fram kæru á hendur ákærða vegna málsins. Teknar voru skýrslur af stúlkunum í Héraðsdómi Reykjavíkur hinn 8. september 2011. C greindi frá því að þær hefðu verið á góðviðrisdegi í Elliðaárdalnum við lítinn foss sem þar er. Þær hefðu verið í sundfötum og leikið sér við það að stökkva ofan fossinn, og hefðu fleiri krakkar verið þarna við sömu iðju. Þegar þær komu hefðu þær séð mann sem sat rétt við fossinn og hefðu þær verið að ræða það sín á milli að hann væri eitthvað skrýtinn. C sagði þær hafa verið búnar að vera þarna nokkra stund þegar henni hefði verið litið til mannsins og þá séð að hann var að hneppa frá buxunum, hafði tekið bolinn yfir, og var að fróa sér, og horfði á þær á meðan. Hún sagðist hafa sagt við stelpurnar eitthvað á þá leið að mamma væri örugglega tilbúin með matinn og þær hefðu gengið yfir lækinn. Þar hefðu þær hitt aðra krakka, sem höfðu verið að leika sér þarna, og hefðu þau rætt sín á milli um að maðurinn væri eitthvað skrýtinn og einhver nefnt hvort þau ættu ekki að hringja á lögregluna. Þá hefði maðurinn komið í átt til þeirra og hefði hann sest á bekk skammt frá þeim. Þær hefðu gengið til baka og hefði hún hringt til móður sinnar og beðið um að þær yrðu sóttar. Þær hefðu orðið að ganga fram hjá manninum þar sem hann sat á bekknum og hefði hann þá ávarpað þær og spurt hvort þær væru að vinna sem „módel“. Spurð hvernig henni hefði liðið vegna þess sem hún varð vitni að svaraði C því til að henni hefði verið mjög brugðið og hún orðið mjög hrædd, en hún hugsaði ekki um þetta lengur. A kvaðst hafa tekið eftir skuggalegum manni sem sat á milli steina skammt frá fossinum þar sem þær voru að leika sér. Þær hefðu verið að stökkva í fossinn og taka ljósmyndir hver af annarri. Þær hefðu tekið eftir því að maðurinn horfði mikið á þær. Þær hefðu síðan farið að þurrka sér, en þá tekið eftir því að maðurinn var farinn að fróa sér. Hann hefði legið á milli tveggja stórra steina og hefði hún séð að hann hefði rennt buxunum niður, sett höndina um typpið á sér og fróað sér. Hún hefði séð typpið á honum og fengið mikið „sjokk“ við þetta. Þær hefðu gengið yfir brú á læknum og sagt krökkum sem voru á hinum bakkanum frá því sem þær hefðu séð. Þetta hefðu verið strákur og tvær stelpur og hefði strákurinn sagst einnig hafa séð þetta. Þær hefðu síðan haldið á brott, en orðið að ganga fram hjá manninum þar sem hann sat á bekknum. Hann hefði þá ávarpað þær og spurt þær hvort þær væru fegurðardrottningar eða eitthvað á þá leið. B kvað þeim hafa fundist skrýtið að maðurinn væri þarna við fossinn, en þar voru margir krakkar að leik. Þær hefðu verið að stökkva í fossinn, en skyndilega hefði C orðið stressuð og sagt þeim að koma. Þær hefðu hraðað sér í burtu, en C hefði þá sagt þeim að hún hefði séð manninn fróa sér og hefði hann horft á hana. C hefði titrað af hræðslu. Þær hefðu farið yfir brúna, en ákærði komið á eftir þeim, sest á bekk og byrjað aftur að fróa sér. Hann hefði rennt frá buxunum, tekið bolinn niður og farið að fróa sér og horft í kringum sig á meðan. Hún hefði séð í nærbuxurnar hans og síðan typpið á honum. Þær hefðu rætt við strák og tvær stelpur, sem þarna voru, og hefðu þau sagst ætla að hringja á lögregluna. Þær hefðu orðið að ganga aftur fram hjá manninum þar sem hann sat og hefði hann þá spurt þær hvort þær væru fyrirsætur. Aðspurð sagði B þær stúlkurnar hafa orðið stressaðar og smeykar við það sem gerðist og þeim hefði þótt óþægilegt að verða vitni að þessu. Ákærði var yfirheyrður af lögreglu 31. ágúst 2010. Hann kvaðst hafa setið í laut við fossinn, en hann hefði verið þreyttur í fótunum og ætlað að hvíla sig þarna. Hann hefði séð krakka að leik við fossinn, m.a. þrjár léttklæddar stúlkur. Hann hefði varað eina þeirra við að stökkva ofan í hylinn þar sem grunnt væri. Þá kannaðist hann við að hafa spurt stúlkurnar hvort þær væru fyrirsætur, en þær hefðu verið að taka ljósmyndir hver af annarri. Ákærði þvertók fyrir að hafa verið að fróa sér, en kvaðst hafa farið úr skóm og nuddað fætur sína og gætu börnin hafa misskilið það eitthvað. Við yfirheyrslu hjá lögreglu 22. febrúar 2011 var ákærða kynnt að sex börn hefðu lýst því að hann hefði verið að snerta á sér kynfærin innanklæða. Ákærði vísaði því á bug, en ítrekaði að hann hefði verið að nudda á sér fæturna. Hann kvaðst einnig stundum nudda á sér kviðinn, þar sem hann ætti við erfiðleika að etja í ristli. Þegar þannig bæri undir færi hann inn undir bolinn og nuddaði beran kviðinn til að lina þjáningar sem af þessu stöfuðu. Við aðalmeðferð málsins kvaðst ákærði hafa verið með þreytuverki í fótunum í umrætt sinn, en hann þjáist af sjúkdómi sem nefnist fótaóeirð. Hann hafi sest nálægt fossinum, klætt sig úr skóm, dregið að sér fæturna og nuddað þá. Hann hefði setið þarna í um klukkustund. Sagði ákærði geta verið að stúlkurnar hefðu séð fótlegginn, sem hefði numið við klof hans, og missýnst að það væri getnaðarlimurinn, sem hann væri að nudda. Ákærði kvaðst líka þjást af ristilkrampa og hefði hann verið frekar slæmur þennan dag. Hann hefði því farið með hönd undir bol sem hann var í og hnoðað eða hrist magann til að mýkja ristilinn. Ákærði kvaðst hafa haft afskipti af því er ein stúlknanna gerði sig líklega til að stökkva ofan í lækinn þar sem var grunnt. Hefði hann séð fyrir að hún myndi lenda í grjóti og hrópað á hana að stökkva ekki til að koma í veg fyrir slys. Stúlkan hefði þá hætt við að stökkva. Hann sagðist síðan hafa fært sig um set og sest á bekk. Þar hefði hann aftur farið úr skónum og nuddað fæturna. Stúlkurnar hefðu gengið fram hjá honum þar sem hann sat og hefði hann spurt þær hvort þær væru fyrirsætur, en hann hefði meint það sem hrós. Hann sagðist síðan hafa búist til heimferðar og klætt sig í skóna, en þá hefði lögreglumenn borið að og haft afskipti af honum. F kvaðst hafa verið í Elliðaárdalnum þennan dag með vinum sínum, E og D, og hefðu þau verið að leika sér í fossinum. Þau hefðu séð mann, sem þau héldu að væri pabbi stráka sem þarna voru. Strákarnir hefðu síðan farið, en maðurinn hefði verið þarna áfram og þeim hefði fundist það skrýtið. Þarna hefðu einnig verið stúlkur sem voru að taka myndir. Hefðu stúlkurnar komið til þeirra og sagt að þær hefðu séð manninn vera að káfa á sér. E hefði hringt á lögreglu, en maðurinn hefði þá verið búinn að færa sig um set og setið hinum megin við lækinn á bekk við undirgöng sem þar eru. Vitnið sagðist hafa verið gleraugnalaus og því ekki séð vel hvað maðurinn var að gera. Stúlkurnar sem sögðust hafa séð hann káfa á sér hefðu verið nær honum. Hún kvað vera rétt sem komið hefði fram hjá henni við skýrslutöku hjá lögreglu að maðurinn hefði verið að horfa á krakkana sem voru að leika sér í ánni og fossinum. E sagði þau F og D hafa verið í sólbaði í Elliðaárdalnum. Fleiri krakkar hefðu verið á þessu svæði, strákar og þrjár stúlkur, sem voru yngri en þau. Þau hefðu haldið að maður, sem settist nálægt þeim, væri pabbi strákanna, en síðan hefðu þeir farið og maðurinn verið eftir. Skömmu síðar hefðu stúlkurnar komið til þeirra og virst vera hræddar. Þær hefðu sagst halda að maðurinn væri að fróa sér. Hún kvaðst þá hafa séð að það gæti vel verið, en maðurinn hefði verið með aðra höndina undir buxunum. Hann hefði byrjað á þessu þegar hann sat rétt hjá þeim þar sem þau voru í sólbaði við fossinn, en síðan fært sig yfir á bekk rétt hjá og hefði hann horft mikið á þau, sem henni hefði fundist „creepy“. Hún hefði því hringt á lögregluna. Vitnið kvaðst ekki hafa farið að fylgjast með manninum fyrr en stúlkurnar sögðu henni frá því sem þær hefðu séð. Hún hefði þá séð að hann var með höndina inni á sér, en hann hefði þá aðeins verið í um 5 til 10 metra fjarlægð frá henni. Hún hefði ekki séð kynfæri mannsins, aðeins að höndin var undir buxunum. Hún kannaðist ekki við að maðurinn hefði verið að nudda á sér fæturna. Aðspurð sagði hún vera rétt sem hefði komið fram hjá henni við skýrslutöku hjá lögreglu að hún hefði séð að maðurinn var með höndina inni á sér á typpinu. D kvaðst hafa verið með vinkonum sínum, E og F, við fossinn. Þau hefðu legið þar í sólbaði og leikið sér að því að stökkva í vatnið. Þau hefðu veitt manni athygli, sem sat í dæld skammt frá þeim. Stúlkur hefðu komið þarna að og verið að leika sér í vatninu og taka ljósmyndir. Síðan hefðu stúlkurnar komið til þeirra og sagst hafa séð manninn gera eitthvað og hefðu þær séð kynfæri hans. Þá hefði E hringt á lögregluna. Vitnið sagði þau hafa tekið eftir því að maðurinn var alltaf að horfa á þau þegar þau voru að stökkva í vatnið og líka þar sem þau lágu í grasinu og spjölluðu saman. Hann sagðist hafa gengið fram hjá manninum þar sem hann sat í dældinni og hefði honum fundist hann vera með höndina inn undir buxunum, en ekki kvaðst vitnið vita hvað hann hefði verið að gera með hendinni. Þá komu lögreglumennirnir Guðbrandur Reynisson og Hilmar Þór Kolbeins fyrir dóminn sem vitni, en þeir komu á vettvang í umrætt sinn. Guðbrandur kvaðst hafa rætt við stúlkurnar þrjár og hefðu þær verið skelkaðar og greinilega ekki staðið á sama um það sem gerst hefði. Fram kom hjá Hilmari að þessi staður væri vinsælt leiksvæði barna í Elliðaárdalnum. Niðurstaða Ákærði neitar sök. Hann hefur borið að hann hafi sest niður til að hvíla sig í umrætt sinn, farið úr sokkum og skóm, dregið að sér fótlegginn og nuddað fæturna. Við síðari skýrslutöku hjá lögreglu kom fram hjá ákærða að hann ætti við erfiðleika að etja í ristli og bar hann fyrir dómi að hann hefði verið slæmur í ristlinum þennan dag. Hann hefði því farið undir bol sem hann var í og hnoðað eða hrist magann til að lina óþægindi af þeim sökum. Kvaðst hann telja að stúlkurnar hefðu getað misskilið þessa háttsemi hans og jafnvel missýnst að fótur hans væri getnaðarlimur. Vitnin C, A og B, báru fyrir dóminum að þær hefðu séð að ákærði hefði rennt niður buxum sínum og var að fróa sér og hefðu þær séð getnaðarlim hans. Er framburður stúlknanna um atvik skýr og greinargóður og fullt samræmi í lýsingum þeirra á því hvernig ákærði bar sig að við verknaðinn. Þá fá lýsingar þeirra stoð í framburði vitnanna F, E og D, sem rakinn hefur verið. Á hinn bóginn eru skýringar ákærða, sem að framan getur, ekki trúverðugar að mati dómsins. Með framburði framangreindra vitna telst sannað, gegn neitun ákærða, að ákærði hafi farið höndum um kynfæri sín og fróað sér í viðurvist stúlknanna, sem í ákæru greinir. Var háttsemi ákærða til þess fallin að særa blygðunarsemi stúlknanna og er framburður þeirra, og vitna sem ræddu við þær eftir atvikið, til marks um að þeim hafi verið stórlega misboðið. Verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og er háttsemin þar rétt heimfærð til refsiákvæða. Ákærði er fæddur árið 1956 og hefur hann ekki sætt refsingu svo vitað séð. Ákærði er í máli þessu sakfelldur fyrir ósiðlegt athæfi gagnvart þremur stúlkum á 14. og 15. aldursári. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 6 mánuði, en rétt þykir að fresta fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dómsins að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Þá verður ákærði dæmdur til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigmundar Hannessonar hrl., 276.500 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola við lögreglurannsókn málsins, Ingu Lillýjar Brynjólfsdóttur, 91.000 krónur. Við ákvörðun þóknunar lögmanna hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Hulda Elsa Björgvinsdóttir saksóknari. Ragnheiður Harðardóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Ákærði, Sturla Snorrason, sæti fangelsi í 6 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dómsins, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði greiði skipuðum verjanda sínum, Sigmundi Hannessyni hrl., 276.500 krónur, og réttargæslumanni brotaþola, Ingu Lillý Brynjólfsdóttur, 91.000 krónur.
Mál nr. 691/2008
Kærumál Fjárnám Málsvarnarlaun Mannréttindasáttmáli Evrópu
J krafðist að árangurslaust fjárnám, sem gert hafði verið hjá honum vegna vangreidds sakarkostnaðar í opinberu máli, yrði fellt úr gildi. Reisti hann kröfu sína meðal annars á c. lið 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, þar sem kveðið er á um að hafi sakborningur ekki nægt fé til að greiða lögfræðiaðstoð skuli hann fá hana ókeypis sé það nauðsynlegt vegna réttvísinnar. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að þetta ákvæði gæti aðeins leyst J undan greiðslu málsvarnarhluta sakarkostnaðarins. Fyrir lá að tekjur J fyrir árið 2007 voru samtals 1.563.002 krónur. Ekki var fallist á að tekjur J væru það lágar að hann hefði ekki nægar tekjur til að standa straum af greiðslu þess hluta sakarkostnaðar sem laut að greiðslu málsvarnarlauna. Var aðfarargerðin því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. desember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. desember 2008, þar sem staðfest var aðfarargerð sýslumannsins í Reykjavík, sem fram fór hjá sóknaraðila 28. maí 2008, fyrir kröfu að fjárhæð 183.574 kr. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og fyrrgreind aðfarargerð felld úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem hann nýtur fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur og honum dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, Jóhannesar G. Bjarnasonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 150.000 krónur.
Mál nr. 166/2007
Kærumál Fjárslit Óvígð sambúð Sameign
K og M, sem höfðu verið í óvígðri sambúð, deildu um hvort jörðin X ætti að koma til opinberra skipta við fjárslit milli þeirra sem sameign. Jörðin var þinglýst eign M og var talið að K hefði ekki sýnt fram á að eignarhald að jörðinni hefði verið annað en eignaskráning bar með sér. Þá var ekki talið upplýst að stofnast hefði til sameiginlegs eignarhalds á jörðinni með vinnuframlagi K við búrekstur á henni og vinnu hennar á heimili aðila. Kröfu K um að jörðin kæmi til skipta sem sameign hennar og M var því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. mars 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 28. febrúar 2007, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að hún fengi í sinn hlut helming jarðarinnar X í [...] við opinber skipti til fjárslita milli aðilanna vegna loka óvígðrar sambúðar. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að henni verði dæmdur helmings eignarhlutur í jörðinni, en til vara annar lægri hlutur. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti 14. mars 2007. Hann krefst þess að úrskurðurinn verði staðfestur um annað en málskostnað, sem sér verði dæmdur ásamt kærumálskostnaði. Skilja verður dómkröfur sóknaraðila þannig að hún leiti fyrir Hæstarétti dóms um að jörðin X komi til skipta sem sameign hennar og varnaraðila við fjárslit milli þeirra og verði þá við það miðað að hún eigi aðallega helmingshlut í þeirri sameign, en til vara annað lægra hlutfall. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt, sem í dómsorði greinir. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hafnað er kröfu sóknaraðila, K, um að jörðin X í [...] komi til skipta sem sameign hennar og varnaraðila, M, við opinber skipti til fjárslita milli þeirra vegna loka óvígðrar sambúðar. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 32/2001
Vinnuslys Líkamstjón Örorka Skaðabætur Sakarskipting
Ö, sem var 17 ára gamall, varð fyrir slysi við vinnu í fiskverkunarhúsi B. Hugðist Ö loka vél, sem notuð var til að pressa skreiðarhausa, en hafði hönd sína á falsi vélarinnar og klemmdist hún þegar lokið kom niður. Eftir slysið krafðist Vinnueftirlitið breytinga á stjórnbúnaði pressunnar. Þótti sýnt að vélin hefði verið vanbúin, en breyting á búnaði hennar hefði orðið einföld og ódýr. Var slysið rakið til vanbúnaðar hennar. Ekki var talið að verkstjóri hefði haft sérstakt tilefni til að hafa hönd í bagga með framkvæmd verksins þar sem Ö hafði sjálfur frumkvæði að því að vinna við vélina í umrætt sinn. Ö hafði unnið alllengi í fiskverkuninni og áður við pressuna. Var talið að honum hefði mátt vera ljós sú hætta sem af vinnubrögðum hans stafaði. Var Ö því látinn bera helming tjóns síns sjálfur en B gert að bæta honum helming þess.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. janúar 2001. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að hún verði lækkuð og málskostnaður falli niður. Héraðsdómi var gagnáfrýjað 10. apríl 2001. Gagnáfrýjandi krefst þess að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 5.338.542 krónur með 2% ársvöxtum frá 31. janúar 1996 til 9. desember 1999, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Gagnáfrýjandi varð fyrir slysi við vinnu sína í fiskverkunarhúsi aðaláfrýjanda 31. janúar 1996. Er slysið varð var hann 17 ára gamall og hafði starfað hjá aðaláfrýjanda frá 1. júní 1994. Slysið varð með þeim hætti að gagnáfrýjandi vann við að pressa skreiðarhausa í þar til gerðri vél. Fyllti hann kassalaga hólf pressunnar af skreiðarhausum að ofan og var þá lok pressunnar opið, en lokið lék á lömum og var því lyft og lokað með vökvatjakk. Hugðist hann loka pressunni með því að taka með vinstri hendi í handfang, sem stjórnar vökvatjakknum. Var hann með hægri höndina í falsinu og klemmdist þegar lokið kom niður. Við þetta skaddaðist hann á fjórum fingrum hægri handar. Gagnáfrýjandi kvaðst við skýrslugjöf hjá lögreglu skömmu eftir slysið vera vanur að vinna við pressuna, en í skýrslu fyrir dómi við aðalmeðferð málsins kvaðst hann ásamt öðrum hafa leyst þann mann af, er venjulega vann við pressuna, um tveggja til þriggja vikna skeið sumarið 1995. Þann dag, sem slysið varð, kvaðst gagnáfrýjandi hafa beðið vinnufélaga sinn að skipta við sig um starf og hafi slysið orðið er hann hugðist loka pressunni í fyrsta sinn eftir að hann tók við stjórn hennar. Slysið var þegar tilkynnt Vinnueftirliti ríkisins, sem gerði kröfur til breytinga á stjórnbúnaði pressunnar til að koma í veg fyrir slys af þessu tagi. Var þess meðal annars krafist að settur yrði svonefndur tveggja handa rofi á stjórntæki pressunnar þannig að stjórnandi hennar gæti ekki ræst lokunarbúnaðinn nema að beita til þess báðum höndum. II. Ljóst er að skreiðarpressan, sem gagnáfrýjandi vann við, gat leitt af sér hættu á slysi, enda voru þungir hlutir á hreyfingu þegar hún var í notkun. Bar aðaláfrýjanda því að sjá til þess að vinnuaðstaða við hana væri þannig að úr þessari hættu væri dregið svo sem framast var kostur, þar á meðal með því að ganga þannig frá vélinni og stjórnbúnaði hennar að sem minnst hætta væri á að stjórnandi hennar kæmist óviljandi í snertingu við þá hluta hennar, sem á hreyfingu voru og hættu gátu skapað, sbr. 4. gr. reglna nr. 492/1987 um öryggisbúnað véla. Eins og að framan er rakið krafðist Vinnueftirlit ríkisins þess strax eftir slysið að stjórnbúnaði hennar yrði breytt þannig að á hann yrði settur svonefndur tveggja handa rofi. Verður ekki annað séð en sú breyting hafi verið tiltölulega einföld og ódýr. Verður að telja að rekja megi slysið til vanbúnaðar skreiðarpressunnar, þar sem hún var í notkun án slíks búnaðar þegar það varð. Í þessu sambandi er einnig til þess að líta að fram kemur í skýrslu Óskars Sveins Jónssonar, sem virðist hafa haft einhvers konar umsjón með pressunni af hálfu aðaláfrýjanda, að starfsmenn hans hafi fyrir slysið verið farnir að hyggja að einhverjum öryggisbúnaði við vélina, en skýrsla þessi var gefin fyrir lögreglu í tilefni máls þessa. Verður að leggja fébótaábyrgð á aðaláfrýjanda vegna þessa vanbúnaðar vélarinnar. Þótt gagnáfrýjandi væri ungur að árum þegar slysið varð var hann búinn að vinna alllengi hjá fiskverkun aðaláfrýjanda og hafði áður unnið við skreiðarpressuna. Hann átti því að vera kunnugur stjórntökum við pressuna og vera ljós hætta sú, sem af því leiddi að hafa hönd í falsi pressunnar þegar hún var í gangi. Hlaut sú hætta að vera augljós hverjum manni. Þá ber til þess að líta að í umrætt sinn hóf hann störf við pressuna að eigin frumkvæði með því að skipta um starf við starfsfélaga sinn og var því ekki sérstakt tilefni eða tækifæri fyrir verkstjóra aðaláfrýjanda að hafa hönd í bagga með framkvæmd verksins. Gagnáfrýjandi sýndi því af sér talsvert gáleysi og verður einnig að bera ábyrgð á slysinu. Að öllu virtu verður niðurstaða málsins sú að aðaláfrýjandi skal bæta gagnáfrýjanda helming tjóns hans vegna slyssins, en helming skal gagnáfrýjandi bera sjálfur. Ekki er í málinu ágreiningur um að miða þjáningabætur gagnáfrýjanda við þá niðurstöðu í álitsgerð læknanna Jónasar Hallgrímssonar og Leifs N. Dungal, að hann hafi verið rúmliggjandi í þrjá daga og veikur án þess að vera rúmliggjandi í sextán mánuði. Aðaláfrýjandi krefst þess hins vegar að nýtt verði heimild 2. málsliðar 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 til að víkja til lækkunar frá fjárhæðum þeim, sem kveðið er á um í 1. málslið 1. mgr. greinarinnar. Þar sem ekki hafa verið færð fram nein haldbær rök fyrir því að sérstök ástæða sé til að beita þessari heimild verður þeirri kröfu hafnað. Ekki er ágreiningur um fjárhæð bóta fyrir varanlegan miska. Fyrir Hæstarétti krafðist áfrýjandi þess að frá bótum til gagnáfrýjanda vegna varanlegrar örorku yrðu dregnar bætur, sem hann hefur fengið greiddar úr samningsbundinni slysatrygginu, sem aðaláfrýjandi keypti, að fjárhæð 620.900 krónur. Kveðst hann einnig hafa gert þessa kröfu við munnlegan flutning málsins fyrir héraðsdómi og hefur því ekki verið mótmælt af hálfu gagnáfrýjanda. Verður þessi greiðsla því dregin frá skaðabótakröfu aðaláfrýjanda samkvæmt 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993. Verður aðaláfrýjandi samkvæmt þessu dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda 2.358.821 krónu með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Aðaláfrýjandi verður dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, BGB-Snæfell ehf., greiði gagnáfrýjanda, Össuri Willardssyni, 2.358.821 krónu með 2% ársvöxtum frá 31. janúar 1996 til 9. desember 1999, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 600.000 krónur í málskostnað í hérað og fyrir Hæstarétti. Stefnandi gerir þær dómkröfur, að stefnda greiði honum skaða- og miskabætur að fjárhæð kr. 5.338.542,- með 2 % vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993 frá 31. janúar 1996 til 9. desember 1999, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1987, með síðari breytingum, frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu ásamt virðisaukaskatti. Stefnda gerir aðallega þær dómkröfur, að það verði sýknað, en til vara að stefnukröfur stefnanda verði lækkaðar. Í aðalkröfu er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins, en í varakröfunni að málskostnaður verði felldur niður. Af hálfu réttargæslustefnda eru ekki gerðar sjálfstæðar dómkröfur og jafnframt eru engar dómkröfur gerðar á hendur því. Málsatvik munu vera þau, að þann 31. janúar 1996 varð stefnandi fyrir slysi við vinnu sína í fiskverkunarhúsi Blika hf., sem síðar sameinaðist öðru fyrirtæki undir heitinu BGB hf. Bliki-G.Ben., en heitir nú eftir aðra sameiningu BGB-Snæfell hf. Nefndan dag vann stefnandi við að pressa þurrkaða skreiðarhausa í svokallaðri skreiðarpressuvél þegar hann lenti með fjóra fingur hægri handar í pressunni. Pressan er þannig úr garði gerð, að á henni eru fjórar hliðar og þar af ein opnanleg. Út um þá hlið eru hausarnir teknir eftir pressun. Sett er í pressuna að ofan með lokið uppi en þegar búið er að fylla pressuna er henni lokað með vökvatjakki. Þegar slysið varð var stefnandi búinn að fylla pressuna og stóð við handfang, sem stjórnar vökvatjakknum. Notaði stefnandi vinstri hendi á handfangið en var með hægri hendina í falsinu með þeim afleiðingum að hendin klemmdist þegar lokið kom niður. Hann lyfti lokinu þó strax er hann klemmdist, en engu að síður meiddist hann illa á fingrum hægri handar. Eftir að hafa fengið fyrstu hjálp á heilsugæslustöðinni á Dalvík var stefnandi fluttur í skyndi á Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri þar sem framkvæmd var aðgerð á hendinni. Alvarlegir áverkar reyndust vera á öllum fingrum hægri handar nema þumalfingri og voru þeir fingur allir brotnir auk yfirborðsáverka. Gert var að sárunum með skurðaðgerð. Leitað var álits læknanna Jónasar Hallgrímssonar og Leifs N. Dungal á líkamstjóni stefnanda með tilliti til reglna skaðabótalaga nr. 50, 1993. Vegna þeirrar álitsgerðar áttu læknarnir viðtal við stefnanda 30. september 1999. Þá kom meðal annars fram, að núverandi ástand stefnanda væri eftirfarandi: Stefnandi finni ekki fyrir neinum einkennum í þumalputta hægri handar. Vísifingur hægri handar sé stífur við beygju og sé þar mikið kuldaóþol og skrýtnir verkir við stýfða liðinn, en stefnandi reyni að hlífa honum sem mest, því hann þvælist fyrir þegar unnið sé. Í löngutöng sé ekki full réttigeta með eigin krafti og nái fingurinn ekki inn í lófann með fingurgóm þegar höndin sé kreppt. Mikið kuldaóþol sé í fingrinum en litlir verkir. Í baugfingri sé ekki full rétti- eða beygjugeta og sé fingurinn kraftlítill; þar fái stefnandi álagsverki og einnig verki án álags. Í litlafingri sé ekki alveg full réttigeta en full beygjugeta. Lítill trafali sé af litlafingrinum annað en kuldaóþol og einnig vilji hann beygjast óeðlilega inn í lófann í átt til þumalfingurs þegar stefnandi kreppi hnefann. Dofi sé til hliðar á löngutöng og baugfingri. Gripkraftur hægri handar sé mikið minnkaður og fínhreyfingar erfiðar vegna stirðleika. Stefnandi hafi mikið kuldaóþol á áverkasvæðinu. Töldu nefndir læknar tímabundið atvinnutjón stefnanda 100 % í 10 mánuði. Skyldu þjáningabætur metnar á þann veg, að stefnandi hafi verið veikur í skilningi skaðabótalaga í 16 mánuði, þar af rúmliggjandi í 3 daga. Varanlegan miska mátu læknarnir 25 % og varanlega örorku einnig 25 %. Í kjölfar álitsgerðarinnar sendi lögmaður stefnanda réttargæslustefnda kröfubréf dags. 9. nóvember 1999, þar sem krafist var bóta að fjárhæð kr. 5.997.492,-, þ.e. stefnufjárhæð málsins. Því bréfi var svarað með bréfi dags. 17. nóvember 1999 þar sem hafnað var bótaskyldu úr ábyrgðartryggingu stefnda hjá réttargæslustefnda, þar sem skaðabótaábyrgð væri ekki fyrir hendi. Stefnandi sætti sig ekki við þessi málalok og höfðaði því mál þetta. Stefnandi kveðst telja, að slysið megi bæði rekja til vanbúnaðar skreiðarpressunnar og gáleysis starfsmanna Blika hf. Í skýrslu Vinnueftirlits ríkisins komi fram, að ekki sé svokallaður tveggja handa rofi við skreiðarpressu þá, sem olli slysinu, og þá hafi ekki heldur verið gerðar aðrar ráðstafanir til að fyrirbyggja klemmihættu við lok hennar. Í skýrslu Vinnueftirlitsins, sem gerð hafi verið eftir slysið, séu gerðar kröfur um breytingar á stjórnbúnaði hennar svo koma megi í veg fyrir slys af þessu tagi. Ef tveggja handa rofi hefði verið við pressuna hefðu starfsmenn, sem við hana unnu, ekki getað notað pressuna nema nota báður hendur til að virkja vökvatjakkinn, en allar líkur séu á því að slíkur útbúnaður hefði komið í veg fyrir slys af því tagi sem stefnandi varð fyrir. Kveður stefnandi, að þegar metið sé hvort sök hafi verið til staðar hjá starfsmönnum Blika hf. þurfi að skoða nokkur atriði (merkt a-d í stefnu): Í fyrsta lagi, hve mikil hætta hafi verið á að tjón hlytist af hegðun eða háttsemi þeirra. Í tilviki stefnanda sé ljóst, að veruleg hætta hafi stafað af vélinni eins og hún var úr garði gerð fyrir 17 ára ungling og hafi lítið þurft út af að bera til þess að hætta yrði á stórtjóni. Í öðru lagi þurfi að skoða hve mikið tjón væri sennilegt að af háttsemi hlytist. Augljóst sé að tjón af völdum skreiðarpressunar hafi getað orðið mjög mikið þar sem afl hennar sé mikið og hún þess eðlis, að geta tekið af starfsmönnum útlimi ef ekki væri sérlega varlega farið. Í þriðja lagi beri að líta til þess, hversu auðvelt/erfitt sé fyrir tjónvald að gera sér grein fyrir hættunni á tjóni. Í tilviki stefnanda hafi verkstjóra og eigendum fyrirtækisins átt að vera ljóst, að skreiðarpressan væri hættuleg vél og því nauðsynlegt að gera allar tiltækar ráðstafanir varðandi búnað hennar til að draga úr hættu á slysi, þ.á m. að sjá til þess að unglingar, sem ynnu við vélina, fengju viðeigandi leiðbeiningar. Í fjórða og síðasta lagi beri við matið að horfa til þess, hvaða ráðstafanir hefði verið unnt að gera til að koma í veg fyrir tjón. Fram komi í skýrslu Vinnueftirlitsins, að til hafi verið búnaður sem hægt hafi verið með litlum tilkostnaði að setja á vélina, sem stórlega og nánast alfarið hefði komið í veg fyrir slys af þessu tagi (tveggja handa rofi). Einnig hafi fyrirsvarsmönnum Blika hf. verið tiltækar aðrar ráðstafanir til að minnka hættu frá vélinni. Nú muni vélinni hafa verið breytt til að koma í veg fyrir slys af því tagi, sem stefnandi hafi orðið fyrir. Þegar slysið hafi orðið hafi stefnandi verið aðeins 17 ára að aldri. Það sé alkunna að unglingar hafi ekki sama jafnlyndi og eldra fólk; augnabliks ærslagangur og óaðgæsluleysi sé algengur hjá unglingum, sem hafi ekki jafn þroskaða athyglisgáfu og séu ekki jafnmeðvitaðir um hættueiginleika í umhverfinu eins og fullorðnir. Telja verði hæpið, að unglingur sem sé að stíga sín fyrstu spor á vinnumarkaðinum hafi umsjón yfir vél sem sé hættuleg og þarfnist þess að full aðgát sé höfð við þegar unnið sé við hana og það án þess að gefa honum fyrirfram ítarlegar aðvörunarleiðbeiningar. Einnig verði að telja það gálausa hegðun af hálfu verkstjóra, að hafa ekki verið til staðar á meðan skreiðarpressan var í notkun, en verkstjóri hafi verið fjarverandi þegar slysið varð. Augljóst sé að aðrar kröfur séu gerðar til verkstjóra þegar verk sé hættulítið, en þegar verk sé unnið við hættulegar aðstæður. Stefnandi kveður að hvað sem öðru líði sæti mat á bótaábyrgð stefnda strangari mælikvarða en almennt gerist og gengur þar sem um sé að ræða hættulegan starfa, en skreiðarhausapressan geti hæglega valdið þeim miklum skaða, sem við hana vinni. Kveður stefnandi kröfu um þjáningabætur grundvallast á niðurstöðu matsgerðar læknanna Jónasar Hallgrímssonar og Leifs N. Dungal og það geri einnig krafan um bætur fyrir varanlegan miska. Við útreikning kröfu um bætur fyrir varanlega örorku sé miðað við meðaltekjur iðnaðarmanna á slysdegi. Sé það gert með vísan til verulega ungs aldurs tjónþola, sem ekki hafi á slysdegi haft viðmiðunarhæfa tekjureynslu, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993. Vaxtakröfu kveður stefnandi vera í samræmi við 16. gr. skaðabótalaga, en upphafstími dráttvarvaxtakröfu, 9. desember 1999, sé með vísan til 15. gr. vaxtalaga nr. 25, 1987, en á þeim degi hafi verið liðinn mánuður frá því að stefnandi sendi réttargæslustefnda kröfubréf dags. 9. nóvember 1999. Hafi dráttarvaxtakrafan verið boðuð í niðurlagi bréfsins. Aðild stefnda kveður stefnandi byggja á, að stefnda hafi tekið við öllum réttindum og skyldum Blika hf., vinnuveitanda stefnanda á slysdegi. Réttargæsluaðild Tryggingamiðstöðvarinnar hf. byggist á því, að Bliki hf. hafi á slysdegi haft gilda ábyrgðartryggingu hjá félaginu. Mál þetta kveður stefnandi vera höfðað fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra með vísan til 33. gr. laga nr. 91, 1991, um meðferð einkamála. Um ábyrgð stefnda kveðst stefnandi vísa til almennra reglna skaðabótaréttarins, einkum sakarreglunnar og reglunnar um vinnuveitandaábyrgð. Um vaxtakröfu vísist til 16. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993 og um dráttarvaxtakröfu vísist til III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1987. Að endingu kveðst stefnandi um málskostnaðarkröfu vísa til laga um meðferð einkamála nr. 91, 1991, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra. Stefnda kveðst hafna þeim málsástæðum sem að framan eru raktar og stefnandi byggir kröfur sínar á. Kveðst stefnda benda á, að skreiðarpressa sú, sem um ræði í málinu, hafði verið í notkun hjá stefnda um langan tíma og engar athugasemdir hefðu verið gerðar við öryggisbúnað eða annan búnað pressunar af hálfu Vinnueftirlits ríkisins. Engu breyti að mati stefnda þó Vinnueftirlitið hafi krafist þess eftir slysið, að rofabúnaði pressunnar yrði breytt til að útiloka samskonar slys. Kveður stefnda í þessu sem öðru vera auðvelt að vera vitur eftir á og hægt að benda á að öryggisbúnaður ætti að vera einhvern veginn öðruvísi en hann hafi verið, en kjarni málsins sé, að ekki hafi verið gerðar athugasemdir af hálfu Vinnueftirlitsins við vinnuvélina eins og hún hafi verið. Því sé útilokað að meta það sem saknæma vanrækslu af hálfu stefnda, að búnaður hennar hafi verið eins og raun bar vitni. Hvað gáleysið varði verði ekki séð, að vangaveltur stefnanda undir stafliðum a-d í stefnu hafi nokkuð með bótaskyldu í málinu að gera, enda sé þar fyrst og fremst um að ræða almenn sjónarmið varðandi sakarmat. Þá kveðst stefnda benda á, að það hafi tíðkast um langan aldur á Íslandi að unglingar ynnu frá 16 ára aldri sem fullgildir verkamenn og fengju laun samkvæmt því. Þeir hafi stundað vinnu á ýmsum vinnustöðum og auðvitað séu ávallt einhverjar hættur þar til staðar og því miður útilokað að koma í veg fyrir að slys verði. Aðalatriðið í málinu sé hins vegar sú staðreynd, að stefnandi hafði unnið við pressuna lengi þegar óhappið varð og hafi hann verið orðinn vanur henni. Verði að ætla að stefnandi hafi fyllilega gert sér grein fyrir þeim hættum sem falist hafi í notkun pressunnar, enda ættu þær að blasa við hverjum sem við hana vinni. Kveðst stefnda leggja á það áherslu, að eftir stefnanda sé haft í lögregluskýrslu að slysið hafi verið eins og hvert annað óhapp. Hann hafi einungis verið með hægri hendina þar sem hún hafi ekki átt að vera og því hafi slysið orðið. Að mati stefnda segi þetta allt sem segja þurfi. Stefnandi hafi haft atburðarásina algerlega í hendi sér, þekkt hætturnar og getað, með eðlilegum og sjálfsögðum öryggisráðstöfunum, komið í veg fyrir slysið og verði hann því sjálfur að bera ábyrgð á tjóni sínu. Stefnda kveður það sem að framan sé rakið vera haft eftir stefnanda og taki af vafa um að leiðbeiningum hafi að einhverju leyti verið ábótavant. Þá kröfu stefnanda, að nærvera verkstjóra hafi verið nauðsynleg þegar umrædd pressa hafi verið í notkun, kveður stefnda ekki raunhæfa og því hljóti henni að verða hafnað, enda verði ekki séð að það hvort verkstjóri var á staðnum eða ekki hefði breytt nokkru um slys stefnanda, enda atburðarásinni algerlega stjórnað af stefnanda sjálfum. Stefnda kveður rétt að ítreka það, að útilokað sé að sjá fyrir allar þær hættur sem kunni að leynast á vinnustað eins og hjá stefnda, en ef fallist yrði á kröfur og málsástæður stefnanda í málinu, megi í raun segja að verið væri að innleiða hlutlæga ábyrgð vinnuveitanda á slysum eins og hér um ræði og slíkt hafi að minnsta kosti ekki verið raunin hingað til í íslenskum rétti. Varakröfu um lækkun kveður stefnda á því byggða, að fari svo að dómurinn telji bótaskyldu vera fyrir hendi, þá telji stefnda engan vafa á því leika, að stefnandi hljóti að bera megin hluta tjónsins sjálfur vegna augljósrar eigin sakar, sbr. það sem áður hefur verið rakið um atvik að slysinu. Stefnda kveðst um þjáningabætur benda á lokamálslið 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga, þar sem krafa stefnanda sé hærri en kr. 200.000,-, en stefnda telji að eins og mál þetta sé í pottinn búið sé eðlilegt að miða við lægri grunntölu en gert sé í kröfugerð stefnanda. Skýrslu fyrir dómi gaf, auk stefnanda, Sigurður Þorleifsson, en hann var, er atvik máls gerðust, verkstjóri hjá Blika hf. Í skýrslu Vinnueftirlits ríkisins dags. 31. janúar 1996, vegna slyss stefnanda, kemur fram, að Vinnueftirlitið hafi í kjölfar slyssins gert kröfur um breytingar á stjórnbúnaði skreiðarpressunnar til að koma í veg fyrir slys af því tagi, sem henti stefnanda. Er ágreiningslaust, að pressan var búin svonefndum tveggja handa rofa í kjölfar slyssins. Ljóst er að framanlýstar breytingar á skreiðarpressunni fyrirbyggja að slys, líkt og henti stefnanda, geti orðið við notkun pressunnar. Liggur ekki annað fyrir í málinu, en umræddar breytingar hafi verið einfaldar og án verulegs kostnaðar eða fyrirhafnar fyrir stefnda. Er það álit dómsins með vísan til þessa, að stefnda hafi borið, þegar er skreiðarpressan var tekin í notkun í atvinnurekstri félagsins, að gera umræddar ráðstafanir eða aðrar þær ráðstafanir, sem minnkað hefðu til muna eða útilokað þá augljósu hættu sem var á að hendur starfsmanna klemmdust við notkun pressunnar. Var þetta sérstaklega brýnt í ljósi þess, að gera mátti ráð fyrir alvarlegum meiðslum, klemmdust hendur starfsmanna undir loki pressunnar. Meint athugasemdaleysi Vinnueftirlits ríkisins fyrir slysið þykir í þessu sambandi ekki hafa neina þýðingu. Er það því niðurstaða dómsins, að stefnda beri skaðabótaábyrgð á áðurlýstu tjóni stefnanda. Upplýst er í málinu, að stefnandi hafði einhverja reynslu af notkun skreiðarpressunnar er umrætt slys átti sér stað. Þá mátti honum vera ljós sú klemmihætta, sem stafaði af notkun pressunnar. Er það niðurstaða dómsins með vísan til þessa, að stefnandi hafi sýnt af sér gáleysi er hann lagði hægri hönd sína í fals skreiðarpressunnar um leið og hann lét lok hennar síga. Við mat á gáleysi stefnanda þykir þó mega líta til ungs aldurs hans og reynsluleysis á slysdegi. Þykir hæfilegt að stefnandi beri 1/3 hluta tjóns síns sjálfur vegna eigin sakar. Stefnandi hefur sundurliðað dómkröfur sínar á eftirfarandi hátt: 1. Bætur fyrir þjáningu skv. 3. gr. 3 x 1.520 og 477 x 820“ 395.700,- 2. Bætur fyrir varanlegan miska, 4. gr. skbl. 4.690.000 x 25 %“ 1.172.500,- 3. Bætur fyrir varanlega örorku 5.-7. gr. skbl. 1.695.900,- x 6 % = 101.754,- 1.797.654,- x 3440/3848 2.010.849,- x 7,5 x 25 % “3.770.342,- Samtals 5.338.542,- Stefnandi byggir kröfu sína um þjáningabætur á matsgerð læknanna Jónasar Hallgrímssonar og Leifs N. Dungal dags. 14. október 1999. Í matsgerðinni vísa læknarnir m.a. til vottorðs Þorvaldar Ingvarssonar bæklunarlæknis við bæklunardeild Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri dags. 6. janúar 1999 hvað varðar óvinnufærni stefnanda. Þykir verða að byggja á ofannefndri matsgerð við ákvörðun þjáningabóta til handa stefnanda, enda hefur stefnda ekki gert nokkra tilraun til að hnekkja henni efnislega. Með vísan til þessa og að stefnda hefur ekki fært fyrir því rök, að atvik séu hér með svo sérstökum hætti, að efni séu til að beita heimild í lokamálslið 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993, til lækkunar á kröfum stefnanda um þjáningabætur, þykir í samræmi við áðurnefnda matsgerð verða að dæma stefnanda þjáningabætur í þá 3 daga, sem hann var rúmfastur, en í 477 daga, sem hann var veikur án þess að vera rúmliggjandi. Þjáningabætur stefnanda þykja því réttilega ákvarðaðar kr. 395.700,-. Þar sem stefnda hefur ekki mótmælt kröfugerð stefnanda tölulega á annan hátt en þegar hefur verið vikið að, þykir með vísan til niðurstöðu dómsins hér að framan, verða að dæma stefnda til að greiða stefnanda 2/3 hluta tjóns hans, þ.e. 5.338.542 x 2/3 = kr. 4.003.906,- með 2% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993, frá 31. janúar 1996 til 9. desember 1999, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1987, með síðari breytingum, frá þeim degi til greiðsludags Rétt þykir, með vísan til úrslita málsins, að stefnda greiði stefnanda kr. 600.000,- í málskostnað og er virðisaukaskattur innifalinn í þeirri fjárhæð. Dóm þennan kveður upp Freyr Ófeigsson, dómstjóri. D Ó M S O R Ð : Stefnda, BGB-Snæfell ehf., greiði stefnanda, Össuri Willardssyni, kr. 3.559.028,- með 2% ársvöxtum frá 31. janúar 1996 til 9. desember 1999, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1987, frá þeim degi til greiðsludags og kr. 600.000,- í málskostnað.
Mál nr. 655/2008
Líkamsárás Skilorð Miskabætur
H var ákærður fyrir sérlega hættulega líkamsárás með því að hafa slegið A í andlitið með krepptum hnefa og síðan slegið hann tvisvar sinnum í höfuðið með glerflösku. Í dómi Hæstaréttar kom fram að framburður A þess efnis að H hefði slegið sig tvisvar í höfuðið með flöskunni ætti sér nokkra stoð í framburði læknisins Þ. Hins vegar yrði ekki litið fram hjá því að A væri einn um þann framburð fyrir dómi sem vitni á vettvangi. Neitun H á þessum sakargiftum átti sér hins vegar stoð í framburði vitnisins C. Sökum þessa var ekki hægt að telja sönnun fram komna fyrir því að H hefði slegið A í höfuðið með flöskunni og var hann því sýknaður af broti gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Þar sem H hafði viðurkennt að hafa slegið A hnefahögg í höfuðið var H sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Var H dæmdur í 45 daga skilorðsbundið fangelsi auk þess sem honum var gert að greiða A miskabætur að fjárhæð 250.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 11. nóvember 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds sem krefst staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst sýknu af kröfu ákæruvalds og að skaðabótakröfu A verði vísað frá héraðsdómi. A hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Litið er svo á að hann krefjist staðfestingar héraðsdóms um bótaþátt málsins. I Í máli þessu er ákærða gefin að sök sérstaklega hættuleg líkamsárás með því að hafa aðfaranótt mánudagsins 16. júlí 2007, á horni Klapparstígs og Hverfisgötu í Reykjavík slegið A í andlitið með krepptum hnefa og síðan slegið hann tvisvar sinnum í höfuðið með glerflösku, með þeim afleiðingum að flaskan brotnaði. Við þetta á A að hafa hlotið glóðarauga vinstra megin, eymsli yfir kinnbeini og sár aftarlega á höfði vinstra megin. Í ákæru er háttsemi ákærða heimfærð undir 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og er þess krafist að hann verði dæmdur til refsingar. Þá krafðist A þess að ákærði yrði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð 562.250 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. júlí 2007 til greiðsludags. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði fundinn sekur um háttsemi samkvæmt ákæru, dæmdur í sex mánaða fangelsi þar af þrjá mánuði skilorðsbundið og til greiðslu 412.250 króna í skaðabætur til A með vöxtum eins og hann krefst. II Af framburði sem rakinn er í héraðsdómi má ráða að umrædda nótt hafi eggjum verið kastað úr bifreið sem ekið var hægt niður Laugaveginn. Munu þau hafa lent á gangandi vegfarendum þar á meðal á A og félaga hans. Í framhaldi af því mun A hafa gengið að þeirri bifreið er hann taldi eggin hafa komið úr og skvett úr bjórflösku inn um glugga hennar, en félagi hans slegið í vélarhlíf bifreiðarinnar. Ákærði og eigandi bifreiðarinnar, C, munu þá hafa stigið út úr henni, ákærði hlaupið á eftir A og náð honum nokkru síðar á Hverfisgötu. Var A þá enn með flöskuna í hendinni. C mun hafa komið í humátt á eftir. Auk ákærða og A bar aðeins eitt vitni, C, fyrir dómi sem sjónarvottur um hvað þá gerðist og ákæra lýtur að. Framburður A er í samræmi við ákæru. Hins vegar lýsti ákærði því að A hafi snúið sér að ákærða og otað fram flöskunni. Hafi ákærði slegið flöskuna úr hendi A og við það hafi hún skollið á vegg. Ákærði kvaðst í framhaldi af því hafa slegið A hnefahögg í andlit, komið hafi til handalögmála milli þeirra og sá síðarnefndi fallið í jörðina. Ákærði kvaðst þó telja að flaskan gæti, án þess að hann hefði tekið eftir því, hafa farið í höfuð A áður en hún kastaðist í vegginn. Vitnið C staðfesti þessa frásögn ákærða. Áverkar á A voru ekki verulegir, en Þórður Gísli Ólafsson heimilislæknir bar fyrir dómi að líklegra væri að áverkar á hársverði væru eftir flösku frekar en að A hefði rekið höfuðið í vegg, gangstéttarbrún eða þvíumlíkt. Þó kvaðst hann ekki geta útilokað það. Sönnunarbyrði um atvik sem eru sakborningi í óhag hvílir á ákæruvaldinu, samkvæmt 45. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. nú 108. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þrátt fyrir að framburður A fái nokkra stoð í framburði læknisins Þórðar Gísla um áverka þess fyrrnefnda verður ekki fram hjá því litið að hann er fyrir dómi einn um þann framburð sem vitni á vettvangi. Hins vegar fær staðföst neitun ákærða stoð í framburði vitnisins C um að ákærði hafi ekki slegið A í höfuð með flösku. Sökum þessa er með vísan til 46. gr. laga nr. 19/1991, sbr. nú 109. gr. laga nr. 88/2008, ekki unnt að telja sönnun komna fram fyrir því að ákærði hafi slegið A í höfuð með flösku. III Eins og að framan greinir hefur ákærði viðurkennt fyrir dómi að hafa slegið A hnefahögg í höfuðið eftir að A hafi gefist upp á flóttanum. Sá framburður er í samræmi við framburð vitna og áverka á andliti A. Hins vegar hefur ákærði borið við neyðarvörn vegna þess háttalags sem hann segir A hafa viðhaft með flöskuna. Ákærði kvaðst þó ekki hafa metið það svo á vettvangi að A hafi ætlað að ráðast á sig, en telja að hann hafi frekar brugðið flöskunni á loft sér til varnar. Verður þegar af þeim sökum ekki fallist á þessa málsvörn ákærða. Hann hefur unnið sér til refsingar fyrir líkamsárás sem varðar við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Ekki er heldur fallist á með ákærða að framangreind atvik á Laugavegi réttlæti árás hans þannig að áhrif eigi að hafa við ákvörðun refsingar. Sakarferill ákærða er nægilega rakinn í héraðsdómi og verður hann dæmdur til fangelsis í 45 daga, sem þykir mega binda skilorði eins og í dómsorði greinir. Fallist er á með héraðsdómi að uppfyllt séu skilyrði 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um miskabætur til handa A, sem ákveðast 250.000 krónur. Að teknu tilliti til kröfugerðar hans fyrir Hæstarétti ákveðast dráttarvextir frá sama degi og í dómsorði héraðsdóms segir. Þá verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um útlagðan kostnað A við að halda kröfunni fram í héraði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða helming áfrýjunarkostnaðar málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað, þar með talið málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Það athugast að í hinn áfrýjaða dóm vantar lýsingu á efni ákærunnar. Dómsorð: Ákærði, Haraldur Fossan Arnarsson, sæti fangelsi í 45 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum þremur árum frá uppsögu dóms þessa að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði greiði A, 312.250 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. júlí 2008 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði helming áfrýjunarkostnaðar málsins, sem er samtals 247.149 krónur að meðtöldum málsvarnarlaunum skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Helga Birgissonar hæstaréttarlögmanns, 224.100 krónur. Málið er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 19. júní sl. á hendur ákærða, Haraldi Fossan Arnarsyni, kt. 280185-2569, Gullengi 3, Reykjavík, “fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás með því að hafa aðfaranótt mánudagsins 16. júlí 2007, á horni Klapparstígs og Hverfisgötu í Reykjavík, slegið A í andlitið með krepptum hnefa og síðan slegið hann tvisvar sinnum í höfuðið með glerflösku, með þeim afleiðingum að flaskan brotnaði. Við þetta hlaut A glóðarauga vinstra megin, eymsli yfir kinnbeini og sár aftarlega á höfði vinstra megin. Telst þetta varða við 2. mgr. 218. gr. hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. A, kennitala [...], krefst skaðabóta að fjárhæð kr. 562.250, auk dráttarvaxta skv. III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. júlí 2007 til greiðsludags.” Málavextir Fyrir liggur að skömmu eftir miðnætti, aðfaranótt mánudagsins 16. júlí 2007, var tveimur eða þremur bílum ekið hægt niður Laugaveg í Reykjavík. Var ákærði farþegi í einum þessara bíla. Á móts við kaffihúsið Hljómalind var eggjum kastað úr einum eða fleiri bílum að fólki sem þar stóð. Varð það til þess að A gekk að bílnum sem ákærði sat í og kom til orðaskipta með þeim. Lauk þeim með því að A skvetti úr bjórflösku inn í bílinn. Hljóp hann svo á brott en ákærði veitti honum eftirför niður Klapparstíg og yfir Hverfisgötu þar sem þeir námu staðar. Kom þar til átaka og var hringt til lögreglu eftir að þeim lauk og tilkynnt um að maður væri að berja annan með flösku á Hverfisgötu. Lögreglumenn hittu þá A og B á Klapparstíg og sagði A mann úr einum bílnum hafa tekið af sér bjórflösku sem hann var með og barið sig með henni í höfuðið. Þá hefði hann einnig kýlt sig nokkrum sinnum. B kvaðst einnig hafa orðið fyrir árás annars manns úr einum bílnum og verið kýldur. Gátu þeir lýst mönnum þessum og gefið upp bílnúmerin sem svo varð til þess að hafðist upp á bílnum og ákærða í þessu máli. A leitaði sér læknishjálpar síðdegis næsta dag á heilsugæslustöðinni í Efra-Breiðholti. Í staðfestu vottorði Þórðar G. Ólafssonar yfirlæknis þar segir að smásár hafi verið á höfði, aftarlega og vinstra megin. Hafi þar verið bólga og A sagst finna til dálítilla eymsla þar. Ekki hafi verið rof alveg í gegnum húðina. Þá hafi hann verið með glóðarauga vinstra megin og hann sagst vera aumur yfir kinnbeini þar undir. Þá hafi hann sagst vera aumur í vinstri framhandleggsvöðva en hvorki hafi verið að sjá þar mar né bólgu. Læknirinn tók myndir af áverkunum og fylgja þær málinu. Á þeim sést áverki í hársverði, roði og hrúður, svo og lítils háttar glóðarauga vinstra megin. Verður nú gerð grein fyrir því sem fram hefur komið í aðalmeðferð málsins. Ákærði neitar sök. Hann segir eggjum hafa verið kastað úr bíl sem ekið hafi verið á undan þeim að nærstöddu fólki. Við það hafi þeir C, sem ekið hafi bílnum, farið að hlæja en piltur komið og gengið í veg fyrir bíl þeirra og barið í vélarhlífina og öskrað á þá. Annar piltur hafi þá komið hlaupandi og hellt bjór inn í bílinn og yfir ákærða. Kveðst hann hafa reiðst þessu og hlaupið úr bílnum og á eftir piltinum niður Klapparstíg og niður á Hverfisgötu og þar yfir götuna. Hafi pilturinn snúið sér þar við og haldið á flösku. Hafi hann lyft henni upp og otað henni að ákærða í axlarhæð. Kveðst ákærði þá hafa komist í vörn, orðið hræddur og náð að slá flöskuna af piltinum, áður en hann gat beitt henni gegn ákærða, svo að hún hún annað hvort slegist vegg sem þarna var fyrir aftan piltinn eða í höfuð honum og brotnað. Eins geti hún fyrst hafa farið í höfuð piltsins og síðan í vegginn. Þeir hafi svo slegist þarna og kýlt hvor annan nokkrum sinnum í andlitið og kveðst ákærði svo hafa verið búinn að fá nóg og ýtt honum frá sér svo að pilturinn hrasaði við og hlaupið á brott. Hafi hann hitt C, sem einnig hafði hlaupið úr bílnum á eftir hinum piltinum. Hafi þeir farið í bílinn sem var uppi á Laugavegi og ekið á brott. A hefur komið fyrir dóm og skýrt frá því að hann hafi staðið ásamt nokkrum vinum sínum við Hljómalind og þeir þá fengið yfir sig egg úr bíl sem ekið var framhjá. Kveðst hann þá hafa gengið að einum bílnum og séð að fólk í honum var með eggjabakka. Hafi orðið orðaskipti sem hafi lyktað með því að hann skvetti úr bjórlögg úr flösku inn um bílgluggann. Hafi sá, sem fyrir þessu varð, losað beltið og sagt: “Nú ertu dauður” og kveðst hann þá hafa hlaupið á brott og haldið á flöskunni og maðurinn á eftir honum. Hafi maðurinn öskrað og endurtekið þessi orð. Hann kveðst svo hafa hætt að hlaupa, enda hafi maðurinn dregið á hann, og maðurinn kýlt hann í höfuðið, aftur og aftur. Kveðst hann hafa borið hendurnar fyrir sig til að verjast höggunum í stað þess að slá á móti. Hafi hann fallið í jörðina við þetta. Hafi maðurinn tekið flöskuna sem lá þarna hjá og barið henni tvisvar af afli í höfuðið á honum þar sem hann sat og brotnaði flaskan við seinna höggið. Starfsmaður hótels þarna skammt frá hafi komið þarna að og sagst hafa séð þetta allt. Ákærði hafi þá hlaupið í bíl vinar síns sem hafi verið þarna rétt hjá. Hann kveðst hafa náð sér líkamlega af þessu en hann hafi orðið fyrir andlegu áfalli. C hefur skýrt frá því að kastað hafi verið eggjum að fólki við kaffihús úr bíl sem ók á undan þeim ákærða. Hafi þeir ákærði farið að hlæja að þessu en tveir úr hópnum þá komið að bílnum og annar þeirra slegið í vélarhlífina á bílnum. Þá hafi hann komið að bílglugganum hjá ákærða og hellt úr bjórflösku og tæmt hana inn í bílinn. Hafi þeir ákærði hlaupið úr bílnum og ákærði elt strákinn. Annar strákur sem var þarna með hinum hafi einnig hlaupið í burtu en numið staðar á Klapparstíg. Vitnið kvaðst þó ekki hafa átt neitt sökótt við hann heldur viljað fá hinn piltinn til þess að segja á sér deili vegna hugsanlegrar bótakröfu. Hafi hann því haldið áfram á eftir þeim hinum niður á Hverfisgötu og ekki verið langt á eftir ákærða. Hafi hann séð hvar strákurinn nam staðar og sneri sér við. Hafi hann reitt flöskuna hátt til höggs, enda verið búinn að tæma flöskuna inn í bíl vitnisins, og hafi hann reynt að slá ákærða í höfuðið með henni. Þegar hann lét höggið ríða hafi ákærði getað slegið flöskuna úr hendi hans með flötum lófanum svo að flaskan skall í vegg. Hafi hún ekki farið í höfuðið á stráknum og þeir ákærði svo skipst á nokkrum höggum. Kveður hann ákærða hafa ýtt við stráknum svo að hann féll og eftir það hafi þeir ákærði haldið upp á Laugaveg og farið í bílinn. Undir vitnið er borin skýrsla hans hjá lögreglu þar sem fram kemur að annar strákanna hafi skvett bjórnum enn hinn lamið í vélarhlífina. Hann segir að þannig geti þetta hafa verið. Þórður Gísli Ólafsson læknir hefur komið fyrir dóminn og staðfest vottorð sitt í málinu. Hann segir áverkann á höfði A geta samrýmst því að áverkinn sé eftir einhvers konar áhald. Hafi áverkinn verið ofarlega á höfðinu, ekki fjarri hvirflinum og verið eitt sár. Hann segir aðspurður af verjanda að ólíklegt sé að áverkinn sé eftir gangstéttarbrún miðað við útlit hans. Ekkert sé þó hægt að útiloka, svo sem að sárið sé eftir að höfuðið hafi skollið í vegg en þó sé það ekki líklegt. Líklegra sé að eftir sléttan flöt komi bólga og mar. Engin blæðing hafi verið úr sárinu þegar vitnið sá það en sést hafi hrúður eftir blæðingu. Ekki sé líklegt að mikið hafi blætt úr sárinu þar sem skurður hafi ekki verið á húðinni. Meðal gagna málsins er skýrsla sem tekin var hjá lögreglu af erlendu vitni, D, þegar mál þetta var þar til rannsóknar. Hann mun vera farinn af landi brott og finnst ekki. Af hálfu ákæruvaldsins hefur því verið hreyft að skýrsla þessi hafi sönnunargildi og að byggja megi á henni í málinu, sbr. 3. mgr. 48. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19, 1991. Þessu er mótmælt af hálfu ákærða. Sá sem skýrsluna skráði hefur ekki komið dóm í málinu frekar en votturinn að henni. Þykir því ekki vera óhætt að byggja á henni í málinu. Niðurstaða Ákærði neitar því að hafa slegið A með flöskunni en kannast við að hafa skipst á hnefahöggum við A. Ber C með honum um þetta. Þess er þó að gæta að frásögn þeirra varðandi flöskuna getur ekki talist fyllilega trúverðug í sjálfu sér og hún skýrir ekki áverkann ofan á höfði A. Aftur á móti þykir þessi áverki vera í góðu samræmi við vætti A sem segist hafa setið þegar ákærði sló hann með flöskunni ofan á höfuðið. Þykir ekki varhugavert að hafna framburði ákærða og C um þetta atriði og byggja á frásögn A. Telst ákærði vera sannur að því að hafa slegið hann tvisvar sinnum með flösku ofan á höfuðið svo að hann hruflaðist þar. Öllum þremur ber saman um að ákærði hafi slegið A í andlitið og telst það vera sannað og að áverkarnir í andliti A stafi af því. Hefur ákærði orðið sekur sérlega hættulega líkamsárás og brotið gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Refsing, skaðabætur og sakarkostnaður Ákærði hefur að baki nokkurn sakaferil og ber þar helst að nefna ákærufrestun og þrjá dóma fyrir þjófnaðarbrot og dóm fyrir fíkniefnalagabrot. Þess er þó að gæta að tveir fyrri dómarnir eru vegna brota sem framin voru áður en ákærði varð 18 ára. Auk þessa hefur ákærða verið refsað nokkrum sinnum fyrir umferðarlagabrot. Brot ákærða var fólskulegt og hættulegt. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 6 mánuði. Rétt þykir að fresta framkvæmd 3 mánaða af refsingunni og ákveða að sá hluti hennar falli niður að liðnum 3 árum frá dómsuppsögu, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Af hálfu A er þess krafist með vísan til a- og b- liða 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993 að ákærði verði dæmdur til þess að greiða honum 562.250 krónur í skaðabætur ásamt dráttarvöxtum frá 16. júlí 2008 til greiðsludags samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001. Af hálfu ákærða er þess krafist að kröfunni verði vísað frá dómi. Krafan sundurliðast sem hér segir: Taka ber kröfuna til greina eins og hún er fram sett en miskabætur þykja hæfilegar 350.000 krónur. Ber þannig að dæma ákærða til þess að greiða A 412.250 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 16. júlí 2008 til greiðsludags. Dæma ber ákærða til þess að greiða verjanda sínum, Helga Birgissyni hrl., 175.000 krónur í málsvarnarlaun, sem dæmast með virðisaukaskatti, og til þess einnig að greiða 8.150 krónur í annan sakarkostnað. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Haraldur Fossan Arnarson, sæti fangelsi í 6 mánuði. Frestað er því að framkvæma 3 mánuði af refsingunni og fellur sá hluti hennar niður að liðnum 3 árum frá dómsuppsögu, haldi ákærði almennt skilorð. Ákærði greiði A 412.250 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 16. júlí 2008 til greiðsludags. Ákærði greiði verjanda sínum, Helga Birgissyni hrl., 175.000 krónur í málsvarnarlaun og greiði 8.150 krónur í annan sakarkostnað.
Mál nr. 298/2006
Kynferðisbrot Börn Skaðabætur
X var ákærður fyrir brot gegn 1. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með nánar tilgreindri háttsemi gagnvart stjúpdóttur sinni Y og fyrir brot gegn 1. mgr. 202. gr. sömu laga með nánar tilgreindri háttsemi gagnvart stúlkunni Z. Talið var sannað að X hefði gerst sekur um þá háttsemi sem í ákæru greindi, þó þannig að brot gegn Z voru öll talin hafa átt sér stað í september 2004. Þótti refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í þrjú ár og sex mánuði. Hann var jafnframt dæmdur til að greiða báðum stúlkunum miskabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinson, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 22. maí 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þyngingar á refsingu og að ákærði verði dæmdur til að greiða Y 2.000.000 krónur og Z 1.500.000 krónur með vöxtum og dráttarvöxtum samkvæmt ákæru. Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvalds, en til vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann aðallega sýknu af bótakröfum, til vara að þeim verði vísað frá héraðsdómi, en að því frágengnu að fjárhæðir þeirra verði lækkaðar. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, X, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins samtals 356.418 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur. Málið er höfðað með ákæruskjali dags. 13. desember 2005 á hendur X, kt. [...], eþíópískum ríkisborgara, Reykjavík, fyrir eftirgreind kynferðisbrot framin í Reykjavík: Gegn stjúpdóttur sinni Y, fæddri 1994, með því að hafa: 1. Í júní 2000, í svefnherbergi stúlkunnar á heimili þeirra í A, snert nakin brjóst hennar, rass og kynfæri með höndum sínum, lagst ofan á hana og strokið getnaðarlim sínum við kynfæri hennar. 2. Frá desember 2002 til októberloka 2004 á heimili þeirra í B, í mörg skipti sett getnaðarlim sinn í kynfæri og endaþarm stúlkunnar og í eitt skipti snert andlit hennar með berum getnaðarlim sínum. Áttu brotin sér stað í svefnherbergi stúlkunnar, holi, baðherbergi, eldhúsi og í geymslu sem tilheyrir íbúðinni. Gegn stúlkunni Z, fæddri 1994, með því að hafa: 3. Á tímabilinu júlí til september 2004 í svefnherbergi Y á heimili þeirra í B, lagst nakinn að neðan ofan á Z og strokið getnaðarlim sínum við nakin kynfæri hennar. 4. Á tímabilinu júní til október 2004 í geymslu sem tilheyrir framangreindri íbúð í B, í að minnsta kosti fimm skipti sett getnaðarlim sinn í kynfæri stúlkunnar. Háttsemi ákærða samkvæmt 1. og 2. tölulið þykir varða við 1. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 9. gr. laga nr. 40/1992 og 3. gr. laga nr. 40/2003, en samkvæmt 3. og 4. tölulið við 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992 og 4. gr. laga nr. 40/2003. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Bótakröfur á hendur ákærða: Af hálfu Y, kt. [...], er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð 2.000.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. nóvember 2004 til 8. nóvember 2005 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Af hálfu Z, kt. [...], er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. október 2004 til 8. nóvember 2005 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Verjandi ákærða krefst sýknu af kröfum ákæruvalds, en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst hann þess að bótakröfum verði vísað frá dómi, en til vara lækkunar á þeim. Loks krefst hann málsvarnarlauna að mati dómsins, sem greiðist úr ríkissjóði. Málavextir: Ákæruliðir 1 og 2, vegna meintra brota gegn Y Hinn 8. júlí 2005 lagði C fram kæru á hendur fyrrverandi eiginmanni sínum X, ákærða í máli þessu, fyrir ítrekuð kynferðisbrot gegn ólögráða dóttur hennar, Y, sem átt hafi sér stað á árinu 2000 fram til ársins 2004. Kvaðst hún hafa kynnst ákærða í lok maí 2000 og þau hafi hafið sambúð í lok júní á heimili hennar að A. Þau hafi flutt í B rétt fyrir jólin árið 2002. Í októberlok árið 2004 hafi þau slitið samvistum og fengið lögskilnað 10. maí 2005. Kærandi kvaðst hafa verið kölluð til yfirheyrslu á lögreglustöðina Breiðholti daginn áður og fengið að vita að ákærði væri grunaður um kynferðisbrot gegn Z, sem væri vinkona Y. Þetta hafi orðið til þess að hún ræddi við dóttur sína um það hvort ákærði hefði misnotað hana. Hafi Y í fyrstu farið í vörn en síðan brotnað saman og greint frá því að ákærði hafi margsinnis átt við hana endaþarmsmök og kynmök um leggöng en fyrir það hafi hún þegið peningagreiðslur. Kærandi kvað Y hafa greint frá því að misnotkunin hafi átt sér stað að A, í herbergi hennar og að B í geymslunni þar, herbergi hennar, baðherbergi og eldhúsi. Ákærði var handtekinn 8. júlí 2005 og sætir nú farbanni. Við yfirheyrslu hjá lögreglu þann dag, að viðstöddum túlk, neitaði hann sök. Kvaðst hann oft hafa átt í illdeilum við kæranda, fyrrverandi eiginkonu sína en hún hafi verið ósátt við skilnað þeirra og bæri því hefndarhug til hans. Kvað hann hana hafa haft í hótunum við sig og neitað honum um að hitta börn þeirra. Hann kvað ásakanir Y ekki eiga við rök að styðjast. Ákærði hélt fast við framburð sinn í yfirheyrslu lögreglu 14. júlí, 8. október og 10. nóvember 2005. Hinn 8. júlí 2005 gekkst Y undir réttarlæknisfræðilega skoðun hjá Arnari Haukssyni dr. med. Í skýrslunni er haft eftir Y: ,,Stundum þegar mamma er sofandi, þá kemur hann einn inn til mín og efir að ef ég sé (sic) góð gefi hann mér 1000 kall. Stundum setur hann peninginn undir koddann. Hann er í nærbuxum og bol og leggst upp í rúmið til mín og fer að káfa á mér og fer oft með hendina á neðri fremri hlutann og nuddar þar. Svo hefur hann tekið út tippið á sér og setur í neðri fremri hlutann eða aftari. Stundum er það sárt og stundum ekki og stundum er það óþægilegt. Stundum er sárt að pissa þegar hann hefur gert þetta. Stundum þegar hann heyrir mömmu vera að vakna að strákan( sic) vaknar hann og fer aftur inn til mömmu. Stundum fer hann svo inn í herbergi til mömmu og stundum kemur hann svo aftur um nóttina og gerir allt aftur. Hann sagði að ég mætti ekki segja mömmu því þá fengi ég ekki pening og ég var hrædd og þorði ekki að segja mömmu því hann var svo oft heima og sleppti þá vinnunni. Stundum hefur hann boðið mér að vera hjá sér í baði eða sturtu og þá hefur hann (segi bara eins og það er) með T í annan hvorn neðri endann. Stundum er það sárt. Hann hefur líka gert það í geymslunni og inni í forstofu í íbúðinni þegar strákarnir voru heima og í play-station, þá hefur hann farið bak við vegginn. Aðspurð hvernig hann láti hana gera þegar hann gerir þetta þá beygir hún sig fram á við og segir að hann láti hana beygja sig og standi bak við hana. Hann hefur verið með krem, já Nivea krem. Hann lætur mig setja kremið og látið mig sjálfa en einu sinni setti hann það sjálfur. Annars talar hann á ensku; segir ,,put the kream on”. Hann hefur einu sinni komið með T eins og maður sé með tannbursta við munninn og nefið. Hann hefur sett slefið sitt á T-ið og sett það í neðri fremri. Alltaf þegar hann gerði þetta þurfti ég svo að fara á klósettið þegar hann sá ekki til og þurrka mér því ég var blaut eftir þetta. Á 17. júní kom hann alltaf í kojuna til mín neðri og efri (sennilega í fyrsta sinnið). Stundum hefur þetta verið sárt en ég hef aldrei grátið. Hef ekki þorað það. Hann gaf mér oft pening en ekki alveg alltaf, en stundum tók hann peninginn til baka. Stundum þegar hann var að reyna gerði ég eins og þegar maður er með martröð og reyni að ýta mér undan og sagði eins og ég væri sofandi ummmmm og fór undan og þá fór hann í burtu og tók peninginn ... Einu sinni sagði ég vinkonu minni þetta og þá sagði hún að hann gerði þetta líka við sig.” Í samantekt læknis um ástand Y við skoðun segir að hún hafi verið hrædd og setið þétt að móður sinnar og horft oft til hennar eins og hún hafi verið hrædd um að móðir hennar yrði sár og hafi spurt hana m.a. einu sinni; ,,mamma ertu að gráta, mamma það var tár á kinninni á þér.“ Þá segir í skýrslunni að hún hafi verið einlæg og samvinnuþýð en greinilega hrædd. Í niðurstöðu skýrslunnar segir m.a.: ,,Hún (innsk. Y) á mjög erfitt í fyrstu að segja sögu sína, hvíslar svo nánast heyrist ekki og stundum lítur hún á móður sína sem er með í viðtali og segir ,,þetta er það sem ég ætlaði að fara að segja við þig“ en móðir hennar fékk fyrst að vita um þetta í gær... Hún er grafalvarleg meðan á frásögn stendur, stoppar oft og horfir þögul fram fyrir sig eins og hún sé að rifja upp atburði sem hún vill ekki muna en svo kemur allt í einu hver smáfrásögnin eftir aðra, alltaf með þögn og hléum á milli. Við skoðun er hún hrædd. Við fáum þó að kíkja á ytra rassop sem er teygjanlegt en þegar við snertum endaþarmsop segir hún ,,æ,æ“ og aðspurð segir hún þetta vera eins og maðurinn gerði þetta með T. Við fáum líka að sjá ytra leggangsop sem virðist ekki vera rifið, og sést að meyjarhaftshring sem virðist heill, en þá verður hún hrædd og spennir sig og ekki er ráð að skoða hana nema í svæfingu til að valda ekki hræðslu eða andlegum áhrifum hjá henni. Aðspurð segir hún að hann hafi oftast sett T aftan frá milli fótanna á henni...“ Þá skoðaði Arnar Hauksson kynfæri og endaþarm Y í svæfingu 12. júlí 2005. Í skýrslu læknisins kemur fram að við skoðun á ytra umhverfi leggangna og á ,,hymen kanti“ hafi ekki sést áverkar og ,,hymen hringurinn“ hafi reynst heill og þröngur. Við skoðun á endaþarmi hafi ekki sést áverkar en endaþarmsop hafi verið óvenju vítt og án mótstöðu. Þá hafi ekki sést nein ör eða ummerki slíks. Í málinu liggur frammi vottorð Vigdísar Erlendsdóttur, forstöðumanns Barnahúss, frá 3. mars 2006 um mat á því hvaða afleiðingar ætluð kynferðisbrot ákærða hafi haft fyrir Y. Hafi Barnaverndarnefnd Reykjavíkur óskað eftir sérfræðilegri greiningu og meðferð fyrir hana 13. júlí 2005, vegna gruns um slík brot gegn henni. Í vottorðinu er því lýst hvernig Y brást við í viðtölunum. Þar segir: ,,Í viðtölunum átti telpan erfitt með að ræða atburðina og greip stundum til þess ráðs að skrifa það sem henni bjó í brjósti. Fram kom að hún glímdi við endurupplifanir í formi martraða og þrálátra hugsana og ímynda. Telpan mætti í viðtal þann 21. okt. en hún hafði þá skrifað í dagbók sína: ,,Í dag fór ég ekki í skólann því að amma vakti mig ekki. Og þegar ég var búin að sofa aðeins leingur byrjaði ég að dreyma um hann X. Þetta var ekki góður draumur. Hann var þannig að X reyndi að setja typpið í rassinn á mér. En ég náði að flýja í burtu sem betur fer! En hann byrjaði að elta mig en svo hrökk ég upp úr draumnum. Þetta var ekki skemmtilegur draumur ég var næstum því farin að gráta“ (svo ritað). Í viðtali þann 28. desember lýsti telpan endurupplifunum á ný. Kvaðst hún vilja skrifa niður atvikið sem hún sæi fyrir sér en hún gæti ekki sagt það og skrifaði eftirfarandi: “Alltaf þegar hann var að fara að gera þetta við mig þá sleikti hann á sér fingurna og setti á ****ið (sic) á sér. (Það var ógeðslegt!!) (svo ritað). Sagði hún að henni væri minnisstætt að hann hefði gert þetta og hefði hana ítrekað dreymt framangreint. Kvaðst hún vakna við draumana. Telpan komst í nokkurt uppnám við skrifin (mátti sjá á henni handskjálfta og varð hún ókyrr í sætinu.) Y kvaðst telja að hún hafi verið sex ára þegar Xe og móðir hennar hófu sambúð. Segist hún hafa kallað hann ,,daddy“ þegar hann og móðir hennar voru gift. Hann hafi stundum verið leiðinlegur. Hann hafi t.d. ýtt höfðinu á henni ofan í matinn ef hún vildi ekki borða og hafi hún eitt sinn fengið matarolíu í augun þegar hann gerði það. Þá hafi hann eitt sinn togað í eyrað á D (yngri bróður hennar) þegar hann var þriggja ára. Henni hafi þó stundum fundist hann ,,bara ágætur“ en segir að eftir að ,,þetta sem mér finnst erfitt að segja gerðist“ hafi hún farið að hata hann, ,,hann vakti mig hverja einustu nótt“. Hún reyni nú að hugsa ekki um hann.“ Í samantekt og áliti í niðurlagi vottorðsins segir: ,,Y hefur á tímabilinu frá 19. júlí og þar til nú sótt níu viðtöl til undirritaðs sálfræðings. Viðtölin hafa leitt í ljós fjölmörg vandamál sem þekkt eru á meðal barna sem hafa sætt kynferðislegu ofbeldi í langan tíma. Telpan uppfyllir greiningarskilmerki þunglyndis (DSM-IVR:296.20 Major Depressive Episode, Unspecified). Hún glímir jafnframt við margvísleg einkenni kvíða. Sjálfsmat hennar er lágt og skapsveiflur og einbeitingarerfiðleikar valda henni umtalsverðum erfiðleikum í félagslegum samskiptum og námi. Þrátt fyrir að telpan hafi sótt viðtöl í rúmt hálft ár hafa ekki orðið merkjanlegar breytingar á líðan hennar. Ætla má að telpan muni um langt skeið glíma við afleiðingar hins kynferðislega ofbeldis sem hún kveðst hafa sætt af hendi fyrrum stjúpa síns. Meðal þátta sem veita forspá um afleiðingar kynferðislegs ofbeldis gegn börnum eru i) hversu lengi stóð ofbeldið yfir, ii) hversu alvarlegt var ofbeldið og iii) hver voru tengsl geranda og þolanda. Í ljósi þess að Y hefur greint frá alvarlegu kynferðislegu ofbeldi af hendi uppalanda síns sem staðið hefur um árabil má ætla að afleiðingarnar séu mjög alvarlegar og renna niðurstöður sjálfsmatskvarða og viðtala stoðum undir að svo sé. Ekki er unnt að segja til um að svo stöddu hvort telpan muni ná sér eftir hið kynferðislega ofbeldi sem hún kveðst hafa sætt. Rétt er jafnframt að geta þess að algengt er að fólk sem þolað hefur kynferðislegt ofbeldi í bernsku glími við afleiðingar þess á fullorðinsárum ss. í tengslum við kynlíf, meðgöngur og fæðingar.” Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði neitaði sakargiftum fyrir dómi. Hann kvað móður Y, C, hafa fengið stúlkuna til þess að ljúga upp á sig röngum sakargiftum. Hann taldi ásakanir hennar mega rekja til þess að C hafi alltaf verið önug út í hann og hótað honum að valda honum skaða. Hann kvað C vera mjög afbrýðisama og eftir að þau hafi skilið hafi hún ekki leyft honum að nýta umgengnisrétt sinn við börnin. Ákærði kvað samskipti sín við börnin hafa verið mjög góð. Hann kvaðst í fyrstu hafa búið með C að A, en flutt þaðan í B. Að beiðni lögreglustjórans í Reykjavík og með vísan til a-liðar 1. mgr. 74. gr. a laga nr. 19/1991, sbr. 23. gr. laga nr. 36/1999 var skýrsla tekin af Y fyrir dómi 8. júlí 2005. Greindi vitnið svo frá að ákærði hafi gert eitthvað við hana daginn eftir stóra jarðskjálftann þegar hún bjó í A og var 6 ára gömul. Hún kvað það þó hafa ,,farið úr hausnum á sér“. Nánar aðspurð kvaðst hún hafa verið inni í einhverju herbergi í A og svo inni á klósetti. Lýsti hún tilviki sem átti sér stað í A þegar ákærði hafi komið upp í rúmið til hennar og snert hana. Hann hafi snert á henni brjóstin, rassinn og kynfærin með höndunum. Hann hafi komið við kynfæri hennar með typpinu en ekki farið inn í hana. Aðspurð kvað hún typpið hafa verið bæði hart og mjúkt en það hafi ekki komið neitt úr því. Í yfirheyrslunni notaði hún orðin ,,fremri neðri hlutann“ yfir kynfæri sín en rassinn nefndi hún ,,aftari neðri hlutann“. Getnaðarlim ákærða nefndi hún ,,T“. Vitnið kvað ákærða hafa legið ofan á henni en hún hafi legið á bakinu. Vitnið kvað ákærða hafa hrækt í lófa sinn eða á fingur sína og sett hrákann á typpið á sér. Stundum hafi hann notað Nivea krem sem hafi verið geymt á klósettinu. Hafi brúsinn verið hvítur með bláum tappa. Þegar hún hafi búið í B hafi ákærði komið til hennar og sett pening undir koddan hjá henni og gert það sama. Eitt sinn hafi hann beðið hana að koma með sér í sturtu og þá hafi hann sett typpið inn í rassinn. Hún hafi staðið og hann hafi verið fyrir aftan hana en þó hafi hann ekki hreyft sig. Kvaðst hún ekki gera sér grein fyrir því hversu lengi hann hafi verið með typpið í rassinum á henni. Þá lýsti vitnið því að þegar hún hafi eignast koju hafi ákærði komið til hennar og gert það sama við hana en þá hafi hún verið ein í herbergi. Hann hafi farið í rassinn hennar og kynfæri. Hún hafi fært sig í efri kojuna og haldið að hann færi ekki til hennar þangað en hann hafi gert það. Í þessi skipti hafi hann þó ekki gefið henni pening. Vitnið kvaðst ekki gera sér grein fyrir því hversu oft ákærði hafi gert þetta. Hún kvaðst hafa hreyft sig ,,eins og hún væri að fá martraðir“ en þá hafi hann tekið peningana til baka. Eitt skiptið þegar hún hafi snúið sér hafi ákærði sett typpið á munninn á henni og svo á nefið á henni. Það hafi ekki farið upp í hana og hún hafi ekki fundið hvort nokkuð hafi komið úr því. Vitnið kvað ákærða einnig hafa beðið hana um að koma með sér í geymsluna og lokað hurðinni og beðið hana um að krjúpa ,,eins og hún væri að ná í hlut“. Hann hafi farið með typpið í rassinn á henni. Þá lýsti hún tilviki sem átti sér stað í eldhúsinu en þá hafi bræður hennar verið í play-stationtölvu. Hann hafi beðið hana um að gera það sama og í geymslunni og hafi ákærði sett typpið í rassinn á henni. Hún kvað ákærða hvorki hafa notað krem í geymslunni né í eldhúsinu. Spurð um fjölda þeirra skipta sem hin meinta misnotkun átti sér stað kvaðst vitnið ekki geta sagt til um það en kvað þetta þó hafa gerst oft. Hún sagði að misnotkunin hafi átt sér stað einu sinni í geymslunni, sturtunni og eldhúsinu. Kvaðst hún ekki vita hversu oft þetta hafi gerst í herberginu en það hafi gerst oft að nóttu til og einnig um morguninn þegar móðir hennar svaf en hún vissi ekki hversu oft það gerðist. Þessi skipti hafi ákærði farið með typpið í kynfæri hennar og rass. Þegar ákærði hafi látið hana beygja sig fram hafi hann ,,rétt girt niður um hana“. Hann hafi sagt henni að vera stillt eins og E bróðir hennar hefði verið þegar hann hafi gert þetta við hann. Hún taldi þetta síðast hafa gerst þegar hún var 9 ára. Kvað vitnið ákærða hafa sagt við hana að hún mætti ekki segja frá, annars gæfi hann henni ekki pening. Hann hafi gefið henni frá 500-3000 króna en stundum hafi hann tekið peningana aftur. Henni hafi verið sama um peninginn og langað til að segja frá en ekki þorað það því að ákærði hafi oft slegið hana utan undir þegar hún hlýddi ekki. Vitnið kvað sér kunnugt um að ákærði hafi misnotað vinkonu sína, Z. Þetta hafi verið ,,stóra leyndarmálið“ þeirra og þær hafi rætt um þetta áður en þetta komst upp, á ,,leynistaðnum“ þeirra í kofa hjá J. Z hafi sagt henni að eitt sinn hafi ákærði passað hana á meðan móðir hennar fór út og þegar hún hafi farið að sofa hafi ákærði komið inn í herbergið hennar og farið með typpið ,,eitthvað“ Vitnið kvað að sér hefði liðið illa að ,,halda þessu inni svona lengi“. Hún hafi grátið. Henni hafi einnig liðið illa þegar hún sagði móður sinni frá þessu því hún hafi vitað að hún ætti eftir að segja svo mörgum öðrum frá þessu. Vitnið, C, móðir Y, gaf skýrslu fyrir dómi. Hún greindi frá því hvernig hún og ákærði kynntust og hvenær þau hófu sambúð. C átti fyrir tvö börn, Y fædda 1994 og dreng fæddan 1996. Hún og ákærði eignuðust svo tvö börn saman, fædd 2001 og 2003. Vitnið kvað ákærða hafa gengið sínum börnum í föðurstað. Vitnið kvaðst ekki hafa verið í vinnu nema í smá tíma er þau bjuggu í A en ákærði hafi hins vegar verið í vinnu og starfað hjá nokkrum fyrirtækjum. Vitnið kvað þau ákærða hafa skilið í nóvember 2004. Vitnið kvaðst fyrst hafa fengið vitneskju um kynferðisbrot ákærða gegn dóttur hennar er lögreglan hringdi til hennar og boðaði hana til skýrslutöku vegna meintra brota ákærða gegn Z. Dóttir hennar, Y, hafi þá ekki verið á landinu en komið heim tveimur dögum síðar. Vitnið kvaðst hafa spjallað við dóttur sína sem hafi í fyrstu ekkert sagt en síðar sagt móður sinni að ákærði hafi nauðgað sér. Vitnið spurði þá dóttur sína hvað það þýddi að vera nauðgað og þá hafi Y sagt að ákærði hefði sett ,,neðri hlutann“ á sér í ,,neðri hlutann“ á henni. Vitnið spurði dóttur sína nánar út í hvað það þýddi og þá hafi Y sagt að neðri hlutinn sinn væri það sem hún pissaði með og að neðri hlutinn hans væri ,,T”, sem þýddi typpi. Vitnið kvað að hún hefði spurt dóttur sína að því hvort að þetta væri satt og að Y hefði játað því. Vitnið kvað dóttur sína hafa sagt henni að þetta hefði gerst bæði þegar þau bjuggu í A og í B. Þá hafi hún lýst því nánar að þetta hafi gerst á ganginum, í herbergjunum og inni á baði. Vitnið kvað andlega og líkamlega líðan dóttur sinnar hafa verið mjög erfiða og að hún ætti mjög erfitt með að umgangast önnur börn. Skapsveiflur væru mjög miklar og stundum færi hún að gráta upp úr þurru. Hún sagði dóttur sína vera í meðferð í Barnahúsi. Vitnið kvaðst aldrei hafa staðið dóttur sína að því að skrökva svo alvarlegum atvikum sem þessum. Hún greindi frá því að samkomulag hennar og ákærða hefði verið gott, þau hafi ekki rifist mikið en það hafi þó komið fyrir. Vitnið kvaðst ekki hafa orðið vör við að ákærði væri að beita dóttur hennar kynferðislegu ofbeldi og ekki orðið vör við næturferðir hjá honum. Þá kvað hún ákærða hafa nokkrum sinnum beitt hana líkamlegu ofbeldi þegar hann var undir áhrifum áfengis en annars aldrei. Hún kvaðst ekki hafa tilkynnt það til lögreglu. Vitnið greindi frá því að þegar hún og ákærði skildu hafi hún boðið honum að hafa samband við börnin en ekki hafi verið gert samkomulag hjá sýslumanni um umgengni. Ákærði hafi haft samband við börnin þegar hann hefði tíma. Hún kvað skilnaðinn hafa farið fram í góðu og segir afbrýðisemi sína í garð annarra kvenna ekki hafa verið orsök skilnaðarins. Hún telur að þau hafi bæði ákveðið að skilja. Þá minnist hún þess að hún hafi einhverju sinni hótað honum að minnka pabbahelgarnar þegar hún var mjög reið út í ákærða. Þá greindi vitnið frá því að hún hefði vitað til þess að ákærði væri að gera við hjól Z og bróður hennar en hún hafi sjálf séð hann vera að vinna að hjólunum. Hún kvað ákærða ávallt hafa lagað hjól barnanna þeirra en ekki annarra barna nema þeirra Z og bróður hennar en hann hafi ávallt komið vel fram við þau. Vitnið kvað ákærða hafa verið góðan við börnin. Þar sem ákærði er af erlendu bergi brotinn þá talaði hann við börnin á ensku en þó smávegis á íslensku. Vitnið kvað dóttur sína Y hafa skilið hann mjög vel, en bróðir hennar E hafi ekki skilið hann eins vel. Vitnið játti því að til hefði verið Nivea krem á heimilinu að A á árunum 2001-2004 en ákærði hafi notað það við húðþurrki. Spurð út í samskipti ákærða og G, móður Z, kvað vitnið þau hafa verið eðlileg og hafi þau ekki verið nánir vinir heldur kunningjar. Vitnið kvaðst ekki hafa orðið vör við það að G væri ekki vel við ákærða. Vitnið greindi frá því að dóttir hennar hefði verið með sinn eigin síma, en kvað það hafa komið fyrir að dóttir hennar ætti ekki inneign í símanum. Vitnið kvaðst þó ekki hafa orðið vör við að hún væri að hringja úr síma ákærða þegar þannig stóð á. Vitnið, Arnar Hauksson læknir, staðfesti skýrslu þá sem frá honum stafar og liggur frammi í málinu. Hann kvað meyjarhaft stúlkunnar hafa verið heilt, en endaþarmsop hennar væri víðara en venjulegt væri hjá stúlkum á hennar aldri. Gæti það stafað af því að farið hefði verið með fingur eða einhvern aðskotahlut inn í endaþarminn oftar en einu sinni. Þá kvað hann slíkt einnig geta verið meðfætt, en því fylgdi þá venjulega hægðaleki, sem ekki væri um að ræða hjá Y. Vitnið, Vigdís Erlendsdóttir sálfræðingur, staðfesti skýrslu þá sem frá henni stafar og liggur frammi í málinu. Hún kvaðst hafa lagt fyrir stúlkuna sjálfsmatskvarða. Þá kvað hún stúlkuna hafa uppfyllt greiningarskilmerki þunglyndis og væri hún mjög kvíðin, en uppfyllti þó ekki skilyrði kvíðaröskunar. Hún taldi þroska stúlkunnar vera innan eðlilegra marka og aldurssvarandi. Þá greindi vitnið frá því að stúlkan hefði miklar áhyggjur af því að þetta spyrðist út í skólanum hennar, hún væri mjög hrædd við að vera ein, ætti erfitt með að sofna á kvöldin og óttaðist að ákærði kæmi og réðist á móður sína. Niðurstaða ákæruliða 1 og 2. Upphaf máls þessa má rekja til þess að kæra var lögð fram af hálfu móður vinkonu telpunnar, Z, en Z hafði sagt móður sinni að ákærði hefði misnotað hana kynferðislega. Ákærði hefur neitað sök samkvæmt þessum ákærulið og kveður móður telpunnar hafa fengið telpuna til að bera á sig rangar sakir. Vitnið, C, bar fyrir dómi að samkomulag hafi orðið milli þeirra að skilja og að skilnaðurinn hafi farið fram í góðu. Að mati dómsins kom ekkert fram í hennar framburði sem rennt geti stoðum undir þá staðhæfingu ákærða að móðirin hafi fengið telpuna til að bera á hann rangar sakargiftir. Dómurinn horfði á og hlýddi á myndbandsupptöku af yfirheyrslu yfir telpunni. Telpan virtist afar feimin og fremur barnaleg og gekk illa í upphafi yfirheyrslunnar að fá hana til að segja sjálfstætt frá. Þegar á yfirheyrsluna leið fór hún að segja sjálfstæðar frá og varð þá frásögn hennar nákvæmari af þeim atburðum sem ákæra tekur til. Hún gat tímasett með nokkurri nákvæmni hvenær ákærði áreitti hana fyrst og kvað það hafa gerst daginn eftir jarðskjálftann á Suðurlandi. Hún kvað þá ákærða hafa snert á henni brjóstin, rass og kynfæri hennar með höndunum, en strokið getnaðarlim sínum, sem hún kallaði ,,T“ við kynfæri hennar, sem hún nefndi ,,neðri fremri hlutann“. Þá kvað hún ákærða alltaf hafa hrækt á fingur sína og sett á getnaðarlim sinn, en kvaðst ekki vita hvers vegna hann hefði gert þetta. Að mati dómsins eykur á trúverðugleika frásagnar telpunnar, hvaða nöfnum hún nefndi kynfæri og rass og bendir til þess að hún hafi ekki nokkurt hugmyndaflug í að spinna upp frásagnir af atvikum sem í ákæru greinir. Auk þess var frásögn hennar og fas einlægt þótt mikillar feimni eða skammar hafi gætt er hún sagði frá þessum atburðum. Einnig greindi telpan með nákvæmi frá því er hún var flutt í B að ákærði hefði alltaf sett pening undir koddann hjá henni er hann gerði ,,þetta“, nema þegar þetta gerðist á klósettinu, í geymslunni eða á ganginum. Þá lýsti hún því að ákærði hefði beðið hana að beygja sig fram, ,,eins og hún væri að ná í hlut“ og þá sett ,,T“ inn í ,,neðri aftari hlutann“. Ákærði hefði einnig sett typpið inn í kynfæri hennar og snert munn hennar og nef með kynfærum sínum. Hún kvað ákærða stundum hafa notað Nivea krem, sem var í hvítum umbúðum með bláu loki og hafi það verið geymt inni á baðherbergi. Að mati dómsins staðfestir þessi frásögn stúlkunnar að hún gerir skýran greinarmun á atvikum þar sem ákærði misnotaði hana kynferðislega. Telpan greindi einnig frá því að ákærði hefði misnotað vinkonu hennar, Z og að þetta hefði verið stóra leyndarmálið þeirra vinkvennanna, sem þær hefðu sagt hvor annarri á leynistaðnum þeirra. Í rétttarlæknisfræðilegri skýrslu Arnars Haukssonar, sem hann staðfesti fyrir dómi, kom fram að meyjarhaft stúlkunnar væri heilt, en endaþarmsop stúlkunnar væri víðara en venjulegt væri hjá stúlkum á hennar aldri. Gæti það stafað af því að farið hefði verið með fingur eða einhvern aðskotahlut inn í endaþarminn oftar en einu sinni. Þá kvað hann slíkt einnig geta verið meðfætt, en því fylgdi þá venjulega hægðaleki, sem ekki væri um að ræða hjá Y. Framburður móður stúlkunnar fyrir dómi um það sem stúlkan tjáði henni að gerst hefði, samrýmist að öllu leyti frásögn stúlkunnar fyrir dómi og einnig samrýmist sú frásögn sem stúlkan gaf lækni á neyðarmóttöku frásögn stúlkunnar fyrir dómi. Þegar allt framangreint er virt er framburður ákærða að mati dómsins ótrúverðugur en framburður stúlkunnar afar trúverðugur. Því er hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem í ákæruliðum 1 og 2 greinir og er háttsemi ákærða réttilega heimfærð til refsiákvæða, enda fólst í háttsemi ákærða kynferðisleg misnotkun á líkama telpunnar sem kom í stað samræðis í hefðbundinni merkingu þess orðs og var almennt til þess fallin að veita ákærða kynferðislega fullnægingu. Ákæruliðir 3 og 4, vegna meintra brota gegn Z. Hinn 6. júlí 2005 lagði G fram kæru hjá lögreglunni í Reykjavík á hendur ákærða fyrir kynferðisbrot gegn ólögráða dóttur hennar, Z. Kvaðst hún hafa rætt við hana daginn áður og hafi Z þá brotnað saman og sagt henni frá því að ákærði hafi nokkrum sinnum átt við hana samfarir í geymslunni og hjólageymslunni við B 12 á tímabilinu frá því í júlí fram í september árið 2004. Hafi honum ekki tekist að setja getnaðarlim sinn í leggöng hennar í fyrsta sinn en hún kvað það hafa tekist í annað sinn. Hafi Z lýst því fyrir móður sinni að fyrstu samfarirnar hafi verið ,,ógeðslega sárar“ og hún hafi fengið sár á og við kynfærin. Kvaðst kærandi minnast þess að blætt hafi úr leggöngum Z á þessum tíma en hún hafi tengt það tíðablæðingum. Þá kvað hún Z hafa farið í nokkur skipti að hitta ákærða að B en hann hafi tekið að sér að gera við reiðhjól hennar í hjólageymslu hússins. Um tíma hafi Z neitað að fara í B. Eftir sumarið 2004 hafi hún verið niðurlút og hafi m.a. farið að skaða sjálfa sig með því að klóra sig til blóðs á framhandleggjum. Þá hafi námsárangur hennar dalað og hún verið treg að sækja skólann. Hún hafi ennfremur ekki viljað fara úr húsi fylgdarlaus. Í skýrslutöku hjá lögreglu hinn 3. október 2005 greindi kærandi frá því að hana minnti að Z hafi oft gist á heimili ákærða í byrjun september. Hún hafi ekki viljað fara þangað aftur og taldi kærandi það hafa verið vegna ósættis á milli hennar og Y. Hinn 7. júlí 2005 gerði dr. Arnar Hauksson dr. með réttarlæknisfræðilega skoðun á Z. Í skýrslunni er haft eftir Z: „Hann hringdi alltaf í mig og spurði hvort ég vildi ná í hjólið mitt og þá fylgdi hann mér alltaf niður í geymslu. Í fyrsta skipti gisti ég heima hjá þeim og vaknaði til að fara á WC og þá var hann vakandi. Þegar ég ætlaði að fara aftur að sofa kom hann inn í herbergið til mín. Þá lagðist hann ofan á mig og hélt fyrir munninn á mér. Ég svaf á dýnu á gólfinu en hún (vinkona mín) var í rúminu við hliðina á mér. Hann var í fötum og girti niður um sig. Ég var í náttkjól. Ég hafði einu sinni verið á hjólinu mínu og ekið á nagla og þá kom gat á slönguna og þá geymdi hann það í geymslunni og þóttist ætla að gera við það. Held að hann hafi ekki ætlað að gera við það. Fyrsta skipti lá hann bara ofan á mér, en næst þá kom hann og setti typpið í pjölluna á mér. Það var svolítið sárt. Svo sagði vinkona mín, eigum við að segja hvorri annarri stærsta leyndarmálið okkar og þá sagði hún að hann hefði gert þetta við sig og stundum hefði hann tekið hana með sér í sturtu. Hann notaði oft það að hringja og spyrja hvort ég ætlaði ekki að ná í hjólið og þá gerði hann þetta við mig. Svo þegar hann hringdi þá þorði ég ekki heim til þeirra en einu sinni fór ég með vinkonu minni og þá var hann ekkert búinn að gera við hjólið og sagði mér að koma seinna að ná í það. Í geymslunni þá meiddi ég mig alltaf svolítið. Hann lét mig alltaf standa í geymslunni. Hann girti alltaf niður um mig þó að ég væri búin að segja nei, og ýtti höndunum hans frá mér og segði að ég vildi þetta ekki og bað hann að hætta. Aðspurð hvort að hún hafi grátið segist hún ekki hafa grátið heldur haldið grátinum inni í sér. Hann sagðist alltaf ætla að gefa mér pening ef ég kjaftaði ekki frá en gaf mér aldrei. En ég veit að hann gaf vinkonu minni pening og ég held að hann hafi oft gert það við hana og að hún hafi farið með honum í sturtu. Segist vera hrædd að vera úti ein og ekki þora að treysta fólki. Hún hefur m.a. klórað sig á innanverðan handlegginn með upphafsstöfum sínum (maí sl.) þegar henni leiddist svolítið og var einmana og hafði aldrei neitt að gera. Mamma fór svo til miðils og þá var amma mín að tala gegnum hann og þá fékk hún að vita eitthvað ... Móðirin fór beint heim og gekk á dóttur sína hvort að hún væri að reykja eða hvort að hún væri með einhverjum strákum og þá brotnaði hún og sagði henni nafn mannsins sem væri að meiða hana. Þá mundi móðirin eftir að hún hafði kvartað um útferð og að hún hefði í fyrra fengið blæðingu. Barnið segir að það hafi blætt úr sér tvisvar eftir að hann væri með henni. Hún segir að eitt sinn hafi verið eins og eitthvað væri að rifna í klofinu ... og eftir það gat hún varla farið ofaní vatn því það sveið svo mikið ... Eitt sinn sagði ég honum að ég væri of ung, en hann sagði að engin væri of ung að gera þetta. Einu sinni sagðist hann ætla að skutla mér heim og ég vissi að hann ætlaði að gera þetta við mig en ég vissi að þetta væri svo vont að þegar bíllinn stoppaði hljóp ég burtu og heim. Móðirin segir að hún hafi farið að fá migrenisköst og magaverki í október sl. og lá þá í rúminu og grét. Sjálf segist hún oft hafa legið í rúminu sínu og reynt að hugsa ekki, því þá hafi þetta alltaf komið í höfuðið á sér og sér hafi alltaf liðið svo illa þegar hún hugsaði þetta. Segist oft hafa fengið vonda drauma.” Í niðurstöðum læknisins segir að stúlkunni hafi liðið mjög illa. Hún hafi sagst hafa ,,sársauka í hjartanu“ og þegar henni hefði liðið mjög illa í maí sl. hafi hún meitt sig með því að krota á innanverðan framhandlegg vinstra megin til að gleyma ,,hinum sársaukanum“. Við skoðun hafi sést örlítið ör fremst til hægri kl. 18,15 við meyjarhaft, ca. 4 mm breitt. Meyjarhaft sé hins vegar heilt og á því miðju sé haft sem skipti því þannig að ekki sé hægt að komast inn án þess að það verði mjög, mjög sárt. Örið gæti verið eftir tilraun til að ryðjast inn, en þá hafi rifnað út frá neðri enda haftsins og gæti það vel passað við lýsingu barnsins á sársauka eftir meintan atburð og blæðingu í tvígang. Þá kemur fram að móðir hennar hafi verið viðstödd allan tímann og að stúlkan hafi verið mjög samvinnuþýð, en döpur og hrædd. Henni hafi létt mikið þegar hún hefði sagt mömmu sinni frá. Í málinu liggur frammi vottorð Vigdísar Erlendsdóttur, forstöðumanns Barnahúss, um mat á því hvaða afleiðingar ætluð kynferðisbrot ákærða hafi haft fyrir Z. Hafi Barnaverndarnefnd Reykjavíkur óskað eftir sérfræðilegri greiningu og meðferð fyrir hana, hinn 11. júlí 2005, vegna gruns um slík brot gegn henni. Í vottorðinu er því lýst hvernig Z brást við í viðtölunum. Þar segir: „Í viðtölum við telpuna kom fram að henni var ætlað kynferðisofbeldi mjög hugleikið þótt hún segði svo ekki vera. Gat hún þess óspurð að hún væri nokkuð viss um að fyrsta tilvikið hefði átt sér stað þann 9. september 2004. Hún hafi fengið að gista hjá Y, jafnöldru sinni og vinkonu og hafi hann verið staddur í herbergi þeirra telpna þegar hún kom þar inn eftir að hafa farið á klósettið um nóttina. Sagði hún að hegðun hans hefði komið henni í opna skjöldu og hafi hún ekki vitað hvernig hún átti að bregðast við. Hann hefði ekki meitt hana í þetta sinn en það hefði gerst næst en þá gerði hann „miklu meira“. Mátti ráða af hegðun telpunnar að henni þótti óþægilegt að rifja atvikið upp þótt hún gerði það af eigin frumkvæði en hún varð döpur á svip og horfði í gaupnir sér.” Í samantekt og áliti í niðurlagi vottorðsins segir: „Z hefur á tímabilinu frá 12. júlí 2005 og þar til nú sótt 7 viðtöl til undirritaðs sálfræðings. Viðtölin hafa leitt í ljós að telpan glímir við mikla vanlíðan sem samræmist viðbrögðum við kynferðislegu ofbeldi af því tagi sem hún hefur lýst. Telpan uppfyllir greiningarskilmerki áfallaröskunar (DSM-IV: 309.81 Posttraumatic Stress Disorder) og felmtursröskunar (DSM-IV: 300.01 Panic Disorder Without Agoraphobia). Líðan telpurnnar breyttist skyndilega til hins verra í október 2004, á sama tíma og móðurafi hennar veiktist alvarlega. Móðir hennar varð breytinganna vör og tengdi þær á þeim tíma við veikindi afa hennar. Sjálf tengir telpan vanlíðan sína við kynferðisofbeldið sem hún kveðst hafa sætt. Lýsir hún skapsveiflum, neikvæðni og erfiðleikum með einbeitingu sem hún segir að hafi komið niður á námsárangri hennar. Meðal þátta sem veita forspá um afleiðingar kynferðislegs ofbeldis gegn börnum eru i) hversu lengi stóð ofbeldið yfir, ii)hversu alvarlegt var ofbeldið og iii)hver voru tengsl geranda og þolanda. Skv. upplýsingum undirritaðrar hefur Z greint frá því að hún hafi í fimm skipti í september 2004 orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi af hendi fullorðins manns sem ekki var henni nákominn. Hins vegar var hið kynferðislega ofbeldi sem telpan hefur greint frá mjög alvarlegt og því til þess fallið að valda henni umtalsverðum, tilfinningalegum skaða. Niðurstöður sjálfsmatskvarða staðfesta að svo sé. Ekki er unnt að fullyrða að svo stöddu hvort telpan muni ná sér að fullu en algengt er að fólk sem þolað hefur kynferðislegt ofbeldi í bernsku glími við afleiðingar þess á fullorðinsárum, s.s. í tengslum við kynlíf, meðgöngur og fæðingar.“ Í málinu liggja frammi gögn frá Og Vodafone þar sem fram kemur að hringt hefur verið úr símanúmeri ákærða í símanúmerið [...], 13 sinnum á tímabilinu 20. september til 15. október 2004, þar af eru fjórar hringingar 22. september úr símanúmeri ákærða í [...], en rétthafi símanúmersins var móðir telpunnar, G. Ákærði neitar sök samkvæmt þessum ákæruliðum. Hann kvaðst þekkja Z, þar eð að mamma hennar, G, sé vinkona C og Z og Y séu vinkonur. Ákærði kvað Z ekki hafa komið mjög oft á heimilið og oftast hafi hún verið í fylgd með móður sinni. Ákærði greindi frá því að G hefði verið illa við sig og þegar hún hafi verið til staðar á heimilinu þegar ákærði var að rífast við eiginkonu sína, hafi hún ávallt tekið afstöðu með C gegn honum. Ákærði kvaðst aldrei hafa talað við Z einsamla. Ákærði kvaðst hafa verið að gera við hjól fyrir hana en hann hafa alltaf gert við hjól barnanna sinna. Hann kvaðst hafa verið með símanúmer sem hann taldi vera númer G, móður Z. Stundum hafi hún svarað í símann, en stundum hafi Z svarað sjálf. Ákærði sagði það hafa tekið frekar langan tíma að gera við hjólin, tvær til þrjár vikur. Ákærði kvaðst ekki muna á hvaða tíma árs þetta var. Ákærði var spurður út í símtöl úr síma hans í símann [...] á tímabilinu 20. september til 15. október 2004. Ákærði kvaðst þá hafa hringt í þetta númer þegar hann hafi þurft að segja frá framgangi mála í hjólaviðgerðum. Einnig hafi Y stundum fengið símann hans lánaðan til þess að hringja í vinkonur sínar. Ákærði lýsti því að stundum hefði Z svarað og stundum móðir hennar en hann hafi talað við þær báðar á ensku. Ákærði kvað þau aðeins hafa rætt hjólaviðgerðir í þessum símtölum. Í símtölunum hafi hann verið að ræða hvað væri að hjólunum og hvenær þau yrðu tilbúin. Að beiðni lögreglustjórans í Reykjavík og með vísan til a-liðar 1. mgr. 74. gr. a laga nr. 19/1991, sbr. 23. gr. laga nr. 36/1999 var skýrsla tekin af Z fyrir dómi hinn 8. júlí 2005. Vitnið greindi svo frá að í september 2004 hafi hún gist hjá vinkonu sinni Y í fyrsta skiptið. Hún kvað þær vera frænkur en skyldleiki væri á milli mæðra þeirra. Um nóttina hafi hún þurft að fara á klósettið en þegar hún hafi snúið aftur til svefnherbergisins hafi ákærði verið kominn þangað inn. Hann hafi girt niður um sig og hana og lagst ofan á hana á dýnunni á gólfinu, sem hún svaf á. Hann hafi þó ekki sett typpið á sér inn í klofið á henni í þetta sinn en hún hafi fundið fyrir typpinu hans. Hann hafi strokið á henni klofið með typpinu. Þetta hafi staðið í 1-2 mínútur og henni hafi liðið illa. Hafi þetta verið í fyrsta skipti sem hann misnotaði hana. Eftir þetta hafi ákærði sífellt verið að hringja í gemsann hennar því hann hafi verið að gera við reiðhjól hennar og alltaf viljað að hún kæmi að sækja það hjá honum. Hún kvaðst hafa haft símanúmerið [...] eða [...], en kvaðst eiga erfitt með að muna númerið sitt, þar sem síminn hennar hefði eyðilagst rétt fyrir jólin. Hjólið hafi hins vegar ekki verið tilbúið. Hún hafi farið til hans í geymslu húss hans, 2-3 dögum eftir atvikið í svefnherberginu. Þar hafi hann girt niður um hana og sett typpið inn í hana. Þetta hafi gerst samtals í 5-6 skipti og sennilega hafi liðið 1-2 dagar á milli. Í fyrsta og annað skiptið hafi hann haldið fyrir munninn á henni og í annað skiptið hafi hann sett typpið inn í leggöngin á henni. Vitnið kvaðst ekki vita hvers vegna hann hafi haldið fyrir munninn á henni en henni hafi fundist svo vont það sem hann gerði við hana að hún hafi næstum því öskrað. Hún hafi staðið á meðan hann fór inn í hana en hann hafi ekki hreyft sig á meðan. Aðspurð kvaðst hún hafa fundið til og liðið rosalega illa. Hún hafi reynt að hrinda honum burt en hann hafi verið sterkur. Einnig hafi hún sagt það við hann að hún væri of ung til þess að gera svona hluti en hann hafi sagt að enginn væri of ungur. Þau hafi talað saman á ensku. Taldi vitnið að ákærði hafi verið inni í henni um hálftíma. Hann hafi svo tekið typpið út, haldið fast utan um það og hrist það. Hún kvaðst ekki vita hvort ákærði hefði fengið sáðlát. Hann hafi síðan sagt henni að fara í sturtu þegar hún kæmi heim, en þangað hafi hún hlaupið ,,eiginlega“ grátandi. Ákærði hafi haldið áfram að hringja í sig og hafi aftur gert það sama við hana í geymslunni, sem hann hafi læst svo að enginn kæmi að þeim. Kvað hún ákærða hafa misnotað sig 5 sinnum á þennan hátt í geymslunni 5 sinnum. Vitnið kvað ákærða hafa boðið henni 1000 krónur ef hún þegði um það sem gerst hafði en hann hafi aldrei látið hana fá peninginn. Hann hafi oft hringt í gemsann hennar og beðið hana um að koma til sín en hún hafi ekki farið. Þetta hafi gerst í september en hætt í desember þegar síminn hennar eyðilagðist. Vitnið kvað ákærða ekki hafa nota verju þegar hann gerði þetta við hana en hann hafi notað eitthvað í hvítri dollu með bláum tappa. Það hafi verið stórt krem, eins og sjampó í laginu sem þau hafi geymt í baðherberginu. Ákærði hafi sett á sig kremið og tekið það með sér í geymsluna. Hún kvaðst ekki hafa haft neina reynslu af kynlífi áður en þetta gerðist. Hún kvaðst ekki hafa vitað hvað það var. Kvaðst hún hafa fundið til þegar þetta gerðist, ,,eins og það væri verið að stinga hníf í gegnum höndina á mér.“ Hún hafi fengið sár í klofið eftir þetta og fundist rosalega vont að labba, vont að pissa, vont að fara í sund og hana hafi alltaf sviðið í klofinu vegna sársins sem hafi legið meðfram því öllu. Hún hafi farið með móður sinni til læknis því að það hafi blætt úr henni en móðir hennar hafi haldið að hún væri að byrja á blæðingum. Vitnið kvaðst aðeins hafa sagt Y frá því sem gerst hafði en þær hafi trúað hvorri annarri fyrir því að ákærði hefði nauðgað þeim. Þetta hafi verið á miðvikudegi í maí en þá daga hafi þær leikið sér í ,,miðvikudagsklúbbi“ og verið í kofa nálægt kirkjunni. Y hafi sagt henni að ákærði hafi ,,tekið hana í rass“ í sturtu og baði. Hann hafi einnig ,,nauðgað henni í klofið “. Spurð um síðasta skiptið sem ákærði hafi misnotað hana kvað vitnið það hafa gerst í geymslunni. Hann hafi svo ætlað að keyra hana heim og hafi þá reynt að “gera þetta“ við hana í bílnum. Hann hafi ekið bílnum að J og kvaðst ætla að hitta H vin sinn sem ætlaði að líta á bílinn hans. Hann hafi hins vegar ekki verið þarna en ákærði hafi sagt við hana að hann ætlaði að láta hana liggja í baksætinu. Hún hafi hins vegar hlaupið út úr bílnum. Eftir þetta hafi hún hætt að fara heim til þeirra en farið aftur um páskana þegar ákærði og C, móðir Y, voru hætt saman. Vitninu kvað sér hafa liðið mjög illa eftir að þetta gerðist. Hún hafi ekki haft neinn til að tala við og engan til að treysta. Eftir að móðir hennar gekk á hana og hún sagði henni frá þessu hafi henni þó liðið betur. Henni hafi liðið svo illa að hún hafi klórað skammstafina sína á höndina með nöglunum. Vitnið, G, móðir Z, kom fyrir dóminn og gaf skýrslu. Þar greindi hún frá því að hún hefði kynnst ákærða í nóvember 2002 þegar hann flutti inn á 1. hæð í B en hún hafi sjálf búið á 3. hæð. Jafnframt væri ákærði barnsfaðir frænku hennar og vinkonu. Vitnið kvaðst þó hafa flutt þaðan þremur mánuðum síðar en vinskapurinn hafi haldið áfram. Hún taldi gott samkomulag hafa verið á milli sín og ákærða og að hún hafi aldrei tekið afstöðu með C, móður Y, þegar hún hafi orðið vitni að rifrildum á milli hennar og ákærða, heldur frekar reynt að miðla málum á milli þeirra. Vitnið kvaðst hafa komist að því í gegnum miðil að óæskilegur maður væri nálægt dóttur hennar. Hún kvaðst hafa spurt dóttur sína að því hvort hún væri byrjuð að reykja eða drekka en hún hafi neitað því. Þá hafi hún spurt hana hvort einhver hefði beðið um að fá að sofa hjá henni eða reynt að snerta hana þar sem ekki ætti að snerta hana og hafi stúlkan svarað því játandi. Þá hafi hún spurt dóttur sína hver það hafi verið og hún hafi sagt X, X er búinn að vera að gera þetta, en X mun vera gælunafn ákærða. Vitnið kvað dóttur sína hafa sagt henni frá því að fyrsta skiptið hafi verið þegar hún hafi fengið að gista heima hjá Y, vinkonu sinni og stjúpdóttur ákærða. Þá nótt hafi hún vaknað til þess að fara á klósettið og þegar hún hafi komið til baka þá hafi hann verið kominn inn í herbergið og farið að áreita hana. Þá hafi dóttir hennar sagt henni að ákærði hefði verið að gera við hjólið hennar og sagt henni að það væri tilbúið. Er hún hafi komið að sækja hjólið þá hafi það ekki verið verið tilbúið. Ákærði hefði gripið fyrir munninn á dóttur hennar og girt niður um hana. Hún hefði reynt að segja ákærða að hún væri of ung, en ákærði svarað að hún væri ekkert of ung. Hún kvað dóttur sína og ákærða tala saman á ensku en dóttir hennar skilji ensku mjög vel þar sem föðurættin hennar sé að stórum hluta til enskumælandi. Hún kvaðst ekki hafa spurt um hvers konar kynferðislegt áreiti hafi verið um að ræða, en kvað dóttur hennar hafa lýst miklum sársauka. Vitnið kvað að blætt hefði úr leggöngum dóttur sinnar í september 2004, en vitnið kvaðst hafa talið að tíðablæðingar væru að byrja hjá henni. Blæðingarnar hafi hins verið mjög stopular, en frá því í maí 2005 hafi blæðingarnar verið reglulgar. Vitnið greindi frá því að ákærði hefði boðist til þess að gera við hjól barnanna hennar tveggja. Taldi vitnið að það hafi verið í lok júlí eða hugsanlega byrjun ágúst. Sonur hennar hafi fengið sitt hjól tiltölulega snemma en stúlkan ekki fyrr en eftir að hún hafi verið byrjuð í skólanum. Vitnið minntist þess að ákærði hefði hringt til dóttur hennar en hún hafi ekki viljað tala við hann og rétt móður sinni símann. Hann hafi þá sagt að hjólið væri tilbúið og hún ekki haft tíma til að fara með dóttur sinni að sækja það og því sagt henni að fara einni. Innt eftir því hvort hún kannaðist við öll þau símtöl sem koma fram á yfirliti frá Og Vodafone, kvað hún þau öll hafa átt sér stað á meðan vitnið var fjarverandi, í skólanum. Vitnið kvaðst aldrei hafa staðið dóttur sína að því að skrökva svo alvarlegum atvikum eins og greinir í ákæru. Hún kvað dóttur sína setja upp vissan svip þegar hún ljúgi og að henni hafi ekki tekist að ljúga að sér hingað til, eins og vitnið komst að orði. Vitnið kvað dóttur sína vera með stórt ör á handlegg eftir að hafa klórað og skorið sjálfa sig, hún sé farin að klippa á sér hárið og særa sjálfa sig líkamlega. Sjálf kvaðst vitnið hafa tengt þetta andláti móðurafa telpunnar en þá hafi hún ekki vitað af kynferðisbrotum ákærða gagnvart dóttur sinni sem áttu sér stað á sama tíma. Vitnið kvað að dóttur hennar hafi alltaf fundist gaman í skóla en nú hafi einkunnirnar hennar farið niður í ekki neitt. Hún hafi látið hana skipta um skóla í von um að þetta myndi lagast. Þá sé dóttir hennar með miklar skapgerðarsveiflur og hiki ekki við að standa upp og rífa kjaft en áður fyrr hafi hún verið mjög feimin, brosandi og lífsglöð. Vitnið kvað það ranghermt hjá dóttur sinni að þær hafi farið til læknis eftir að meint kynferðislegt ofbeldi af hálfu ákærða átti sér stað. Hún kvað það rétta vera að hún hefði farið með hana til læknis árið 2003 vegna útbrota á kynfærum, sem hún hafi fengið vegna þvottaefnis. Vitnið, I, gaf símaskýrslu fyrir dóminum. Vitnið kvaðst þekkja G og dóttur hennar, Z, í gegnum C, fyrrverandi eiginkonu ákærða. Vitnið kvaðst hafa frétt af þessu máli er hún talaði við Z í gegnum síma og hún sagt henni að ákærði hefði misnotað sig. Hún kvað Z ekki hafa lýst þeirri misnotkun neitt nánar en það að hún sagði að það hefði gerst í geymslu. Þá kvað vitnið að Z hefði grátið mjög mikið er hún sagði henni frá þessu. Vitnið kveðst ekki hafa talað neitt frekar um þetta mál við Z er þær hittust daginn eftir. Vitnið, Arnar Hauksson læknir, kom fyrir dóminn og staðfesti skýrslu sína. Hann kvaðst ekki hafa neinar skýringar á öri stúlkunnar rétt utan við meyjarhaftið, hann gæti aðeins staðfest að örið sé til staðar. Hann taldi það geta hafa orðið til við innþrengingu en einnig væri hugsanlegt að það hefði myndast við fall. Hann kvað meyjarhaftið hafa verið heilt og að það hafi ekki verið hægt að setja getnaðarlim inn í kynfæri stúlkunnar án þess að það rofnaði. Hægt sé þó að nudda getnaðarlim við kynfæri án þess að setja hann inn fyrir meyjarhaft, en það sé ca. 1 cm. frá leggangnaopi. Vitnið kvað frásögn stúlkunnar hafa runnið fram sem endursögn en hafi ekki hljómað líkt og tilbúningur. Hann lýsti henni sem vandræðalegri, hún hafi verið döpur og hrædd og vanlíðan hennar hafi verið mikil, líkt og hún hafi viljað afsaka að þetta hafi gerst. Þá hafi hún sagt honum frá sjálfsáverkunum sem hún hafi valdið sér, þar sem það væri betra en að þurfa að hugsa. Vitnið, Vigdís Erlendsdóttir sálfræðingur, kom fyrir dóminn og staðfesti skýrslu sína. Hún kvað telpuna hafa átt mjög erfitt með að tala um það sem komið hefði fyrir hana, hún hafi sagt fátt til að byrja með og reynt að drepa málinu á dreif. Stúlkan hafi sagt henni að hún ætti erfitt með að einbeita sér og að einkunnir hennar hefði farið að dala. Hún hafi þó vikið talinu að þessum atvikum sem hún hafði orðið fyrir þrátt fyrir að hafa sagt að hún vildi ekki tala um þau. Þá hafi stúlkan sérstaklega nefnt það að hún teldi fyrsta tilvikið hafa verið 9. september 2004 en þá hafi hún gist hjá Y vinkonu sinni. Stúlkan hafi jafnframt tekið það fram að í því tilviki hafi hann ekki meitt hana en að hann hafi gert miklu meira síðar. Þá kvað vitnið stúlkuna hafa uppfyllt greiningarskilmerki áfallaröskunar og fái hún mjög sterk kvíðamerki annað slagið og hafi hún reynst uppfylla greiningarskilmerki felmtursröskunar. Vitnið kvað að til þess að uppfylla greiningarskilmerki áfallaröskunar þurfi viðkomandi að hafa orðið fyrir alvarlegu áfalli og sagði vitnið að fráfall afa flokkaðist ekki sem slíkt áfall. Um felmtursröskun gegni hins vegar öðru máli en til þess að uppfylla greiningarskilmerki þess þurfi ekki að hafa komið til áfall. Við áfall aukist þó líkurnar til muna að fólk uppfylli greiningarskilmerki þess. Vitnið kvað bæði Z og Y vera báðum mjög umhugað um að þetta spyrðist ekki út á meðal skólafélaga þeirra, báðar hefðu þær átt erfitt með að tala um atburðina og að hennar mati gætu þær gætu ekki leikið þau einkenni sem eru þekkt á meðal barna sem orðið hafa fyrir áfalli. Niðurstaða ákæruliða 3 og 4. Ákærði hefur neitað sök, en kæra móður meints brotaþola, Z, varð til þess að farið var að rannsaka mál vegna vinkonu Z, Y. Dómurinn horfði á myndbandsupptöku af skýrslutöku af telpunni. Telpan kom dóminum fyrir sjónir sem mjög einlæg og opin og veittist henni ekki erfitt að skýra frá atburðum. Frásögn hennar var áreynslulaus, trúverðug og yfirveguð. Af frásögn hennar mátti ráða að þekking hennar eða reynsla af kynlífi og kynlífsathöfnum er engin, ef frá er talin meint háttsemi ákærða gagnvart telpunni. Því telur dómurinn afar ótrúlegt að telpan hafi hugmyndaflug til að spinna upp slíkar frásagnir af kynlífi sem í ákæru greinir. Hún lýsti því á nákvæman hátt hvernig ákærði hefði fyrst áreitt hana, er hún gisti hjá stjúpdóttur ákærða og vinkonu hennar, Y. Þá lýsti hún því að síðar hefði ákærði sagt henni að hjólið hennar væri tilbúið og farið með hana í geymsluna á heimili hans og sett getnaðarliminn inn í hana. Þetta hefði ákærði gert fimm sinnum í geymslunni. Einnig hefur telpan lýst því að þessir atburðir hefðu allir átt sér stað í september 2004, og hafði telpan það til marks um tímasetninguna, að þá hefði verkfall kennara staðið yfir. Telpan lýsti því að eitt sinn hefði blætt úr leggöngum sínum eftir háttsemi ákærða og hefur móðir stúlkunnar borið fyrir dómi að hún minntist þess að blætt hefði úr leggöngum hennar í september 2004, en að hún hefði talið að um tíðablóð hefði verið að ræða. Reglulegar tíðablæðingar telpunnar hafi þó ekki byrjað fyrr en í maí 2005. Einnig kom fram í frásögn telpunnar að þegar ákærði átti við hana kynferðislega hafi hann sett á sig krem í hvítri ,,dollu með bláum tappa“, sem hefði verið geymt á baðherbergi á heimili ákærða, en hann hefði tekið það með sér í hjólageymsluna. Samræmist þessi frásögn telpunnar, frásögn Y af Nivea kremi sem ákærði setti á getnaðarlim sinn. Þá hefur Arnar Hauksson læknir staðfest skýrslu sína fyrir dómi, þar sem fram kemur að ör er á meyjarhafti stúlkunnar, og sagði vitnið að örið gæti hafa myndast eftir innþrengingu. Í málinu liggur frammi yfirlit símhringinga úr síma ákærða í símanúmer sem telpan hafði umráð yfir. Þær skýringar ákærða að hann hafi í öll þau skipti sem hann hringdi úr símanum í síma telpunnar, verið að skýra frá framgangi mála vegna hjóls sem hann var að gera við fyrir telpuna eru afar ótrúverðugar. Þá liggur jafnframt fyrir í skýrslutökum telpnanna Y og Z, að þær sögðu hvor annarri frá meintri háttsemi ákærða, áður en þær sögðu mæðrum sínum frá. Sögðu þær báðar að það hefði gerst á leynistaðnum þeirra, í kofa við J. Þá samrýmist frásögn Z fyrir dómi því sem hún greindi móður sinni upphaflega frá og því sem hún greindi lækni á neyðarmóttöku frá. Þegar allt framangreint er virt er að mati dómsins hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem í ákæru greinir, þó þannig að dómurinn telur, með hliðsjón af framburði telpunnar að sú háttsemi sem ákæruliðir þessir taka til hafi allir átt sér stað í september 2004. Ákærði er því með hliðsjón af 117. gr. laga nr. 19/1991, sakfelldur fyrir þá háttsemi, sem er réttilega heimfærð til refsiákvæða og vísar dómurinn til þess sem að ofan greinir varðandi ákæruliði 1 og 2 um heimfærslu til refsiákvæða. Ákvörðun viðurlaga. Ákærði á sér engar málsbætur. Við ákvörðun refsingar ákærða ber að líta til þess að brot hans voru ítrekuð og alvarleg og beindust annars vegar að stjúpdóttur hans og hins vegar að vinkonu stjúpdótturinnar. Með brotum sínum gagnvart stjúpdóttur sinni, sem var aðeins 6 ára gömul þegar brot ákærða hófust, braut ákærði gróflega gegn uppeldis- og trúnaðarskyldum sínum gagnvart barninu. Með brotum sínum gagnvart ungri vinkonu stjúpdóttur sinnar, braut ákærði einnig trúnað og traust sem barnið sýndi honum sem föður vinkonu sinnar. Samkvæmt sakavottorði ákærða gekkst hann undir 60.000 króna sekt, 8. maí 2001 vegna ölvunarakstursbrots og var þá sviptur ökurétti í 12 mánuði. Hann gekkst undir viðurlagaákvörðun dómara, 150.000 króna sekt, 10. október 2001 vegna ölvunarakstursbrots og aksturs sviptur ökuréttti. Hann hlaut 45 daga fangelsisdóm vegna ölvunaraksturs og aksturs sviptur ökurétti, 29. ágúst 2002 og var þá sviptur ökurétti ævilangt. Ákærði hlaut 30 daga fangelsisdóm 4. desember 2002 fyrir akstur sviptur ökurétti. Hann hlaut 60 daga fangelsisdóm 14. nóvember 2003 fyrir akstur sviptur ökurétti. Ákærði fékk reynslulausn 1. apríl 2004 í 1 ár á 30 daga eftirstöðvum refsingar. Ákærði hlaut 3 mánaða fangelsisdóm 5. október 2005 fyrir akstur sviptur ökurétti og síðast var ákærði dæmdur 21. desember 2005 í 4 mánaða fangelsi fyrir akstur sviptur ökurétti. Brot ákærða sem hann hefur verið sakfelldur fyrir eru öll framin fyrir uppkvaðningu síðastgreindra dóma frá 5. október 2005 og 21. desember 2005. Er því um hegningarauka að ræða við þá dóma og ber að ákvarða refsingu samkvæmt 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og einnig með hliðsjón af 77. gr. sömu laga. Þegar framangreint er virt og litið til alvarleika brota ákærða gagnvart stúlkunum tveimur er refsing ákærða ákveðin fangelsi í þrjú ár og sex mánuði. Til frádráttar refsingar ákærða kemur gæsluvarðhald sem ákærði sætti frá 8.-12. júlí 2005 með fullri dagatölu. Skaðabótakröfur Af hálfu C, vegna ófjárráða dóttur sinnar Y, hefur verið lögð fram miskabótakrafa að fjárhæð 2.000.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 1. nóvember 2004, til þess dags er mánuður er liðinn frá því að bótakrafa þessi er kynnt sakborningi en með dráttarvöxtum skv. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, auk greiðslu kostnaðar vegna lögmannsaðstoðar að mati dómara eða samkvæmt síðar framlögðum reikningi auk virðisaukaskatts á málskostnað. Krafan er þannig rökstudd að ákærði hafi á þeim tíma sem brotin voru framin verið stjúpfaðir Y og hafi brotin farið fram á heimili þeirra. Ákærði hafi misnotað vald sitt yfir henni mjög gróflega og brugðist trúnaðar- og foreldraskyldum sínum gagnvart henni. Hafi honum mátt vera ljóst hve alvarlegar afleiðingar atferli hans hafði fyrir líf og sálarheill hennar. Y hafi lýst því að ákærði hafi misnotað hana kynferðislega ítrekað í rúm fjögur ár eða frá því 17. júní 2000 til 30. október 2004. Lýsir Y brotunum svo að ákærði hafi „káfað“ á henni og sett getnaðarlim sinn inn í kynfæri hennar og endaþarm. Hafi brotin farið fram á heimili þeirra bæði að næturlagi og á daginn. Hafi hann sagt henni að hún mætti ekki segja neinum frá þessu og látið hana fá pening fyrir. Y hafi liðið mjög illa og ekki þorað að segja frá misnotkuninni. Hún hafi verið hrædd við ákærða enda hafi hann slegið hann hana ef hún gegndi ekki. Eftir að ákærði flutti af heimilinu hafi Y falið sig þegar hann kom í heimsókn. Krafa um greiðslu miskabóta úr hendi ákærða styðst við 170. gr. laga um meðferð opinberra mála svo og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Um dráttarvaxtakröfu er vísað til laga nr. 38/2001. Varðandi málskostnað vísast til 44. gr. i. og 4. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991. Sú háttsemi sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir er almennt til þess fallin að valda þeim sem fyrir verður margvíslegum sálrænum erfiðleikum. Í skýrslu Vigdísar Erlendsdóttur, sálfræðings, sem hún hefur staðfest fyrir dómi kemur fram að ætla megi að telpan muni um langt skeið glíma við afleiðingar hins kynferðislega ofbeldis og að afleiðingarnar séu mjög alvarlegar. Með hliðsjón af framangreindu og vísan til 170. gr. laga nr. 19/1991 og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 eru miskabætur til handa stúlkunni ákveðnar 1.500.000 krónur, auk dráttarvaxta eins og dómsorði greinir. Af hálfu G, vegna ófjárráða dóttur sinnar Z, hefur verið lögð fram miskabótakrafa að fjárhæð 1.500.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 1. október 2004, til þess dags er mánuður er liðinn frá því að bótakrafa þessi er kynnt sakborningi en með dráttarvöxtum skv. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, auk greiðslu kostnaðar vegna lögmannsaðstoðar að mati dómara eða samkvæmt síðar framlögðum reikningi auk virðisaukaskatts á málskostnað. Krafan er þannig rökstudd að ákærði hafi á þeim tíma sem brotin voru framin verið stjúpfaðir bestu vinkonu hennar og hafi brotin farið fram á heimili hans. Hann hafi misnotað aðstöðu sína gagnvart henni en Z hafi komið inn á heimilið til að leika við vinkonu sína, stjúpdóttur ákærða, en þær hafi verið bestu vinkonur á þessum tíma, auk þess sem mæður stúlknanna hafi verið gamlar vinkonur. Hafi Z, sem og móðir hennar, mátt treysta því að hún væri örugg á heimili ákærða. Hafi ákærði notfært sér tengsl Z við stjúpdóttur sína og fundið leið til að hitta Z eina, m.a. með því að bjóðast til að gera við hjólið hennar. Z hafi lýst því að í fyrsta skiptið sem hann misnotaði hana kynferðislega hafi hún gist hjá vinkonu sinni, stjúpdóttur ákærða. Hafi hann komið inn í herbergið um miðja nótt, girt niður um hana og komið við kynfæri hennar. Í hin skiptin hafi brotin farið fram í geymslu og hjólageymslu hússins þar sem ákærði bjó. Hafi ákærði boðist til að gera við hjólið hennar og hringt ítrekað í hana og sagt það tilbúið. Þegar Z hafi komið að sækja hjólið hafi það ekki verið tilbúið. Krafa um greiðslu miskabóta úr hendi ákærða styðst við 170. gr. laga um meðferð opinberra mála svo og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Um dráttarvaxtakröfu er vísað til laga nr. 38/2001. Varðandi málskostnað vísast til 44. gr. i. og 4. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991. Sú háttsemi í ákærði hefur verið sakfelldur fyrir er almennt til þess fallin að valda þeim sem fyrir verður margvíslegum sálrænum erfiðleikum. Í skýrslu Vigdísar Erlendsdóttur, sálfræðings sem hún hefur staðfest fyrir dómi, kemur fram að telpan glími við vanlíðan sem samræmist viðbrögðum við kynferðislegu ofbeldi af því tagi sem hún hafi lýst. Hið kynferðislega ofbeldi sé mjög alvarlegt og til þess fallið að valda henni umtalsverðum, tilfinningalegum skaða. Með hliðsjón af framangreindu og vísan til 170. gr. laga nr. 19/1991 og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 eru miskabætur til handa stúlkunni ákveðnar 1.000.000 krónur, auk dráttarvaxta eins og dómsorði greinir. Með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 greiði ákærði sakarkostnað málsins sem er 664.267 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigurður Júlíussonar héraðsdómslögmanns, 400.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og málsvarnarþóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Guðfinnu Jóhönnu Guðmundsdóttur héraðsdómslögmanns 80.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Við ákvörðun málsvarnarþóknunar réttargæslumanns hefur verið tekið tillit til þess að réttargæslumaður hefur þegar fengið greitt fyrir hluta vinnu sinnar í þágu brotaþola. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Kolbrún Sævarsdóttir saksóknari. Dóm þennan kveða upp héraðsdómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Helgi I. Jónsson og Hervör Þorvaldsdóttir. D ó m s o r ð: Ákærði, X sæti fangelsi í þrjú ár og sex mánuði, en til frádráttar refsingu hans kemur gæsluvarðhald er ákærði sætti frá 8.-12. júlí 2005. Ákærði greiði Y 1.500.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. nóvember 2004 til 8. nóvember 2005 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði Z 1.000.000 króna auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. október 2004 til 8. nóvember 2005 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði sakarkostnað málsins, 664.267 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigurðar Júlíussonar héraðsdómslögmanns, 400.000 krónur og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Guðfinnu Jóhönnu Guðmundsdóttur héraðsdómslögmanns 80.000 krónur.
Mál nr. 271/2016
Kærumál Skiptastjóri Vanhæfi Meðalganga Frávísunarúrskurður staðfestur
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem máli G og F ehf. gegn E var vísað frá dómi. Krafðist G þess að skiptastjóra í þrotabúi hans, E, yrði vikið úr starfi. Í héraðsdómi sem staðfestur var með vísan til forsendna varðandi kröfu G kom meðal annars fram að með vísan til skýrs orðalags 2. málsliðar 3. mgr. 76. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. þar sem sérstaklega væri tilgreint að sá sem ætti kröfu á hendur búinu hefði heimild til að krefjast úrskurðar dómara um hvort víkja bæri skiptastjóra úr starfi sökum vanhæfis hefði sá sem ætti kröfu á hendur búinu. Því gæti þrotamaður ekki sett fram slíka kröfu. Þá gerði F ehf. kröfu um að félaginu yrði heimiluð aðalmeðalganga í málinu. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að þótt þriðji maður gæti gerst aðili að máli, sem rekið væri á grundvelli XXIV. kafla laga nr. 21/1991, með meðalgöngu, sbr. 2. mgr. 178. gr. þeirra, yrði eins og endranær að setja þeirri heimild skorður, sbr. 20. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Svo sem ráðið yrði af orðalagi 76. gr. laga nr. 21/1991 og lögskýringargögnum yrði sá, sem krefðist úrskurðar héraðsdómara um hvort skiptastjóra yrði vikið frá störfum af þeim sökum að hann fullnægði ekki skilyrðum 2. mgr. 75. gr. laganna, að bera áður upp skriflegar aðfinnslur við dómara um hæfi skiptastjóra og dómurinn að taka afstöðu til þess álitaefnis. Að því gættu og með hliðsjón af eðli málsins brast þriðja mann heimild til þess að lögum að ganga inn í slíkt mál fyrir meðalgöngu.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ViðarMár Matthíasson, Benedikt Bogason og Eiríkur Tómasson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttarmeð kærum 4. apríl 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 19. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 23. mars 2016 þar sem máli sóknaraðilansGuðmundar A. Birgissonar á hendur varnaraðila og kröfu sóknaraðilans Fiskalónsehf. um að gerast meðalgönguaðili að málinu var vísað frá dómi. Kæruheimild erí 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðilar krefjastþess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm aðtaka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Eins og greinir í hinum kærða úrskurði ámál þetta rót sína að að rekja til þess að sóknaraðilinn Guðmundur A. Birgissonbar upp við héraðsdómara aðfinnslur um störf varnaraðila sem skiptastjóra íþrotabúi sóknaraðilans á grundvelli 1. mgr. 76. gr. laga nr. 21/1991. Þar semdómarinn féllst ekki á að víkja varnaraðila úr starfi skiptastjóra eftir fundmeð henni og sóknaraðilanum krafðist sá síðarnefndi eftir 3. mgr. sömulagagreinar úrskurðar dómarans um að varnaraðila yrði vikið frá störfum vegnavanhæfis, sbr. 75. gr. laga nr. 21/1991. Málið var þingfest 28. september 2015samkvæmt 1. mgr. 176. gr. laganna, sbr. 169. gr. þeirra. Í þinghaldi 16.desember sama ár lagði sóknaraðilinn Fiskalón ehf. fram kröfu um að honum yrði„heimiluð aðalmeðalganga í málinu“ á grundvelli 20. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður staðfest sú niðurstaða að kröfu sóknaraðilans Guðmundar skulivísað frá héraðsdómi. Samkvæmt 20. gr. laga nr. 91/1991 er þriðjamanni heimilt að ganga inn í mál annarra ef úrslit þess skipta hann máli aðlögum. Í því tilviki skal hann gera kröfu um að honum verði leyfð meðalganganog dæmt sakarefnið eða dómur annars felldur þannig að réttur hans verðiverndaður. Þótt þriðji maður geti gerst aðili að máli, sem rekið er ágrundvelli XXIV. kafla laga nr. 21/1991, með meðalgöngu, sbr. 2. mgr. 178. gr.þeirra, verður eins og endranær að setja þeirri heimild skorður, sbr. dómHæstaréttar 10. desember 2009 í máli nr. 663/2009. Svo sem ráðið verður aforðalagi 76. gr. laga nr. 21/1991 og lögskýringargögnum verður sá, sem krefstúrskurðar héraðsdómara um hvort skiptastjóra verði vikið frá störfum af þeimsökum að hann fullnægi ekki skilyrðum 2. mgr. 75. gr. laganna, að bera áður uppskriflegar aðfinnslur við dómara um hæfi skiptastjóra og dómurinn að takaafstöðu til þess álitaefnis. Að þessu gættu og með hliðsjón af því hvert ereðli máls, þar sem krafist er brottvikningar skiptastjóra vegna ætlaðs vanhæfishans, brestur þriðja mann heimild til þess að lögum að ganga inn í slíkt málfyrir meðalgöngu. Þegar af þeirri ástæðu verður staðfest sú niðurstaða hinskærða úrskurðar að vísa áðurgreindri kröfu sóknaraðilans Fiskalóns ehf. fráhéraðsdómi.Sóknaraðilum verður gert að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Sóknaraðilar, GuðmundurA. Birgisson og Fiskalón ehf., greiði óskipt varnaraðila, Erlu S. Árnadóttur,350.000 krónur í kærumálskostnað.Dómur Héraðsdóms Suðurlands 23. mars 2016. Mál þetta var þingfest 28.september sl., og tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutning þann 3.mars sl. Sóknaraðilimáls þess er Guðmundur A. Birgisson, kt. 010161-2049, Núpum 3, SveitarfélaginuÖlfusi. Krefst sóknaraðili þess að skiptastjóra í þrotabúi hans, varnaraðilanumErlu S. Árnadóttur hrl., verði vikið úr starfi. Þá krefst sóknaraðilimálskostnaðar úr hendi varnaraðila Þágerir Fiskalón ehf., kt. 681098-2249, kröfu um að félaginu verði heimiluðaðalmeðalganga í málinu. Þá krefst félagið þess að varnaraðila verði vikið úrstarfi skiptastjóra. Auk þess krefst félagið málskostnaðar úr hendivarnaraðila. Varnaraðili,Erla Svanhvít Árnadóttir, hæstaréttarlögmaður og skiptastjóri í þrotabúisóknaraðila, krefst þess aðallega að kröfu sóknaraðila verði vísað frá dómi, entil vara að kröfu sóknaraðila verði hafnað. Í báðum tilvikum er þess krafist aðsóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila málskostnað að skaðlausu. Varnaraðilikrefst þess aðallega að kröfu Fiskalóns ehf., um meðalgöngu verði hafnað, entil vara að kröfu félagsins um brottvikningu varnaraðila úr starfi skiptastjóraverið vísað frá dómi. Til þrautavara er þess krafist að kröfu Fiskalóns ehf.,um brottvikningu skiptastjóra verði hafnað. Í öllum tilvikum er þess krafist aðfélagið verði dæmt til að greiða varnaraðila málskostnað að skaðlausu. Málþetta á rót sína að rekja til skriflegra aðfinnslna sem sóknaraðili bar upp viðhéraðsdómara um störf skiptastjóra í bréfi dagsettu 17. september sl. Farið varmeð erindi sóknaraðila eins og fyrir er mælt um í 1. mgr. 76. gr. laga nr.21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þar sem dómari féllst ekki á að víkjaskiptastjóra úr starfi eftir fund með honum og sóknaraðila þann 28. september2015, krafðist sóknaraðili úrskurðar héraðsdómara um hvort skiptastjóranumverði vikið úr starfi. Var mál þetta þingfest þann sama dag. Mótmælti varnaraðili kröfum sóknaraðila ogkrafðist þess að sóknaraðila yrði gert að leggja fram málskostnaðartryggingu.Með úrskurði dómsins 12. október 2015, var fallist á þá kröfu varnaraðila.Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms með dómi uppkveðnum 16. nóvember 2015í málinu nr. 730/2015, á þann veg að sóknaraðila var gert að setja tryggingufyrir greiðslu málskostnaðar innan tveggja vikna frá uppkvaðningu dóms Hæstaréttar.Sóknaraðili greiddi umrædda tryggingu og var málið næst tekið fyrir þann 24.nóvember 2015 og frestað til 16. desember sama ár til greinargerðarskila afhálfu sóknaraðila. Í þinghaldi þann dag lagði sóknaraðili fram greinargerð enekki var sótt þing af hálfu varnaraðila. Í þinghaldinu lagði Fiskalón ehf.,fram meðalgöngustefnu í máli þessu. Að kröfu sóknaraðila og Fiskalóns ehf., varmálið tekið til úrskurðar, sbr. 3. mgr. 176. gr. laga nr. 21/1991. Í þinghaldisíðar þann sama dag var málið endurupptekið og frestað til framlagningargreinargerðar af hálfu varnaraðila til 26. janúar sl. Þann dag lagðivarnaraðili fram greinargerð og var málinu frestað til munnlegs málflutningsþann 3. mars sl. Íþessum þætti málsins krefst varnaraðili þess annars vegar að kröfu sóknaraðilaverði vísað frá dómi. Hins vegar krefst varnaraðili þess að kröfu Fiskalóns ummeðalgöngu verði hafnað. Í báðum tilvikum krefst varnaraðili málskostnaðar. Sóknaraðilikrefst þess að frávísunarkröfu varnaraðila verið hafnað. Þá krefst sóknaraðilimálskostnaðar úr hendi varnaraðila. Fiskalónehf., krefst þess að kröfu varnaraðila verði hrundið. Þá krefst Fiskalón ehf.,málskostnaðar úr hendi varnaraðila. Málavextir Búsóknaraðila var tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Suðurlandsuppkveðnum þann 20. desember 2013 og var varnaraðili skipaður skiptastjóri þannsama dag. Óumdeilt er að skiptastjóri gaf út innköllun, sem birtist í fyrstasinn í Lögbirtingablaðinu 30. desember 2013, og rann kröfulýsingarfrestur út28. febrúar 2014. Íbréfi sóknaraðila til dómsins kemur fram að sóknaraðili hafi gert fjölmargarathugasemdir við lýstar kröfur í búið. Hafi sóknaraðili í skýrslugjöf hjáskiptastjóra 21. janúar 2014 og 4. apríl sama ár upplýst skiptastjóra umviðskipti sín og samskipti við Landsbankann hf., fyrir hrun. Með tölvupósti tilþáverandi lögmanns þrotamanns, 26. febrúar 2014, var þrotamanni gefinn kostur áað koma á framfæri athugsemdum við lýstar kröfur í þrotabúið. Svar þrotamannsbarst skiptastjóra með tölvupósti þann 3. mars sama ár. Ígreinargerð varnaraðila kemur fram að kröfuskrá, dagsett 6. mars 2014, hafiverið tekin fyrir á fyrsta skiptafundi sem haldinn var 14. sama mánaðar, oghafi flestum kröfum verið hafnað. Samkvæmt kröfuskrá, dagsettri 3. júní 2014,hafi lýstar kröfur í búið verið samtals að fjárhæð 3.558.579.535 krónur, ensamþykktar kröfur með fyrirvörum samtals að fjárhæð 2.776.175.419 krónur. Segirí greinargerð varnaraðila að kröfuskrá þessi hafi verið send þáverandi lögmannisóknaraðila með tölvupósti þann 3. júlí 2014, en engar athugasemdir hafi komiðfram af hálfu sóknaraðila. Ígreinargerð varnaraðila kemur fram að sóknaraðili hafi fyrir efnahagshrunið2008 verið umsvifamikill fjárfestir hér á landi sem erlendis. Meðal eignasóknaraðila séu fjölmargar fasteignir, bæði íbúðarhús og jarðir, hlutafé,innistæður í bönkum og innlend og erlend verðbréf. Þá hafi sóknaraðili setið ístjórnum og tekið þátt í rekstri fjölmargra félaga, ýmist sem stjórnarmaður eðaframkvæmdastjóri. Hafi sóknaraðili, sem frá uppkvaðningu gjaldþrotaúrskurðarinshafi notið liðsinni lögmanna, þrívegis gefið skýrslu hjá varnaraðila. Þá hafi,af hálfu varnaraðila í tengslum við skiptameðferðina, farið fram umfangsmikilupplýsinga- og gagnaöflun sem hafi meðal annars leitt til þess að þrotabúiðhafi höfðað ellefu riftunarmál í ágúst 2014, þar af átta mál á hendur nákomnumaðilum. Þá séu nú rekin tvö ágreiningsmál fyrir héraðsdómi, en einuágreiningsmáli sé lokið. Auk þessa hafi þrotabúið staðið fyrir málarekstri íBandaríkjunum og nú standi yfir frekari gagna- og upplýsingaöflun af hálfu lögmannsþrotabúsins þar í landi. Málsástæður sóknaraðila Sóknaraðili kveðst hafa greintvarnaraðila frá því í skýrslutöku þann 21. janúar 2014 að ekki væri að væntamargra krafna í bú hans, og að þær sem kynnu að koma væru óréttmætar. Þar ámeðal væru kröfur sem kynnu að berast frá Landsbankanum hf., en að matisóknaraðila hafi bankinn tekið hluta veðsettra eigna á hrakvirði, þ.e. hlutsóknaraðila í Lífsvali hf. Vísar sóknaraðili til þess að ráða megi af endurritiskýrslutökunnar að varnaraðili hafi þá þegar haft vitneskju um kröfurLandsbankans hf. Sóknaraðilikvaðst hafa gert fjölmargar athugasemdir við lýstar kröfur í búið og hafivarnaraðila borist þær með tölvupósti þann 3. mars 2014. Varnaraðili hafi hinsvegar ekki upplýst sóknaraðila um afstöðu kröfuhafa til andmæla sóknaraðila. Ískýrslugjöf hjá varnaraðila þann 1. apríl 2014 hafi sóknaraðili rætt um lýstarkröfur, einkum kröfur frá Pillar. Þá hafi sóknaraðili í skýrslutöku þann 4.apríl 2014 meðal annars farið yfir viðskipti og samskipti sín fyrir hrun viðLandsbanka Íslands hf., meðal annars um veðsetningar á hlutum í Lífsvali hf.,og Núpum. Hafi varnaraðila því mátt vera ljóst að sóknaraðili taldi takmarkaðanfót fyrir kröfugerð Landsbankans hf., sem eignast hafi kröfur LandsbankaÍslands hf., á grundvelli stjórnvaldsákvörðunar í október 2008 á lágu verði. Áskiptafundi þann 3. júní 2014 hafi varnaraðili lagt fram nýja kröfuskrá ogsamþykkt kröfur að fjárhæð 2.776.175.419 krónur. Ein stærsta einstaka samþykktakrafan hafi verið frá Landsbankanum hf., að fjárhæð 1.363.315.344 krónur. Þettahafi varnaraðili gert þrátt fyrir ítrekuð andmæli sóknaraðila við kröfumbankans. Þá hafi varnaraðili hafnað því að sóknaraðili fengi fundargerðirskiptafunda svo hann gæti áttað sig á því hvers vegna skiptastjóri hafi ekkihaldið uppi hagsmunum búsins og sóknaraðila gagnvart Landsbankanum hf. Vísarsóknaraðili til þess að samkvæmt dómasafni Hæstaréttar árin eftir hrunið séLandsbankinn hf., stór viðskiptavinur lögmannsstofnunar Lex, en varnaraðili séeinn eigandi stofunnar. Tilgreinir sóknaraðili þrjátíu og tvo dóma Hæstaréttar,uppkveðna á tímabilinu frá 3. nóvember 2011 til 7. maí 2015, máli sínu tilstuðnings. Einnig veiti umrædd lögmannsstofa bankanum aðra lögfræðiþjónustu. Þásé Íslandsbanki hf., og Glitnir hf., einn helsti eigandi bankans, einnig meðalviðskiptavina Lex lögmannsstofu, eins og dómasafn Hæstaréttar beri með sér.Tilgreinir sóknaraðili ellefu dóma Hæstaréttar, uppkveðna á tímabilinu frá 10.nóvember 2011 til 7. maí 2015, máli sínu til stuðnings. Sóknaraðili vísar tilþess að varnaraðila, sem eiganda Lex lögmannsstofu, hljóti að hafa veriðkunnugt um þessi viðskiptatengsl stofunnar við áðurnefnda banka þegar hún tókað sér skiptastjórn í búi sóknaraðila. Þá hafi varnaraðili átt um tíma sæti ískilanefnd Glitnis hf., en Íslandsbanki hf., sé næst stærsti kröfuhafi íþrotabú sóknaraðila. Sóknaraðilibyggir á því að varnaraðili sé vanhæf til að gegna starfi skiptastjóra íþrotabúi sóknaraðila vegna framangreindra tengsla hennar við tvo stærstukröfuhafa þrotabúsins, Landsbankann hf. og Íslandsbanka hf., en þeir séu oghafi verið viðskiptamenn lögmannsstofunnar Lex. Vísar sóknaraðili í þessusambandi til 2. mgr. 75. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., ogþess að vanhæfi skiptastjóra eigi að meta á grundvelli sömu mælikvarða ogvanhæfi dómara í einkamálum, sbr. 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Vísar sóknaraðili til þess að hæfisreglur séu settar með það að markmiði aðtryggja hlutleysi og jafnræði við úrlausn mála. Við mat á hæfi verði að hafa íhuga reglur sem koma fram í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Varnaraðila hljóti að hafa veriðljóst vanhæfi sitt til að fjalla um kröfur bankanna og samþykkja þær þegar húntók við starfi skiptastjóra eða í síðasta lagi þegar kröfulýsingar bárust frábönkunum. Varnaraðili hafi ekki óskað eftir skipun skiptastjóra ad hoc til aðtaka afstöðu til krafna bankanna heldur samþykkt kröfurnar þrátt fyrir andmælisóknaraðila. Skiptastjóri hafi því ekkert gert í því að verja hagsmuniþrotabúsins, annarra kröfuhafa og þrotamanns fyrir óbilgjörnum kröfumLandsbankans hf. Sama gildi um afstöðu varnaraðila til krafna beggja bankannasem hafi eignast kröfur á hendur sóknaraðila á grundvelli ákvörðunarFjármálaeftirlitsins í október 2008, eins og áður er rakið. Umaðild að máli þessu vísar sóknaraðili til þess að hann, sem þrotamaður, hafilögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um hæfi skiptastjóra. Viðgjaldþrotaskipti njóti þrotamaður ýmissa réttinda og beri tilteknar skyldur ogskiptastjóri geti haft veruleg áhrif á það hvort og þá með hvaða hætti þess ségætt að þrotamaður njóti þeirra réttinda sem lög gera ráð fyrir. Þá séu þærskuldbindingar sem falla á þrotamann við lok gjaldþrotaskipta samkvæmt 2. mgr.165. gr. laga nr. 21/1991 ávallt í beinum tengslum við það hvernig skiptastjóriræki starfa sinn. Samþykki skiptastjóri óréttmætar kröfur gefi það augaleið aðskuldir verði meiri, minna fáist greitt upp í þær og það sem eftir standi sé áábyrgð þrotamanns. Þrotamaður verði að geta treyst því að skiptastjóri gætihagsmuna búsins af hlutlægni og því megi skiptastjóri ekki hafa nein þau tengslvið kröfuhafa búsins sem leiða til þess að réttmæt ástæða sé til þess að efastum hlutlægni hans gagnvart kröfuhöfum. Því hafi þrotamaður verulega, einstakaog lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um hæfi skiptastjóra. Þó svo í 3.mgr. 76. gr. laga nr. 21/1991 sé ekki beinum orðum getið um rétt þrotamanns tilað krefjast frávikningar skiptastjóra verði að telja eðli málsins samkvæmt aðþrotamaður hljóti að hafa sömu heimild og kröfuhafar til þess og vísarsóknaraðili í þessu sambandi til 6.töluliðs 2. mgr. 75. gr. laga nr. 21/1991, sem sé ætlað að tryggja aðskiptastjóri sé hvorki vanhæfur gagnvart þrotamanni né gagnvartkröfuhöfum. Verðiekki fallist á heimild sóknaraðila til að krefjast frávikningar skiptastjórameð vísan til ákvæða laga 21/1991, verði að líta til annarra reglna umréttarfar og heimild einstaklinga til þess að leita með mál til dómstóla ogvísar sóknaraðili í þessu sambandi til ákvæða í lögum nr. 91/1991 um meðferðeinkamála um víðtækan aðgang að dómstólum að því tilskyldu meðal annars aðaðilar hafi lögvarða hagsmuni af úrlausn máls. Vísar sóknaraðili í þessusambandi til þess sem að framan greinir um verulega hagsmuni hans af því aðóhlutdrægur skiptastjóri sinni búskiptum í búi hans. Aukreglna einkamálaréttarfars njóti krafa sóknaraðila frekari leiðbeininga annarsvegar samkvæmt 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 8. gr. laga nr. 97/1995, oghins vegar samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 62/1994 um MannréttindasáttmálaEvrópu. Vísar sóknaraðili til þess að áðurnefnt ákvæði sáttmálans ogdómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu sýni með óyggjandi hætti að mönnumskuli tryggður víðtækur réttur til að bera mál sín undir dómstóla. Því sétakmörkun á heimild sóknaraðila til að bera ágreining um hæfi varnaraðila undirdóm í andstöðu við framangreint ákvæði sáttmálans. Aðlokum vísar sóknaraðili til þess að eðlilegast sé að mál þetta sé rekið ísamræmi við ákvæði XXIII. kafla laga nr. 21/1991, enda sé málið í eðli sínuágreiningsmál við skipti þrotabús og að öllu leyti sambærilegt málum þar semkröfuhafar krefjast frávikningar skiptastjóra á grundvelli vanhæfis. Vísarsóknaraðili í þessu sambandi til rýmkandilögskýringar eða lögjöfnunar.Málsástæður Fiskalóns ehf. Fiskalónehf., kveðst hafa þann 17. september 2015 verið framseld krafaInnheimtustofnunar sveitarfélaga í þrotabú sóknaraðila og hafi fyrirtækið þvítekið við öllum þeim réttindum og skyldum sem fylgja kröfunni og hafi því, semkröfuhafi í þrotabúið, lögvarða hagsmuni af því að fá að ganga inn í mál þettasem og til þess að skiptastjóri sé hæfur til að gegna stöðunni. Hæfisreglurskiptastjóra séu raktar í XIII. kafla laga nr. 21/1991, sem og heimildireinstaklinga og lögpersóna til þess að krefjast úrskurðar dómara um hæfiskiptastjóra. Fiskalónehf., byggir á því að vegna þeirra óumdeilanlegu tengsla sem séu milliskiptastjóra, varnaraðila þessa máls, og tveggja stórra kröfuhafa í þrotabúsóknaraðila, megi með réttu draga hæfi varnaraðila í efa. Umrædd tengsl séu meðþeim hætti að varnaraðili væri vanhæfur sem dómari í máli er varðaði aðilana ogþví vanhæfur sem skiptastjóri samkvæmt 6. tölulið 2. mgr. 75. gr. laga nr.21/1991. Vísar Fiskalón ehf., til þess að lögmannsstofa sem varnaraðili sémeðeigandi að, hafi starfað að fjöldamörgum málum tveggja stórra kröfuhafa íþrotabúið, þ.e. Landsbankans hf., og Íslandsbanka hf., og vegna þessara tengslakunni að vera hætta á að hagsmunumþessara tveggja kröfuhafa verði betur gætt en hagsmuna annarra kröfuhafa. Umheimild til meðalgöngu í máli þessu vísar Fiskalón ehf., til 20. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála, og dómvenju um aðalmeðalgöngu við hliðaðalstefnanda/sóknaraðila, en fyrirtækið hafi fyrst haft tækifæri á meðalgönguvið framsal kröfunnar þann 17. september sl. Geri fyrirtækið sjálfstæða kröfu,við hlið sóknaraðila, um að varnaraðila verði vikið úr starfi, þ.e. um sé aðræða efnislega sömu kröfu og gerð sé í aðalsök. VísarFiskalón ehf., til XIII. kafla laga nr. 21/1991, auk 5. gr. laga nr. 91/1991,varðandi hæfisreglur skiptastjóra. Krafa um málskostnað byggi á XXI. kafla laganr. 91/1991. Málsástæður varnaraðila Íþessum þætti málsins verður gerð grein fyrir helstu málsástæðum varnaraðila ervarða kröfu hans um að vísa beri frá dómi kröfu sóknaraðila og að kröfuFiskalóns ehf., um meðalgöngu verði hafnað. Varnaraðilibyggir frávísunarkröfu sína annars vegar á því að sóknaraðili hafi ekkilögvarða hagsmuni af því að fá dómsúrlausn í máli þessu eins og það er lagtfyrir dóminn. Vísar sóknaraðili í þessu sambandi til þess að reglan um nauðsynlögvarinna hagsmuna byggi á því að ekki verði lagt á dómstóla að leysa úrmálefni sem skipti engu lagalega fyrir aðilana að fá niðurstöðu um, þ.e. aðsakarefni verði að hafa eitthvert raunhæft gildi fyrir réttarstöðu aðila. Ímáli þessu gerir sóknaraðili aðeins kröfu um að varnaraðila verði vikið frá semskiptastjóra í þrotabúinu, en geri ekki samhliða kröfu um að afstaðaskiptastjóra til krafna Íslandsbanka hf., og Landsbankans hf., verði ógilt meðdómi vegna meints vanhæfis varnaraðila. Vegna þessa sé afstaða til krafna, einsog hún birtist í kröfuskrá dagsettri 3. júní 2014, að öllu óbreyttu endanlegvið skiptin jafnvel þótt fallist yrði á kröfu sóknaraðila í máli þessu, sbr. 3.mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991. Varnaraðili hafnar því að sóknaraðili hafi,einkum vegna ákvæða 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, verulega, einstaka oglögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr hæfi skiptastjóra og vísar til þess aðverulega hafi verið þrengt að rétti kröfuhafa til að rjúfa fyrningu kröfur meðbreytingalögum nr. 142/2010. Sóknaraðilikveður mikinn eðlismun vera á stöðu kröfuhafa og þrotamanns viðgjaldþrotaskipti. Það endurspeglist meðal annars í því að gjaldþrotaskipti séusameiginleg fullnustugerð þar sem kröfuhöfum sé tryggður víðtækur réttur tilþess að gæta hagsmuna sinna og bera ágreining við búskiptin undir dómstóla, enslíkum heimildum sé ekki til að dreifa í lögunum hvað varða þrotamann. Þá komivið búskipti iðulega til skoðunar ráðstafanir þrotamanns fyrir úrskurðardag semkunni að vera riftanlegar, sem og hvort háttsemi þrotamanns í aðdraganda og viðskiptameðferðina kunni að hafa verið refsiverð. Því sé engan veginn sjálfgefiðað þrotamaður geti átt aðild að kröfu um frávikningu skiptastjóra og ætla megiað ef vilji löggjafans hafi staðið til slíkrar aðildar hefði það verið tekiðfram berum orðum í 76. gr. laga nr. 21/1991. Hinsvegar byggir varnaraðili frávísunarkröfu jafnframt á því að í 76. gr. laga nr.21/1991 sé mælt um það með tæmandi hætti hverjir geti orðið aðilar aðágreiningi um hæfi skiptastjóra. Samkvæmt skýru orðalagi ákvæðisins getiþrotamaður ekki átt aðild að slíkri kröfu, aðild í málum sem þessum einskorðistvið kröfuhafa. Vísar varnaraðili máli sínu til stuðnings til dóms Hæstaréttar ímálinu nr. 486/2002. Varnaraðili vísar til þess að þrotamaður geti samkvæmt 1.og 2. mgr. 76. gr. áðurnefndra laga komið ábendingu til héraðsdómara er lúti aðvanhæfi skiptastjóra og héraðsdómari af því tilefni boðað hann á fund sinn,þ.e. ef héraðsdómara berst með öðrum hætti vitneskja um að framferðiskiptastjóra í starfi kunni að vera aðfinnsluvert, eins og segi í 1. mgr.76.gr. Hins vegar hafi þrotamaður ekki heimild samkvæmt 3. mgr. áðurnefndralagagreinar til þess að krefjast úrskurðar héraðsdóms um brottvikninguskiptastjóra úr starfi og vísar varnaraðili í því sambandi til skýrs orðalagsog gagnályktun frá áðurnefndri 76. gr. laga nr. 21/1991. Slík aðild sé bundinvið kröfuhafa. Varnaraðili hafnar því að sóknaraðili geti átt aðild að málisamkvæmt 3. mgr. 76. gr. laganna, sbr. 169. gr. sömu laga, með rýmkandilögskýringu eða lögjöfnun, eins og sóknaraðili virðist byggja málatilbúnað sinná. Varnaraðilihafnar því að sóknaraðila sé heimilt að bera mál þetta undir dómstóla ágrundvelli 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 1. mgr. 6.gr. laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu, enda leiði það eitt aðákvörðun geti haft áhrif á réttindi og skyldur manns, ekki sjálfkrafa til þessað hún falli undir umrædd lagaákvæði. Það ráðist af eðli ákvörðunar og atvikummáls að öðru leyti. Gjaldþrotaskiptum hafi verið lýst svo, að um sé að ræðavaldbeitingarathafnir, þ.e. athafnir sem fari fram án vilja og atbeinaskuldara, sem ríkið grípi til í því skyni að þvinga fram efndir á skyldu mannseða lögpersónu sem viðkomandi vilji ekki verða við eða geti ekki orðiðvið. Varnaraðilikrefst þess að kröfu Fiskalóns ehf., um aðalmeðalgöngu í máli þessu verðihafnað með vísan til þess að ekki séu uppfyllt skilyrði meðalgöngu samkvæmt 20.gr. laga nr. 91/1991 og dómvenju. Varnaraðili kveður sóknaraðila hafa veriðstjórnarmann í áðurnefndu félagi allt til 22. desember 2013, en í dag sé hannframkvæmdastjóri og prókúruhafi. Varnaraðilivísar í fyrsta lagi til þess að mál er varða kröfu um frávikningu skiptastjóraverði ekki þingfest nema að undangenginni sérstakri málsmeðferð sem kveðið sé áum í 76. gr. laga nr. 21/1991, sbr. og 169. gr. sömu laga. Um sé að ræðasérreglur um málsmeðferð í samanburði við almennar reglur laga nr. 91/1991, ogþví geti meðalgönguaðild Fiskalóns ehf., ekki komið til greina í máli þessu,sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991. Íöðru lagi byggir varnaraðili á því að skilyrði meðalgöngu í málinu, sbr. 20.gr. laga nr. 91/1991, sé ekki uppfyllt í máli þessu. Fiskalón ehf., krefjistþess ekki að félaginu verði dæmt sakarefni eða dómur verði felldur þannig aðréttur félagsins verði verndaður. Ekki sé hægt að líta svo á að félagið sé aðgera kröfu um dóm sér til handa heldur taki félagið einfaldlega undir og gerisömu kröfu og sóknaraðili málsins. Því sé í reynd um að ræða kröfu umaukameðalgöngu. Í slíkum tilvikum verði að gera strangar kröfur til þess aðþriðji maður sýni fram á brýna, sjálfstæða og lögvarða hagsmuni af því aðúrslit máls verið á tiltekin veg. Varnaraðili byggir á því að Fiskalón ehf.hafi enga lögvarða hagsmuni af aðild að máli þessu eins og kröfugerð félagsinssé hagað.Niðurstaða Ágreiningurþessa hluta málsins snýst um það hvort þrotamaður geti krafist úrskurðar dómaraum frávikningu skiptastjóra úr starfi vegna vanhæfis. Sóknaraðili vísar til 3.mgr. 76. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., þar sem segir að sásem á kröfu á hendur þrotabúi geti krafist þess, telji þeir skiptastjóra ekkifullnægja skilyrðum 2. mgr. 75. gr. laga nr. 21/1991, að héraðsdómari kveði áum það í úrskurði hvort skiptastjóra verði vikið frá af þeim sökum. Einnigvísar sóknaraðili til 169. gr. áðurnefndra laga, en þar segir meðal annars aðsá sem krefst úrskurðar héraðsdómara um hvort skiptastjóra verði vikið úrstarfi skv. 3. mgr. 76. gr., skal beina skriflegri kröfu sinni um það tilhéraðsdóms þar sem skiptastjórinn var skipaður til starfans. Áðurnefnd 169. gr.er í 5. þætti laga 21/1991, nánar tiltekið í XXIII. kafla laganna, þar sem erað finna reglur um hvaða ágreiningsmál verða lögð fyrirhéraðsdóm, hvernig það verði gert og eftir atvikum hvernig aðild að máli hverjusinni sé háttað.Mál þetta barst dómnummeð bréfi sóknaraðila, dags. 17. september 2015. Þar kom fram að sóknaraðilitelji sig hafa réttmæta ástæðu til að tortryggja óhlutdrægni varnaraðila ogvísaði sóknaraðili í því sambandi til þess að efast mætti um hlutlægni skiptastjóransgagnvart kröfuhöfunum. Héraðsdómari boðaði sóknar- og varnaraðila á fund þann28. september 2015. Þar gaf héraðsdómari fundarmönnum kost á að tjá sig ummálið, sbr. fyrirmæli 1. mgr. 76. gr. laga nr. 21/1991. Héraðsdómari tók aðþeim fundi loknum þá ákvörðun að ekki væri tilefni til frekari aðgerða af hálfudómara. Sóknaraðili sætti sig ekki við framangreint og krafðist úrskurðardómsins um frávikningu varnaraðila úr starfi skiptastjóra. Í framhaldinu varmál þetta þingfest, sbr. XXIV. kafla laga nr. 21/1991, og hafnaði varnaraðilikröfu sóknaraðila um úrskurð á grundvelli 76. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili vísar til þess aðþó þess sé ekki getið sérstaklega í 3. mgr. 76. gr. laga nr. 21/1991, aðþrotamaður hafi, eins og kröfuhafar, heimild til þess að krefjast frávikningarskiptastjóra, verði að telja að eðli máls samkvæmt hljóti þrotamaður að hafasömu heimildir og kröfuhafar að þessu leyti.Í þessu sambandi verður ekki fram hjá þvílitið að í gjaldþrotaskiptum felst að skuldari er með dómsúrskurði sviptureignum sínum og öðrum fjárhagslegum réttindum sem síðan renna til þrotabúsins.Þrotabúið lýtur forræði skiptastjóra sem dómari skipar til starfa að gættumfyrirmælum 2. mgr. 75. gr. laga nr. 21/1991. Skiptastjóri hefur það veigamikiðhlutverk að ráðstafa hagsmunum búsins og svara fyrir skyldur þess, sbr. 1. mgr.122. gr. laga nr. 21/1991, með það að markmiði að verja andvirði eigna búsinstil að greiða kröfu skuldheimtumanna/kröfuhafa. Í 2. mgr. 122. gr. laganna ermeðal annars vikið að þeirri skyldu skiptastjóra að allar eignir og öllréttindi þrotabúsins komi fram. Þá er skiptastjóra í gjaldþrotaskiptalögummeðal annars veitt heimild til að fara þess á leit við héraðsdóm að þrotamaður,sem ekki sinnir kvaðningu skiptastjóra til skýrslugjafa, verði kvaddur fyrirdóm til að gefa skýrslu sem vitni. Víðar í lögunum er kveðið á um skyldurþrotamanns og/eða valdbeitingu gagnvart honum meðan á búskiptum stendur, sbr.t.d. 3. mgr. 82. gr. og 83. gr. Þá skal skiptastjóri sem fær vitneskju í starfisínu um atvik, sem hann telur geta gefið tilefni til rökstudds gruns um aðþrotamaður eða aðrir kunni að hafa gerst sekir um refsivert athæfi, tilkynnaþað héraðssaksóknara, sbr. 84. gr. laga nr. 21/1991. Lýsandi ákvæði umtakmarkaðan rétt þrotamanns til afskipta af skiptunum er í 125. gr. áðurnefndralaga, en þar segir að kröfuhafi, sem lýst hefur kröfu í búið og kröfunni hefurekki verið endanlega hafnað, eigi rétt á að sækja skiptafundi. Þrotamaður áhins vegar ekki þennan rétt, en skiptastjóri getur þó heimilað þrotamanni aðsækja skiptafund en þar nýtur þrotamaður hvorki málfrelsis né tillöguréttar,nema með leyfi skiptastjóra. Það er mat dómsins, meðvísan til skýrs orðalags 2. málsliðar 3. mgr. 76. gr. laga nr. 21/1991, þar semsérstaklega er tilgreint að heimild til að krefjast úrskurðar dómara um hvortvíkja beri skiptastjóra úr starfi sökum vanhæfis hafi sá sem á kröfu á hendurbúinu, að í framangreindu ákvæði sé á tæmandi hátt kveðið á um það hverjir getikrafist úrskurðar héraðsdómara um frávikningu skiptastjóra vegna vanhæfis, sbr.2. mgr. 75. gr. áðurnefndra laga. Því geti þrotamaður ekki sett fram slíkakröfu. Þykir sú niðurstaða í samræmi við það sem að framan er rakið um eðligjaldþrotaskipta sem fullnustuaðgerðar og ákvæða laganna nr. 21/1991 umréttindi þrotamanns og tilteknar valdbeitingarheimildir gagnvart honum meðan áskiptum stendur, sbr. einnig til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 8. nóvember2002 í málinu nr. 486/2002.Sóknaraðili byggir kröfusína einnig á því að hann eigi verulega, einstaka og lögvarða hagsmuni af því að fáskorið úr hæfi skiptastjóra og vísar í því sambandi til réttar manna til aðbera mál sín undir dómstóla, sbr. fyrirmæli 70. gr. stjórnarskrárinnar, 1. mgr.6. gr. laga nr. 62/1994 um Mannréttindasáttmála Evrópu, dómaframkvæmdarMannréttindadómstólsins og laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómurinntekur ekki undir framangreindar röksemdir sóknaraðila og vísar í því sambanditil þess að sérstaklega er kveðið á um það í 2. mgr. 76. gr. laga nr. 21/1991in fine, að héraðsdómari skuli víkja skiptastjóra úr starfi efhann fullnægir ekki lengur þeim hæfisskilyrðum sem eru sett í 2. mgr. 75. gr.laganna. Telja verður að hagsmunir þrotamanns séu nægilega tryggðir með því aðí framgreindu ákvæði er sú skylda lögð á héraðsdómara að víkja skiptastjóra úrstarfi verði dómari þess áskynja að skiptastjóri uppfylli ekki lengurhæfisskilyrði 2. mgr. 75. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt framangreindu erfallist á kröfu varnaraðila um að málinu verði vísað frá dómi. Fiskalón ehf., hefurkrafist þess að félaginu verði heimiluð aðalmeðalganga í málinu. Máli þessuhefur verið vísað frá dómi. Með vísan til þeirrar niðurstöðu er brostinngrundvöllur fyrir meðalgöngu og er kröfu Fiskalóns ehf., því vísað sjálfkrafafrá dómi. Með vísan til 1. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991, verður sóknaraðila og Fiskalóni ehf., gert að greiðavarnaraðila málskostnað eins og í úrskurðarorði greinir. Ragnheiður Thorlaciushéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Úr s k u r ð a r o r ð:Máli þessu og kröfu Fiskalónsum aðalmeðalgöngu er vísað frá dómi.Sóknaraðili, Guðmundur A.Birgisson, greiði varnaraðila, Erlu S. Árnadóttur, 600.000 krónur ímálskostnað.Fiskalón ehf., greiðivarnaraðila, Erlu S. Árnadóttur, 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 40/2006
Skjalafals Vitnaskylda Mannréttindasáttmáli Evrópu Sératkvæði
G og X voru ákærðar fyrir skjalafals með því að hafa framvísað hvor sínu skuldabréfinu með falsaðri undirskrift Y sem sjálfskuldarábyrgðarmanns. X játaði að hafa ritað nafn Y á skuldabréfið sem hún var ákærð fyrir að framvísa en kvaðst hafa haft heimild Y til þess. Fyrir dómi skoraðist Y undan vitnaskyldu með vísan til 50. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála vegna skyldleika við báðar ákærðu. Í dómi Hæstaréttar var ekki talið hægt að útiloka að X hefði haft heimild Y til ritunar nafns hennar á skuldabréfið og var hún því sýknuð af þeirri háttsemi sem henni var gefin að sök. G bar á hinn bóginn fyrir dómi að Y hefði sjálf ritað nafn sitt á það skuldabréf sem hún var ákærð fyrir að framvísa. Þótti nægilega sannað með rithandarrannsókn að sú fullyrðing var röng. Talið var að G hefði sem útgefandi bréfsins og móttakandi lánsins hlotið að vera kunnugt um fölsunina. Var hún sakfelld fyrir skjalafals og refsing hennar ákveðin 30 daga skilorðsbundið fangelsi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 3. janúar 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærðu verði staðfest og refsing þyngd. Ákærðu krefjast aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins en til vara að refsing verði milduð. I. Ákæra útgefin 24. maí 2005 er í tveimur liðum. Varða báðir þá háttsemi að framvísa skuldabréfi með falsaðri undirskrift sjálfskuldarábyrgðarmanns. Upphaf málsins eru tvö kærubréf lögmanns Y til lögreglustjórans í Reykjavík rituð 4. mars 2003 og 26. sama mánaðar. Með I. lið ákæru er ákærðu X nú gefið að sök að hafa framvísað á lögmannsstofu í apríl 2002 skuldabréfi að fjárhæð 530.000 krónur, sem hún sjálf hafði gefið út 16. apríl 2002, en með falsaðri nafnritun dóttur sinnar, Y, sem sjálfskuldarábyrgðarmanns. Ákærða játar að hafa ritað nafn Y, en heldur því á hinn bóginn fram að hún hafi haft heimild hennar til þess. Dómur skal reistur á sönnunargögnum sem fram koma fyrir dómi, sbr. 1. mgr. 48. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Framburður Guðrúnar Egilsdóttur Guðjohnsen styður frásögn ákærðu X um að Y hafi veitt samþykki sitt til þess að nafn hennar væri ritað sem sjálfsskuldarábyrgðarmanns á veðskuldabréfið, þó að ekki sé fullt samræmi með frásögnum þeirra um hvernig það bar að. Við aðalmeðferð málsins kom Y fyrir dóm, gætt var ákvæða 50. gr. laga nr. 19/1991 og nýtti hún sér þá rétt sinn til þess að tjá sig ekki frekar um málið. Vitni er skylt að mæta fyrir dómi og gefa þar skýrslu. Frá þessari meginreglu eru örfáar undantekningar, þar á meðal framangreint ákvæði 50. gr. laga nr. 19/1991 sem heimilar vitni að skorast undan vitnaskyldu ef nánasta skyldmenni á í hlut. Sú regla byggir meðal annars á því að ekki sé rétt að setja vitni í þá erfiðu siðferðilegu aðstöðu, að þurfa hugsanlega, áminnt um sannsögli, að bera vitni um afbrot nákomins ættingja. Verður að telja að þegar svo stendur á megi líta til undantekningarákvæðis 3. mgr. 48. gr. laga nr. 19/1991 og styðjast við skýrslu vitnisins hjá lögreglu eða öðrum rannsóknaraðila ef dómari metur það svo að slík skýrsla hafi sönnunargildi. Lögregla tók skýrslu af Y 1. apríl 2003 og símaskýrslu 19. janúar 2004. Við töku þeirra virðist lögreglu hafa láðst að gæta ákvæða 50. gr., sbr. 56. gr. og 2. mgr. 73. gr. laga nr. 19/1991 og benda henni á að hún gæti skorast undan vitnaskyldu vegna skyldleika við kærðu. Hafa skýrslur þessar þegar af þeirri ástæðu takmarkað sönnunargildi. Önnur sönnunarfærsla fór ekki fram fyrir dóminum. Í ljósi þess að verjanda gafst ekki kostur á að spyrja kærandann um það grundvallaratriði í vörn ákærðu, að samþykki Y hefði legið fyrir, þykir eins og hér háttar til, ekki vera hægt að útiloka að ákærða X hafi haft heimild til nafnritunarinnar. Verður hún því með vísan til 46. gr. laga nr. 19/1991 sýknuð af þeirri háttsemi sem tilgreind er í I. ákærulið. II. Með II. lið ákærunnar er ákærðu Guðrúnu gefið að sök að hafa í mars 1999 selt í útibúi Landsbanka Íslands veðskuldabréf að fjárhæð 550.000 krónur, útgefið af henni sjálfri 24. sama mánaðar, og sem hún vissi að var með falsaðri nafnritun hálfsystur sinnar, kæranda Y, sem sjálfskuldarábyrgðarmanns. Ákærða Guðrún hélt fast við þann framburð sinn fyrir dómi að Y hefði sjálf skrifað nafn sitt á bréfið og kvaðst hún hafa séð hana gera það, sem og undir breytingu á greiðsluskilmálum 6. desember 2000 vegna þessa skuldabréfs. Síðargreint skjal er meðal rannsóknargagna en ekki var ákært vegna þess. Í tilefni af kærunni aflaði ríkislögreglustjóri rithandarsýna kæranda og ákærðu. Voru þau send til Statens kriminaltekniska laboratorium í Linköping, Svíþjóð til rannsóknar ásamt skuldabréfum þeim sem eru til umfjöllunar í ákæruliðum I. og II. og nefndu skuldbreytingarskjali. Niðurstaða þeirrar rannsóknar var að „ósennilegt“ væri að Y hefði ritað nafn sitt á skjölin. Vitnið B rithandarsérfræðingur sem vann að rannsókninni kom fyrir dóminn og staðfesti niðurstöðu hennar. Kvað hann jafnósennilegt í öllum tilvikum að Y hefði sjálf ritað nafn sitt, og rannsóknin hefði enn fremur leitt í ljós að mjög sennilegt væri að sami maður hefði ritað nafn Y á skuldabréfið frá 1999 og skuldbreytingarskjalið, en rithöndin á veðskuldabréfinu frá 2002 væri aðeins öðruvísi. Vissar samsvaranir hefðu verið með nafnritununum og rithönd X og Guðrúnar en ekki nægilegar til þess að hægt væri að segja neitt um að þær hefðu átt þar hlut að máli. Með rithandarrannsókn þessari, sem mælir hæsta stig líkinda fyrir því að viðkomandi hafi ekki sjálfur skrifað nafn sitt, þykir nægilega sannað að sú fullyrðing ákærðu Guðrúnar að Y hafi sjálf ritað nafn sitt sem sjálfskuldarábyrgðarmaður á skuldabréfið sé röng. Ákærða Guðrún var útgefandi bréfsins og móttakandi lánsins og hlaut henni að vera kunnugt um fölsunina. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er niðurstaða hans um þennan ákærulið og sakfellingu og refsingu ákærðu Guðrúnar staðfest. Sakarkostnaður málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara, að meðtöldum málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu fyrir Hæstarétti með virðisaukaskatti, sem nánar er kveðið á um í dómsorði, greiðist að hálfu úr ríkissjóði, en ákærða Guðrún greiði helming hans. Dómsorð: Ákærða X er sýkn af kröfum ákæruvalds. Héraðsdómur skal vera óraskaður um refsingu ákærðu Guðrúnar Egilsdóttur Guðjohnsen. Sakarkostnaður málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 429.223 krónur, greiðist að hálfu úr ríkissjóði en að hálfu af ákærðu Guðrúnu. Með áfrýjunarkostnaði málsins teljast málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu fyrir Hæstarétti, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur. Sératkvæði Jóns Steinars Gunnlaugssonar Sakargiftum ákærðu er lýst í hinum áfrýjaða dómi sem og afstöðu þeirra til ákæruefna. Fyrir Hæstarétti varðar málið aðeins þær sakargiftir sem sakfellt var fyrir í héraði. Þar var ákærða X sakfelld samkvæmt I. ákærulið fyrir að hafa framvísað sem greiðslu nefndu skuldabréfi eftir að hafa falsað áritun á nafni Y í reit fyrir áritun ábyrgðarmanns. Ákærða Guðrún var sakfelld fyrir sakargiftir samkvæmt II. ákærulið, þar sem henni var gefið að sök að hafa selt þar greint skuldabréf sem hún vissi að væri falsað með áritun á nafni Y. Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi nýtti vitnið Y sér rétt sinn samkvæmt b. lið 1. mgr. 50. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, þegar hún kom fyrir héraðsdóm við aðalmeðferð málsins, en vitnið er dóttir ákærðu X og systir ákærðu Guðrúnar. Samkvæmt 1. mgr. 48. gr. laga nr. 19/1991 skal dómur reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi. Undantekningar í 2. og 3. mgr. sömu lagagreinar eiga hér ekki við. Synjun þessa vitnis á vitnisburði olli því að ákærðu áttu þess ekki kost að neyta réttar til að spyrja eða láta spyrja vitnið, sem kveðið er á um í d. lið 3. mgr. 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu, þar sem sáttmálanum er gefið lagagildi á Íslandi. Var ákærðu meðal annars nauðsynlegt að eiga þess kost að bera undir vitnið afstöðu sína til sakargiftanna. Er ljóst að hugsanlegt samþykki vitnisins við frásögn þeirra hefði þegar í stað leitt til sýknu. Af nefndum lagareglum leiðir að óheimilt er að byggja á öðrum gögnum í málinu, þar sem afstaða vitnisins til sakarefna er talin koma fram. Verður því framburður ákærðu fyrir dómi lagður til grundvallar nema að því leyti sem önnur sönnunarfærsla í málinu yrði talin sanna sakargiftir ákærunnar. Engin sönnunarfærsla liggur að mínum dómi fyrir um að ákærða X hafi ekki haft heimild Y dóttur sinnar til að skrifa nafn hennar á skuldabréfið í I. ákærulið. Með þessum rökum er ég sammála niðurstöðu meirihluta dómara um að sýkna þessa ákærðu af sakargiftum samkvæmt þeim lið. Á hinn bóginn er ég ósammála niðurstöðu meirihlutans um að í II. ákærulið hafi ákæruvaldið fært fram í málinu sönnunargögn sem duga til sakfellingar ákærðu Guðrúnar. Aðeins er til athugunar hvort sérfræðiálit um rannsókn á rithöndum dugi til þess að brot ákærðu teljist sannað. Í niðurstöðunni er talið „ósennilegt“ að vefengdu undirskriftirnar séu gerðar af Y sjálfri. Slík líkindi geta ekki að mínum dómi talist uppfylla sönnunarskyldu ákæruvalds samkvæmt 45. gr. laga nr. 19/1991. Þar við bætist að sönnunarfærslan er alls ekki um atriði sem ræður úrslitum um sakfellingu ákærðu, þar sem sanna þarf að henni hafi verið kunnugt um að nafnritun Y væri fölsuð á skuldabréfið. Rannsóknin segir ekkert um það. Þessar sakargiftir teljast því ósannaðar og tel ég að sýkna eigi ákærðu Guðrúnu af sakargiftum samkvæmt II. ákærulið. Með vísan til þess sem að framan greinir tel ég að allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti eigi að greiðast úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu fyrir Hæstarétti sem ég tel hæfilega ákveðin 373.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. desember 2005. Mál þetta er höfðað með ákæru lögreglustjórans í Reykjavík dagsettri 24. maí sl. gegn Guðrúnu Egilsdóttur Guðjohnsen, kt. 260777-3869, Kambaseli 54, Reykjavík, og X [kennitala] [heimilisfang]. „fyrir skjalafals svo sem rakið er: I. Ákærðu er báðum gefið að sök að hafa, í apríl 2002, framvísað sem greiðslu á lögfræðiskrifstofu A hrl. [heimilisfang] Reykjavík, óverðtryggðu skuldabréfi með sjálfsskuldarábyrgð nr. 7863 að fjárhæð 530.000 kr., útgefnu af ákærðu X 16. sama mánaðar, sem ákærða Guðrún vissi að X hafði falsað með áritun á nafni Y [kennitala] í reit fyrir áritun ábyrgðarmanns og ákærðu vissu að var falsað með áritun á nafni Z [kennitala], sem votts að undirritun og fjárræði aðila. II. Ákærðu Guðrúnu er gefið að sök að hafa, í mars 1999, selt í Landsbanka Íslands á Hellu, skuldabréf með sjálfsskuldarábyrgð nr. 588 að fjárhæð 550.000 kr. gefið út af ákærðu 24. sama mánaðar, sem ákærða vissi að var falsað með áritun á nafni nefndrar Y í reit fyrir áritun sjálfsskuldarábyrgðarmanns. Framangreind brot ákærðu teljast varða við 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdar til refsingar.” Við fyrirtöku málsins 23. júní sl. leiðrétti sækjandi málsins II. lið ákærunnar með bókun á þann veg að þar á að standa að skuldabréf nr. 588 hafi verið selt í útibúi Landsbanka Íslands á Hótel Loftleiðum í Reykjavík en ekki í útibúi bankans á Hellu eins og ranglega er tilgreint í ákæru. Ákærðu hafa neitað sök. Þær krefjast aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Verjandi ákærðu krefst þess að honum verði dæmd hæfileg málsvarnarlaun að mati dómsins. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 23. nóvember sl. Samkvæmt gögnum málsins hefur Y í tvígang kært fölsun á nafnritun hennar á skuldabréf. Í fyrri kærunni, sem er dagsett 4. mars 2003, kærir kærandi ákærðu Guðrúnu fyrir fölsun á nafnritun kæranda sem ábyrgðarmanns á skuldabréf útgefið af ákærðu Guðrúnu 24. mars 1999 til Landsbanka Íslands að höfðustóli 550.000 krónur en sjálfsskuldarábyrgðarmenn eru tilgreindir á bréfinu auk kæranda, þær ákærða X, móðir kæranda, og Z. Kemur fram sú afstaða kæranda að hún hafi aldrei samþykkt að gangast undir skuldbindingar samkvæmt skuldabréfinu en hún hefði fyrst fengið vitneskju um skuldabréfið og falsaða nafnritun hennar á það, þegar hún fékk tilkynningu frá sýslumanninum í Reykjavík um nauðungarsölu á eign hennar að [...]. Seinni kæran er dagsett 26. mars 2003 þar sem Y kærði fölsun á ritun á nafni hennar sem sjálfsskuldarábyrgðaraðila á skuldabréf sem útgefið var þann 16. apríl 2002 af móður kæranda, ákærðu X, en skuldabréfið er með veði í [...], og í eigu Búnaðarbanda Íslands á Hellu. Fram kemur í kærunni að kærandi vísi framburði ákærðu Guðrúnar á bug um að kærandi hafi gefið móður sinni, ákærðu X, munnlegt umboð til ritunar á nafni kæranda á bréfið fyrir hönd kæranda. Í málinu liggur frammi rithandarrannsókn frá Kriminaltekniska laboratoriet í Svíþjóð á undirskriftum á skuldabréfum þeim sem getið er í ákæru að því er varðar nafnritun þeirra Y og Z. Þar kemur fram að út frá gerðum athugunum megi segja ósennilegt að undirskriftirnar „Y” séu gerðar af Y eigin hendi (fimm á þeim skala sem notaður er). Varðandi undirskriftirnar „Z” leyfi athuganirnar ekki ótvíræða niðurstöðu en þær bendi þó helst til þess að þær séu ekki gerðar eigin hendi (fjórir á þeim skala sem notaður er). Ekki sé hægt að segja neitt um hvort vefengdu undirskriftirnar í einhverju tilviki séu eftir ákærðu eða ekki (þrír á þeim skala sem notaður er). Verður nú rakinn framburður ákærðu að því er varðar hvorn ákærulið fyrir sig en skýrslur vitna fyrir dóminum eru einungis raktar í umfjöllun um I. ákærulið þótt þær eigi við báða ákæruliði. I. ákæruliður. Ákærða Guðrún neitar sök. Hún kvað móður sína, ákærðu X, hafa gefið út skuldabréfið vegna kaupa ákærðu á bifreið. Móðir hennar hefði verið ábyrgðarmaður á upphaflegu bréfi en varð útgefandi á hinu nýja bréfi af því að ákærða var komin í vanskil. A lögmaður hefði séð um innheimtu bréfsins og boðið ákærðu skuldbreytingu á láninu ef hún fengi annan útgefanda á nýja bréfið. Móðir ákærðu hefði boðist til að vera útgefandi bréfsins og þær mæðgur hefðu beðið Y um að vera ábyrgðarmaður á bréfinu. Y hefði samþykkt það en sagt að þær gætu skrifað nafn hennar fyrir hennar hönd. Hefði Y lýst því að eiginmaður hennar gerði þetta gjarnan, þ.e. hann samþykkti að vera ábyrgðarmaður fyrir fólk en fólkið tæki sjálft ábyrgð á því og skrifaði nafnið hans. Y hefði viljað taka ábyrgð á bréfinu en vildi ekki skrifa nafnið sitt sjálf. Kannaðist ákærða við að hafa skrifað undir bréfið frá 16. apríl 2002 sem vottur að undirskrift Y og minnti að hún hefði verið viðstödd þegar móðir hennar, ákærða X, ritaði nafn Y en var allavega viss um að hafa verið viðstödd þegar Y gaf X leyfi til þess. Ákærða kvað Z ekki hafa verið viðstadda þegar ákærða X skrifaði nafn Y en mundi ekki hvort Z hefði vitað að X hafði leyfi til nafnritunarinnar. Ákærða kvaðst sjálf hafa ritað nafn Z sem votts á bréfið samkvæmt leyfi Z símleiðis en Z hefði ekki komist til að undirrita sjálf. Ákærða sagði ákærðu X hafa afhent lögmannsstofunni skuldabréfið eftir að búið var að fylla það út og hefði ákærða X notað bréfið sem greiðslu á hinu fyrra bréfi sem hún var sjálfsskuldarábyrgðaraðili á. Ákærða X neitar sök. Hún kannaðist við að hafa skuldbreytt skuldabréfi sem ákærða Guðrún hafði verið skuldari á og hefði ákærða greitt það upp síðar. Hún kvaðst hafa talað við Y í síma og spurt hvort hún vildi skrifa undir bréfið sem sjálfsskuldarábyrgðaraðili og hefði Y þá gefið ákærðu leyfi sitt til þess að nafn hennar yrði ritað sem sjálfsskuldarábyrgðaraðili á skuldbreytingarbréfið. Kvað ákærða ástæðu þess að málið var leyst með þessum hætti vera þá, að legið hefði á að klára þetta. Aðspurð mundi ákærða ekki eftir því hvort ákærða Guðrún hefði verið viðstödd þegar ákærða ritaði nafn Y á bréfið en kvaðst þó ráma í að svo hefði verið. Ákærða kvað ákærðu Guðrúnu hafa ritað nafn Z sem votts á bréfið með leyfi Z en Z hefði sjálf sagt sér frá því. Ákærða kvaðst hafa afhent bréfið á lögmannsstofunni en kvaðst ekki hafa sagt viðtakanda frá því að Y hefði ekki sjálf ritað nafn sitt á bréfið. Ákærða hefði verið löngu búin að greiða bréfið upp þegar Y kærði hana. Vitnið Y, systir ákærðu Guðrúnar og dóttir ákærðu X, kom fyrir dóminn en nýtti sér rétt sinn samkvæmt b lið 50. gr. laga nr. 19/1991 og vékst undan því að gefa vitnaskýrslu fyrir dóminum. Vitnið B, réttarskjalafræðingur, kvaðst hafa unnið rithandarrannsókn þá sem liggur frammi í málinu og ritað skýrslu um hana sem liggur frammi í málinu. Staðfesti vitnið niðurstöðu skýrslunnar um að ósennilegt væri að undirritun Y á þeim skuldabréfum sem um ræðir í ákæru, stafaði frá henni sjálfri. Gat hann ekki fullyrt hvort sami maður hefði skrifað nafn Y á bæði skuldabréfin. Þá staðfesti vitnið niðurstöðu skýrslunnar um að ekki væri hægt að fullyrða hvort vefengdu undirskriftirnar væru eftir ákærðu X eða ákærðu Guðrúnu. Niðurstaða. Ákærða X hefur kannast við að hafa ritað nafn Y sem ábyrgðarmanns á skuldabréfið og ákærða Guðrún hefur kannast við að hafa ritað nafn Z sem votts á bréfið. Þá er óumdeilt að ákærða Guðrún vissi að ákærða X ritaði nafn Y á bréfið og að ákærða X vissi að ákærða Guðrún ritaði nafn Z á sama bréf. Ákærðu byggja sýknukröfu sína á því að bæði Y og Z hafi gefið leyfi sitt til að ákærðu rituðu nöfn þeirra á bréfið. Þegar litið er til framlagðrar yfirlýsingar Z um að ákærða Guðrún hafi haft leyfi sitt til að rita nafn sitt sem votts á bréfið, verður að telja ósannað að sú nafnritun sé fölsuð. Sannað er með framlagðri rithandarrannsókn og framburðum ákærðu að Y ritaði ekki sjálf undir bréfið og þegar litið er til þess sem fram kemur í kæru Y og framburðar ákærðu Guðrúnar um að ákærða X hefði mátt rita nafn Y en að Y hefði ekki viljað undirrita bréfið sjálf, verður að telja að hvorki sé leitt í ljós að Y hafi gefið ákærðu X umboð né að fyrir hafi legið leyfi Y til nafnritunarinnar. Sannað er með framburði beggja ákærðu að ákærða X framvísaði hinu útfyllta og undirritaða skuldabréfi á lögmannsstofu A hrl. umrætt sinn. Er fram komið að hún gerði viðtakanda bréfsins ekki grein fyrir því hvernig undirritanirnar voru tilkomnar. Verður ákærða X því sakfelld fyrir skjalafals eins og henni er gefið að sök í þessum ákærulið og er brot hennar þar rétt heimfært til refsiákvæða. Hins vegar er ekkert fram komið í málinu sem rennir stoðum undir það að ákærða Guðrún hafi framvísað framangreindu skuldabréfi og verður hún því sýknuð af kröfum ákæruvaldsins samkvæmt þessum ákærulið. II. ákæruliður. Ákærða Guðrún hefur neitað sök. Hún kvað Y sjálfa hafa undirritað skuldabréfið og kvaðst ákærða hafa verið viðstödd heima hjá henni þegar hún undirritaði það. Aðspurð kvaðst ákærða ekkert hafa við framlagða rithandarrannsókn að athuga. Y hefði hins vegar sagt að hún ætti einskis annars úrkosti til að bjarga íbúð sinni en að kæra ákærðu fyrir fölsun. Niðurstaða: Þegar litið er til framlagðrar rithandarrannsóknar og skýrslu vitnisins, B réttarskjalafræðings, hér fyrir dóminum um að ósennilegt væri að undirritun Y á skuldabréfunum sem um ræðir í ákæru, stafaði frá henni sjálfri og jafnframt til þess sem fram kemur í kæru Y, verður að telja sannað, gegn neitun ákærðu að hún hafi framvísað umræddu skuldabréfi vitandi að áritun Y sem sjálfsskuldarábyrgðarmanns var fölsuð. Verður ákærða Guðrún því sakfelld eins og krafist er og er brot hennar rétt heimfært til refsiákvæða í ákærunni. Refsing, sakarkostnaður o.fl.: Samkvæmt sakavottorði ákærðu Guðrúnar hefur hún ekki áður gerst sek um refsivert brot. Að þessu virtu og þegar litið er til þess að mjög langur tími er liðinn frá því að það brot, sem hún er nú sakfelld fyrir, þykir refsing hennar hæfilega ákveðin 30 daga fangelsi en fresta skal fullnustu refsingarinnar í 2 ár frá birtingu dómsins að telja og skal refsing hennar falla niður að þeim tíma liðnum, haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Samkvæmt sakavottorði ákærðu X hefur hún ekki áður gerst sek um refsivert brot. Að þessu virtu og þegar litið er til þess að langur tími er liðinn frá því að það brot, sem hún er nú sakfelld fyrir, var framið, þykir refsing hennar hæfilega ákveðin 30 daga fangelsi en fresta skal fullnustu refsingarinnar í 2 ár frá birtingu dómsins að telja og skal refsing hennar falla niður að þeim tíma liðnum, haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærðu Guðrún og X greiði in solidum allan sakarkostnað málsins, sem nemur málsvarnarlaunum skipaðs verjanda þeirra, Sveins Andra Sveinssonar hrl., sem þykja hæfilega ákveðin 161.850 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Guðjón Magnússon, fulltrúi lögreglustjóra, flutti málið af hálfu ákæruvaldsins. Arnfríður Einarsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Ákærða, Guðrún Egilsdóttir Guðjohnsen, sæti fangelsi í 30 daga en fresta skal fullnustu refsingarinnar í 2 ár frá birtingu dómsins að telja og skal refsing hennar falla niður að þeim tíma liðnum, haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærða, X, sæti fangelsi í 30 daga en fresta skal fullnustu refsingarinnar í 2 ár frá birtingu dómsins að telja og skal refsing hennar falla niður að þeim tíma liðnum, haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærðu greiði in solidum allan sakarkostnað málsins, sem nemur málsvarnarlaunum skipaðs verjanda þeirra, Sveins Andra Sveinssonar hrl., 161.850 krónum að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 376/2013
Fjármálafyrirtæki Veðleyfi Veðskuldabréf Ógilding samnings
G krafðist þess að ógilt yrði veðleyfi sem hún hafði undirritað um að fasteign hennar yrði sett að veði til tryggingar skuld sonar síns H við Í hf., samkvæmt skuldabréfi útgefnu af honum. Byggði G á því að Í hf. hefði ekki staðið við skyldur sínar samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 og að því væru fyrir hendi forsendur samkvæmt 36. gr. samningalaga til að víkja samþykki hennar um veðsetninguna til hliðar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að greiðslumat sem framkvæmt hafði verið á H í tengslum við lántökuna hefði verið haldið fjölmörgum annmörkum. Ekki væri unnt að sjá hver niðurstaða þess hefði orðið ef réttar upplýsingar hefðu verið notaðar og samræmis gætt í tilgreiningu ráðstöfunartekna annars vegar og greiðslubyrði og ætluðum framfærslukostnaði og föstum útgjöldum hins vegar. Yrði Í hf. að bera hallan af þeirri óvissu hvort H hefði staðist greiðslumat ef réttar upplýsingar hefðu verið tilgreindar, svo og því hvort G hefði veitt veðheimildina ef réttilega hefði verið staðið að gerð greiðslumatsins. Að teknu tilliti til efni loforðs G um að veita veð í fasteigninni, atvika og stöðu G og Í hf. við samningsgerðina, auk atvika sem síðar komu til, var talið ósanngjarnt af hálfu Í hf. að bera fyrir sig samninginn sem fólst í samþykki G við að veita veð í fasteigninni, umfram þá fjárhæð sem var varið til greiðslu eldri veðskulda sem hvíldu á fasteign hennar. Með vísan til dóms Hæstaréttar í máli nr. 169/2012, um að horfa yrði til þeirrar hækkunar sem orðið hafði á uppgreiddum lánum með tilliti til vaxta- og verðtryggingar, ógilti Hæstiréttur samþykki G um veðleyfið að því marki sem fjárhæðin væri umfram 6.500.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. júní 2013. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram veitti Íslandsbanki hf., sem áfrýjandi leiðir rétt sinn frá, lán til sonar stefndu, Hlyns Jóhannessonar, í lok október 2004. Aðdragandi þess var sá að Hlynur sendi tölvupóst til starfsmanns í útibúi Íslandsbanka hf. í Vestmannaeyjum og falaðist eftir láni hjá bankanum að fjárhæð 9.000.000 krónur. Í tölvupóstinum kom einnig fram að móðir hans, hefði fallist á að hjálpa honum í ,,síðasta skipti“. Láninu yrði meðal annars varið til að greiða upp áhvílandi veðskuldir á Bröttugötu 9 í Vestmannaeyjum sem var í eigu stefndu og hefði hún fallist á að lánið yrði tryggt með veði í fasteigninni. Í tölvupóstinum fjallaði Hlynur um fjárhagsstöðu sína og kvaðst, eftir að tilgreindar skuldir hans hefði verið greiddar upp með hinu nýja láni, einungis skulda eitt lán við Kaupþing banka hf. og væri greiðslubyrði af því um 30.000 krónur á mánuði. Þá fjallaði hann um greiðslubyrði sambúðarmaka síns, sem væri 40.000 krónur á mánuði af lánum er hún hefði tekið vegna húsnæðiskaupa og 20.000 krónur, sem hún greiddi af bifreið sinni. Hann kvaðst í tölvupóstinum myndu hafa um 160.000 krónur í ráðstöfunartekjur á mánuði, sem síðar hækkaði í 170.000 krónur samkvæmt yfirlýsingu vinnuveitanda hans. Þá kvað hann ráðstöfunartekjur sambúðarmaka síns vera um 200.000 krónur á mánuði þótt hún væri í fæðingarorlofi og hefði einungis 80% þeirra launa sem hún ella hefði. Í skriflegri lánsumsókn Hlyns 20. október 2004 kom fram að sótt væri um 8.000.000 króna lán sem greiða skyldi með mánaðarlegum afborgunum á 40 árum. Tekið var fram meðal annars að lánsfjárhæðin skyldi nýtt til að greiða upp öll lán samkvæmt veðbókarvottorði á fasteigninni Bröttugötu 9, en sú eign yrði svo veðsett til tryggingar láninu, sem þá yrði á 1. veðrétti. Sérstakur hluti lánsumsóknarinnar var nefndur: ,,Greiðslumat“. Í því var fjallað um svokallað matsverð eigna og hrein eign sögð 3.500.000 krónur. Ekki er um það deilt að hér var ekki um eignir Hlyns að ræða, enda kveðst hann hafa verið eignalaus á þessum tíma. Í lánsumsókninni sjálfri var enga skýringu að finna á þessum hluta greiðslumatsins. Í því sagði jafnframt: ,,Framfærslukostnaður er m.a. ákvarðaður skv. staðli ráðgjafastofu um fjármál heimilanna, aðrar upplýsingar eru úr skattframtali umsækjanda eða gefnar af honum á annan hátt og á hans ábyrgð.“ Þá voru tilgreindar ,,Ráðstöfunartekjur fjölskyldu“ 2.872.096 krónur á ári en 239.341 króna á mánuði. Næstu tveir liðir matsins tóku til greiðslubyrði af lánum, annars vegar ,,öðrum lánum“ sem sögð var 432.000 krónur á ári en 36.000 krónur á mánuði og hins vegar ,,nýju láni“ sem sögð var 429.844 krónur á ári en 35.820 krónur á mánuði. Loks var ,,Áætlaður framfærsluk. og föst útgjöld“ sögð vera 1.315.200 krónur á ári en 109.600 krónur á mánuði. Ráðstöfunartekjur eftir framfærslu og greiðslu lána voru samkvæmt þessu sagðar 57.921 króna á mánuði. Stefnda ritaði undir lánsumsóknina sem veðsali. Í þeim hluta hennar sem stefnda ritaði nafn sitt var staðlaður texti þar sem fram kom að hún hefði kynnt sér fræðslubækling um sjálfskuldarábyrgðir. Ágreiningslaust er að þegar lánið var veitt hafi skuldir, sem hvíldu á hinni veðsettu fasteign, verið gerðar upp en samanlögð fjárhæð þeirra nam 4.152.041 krónu. Var stefnda skuldari fjögurra lána en annar sonur hennar eins. II Ágreiningslaust er að Íslandsbanki hf. var vegna aðildar sinnar að Samtökum banka og fjármálafyrirtækja bundinn af reglum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Í 1. grein samkomulagsins er tekið fram að markmið þess sé að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga og veðsetninga þeirra í þágu annarra en þess í stað verði lánveitingar miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingar hans. Í 2. grein er mælt fyrir um að samkomulagið taki bæði til allra sjálfskuldarábyrgða og tilvika þegar einstaklingur gefur leyfi til þess að veðsetja fasteign sína til tryggingar skuldum annars manns. Er ágreiningslaust með aðilum að samkomulagið eigi við í málinu. Í 3. grein þess er kveðið á um mat á greiðslugetu og segir þar að þegar veð er sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu beri fjármálafyrirtæki að meta ,,greiðslugetu greiðanda“. Við greiðslumatið skuli taka tillit til neyslu og annarra fastra útgjalda áður en ráðstöfunarfé til greiðslu skuldbindinga sé reiknað út. Við áætlun á útgjöldum til neyslu skuli að lágmarki nota viðmiðun ráðgjafastofu um fjármál heimilanna eða Íbúðalánasjóðs. Í 4. gr. er mælt fyrir um skyldu fjármálafyrirtækis til að veita þeim, sem gengst í ábyrgð fyrir annan mann eða heimilar veðsetningu til tryggingar skuldum hans, tilteknar upplýsingar áður en undirritun fer fram. Í héraðsgreinargerð stefnda er á því byggt að greiðslumatið hafi verið miðað við fjárhag Hlyns, sonar stefndu, og sambúðarmaka hans. Í skýrslu sambúðarmakans fyrir dómi kvaðst hún hafa neitað því að matið tæki til tekna hennar og gjalda og hún hefur ekki staðfest matið með undirritun sinni. Af þeim upplýsingum, sem fyrir liggja í málinu, voru tilgreindar ráðstöfunartekjur í greiðslumatinu of háar, miðað við tekjur Hlyns eingöngu, en of lágar væri miðað við tekjur hans og sambúðarmaka hans. Þá er ljóst að í greiðslumatinu var eingöngu miðað við greiðslubyrði Hlyns af lánum, en ekki sambúðarmaka hans, sem hann hafði þó upplýst um að hluta í tölvupósti til starfsmanns bankans, sem áður er getið. Í málinu liggur fyrir sameiginlegt skattframtal Hlyns og sambúðarmaka hans, vegna tekjuársins 2004 þar sem fram koma upplýsingar um eignir þeirra og skuldir í lok þess árs. Auk skulda við Íbúðalánasjóð samtals að fjárhæð 8.347.979 krónur sem voru vegna kaupa sambúðarmakans á fasteign að Frostafold 6 í Reykjavík, en greiðslubyrði á mánuði af þeim var í september 2004 samkvæmt greiðsluseðlum 52.620 krónur á mánuði, voru þar tilgreindar skuldir að fjárhæð 20.178.163 krónur. Þótt ætla megi að þar á meðal hafi verið skuld sambúðarmakans vegna bifreiðakaupa og Hlyns vegna eldra láns og þess láns, sem er tilefni máls þessa, var ekkert í greiðslumatinu um hver greiðslubyrði væri af öðrum lánum sem tilgreind voru á skattframtalinu og námu samtals 6.045.709 krónum. Samkvæmt framansögðu eru ráðstöfunartekjur ranglega tilgreindar í greiðslumatinu. Þá er innbyrðis ósamræmi í matinu, þar sem texti þess gerir ráð fyrir að tilgreindar séu ,,Ráðstöfunartekjur fjölskyldu“ en tilgreining á greiðslubyrði vegna skulda tekur eingöngu til skulda lántakans, Hlyns. Miðað við skattframtal tekjuársins 2004 og önnur gögn málsins er ekki unnt að fullyrða hver niðurstaða þess hefði orðið ef ráðstöfunartekjur hefðu verið réttilega tilgreindar og greiðslubyrði miðuð við öll lán þess eða þeirra sem höfðu þær ráðstöfunartekjur er notaðar voru. Þá er óljóst við hvað ætlaður framfærslukostnaður var miðaður og hvort þar er tekið tillit til framfærslukostnaðar fjölskyldu Hlyns og þá til hvaða útgjalda eða hvort matið átti við hann einan. Greiðslumat, sem framkvæmt er á grundvelli samkomulagsins 1. nóvember 2001 vegna lántöku, gegnir mikilvægu hlutverki. Þótt eðlilegt sé að reisa það á upplýsingum og gögnum frá þeim sem tekur lánið getur fjármálafyrirtæki ekki látið sér í léttu rúmi liggja hvaða upplýsingar eru notaðar og hvaða gagna er aflað. Fjármálafyrirtæki hefur sjálfstæðar skyldur gagnvart þeim, sem gengst í ábyrgð eða veitir veð til tryggingar láninu, til þess að tilgreina réttar upplýsingar í greiðslumati sé þess nokkur kostur og afla nauðsynlegra gagna til þess að matið gefi sem besta mynd af ætlaðri greiðslugetu lántakans. Þótt ekki verði gerðar þær kröfur til fjármálafyrirtækis að það varðveiti til lengri tíma gögn, sem liggja slíkum greiðslumötum til grundvallar, verður að ætlast til að það geti upplýst á hvaða gögnum hafi helst verið byggt og hvort einungis er miðað við lántaka sjálfan eða hvort miðað sé einnig við maka hans eða sambúðarmaka þegar ráðstöfunartekjur og greiðslubyrði lána og framfærslukostnaður eru tíunduð. Greiðslumat það sem framkvæmt var á lánsumsókninni, sem stefnda undirritaði, var, eins og fram er komið, haldið fjölmörgum annmörkum. Ekki er unnt að sjá hver niðurstaða þess hefði orðið ef réttar upplýsingar hefðu verið notaðar og samræmi í tilgreiningu ráðstöfunartekna annars vegar og greiðslubyrði og ætluðum framfærslukostaði og föstum útgjöldum hins vegar. Af hálfu stefndu er því haldið fram að Hlynur hefði ekki staðist greiðslumat ef réttar upplýsingar hefðu verið tilgreindar. Er fallist á með héraðsdómi að áfrýjandi verði að bera hallann af þeirri óvissu, sem um þetta er, svo og því hvort stefnda hefði veitt veðheimild í fasteign sinni ef réttilega hefði verið staðið að gerð greiðslumatsins. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á að miðað við efni loforðs stefndu um að veita veð í fasteign sinni og framangreindra atvika við samningsgerðina svo og til stöðu stefndu og Íslandsbanka hf. eins og henni er þar lýst, og atvika sem síðar komu til, að ósanngjarnt sé fyrir áfrýjanda, að því marki sem síðar greinir, að bera fyrir sig framangreint loforð stefndu. Verður því samningi sem með því stofnaðist vikið til hliðar með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga eins og síðar greinir. Málið höfðaði stefnda í héraði í því skyni að felld yrði úr gildi ,,veðsetning sú sem stefnandi veitti í fasteign sinni ... með undirritun sinni á skuldabréf ... útgefnu af Hlyni Jóhannessyni til Íslandsbanka hf. og dagsettu 20. október 2004.“ Verður að skilja kröfugerð þessa svo að krafist sé að samningur um veðsetninguna verði ógiltur eða honum vikið til hliðar. Áfrýjandi krafðist sýknu og reisti þá kröfu meðal annars á því að réttilega hefði verið staðið að greiðslumatinu og ógilding veðsetningarinnar yrði ekki reist á 36. gr. laga nr. 7/1936. Hann hefur síðar lagt fram gögn, sem meðal annars sýna að af lánsfjárhæðinni 8.000.000 krónum hafi 4.152.041 króna farið til greiðslu á lánum, sem áður hvíldu á hinni veðsettu fasteign stefndu. Regla 36. gr. er reist á sanngirnismati þar sem tekið er tillit til þeirra fjögurra atriða sem tilgreind eru í 2. mgr. hennar. Það mat er eðli sínu samkvæmt heildarmat reist á öllum atvikum máls. Loforð stefndu um að veita veð í fasteign sinni og samkomulag um veðsetningu, sem á því var reist, er ekki ósanngjarnt að því marki, sem greiddar voru upp skuldir, sem þá þegar hvíldu á fasteign hennar. Sum þeirra lána, sem þá voru greidd upp, voru til langs tíma og var létt af stefndu þeirri skyldu að greiða af þeim eða bera áhættu af greiðslu afborgana, vaxta og verðbóta. Eftirstöðvar láns þess, sem málið er sprottið af, námu er málið var höfðað, tæpum átta árum eftir að loforðið var gefið, 13.387.077 krónum. Samkvæmt öllu framansögðu, sbr. og dóm Hæstaréttar 1. nóvember 2012 í máli nr. 169/2012, verður samningi um veðsetningu vikið til hliðar að því marki sem veðsetningin var umfram 6.500.000 krónur. Áfrýjandi greiði stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Samningi stefndu, Geirrúnar Tómasdóttur, og áfrýjanda, Íslandsbanka hf., sem gerður var 20. október 2004, um að stefnda veitti veð í fasteign sinni að Bröttugötu 9, Vestmannaeyjum, til tryggingar skuld Hlyns Jóhannessonar við áfrýjanda samkvæmt skuldabréfi nr. 501-74-961216, útgefnu ofangreindan dag að fjárhæð 8.000.000 krónur er vikið til hliðar að því leyti sem samþykkið er umfram 6.500.000 krónur. Áfrýjandi greiði stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti samtals 1.000.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. mars 2013. Mál þetta sem dómtekið var 25. febrúar 2013 var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 27. febrúar 2012 af Geirrúnu Tómasdóttur, Bröttugötu 9, Vestmannaeyjum, á hendur Íslandsbanka hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík. Kröfur aðila Stefnandi krefst þess að felld verði úr gildi veðsetning sú sem stefnandi veitti í fasteign sinni að Bröttugötu 9, Vestmannaeyjum, fastnúmer 2182780, með undirritun sinni á skuldabréf nr. 510-74-961216, útgefnu af Hlyni Jóhannessyni til Íslandsbanka hf., dagsettu 20. október 2004. Þá krefst stefnandi þess felld verði niður beiðni stefnda til Sýslumannsins í Vestmannaeyjum um nauðungarsölu á fasteigninni Bröttugötu 9, Vestmannaeyjum, dagsett 29. desember 2011. Þá krefst stefnandi þess að stefnda, Íslandsbanka hf., verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt mati dómsins að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Stefndi krefst þess aðallega að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins. Til vara krefst stefndi þess að samþykki stefnanda við veðsetningu eignarinnar að Bröttugötu 9, Vestmannaeyjum verði einungis ógilt að því marki sem fjárhæð sé umfram 4.120.385 krónur en sú fjárhæð beri vexti- og verðtryggingu í samræmi við ákvæði skuldabréfs nr. 510-74-961216, frá útgáfudegi skuldabréfsins til ógildingardags. Atvik máls Með umsókn dagsettri 20. október 2004 sótti sonur stefnanda, Hlynur Jóhannesson, um 8.000.000 króna lán hjá Íslandsbanka hf. Samkvæmt umsókninni skyldi lánið vera til 40 ára með mánaðarlegum afborgunum, í fyrsta sinn 1. desember 2004. Til tryggingar láninu var boðinn 7. veðréttur, með uppfærslurétti, í fasteigninni Brattagata 9, Vestmannaeyjum, en eignin var í eigu stefnanda. Í umsókninni er tekið fram að láninu skuli varið til að greiða upp öll lán samkvæmt veðbókarvottorði, til greiðslu á skuld samkvæmt nánar tilgreindu skuldabréfi, til greiðslu á nánar tilgreindum víxli og til greiðslu á nánar tilgreindri yfirdráttarheimild. Að undanskyldum áhvílandi lánum á Bröttugötu 9 munu framangreindar skuldir hafa verið persónulegar skuldir umsækjanda við Íslandsbanka hf. Eftirstöðvar lánsins skyldi greiða inn á reikning umsækjanda hjá bankanum. Á lánsumsókninni er sérstakur reitur auðkenndur sem „Greiðslumat“ og eru í honum skráðar upplýsingar um matsverð eigna, heildarskuldir, hreina eign, ráðstöfunartekjur fjölskyldu, greiðslubyrði af öðrum lánum, greiðslubyrði af nýju láni, greiðslubyrði samtals og áætlaðan framfærslukostnað og föst útgjöld. Er niðurstaða matsins að ráðstöfunartekjur umsækjanda, eftir framfærslu og greiðslu lána, séu 695.052 krónur á ári eða 57.921 króna á mánuði. Stefnandi undirritaði lánsumsóknina á sérstakan reit sem merktur er „Undirskriftir ábyrgðarmanna/veðsala“. Undirritun hennar er ódagsett en óumdeilt er að hún hafi undirritað umsóknina 20. október 2004. Umbeðið láni mun hafa verið veitt sama dag og umsóknin er dagsett og er veðskuldabréf vegna lánsins undirritað þann dag af umsækjanda sem útgefanda og stefnanda sem veðsala. Mun hluta lánsins, eins og áður er rakið og fram kom í lánsumsókninni, hafa verið varið til að greiða áhvílandi lán á fasteigninni Bröttugötu 9 og lán Íslandsbanka hf. við það, vegna umsaminnar uppfærslu, færst á 1. veðrétt. Með bréfi dagsettu 17. mars 2011 fór umboðsmaður stefnanda þess á leit við Íslandsbanka hf. að framangreind ábyrgð hennar „yrði fell niður að fullu og skuldin afmáð úr veðbók“. Í bréfinu er því haldið fram að óskað hafi verið eftir þeim gögnum, sem legið hafi til grundvallar greiðslumatinu sem fram komi á lánsumsókninni frá 20. október 2004, en þau svör fengist að engin slík gögn væru til staðar. Í bréfinu voru þau rök færð fyrir beiðninni að erfitt væri að álykta annað en ekkert greiðslumat hefði verið framkvæmt við afgreiðslu lánsins en samkvæmt 3. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 2001 bæri lánveitanda að meta greiðslugetu greiðanda. Þá skyldi samkvæmt 4. gr. samkomulagsins tryggja að ábyrgðarmaður/veðsali gæti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en til skuldaraábyrgðar eða veðsetningar væri stofnað. Íslandbanki hf. svaraði framangreindu erindi stefnanda 29. mars 2011. Í svarinu segir að tilgangur greiðslumats sé m.a. að veðsali sé upplýstur um tilgang láns og geri sé ljósa áhættu af því að gangast í ábyrgð fyrir skuldara. Miða verði við að fullnægjandi gögn hafi legið fyrir um hvoru tveggja. Þrátt fyrir að greiðslumat skuli framkvæmt samkvæmt lögum um ábyrgðarmenn þá sé form þess eða efni ekki bundið í lög. Ef þau gögn sem ábyrgðarmanni séu tiltæk þjóni hlutverki greiðslumats standi lög ekki til þess að ógilda ábyrgð. Fyrir liggi að greiðslumat hafi verið gert. Niðurstöður matsins hafi verið færðar inn í lánsumsóknina frá 20. október 2004 og veðsali undirritað umsóknina. Ábyrgðartakan hafi þannig verið í fullu samræmi við samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá árinu 2001, sbr. 3. gr. samkomulagsins. Yrði því að synja erindinu. Þá var af hálfu stefnda bent á að vildi stefnandi ekki una afstöðu bankans ætti hann þess kost að vísa málinu til Úrskurðarnefndar um viðskipti fjármálafyrirtækja. Umboðsmaður stefnanda svaraði framangreindu bréfi bankans með tölvubréfi 12. apríl 2011. Í bréfinu er fullyrt að þær upplýsingar sem bankinn hafi kynnt fyrir stefnanda og leitt hafi til þess að hún undirritaði veðleyfi og ábyrgðaryfirlýsingu hafi ekki verið á rökum reistar og „hreinlega ósannar“ og hafi bankinn ekki sýnt fram á annað með óyggjandi hætti. Samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða frá 1. nóvember 2001 beri fjármálastofnunum skylda að greiðslumeta lántaka, ef ábyrgðarfjárhæð sé 1.000.000 króna eða hærri. Ætlast sé til að greiðslumat sé á rökum reist. Á meðan engin gögn séu til sem sanni að bankinn hafi framkvæmt umrætt mat út frá gögnum sem honum hafi verið tiltæk, krefjist stefnandi þess að veðleyfið og ábyrgðaryfirlýsingin verði ógilt. Til frekari rökstuðnings var vitnað til dóma sem fallið hafi í héraðsdómi og Hæstarétti m.a. dóms Hæstaréttar í máli nr. 163/2005. Í svari stefnda 13. apríl 2004 er ítrekað það álit lögfræðideildar bankans að umrædd veðsetning hafi verið í fullu samræmi við samkomulag um notkun ábyrgða frá 2001. Á þeim tíma sem umrædd lánveiting hafi átt sér stað hafi eingöngu legið fyrir upplýsingar frá lántaka sjálfum um tekjur hans. Greiðslumat hafi farið fram eins og lánsumsókn beri með sér og tíundað hafi verið í svarbréfi bankans frá 29. mars. Hafi matið verið byggt á upplýsingum frá lántaka um kjör hans og konu hans eins og sjáist af tölvupósti lántaka til starfsmanns bankans frá 20. september 2004 og staðfestingum Straumleiða ehf. um ráðningakjör lántaka. Niðurstöður samkvæmt framangreindum gögnum hafi verið settar inn í lánsumsóknina og hafi lántakandi og móðir hans undirritað hana. Ekki sé því unnt annað en telja að móðir hans hafi þekkt vel til fjárhags sonar síns á þessum tíma og verið þessu samþykk.Var beiðni stefnanda með vísan til framanritaðs og annars er fram kemur í bréfi bankans hafnað. Sambýliskona lántaka, Aldís Björgvinsdóttir, ritaði stefnda tölvubréf 18. júní 2011. Í bréfinu mótmælti hún synjun bankans á niðurfellingu umræddrar ábyrgðar og jafnframt að tekjur eða skuldir hennar hefðu verið teknar inn í hið umþrætta greiðslumat enda hefði hún aldrei samþykkt að vera þátttakandi í greiðslumatinu. Með bréfi dagsettu 8. ágúst 2011 skaut stefnandi framangreindri synjun stefnda til Úrskurðarnefndar um viðskipti fjármálafyrirtækja. Mun stefndi hafa gert athugasemdir við málatilbúnað stefnanda og krafist þess að kröfu stefnanda yrði hafnað. Niðurstaða nefndarinnar er dagsett 16. desember 2011. Í henni segir m.a.: Samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, dagsett 1. nóvember 2001 tekur m.a. til þess þegar einstaklingur hefur gefið út leyfi til að veðsetja fasteign sína til tryggingar skuldum annars einstaklings, sbr. 2. gr. samkomulagsins. Samkvæmt 3. gr. samkomulagsins er fjármálafyrirtæki skylt að greiðslumeta greiðanda nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo verði ekki gert. Fjármálafyrirtæki er þó ávalt skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi nemur meira en kr. 1.000.000. Samkvæmt 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins skal tryggt að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gengst í ábyrgðina enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt það. Bendi niðurstaða greiðslumats til þess að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar, en ábyrgðarmaður óskar eftir að lán verði engu að síður veitt, skal hann staðfesta það skriflega. Greiðslumat umsækjanda var framkvæmt með lánsumsókn, dags. 20. október 2004. Sóknaraðili telur hins vegar erfitt að átta sig á [á]hverju greiðslumatið byggist en tekjur og skuldir samræmist ekki gögnum sem lögð voru fram. Í samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum eru ekki settar fram reglur um hvernig framkvæma skuli greiðslumat. Í 3. gr. umrædds samkomulags er þó tekið fram að við greiðslumat skuli taka tillit til neyslu og annarra fastra útgjalda áður en ráðstöfunarfé til greiðslu skuldbindinga sé reiknað út. Við áætlun á útgjöldum til neyslu skuli að lágmarki nota viðmið Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna eða Íbúðarlánasjóðs. Í kafla um greiðslumat á lánsumsókn sem sóknaraðili undirritaði sem ábyrgðarmaður/veðsali kom fram að framfærslukostnaður væri m.a. ákvarðaður skv. staðli ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna, aðrar upplýsingar væru úr skattframtali umsækjanda eða gefnar af honum á annan hátt og á hans ábyrgð. Sóknaraðili hafði sent tölvupóst með upplýsingum um fjárhag sinn þann 20. september 2004 sem greiðslumat var m.a. byggt á. Þar kom fram að greiðslubyrði nýs láns hjá varnaraðila yrði um kr. 40.000 á mánuði en í greiðslumati var það kr. 35.820, greiðslubyrði láns hjá KB banka væru um 30.000 krónur á mánuði en í greiðslumati var það 36.000 krónur. Í greiðslumati voru ráðstöfunartekjur fjölskyldu tilgreindar um kr. 239.340 á mánuði en í bréfi dags. 23. september 2004, frá Tómasi Jóhannessyni f.h. Straumleiða ehf. kom fram að sóknaraðili væri að hefja störf hjá Straumleiðum og myndi hafa um kr. 170.000 í útborguð laun. Í ljósi þess að varnaraðili framkvæmdi greiðslumat á umsækjanda og þar sem tekið er fram í lánsumsókn að upplýsingar séu gefnar af umsækjanda og á hans ábyrgð, enda eru þær í samræmi við þau gögn sem fyrir lágu við gerð greiðslumatsins verður ekki fallist á að sóknaraðila hafi tekist að sanna að greiðslumat það sem framkvæmt var hafi verið í ósamræmi við samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum sóknaraðila, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Ekki verður fallist á með sóknaraðila að mál héraðsdóms Vestfjarða í máli nr. E-113/2010, dómur Hæstaréttar nr. 162/2005 og úrskurður úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki nr. 3/2008 hafi fordæmisgildi í því máli sem nú er um rætt enda lá fyrir í þeim málum að greiðslumat hafði ekki verið framkvæmt á lántaka. Eins og áður er rakið var ekki svo í umræddu máli. Með vísan til framangreindra forsendna hafnaði úrskurðarnefndin kröfu stefnanda á hendur stefnda. Með uppboðsbeiðni dagsettri 29. desember 2011 fór stefndi fram á nauðungarsölu á fasteigninni Brattagata 9, Vestmannaeyjum til lúkningar skuld við stefnda samkvæmt framangreindu veðskuldabréfi. Er skuldin sögð í vanskilum frá 1. júní 2011. Uppboðsbeiðnin var tekin fyrir hjá Sýslumanninum í Vestmannaeyjum 1. mars 2012 og er uppboðsmálið enn í gangi. Málsástæður stefnanda og tilvísun til réttarheimilda Stefnandi byggir kröfur sínar á því að fyrirrennari stefnda, með sama nafni, hafi ekki staðið við skyldur sínar samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Þá byggir stefnandi á því að jafnvel þótt talið yrði að greiðslumat hefði farið fram þá hafi það greiðslumat sem birtist í lánsumsókn skuldara frá 20. október 2004 verið svo miklum annmörkum háð að ekki verði á því byggt, enda hafi það staðið fyrirrennara stefnda nær en stefnanda að gera raunhæfa könnun á greiðslugetu skuldara. Skv. 3. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 hafi fjármálafyrirtækjum sem verið hafi aðilar að samkomulaginu verið skylt að meta greiðslugetu greiðanda, nema ábyrgðarmaður óskaði sérstaklega eftir því, skriflega, að svo yrði ekki gert. Við greiðslumat hafi borið að taka tillit til neyslu og fastra útgjalda áður en greiðsla skuldbindinga væri reiknuð út. Komi þar fram þær reglur sem bankanum hafi verið skylt að líta til þegar um hafi verið að ræða áætlun á útgjöldum til neyslu, enda séu neysluvenjur einstaklinga ólíkar, en miðað sé við stuðul frá Ráðgjafarstofu heimilanna og Íbúðalánasjóði. Ástæðan fyrir þessu sé sú að lántakar hneigist oftar en ekki til þess að gefa upp lágmarksframfærslu sem sé lægri en raunveruleg framfærsla. Ljóst sé að þessi regla sé mikilvæg til að auka vernd ábyrgðarmanna. Þá sé í samkomulaginu fjallað um hvernig áætla skuli greiðslubyrði yfirdráttaheimilda og greiðslubyrði kreditkorta. Samkvæmt 3. mgr. 3. gr. samkomulagsins sé fjármálafyrirtæki ávallt skylt að greiðslumeta lántaka, þegar ábyrgð ábyrgðarmanns nemi hærri fjárhæð en 1.000.000 króna en þó geti makar lántaka óskað sérstaklega eftir því að slíku greiðslumati sé sleppt. Eins og áður greini séu lánsumsóknin og skuldabréfið með sömu dagsetningu og sé því ljóst að undirritun þeirra hafi farið fram samhliða. Undir þeim hluta umsóknarinnar sem beri yfirskriftina ,,Skuldabréf“ sé sérstaklega tilgreint að lánið skuli nota til þess að greiða upp öll lán á ,,veðbókarvottorði, skuldabréf 0582-74-963105, víxil nr. 0525-70-915679 og yfirdráttarheimild“. Undir liðnum ,,Greiðslumat“ segi: „Framfærslukostnaður er m.a. ákveðinn skv. staðli ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna, aðrar upplýsingar eru úr skattframtali umsækjanda eða gefnar af honum á annan hátt og á hans ábyrgð.“ Því næst sé tilgreint að hrein eign sé 3.500.000 krónur og greiðslumat á mánuði sé byggt upp með eftirfarandi hætti: Ráðstöfunartekjur fjölskyldu: 239.341 kr. Greiðslubyrði af öðrum lánum: 36.000 kr. Greiðslubyrði af nýju láni: 35.820 kr. Samtals: 71.820 kr. Framfærsla: 109.600 kr. Ráðstöfunartekjur eftir framfærslu og greiðslu lána: 57.921 kr. Stefnandi byggi á því að Íslandsbanka hf. hafi borið að reikna með raunhæfum og óyggjandi hætti raunverulega greiðslubyrði skuldara. Með samkomulaginu séu settar meginreglur til verndar ábyrgðarmönnum og sé sérstaklega tekið fram að aðilar að samkomulaginu séu sammála um gildi þeirrar stefnu að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga og að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingar hans. Þá komi fram í 4. gr. að tryggt skuli að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gangist í ábyrgðina. Ljóst sé að til þess að markmið samkomulagsins og sú vernd sem því sé ætlað að tryggja ábyrgðarmönnum nái fram að ganga þá þurfi greiðslumat að vera gert með forsvaranlegum hætti. Benda verði á að Íslandsbanki hf. hafi verið eitt stærsta fjármálafyrirtæki á landinu og haft sérfræðiþekkingu og haft yfirburðastöðu gagnvart stefnanda við samningsgerðina. Samkvæmt því er stefndi haldi fram þá hafi verið byggt á upplýsingum sem skuldari hafi veitti í tölvubréfi til starfsmanns Íslandsbanka hf. 20. september 2004. Í tölvubréfinu nefni lántaki að greiðslubyrði hans verði um 60.000 krónur og á öðrum stað 70.000 krónur. Þá nefni hann að tekjur sínar séu um 160.000 krónur á mánuði. Inn í þennan tölvupóst flækist svo upplýsingar um sambýliskonu hans en þau hafi nýlega verið tekin saman þegar lántakan hafi átt sér stað og hafi hún aldrei verið greiðandi að láninu og hafnað því algerlega að vera þátttakandi í umræddu greiðslumati. Komi fram í tölvupóstinum að hún hafi verið að kaupa sér íbúð og að afborgun þar sé um 40.000 krónur á mánuði ásamt 20.000 krónum vegna bifreiðar. Lántaki og sambýliskona hans hafi aldrei verið með sameiginleg fjármál og ítreki stefnandi að sambýliskonan, Aldís Björgvinsdóttir, hafi aldrei gefið samþykki sitt til þess að taka þátt í umræddu greiðslumati, heldur þvert á móti neitað því. Þannig megi sjá á umræddri lánsumsókn að hún sé ekki tilgreind sem maki heldur sé skuldari einungis skráður fyrir umsókninni, hún sé ekki skráð sem meðskuldari að láninu, né sé nokkur önnur tilvísun til hennar í umsókninni eða skuldabréfinu, utan þess að hún sé vottur á skuldabréfinu. Á þessum tíma hafi þau ekki verið samsköttuð enda hafa þau ávallt verið með aðskilin fjármál og ekki verið með sameiginleg lán eða bankareikninga. Sé skorað á stefnda að leggja fram gögn sem sýni að sambýliskona skuldara hafi samþykkt að vera þátttakandi í umræddu greiðslumati og þar af leiðandi lagt fram gögn, en stefndi hafi lýst því yfir að miðað hafi verið við tekjur hennar. Stefnandi telji að bankinn hafi annað hvort áætlað tekjur lántaka allt of háar eða þá með einhverju móti fært inn tekjur sambýliskonu, þrátt fyrir að honum hafi verið það óheimilt. Sjáist það best að tekjur lántaka séu áætlaðar 239.341 krónur, þegar hann hafi sjálfur lýst því yfir að tekjur hans yrðu um 160.000 krónur en lántaki hafi einnig lagt fram yfirlýsingu frá Straumleiðum ehf. þar sem talið hafi verið að útborguð laun myndu nema um 170.000 krónum. Jafnvel þótt miðað væri við síðari töluna sé ljóst að bankinn hafi ofmetið tekjur lántakanda um tæplega 70.000 krónur. Sé það raunin að gegn vilja hennar hafi tekjur sambýliskonu lántaka verið teknar inn í greiðslumatið megi sjá að engar af hennar skuldum hafi verið færðar þar inn, enda aðeins gert ráð fyrir heildarskuldum að fjárhæð 71.820 krónur. Þegar framfærslukostnaði og föstum útgjöldum skv. staðli Ráðgjafarstofu heimilanna, 109.600 krónum sé bætt við, þá komi í ljós að heildargreiðslubyrði sé 181.420 krónur eða 11.420 krónum meira heldur en framangreind tilkynning um væntanleg laun kveði á um. Sé því ljóst að niðurstaða greiðslumatsins hefði verið neikvæð ef aðeins hefði verið litið til tekna og skulda lántakanda. Stefnandi hafi óskað eftir því við stefnda að lögð yrðu fram þau gögn sem byggt hafi verið á við greiðslumatið en stefndi hafi hafnað því og einungis haldið því fram að byggt hafi verið á umræddum tölvupósti. Skori stefnandi því á stefnda að leggja fram þau gögn sem höfð hafi verið til hliðsjónar. Bendi stefnandi á að á fyrirrennara stefnda hafi hvílt sú skylda að meta greiðslugetu skuldara samkvæmt 3. gr. framangreinds samkomulags, en ekki t.d. fjölskyldu skuldara. Óumdeilt sé að ekki sé heimilt að meta greiðslugetu annarra aðila en skuldarans, enda væri slíkt ekki í samræmi við skýr ákvæði samkomulagsins. Myndi það einnig þýða að gengið væri algerlega framhjá markmiði og tilgangi samkomulagsins, þ.e. að setja meginreglur til ,,verndar ábyrgðarmönnum í þeim tilvikum þegar skuldaábyrgð eða veð í eigu annars einstaklings sé sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu“, skv. 1. gr. samkomulagsins. Þá byggi stefnandi á því að ósanngjarnt sé og andstætt góðri viðskiptavenju fyrir stefnda að bera fyrir sig umræddan samning um veðsetningu. Líti stefnandi svo á að bankanum hafi borið, að eigin frumkvæði, að láta fram fara óhlutdrægt og málefnalegt greiðslumat við lántökuna, stutt eðlilegum gögnum. Þannig nægi ekki að líta aðeins til þeirra upplýsinga sem lántaki hafi gefið í tölvupósti til starfsmanns, þar sem greiðslubyrði sé í raun áætluð. Sérstaklega beri að horfa til þess að skv. tölvupóstinum líti út fyrir að lántaki hafi þegar verið í talsverðum erfiðleikum með skuldamál sín, enda hafi hann á þessum tíma safnað sér upp talsvert af skuldum, aðeins tvítugur að aldri. Þá komi fram í umræddum tölvupósti að hann muni ,,fara að taka ábyrgð“ á sínum málum hjá bankanum, og hann voni ,,innilega að þetta gangi upp“ ásamt því að hann fái ,,lokaséns sinn“ hjá bankanum. Þar að auki lýsi hann því yfir að hann ætli nú ,,að standa sig“ fái hann tækifæri til þess. Allt gefi þetta tilefni til þess að ætla að bankanum hafi borið skylda að framkvæma greiðslumat með forsvaranlegum hætti, byggt á raunverulegum gögnum þar sem allar skuldbindingar kæmu fram, enda hafi bankinn mátt vita að lántaki hafi verið með fjármál sín í einhverskonar óreiðu. Gera verði þá kröfu til fyrirrennara stefnda, sem leiðandi fjármálafyrirtækis á sínum tíma og sérfræðings í viðskiptasambandinu, að honum hafi borið skylda að framfylgja þeim reglum sem hann sjálfur hafi samþykkt að vinna eftir og settar hafi verið til verndar viðskiptavinum hans. Markmiðið með samkomulaginu hafi verið að tryggja að ábyrgðarmenn fjárskuldbindinga gerðu sér grein fyrir þeirri áhættu sem í skuldbindingum þeirra fælist. Lítið hald felist í slíkum reglum væri fjármálafyrirtækjum heimilt að viðhafa önnur og gjörólík vinnubrögð en kveðið sé á um í reglunum. Komist héraðsdómur að því að bankanum hafi verið heimilt að áætla hærri tekjur en raun hafi verið, sé ljóst að bankinn hefði þá auðveldlega getað sett inn milljónir í mánaðartekjur, allt til þess að fegra umrætt greiðslumat, stefnanda til tjóns. Auðvelt hefði verið fyrir starfsmenn bankans að afla upplýsinga um raunverulegar tekjur og skuldir. Þannig hefði verið hægt að leita upplýsinga um þetta úr skattframtölum beggja aðila, hafi verið heimild til að nýta tekjur sambýliskonu lántaka eða svokölluðu FE yfirliti en þar hafi birst upplýsingar um skuldastöðu einstaklinga hjá fjármálafyrirtækjum, líkt og hjá Lánstrausti í dag. Ekkert af ofangreindu hafi verið gert, heldur hafi einungis verið slumpað á tekjur og skuldir með þeim afleiðingum að vernd stefnanda skv. samkomulaginu hafi orðið að engu. Verði að telja að um hafi verið að ræða óforsvaranleg vinnubrögð af hálfu bankans sem bitnað hafi með ósanngjörnum hætti á stefnanda enda ekki hægt að segja að góð og vönduð vinnubrögð eða venjur hafi verið viðhafðar við umrætt greiðslumat. Telji stefnandi að stefndi þurfi að bera hallann af því að greiðslumatið hafi verið gert á grundvelli ófullnægjandi upplýsinga. Stefnandi bendi á dómskjal nr. 15 en þar sé um að ræða upptalningu á gögnum sem í dag þurfi að skila stefnda, sé óskað eftir greiðslumati. Þurfi m.a. að skila inn skattaskýrslu, álagningarseðli, launaseðlum síðustu þriggja mánaða, afriti af greiðsluseðlum allra lána, afriti af greiðsluáætlun úr greiðsluþjónustu og undirritaða beiðni um skuldastöðuyfirlit. Telji stefnandi að bankinn hefði mátt láta skuldara útvega öll slík gögn, enda hefði vernd stefnanda þá fyrst verið fyrir hendi. Sýni þetta fram á þær venjur sem gildi og gilt hafi á fjármálamarkaði við gerð greiðslumats. Ljóst megi þó vera að ef greiðslumatið hefði verið gert með forsvaranlegum hætti, sér í lagi þar sem skuldari virðist hafa verið í fjárhagsvandræðum hjá bankanum, þá fyrst hefði stefnandi átt möguleika á því að kynna sér greiðslumatið með réttum hætti svo samræmist ákvæðum samkomulagsins. Samkvæmt 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins skuli tryggt að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöður greiðslumats áður en hann gangist í ábyrgðina. Stefnandi hafi aldrei fengið að sjá þau gögn sem legið hafi til grundvallar greiðslumatinu, ef greiðslumat geti talist. Þvert á móti hafi stefnanda aðeins verið fengin til þess að undirrita umrædda lánsumsókn og hafi hún treyst því að greiðslumatið hefði verið unnið með forsvaranlegum hætti. Þá hafi stefnandi aldrei fengið í hendurnar upplýsingabækling um skuldaábyrgðir og veðsetningar skv. 1. mgr. 4. gr. samkomulagsins. Þá byggi stefnandi á því að það hafi verið grundvallarforsenda fyrir því að hún samþykkti umrædda veðsetningu að greiðslumat væri rétt og gert skv. raunverulegum gögnum í samræmi við venjur og reglur bankans. Eins og áður sé rakið sé ljóst að mun hærri tekjur hafi verið settar inn í greiðslumatið og því sé niðurstaða þess jákvæð um tugi þúsunda. Stefnandi hafi mátt treysta því að bankinn, sem fjármálafyrirtæki, sem átt hafi að vinna skv. umræddu samkomulagi og lögum og reglugerð, myndi kynna henni greiðslumat sem væri rétt, byggt á fullnægjandi gögnum og niðurstaða þess væri hafin yfir allan vafa. Komið hafi í ljós að svo hafi ekki verið og því hafi forsendur veðsetningarinnar algerlega brostið. Verði stefndi að bera hallann af því að forsendur stefnanda hafi brostið með þessum hætti. Stefnandi líti svo á að þegar litið sé til allra framangreindra málsástæðna sé ljóst að fyrirrennari stefnda hafi á engan hátt fullnægt skyldum sínum í tengslum við samþykki stefnanda á veðsetningu fasteignar hennar skv. 1. mgr. 2. gr., sbr. 3. gr. og 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins frá 2001 um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Stefnandi vísi til þess að stefndi sé fjármálafyrirtæki, sem starfi á grundvelli starfsleyfis frá Fjármálaeftirlitinu, sbr. 3. gr. laga nr. 161/2002. Stefnandi sé hinsvegar ræstitæknir og hafi hvorki sérmenntun né reynslu af viðskiptum með fjármálagerninga. Verði að gera enn ríkari kröfur til stefnda eða fyrirrennara hans að hann starfi í samræmi við góða og eðlilega viðskiptahætti í viðskiptum sínum við stefnda, sbr. m.a. 19. gr. laga nr. 161/2002. Í því felist m.a. að sjá til þess að öllum reglum og skyldum, sem settar séu til hagsbóta og til verndar fyrir almenning, sé fylgt í hvívetna. Það samrýmist illa góðum viðskiptaháttum og venjum á fjármálamarkaði að útbúa greiðsluáætlun út frá tölvupósti og að auki að fegra greiðslumat með hærri tekjum eða eftir atvikum með tekjum þriðja aðila sem hvergi komi nálægt umræddri lánveitingu, án þess þó að tilgreina skuldir þess aðila. Verði að gera strangar kröfur til stefnda að hann sanni að matið hafi verið unnið með forsvaranlegum hætti í samræmi við markmið samkomulagsins frá 1. nóvember 2001 og allar reglur samkomulagsins hafi verið uppfylltar til þess að tryggja réttindi stefnanda skv. samkomulaginu. Að öllu framangreindu virtu, telji stefnandi að fyrir hendi séu forsendur til að víkja til hliðar veði því sem stefnandi hafi veitt í fasteign sinni, á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Krafa stefnanda um niðurfellingu á beiðni stefnda um nauðungarsölu til sýslumannsins í Vestmannaeyjum byggist á því að fallist háttvirtur héraðsdómur á niðurfellingu á umræddri veðtryggingu hafi stefndi ekki heimild til þess að halda nauðungarsölubeiðni sinni til streitu. Telji stefnandi að slíkt krefjist ekki nánari rökstuðnings, enda heimildin skv. bréfinu þá niður fallin. Að lokum krefjist stefnandi greiðslu málskostnaðar sér að skaðlausu en sú krafa styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi vísi um lagarök til eftirgreindra réttarheimilda: Meginreglna samkomulags um notkun ábyrgða frá 2001, samningalaga nr. 7/1936, sérstaklega 36. gr. og. meginreglna samningaréttar m.a. um brostnar forsendur og laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 Málstæður stefnda og tilvísun til réttarheimilda Krafa stefnda um að vera sýknaður af öllum kröfum stefnanda er reist á því að stefndi hafi í öllu farið eftir þeim reglum sem gilt hafi um töku lánsveða samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Ekki séu efni til þess að ógilda veðsetningu með vísan til 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936 líkt og stefnandi fari fram á. Greiðslumat á umsækjanda hafi verið framkvæmt með lánsumsókn, dags. 20 október 2004, byggt á upplýsingum frá umsækjanda sjálfum um væntanleg launakjör, sbr. staðfestingu vinnuveitanda hans og upplýsingum um tekjur sambýliskonu umsækjanda. Framfærsluviðmið hafi byggst á tölum frá Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna, sbr. það sem að fram hafi komið í kafla um greiðslumat á lánsumsókn, sem stefnandi hafi undirritað. Aðrar upplýsingar hafi verið úr skattframtali umsækjanda eða gefnar af honum og á hans ábyrgð. Á þessum tíma hafi engar reglur gilt um með hvaða hætti greiðslumöt skyldu unnin. Útprentun FE yfirlita hafi ekki tíðkast í öllum tilfellum við gerð greiðslumata og ekkert sem segi að það hafi verið viðtekin venja í starfsháttum bankanna, sér í lagi þar sem breytingar á högum lántaka hafi verið í nánd. Þá hefði FE yfirlit eingöngu verið til þess að gefa upplýsingar um skuldir lántaka en ekki tekjur. Greiðslumat í þessu tilfelli hafi verið unnið á grundvelli þeirra upplýsinga sem fyrir hendi hafi verið en ekki hafi verið ástæða til að ætla annað en að þær væru réttar. Þótt komið hafi á daginn að lántaki hafi ekki haft þær tekjur sem lofað hafi verið í bréfi vinnuveitanda hans þá hafi engin ástæða verið fyrir bankann að gruna lántaka um ósannindi eða fölsun. Þá hafni stefndi þeim fullyrðingum stefnanda að bankinn hafi staðið að því að reyna að fegra fjárhag lántaka, enda ljóst að neikvætt greiðslumat hefði ekki endilega komið í veg fyrir lántökuna eða veitingu veðs. Þá beri þess að geta að framfærsluviðmið ársins 2004 hjá Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna hafi verið 61.600 krónur, en í þessu tilfelli hafi framfærslukostnaður verið áætlaður 109.600 krónur sem sé 78% hærri tala. Það skjóti skökku við að fullyrða að stefndi hafi reynt að fegra fjárhag lántaka með einhverju móti. Þá finni stefnandi að því að sambýliskona umsækjanda hafi verið tekin með í greiðslumatið. Fyrir því sé þó ótvíræð venja, sem byggi á að finna út rekstrarkostnað heimilisfjölskyldu. Ekki þurfi sameiginleg ábyrgð á skuldbindingu að fylgja þeirri tilhögun. Stefndi hafni því að sú tilhögun hafi verið til þess að gefa skakka mynd af fjárhag umsækjanda. Því sé mótmælt að ósanngjarnt hafi verið eða andstætt góðri viðskiptavenju að bankinn skyldi bera fyrir sig veðsetningu eignarinnar með umræddu skuldabréfi. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á með hvaða hætti betur hefði mátt fara við framkvæmd greiðslumats á umsækjanda, né heldur hvort slíkt hefði verið til þess fallið að stefnandi hefði ekki kosið að veðsetja eign sína fyrir skuldum umsækjanda. Neikvætt greiðslumat hafi aldrei verið til þess að gera lánveitingu ólöglega eða andstæða reglum samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, sem gilt hafi á þessum tíma, eða samkvæmt reglum bankans. Vísist í því tilliti til dóms Héraðsdóms Suðurlands í málinu E-434/2010, þar sem yfirlýsing um sjálfskuldarábyrgð á yfirdrætti hafi verið metin gild þrátt fyrir að ábyrgðaraðili hafi undirritað greiðslumat sem sýnt hafi greinilega neikvæða greiðslugetu reikningseiganda. Fyrir liggi í máli þessu að bankinn hafi metið greiðslugetu umsækjanda eftir gögnum sem honum hafi borist og eftir þeim viðmiðum sem tíðkast hafi á þeim tíma um framfærslu. Verði ekki séð hvaða rök séu fyrir því að víkja eigi samningi aðila til hliðar með vísan til samningalaganna. Jafnframt sé því mótmælt að stefnda hafi borið að sýna stefnanda öll gögn er legið hafi til grundvallar greiðslumatinu líkt og segi í stefnu. Bankanum hafi aðeins borið að kynna niðurstöðu greiðslumats, sbr. 4. mgr. 4. gr. samkomulags um notkun ábyrgða, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 141/2012, sem kveðinn hafi verið upp í apríl sl. Niðurstaða í því máli hafi verið að bankanum hafi borið að geyma undirliggjandi gögn vegna greiðslumats við lánveitingu. Skilyrði 4. mgr. 4. gr. samkomulagsins hafi verið uppfyllt, sem fyrr segi, með gerð greiðslumats af hálfu bankans á grundvelli upplýsinga sem umsækjandi hafi látið bankanum í té, og niðurstöður þess komið fram á lánsumsókn, undirritaðri af stefnanda. Þá verði vart talið annað en að stefnanda hafi verið kunnugt um þröngan fjárhag sonar síns, sbr. orðaval hans í tölvupósti til bankans, 20. september 2004, um að móðir hans ætlaði nú að hjálpa syni sínum „í síðasta skipti,“ með því að taka lán til þess að greiða upp skuldbindingar sem fyrir hafi verið á fasteigninni. Að framangreindu virtu verði ekki séð að tilefni sé til þess að víkja til hliðar samningi um veðsetningu fasteignar stefnanda þar sem rétt hafi verið staðið að gerð greiðslumats á umsækjanda af hálfu forvera stefnda. Varðandi lagarök vísi stefndi til meginreglna samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 og meginreglna samninga- og kröfuréttar um loforð og efndir fjárskuldbindinga. Málskostnaðarkrafa stefnda byggi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Forsendur og niðurstaða Í máli þessu greinir aðila á um hvort ógilda eigi veðsetningu þá sem stefnandi heimilaði á fasteign sinni Brattagata 9, Vestmannaeyjum, með veðskuldabréfi útgefnu 20. október 2004, til tryggingar láni frá forvera stefnda, Íslandsbanka hf., til sonar stefnanda. Óumdeilt er að stefndi hefur tekið við veðréttindum samkvæmt framangreindu veðskuldabréfi frá forvera sínum, Íslandsbanka hf. (hér eftir Íslandsbanki hf.). Stefnandi byggir kröfu sína um ógildingu veðsetningarinnar á því að Íslandsbanki hf. hafi ekki við framangreinda lánveitingu og veðsetningu staðið við skyldur sínar samkvæmt samkomulagi Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja f.h. aðildarfélaga sinna, Sambands íslenskra sparisjóða f.h. sparisjóða, Neytendasamtakanna og viðskiptaraðherra af hálfu stjórnvalda, um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Þannig hafi greiðslumat sem legið hafi til grundvallar framangreindri verðsetningu verið ófullnægjandi og svo miklum annmörkum háð að ekki verði á því byggt. Niðurstaða greiðslumatsins hafi verið efnislega röng og greiðslugeta lántaka í reynd mun lakari en greiðslumatið hafi gefið til kynna. Sé það einkum að rekja til þess að tekjur sambýliskonu lántaka hafi verið taldar með tekjum hans án þess að forsendur væru fyrir því auk þess sem skuldir og greiðslubyrði sambýliskonu lántaka hafi ekki verið teknar með í matið. Íslandsbanka hf. hafi borið að eigin frumkvæði og í samræmi við venju að láta framkvæma fullnægjandi greiðslumat, stutt nægum gögnum, en auðvelt hefði verið fyrir Íslandsbanka hf. að afla slíkra gagna. Stefnandi byggi á því að hún hafi aldrei fengið að sjá þau gögn er legið hafi til grundvallar greiðslumatinu en hún hafi undirritað umsókn lántaka í trausti þess að greiðslumatið væri unnið með forsvaranlegum hætti. Þá hafi hún aldrei fengið í hendur upplýsingabækling um skuldaábyrgðir og veðsetningar skv. 1. mgr. 4. gr. tilvitnaðs samkomulags frá 1. nóvember 2001. Stefnandi byggi á því að það hafi verið grundvallarforsenda fyrir því að hún samþykkti umrædda veðsetningu að greiðslumat væri rétt unnið samkvæmt áreiðanlegum gögnum og í samræmi við venjur og reglur Íslandsbanka hf. Með því að svo hafi ekki verið hafi forsendur veðsetningarinnar brostið. Verði stefndi að bera hallann af því. Stefnandi vísi til þess að Íslandsbanki hf. hafi verið fjármálafyrirtæki, sem starfað hafi á grundvelli starfsleyfis frá Fjármálaeftirlitinu, sbr. 3. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálastofnanir. Stefnandi sé hinsvegar og hafi á þeim tíma sem til umræddrar veðsetningar hafi verið stofnað starfað sem ræstitæknir og hafi hvorki haft menntun né reynslu af viðskiptum með fjármálagerninga. Gera verði ríkar kröfur til stefnda og forvera hans að þeir starfi í samræmi við góða og eðlilega viðskiptahætti, sbr. m.a. 19. gr. laga nr. 161/2002. Í því felist m.a. að sjá til þess að öllum reglum og skyldum, sem settar séu til hagsbóta og til verndar fyrir almenning sé fylgt í hvívetna. Það samrýmist ekki góðum viðskiptaháttum og venjum á fjármálamarkaði að útbúa greiðsluáætlun út frá tölvupósti og að auki að fegra greiðslumat með tekjum þriðja aðila sem hvergi hafi komið nálægt umræddri lánveitingu og það án þess að tilgreina skuldir þess aðila. Verði að gera strangar kröfur til stefnda að hann sanni að matið hafi verið unnið með forsvaranlegum hætti. Ósanngjarnt sé og andstætt góðri viðskiptavenju fyrir stefnda að bera umræddan verðsamning fyrir sig. Að öllu framangreindu virtu, telji stefnandi með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að fyrir hendi séu forsendur til að víkja til hliðar veði því sem hún hafi veitt í fasteign sinni, 20. október 2004. Stefndi hafnar öllum framangreindum málsástæðum og lagarökum stefnanda. Byggir stefndi á því að Íslandsbanki hf. hafi, hvað umrædda veðsetningu varðar, farið í einu og öllu eftir þeim reglum sem gilt hafi um töku lánsveða samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 og séu ekki efni til þess að ógilda umrædda veðsetningu með vísan til 36. gr. nr. 7/1936, líkt og stefnandi krefjist. Greiðslumat á lántaka hafi verið framkvæmt með lánsumsókn, dagsettri 20. október 2004 og hafi það verið byggt á upplýsingum frá lántaka sjálfum um væntanleg launakjör og staðfestingu vinnuveitanda og upplýsingum um tekjur sambýliskonu lántaka. Framfærsluviðmið hafi miðað við tölur frá Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna eins og fram hafi komið í kafla um greiðslumat á lánsumsókn, sem stefnandi hafi undirritað. Aðrar upplýsingar hafi verið úr skattframtali lántaka eða gefnar af honum og á hans ábyrgð. Ekki hafi verið ástæða til að rengja þessar upplýsingar. Á þeim tíma tíma sem lánið hafi verið veitt og til veðsetningarinnar stofnað hafi engar reglur gilt um með hvaða hætti greiðslumöt skyldu unnin. Útprentun FE yfirlita hafi ekki tíðkast í öllum tilfellum við gerð greiðslumata og ekkert sem segi að það hafi verið viðtekin venja í starfsháttum bankanna, sér í lagi þar sem breytingar á högum lántaka hafi verið í nánd. Þá hafi FE yfirlit eingöngu verið til þess að gefa upplýsingar um skuldir lántaka en ekki tekjur hans. Greiðslumat hafi í þessu tilviki verið unnið á grundvelli þeirra upplýsinga sem fyrir hendi hafi verið en ekki hafi verið ástæða til að ætla annað en að þær væru réttar. Stefndi hafni fullyrðingum stefnanda um að Íslandsbanki hf. hafi reynt að fegra fjárhag lántakanda, enda ljóst að neikvætt greiðslumat hefði ekki endilega komið í veg fyrir lántökuna eða veitingu veðs. Þá beri að geta þess að framfærsluviðmið ársins 2004, hjá Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna, hafi miðað við 61.600 krónur á mánuði en í tilviki lántaka hafi framfærslukostnaður verið áætlaður 109.600 krónur sem sé 78% hærra viðmið. Að taka tekjur sambýliskonu með í umræddu greiðslumati hafi verið í samræmi við venju, sem grundvallast hafi á því að finna út rekstrarkostnað heimilis. Stefndi hafni því að sú tilhögun hafi verið til þess fallin að gefa ranga mynd af fjárhag lántaka. Stefndi byggir á því að ósannað sé að ósanngjarnt sé eða andstætt góðri viðskiptavenju fyrir stefnda að bera fyrir sig veðsetningu á eign stefnanda. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á með hvaða hætti betur hefði mátt fara við framkvæmd greiðslumats á lántaka, né heldur hvort slíkt hefði verið til þess fallið að stefnandi hefði ekki kosið að veðsetja eign sína fyrir skuldum lántaka. Lánveiting á grundvelli neikvæðs greiðslumats hafi ekki brotið í bága við samkomulagið frá 1. nóvember 2001 eða verið ólögleg. Jafnframt sé því mótmælt að stefnda hafi borið að sýna stefnanda öll gögn er legið hafi til grundvallar greiðslumatinu líkt og segi í stefnu. Íslandsbanka hf. hafi aðeins borið að kynna stefnanda niðurstöðu greiðslumats, sbr. 4. mgr. 4. gr. samkomulagsins frá 1. nóvember 2001. Þá verði vart talið annað en að stefnanda hafi verið kunnugt um erfiðan fjárhag sonar síns, sbr. orðaval hans í tölvupósti til Íslandsbanka hf., 20. september 2004, um að móðir hans ætlaði nú að hjálpa syni sínum „í síðasta skipti,“ með því að taka lán til þess að greiða upp skuldbindingar sem fyrir hafi verið á fasteigninni. Óumdeilt er að þegar til veðsetningar þeirrar var stofnað, sem stefnandi krefst ógildingar á í máli þessu, hafi Íslandsbanki hf. verið aðili að samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 milli Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja f.h. aðildarfélaga sinna, Sambands íslenskra sparisjóða f.h. sparisjóða, Neytendasamtakanna og viðskiptaráðherra f.h. stjórnvalda. Íslandsbanka hf. bar því, þegar til veðsetningarinnar var stofnað, að fullnægja þeim skyldum sem á bankanum hvíldu samkvæmt samkomulaginu. Í samkomulaginu er m.a. mælt fyrir um að sé skuldaábyrgð eða veð sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu beri fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda, nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo verði ekki gert. Þó sé fjármálafyrirtæki skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemi meiru en 1.000.000 króna en hjónum eða fólki í óvígðri sambúð sé þó heimilt að undanskilja fjármálafyrirtæki frá skyldu til greiðslumats, vegna ábyrgðar á skuldum hvors annars. Óumdeilt er að greiðslumat var framkvæmt vegna umsóknar sonar stefnanda um lán hjá Íslandsbanka hf. 20. október 2004 og að matið var sett inn í umsóknina með þeim hætti sem umsóknin ber með sér og áður hefur verið lýst. Hins vegar er ágreiningur milli aðila um hvort matið hafi verið unnið með fullnægjandi hætti og þær upplýsingar sem þar komi fram hafi verið nægilegar og réttar. Samkvæmt samkomulaginu frá 1. nóvember 2004 skal við gerð greiðslumats taka tillit til neyslu og annarra fastra útgjalda áður en ráðstöfunarfé til greiðslu skuldbindinga er reiknað út. Við áætlun á útgjöldum til neyslu skal að lágmarki nota viðmið Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna eða Íbúðarlánasjóðs. Þá skuli tryggt að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gangist í ábyrgðina, enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt það. Ef niðurstaða greiðslumats bendi til þess að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar en ábyrgðarmaður óski eftir að lán verði engu að síður veitt, skuli hann staðfesta það skriflega. Samkvæmt 1. gr. samkomulagsins frá 1. nóvember 2001 var markmið þess að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga og að lánveitingar væru miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingar hans. Með samkomulaginu voru settar meginreglur til verndar ábyrgðarmönnum í þeim tilvikum að skuldaábyrgð eða veð í eigu annars einstaklings væru sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu. Það er álit dómsins að einstök ákvæði samkomulagsins frá 1. nóvember 2001 beri að skýra með hliðsjón af framangreindum tilgangi þess og meginreglum um vernd neytenda, sem eiga sér lagastoð m.a. í a.-d. liðum 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og ýmsum ákvæðum laga um þjónustukaup nr. 43/2000, lögum um neytendalán nr. 121/1994, lögum um húsgöngu- og fjarsölusamninga nr. 46/2000 og lögum um skaðsemisábyrgð nr. 25/1991 sem öll voru gildi 1. nóvember 2001. Þá eru slík sjónarmið áberandi og marktæk í yngri lagasetningu, sbr. t.d. lög nr. 48/2003 um neytendakaup, lög um fasteignakaup nr. 40/2002 og lög nr. 30/2002 um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu. Þá liggja slík sjónarmið oft á tíðum til grundvallar skráðum og óskráðum meginreglum um góða viðskiptahætti, sbr. t.d. 13. gr. laga nr. 57/2005 um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu, sbr. áður 20. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993. Eins og rakið hefur verið undirritaði stefnandi 20. október 2004 umsókn sonar síns til Íslandsbanka hf. um lán að fjárhæð 8.000.000 króna, til staðfestingar á því að fengist lánið yrði það tryggt með 7. veðrétti og uppfærslurétti í fasteign stefnanda að Bröttugötu 9, Vestmannaeyjum. Á umsókninni kemur fram greiðslumat vegna umsækjanda, sem tilgreinir matsverð eigna, skuldir og hreina eign auk upplýsinga um ráðstöfunartekjur fjölskyldu, greiðslubyrði af öðrum lánum, greiðslubyrði af nýju láni, greiðslubyrði samtals, áætlaðan framfærslukostnað og föst útgjöld og loks ráðstöfunartekjur eftir framfærslu og föst útgjöld. Niðurstaða greiðslumatsins er jákvæð um 695.052 krónur á ári eða 57.921 krónu á mánuði. Í prentuðum texta á þeim hluta umsóknarinnar sem geymir greiðslumatið segir: „Framfærslukostnaður er m.a. ákvarðaður skv. staðli ráðgjafastofu um fjármál heimilanna, aðrar upplýsingar eru úr skattframtali umsækjanda eða gefnar af honum á annan hátt og á hans ábyrgð.“ Af hálfu stefnanda er, eins og áður hefur verið rakið, á því byggt að ráðstöfunartekjur umsækjanda hafi í greiðslumatinu verið ofáætlaðar. Fyrir liggi að gera hafi mátt ráð fyrir að ráðstöfunartekjur hans yrðu 170.000 krónur á mánuði en ekki 239.340 krónur eins og fram komi og á sé byggt í greiðslumatinu. Við gerð lánsumsóknarinnar hafi legið fyrir yfirlýsing Straumleiða ehf., dagsett 23. september 2004, þar sem staðfest hafi verið að umsækjandi yrði starfsmaður fyrirtækisins frá 1. október 2004. Heildarlaun hans á mánuði yrðu 300.000 krónur en þar af yrðu útborguð laun um 170.000 krónur á mánuði. Í skýrslu umsækjanda fyrir dómi kom fram að hann hefði við undirritun umsóknarinnar ekki gert ráð fyrir tekjum frá öðrum en Straumleiðum ehf. Stefndi hefur í greinargerð skýrt framangreindan mun á tilgreindum ráðstöfunartekjum samkvæmt greiðslumatinu og þeim tekjum sem umsækjandi gerði ráð fyrir að fá frá Straumleiðum ehf. á þann veg að um sé að ræða áætlaðar ráðstöfunartekjur sambýliskonu umsækjanda, Aldísar Björgvinsdóttur. Aldís gaf við aðalmeðferð málsins skýrslu fyrir dómi. Í skýrslu hennar kom fram að hún hefði byrjað sambúð með umsækjanda 1-2 mánuðum áður en umrædd lánsumsókn hefði verið lögð fram. Sambýlismaður hennar hefði nefnt við hana hvort hún vildi taka þátt í greiðslumati vegna umsóknarinnar en hún alfarið neitað því enda hefði hún ekki þekkt til fjármála sambýlismanns síns síns á þessu tímamarki. Sjálf hefði hún á þessum tíma verið að greiða af lánum vegna kaupa á bæði bifreið og fasteign. Stefndi hefur ekki lagt fram gögn til stuðnings umræddu greiðslumati önnur en umrædda lánsumsókn og sá starfsmaður Íslandsbanka hf. sem hafði milligöngu um veitingu lánsins ekki komið fyrir dóminn. Hefur því verið borið við að hálfu stefnda að engin frekari gögn séu í vörslum stefnda um tilurð og efni greiðslumatsins en þegar liggi fyrir í málinu með vísan til fyrirliggjandi lánsumsóknar og vottorðs Straumeiða ehf. Stefndi verður að bera hallan af þeim sönnunarskorti með hliðsjón af því sem áður sagði um markmið samkomulagsins frá 1. nóvember 2001 og meginreglur neytendaréttar. Styðst sú niðurstaða einnig við orðalag samkomulagsins frá 1. nóvember 2001 þar sem segir að fjármálafyrirtæki beri að meta greiðslugetu skuldara, sbr. 1. mgr. 3. gr. samkomulagsins. Verður með hliðsjón af framangreindu að skýra ábyrgðarleysisyfirlýsingu Íslandsbanka hf., sem fram kemur í prentuðum texta greiðslumatsins og áður hefur verið lýst, þröngt og efnislega á þann veg að hún hafi ekki leyst bankann undan þeirri skyldu að ganga úr skugga um að þær upplýsingar sem matið byggði á væru áreiðanlegar. Að bæta ætluðum ráðstöfunartekjum sambýliskonu umsækjanda við áætlaðar tekjur hans og leggja áætlaðar samanlagðar ráðstöfunartekjur umsækjanda og sambýliskonu hans til grundvallar greiðslugetu umsækjanda, án ótvíræðs samþykkis sambýliskonunnar og án þess að taka tillit til greiðslubyrði hennar vegna þeirra lána sem á henni hvíldu og bankinn var upplýstur um í tölvubréfi umsækjanda til bankans frá 20. september 2004, geta ekki talist vönduð vinnubrögð af hálfu lánastofnunar og ekki í samræmi við góða viðskiptahætti. Mátti Íslandsbanka hf. vera ljóst að þessi frávik frá réttum og viðunandi vinnubrögðum væru til þess fallin að villa um fyrir stefnanda við mat á greiðslugetu umsækjanda og þá ákvörðun hennar hvort hún lánaði veð til tryggingar umbeðnu láni. Hefði bankinn ekki átt að leggja greiðslumatið fyrir stefnanda nema gera ráðstafanir til að hún fengi réttar og fullnægjandi upplýsingar um áhættu sína af umræddri veðsetningu. Af hálfu stefnda hefur verið á því byggt að venja hafi verið fyrir því að telja tekjur sambýlismaka með tekjum lánsumsækjenda við greiðslumöt. Gegn andmælum stefnanda hefur stefnda ekki tekist að sýna fram á slíka venju og er stefnda því ekki stoð í þeirri málsástæðu, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af hálfu stefnda er á því byggt að framfærslukostnaður umsækjanda hafi í greiðslumatinu verið áætlaður umfram framfærslukostnað samkvæmt staðli Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna og beri að vega þann mismun á móti hugsanlega ofáætluðum ráðstöfunartekjum umsækjanda. Meint ofáætlun tekna hafi þannig ekki skipt máli heldur jákvæð niðurstaða á útreikningi ráðstöfunartekna eftir framfærslu og greiðslu lána. Niðurstaðan sé jákvæð, þótt miðað sé við að ráðstöfunartekjur hafi verið 170.000 krónur á mánuði í stað 239.340 króna. Mismunurinn sé 69.340 krónur krónur á mánuði. Áætlaður framfærslukostnaður og föst útgjöld hafi í greiðslumatinu verið 109.600 krónur á mánuði en rétt hefði verið að miða við 61.600 krónur. Mismunurinn sé 48.000 krónur á mánuði. Sé tekið tillit til þessara breytinga á tekjum og gjöldum sé niðurstaða greiðslumatsins enn jákvæð um 36.584 krónur á mánuði. Af hálfu stefnanda er því mótmælt að fyrir liggi að áætlaður framfærslukostnaður og föst útgjöld hafi í greiðslumatinu verið ofáætluð. Gegn andmælum stefnanda telst ekki sannað að áætlaður framfærslukostnaður og föst útgjöld umsækjanda hafi verið ofáætluð í greiðslumatinu frá 20. október 2004 en rétt þykir að sönnunarbyrði í þeim efnum hvíli hjá stefnda með vísan til þess sem áður sagði um tilgang samkomulagsins frá 1. nóvember 2001 og meginreglur neytendaréttar. Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Í skýrslu hennar kom fram að sonur hennar, Hlynur, hefði beðið hana um aðstoð við að fá lán hjá Íslandsbanka hf. með því að setja veð til tryggingar láninu. Hann hafi verið að reyna að koma fjármálum sínum í lag. Hún hafi farið í þessu skyni á starfsstöð Íslandsbanka hf. í Vestmannaeyjum. Þar hafi allt verið tilbúið og henni ekki kynnt neitt. Aðspurð kvaðst hún ekki minnast þess að farið hefði verið yfir greiðslumatið með henni. Þetta hafi allt átt að vera klárt. Hún kvað sér hafa verið kunnugt um að Aldís, sambýliskona Hlyns, vildi ekki taka þátt í greiðslumatinu. Það hafi verið alveg á hreinu. Aðspurð hvort hún hefði ritað undir, ef hún hefði vitað að greiðslumatið væri neikvætt, svaraði hún neitandi enda hefði hún ekki haft nein tök á að borga fyrir Hlyn. Hún kvað sér hafa verið ljóst að nota ætti lánið að hluta til að greiða upp lán sem hvílt hafi á fasteign hennar að Bröttugötu 9 þ.e. tvö lán við Íslandsbanka hf. og tvö við Sparisjóð Vestmannaeyja. Lánin við Íslandsbanka hf. hafi verið í vanskilum. Samkvæmt umræddu greiðslumati er matsverð eigna tilgreint 11.500.000 krónur, skuldir alls 8.000.000 króna og hrein eign 3.500.000 krónur. Í skýrslu sinni fyrir dómi kvaðst Hlynur Jóhannesson engar skýringar geta gefið á því hvernig umrætt matsverð eigna hafi komið til. Hann hafi á þessum tíma ekki átt neinar eignir, nema hvað hann gæti hafa átt 5.000 krónur á bankareikningi. Af hálfu stefnandi var því haldið fram við aðalmeðferð málsins að framangreindar upplýsingar um matsverð eigna, sem komnar væru frá Íslandsbanka hf, væru rangar. Af hálfu stefnda var þessari nýju málsástæðu stefnanda ekki mótmælt. Stefndi hefur engin gögn lagt fram til stuðnings umræddum upplýsingum um matsverð eigna. Sönnunarbyrði í þeim efnum hvílir á stefnda og verður því sú fullyrðing stefnanda að upplýsingar um hreina eign umsækjanda í greiðslumatinu frá 20. október 2004 hafi verið rangar tekin til greina. Það er niðurstaða dómsins, með hliðsjón af því sem rakið hefur verið og þeirri sönnunarbyrði sem hvílir á stefnda um að Íslandsbanki hf. hafi sýnt forsvaranlega aðgæslu við gerð umrædds greiðslumats, að matið hafi verið rangt hvað varðaði ráðstöfunartekjur umsækjanda og eignastöðu. Þá verður að leggja til grundvallar dóm í máli þessu að stefnandi hefði ekki fallist á að veita lánsveð í fasteign sinni hefði greiðslumatið sýnt neikvæða niðurstöðu hvað varðaði ráðstöfunartekjur umsækjanda og þar af leiðandi verulega takmarkaða möguleika hans á að endurgreiða lánið með afleiddri áhættu fyrir stefnanda. Verður að telja að Íslandsbanka hf. hafi verið það ljóst eða mátt vera það ljóst. Hins vegar verður að telja að stefnanda hafi verið ljóst að upplýsingar um hreina eign umsækjanda samkvæmt greiðslumatinu væru ekki réttar enda hefði varla verið þörf á lánsveði frá stefnanda, hefði eignastaða umsækjanda verið með þeim hætti sem í greiðslumatinu greinir. Af hálfu stefnanda er á því byggt að hún hafi ekki fengið afhentan fræðslubækling um sjálfskuldarábyrgðir áður en hún hafi ritað undir veðsetninguna til Íslandsbanka hf. 20. október 2004 og Íslandsbanki hf. þannig brotið, hvað hana varði, í bága við 1. mgr. 4. gr. samkomulagsins frá 1. nóvember 2001. Af hálfu stefnda er þessu mótmælt með vísan til þess að stefnandi hafi staðfest að hafa kynnt sér bæklinginn með undirritun sinni undir lánsumsóknina, sbr. sérstakan texta á umsókninni því til staðfestingar. Hvað varðar upplýsingagjöf til ábyrgðarmanns, áður en til skuldaábyrgðar eða veðsetningar er stofnað, segir í samkomulaginu frá 1. nóvember 2001 að fjármálafyrirtækjum beri að gefa út upplýsingabækling um skuldaábyrgðir og veðsetningar og dreifa með skjölum sem afhent séu ábyrgðarmönnum til undirritunar. Í bæklingnum skuli m.a. koma fram hvaða skyldur felist í ábyrgðinni, heimild ábyrgðarmanns til að segja ábyrgðinni upp, heimild hans til að óska eftir að greiðslumat verði ekki gert og heimild hans til að bera ágreiningsmál vegna ábyrgðarinnar undir Úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki, náist ekki sátt milli hans og fjármálafyrirtækisins. Þá segir í samkomulaginu að með undirritun lánsumsóknar eða annarra gagna sem fyllt séu út í tengslum við afgreiðsluna staðfesti ábyrgðarmaður að hann hafi kynnt sér efni upplýsingabæklings um ábyrgðir. Ef ráðgert sé að verja meira en helmingi lánsfjár til að endurgreiða önnur lán skuldara hjá fjármálafyrirtæki, skuli ábyrgðarmaður staðfesta skriflega að honum hafi verið kynnt um þær ráðagerðir. Óumdeilt er að síðastnefnt ákvæði á ekki við í máli þessu þar sem innan við helmingi lánsins var varið til greiðslu áhvílandi veðskulda. Eins og rakið hefur verið staðfesti stefnandi með undirritun sinni undir lánsumsóknina frá 20. október 2004 að hún hefði kynnt sér umræddan kynningar- bækling um ábyrgðir. Með vísan til þess er sú málsástæða að hún hafi ekki kynnt sér efni bæklingsins haldlaus. Eins og að framan hefur verið rakið er það álit dómsins að greiðslumatið frá 20. október 2004 hafi, hvað ráðstöfunartekjur umsækjanda varðar, verið rangt og villandi og að Íslandsbanka hf. hafi verið það ljóst eða mátt vera það ljóst, hefði bankinn sýnt nauðsynlega aðgæslu við gerð greiðslumatsins. Verður stefndi að bera hallan af því að óvíst er að stefnandi hefði veitt veðheimild í fasteign sinni að Bröttugötu 9, Vestmannaeyjum, hefði hún fengið réttar upplýsingar um áætlaðar ráðstöfunartekjur umsækjanda og að gera mætti ráð fyrir að ráðstöfunartekjur hans eftir framfærslu og greiðslu skulda myndu ekki nægja til greiðslu lánsins. Sem fyrr greinir reisir stefnandi ógildingarkröfu sína á óskráðum meginreglum um brostnar forsendur og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta eða breyta ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við sanngirnismatið skal líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Sanngirnismat samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 ræðst af heildarmati á þeim fjórum þáttum, sem tilgreindir eru í 2. mgr. greinarinnar og lýst er að framan. Við mat og ákvörðun um réttaráhrif brostinna forsendna má líta til sömu sjónarmiða. Þegar litið er til stöðu aðila er ljóst að Íslandsbanki hf. var, 1. nóvember 2004, stórt og öflugt fjármálafyrirtæki, sem starfaði á grundvelli opinbers leyfis og að til hans mátti gera ríkar kröfur um sérfræðiþekkingu og vönduð vinnubrögð. Þessar kröfur leiddi bæði af óskráðum reglum og 1. mgr. 8. gr. laga nr. 87/1998, um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, sbr. nú meginregluna í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Óumdeilt er að stefnandi bjó ekki yfir menntun og þekkingu á því svið sem hér skiptir máli, sbr. hvað þessi grundvallarsjónarmið varðar dóm Hæstaréttar í máli nr. 169/2012. Í þinghaldi í máli þessu, 14. desember 2012, lét stefndi bóka varakröfu í málinu svohljóðandi: „Varakrafa stefnda í máli þessu er að samþykki stefnanda við veðsetningu eignarinnar að Bröttugötu 9, Vestmannaeyjum verði einungis ógilt að því marki sem fjárhæð sé umfram 4.120.385 kr. Sú fjárhæð beri vexti og verðtryggingu í samræmi við ákvæði skuldabréfs nr. 510-74-961216 frá útgáfudegi skuldabréfsins til ógildingar dags.“ Af hálfu stefnanda var kröfunni mótmælt í sama þinghaldi á þeirri forsendu að hún fæli í sér nýja málsástæðu og væri of seint fram komin. Við aðalmeðferð málsins kvað lögmaður stefnda framangreinda kröfu á því reista að umrætt lán Íslandsbanka hf., til sonar stefnanda, hefði að hluta verið varið til að greiða upp fjögur lán er hvíldu á fasteign stefnanda að Bröttugötu 9 í Vestmannaeyjum. Fengi þegar af þeirri ástæðu ekki staðist að veðsetningin yrði ógilt, sem næmi uppreiknaðri fjárhæð þessara lána, jafnvel þótt fallist yrði á ógildingu veðsetningarinnar að öðru leyti. Samkvæmt 5. mgr. 101 gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skulu málsástæður koma fram jafnskjótt og tilefni verður til. Að öðrum kosti má ekki taka slíkar málsástæður til greina nema gagnaðili samþykki. Málsástæður til stuðnings framangreindri varakröfu stefnda komu ekki fram fyrr en við aðalmeðferð málsins. Með vísan til þessa og framangreindra andmæla stefnanda kemur málsástæða stefnda til stuðnings varakröfu hans ekki til álita. Þar sem varakrafan er reist á málsástæðu sem samkvæmt framangreindu kemst ekki að í málinu, ber að vísa varakröfunni frá dómi ex officio. Af hálfu stefnda var við aðalmeðferð málsins á þeim málsástæðum byggt, auk þeirra sem þegar hafa verið raktar, að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti með því að hafa ekki krafist ógildingar á umræddri veðsetningu fyrr en raun beri vitni auk þess sem sú staðreynd að umrætt lán Íslandsbanka hf. til sonar stefnanda hafi ekki farið í vanskil fyrr en í júní 2011 en þar áður verið í skilum frá 1. desember 2004 sýni að möguleg ónákvæmni í greiðslumatinu frá 20. október 2004 hafi ekki skipt máli í reynd og ekki valdið stefnanda tjóni eða aukið áhættu hennar, svo neinu nemi. Af hálfu stefnanda var þessum málsástæðum mótmælt sem of seint fram komnum. Með vísan til 5. mgr. 101 gr. laga nr. 91/1991 koma þessar málsástæður ekki til álita. Við sanngirnismat í máli þessu, á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936, þykir verða að taka tillit til þess að hluti lánsins, sem stefnandi veitti veðheimild fyrir, fór til greiðslu veðskulda sem hvíldu á fasteigninni Brattagata 9, hinn 20. október 2004. Af hálfu stefnda hafa verið lögð fram gögn, sbr. dómskjöl nr. 24-26, sem sögð eru sýna uppgreiðslufjárhæð tveggja lána sem hvílt hafi á fasteign stefnanda að Bröttugötu 9, Vestmannaeyjum, miðað við 20. október 2004. Annars vegar sé um að ræða lán á 2. veðrétti við Sparisjóð Vestmannaeyja, upphaflega að fjárhæð 1.600.000 krónur og hins vegar á 6. veðrétti við Sparisjóð Vestmannaeyja, upphaflega að fjárhæð 760.000 krónur. Samtals sé uppgreiðslufjárhæð þessara tveggja lána 2.395.314 krónur. Fjárhæðinni hefur ekki verið mótmælt af hálfu stefnanda. Engin gögn hafa hins vegar verið lögð fram í málinu er sýna uppgreiðslufjárhæð annarra áhvílandi veðskulda, hvort sem uppgreidd lán voru samtals sex að tölu, eins og veðskuldabréfið frá 20. október 2004 bendir til, eða fjögur líkt og fram kom í skýrslu stefnanda við aðalmeðferð málsins og málflutningi lögmanna aðila. Varakrafa stefnda í málinu var á því reist að heildar uppgreiðslufjárhæð áhvílandi veðlána hinn 20. október 2004 hafi verið 4.120.385 krónur. Þeirri fjárhæð var mótmælt af lögmanni stefnanda við aðalmeðferð málsins og verður hún því ekki lögð til grundvallar við sanngirnismat í máli þessu. Niðurstaða sanngirnismats, eins og atvikum er háttað í þessu máli, er samkvæmt öllu framangreindu á þann veg að ósanngjarnt sé af hálfu stefnda að bera fyrir sig samninginn sem fólst í samþykki stefnanda um að veita veð í fasteign sinni að Bröttugötu 9, Vestmannaeyjum, umfram 2.395.314 krónur. Ekki eru forsendur til að uppreikna þá fjárhæð miðað við vexti og verðbætur frá 20. október 2004. Verður þannig fallist á aðalkröfu stefnanda á þann hátt að ógilt verður samþykki hennar við að veita veðleyfi að því marki sem fjárhæðin er umfram 2.395.314 krónur. Stefnandi gerir í máli þessi kröfu um að felld verði niður beiðni stefnda til Sýslumannsins í Vestmannaeyjum um nauðungarsölu á fasteigninni Bröttugötu 9, Vestmannaeyjum. Krafa þessi er með öllu órökstudd og verður henni, þegar af þeirri ástæðu, vísað frá dómi ex officio. Með hliðsjón af framangreindri niðurstöðu og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að stefndi greiði stefnanda 750.000 krónur í málskostnað. Þórður S. Gunnarsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð Kröfu stefnanda, Geirrúnar Tómasdóttur, um að felld verði niður beiðni stefnda, Íslandsbanka hf., um nauðungarsölu á fasteigninni Bröttugötu 9, Vestmannaeyjum, dagsettri 29. desember 2011, er vísað frá dómi ex officio. Varakröfu stefnda, Íslandsbanka hf., er vísað frá dómi exofficio. Felld er úr gildi veðsetning sú sem stefnandi veitti í fasteign sinni að Bröttugötu 9, Vestmannaeyjum, fastnúmer 2192780, með undirritun sinni á veðskuldabréf nr. 510-74-961216, útgefnu af Hlyni Jóhannessyni til Íslandsbanka hf, dagsettu 20. október 2004, umfram 2.395.314 krónur. Stefndi, Íslandsbanki hf., greiði stefnanda, Geirrúnu Tómasdóttur, 750.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 446/2003
Kærumál Gjaldþrotaskipti Greiðslustöðvun Ábyrgð
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms þar sem tekin var til greina krafa K hf. samkvæmt 2. tölulið 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. um að bú F ehf. yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Var talið að einföld ábyrgð væri ekki nægileg trygging samkvæmt 1. tölulið 3. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 til að koma í veg fyrir að krafa K hf. næði fram að ganga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. nóvember 2003. Kærumálsgögn bárust réttinum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 18. nóvember 2003 þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að bú sóknaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og hafnað kröfu varnaraðila um að bú sóknaraðila verði tekið til gjaldþrotaskipta. Þá krefst hann þess að sér verði dæmdur málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur um annað en málskostnað, sem sér verði dæmdur í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurðinn fyrir sitt leyti. Kemst krafa hans um málskostnað í héraði því ekki að fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins leitaði sóknaraðili 22. september 2003 eftir heimild Héraðsdóms Norðurlands vestra til greiðslustöðvunar. Með úrskurði næsta dag var sóknaraðila veitt sú heimild allt til 14. október 2003. Með úrskurði 21. sama mánaðar var beiðni sóknaraðila um áframhaldandi greiðslustöðvun hafnað. Í kjölfarið lagði varnaraðili fram kröfu í héraðsdómi 28. október 2003 um að bú sóknaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Krafan var tekin fyrir á dómþingi 5. nóvember 2003. Vegna mótmæla sóknaraðila við kröfu varnaraðila var mál þetta þá þingfest í samræmi við 168. gr. laga nr. 21/1991. Lýstu báðir aðilar því yfir að ekki væri þörf á munnlegum málflutningi eftir framlagningu greinargerða. Var aðilum veittur frestur til 11. sama mánaðar til skila á greinargerðum og í því þinghaldi var málið tekið til úrskurðar án munnlegs málflutnings. Með hinum kærða úrskurði var krafa varnaraðila tekin til greina. Í málinu ber sóknaraðili því við að eðlilegt hefði verið að flytja mál aðila munnlega fyrir héraðsdómi þrátt fyrir yfirlýsingu hans á dómþingi um hið gagnstæða. Við þá yfirlýsingu er sóknaraðili bundinn samkvæmt grunnreglu 45. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991. II. Krafa varnaraðila um að bú sóknaraðila verði tekið til gjaldþrotaskipta er byggð á því að sóknaraðili hafi haft heimild til greiðslustöðvunar sem hafi lokið innan mánaðar áður en krafa hans um gjaldþrotaskipti barst héraðsdómara, sbr. 2. tölulið 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991. Með vísan til þess sem rakið er hér að framan verður fallist á með varnaraðila að sú aðstaða sem fram komi í lagaákvæðinu sé að þessu leyti fyrir hendi. Fyrir Hæstarétti heldur sóknaraðili meðal annars fram að varnaraðili geti ekki krafist gjaldþrotaskipta á búi hans samkvæmt þessu ákvæði þar sem krafa varnaraðila vegna afurðarlánasamnings 8. október 2002 hafi verið nægilega tryggð, sbr. 1. tölulið 3. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991. Máli sínu til stuðnings vísar hann til yfirlýsingar Byggðastofnunar 9. október 2002 þar sem stofnunin tókst á hendur einfalda ábyrgð á fullum efndum á fyrrnefndum samningi. Samkvæmt 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 getur lánardrottinn krafist þess að bú skuldara verði tekið til gjaldþrotaskipta að fullnægðum skilyrðum sem fram koma í einhverjum þeirra fjögurra töluliða sem ákvæðið hefur að geyma, enda sýni skuldarinn ekki fram á að hann sé allt að einu fær um að standa full skil á skuldbindingum sínum þegar þær koma í gjalddaga eða verði það innan skamms tíma. Frá þessari reglu laganna eru tvær undantekningar í 1. og 2. tölulið 3. mgr. sömu greinar. Samkvæmt fyrri töluliðnum, sem er sá liður sem sóknaraðili vísar til í máli þessu, getur lánardrottinn ekki krafist gjaldþrotaskipta á búi skuldara ef krafa hans er nægilega tryggð með veði eða öðrum sambærilegum réttindum í eignum skuldarans eða þriðja manns eða vegna ábyrgðar þriðja manns. Eins og áður er getið heldur sóknaraðili því fram að einföld ábyrgð sé nægileg trygging samkvæmt 1. tölulið 3. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 til að koma í veg fyrir að krafa varnaraðila nái fram að ganga. Óháð því hvort þessi málsástæða sóknaraðila sé nægilega snemma fram komin verður í ljósi eðlis þessarar tegundar ábyrgðar og aðstæðna að öðru leyti að hafna því að hún sé nægileg trygging í tilvikum sem þessu. Eins og rakið er í héraðsdómi hefur sóknaraðili, sem fékk heimild til greiðslustöðvunar, ekki sýnt fram á að hann sé fær um að standa full skil á skuldbindingum sínum, sbr. 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991. Eru skilyrði ákvæðisins því uppfyllt til að taka megi kröfu varnaraðila til greina. Þegar af þeirri ástæðu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Ferskar afurðir ehf., greiði varnaraðila, Kaupþingi Búnaðarbanka hf., 150.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta var tekið til úrskurðar 11. þessa mánaðar. Sóknaraðili er Kaupþing Búnaðarbanki hf., Austurstræti 5, Reykjavík. Varnaraðili er Ferskar afurðir ehf., Brekkugötu 4, Hvammstanga. Dómkröfur Sóknaraðili krefst þess að bú varnaraðila verði tekið til gjaldþrotaskipta. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi en til vara að kröfum sóknaraðila verði hafnað. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar úr hendi sóknaraðila. Í máli þessu er deilt um kröfu sóknaraðila þess efnis að bú varnaraðila verði tekið til gjaldþrotaskipta en nokkur aðdragandi hefur verið að þessari kröfu. Með beiðni dagsettri 19. september sl. krafðist sóknaraðili kyrrsetningar á eignum varnaraðila fyrir kröfu að fjárhæð rúmlega 118.000.000 króna. Aðfarargerð þessi náði ekki fram að ganga og var frestað vegna þess að þann 23. september sl. fékk varnaraðili heimild til greiðslustöðvunar til 14. október sl. Þann dag var málefnið tekið fyrir á ný og óskaði varnaraðili eftir framlengingu greiðslustöðvunarinnar en sóknaraðili mótmælti framlengingu. Var þá rekið sérstakt mál um ágreininginn sem lauk með úrskurði dómsins þann 21. október sl. þess efnis að framlengingu greiðslustöðvunar varnaraðila var hafnað. Eftir að varnaraðili fékk ekki frekari greiðslustöðvun var nefndri kyrrsetningargerð fram haldið þann 24. október sl. og að kröfu sóknaraðila voru tilteknar eignir varnaraðila kyrrsettar. Varnaraðili vísaði kyrrsetningunni til dómsins og krafðist þess að hún yrði felld úr gildi en þeirri kröfu var vísað frá dómi með úrskurði uppkveðnum 31. október sl. Þann sama dag gaf dómari út stefnu til staðfestingar kyrrsetningunni og stóð til að þingfesta það mál á sama tíma og kröfu sóknaraðila um gjaldþrotaskipti á búi varnaraðila. Birting stefnunnar tókst hins vegar ekki í tíma og hefur hún því verið gefin út að nýju. Auk þessara ágreiningsmála hefur varnaraðili krafist þess að árangurslaust fjárnám sem gert var hjá honum 27. október sl. verði fellt úr gildi. Þá hefur hann og gert kröfu um að þrjú tryggingarskjöl undirrituð af framkvæmdastjóra varnaraðila verði afmáð úr þinglýsingarbók sýslumannsins á Blönduósi. Krafa sóknaraðila, dagsett 27. október sl., um að bú varnaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta barst dóminum 28. október sl. Í þinghaldi 5. þessa mánaðar var gjaldþrotaskiptabeiðni sóknaraðila þingfest. Þing var sótt af hálfu varnaraðila og skrifleg mótmæli lögð fram gegn kröfunni. Var ágreiningsmál þetta þá þegar þingfest sbr. ákvæði 1. mgr. 168. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Aðilar voru sammála um að óska eftir fresti til að skila greinargerð. Af hálfu beggja aðila var því lýst yfir að þeir teldu ekki þörf á að málið yrði flutt munnlega eftir að greinargerðir þeirra væru fram komnar. Lögmaður varnaraðila lýsti því yfir að hann væri mjög upptekinn næstu daga á eftir vegna málflutnings og ákvað dómari að fresta málinu til 11. þessa mánaðar. Í boðuðu þinghaldi 11. þessa mánaðar lögðu aðilar fram greinargerðir sínar og að því búnu var málið tekið til úrskurðar. Sóknaraðili byggir kröfu sína á 2. tl. 2. mgr. 65. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. og telur hann að ákvæði þessarar greinar heimili honum að krefjast þess að bú varnaraðila verði tekið til gjaldþrotaskipta. Varnaraðili hafi haft heimild til greiðslustöðvunar sem hafi lokið 21. október sl. og krafa um gjaldþrotaskipti hafi borist héraðsdómara 28. október sl. Sóknaraðili kveðst vera lánadrottinn varnaraðila hvað sem líði hugmyndum varnaraðila um ógildingu afurðalánasamnings og veðsetningu kjötbirgða varnaraðila. Sóknaraðili hafi lánað varnaraðila fé bæði í formi afurðalána og yfirdráttarlána og þessi lán hafi verið gjaldfelld. Varnaraðili hafi dregið tilvist þessara lána í efa þó svo að í árshlutareikningi varnaraðila sjálfs er fylgdi beiðni hans um greiðslustöðvun hafi hann tiltekið bæði þessi lán. Auk þess hafi varnaraðili í mörg önnur tækifæri tjáð sig um það hvernig lánaviðskipti hans og sóknaraðila hafi gengið. Varnaraðili hafi meira að segja lagt fram yfirlit úr eigin bókhaldi um hreyfingar á tékkareikningi nr. 115 í útibúi sóknaraðila í Búðardal þar sem m.a. koma fram margar afborganir af afurðaláni og því augljóst að lánið var veitt. Sóknaraðili kveðst ítrekað hafa lagt fram yfirlit yfir stöðu afurðarláns varnaraðila hjá sér svo og stöðu yfirdráttar á nefndum reiningi nr. 115. Því sé augljóst að varnaraðili skuldi sóknaraðila fé og þær skuldir hafi verið gjaldfelldar. Þetta leiði til þess að skilyrði 2. tl. 2. mgr. 65. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. séu uppfyllt. Sóknaraðili kveðst eingöngu hafa vísað í hið árangurslausa fjárnám, sem varnaraðili hafi gert ágreining um og skotið til héraðsdóms, kröfu sinni til frekari stuðnings. Þó telur sóknaraðili að hann geti einnig byggt kröfu sína á þessu fjárnámi þó svo ágreiningsmál sé í gangi um það enda kveði lög nr. 90/1989 ekki á um það að réttaráhrif fjárnáms frestist við það að fjárnámið sé borið undir héraðsdóm. Þvert á móti geri lögin ráð fyrir að málsskot úrskurða héraðsdóms fresti ekki fullnustugerðum nema þess sé getið í úrskurðinum sjálfum. Sóknaraðili telur einnig að forsvarsmönnum varnaraðila hafi lengi verið skylt að óska eftir gjaldþrotaskiptum á búi varnaraðila sbr. ákvæði 2. mgr. 64. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Af hálfu sóknaraðila er því haldið fram að óþarft sé að fjalla um þá málsástæðu varnaraðila er varða skuldbindingargildi afurðalánssamnings og tryggingabréfs og þeim vísað á bug. Telur sóknaraðili að skiptastjóri muni taka á þessum ágreiningi ef til hans komi og þá bendir hann á það sem að framan er rakið um þessi bréf. Sóknaraðili telur augljóst að hann eigi peningakröfur á hendur varnaraðila enda hafi gögn þar um verið lögð fram í málinu bæði er varðar tilvist krafnanna og fjárhæðir þeirra. Augljóst sé að varnaraðili sé kominn í þá stöðu að gjaldþrot sé óumflýjanlegt, rekstrinum hafi verið hætt, skuldir umfram eignir tæplega 147.000.000 króna. Þann 21. október sl. hafi verðmæti kjötbirgða reynst 22.000.000 króna samkvæmt talningu sem sóknaraðili hafi látið fara fram í kjölfar kyrrsetningar á birgðunum. Sóknaraðili kveðst ekki hafa fundið neina eðlilega skýringu á þessari miklu og öru lækkun birgða varnaraðila. Telur sóknaraðili að allt það sem að framan er rakið leiði til þess að taka beri kröfu hans til greina. Varnaraðili heldur því fram að atvik þessa máls megi rekja til afurðalánasamnings sem gerður var 8. október 2002. Telur varnaraðili að samningurinn sé ekki skuldbindandi fyrir sig af ástæðum sem raktar verða hér á eftir. Varnaraðili bendir á að í nefndum afurðalánasamningi séu ákvæði þess efnis að gjalddagi samnings sé ákveðinn þannig; ,,Lán sem veitt hefur verið út á birgðir gjaldfellur þann 25. næsta mánaðar eftir að sala á sér stað.” Heldur varnaraðili því fram að allar greiðslur vegna sölu á birgðum sínum hafi farið inn á reikning nr. 115 í útibúi sóknaraðila í Búðardal. Sóknaraðili hafi haft umráð þessa reiknings og skammtað fé af honum til varnaraðila. Því telur varnaraðili óljóst hversu mikið fé hann átti að fá vegna framkvæmdar samningsins samkvæmt því veðhlutfalli en sóknaraðili hafi ekki upplýst hvert veðhlutfallið átti að vera. Hann hafi einungis sagt það vera samkvæmt reglum bankans án þess að þær reglur hafi verið lagðar fram. Í þessu sambandi bendir varnaraðili á að velta á reikningi nr.115 hafi frá ársbyrjun til 15. október sl. verið 244.158.683 krónur. Greiðslur á afurðaláni til sóknaraðila hafi á þessum tíma numið 164.782.630 krónum. Nýtt afurðalán að fjárhæð 59.291.640 krónur sé inni í veltutölum. Varnaraðili hafi einungis fengið 48.125.630 krónur til ráðstöfunar. Varnaraðili kveðst ekki vita hvaða ástæður séu að baki því að sóknaraðili ráði alfarið yfir þessum reikningi og taki fé af honum til greiðslu á afurðaláninu. Slíkt sé algerlaga óviðunandi enda hafi það leitt til þess að honum sé ekki gerlegt að standa skil á virðisaukaskatti af reikningum sem hann hafi sent út. Sóknaraðili hafi haldið virðisaukaskattinum hjá sér og því geti varnaraðili ekki skilað honum og af þeim sökum hafi hann afskrifað reikningana og tilkynnt skattstjóra um það. Auk þessa hafi útibú sóknaraðila í Búðardal til varðveislu ógreidda reikninga í eigu varnaraðila sem í lok september sl. hafi numið 18-20 millljónum króna. Til viðbótar þessu kveðst varnaraðili eiga óinnheimta reikninga sem ekki hafi fengist greiddir vegna yfirlýsinga sóknaraðila um að hann eigi veðrétt í reikningunum. Varnaraðili vísar til sömu gagna og lögð voru fram þegar beiðni hans um greiðslustöðvun var til umfjöllunar fyrir dóminum. Leggur hann áherslu á að sala afurða hafi verið frekar dræm fram í maí 2003 en eftir að gerðir voru sölusamningar við stórar verslunarkeðjur hafi sala aukist verulega. Sóknaraðili hafi hins vegar strax í júlí byrjað að taka meira til sín af andvirði vörunnar og umfram það veðhlutfall sem varnaraðili taldi að í gildi væri. Vegna þessa hafi rekstur varnaraðila lent í erfiðleikum enda fylgi meiri framleiðslu aukinn kostnaður sem ekki hafi reynst unnt að greiða. Varnaraðili byggir kröfur sínar á því hann hafi krafist ógildingar á árangurslausu fjárnámi sem gert var hjá honum 27. október sl. Sóknaraðili geti ekki byggt kröfu um gjaldþrotaskipti á fjárnámi sem er umdeilt og til meðferðar hjá dómstólum. Byggir varnaraðili á því að krafa hans um ógildingu fjárnámsins hafi borist dóminum á undan kröfu sóknaraðila um gjaldþrotaskipti og því beri að leysa úr þeim ágreiningi á undan kröfu sóknaraðila. Einnig bendi hann á að í endurriti fjárnámsins komi fram að það hafi verið gert á Blönduósi kl. 12:45 en á þeim tíma hafi fulltrúi sýslumannsins á Blönduósi sem framkvæmdi fjárnámið verið á Hvammstanga eins og fram komi í kyrrsetningarbók embættisins. Því sé ljóst að fjárnámsendurritið sé falsað að því leyti að fjarnámið hafi farið fram þann 27. október 2003, kl. 12:45 að sýsluskrifstofunni, Blönduósi. Varnaraðili kveður hið rétta vera að sýslufulltrúinn hafi þvingað framkvæmdastjóra varnaraðila til fjárnámsgerðarinnar á Hvammstanga. Engin boðun hafi átt sér stað eða önnur aðvörun. Varnaraðili bendir á að fjárnámið hafi átt að tryggja greiðslu á virðisaukaskatti sem hann hafi aldrei fengið í hendur eins og áður er rakið og þar með hafi hann ekki haft vald á meðferð útgefinna reikninga. Einnig telur hann að honum sé heimilt sbr. 4. mgr. 13. gr laga um virðisaukaskatt að fresta uppgjöri á skattinum þar til uppgjör hafi farið fram á milli aðila máls þessa á grundvelli afurðalánasamningsins. Þá heldur varnaraðili því fram að krafa sóknaraðila sé niður fallin þar sem hann hafi ekki fylgt kyrrsetningu sinni eftir með málssókn og krafa hans samkvæmt afurðarlánasamningnum því ekki staðfest. Afurðalánasamningurinn hafi í raun ekki neitt veðgildi. Verðfelling sóknaraðila á birgðum varnaraðila hafi því verið löglaus með öllu. Varnaraðili byggir einnig á því að skuldbindingargildi tryggingabréfsins og afurðalánasamningsins frá 8. október 2002 sé vafasamt bæði varðandi kröfufjárhæðir og veðgildi. Veðsamningurinn hafi verið svo viðamikill að hann falli ekki undir hefðbundin störf framkvæmdastjóra sem einn hafi undirritað hann án samráðs við aðra stjórnarmenn og það sama eigi við um tryggingabréfið sem sóknaraðili byggir á. Heldur varnaraðili því fram að sóknaraðili hafi átt að vita, vegna varúðarskyldu sem á bankamönnum hvílir, að ekki væri heimilt að skuldbinda varnaraðila með undirskrift einungis eins stjórnarmanns. Í samþykktum varnaraðila komi fram að meirihluta stjórnar þurfi til að skuldbinda félagið þegar stjórn þess er fjölskipuð. Í þessu sambandi vísar varnaraðili til ákvæða laga um einkahlutafélög einkum 2. mgr. 44. gr. Þá bendir varnaraðili á að samningi þessum hafi ekki verið þinglýst og því hafi veðsamningurinn sem felist í afurðalánasamningnum ekkert gildi. Varnaraðili byggir einnig á því að sóknaraðili geti ekki byggt rétt á tryggingarbréfi frá 16. október 2001 með þeim hætti sem gert er. Samkvæmt grundvallarreglum kröfuréttarins um tryggingarbréf verði þau að hafa gilda kröfu eða skuldbindingu á bak við sig til að verða virk. Þá byggir varnaraðili á því að sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á hvernig afurðalánssamningurinn hafi verið framkvæmdur. Þannig vanti upplýsingar um upphaf samningsins. Sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á hvernig 164.782.630 krónum sem sannanlega hafi verið greiddar bankanum hafi verið varið upp í skuldir varnaraðila. Telur varnaraðili nauðsynlegt að upplýsingar um þetta liggi fyrir áður en úrskurðað er í málinu. Einnig vanti upplýsingar um það hvaða fjárhæðir sóknaraðili hafi greitt til varnaraðila í formi láns og síðan hvað hafi verið greitt inn á samninginn. Sóknaraðili hafi einungis fullyrt hver skuld varnaraðila hafi verið á hverjum tíma án nokkurs rökstuðnings. Loks bendir varnaraðili á að samkvæmt 168. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl., skuli hlutaðeigandi lánadrottinn vera sóknaraðili og skuldari varnaraðili. Meðferð málsins fari að öðru leyti eftir 3. mgr. 166. gr. sömu laga nema að fresti megi veita í allt að tvær vikur. Á síðasta dómþingi hafi varnaraðili beðið um frest en ekki fengið hann nema til 11. nóvember sem sé vitanlega mjög skammur frestur. Þá tekur varnaraðili fram í sinni greinargerð að hann hafi ekki séð greinargerð sóknaraðila og viti því ekki hvort hann hafi orðið við áskorunum sem til hans var beint í mótmælum við gjaldþrotaskiptum. Telur varnaraðili því að rétt sé að flytja mál þetta munnlega þrátt fyrir bókun um annað í þinghaldi 5. nóvember sl. Varnaraðili gerir í greinargerð ekki nokkra grein fyrir aðalkröfu sinni þess efnis að málinu skuli vísað frá dómi. Vegna þessa og þar sem ekki ber að vísa málinu frá dómi án kröfu er kröfu varnaraðila um frávísun þess hafnað án þess að munnlegur flutningur fari fram. Að framan er rakið að sóknaraðili byggir kröfu sína á 2. tl. 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Skilyrði þeirrar greinar eru uppfyllt hvað tíma varðar en varnaraðili hafði heimild til greiðslustöðvunar sem lauk þann 21. október sl. Sóknaraðili krafðist þann sama dag gjaldþrotaskipta á búi varnaraðila en þeirri kröfu var hafnað vegna formgalla degi síðar. Sóknaraðili setti þá fram kröfu að nýju og barst hún dóminum 28. október sl. Af hálfu varnaraðila er m.a. á því byggt að framkvæmdastjóri hans, Hjalti Jósefsson, hafi ekki haft heimild til að undirrita afurðalánssamning og tryggingabréf líkt og hann gerði þar sem samningar þessir hafi verið svo viðamiklir að þeir væru utan heimilda framkvæmdastjóra og meirihluti stjórnarmanna hafi þurft að undirrita þá. Verður að skilja þessa málsástæðu þannig að á því sé byggt að samningarnir séu ekki skuldbindandi fyrir varnaraðila. Í 16. gr. samþykkta varnaraðila kemur fram að þegar stjórn félagsins er fjölskipuð skuldbindi undirskriftir meirihluta stjórnar félagið. Í þessari sömu grein segir að afl atkvæða ráði úrslitum við afgreiðslu og ef atkvæði verði jöfn ráði atkvæði formanns úrslitum. Samkvæmt framlögðu vottorði Hlutafélagaskrár er stjórn varnaraðila skipuð tveimur mönnum og einum til vara. Af þessu sama vottorði má ráða að svo háttar til hjá varnaraðila að nefndur Hjalti Jósefsson er ekki einungis framkvæmdastjóri heldur einnig stjórnarformaður í tveggja manna stjórn og ræður atkvæði hans samkvæmt nefndri 16. gr. samþykkta varnaraðila úrslitum ef atkvæði falla jöfn. Verður að telja að hann hafi þannig haft heimild til að skuldbinda félagið líkt og hann gerði. Af hálfu varnaraðila er á því byggt að sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á með skýrum hætti hvaða fjárhæð hann telji sig eiga inni hjá varnaraðila. Undir rekstri málsins hafa verið lögð fram nokkur yfirlit um stöðu á kröfum aðila. Þegar varnaraðili óskaði eftir framlengingu greiðslustöðvunar lagði hann fram yfirlit um eignir sínar og skuldir miðað við 23. september sl. og hefur þetta yfirlit verið lagt fram í þessu máli af sóknaraðila. Í yfirlitinu kemur m.a. fram að gjaldfallin afurðalán nemi 113.296.855 krónum og að yfirdráttur á bankareikningi nemi 15.298.923 krónum sem er sama krónutala og kemur fram í útprentun af stöðu reikningsins nr. 151 sem sóknaraðili lagði fram. Varnaraðili hefur ekki lagt fram nein gögn um það að hann hafi greitt þessar fjárhæðir til sóknaraðila. Hann hefur í raun ekki lagt fram nein gögn sem benda til þess að viðurkenndar skuldir hans við sóknaraðila hafi lækkað frá því sem hann sjálfur sagði þær vera þann 23. september sl. Af hálfu varnaraðila hefur því verið haldið fram að sóknaraðili hefi tekið til sín meira af innheimtum reikningum en honum var heimilt með því að afhenda ekki varnaraðila andvirði virðisaukaskatts Þó svo fallist yrði á þetta með varnaraðila leiddi það eingöngu til þess að skuldir hans við sóknaraðila hækkuðu sem þessu nemur en skuldir hans við innheimtumann ríkissjóðs myndu þá lækka að sama skapi. Af því sem hér er rakið verður ekki annað ráðið en að varnaraðili skuldi sóknaraðila verulegar fjárhæðir. Varnaraðili byggir einnig á því að árangurslaust fjárnám sem hjá honum var gert og áður er getið geti ekki verið grundvöllur gjaldþrotaskipta. Er varðandi þá málsástæðu á því byggt að varnaraðili hafi aldrei fengið virðisaukaskatt þann sem að er ástæða fjárnámsins í hendur þar sem sóknaraðili hafi ekki skilað honum. Ekki þykir ástæða til að skera úr því hér hvort sóknaraðili hafi ranglega haldið andvirði virðisaukaskatts fyrir varnaraðila. Sóknaraðili byggir kröfu sína ekki á hinu árangurslausa fjárnámi þó svo hann vísi til þess kröfu sinni til stuðnings. Hann byggir kröfu sína á 2. tl. 2. mgr. 65. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Af hálfu varnaraðila er á því byggt að dóminum hafi borið að leysa fyrst úr kröfu hans um ógildingu árangurslausa fjárnámsins sem áður er getið og sérstaklega skorað á dómarann að gera gein fyrir ástæðum þess að það var ekki gert. Krafa sú sem hér er til úrlausnar og nefnd krafa varnaraðila bárust dóminum sama dag og gjald vegna þeirra einnig. Gögn þau sem samkvæmt 3. mgr. 93. gr. laga um aðför nr. 90/1989 áttu að fylgja kröfunni bárust dóminum ekki fyrr en 11. þessa mánaðar, frá sýslumanninum á Blönduósi en ekki varnaraðila, og þess vegna var ekki unnt að taka málið fyrir. Í þinghaldi þann 5. nóvember sl. sem lögmaður varnaraðila sótti sjálfur var bókað að lögmenn aðila teldu ekki þörf á að flytja mál þetta munnlega eftir að greinargerðir þeirra væru lagðar fram. Í greinargerð varnaraðila kemur hins vegar fram að hann telji eðlilegt að málið yrði flutt munnlega. Í boðuðu þinghaldi þann 11. þessa mánaðar var þing sótt af hálfu beggja aðila en því ekki hreyft að rétt væri að flytja málið munnlega og var það því tekið til úrskurðar eins og til stóð. Með hliðsjón af yfirlýsingum aðila í þinghaldinu 5. nóvember sl. og því að málið var athugasemdalaust tekið til úrskurðar 11. þessa mánaðar þykir ekki ástæða til að endurupptaka málið í þeim tilgangi að munnlegur flutningur fari fram. Varnaraðili hefur ekki sýnt fram á að hann sé fær um að standa full skil á skuldbindingum sínum eða gert sennilegt að hann verði fær um það innan skamms sbr. ákvæði 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991. Með hliðsjón af því og með vísan til alls þess sem að framan er rakið verður krafa sóknaraðila tekin til greina Sóknaraðili hefur ekki gert kröfu um málskostnað og dæmist hann því ekki. Halldór Halldórsson dómstjóri kveður upp úrskurð þennan. Bú Ferskra afurða ehf., kt. 5905000-2590, Brekkugötu 4, Hvammstanga er tekið til gjaldþrotaskipta.
Mál nr. 274/2005
Kærumál Frestur Forföll
Úrskurði héraðsdóms um frestun aðalmeðferðar var hnekkt þar sem ekki þótti sýnt að lögmaður R eða hann sjálfur hefðu haft lögmæt forföll í þinghaldi til aðalmeðferðar, sem boðað hafði verið til með löngum fyrirvara.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 22. júní 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. júní 2005, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um frestun aðalmeðferðar í máli sóknaraðili á hendur henni. Kæruheimild er í h. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt verði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar eigi síðar en 22. júlí 2005. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka. Mál þetta, sem varðar uppgjör aðila á sameignarfélagi þeirra, var þingfest 9. nóvember 2004. Í þinghaldi 15. apríl 2005 var því frestað til aðalmeðferðar 10. júní sama ár og jafnframt bókað að aðilar myndu að líkindum gefa skýrslu. Við upphaf aðalmeðferðar þann dag var þess óskað af hálfu lögmanns, sem mætti fyrir hönd varnaraðila, að málinu yrði frestað þar sem varnaraðili og lögmaður hans væru staddir erlendis. Lögmaður sóknaraðila mótmælti frestun aðalmeðferðar og hélt því fram að vera varnaraðila og lögmanns hans erlendis teldust ekki lögmæt forföll. Sóknaraðili var viðstaddur þinghaldið. Upplýst er í málinu að lögmaður varnaraðila hafi fyrir þinghaldið óformlega óskað eftir því við lögmann sóknaraðila að aðalmeðferð yrði frestað, en hann ekki fallist á það. Ekki liggur fyrir að lögmaður varnaraðila hafi fyrirfram tilkynnt dómara málsins um forföll sín eða hvers eðlis þau væru. Þá liggur heldur ekki fyrir að hann hafi tilkynnt Héraðsdómi Reykjavíkur, en þar er málið til meðferðar, að hann myndi vera erlendis á greindum tíma. Hvorki í endurriti þinghaldsins 10. júní 2005 né í úrskurði dómara kemur fram hvert erindi varnaraðili eða lögmaður hans áttu til útlanda á greindum tíma. Sóknaraðili heldur því fram að varnaraðili hafi verið í sumarfríi og lögmaðurinn í persónulegum erindum, en ekki er þess getið hvers eðlis þau erindi hafi verið. Í úrskurði dómara er eingöngu fullyrt að lögmaðurinn hafi þurft að fara til útlanda með stuttum fyrirvara. Ekki liggur fyrir hvaðan sú vitneskja er fengin. Dómarinn tók kröfu varnaraðila til greina og frestaði aðalmeðferð málsins án þess að ákveða hvenær hún skyldi fara fram. Til þess að forföll aðila frá þinghaldi teljist lögmæt þarf eitthvert af atvikum 1. mgr. 97. gr. laga nr. 91/1991 að vera fyrir hendi. Hefur héraðsdómari vitnað til d. liðar ákvæðisins til styrktar niðurstöðu sinni. Aðalflutningur var ákveðinn með löngum fyrirvara í þinghaldi þar sem mætt var af hálfu varnaraðila. Utanferð getur ekki út af fyrir sig verið lögleg forföll. Til þess þarf meira til að koma. Af öðrum ákvæðum málsgreinarinnar má fá vitneskju um þau atvik, svo sem þörf á að leita læknishjálpar, veður og torfærur, verulegur atvinnumissir, embættis- eða sýslunarstörf, sem ekki þola bið, og áður boðað þinghald. Af ákvæðum þessum má ráða að erindin verða að vera brýn. Í máli þessu er ekki upplýst um slík atvik. Sóknaraðili hefur krafist þess að málið verði tekið til efnismeðferðar ekki síðar en 22. júlí næstkomandi. Af framangreindu leiðir að rétt er að fella úrskurð héraðsdómara úr gildi og taka kröfu sóknaraðila til greina. Ákvörðun um málskostnað í héraði bíður endanlegs dóms. Rétt er að varnaraðili greiði sóknaraðila kærumálskostnað, svo sem nánar greinir í dómsorði. Það þykir athugavert að héraðsdómari lét hjá líða í úrskurði sínum að ákveða hvenær taka ætti málið fyrir á ný til aðalmeðferðar. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til aðalmeðferðar ekki síðar en 22. júlí 2005. Varnaraðili, Reynir Elfar Kristinsson, greiði sóknaraðila, Gísla Björgvinssyni, 75.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 225/1999
Vátrygging Fasteignasala Skipasala Gáleysi Fyrning Sératkvæði
Með dómi Hæstaréttar 15. júní 1995 var B, löggiltur fasteigna- og skipasali og héraðsdómslögmaður, dæmdur skaðabótaskyldur gagnvart einkahlutafélaginu H vegna mistaka við gerð samninga fyrir H um framsal aflaheimilda á árinu 1990. B, sem úrskurðaður var gjaldþrota í árslok 1993 og var eignalaus, hafði starfsábyrgðartryggingu fasteigna- og skipasala samkvæmt 1. tölulið 3. gr. reglugerðar nr. 520/1987 um löggildingu og tryggingaskyldu fasteigna- og skipasala hjá vátryggingarfélaginu S, sem síðar var sameinað V, og einnig svokallaða sjálfskuldarábyrgðartryggingu hjá Á vegna bótaábyrgðar er félli á hann vegna brots er hann eða starfsmaður hans fremdi af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi í starfi sínu, sbr. 2. tölulið 3. gr. reglugerðarinnar. H höfðaði mál vegna tjóns síns, aðallega gegn V en til vara gegn Á, sem meðal annars hélt því fram, að krafa H væri fyrnd. Talið var, að meginreglu 1. mgr. 95. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga, þar sem kveðið er á um hvenær tjónþoli öðlast rétt vátryggðs á hendur vátryggingafélagi vegna ábyrgðartryggingar, yrði beitt um kröfur tjónþola á hendur ábyrgðarsjóði svo sem Á. Hefði H því þurft að staðreyna skaðabótaskyldu B og umfang tjónsins áður en hann beindi kröfu sinni að Á. Væri krafa H því ekki fyrnd. Fallist var á niðurstöðu héraðsdóms um að háttsemi B hefði falið í sér stórkostlegt gáleysi og bæri því að taka kröfu H á hendur Á til greina, en fyrir Hæstarétti kom ákvæði héraðsdóms um sýknu V af kröfum H ekki til endurskoðunar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Gunnlaugur Claessen, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar með stefnu 9. júní 1999. Hann krefst sýknu af öllum kröfum stefnda Haraldar ehf. og málskostnaðar úr hendi hans í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi Haraldur ehf. krefst staðfestingar héraðsdóms en í því felst, að áfrýjandi verði dæmdur til að greiða þessum stefnda 3.936.064 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 4. ágúst 1995 til greiðsludags og 300.000 krónur í málskostnað. Þá er og krafist málskostnaðar úr hendi áfrýjanda fyrir Hæstarétti. Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. krefst þess, að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjandi dæmdur til að greiða sér málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Það athugast, að með dómi héraðsdóms var stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. sýknaður af kröfum stefnda Haraldar ehf., sem ekki hefur gagnáfrýjað dóminum. Þá hefur áfrýjandi engar kröfur haft uppi í málinu á hendur stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. Í héraðsdómi er lýst atvikum málsins og málsástæðum aðila. Samkvæmt 95. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga, sem á við um ábyrgðartryggingu, öðlast sá, sem tjón bíður, rétt vátryggðs á hendur vátryggingarfélagi, þegar staðreynt hefur verið, að vátryggður sé skaðabótaskyldur tjónþola og upphæð bótanna hefur verið ákveðin. Stefndi Haraldur ehf. gat því ekki haft uppi kröfu á hendur stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. fyrr en að gengnum dómi Hæstaréttar 15. júní 1995 í máli hans gegn Bergi Guðnasyni, sbr. bls. 1692 í dómasafni réttarins 1995. Samkvæmt 3. gr. reglugerðar nr. 520/1987 um löggildingu og tryggingaskyldu fasteigna- og skipasala, sem sett var með heimild í þágildandi lögum nr. 34/1986 um fasteigna- og skipasölu, sbr. nú lög nr. 54/1997 um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu, var trygging fasteignasala annars vegar ábyrgðartrygging vegna tjóns af völdum gáleysis fasteignasala eða starfsmanns hans og hins vegar svonefnd sjálfskuldarábyrgðartrygging vegna bótaábyrgðar, sem fellur á fasteignasala vegna brots, er hann eða starfsmaður hans fremur af ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Í báðum tilvikum skyldi tryggingin ná til tjónsatvika, sem verða á vátryggingartímabili, sbr. 91. gr. laga nr. 20/1954. Samkvæmt 8. gr. samþykkta fyrir áfrýjanda frá 15. mars 1988 féll ábyrgðarsvið hans undir síðarnefndu trygginguna, en í 2. gr. samþykktanna er um tjónsbætur sjóðsins einnig vísað til 2. tl. 3. gr. fyrrnefndrar reglugerðar um sjálfskuldarábyrgðartryggingu. Í 3. mgr. 4. gr. hennar sagði, að Félagi fasteignasala væri einnig heimilt að stofna sérstakan ábyrgðarsjóð til þess að koma í stað sameiginlegra trygginga samkvæmt greininni, enda veitti sjóðurinn viðskiptamönnum fasteignasala sömu tryggingarvernd og tryggingar samkvæmt 3. gr. Af framangreindu er ljóst að ábyrgðarsjóði samkvæmt 3. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 520/1987 var ætlað að veita þeim, sem varð fyrir tjóni vegna saknæmrar háttsemi í starfi fasteigna- og skipasala, sömu vernd og þær tryggingar, er mælt var fyrir um í 3. gr. reglugerðarinnar. Verður að telja, að meginreglu 1. mgr. 95. gr. laga nr. 20/1954 verði einnig beitt um kröfur tjónþola á hendur slíkum ábyrgðarsjóði, þannig að stefndi Haraldur ehf. hafi þurft að staðreyna skaðabótaskyldu fasteignasalans og umfang tjónsins, áður en hann beindi kröfu sinni að áfrýjanda. Var krafan því ekki fyrnd, þegar mál þetta var höfðað. Með þessum athugasemdum verður héraðsdómur staðfestur með skírskotun til forsendna hans að öðru leyti. Áfrýjandi skal greiða stefnda Haraldi ehf. málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Ábyrgðarsjóður Félags fasteignasala, greiði stefnda, Haraldi ehf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Sératkvæði Hjartar Torfasonar Ég er sammála þeirri niðurstöðu meiri hluta dómenda, að krafa stefnda Haraldar ehf. á hendur áfrýjanda, Ábyrgðarsjóði Félags fasteignasala, sé ekki fyrnd, og þá á sömu forsendum og í atkvæði þeirra greinir. Í atkvæðinu er því lýst, hvernig tryggingar stefndu vegna starfsemi fasteigna- og skipasala eru tvinnaðar saman, þannig að ábyrgðartrygging vátryggingafélagsins varðar tjón af gáleysi fasteignasala án frekari afmörkunar, en sjálfskuldar-ábyrgðartrygging sjóðsins varðar tjón vegna brots í starfi, sem framið er af ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Skilja ber þetta svo, að ábyrgð félagsins nái til þeirra gáleysisverka, sem falla ekki undir ábyrgð sjóðsins. Sé félagið eingöngu undanþegið ábyrgð á stórfelldu gáleysi fasteignasala vegna þess, að sjóðurinn hafi tekið hana á sig, og að sama marki. Í þessu tilliti hefur stórfellt gáleysi aðra merkingu en almennt gerist að skaðabótarétti, bæði vegna orðalags á skilmálum trygginganna tveggja og svo þess, að merkingin getur ekki orðið rýmri en telja má við eiga á vettvangi 20. gr. laga um vátryggingarsamninga. Ráðið verður af atvikum málsins, að Haraldur ehf. hafi leitað til Bergs Guðnasonar sem fasteignasala, þótt kunnátta hans sem lögmanns kæmi þar einnig við sögu, og gengið var frá þeim viðskiptum, er urðu til tjóns fyrir stefnda Harald ehf., sem viðskiptum um skip. Þegar litið er til aðdraganda viðskiptanna og atvika að þeim verða mistök Bergs ekki talin svo alvarleg og vítaverð, að meta beri til stórfellds gáleysis í þeirri merkingu, sem hér á við. Af því leiðir, að tjónið heyrði undir tryggingu vátryggingafélagsins, en ekki sjóðsins. Samkvæmt því er það niðurstaða mín, að áfrýjandi eigi að vera sýkn af kröfum stefnda Haraldar ehf., en hver aðili beri kostnað sinn af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Sératkvæði Hrafns Bragasonar Samkvæmt 8. gr. samþykkta fyrir ábyrgðarsjóð Félags fasteignasala átti sjóðurinn að greiða bætur til tjónþola að hluta eða að öllu leyti í samræmi við ákvæði 2. tl. 3. gr. reglugerðar nr. 520/1987 um löggildingu og tryggingarskyldu fasteigna- og skipasala frá 24. nóvember 1987, sbr. lög nr. 34/1986 og lög nr. 10/1987. Sjóðurinn hafði jafnframt að markmiði að hafa milligöngu um ábyrgðartryggingu fyrir félagsmenn samkvæmt 1. tl. 3. gr. sömu reglugerðar. Í þeim tölulið er fjallað um ábyrgðartryggingu sem greiða á bætur vegna tjónsatvika sem fasteignasali eða starfsmaður hans veldur með gáleysi í starfi svo og kostnað sem af því leiðir. Í 2. tl. sömu greinar er hins vegar rætt um sjálfskuldarábyrgðartryggingu vegna bótaábyrgðar sem fellur á fasteignasala vegna brots er hann eða starfsmaður hans fremur af ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Í töluliðnum er síðan rætt um tryggingu en ekki vátryggingu þótt sagt sé að hún nái til skaðabóta vegna tjónsatvika er verða á vátryggingartímabili, sbr. 91. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 20/1954. Samkvæmt 8. gr. samþykktanna á sjóðurinn rétt á að annast samninga við tjónþola og eftir atvikum að annast málsvörn. Sjóðurinn er ekki bundinn af því ef sjóðfélagi viðurkennir skaðabótakröfu. Greiði sjóðurinn skaðabætur beint til tjónþola eignast hann við það aðgangsrétt á hendur viðkomandi sjóðfélaga og tjónvaldi. Lög nr. 60/1994 um vátryggingastarfsemi gilda ekki um Ábyrgðarsjóð fasteignasala samkvæmt ákvæðum þeirra laga. Það sama verður að segja um lög nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga, sbr. 1. gr. þeirra laga, enda verður ekki sagt að sjóðurinn reki vátryggingarstarfsemi. Svo sem að framan er rakið er í 2. tl. 3. gr. reglugerðar nr. 520/1987 rætt um tryggingu gagnstætt því sem er í 1. tl. sömu greinar en þar er rætt um vátryggingu. Þótt í reglugerðinni sé rætt um sjálfskuldarábyrgðartryggingu verður ekki annað ráðið af því sem hér hefur verið rakið, svo og því er segir í samþykktum sjóðsins um gerð hans og eðli, að hér sé um venjulega sjálfsábyrgð að ræða. Samkvæmt 4. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda fyrnast ábyrgðarskuldbindingar á fjórum árum frá þeim tíma sem krafa varð gjaldkræf, sbr. upphafsákvæði 5. gr. sömu laga. Hér verða samþykktirnar ekki skildar öðru vísi en svo að hafa hefði mátt uppi kröfu á hendur sjóðnum um leið og á hendur tjónvaldi, þótt einhverja aðvörun hefði mátt gefa. Ábyrgðarkrafan á hendur sjóðnum varð því til um leið og krafan sem hún átti að ábyrgjast. Þurfti ekki að staðreyna frumkröfuna fyrst sérstaklega. Kaupsamningar þeir sem í málinu greinir voru gerðir í október 1990 en mál var ekki höfðað fyrr en með stefnu birtri 4. apríl 1998. Krafa á hendur sjóðnum var þá samkvæmt framansögðu þegar fyrnd. Af þessu leiðir að sýkna ber áfrýjanda Ábyrgðarsjóð Félags fasteignasala af öllum kröfum stefnda Haralds ehf. Samkvæmt þessari niðurstöðu er rétt að stefndi Haraldur ehf. greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Engar kröfur eru hafðar uppi í málinu á hendur stefnda Vátryggingarfélagi Íslands hf. fyrir Hæstarétti. Rétt þykir að málskostnaður því til handa falli niður. Mál þetta er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Haraldi ehf. kt. 481184-1269, Hafnarbraut 7, Dalvík, aðallega gegn Vátryggingafélagi Íslands hf., en til vara gegn Ábyrgðarsjóði Félags fasteignasala með stefnu birtri 4. og 6. apríl 1998. Dómkröfur stefnanda eru þær að aðalstefndi Vátryggingafélag Íslands hf. verði dæmt til að greiða 3.936.064 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 19. júlí 1995 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Til vara er gerð krafa um að varastefndi, Ábyrgðarsjóður Félags fasteignasala, verði dæmdur til að greiða sömu fjárhæð og aðalstefndi, 3.936.064 kr., en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 4. ágúst 1995 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Dómkröfur stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., eru um sýknu af kröfum stefnanda. Þá er gerð krafa um að stefnandi verði dæmdur til þess að greiða stefnda málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda Ábyrgðarsjóðs Félags fasteignasala, eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnanda gert að greiða sjóðnum málskostnað með hliðsjón af gjaldskrá Lögfræðiþjónustunnar ehf. Málið var dómtekið hinn 5. mars sl. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 áður en dómur var kveðinn upp. I Atvik máls og ágreiningsefni Málsatvik eru þau að í október 1990 voru gerðir tveir kaupsamningar um kaup og sölu á vélbátnum Hildi Ara RE-880 milli stefnanda máls þessa og Gunnlaugs Marteins Símonarsonar. Samkvæmt áritun á samningana samdi þá Þórey Aðalsteinsdóttir lögfræðingur, sem var starfsmaður á fasteignasölunni Húsafelli hf. Löggildingu vegna fasteigasölunnar hafði Bergur Guðnason hdl. Tilgangurinn með kaupsamningunum var sá að stefnandi þessa máls var að kaupa aflaheimildir sem bátnum fylgdu en ekki bátinn sjálfan. Viðskiptum þessum lauk þannig að seljandi gat ekki efnt samninginn því að báturinn var seldur á nauðungaruppboði vegna vanskila seljandans. Kaupandi höfðaði mál á hendur Bergi Guðnasyni til heimtu skaðabóta vegna þess tjóns sem hann varð fyrir vegna framangreindra viðskipta. Lauk því máli með dómi Hæstaréttar 15. júní 1995 með því að Bergur Guðnason var dæmdur til að greiða 3.536.064 kr. ásamt dráttarvöxtum og 400.000 kr. í málskostnað eða samtals 3.936.064 kr. sem er stefnufjárhæð þessa máls. Bergur Guðnason hafði starfsábyrgðartryggingu fasteigna- og skipasala sbr. 1. mgr. 3. gr. reglugerðar nr. 520/1987, hjá Vátryggingafélagi Skandia hf. en félagið hafnaði greiðslu bóta vegna þess að það taldi að háttsemi Bergs Guðnasonar félli ekki undir þá vátryggingarskilmála sem um starfsábyrgðartrygginguna giltu. Synjunin var einkum byggð á því að um stórkostlegt gáleysi hafi verið að ræða og svo því að störf Bergs Guðnasonar og starfsmanns hans hafi fremur verið lögmannsstörf en störf skipasala. Varastefndi hafnaði greiðsluskyldu á þeim forsendum að ekki hafi verið um að ræða stórkostlegt gáleysi svo sem áskilið sé í 2. mgr. 3. gr. reglugerðar nr. 520/1987 og svo því að fremur hafi verið um að ræða lögmannsstarf en starf fasteigna- og skipasala. Krafa stefnanda hafi ekki fengist greidd þar sem Bergur Guðnason hafi verið úrskurðaður gjaldþrota í árslok 1993 og sé eignalaus. Vátryggingafélagið Skandia hf. hafi verið sameinað aðalstefnda 1. janúar 1997. Með aðilum er ágreiningur um greiðsluskyldu stefndu í málinu. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að sú vinna sem unnin var á Fasteignasölunni Húsafelli hf. hafi ekki verið lögmannsstörf. Bergur Guðnason héraðsdómslögmaður hafi rekið Fasteignasöluna Húsafell hf. á árinu 1990 þegar viðskiptin áttu sér stað. Öll skjöl sem gerð voru séu merkt Fasteignasölunni Húsafelli hf. svo að stefnandi hafi eðlilega talið sig vera að eiga viðskipti fyrir milligöngu löggilts fasteigna- og skipasala sbr. 3. mgr. 1. gr. laga nr. 34/1986. Stefnandi hafi greitt 3.500.000 kr. vegna kaupsamnings til fasteignasölunnar Húsafells hf. og fengið kvittun í samræmi við það. Stefnandi geti því alls ekki fallist á að hann hafi átt viðskipti við Berg Guðnason sem lögmann. Öll skjöl sem viðskiptin varða séu merkt "Fasteignasalan Húsafell hf." Í þessu sambandi skipti ekki máli hvaða ástæður hafi verið fyrir því að viðsemjandi stefnanda hafi leitað til Bergs Guðnasonar í upphafi sbr. 8. gr. laga nr. 34/1986. Það sé ljóst að þeir samningar sem gerðir hafi verið séu "venjulegir" kaupsamningar og því sú vinna sem unnin hafi verið venjuleg skjalagerð fasteigna- og skipasala. Gerðir hafi verið tveir kaupsamningar. Þó svo að sú skjalagerð hafi átt að miða að því að einungis aflaheimildir bátsins yrðu eign stefnanda þá breytir það ekki því að sú vinna sem unnin var sé venjulegur hluti af starfsemi fasteigna- og skipasala. Stefnandi hafi því getað treyst því að hann væri að eiga viðskipti við fasteigna- og skipasala því að um venjulega kaupsamninga hafi verið að ræða sem unnir hafi verið á skjöl merkt fasteignasölu og af starfsmönnum sem samkvæmt skjölunum hafi verið starfsmenn fasteignasölunnar. Aðalstefndi Vátryggingafélag Íslands hf., hafi hafnað greiðsluskyldu á þeim grundvelli að það hafi verið stórkostlegt gáleysi Bergs Guðnasonar sem hafi valdið tjóni stefnanda. Ekki verði séð að í vátryggingarskilmálunum sem í gildi voru þegar tjón stefnanda varð hafi verið tekið sérstaklega fram að ekki yrði bætt tjón sem stafaði af stórkostlegu gáleysi. Í vátryggingarskilmálunum segir í tl. 1 að félagið greiði bætur vegna krafna sem gerðar séu á vátryggingartaka sem stafa af “gálausum verknaði, mistökum eða athafnaleysi.” Ekki verði heldur séð að 3. gr. 1. mgr. 1. tl. reglug. nr. 520/1987 veiti þeirri fullyrðingu aðalstefnda stoð að stórkostlegt gáleysi sé undanþegið ábyrgð félagsins. Það segi aðeins að trygging skuli vera fyrir hendi vegna tjóns sem fasteignasali eða starfsmaður hans valdi með gáleysi. Stefnandi telur að það hefði þurft að koma skýrt og ótvírætt fram ef greiðsluskylda aðalstefnda hefði átt að takmarkast við einfalt gáleysi. Samkvæmt framansögðu telur stefnandi að hvort sem um stórkostlegt eða einfalt gáleysi sé að ræða þá beri aðalstefnda að bæta honum tjón hans. Fallist dómurinn ekki á framangreinda túlkun á vátryggingarskilmálum þá er á því byggt gagnvart aðalstefnda að um einfalt gáleysi hafi verið að ræða. Þau atriði sem Hæstiréttur telur að leiði til bótaskyldu Bergs Guðnasonar séu einkum þessi. Ekki hafi verið aflað fullnægjandi upplýsinga um veðskuldir og þess ekki gætt að greiðsla stefnanda rynni til greiðslu áhvílandi veðskulda. Þá hafi samningarnir verið málamyndagerningar og Bergur ekki kynnt sér lagareglur um framsal aflaheimilda. Í forsendum Hæstaréttar sé ekki vikið að því að um stórkostlegt gáleysi hafi verið að ræða en ólíklegt sé ef rétturinn hefði talið svo vera að það hefði ekki komið fram í forsendum dómsins. Telji dómurinn að um stórkostleg gáleysi sé að ræða, sem ekki eigi undir vátryggingarskilmálana, þá sé Ábyrgðarsjóði Félags fasteignasala stefnt til vara. Hér að framan sé frá því greint sem úrskeiðis hafi farið við samningana. Í dómi Hæstaréttar sé þessi háttsemi talin vera brot á 8. gr. 5. tl. 1. mgr. 10. gr. sbr. 2. mgr. 10. gr. og 2. mgr. 12. gr. laga nr. 34/1986. Reglur þessar hafi að geyma grundvallarreglur sem fasteignasölum beri að vinna eftir. Vinnubrögð á fasteignasölunni hafi verið með ólíkindum því að auk þess sem greint sé frá hér að framan þá hafi verið fengið veðbókarvottorð úr röngu umdæmi. Vinnubrögðin hafi verið ámælisverð og því um stórkostlegt gáleysi að ræða. Löglærðum starfsmönnum fasteignasölunnar hafi mátt vera ljóst af þeim takmörkuðu upplýsingum sem aflað hafi verið að yfirgnæfandi líkur væru á að ekki væri hægt að framkvæma samningana. Stefnandi hafi greitt 3.500.000 kr. til Fasteignasölunnar Húsafells hf. Þeirri fjárhæð hafi verið varið til greiðslu á veðskuld sem hvíldi á bátnum að fjárhæð 1.221.000 kr. Í þóknun hafi verið greiddar 39.000 kr. Mismunurinn hafi verið afhentur seljanda bátsins. Þessi vinnubrögð hljóti að flokkast sem stórkostlegt gáleysi sem varastefndi beri ábyrgð á, sbr. 3. gr. 1. mgr. 2. tl. reglugerðar nr. 520/1987. Málsástæður og lagarök stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf. byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að krafa stefnanda sé fyrnd eða fallin niður fyrir tómlæti. Tjónsatburðurinn hafi átt sér stað hinn 25. október 1990 er fyrsti samningurinn hafi verið gerður. Í dómi Hæstaréttar 1995:1962 komi fram að í janúar 1991 hafi fyrirsvarsmenn stefnanda fengið upplýsingar um stórfelld vanskil á veðskuldum. Þá þegar hafi þeir getað hafist handa við innheimtu kröfunnar. Stefndi hafi fyrst fengið upplýsingar um að stefnandi væri með kröfu á hendur Bergi Guðnasyni er lögmaður hans hafi sent félaginu ágrip í greindu hæstaréttarmáli hinn 21. mars 1994. Félagið hafi ekki fengið tækifæri til að koma að vörnum í því máli. Fyrsta krafa stefnanda um greiðslu á kröfunni hafi verið sett fram í bréfi dags. 19. júní 1995. Á því er byggt að krafan á hendur stefnda sé fyrnd samkvæmt 29. gr. laga nr. 20/1954. Samkvæmt þeirri grein hvíli sú skylda á tjónþola að höfða mál á hendur vátryggingafélaginu innan fjögurra ára frá því að hann hafi átt þess kost. Sá frestur hafi verið löngu liðinn er málið var höfðað. Einnig er á því byggt að tjónþoli hafi með því að tilkynna stefnda ekki um kröfuna fyrr en röskum fimm árum eftir tjónsatburð sýnt af sér tómlæti sem leiða eigi til niðurfellingar á meintri kröfu hans á hendur félaginu. Þá byggir stefndi á því að þau störf sem Bergur tók að sér fyrir stefnanda hafi verið lögmannsstörf en ekki sala á skráningaskyldu skipi. Starfsábyrgðartrygging Bergs taki einungis til starfa hans við fasteigna- og skipasölu eins og fram komi á vátryggingaskírteini og taki því ekki til ábyrgðar sem Bergur stofni til í lögmannsstörfum sínum. Í áðurgreindum hæstaréttardómi komi skýrlega fram að ekki hafi verið um eiginleg kaup á skipi að ræða, heldur hafi tilgangur aðila verið að semja um sölu á aflaheimild. Þá sé því glögglega lýst í dóminum að hinn gálausi verknaður sem leiddi til tjónsins hafi komið til vegna starfa Bergs sem lögmanns en ekki sem fasteignasala. Ef talið yrði að vátryggingarsvið þeirrar vátryggingar sem Bergur hafi keypt hjá stefnda taki til tjónsverknaðarins, er á því byggt að háttsemi hans við gerð og framkvæmd kaupsamningsins teljist stórkostlegt gáleysi. Samkvæmt 1. og 2. tl. 3. gr. reglugerðar nr. 520/1987 um löggildingu og tryggingaskyldu fasteigna- og skipasala falli tjón vegna háttsemi sem stafar af stórfelldu gáleysi og ásetningi ekki undir vátrygginguna. Stefndi, Ábyrgðarsjóður Félags fasteignasala, greiði hins vegar bætur fyrir tjón sem hljótist af völdum stórkostlegs gáleysis og ásetnings. Gáleysi Bergs hafi einkum falist í eftirfarandi þáttum eins og fram komi í áðurgreindum hæstaréttardómi: 1.Hann hafi algerlega látið hjá líða að kanna hvort lög heimiluðu sölu á aflaheimildum frá skipi. Viðurkennt sé að Bergur hafi ekki vitað nokkurn skapaðan hlut um þær lagareglur sem giltu um sölu á aflaheimildum og hafi því verið full ástæða til þess að hann gengi úr skugga um þær reglur er giltu um gerninga af þessu tagi. Þá liggi fyrir að ef Bergur hefði kynnt sér þær lagareglur sem giltu um þetta svið hefði hann komist að því að þeir gerningar sem hann var að gera brytu í bága við lög, og jafnframt að hann hefði getað náð fram sömu markmiðum með því að velja löglega leið. Ef sú leið hefði verið farin hefði tjóninu verið forðað, því samþykki veðhafa hafi þurft fyrir flutningi á kvóta samkvæmt hinni löglegu leið. Sem sérfræðingi, sem hafi tekið að sér að leiðbeina og gæta hagsmuna stefnanda, hafi Bergi borið að kanna lagagrundvöll viðskiptanna. 2.Í málinu liggi fyrir að fjárhæðir veðskulda á skipinu hafi verið langt umfram þær fjárhæðir sem tilgreindar hafi verið í kaupsamningnum. Sé ljóst að Bergur hafi algerlega vanrækt að ganga úr skugga um fjárhæðir veðskulda. Til dæmis liggi fyrir að stuðst hafi verið við gamalt veðbókarvottorð auk þess sem ekki hafi verið fengið vottorð frá réttum sýslumanni um nýrri veðskuldir. Þá hafi þess ekki verið gætt hvar skipið hafi verið staðsett til þess að kanna hvort haldsréttarskuld væri fyrir hendi vegna skipaviðgerðar. Sé þessi vanræksla sérstaklega vítaverð þar sem um grundvallaratriði sé að ræða í samningum af þessu tagi og raunar fullyrt í 6. gr. samninganna að veðskuldir séu í skilum og að þær séu ekki hærri en samningurinn greinir. 3.Ef eðlileg vinnubrögð hefðu verið viðhöfð hefði Bergur fengið upplýsingar um að fjárnám hvíldi á skipinu og að veruleg vanskil voru á veðskuldum. Þessar upplýsingar hefðu verið lögmanni leiðsögn um að gæta ýtrustu varkárni í viðskiptunum. 4.Kaupsamningurinn hafi verið útbúinn með þeim hætti að ekki hafi verið tryggt að kaupverðið rynni til uppgjörs á vanskilum á veðskuldum eins og að ofan greinir. Ljóst sé að allar greiðslur hefðu þurft að renna til afléttinga á veðskuldum ef tryggja hefði átt hagsmuni stefnanda. 5.Bergur hafi haft milligöngu um ráðstöfun á kaupsamningsgreiðslu. Hafi hann m.a. séð um að greiða upp áhvílandi veðskuld sem aflétta átti samkvæmt samningnum. Þrátt fyrir að áhvílandi veðskuldir væru í vanskilum hafi hann látið stóran hluta af fyrstu kaupsamningsgreiðslunni, 2.240.000 kr., renna til seljanda án þess að ganga úr skugga um að vanskil væru uppgerð. 6.Kaupsamningarnir séu í raun málamyndagerningar sem ætlunin hafi verið að gera til þess að brjóta gegn banni 6. mgr. 11. gr. laga nr. 38/1990 við framsali á kvóta. Sé það vítaverð háttsemi að stuðla að gerð málamyndagerninga af þessu tagi, sérstaklega í ljósi þeirrar augljósu tjónshættu sem fyrir hendi var. Sérstaklega ríkar kröfur séu gerðar til aðgæslu sérfræðinga eins og lögmanna um að vel sé vandað til vinnubragða við gerð samninga sem fjalla um mikilsverð fjárhagsleg réttindi. Mat á sök sérfræðinga sé strangt. Af þeim sökum teljist háttsemi sérfræðings fyrr til stórkostlegs gáleysis en hjá öðrum mönnum. Eins og fram komi í gögnum málsins, og fyrr greinir, hafi verið kastað höndum til þessa verks. Í raun hafi engin tilraun verið gerð til þess að viðhafa lágmarksöryggisráðstafanir eins og að kynna sér lagagrundvöll fyrir gerningi og fjárhæðir áhvílandi skulda. Vanrækslan sé margháttuð og hefðu fullnægjandi vinnubrögð á einhverju af þeim atriðum sem að ofan greinir leitt til þess að tjóni hefði mátt forða. Ljóst sé af þeim atvikum sem að framan séu rakin að orsök tjónsins sé stórfelld vanræksla Bergs Guðnasonar á því að gæta hagsmuna stefnenda. Með því að ganga frá kaupsamningum með þessum hætti hafi hann brotið gróflega þær reglur og meginsjónarmið sem fram koma í II. kafla laga nr. 34/1987 um fasteigna- og skipasölu og þeirra aðgæslukrafna sem gerðar séu til sérfræðinga eins og lögmanna. Hagsmunum stefnanda hafi verið stefnt í augljósan voða með þeim hætti sem að ofan sé rakið. Með því að láta gerninginn fara fram við þær aðstæður og með þeim hætti sem gert var hafi hagsmunum stefnanda verið fórnað. Til stuðnings ofangreindum sjónarmiðum er vísað til almennra reglna skaðabóta- og vátryggingaréttarins um sakarmat. Þá er vísað til hliðsjónar til laga nr. 34/1987 um fasteigna-og skipasölu, einkum II. kafla svo og reglugerðar nr. 520/1987 um löggildingu og tryggingaskyldu fasteigna- og skipasala. Þá er varðandi fyrningu vísað til 29. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga. Málsástæður og lagarök stefnda, Ábyrgðarsjóðs Félags fasteignasala Sýknukrafa stefnda er reist á eftirfarandi málsástæðum. 1. Mistök þau sem bótakrafa stefnanda er reist á verði eingöngu rakin til lögmannsstarfa Bergs Guðnasonar. 2. Háttsemi sú sem talin sé hafa leitt til tjóns stefnanda falli hvorki undir stórkostlegt gáleysi né ásetning. 3. Krafan sé fyrnd eða niður fallin vegna verulegs tómlætis. 1.Samkvæmt þágildandi reglugerð um tryggingaskyldu fasteignasala nr. 520/1987 hafi tryggingaskylda fasteignasala verið tvíþætt. Annars vegar, sbr. 1. tl. 3. gr. svokölluð ábyrgðartrygging sem skyldi greiða upp að ákveðinni fjárhæð tjón er fasteignasali eða starfsmaður hans valdi með gáleysi í starfi. Hins vegar, sbr. 2. tl. 3. gr. sjálfskuldarábyrgðartrygging sem skyldi greiða, einnig upp að ákveðinni fjárhæð, tjón sem fasteignasali eða starfsmaður hans fremur í starfi af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Ábyrgð Ábyrgðarsjóðs Félags fasteignasala hafi tekið yfir síðari þáttinn, þ.e. hina svokölluðu sjálfskuldarábyrgðartryggingu. Hafi ábyrgðin að sjálfsögðu einungis tekið til þeirra starfa sem lög um fasteigna- og skipasölu taki til, þ.e. samkvæmt þágildandi lögum nr. 34/1986, kaup, sölu eða skipti á fasteignum eða skráningarskyldum skipum. Óumdeilt sé að samningsgerð sú sem talið sé að Bergur Guðnason beri ábyrgð á hafi varðað framsal á kvóta. Beri framlagðir kaupsamningar þess glögg merki að þeir séu gerðir til málamynda til að ná fram sölu á kvóta sem reiknað hafi verið með að yrði úthlutað árið 1991 á grundvelli þess báts sem kaupsamningarnir fjalli um. Í dómi Hæstaréttar í máli stefnanda gegn Bergi Guðnasyni sé aðdragandanum að kaupsamningnum lýst þannig að Bergur hafi skýrt frá því fyrir héraðsdómi að eigandi bátsins og kvótans, Gunnlaugur Símonarson, hafi fyrst leitað til sín vegna aðstoðar við gerð skattframtals. Síðan hafi Gunnlaugur óskað þess að hann sæi um skjalagerð út af viðskiptum sem Gunnlaugur hugðist eiga við forráðamenn stefnanda. Segi enn fremur að tilætlun samningsaðila hafi í raun ekki verið eigendaskipti á skipinu sjálfu heldur sala á aflaheimild. Ábyrgðarsjóðurinn vísar jafnframt til framburðar aðila framangreinds máls fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Af gögnum máls hafi heldur hvergi komið fram að báturinn eða kvótinn hafi verið til sölumeðferðar hjá Bergi Guðnasyni né fasteignasölu þeirri er hann rak. Segir í forsendum dóms Hæstaréttar að stefndi sé héraðsdómslögmaður og hafi rekið fasteigna- og skipasölu samkvæmt sérstakri löggildingu eftir lögum nr. 34/1986. Hann hafi tekið að sér að annast gerð skriflegs samnings, þar sem tilgangur samningsaðila hafi verið framsal aflaheimildar. Fyrirsvarsmenn stefnanda svo og seljandi hafi verið ólöglærðir og hafi Bergi því borið að kynna sér vandlega réttarreglur á því sviði sem hér um ræðir, svo og að veita samningsaðilum ráð um hvernig þeir gætu náð markmiðum sínum með löglegum hætti. Síðar segir í forsendum dóms Hæstaréttar: "Af því, sem nú var rakið, verður að telja að hegðun stefnda hafi ekki verið í samræmi við þær kröfur sem gera verður almennt til lögmanna er annast verkefni í tengslum við sölu skipa. Má hér m.a. líta til ákvæða laga nr. 34/1986 um fasteigna- og skipasölu, einkum 8. gr., 5.tl. 1. mgr. 10. gr., sbr. 2. mgr. 10. gr., svo og 2. mgr. 12. gr. þeirra. Við það bætist sú vanræksla stefnda að kynna sér ekki lagareglur um sölu aflahlutdeildar, en samkvæmt 4. lið ákvæðisins til bráðabirgða í lögum nr. 38/1990 er óheimilt að framselja aflahlutdeild skips eftir 6. mgr. 11. gr. laganna án þess að skip hverfi varanlega úr rekstri og sé afmáð af skipaskrá, nema fyrir liggi samþykki þeirra, sem áttu samningsveð í skipinu 1. janúar 1991. Ef stefndi hefði kynnt sér lagaákvæði þessi hefði honum mátt vera ljóst að vegna vanskila eiganda skipsins voru miklir annmarkar á að unnt væri að ná markmiðum samningsaðila með þeirri aðferð sem valin var." Af ofangreindum atriðum megi vera ljóst að tilgangur aðila með kaupsamningnum hafi verið framsal aflaheimilda. Hvorki Bergur né sú fasteignasala sem hann rak hafi verið með umræddan bát til sölumeðferðar. Eigandi bátsins hafi sjálfur auglýst aflaheimildina en vísað á lögfræðiskrifstofu Bergs Guðnasonar hdl. til að sjá um málið en Bergur hafði áður aðstoðað hann við gerð skattframtals. Sé í forsendum dóms Hæstaréttar, eins og að framan sé rakið, vikið beint að því að tilgangur samningsins hafi verið aflaframsal og hefði Bergi því borið að kynna sér vandlega réttarreglur á því sviði. Hafi hegðun hans ekki verið í samræmi við þær kröfur sem gera verði almennt til lögmanna er annast verkefni í tengslum við sölu skipa. Segi enn fremur að hér megi líta til ákvæða laga nr. 34/1986 um fasteigna- og skipasölu. Sé ljóst af orðalaginu að Hæstiréttur telji að Bergur hafi bakað sér skaðabótaábyrgð vegna starfa sinna sem lögmaður en ekki sem fasteignasali. Leitað hafi verið til hans sem lögmanns. Tilgangur samningsins hafi verið aflaframsal. Síðan sé vísað til þeirra krafna sem gera verði til lögmanna og talið að líta megi m.a. til ákvæða laga um fasteigna- og skipasölu í stað þess að heimfæra verknaðinn beint undir brot á lögunum. Samkvæmt framangreindu telur stefndi að bótaábyrgð Bergs Guðnasonar verði ekki rakin til starfa sem þágildandi lög um fasteigna- og skipasölu nr. 34/1986 tóku til og falli þar af leiðandi ekki undir ábyrgð sjóðsins. 2.Forsendur Hæstaréttar fyrir áfellisdómi á hendur Bergi Guðnasyni í máli stefnanda gegn honum séu annars vegar vanræksla Bergs á að kynna sér lagareglur um sölu aflahlutdeildar og hins vegar sé talið að hegðun hans hafi ekki verið í samræmi við þær kröfur sem gera verði almennt til lögmanna í tengslum við sölu skipa. Af atvikum málsins sé rétturinn þar trúlega að vísa til lélegrar upplýsingaöflunar, en auk tilvísunar til almennra starfsreglna í lögum um fasteigna og skipasölu nr. 34/1986 sé vísað til 5. tl. 1. mgr. 10. gr. laganna þar sem kveðið sé á um að gera skuli grein fyrir veðskuldum og öðrum eignarhöftum sem á eign kunni að hvíla. Bæði ofangreind atriði séu þess eðlis að telja verði að vanræksla á þeim geti ekki talist slíkt stórkostlegt gáleysi að sú háttsemi falli undir ábyrgðarreglur sjóðsins samkvæmt 2. tl. 3. gr. þágildandi reglugerðar nr. 520/1987. Varðandi móttöku Bergs á greiðslu samkvæmt kaupsamningnum, 3.500.000 kr., verði að hafa í huga að hér hafi verið um greiðslu að ræða sem hafi verið innt af hendi við undirritun kaupsamningsins. Hafi greiðslunni verið ráðstafað af Bergi í samræmi við ákvæði kaupsamningsins, þ.e. til seljanda að frádreginni þeirri skuld sem kaupsamningurinn hafi kveðið á um að skyldi aflétta af eigninni. Hugtakið stórkostlegt gáleysi í framangreindri reglugerð beri að túlka í samræmi við túlkun á hliðstæðum ákvæðum í 18. og 20. gr. vátryggingarsamningalaga nr. 20/1954, það er samkvæmt venju innan vátryggingaréttarins en ekki innan skaðabótaréttarins. Nánast þurfi að liggja fyrir vísvitandi gáleysi, þ.e. viðkomandi þurfi að hafa gert sér grein fyrir því að vátryggingaatburðurinn yrði hugsanleg afleiðing af verknaði hans. Ábyrgðarsjóðurinn eigi endurkröfurétt á sjóðsfélaga fyrir þeirri fjárhæð sem sjóðurinn kunni að þurfa að greiða vegna þeirra. Telur stefndi ljóst samkvæmt framangreindu að þótt svo kunni að fara að talið verði sannað að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni sem Bergur Guðnason sé ábyrgur fyrir sem fasteignasali þá verði það ekki rakið til stórkostlegs gáleysis eða ásetnings. Þar af leiðandi sé sjóðurinn ekki ábyrgur fyrir greiðslu á tjóni stefnanda. 3.Samningsgerð sú sem til umfjöllunar sé í máli þessu hafi farið fram í október 1990. Mál stefnanda á hendur Bergi Guðnasyni hafi verið þingfest 31. mars 1992 án þess að sjóðnum væri stefnt til réttargæslu eða tilkynnt um málið. Dómur Hæstaréttar hafi verið upp kveðinn þann 15. júní 1995 og hafi sjóðnum þá fyrst borist vitneskja um málið með bréfi lögmanns stefnanda í júlí 1995. Stefna hafi síðan verið árituð af forsvarsmanni sjóðsins í apríl 1998 og málið þingfest þann 30. apríl 1998 eða rúmum sjö árum eftir gerð kaupsamninganna. Telur stefndi með vísan til framangreindra tímamarka að krafa stefnanda sé niður fallin vegna fyrningar eða tómlætis. Er vísað til 29. gr. vátryggingarsamningalaganna nr. 20/1954 og 11. og 14. gr. laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Ef áfellisdómur verði kveðinn upp á hendur sjóðnum telur hann að tómlæti stefnanda eigi a.m.k. að leiða til þess að einungis almennir innlánsvextir verði reiknaðir á bótafjárhæðina frá upphafsdegi vaxta sem taki jafnframt mið af fjögurra ára fyrningarreglu. Málskostnaðar er krafist með hliðsjón af gjaldskrá Lögfræðiþjónustunnar ehf. en það sé sú gjaldskrá sem reikningur lögmanns stefnda muni byggja á. Ábyrgðarsjóður Félags fasteignasala sé ekki virðisaukaskattskyldur og sé þess því krafist að tekið verði tillit til þess við ákvörðun málskostnaðar að sjóðurinn geti ekki krafist endurgreiðslu á skattinum eða nýtt hann sem innskatt. Varðandi lagarök er vísað til þágildandi reglugerðar um löggildingu og tryggingaskyldu fasteigna- og skipasala nr. 520/1987. Svo og til þágildandi laga um skipa- og fasteignasölu nr. 34/1986, 18. og 20. gr. laga um vátryggingasamninga nr. 20/1954 og 11. og 14. gr. laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905. Einnig er vísað til vaxtalaga nr. 25/1987 og XXI. kafla eml. nr. 91/1991 varðandi málskostnað. Með dómi Hæstaréttar uppkveðnum 15. júní 1995 í málinu nr. 90/1993 var því slegið föstu að stefndi í því máli, Bergur Guðnason héraðsdómslögmaður og löggiltur fasteignasali, bæri skaðabótaábyrgð á því tjóni, sem stefnandi, Haraldur hf., varð fyrir vegna greindra viðskipta um kaup og sölu á vélbátnum Hildi Ara RE-880. Sú niður-staða er grundvöllur þess að hafðar eru uppi bótakröfur á hendur stefndu í máli þessu. Þær kröfur voru því hvorki fallnar niður fyrir fyrningu eða tómlæti þegar málið var höfðað með stefnu birtri í apríl 1998. Samkvæmt greindum dómi Hæstaréttar var m.a. á því byggt að stefndi hefði ekki rækt starfa sinn svo sem fasteignasala ber að gera samkvæmt ákvæðum laga nr. 34/1986 um fasteigna- og skipasölu, einkum 8. gr., 5.tl. 1. mgr. 10. gr., sbr. 2. mgr. 10. gr., svo og 2. mgr. 12. gr. þeirra. Kaupsamningar þeir sem hér um ræðir voru merktir fasteignasölunni Húsafelli hf. og samdir af starfsmanni fasteignasölunnar. Þá er kvittun fyrir kaupsamningsgreiðslu að fjárhæð 3.500.000 kr. undirrituð af Bergi Guðnasyni hdl. f.h. Húsafells hf., fasteignasölu. Verður því að telja að viðskiptin hafi farið fram með atbeina löggilts fasteignasala sem lög nr. 34/1986 taka til. Kemur því til álita hvort sú trygging, sem um getur í 5. tl. 1. mgr. 2. gr. laganna, sbr. ákvæði 3. og 4. gr. reglugerðar um löggildingu og tryggingaskyldu fasteigna- og skipasala nr. 520/1987 taki til tjóns stefnanda. Samkvæmt 3. gr. reglugerðar nr. 520/1987 er sú trygging sem hér um ræðir tvíþætt. Annars vegar skv. 1. tl. ábyrgðartrygging, sem greiðir allt að 2.500.000 krónur vegna hvers einstaks tjónsatviks er fasteignasali eða starfsmaður hans veldur með gáleysi í starfi svo og kostnað er af því leiðir. Hins vegar skv. 2. tl. sjálfskuldarábyrgðartrygging, sem greiðir allt að 3.000.000 króna vegna bótaábyrgðar er fellur á fasteignasala vegna brots er hann eða starfsmaður hans fremur af ásetningi eða stórfelldu gáleysi í starfi sínu svo og kostnað er af því leiðir. Vátryggingafjárhæðir skv. tölulið 1 og 2 eru miðaðar við lánskjaravísitölu 1886 stig og breytast 1. desember ár hvert í samræmi við breytingar á lánskjaravísitölu til þess tíma. Fyrir liggur að Bergur Guðnason hafði keypt starfsábyrgðartryggingu hjá Reykvískri endurtryggingu hf. með gildistíma frá 1. apríl 1990 til 1. apríl 1991. Sú trygging var yfirtekin af stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf. Samkvæmt skilmálum þeirrar tryggingar greiðir félagið bætur sem stafa af "gálausum verknaði, mistökum eða athafnaleysi við framkvæmd þess starfa, sem skilgreindur er í vátryggingaskírteini." Samkvæmt 8. gr. samþykkta fyrir Ábyrgðarsjóð Félags fasteignasala skal greiða bætur til tjónþola í samræmi við 2. tl. 3. gr. reglugerðar nr. 520/1987 um sjálfskuldarábyrgðartryggingu, sbr. og 2. gr. samþykktanna um markmið sjóðsins að þessu leyti. Fyrir liggur að Bergur Guðnason var aðili að Ábyrgðarsjóði Félags fasteignasala er greindir kaupsamningar voru gerðir. Samkvæmt framansögðu er sá munur á greindum tveimur tryggingum að tjón sem fasteignasali veldur viðskiptamönnum sínum af ásetningi eða stórfelldu gáleysi í starfi skal bætt af Ábyrgðarsjóði Félags fasteignasala, en sé gáleysið ekki talið stórfellt skal það bætt af starfsábyrgðartryggingu. Í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar frá 15. júní 1995 er það rakið með hvaða hætti gengið var frá kaupsamningunum af hálfu fasteignasölunnar sem leiddi til fjártjóns stefnanda máls þessa. Þar kemur m.a. fram að samkvæmt yfirliti dags. 25. október 1990 hafi vanskil skulda, tryggðra með veði í skipinu, numið 5.459.847 kr. Útborgun að fjárhæð 3.500.000 kr. sem fasteignasalan veitti móttöku hafi einungis að hluta verið ráðstafað til greiðslu vanskila, en seljanda afhentar 2.240.000 kr. Engar ráðstafanir hafi verið gerðar í því skyni að koma í veg fyrir að lánadrottnar leituðu fullnustu í skipinu vegna hinna miklu vanskila. Ekki var með fullnægjandi hætti aflað gagna um veðbönd á skipinu og ekki var upplýst um haldsrétt skipasmíðastöðvar í skipinu til tryggingar viðgerðarkostnaði, eins og nánar greinir í dómi Hæstaréttar. Þá voru kaupsamningar þessir málamyndagerningar vegna sölu aflahlutdeildar en fasteignasalinn hafði ekki kynnt sér lagareglur þar að lútandi. Þegar þetta er virt verður að telja að um stórfellt gáleysi hafi verið að ræða af hálfu fasteignasalans. Ber því að taka til greina varakröfu stefnanda á hendur stefnda, Ábyrgðarsjóði Félags fasteignasala, um greiðslu að fjárhæð 3.936.064 kr., sem ekki hefur verið andmælt tölulega, og með þeim dráttarvöxtum sem krafist er og nánar greinir í dómsorði. Sú niðurstaða leiðir til þess að sýkna ber stefnda, Vátryggingafélag Íslands hf., af kröfum stefnanda í málinu, en málskostnaður verður felldur niður að því er þann stefnda varðar. Samkvæmt þessum úrslitum málsins ber að dæma stefnda, Ábyrgðarsjóð Félags fasteignasala, til að greiða stefnanda málskostnað, sem telst hæfilega ákveðinn 300.000 kr. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Haraldar ehf., í máli þessu. Málskostnaður fellur niður að því er þann stefnda varðar. Stefndi, Ábyrgðarsjóður Félags fasteignasala, greiði stefnanda, Haraldi ehf, 3.936.064 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 4. ágúst 1995 til greiðsludags og 300.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 209/2006
Kærumál Lögreglurannsókn Gagnaöflun Upplýsingaskylda Sératkvæði
L krafði I um upplýsingar um hverjir hefðu verið notendur tilgreinds vistfangs (IP-tölu) í tvö nánar tilgreind skipti. Var krafan sett fram á grundvelli heimildar í 3. mgr. 47. gr. laga nr. 81/2003 um fjarskipti, eins og henni var breytt með 9. gr. laga nr. 78/2005, en ákvæðið mælir fyrir um skyldu fjarskiptafyrirtækja að láta slíkar upplýsingar af hendi án dómsúrskurðar í þágu rannsóknar opinbers máls. I hafnaði kröfunni á þeirri forsendu að lagaákvæðið bryti gegn 71. gr. stjórnarskrárinnar og krafðist L þá dómsúrskurðar og féllst héraðsdómur á kröfu L með hinum kærða úrskurði, en I var ekki gefið færi á að gæta hagsmuna sinna fyrir héraðsdómi. Byggði hann á því í fyrsta lagi að það stríddi gegn 1. og 2. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar að skylda fjarskiptafyrirtæki til að láta slíkar upplýsingar af hendi, í öðru lagi að væri það talið heimilt væri allt að einu skylt að áskilja dómsúrskurð áður en slík skylda yrði í tilteknu tilviki lögð á fjarskiptafyrirtæki og í þriðja lagi að gefa hefði þurft I kost á að gæta hagsmuna sinna við meðferð málsins fyrir héraðsdómi. Ekki var talið að efnisleg skilyrði 3. mgr. 47. gr. laga nr. 81/2003 færu gegn 71. gr. stjórnarskrárinnar. Þá var talið að ekki yrði skorið úr um það í málinu hvort það stæðist að leggja framangreinda skyldu á fjarskiptafyrirtæki án dómsúrskurðar þar sem úrlausn um það álitamál fæli í sér lögspurningu og væri því í andstöðu við meginreglu 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Með vísan til forsendna dóms Hæstaréttar 15. febrúar 2006 í máli nr. 59/2006 var því hafnað að skylt hefði verið að gefa I færi á að gæta réttar síns við meðferð málsins fyrir héraðsdómi. Var krafa L því tekin til greina og I gert að veita L umkrafðar upplýsingar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. apríl 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. apríl 2006, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að láta sér í té upplýsingar um hverjir hafi verið notendur tilgreinds vistfangs (IP-tölu) klukkan 22:53 og klukkan 22:58 þann 12. febrúar 2006. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að framangreindri kröfu sóknaraðila verði hafnað. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Kröfu sína frávísun málsins frá Hæstarétti byggir sóknaraðili á því að kæra varnaraðila hafi borist héraðsdómi að loknum kærufresti. Í málinu liggur fyrir bréf héraðsdómara til lögmanns varnaraðila 10. apríl 2006, þar sem lögmanninum er kynnt niðurstaða hins kærða úrskurðar. Byggir varnaraðili á að honum hafi fyrst þá orðið kunnugt um úrskurðinn. Kæra hans er dagsett 12. apríl 2006 og árituð um móttöku hjá Héraðsdómi Reykjavíkur sama dag. Verður við það að miða að kæra hans hafi borist héraðsdómi innan þess frests sem mælt er fyrir um í 2. mgr. 144. gr. laga nr. 19/1991, enda liggur fyrir að honum var ekki gefinn kostur á að sækja þing við meðferð málsins fyrir héraðsdómi. Í 3. mgr. 47. gr. laga nr. 81/2003 um fjarskipti er kveðið svo á að ekki megi án undangengins dómsúrskurðar heimila óviðkomandi aðilum að sjá skeyti, önnur skjöl eða annála um sendingar sem um fjarskiptavirki fara eða hlusta á fjarskiptasamtöl eða hljóðrita þau. Fjarskiptafyrirtæki sé þó rétt og skylt að veita lögreglu, í þágu rannsóknar opinbers máls, upplýsingar um hver sé skráður eigandi ákveðins símanúmers og/eða eigandi eða notandi vistfangs (IP-tölu). Þessari undanþágu frá því að dómsúrskurðar sé þörf var bætt í lögin með 9. gr. laga nr. 78/2005 en með 7. gr. sömu laga var gerð breyting á 3. mgr. 42. gr. laga nr. 81/2003 varðandi skyldu fjarskiptafyrirtækja, í þágu rannsókna opinberra mála og almannaöryggis, til að varðveita lágmarksskráningu gagna um fjarskiptaumferð notenda. Skilja verður málflutning varnaraðila svo, að hann telji það brjóta gegn ákvæðum 1. og 2. mgr. 71. gr. stjórnarskrár um friðhelgi einkalífs að skylda fjarskiptafyrirtæki til að láta lögreglu í té upplýsingar um þessi efni. Sé það talið heimilt sé allt að einu skylt að áskilja dómsúrskurð, áður en slík skylda í tilteknu falli verði lögð á fjarskiptafyrirtæki. Loks byggir hann kröfu sína á að skylt hafi verið að gefa honum kost á að gæta hagsmuna sinna við meðferð málsins fyrir héraðsdómi. Bendir hann á að hann hafi með bréfi til sóknaraðila 31. mars 2006 synjað kröfu um upplýsingar og því hafi legið ljóst fyrir að hann vildi láta málið til sín taka, þegar dómsúrskurðar yrði leitað. Í 2. mgr. 71. gr. stjórnarskrár segir meðal annars að ekki megi gera tilgreindar rannsóknir sem skerða friðhelgi einkalífs nema samkvæmt dómsúrskurði eða sérstakri lagaheimild. Eigi það sama við um rannsókn á skjölum og póstsendingum, símtölum og öðrum fjarskiptum, svo og hvers konar sambærilega skerðingu á einkalífi manns. Eins og að framan er rakið er það samkvæmt 3. mgr. 47. gr. laga nr. 81/2003 með síðari breytingum efnisskilyrði fyrir því að fjarskiptafyrirtæki sé skylt að veita lögreglu upplýsingar um hver sé skráður eigandi eða notandi vistfangs að slíkra upplýsinga sé beiðst í þágu rannsóknar opinbers máls. Sóknaraðili krafðist fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur að forsvarsmönnum varnaraðila yrði með úrskurði gert skylt að veita nánar tilteknar upplýsingar um notendur vistfangs í tveimur tilvikum. Féllst héraðsdómari á þá beiðni með hinum kærða úrskurði. Framangreind efnisskilyrði 3. mgr. 47. gr. laga nr. 81/2003 fara ekki í bága við 71. gr. stjórnarskrár og hafa að geyma skýra lagaheimild fyrir lögreglu til að krefjast umbeðinna upplýsinga. Sóknaraðili leitaði eftir dómsúrskurði fyrir aðgerðum sínum og verður Hæstiréttur ekki krafinn álits á því hvort aðgangur að umræddum upplýsingum hefði verið lögreglu heimill án dómsúrskurðar, sbr. 75. gr. laga nr. 19/1991 og einnig meginreglu 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varnaraðili ber fyrir sig að skylt hafi verið að gefa honum kost á að gæta réttar síns fyrir héraðsdómi sem ekki var gert. Á sama álitaefni reyndi í dómi Hæstaréttar 15. febrúar 2006 í máli nr. 59/2006. Með vísan til forsendna Hæstaréttar í því máli verður ekki fallist á þessa málsástæðu varnaraðila. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Varnaraðila, IP-fjarskiptum ehf., er skylt að veita sóknaraðila, lögreglustjóranum í Reykjavík, upplýsingar um hverjir voru notendur vistfangsins – 85.197.217.68 þann 12. febrúar 2006 kl. 22.53 og 22.58. Kærumálskostnaður fellur niður. Í 2. mgr. 71. gr. stjórnarskrár segir meðal annars að ekki megi gera tilgreindar rannsóknir sem skerða friðhelgi einkalífs nema samkvæmt dómsúrskurði eða sérstakri lagaheimild. Eigi það sama við um rannsókn á skjölum og póstsendingum, símtölum og öðrum fjarskiptum, svo og hvers konar sambærilega skerðingu á einkalífi manns. Upplýsingar um þau atriði sem krafa sóknaraðila beinist að, það er að segja hverjir verið hafi notendur tiltekins vistfangs (IP-tölu), eru þess eðlis að þær hljóta almennt að teljast fela í sér smávægilega skerðingu á friðhelgi einkalífs þess eða þeirra einstaklinga sem í hlut eiga enda er ekki um að ræða upplýsingar um innihald fjarskiptanna. Krafa sóknaraðila lýtur þar að auki aðeins að tveimur ákveðnum tímasettum tilvikum og upplýsinganna er leitað í þágu tilgreindrar opinberrar rannsóknar. Í fyrrgreindu ákvæði 3. mgr. 47. gr. laga nr. 81/2003, eftir breytinguna með lögum nr. 78/2005, er einmitt kveðið á um að víkja megi frá meginreglu ákvæðisins um að dómsúrskurðar sé þörf til að fjarskiptafyrirtæki sé skylt að veita lögreglu upplýsingar, þegar upplýsinga er leitað í þágu slíkrar rannsóknar. Verður ekki fallist á með varnaraðila, að það fari gegn 2. mgr. 71. gr. stjórnarskrár að veita með lögum lögreglu aðgang að upplýsingum af því tagi sem málið greinir og ekki heldur að kveða svo á að þeirra megi afla án dómsúrskurðar. Samkvæmt framansögðu var varnaraðila skylt að láta sóknaraðila umbeðnar upplýsingar í té, þegar sóknaraðili óskaði þeirra með bréfi 29. mars 2006. Þó að sóknaraðili hafi vegna synjunar varnaraðila ákveðið að leita dómsúrskurðar um skyldu hans í þessu efni, verður ekki fallist á að við það hafi hann öðlast sérstakan rétt til að taka til varna fyrir dómi um kröfuna.
Mál nr. 472/2005
Kynferðisbrot Börn Klám
Ó var ákærður fyrir brot gegn 3. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa tælt þrjár ungar stúlkur til samræðis og annarra kynferðismaka með þeim hætti sem nánar var lýst í ákæru. Talið var sannað að Ó hefði tælt stúlkurnar til þeirra athafna sem í ákæru greindi og var ekki vefengt að samræði og munnmök ættu undir brotalýsingu ákvæðisins. Hins vegar var ekki talið að önnur háttsemi sem Ó var gefin að sök yrði heimfærð undir ákvæðið. Ó var jafnframt ákærður fyrir brot gegn 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa haft í vörslum sínum ljósmyndir sem hann hafði tekið af stúlkunum nöktum og ljósmyndir sem sýndu börn á kynferðislegan og klámfenginn hátt. Sök var talin fyrnd vegna mynda sem eytt hafði verið 18. febrúar 2002, en Ó var sakfelldur fyrir aðrar sakargiftir í þessum þætti málsins. Þótti refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í eitt ár.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 2. nóvember 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd og að þremur nafngreindum brotaþolum verði dæmdar miskabætur eins og krafist er í ákæru. Ákærði krefst sýknu af fyrstu þremur liðum ákæru, en að refsing verði að öðru leyti milduð og skilorðsbundin. Hann krefst þess jafnframt að bótakröfum verði vísað frá dómi, en til vara að hann verði sýknaður af þeim. I. Svo sem rakið er í héraðsdómi er ákærða gefið að sök í fyrstu þremur liðum ákæru að hafa tælt þrjár ungar stúlkur til samræðis og annarra kynferðismaka með þeim hætti, sem þar er nánar lýst. Ákærði viðurkennir að umræddar kynlífsathafnir hafi gerst, en mótmælir að hann hafi tælt stúlkurnar til þeirra, enda hafi þær sjálfar átt frumkvæðið að þeim. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða að ákærði hafi tælt stúlkurnar til þeirra athafna, sem í ákæru greinir. Sú háttsemi, sem ákærða er gefin að sök og heimfærð er í ákæru undir 3. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum, er að hafa ítrekað tælt eina stúlkuna til samræðis við sig og haft við hana munnmök, tælt þær allar til annarra kynferðismaka með því að fá þær til að hafa við sig munnmök og setja kynlífstæki í kynfæri sín og endaþarm og loks til að fá tvær þeirra til að hafa önnur kynferðismök en samræði hvor við aðra, meðal annars með notkun kynlífstækja. Ákærði vefengir ekki að samræði og munnmök eigi undir brotalýsingu áðurnefndrar greinar almennra hegningarlaga, en mótmælir að annað, sem honum er gefið að sök, verði heimfært undir hugtakið önnur kynferðismök í henni. Við úrlausn um þetta verður að líta til skýringa í athugasemdum með frumvarpi, er varð að lögum nr. 40/1992, en þá var meginefni 3. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga breytt í núverandi horf. Segir þar að skýra beri hugtakið fremur þröngt „þannig að átt sé við kynferðislega misnotkun á líkama annarrar manneskju, er kemur í stað hefðbundins samræðis eða hefur gildi sem slíkt (surrogat). Eru þetta athafnir sem veita eða eru almennt til þess fallnar að veita hinum brotlega kynferðislega fullnægingu.“ Með því að skýra hugtakið í samræmi við þetta og að virtum þeim framburði ákærða að hann hafi fengið stúlkurnar til þessara athafna í þeim tilgangi að ljósmynda þær, verður að hafna kröfu ákæruvalds um að þessi háttsemi ákærða verði felld undir brotalýsingu 3. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Eins og ákæru er hagað eru ekki efni til að taka afstöðu til þess hvort þessi háttsemi ákærða gæti hafa átt undir 209. gr. almennra hegningarlaga. Verður ákærði því sakfelldur fyrir að hafa brotið gegn 3. mgr. 202. gr. laganna með því að hafa tælt eina stúlkuna til samræðis við sig og haft við hana munnmök, og tælt þær allar til að hafa við sig munnmök, en sýknaður af öðrum sakargiftum, sem að framan er getið, og hafðar eru uppi í fyrstu þremur liðum ákæru. II. Í sömu liðum ákæru og að framan greinir er ákærða jafnframt gefið að sök að hafa tekið fjölda ljósmynda af öllum stúlkunum nöktum, þar á meðal við framangreindar kynlífsathafnir. Í fjórða lið ákæru er hann loks ákærður fyrir að hafa haft í vörslum sínum 77 ljósmyndir, sem sýni börn á kynferðislegan og klámfenginn hátt. Er þessi háttsemi hans talin varða við 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga. Eins og greinir í héraðsdómi gerði lögregla húsleit á heimili ákærða 14. október 2004. Fundust þá allmargar þessara mynda af stúlkunum þremur, en öðrum hafði verið eytt í tölvu ákærða. Er í dóminum lýst að lögreglu hafi tekist að endurheimta þær að hluta. Ráða má af skýrslu lögreglu, sem gerð var um þetta og er meðal málsgagna, að 8 þessara mynda hafi verið eytt 18. febrúar 2002, en 15 myndum 27. desember sama ár. Með lögum nr. 14/2002 var 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga breytt í núverandi horf, en brot gegn henni vörðuðu áður einungis sektum. Tóku lögin gildi 3. apríl 2002. Skýrsla var fyrst tekin af ákærða hjá lögreglu 14. október 2004 vegna ætlaðra brota hans. Var þá fyrnd sök vegna mynda, sem eytt var úr tölvu ákærða 18. febrúar 2002, en ekki mynda sem síðar var eytt. Að þessu virtu verður hann sakfelldur í þessum þætti málsins fyrir aðrar sakargiftir en þær að hafa haft í vörslu sinni 8 myndir, sem eytt var 18. febrúar 2002. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður ákærði dæmdur til að sæta fangelsi, sem er hæfilega ákveðið í eitt ár. Ekki eru efni til að binda refsinguna skilorði að neinu leyti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verða staðfest ákvæði hans um bætur handa brotaþolum og upptöku þar greindra muna. Ákærði greiði allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun og þóknun réttargæslumanna, sem eru ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Ólafur Eggert Ólafsson, sæti fangelsi í eitt ár. Ákvæði héraðsdóms um miskabætur, upptöku muna og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 607.909 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur og þóknun skipaðra réttargæslumanna brotaþola fyrir Hæstarétti, Steinunnar Guðbjartsdóttur hæstaréttarlögmanns og Ásu Ólafsdóttur hæstaréttarlögmanns, 99.600 krónur handa hvorri. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. október 2005. Mál þetta var höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 20. apríl sl., á hendur Ólafi Eggert Ólafssyni, kennitala [...], Reykjavík, ,,fyrir kynferðisbrot framin á þáverandi heimili ákærða að [...], Reykjavík, nema annað sé tekið fram: 1. Gegn A, kennitala [...], með því að hafa frá sumri 2001 og fram í febrúar 2002 tælt hana til samræðis og annarra kynferðismaka en samræðis með því að greiða henni fyrir með peningum og með því að nýta sér yfirburði sína gagnvart stúlkunni vegna aldurs- og þroskamunar, er hann hafði samræði við stúlkuna í fjögur skipti, fékk hana fjórum sinnum til að hafa við sig munnmök og hafði einu sinni munnmök við hana, fékk stúlkuna til að setja kynlífstæki í kynfæri sín og endaþarm og fékk hana í eitt skipti til að hafa önnur kynferðismök en samræði við B m.a. með notkun kynlífstækja. Ákærði tók fjölda ljósmynda á stafræna Kodak myndavél af stúlkunni nakinni, þar á meðal við framangreindar kynlífsathafnir og hafði hann fjórar af myndunum enn þá í vörslu sinni á hörðum diski af gerðinni Fujitsu er lögregla gerði húsleit á þáverandi heimili hans að [...], Hafnarfirði, fimmtudaginn 14. október 2004. 2. Gegn B, kennitala [...], með því að hafa sumarið 2001 og í nóvember það ár tælt hana til annarra kynferðismaka en samræðis með því að greiða henni fyrir með peningum og með því að nýta sér yfirburði sína gagnvart stúlkunni vegna aldurs- og þroskamunar, er hann í eitt skipti fékk hana til að hafa munnmök við sig og fékk stúlkuna til að setja kynlífstæki í kynfæri sín og endaþarm og fékk hana í eitt skipti til að hafa önnur kynferðismök en samræði við A m.a. með notkun kynlífstækja. Ákærði tók fjölda ljósmynda á stafræna Kodak myndavél af stúlkunni nakinni, þar á meðal við framangreindar kynlífsathafnir og hafði hann fjórar af myndunum enn þá í vörslu sinni á hörðum diski af gerðinni Fujitsu er lögregla gerði húsleit á þáverandi heimili hans að [...], Hafnarfirði, fimmtudaginn 14. október 2004. 3. Gegn C, kennitala [...], með því að hafa sumarið eða haustið 2001 tælt hana til annarra kynferðismaka en samræðis með því að greiða henni fyrir með peningum og með því að nýta sér yfirburði sína gagnvart stúlkunni vegna aldurs- og þroskamunar, er hann í eitt skipti fékk hana til að hafa munnmök við sig og fékk stúlkuna til að setja kynlífstæki í kynfæri sín og endaþarm. Ákærði tók fjölda ljósmynda á stafræna Kodak myndavél af stúlkunni nakinni, m.a. við framangreindar kynlífsathafnir og hafði hann enn þá í vörslu sinni 53 af þeim myndum á hörðum diski í ACE turntölvu og hörðum diski af gerðinni Fujitsu er lögregla gerði húsleit á þáverandi heimili hans að [...], Hafnarfirði, fimmtudaginn 14. október 2004. Framangreind brot teljast varða við 3. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992 og 4. gr. laga nr. 40/2003, og 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 7. gr. laga nr. 39/2000 og 2. gr. laga nr. 14/2002. 4. Með því að hafa haft í vörslu sinni 77 ljósmyndir sem sýna börn á kynferðislegan og klámfenginn hátt, en ljósmyndirnar geymdi kærði á hörðum diskum í ACE turntölvu og IBM Thinkpad ferðatölvu, sem lögregla haldlagði við húsleit á þáverandi heimili kærða að [...], Hafnarfirði, fimmtudaginn 14. október 2004. Telst þetta varða við 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 7. gr. laga nr. 39/2000 og 2. gr. laga nr. 14/2002. A krefst bóta að fjárhæð 1.500.000 kr. auk vaxta og dráttarvaxta skv. lögum nr. 38/2001 frá 1. mars 2002 til greiðsludags auk þóknunar vegna réttargæslu. B krefst bóta að fjárhæð 1.000.000 kr. auk dráttarvaxta frá 1. nóvember 2004 til greiðsludags og kostnaðar vegna lögmannsþóknunar. C krefst bóta að fjárhæð 1.400.000 kr. auk vaxta skv. 7. gr. laga nr. 25/1987 frá 2. mars 2000 til 1. júlí 2001, en skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi þar til mánuður var liðinn frá birtingu bótakröfunnar en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 9. gr. laga, sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún greiðslu kostnaðar vegna réttargæslu. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til að sæta upptöku samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga á ACE turntölvu, IBM Thinkpad ferðatölvu, hörðum diski af gerðinni Fujitsu og stafrænni Kodak myndavél.” Ákærði krefst vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst ákærði þess að bótakröfum verði vísað frá dómi, en til vara að þær verði lækkaðar verulega. Verjandi ákærða krefst málsvarnarlauna að mati dómsins. Málsatvik. Þriðjudaginn 5. október 2004 lagði A fram kæru á hendur ákærða fyrir kynferðisbrot framin sumarið og haustið árið 2001. Hún kvaðst hafa kynnst ákærða í gegnum vinkonu sína, C um sumarið 2001, en C hafi á þessum tíma gætt barna fyrir ákærða. A skýrði svo frá að um sumarið 2001 hafi ákærði farið að skýra þeim C frá manni sem væri að taka nektarmyndir fyrir hollenskt Playboy blað og kvað manninn borga hverri fyrirsætu 20.000-30.000 krónur. Þá hafi ákærði spurt hvort þær væru tilbúnar að láta taka af sér nektarmyndir og hafi þær báðar samþykkt það. A skýrði svo frá að eftir að myndatökum af henni lauk, hafi þau ákærði haft samfarir. Hún kvaðst hafa fengið greiddar 30.000 krónur fyrir. A sagðist hafa sagt annarri vinkonu sinni, B, frá fyrirætlunum ákærða, og hafi hún einnig viljað fá að taka þátt í þessu. Hafi ákærði samþykkt það. A kvað B hafa sagt sér að hún hefði farið til ákærða og ákærði tekið af henni klámfengnar myndir. Hafi ákærði greitt henni 20.000 krónur fyrir. Einnig kvað A að þær B hafi farið saman til ákærða og ákærði tekið af þeim klámfengnar myndir, þar sem þær voru í ýmsum kynlífsathöfnum. Hafi hvor þeirra um sig fengið greiddar 20.000 til 30.000 krónar fyrir. Rannsókn lögreglu leiddi í ljós að ákærði hafði tekið af stúlkunum grófar nektarmyndir gegn greiðslu. Á sumum myndanna eru stúlkurnar með titrara í leggöngum og endaþarmi og aðrar þeirra sýna stúlkurnar í munnmökum við ákærða. Þá sýna myndirnar enn fremur þær B og A í ýmsum kynlífsathöfnum. Þá fundust í vörslum ákærða 77 ljósmyndir sem sýna börn á kynferðislegan og klámfenginn hátt. Ákærði játaði fyrir dómi að samræði það og kynferðisathafnir þær er greinir í ákæru hafi átt sér stað gagnvart stúlkunum þremur og einnig játaði ákærði að hafa tekið af stúlkunum fjölda ljósmynda við ýmsar kynlífsathafnir á þeim tíma er ákæra tekur til. Ákærði neitaði hins vegar að hafa tælt stúlkurnar til samræðis. Þá neitaði ákærði að ljósmyndir þær sem ákærði hafði í vörslu sinni af stúlkunum þremur teldust barnaklám. Ákærði játaði háttsemi þeirri er greinir í 4. ákærulið, að hafa haft í vörslu sinni 77 ljósmyndir sem sýna börn á kynferðislegan og klámfenginn hátt. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði kvaðst hafa kynnst C er hún hafi gætt barna fyrir sig og þáverandi sambýliskonu sína. Síðan hafi hann kynnst A, þar sem þær C hafi verið vinkonur, en það hafi verið í mars eða apríl 2001. Þá kvaðst hann hafa kynnst B í gegnum þær A og B. Ákærði kvað ástæðu þess að stúlkurnar þrjár fóru að venja komur sínar til hans, hafa verið þá að þær hafi fyrst komið yfir í íbúð hans, þegar þær hafi verið í partýi sem var haldið í sömu götu og ákærði bjó. Myndatökurnar hafi komið til tals í kjölfar þess að ákærði, A og C hafi farið að ræða um kynlíf. Síðan hafi samræðurnar þróast á þann veg að ákærði hafi sagt stúlkunum að greitt fyrir klámfengnar myndatökur og að í Hollandi væru greiddar 30-40 þúsund krónur fyrir slíkar myndatökur. Ákærði kvað A hafa hringt síðar í hann og spurt hann að því hvort hann gæti tekið slíkar myndir af henni og síðan hafi C fylgt í kjölfarið. Þá hafi A einnig hringt í ákærða og spurt hvort hún gæti komið til hans og sagst vera tilbúin til að hafa við ákærða kynferðismök gegn greiðslu. Rætt hafi verið um ákveðna upphæð og hafi munnmökin kostað 5000 krónur. Ákærði kvaðst aldrei hafa hringt í stúlkurnar að fyrra bragði, en hann kvaðst hafa látið til leiðast að taka af þeim umræddar myndir. Ákærði kvaðst játa þau kynferðislegu samskipti sem lýst er í ákæru. Ákærði kvaðst hafa greitt sérstaklega fyrir kynferðismök við A og sérstaklega fyrir myndatökur af henni. Þá kvaðst ákærði játa að hafa fengið B og C til að hafa við sig munnmök en hann hafi eingöngu greitt þeim fyrir myndatökurnar. Aldrei hafi verið rætt um það milli ákærða og stúlknanna, B og C að sérstaklega yrði greitt fyrir munnmökin, en ákærði kvað vel geta verið að rætt hafi verið um að greiðslan yrði hærri eftir því sem myndirnar yrðu grófari. Spurður um hvort ákærði hefði vitað til þess að stúlkurnar hefðu átt við einhver vandamál að stríða á þessum tíma, kvaðst ákærði hafa frétt það ári síðar að A hefði farið á meðferðarheimilið Stuðla. Ákærði kvaðst aldrei hafa séð stúlkurnar í annarlegu ástandi. Ákærði kvaðst aldrei hafa útvegað A fíkniefni, en hann kvaðst í eitt skipti hafa ekið A til að hitta einhverja stráka, en þá hafi hún ætlað að útvega sér einhver efni. Ákærði kvaðst þó hafa gefið C áfengi. Spurður um neitun ákærða á vörslum á barnaklámi varðandi þær myndir sem ákærði tók af stúlkunum þremur, kvaðst ákærði hafa verið dagdrykkjumaður á því tímabili sem ákæra tekur til og hafi verið að vinna á stað þar sem siðferðið var ekki mjög í hávegum haft. Ákærði hafi því ekki áttað sig á því að það væri ólöglegt að hafa þessar myndir í vörslu sinni, en ákærði hafi vitað að ólöglegt var að hafa samræði við yngri en 14 ára. Ákærði kvaðst aldrei hafa beitt stúlkurnar neinum þrýstingi varðandi þær kynlífsathafnir sem greinir í ákæru. Sérstaklega spurður um kynferðisathafnir ákærða og A, kvaðst ákærði hafa keypt af henni þá kynlífsþjónustu sem hún hafi boðið fram. Spurður um hvernig samskiptin milli ákærða og B hafi komið til, kvað ákærði A hafa hringt í sig og sagt að vinkona hennar, B, vildi láta taka myndir af sér og hafi ákærði samþykkt það og tekið myndir af henni. Ákærði kvaðst hafa náð í B í umrætt skipti. Spurður um það hvernig það hafi komið til að ákærði tók af þeim B og A lesbískar myndir, kvað ákærði A hafa hringt í ákærða og spurt hvort ákærði vildi taka af þeim B slíkar myndir og hafi ákærði samþykkt það. Ákærði kvaðst ekki hafa tekið eftir því að þær hefðu þá verið ölvaðar, en ákærði kvaðst hins vegar hafa verið ölvaður hvern einasta dag þegar atburðir þessir áttu sér stað. Ákærði kvaðst hafa eytt þeim myndum sem hann tók af stúlkunum og kvaðst telja að það hafi verið um áramótin 2002-2003. Varðandi annað barnaklám sem fannst á tölvum á heimili ákærða, kvað ákærði sér ekki hafa verið kunnugt um að barnaklám væri að finna á think pad tölvu hans, en hann hafi vitað að á hörðum diski hinnar tölvunnar væri barnaklám, en það hafi hann sótt fyrir löngu síðan á einhverjar síður, þegar hann hafi verið að vafra um á netinu. Ákærði kvaðst vera hættur drykkju og kvað aðstæður sínar vera betri en þær voru á þeim tíma er ákæra tekur til. Ákærði kvaðst vera í fastri vinnu, en kvaðst vera skuldum vafinn og sé nú að reyna að greiða þær niður. Vitnið, A, kvað C, vinkonu hennar, oft hafa verið að gæta barna fyrir ákærða, þar sem fósturfaðir C hafi þekkt ákærða og kvaðst vitnið oft hafa farið með vinkonu sinni að passa. Einhvern tíma á árinu 2001 hafi C fengið sms skilaboð frá ákærða um ,,það hvað hún ætlaði að gera fyrir 30.000 krónur”. C hafi ekki alveg skilið skilaboðin og hafi þá ákærði boðið C 50.000 krónur og síma fyrir að hafa mök við ákærða í 3 klukkustundir. Vitnið kvaðst hafa séð þessi skilaboð hjá C. Einhverju sinni þegar stúlkurnar voru heima hjá ákærða hafi svo spunnist umræður um það milli ákærða, C og vitnisins að fara í klámfengnar myndatökur hjá ákærða. Vitnið kvaðst muna eftir því að ákærði hefði skýrt stúlkunum frá einhverjum hollenskum manni í tengslum við þessar klámmyndir. Vitnið hafi síðan beðið ákærða að útvega sér hass og skömmu síðar komið til ákærða í myndatökurnar, en andvirði hassins hafi átt að dragast frá þeirri fjárhæð sem vitnið átti að fá greidda fyrir myndatökurnar. Vitnið hafi reykt lítils háttar af hassi hjá ákærða og síðan hafi myndatökurnar byrjað. Einnig hafi þau ákærði haft samfarir, gegn 10.000 króna greiðslu. Þá kvað vitnið að sig minnti að ákærði hefði greitt 20.000 krónur eða 30.000 krónur fyrir myndatökurnar, en það hafi verið sérstaklega greitt fyrir þær. Vitnið kvað að ákærði hefði sagt að venja væri að greiða þá fjárhæð fyrir myndatökurnar, sem um var samið, en vitnið kvað ákærða hafa sagt að hollenskur maður sem ákærði þekkti hafi ætlað að koma myndunum í hollenskt playboy blað. Ákærði hafi sagt henni frá því að taka þyrfti 10 aukamyndir þar sem haldið væri um lim, eða limur soginn. Myndirnar væru svo sendar í sérkeppni og ein myndanna gæti unnið til verðlauna. Vitnið kvað að lægsta greiðslan væri fyrir nærfatamyndir, en hærra verð væri fyrir nektarmyndirnar. Vitnið kvað að áður en þau höfðu kynmökin, hefði verið rætt um að greitt yrði sérstaklega fyrir þau. Vitnið kvað ákærða tvisvar hafa tekið klámmyndir af vitninu, í annað skiptið af henni einni, en í hitt skiptið af henni og B. Vitnið kvað að þær B hefðu átt frumkvæði að því að hafa samband við ákærða í það skiptið, en þá hafi þær verið mjög ölvaðar. Hugmynd um að fara saman í myndatökur til ákærða hafi þó kviknað um tveimur vikum fyrr hjá vitninu. Vitnið kvaðst hafa haft samfarir og munnmök við ákærða í það skiptið og hafi hún fengið greitt fyrir það þá og einnig einhverju síðar. Vitnið kvað að þær B hafi áður verið búnar að semja um hvað ætti að greiða þeim fyrir myndatökuna. Vitnið kvað að hana hefði vantað peninga og hafi fíkniefnavandi hennar verið byrjaður á þessum tíma, en síðan hafi sá vandi aukist stöðugt. Vitnið kvað samhengi vera á milli frekari fíkniefnaneyslu vitnisins og þessara atvika. Vitnið kvaðst hafa haft samband við ákærða aftur og átt frumkvæði að því að eiga munnmök við ákærða, en það hafi verið í þrjú til fjögur skipti. Hún kvaðst hafa fengið greiddar 5.000 krónur fyrir það. Þá hafi ákærði einnig stungið upp á því, þegar hún hafði fengið lánaða peninga hjá ákærða, að lánið yrði greitt með þeim hætti að þau hefðu kynmök. Hún kvaðst halda að það hafi verið 20.000-40.000 krónur sem hún hefði skuldað ákærða. Hún kvað að ákærði hefði aldrei neytt hana til neins, en kvað að sér fyndist að hann hefði átt að hafa vit fyrir henni, þar sem hún kvaðst ekki hafa vitað að þetta hefði svo mikil áhrif á líf hennar sem raun bar vitni og hún hafi verið svo ung þegar atburðir þessir gerðust. Vitnið kvaðst hafa hitt ákærða fyrir um 1-2 árum síðan og hafi hún spurt hann að því hvað orðið hefði af myndunum. Kvað vitnið ákærða hafa svarað því til að hann hefði keypt þær til baka af Hollendingum og eytt þeim. Vitnið kvaðst margsinnis hafa farið í fíkniefnameðferðir, en hún væri nú búin að vera laus við fíkniefni í þrjú ár. Vitnið var spurt hvers vegna hún hefði lagt kæru svo seint fram. Kvaðst hún þá hafa skammast sín mjög mikið fyrir þetta og haft ógeð á sjálfri sér. Þá hafi hún ekki haft nægan þroska fyrr til að leggja fram kæruna. Vitnið, B, kvaðst hafa kynnst ákærða er hún var í gagnfræðaskóla. Hún kvað vinkonur sínar, þær C og B, hafa sagt vitninu frá því að ákærði hefði boðið þeim að taka af þeim grófar klámmyndir. Þær hafi svo komið vitninu í kynni við ákærða. Vitnið kvað að í fyrra skiptið sem hún hafi komið til ákærða hafi hann tekið af henni grófar klámmyndar og í seinna skiptið hafi hann tekið af þeim A lesbískar myndir. Í fyrra skiptið hafi vitnið farið eitt heim til ákærða. Þau hafi fyrst ræðst saman í síma og hafi ákærði sótt vitnið á [...]. Síðan hafi þau farið heim til ákærða. Ákærði hafi sagt vitninu að myndatökurnar væru fyrir hollenskan mann sem væri með tímarit í Hollandi, en þær C og A hafi einnig verið búnar að ræða við vitnið um þennan hollenska mann. Vitnið kvað að þau hafi rætt saman um greiðslu fyrir myndirnar, en greiðslan hafi verið forsenda þess að hún lét til leiðast. Vitnið kvað að á þessum tíma hafi vitninu þótt allt í lagi að myndirnar myndu birtast í hollensku tímariti, en síðan hafi vitninu þótt þetta ógeðslegt. Vitnið kvað að rætt hefði verið um að greiðslurnar ættu að vera misháar eftir því hversu grófar myndirnar voru. Vitnið kvað að sig minnti að hún hefði fengið greiddar 20.000 krónur fyrir myndirnar. Vitnið kvaðst hafa haft munnmök við ákærða þegar myndatökurnar áttu sér stað og hafi verið tekin mynd af því. Það hafi verið með samþykki vitnisins. Vitnið kvaðst ekki hafa verið undir áhrifum áfengis eða vímuefna í fyrra skiptið sem hún fór til ákærða, en í síðara skiptið hafi bæði vitnið og A verið undir áhrifum áfengis. Þá hafi einnig verið rætt um greiðslur fyrir þá myndatöku. Vitnið kvaðst hafa glímt við átröskun á þessum tíma og einnig þunglyndi, sem hafi þó aukist í kjölfar þessara atburðar. Vitnið kvaðst hafa prófað hass tvisvar sinnum, en á þessum tíma hafi hún einungis drukkið um helgar. Vitnið kvaðst telja að það væru tengsl á milli vanlíðunar vitnisins og þessara atburða. Vitnið kvaðst hugsa mikið um það sem gerðist, þótt hún reyndi að loka á það. Vitnið kvaðst ekki hafa verið þvinguð til neins í samskiptum við ákærða, en hún líti svo á að hún hafi látið til leiðast og ekki áttað sig á hvaða áhrif þetta myndi hafa til langframa. Vitnið kvaðst ekki hafa sagt neinum frá þessu nema einni mjög góðri vinkonu sinni. Vitnið, C, kvaðst hafa kynnst ákærða í gegnum fósturföður sinn áður en þeir atburðir gerðust sem í ákæru greinir. Vitnið kvaðst stundum hafa gætt barna fyrir ákærða. Hún og A hafi í eitt sinn verið að gæta barna fyrir ákærða og hafi þá myndbandsupptökuvél verið í gangi heima hjá ákærða. Vitnið hafi reynt að taka yfir myndatökuna og kvaðst vitnið hafa haldið að hún hefði eyðilagt myndavélina. Skömmu síðar hafi vitnið fengið sms skilaboð frá ákærða þar sem sagði ,,hvað viltu gera fyrir 50.000 + síma”. Hafi þá vitnið verið fullvisst um að hún hefði eyðilagt myndavélina og spurt ákærða hvað hann ætti við. Vitnið kvað ákærða þá hafa rætt um myndatökur við vitnið A og um að myndirnar yrðu sendar til Hollands eða Póllands, þar sem myndirnar ættu að birtast þegar stúlkurnar væru orðnar 18 ára. Ákærði hafi rætt um það að hærra væri greitt fyrir myndir þar sem stúlkurnar væru fáklæddar. Vitnið kvað að fyrsta kvöldið hafi ákærði tekið myndir af þeim A á nærfötunum. Dálítill tími hafi liðið þar til vitnið fór aftur til ákærða, en vitnið kvaðst ekki muna hvort það hefði verið að frumkvæði ákærða eða vitnisins sjálfs. Í síðara skiptið hafi þau rætt um greiðslu á staðnum og hafi verið rætt um að vitnið ætti að nota hjálpartæki. Vitnið kvaðst hafa haft munnmök við ákærða og hafi ákærði greitt hærra fyrir þau. Vitnið kvað ákærða hafa rætt við vitnið um hollenskan mann vegna myndanna. Vitnið kvað ákærða hafa sagt að kynlífshjálpartækin væru frá hollenska manninum sem ákærði hefði rætt um við vitnið. Vitnið kvaðst ekki hafa verið undir áhrifum áfengis þegar þetta gerðist. Vitnið kvað ákærða eitt sinn hafa keypt áfengi fyrir þær A, en ekki útvegað vitninu önnur vímuefni en áfengi. A hafi þó tjáð vitninu að ákærði hefði útvegað henni hass. Hún kvaðst hafa sagt móður sinni frá samskiptum sínum við ákærða. Vitnið kvað þessa atburði hafa haft slæm áhrif á líf vitnisins en vitnið kvaðst hafa reynt að bæla niður minningar um atburðina. Vitnið kvað að hún hafi verið peningalítil á þessum tíma og það sem ákærði hafi greitt henni fyrir, hafi henni þótt miklir peningar þá, en hún hafi ekki fengið reglulega vasapeninga frá foreldrum sínum. Vitnið kvaðst hafa hitt ákærða eftir að samskipti þau sem lýst er í ákæru áttu sér stað og kvaðst vitnið þá hafa fengið lánaða peninga hjá ákærða, en ekki gert neitt í staðinn. Spurð um ástæðu þess að vitnið lagði ekki fram kæru í fyrstu og bar hjá lögreglu að henni fyndist ekki hafa verið brotið á henni, kvað vitnið að hún hefði farið að hugsa meira um atburðina þegar málið kom upp. Vitnið kvaðst aldrei hafa verið þvinguð til neins í samskiptum við ákærða. Niðurstaða. Ákæruliður 1. Ákærði hefur játað að hafa frá sumri 2001 og fram í febrúar 2002 haft samræði og önnur kynferðismök við A gegn greiðslu. Hann hefur játað rétta atvikalýsingu í ákæru, er varðar fjölda skipta munnmaka og samræðis. Þá hefur hann játað að stúlkan hafi á heimili hans haft önnur kynferðismök en samræði við B, m.a. með notkun kynlífstækja, en kvað stúlkurnar hafa átt frumkvæði að því. Þá hefur ákærði játað að hafa tekið fjölda ljósmynda af stúlkunni nakinni, þar á meðal við framangreindar kynlífsathafnir, en bar fyrir dómi að hann hefði eytt myndunum af hörðum diski tölvu sinnar, áður en lögregla gerði húsleit á heimili hans. Ákærði neitaði því að hafa tælt A til ofangreindra kynlífsathafna. Þá hefur ákærði einnig neitað að myndir þær sem hann tók af stúlkunni teljist barnaklám. Ákærði bar fyrir dómi að hann hefði kynnst A í gegnum C, en C hefði stundum gætt barna hans. Ákærði kvað þau eitt sinn hafa verið að ræða um kynlíf og hafi umræðurnar leiðst út í það að ákærði sagði stúlkunum frá því að í Hollandi væru greiddar 30.000-40.000 krónur fyrir klámfengnar myndir. Skömmu síðar hafi A hringt í ákærða og spurt hvort hann gæti tekið slíkar myndir af henni. Þessi framburður ákærða kemur að nokkru heim og saman við framburð A um upphaf kynferðislegra samskipta ákærða og hennar. Þau báru og bæði fyrir dómi að ákærði hefði greitt henni sérstaklega fyrir myndatökurnar og sérstaklega fyrir kynmök þau sem hún átti við ákærða. Við mat á því hvort ákærði hafi tælt stúlkuna til þeirra kynlífsathafna er í ákæru greinir verður að horfa til þessa upphafs samskipta þeirra, er ákærði skýrði stúlkunum frá því að greiddar væru 30.000-40.000 krónur fyrir klámfengnar myndir. Þá verður að horfa til þess að ákærði, sem var 33 ára er atburðir þessir áttu sér stað, hafði yfirburðastöðu gagnvart A, vegna aldurs síns og reynslu, en stúlkan var aðeins 15 ára gömul og í huga 15 ára ungmennis eru þær fjárhæðir sem ákærði nefndi að greiddar væru fyrir slíkar myndir, háar. Þá hefur A lýst því að hún hafi átt við fíkniefnavanda að stríða á þessum tíma og ákærði bar fyrir dómi að hann hefði vitað til að hún væri að kaupa sér vímuefni, er hann ók henni á tilgreindan stað til þess að hún gæti orðið sér úti um slík efni. Þegar allt framangreint er virt er að mati dómsins sannað að með þeirri háttsemi sinni að gefa 15 ára gamalli stúlku til kynna að í vændum væru háar peningagreiðslur fyrir myndir af henni, þar sem hærri greiðsla kæmi fyrir grófari myndir og bjóða henni sérstaka greiðslu fyrir samræði og önnur kynferðismök, hafi ákærði nýtt sér yfirburðastöðu sína í ljósi aldurs og þroskamunar hans og stúlkunnar og tælt hana til þeirra athafna er í ákærulið þessum greinir. Breytir þar engu um að A hafi átt frumkvæði að einhverjum þeirra kynlífsathafna er í ákæru greinir, þar sem ákærði hafði áður gefið henni til kynna að greitt væri fyrir þessar kynlífsathafnir og myndatökur. Ákærði er því sakfelldur fyrir tælingu eins og í ákæru greinir og varðar sú háttsemi hans við 3. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992 og 4. gr. laga nr. 40/2003. Samkvæmt gögnum málsins var gerð húsleit hjá ákærða 14. október 2004 og lagt hald á tölvubúnað. Við skoðun á innihaldi tölvudiska komu í ljós 63 myndir af stúlkunum þremur. Ákærði játaði að hafa tekið fjölda ljósmynda af A, þar á meðal við framangreindar kynlífsathafnir. Sumum myndanna hafði verið eytt og þær yfirskrifaðar að hluta, en unnt reyndist að endurheimta þær. Ákærði neitaði því hins vegar að um vörslu á barnaklámi væri að ræða og kvaðst auk þess hafa eytt myndunum um áramótin 2002-2003. Kemur það heim og saman við dagsetningu þá sem er að finna um síðustu hreyfingu á allmörgum þeirra, en hún er 27. desember 2002. Ákærði var fyrst yfirheyrður hjá lögreglu 14. október 2004 og var sök ákærða því ekki fyrnd þegar rannsókn málsins hófst, sbr. 81. gr. laga nr. 19/1940. A var aðeins 15 ára þegar ákærði tók ljósmyndir þessar af henni og því engum vafa undirorpið að ljósmyndir af henni í hinum ýmsu kynlífsathöfnum er ákærði hafði í vörslu sinni, teljast barnaklám. Hefur ákærði með þeirri háttsemi sinni að hafa í vörslum sínum myndir af henni í framangreindum kynlífsathöfnum, gerst sekur um þá háttsemi sem í ákæru greinir og er þar réttilega heimfærð til 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 7. gr. laga nr. 39/2000 og 2. gr. laga nr. 14/2002. Bótakrafa. A hefur sett fram bótakröfu og krafist þess að henni verði dæmdar bætur að fjárhæð 1.500.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. mars 2002 til þess dags er mánuður var liðinn frá því að bótakrafan var kynnt fyrir ákærða, en með dráttarvöxtum frá þeim degi samkvæmt 9. gr. sbr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Auk þess er gerð krafa um þóknun til réttargæslumanns úr hendi ákærða. Krafan er studd þeim rökum að bótakrefjandi hafi verið ung að árum þegar brotin áttu sér stað. Á þeim tíma sem liðinn er frá því, hafi stúlkan öðlast aldur og þroska til þess að átta sig til fullnustu á alvarleika brotanna. Atburðirnir sæki nú mjög á bótakrefjanda, séu henni sífellt í huga og trufli daglegt líf hennar. Ákærði hafi verið eldri en bótakrefjandi og hafi hann nýtt sér reynsluleysi hennar og hafi brotin átt sér stað á viðkvæmu skeiði í kynferðisþroska hennar. Jafnframt beri að líta til þess að fullkomin óvissa sé um það hvort ljósmyndir þær sem teknar voru af stúlkunni hafi komið til dreifingar á veraldarvefnum. Sú óvissa sé óbærileg og til þess fallin að valda henni tjóni, einkum þegar fram líði stundir. Fyrir liggi jafnframt að atferli ákærða hafi skaðað sjálfsmynd stúlkunnar og muni verknaður hans setja mark á allt líf hennar. Brot sem þetta sé augljóslega til þess fallið að valda þeim sem fyrir verði, miklum miska sem bættur skuli tjónþola eftir því sem sanngjarnt þyki samkvæmt ákvæðum 26. gr. laga nr. 50/1993, sbr. 170. gr. laga nr. 19/1991. Bótakrefjandi vísar til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, til stuðnings kröfum sínum. Um upphafstíma vaxta vísar bótakrefjandi til þess að um nokkur tilvik hafi verið að ræða og kveður brotaþoli að háttsemi ákærða hafi lokið í janúar/febrúar 2002. Því miðar brotaþoli upphafstíma vaxta við 1. mars 2002. Bótakrefjandi vísar til þess að um sé að ræða kynferðisbrot sem ákærði beri skaðabótaábyrgð á samkvæmt framangreindum ákvæðum skaðabótalaga. Við kynferðisbrot verði brotaþoli ávallt fyrir miskatjóni og séu bætur fyrir miska ákvarðaðar eftir því sem sanngjarnt þyki. Við mat á fjárhæð beri að líta til þess hversu alvarlegt brotið sé, hvert sakarstig brotamanns sé, hver huglæg upplifun brotaþolans sé og loks til umfangs tjónsins. Niðurstaða. Þótt engin sérfræðigögn liggi fyrir um andlega líðan stúlkunnar A og hugsanleg áhrif háttsemi ákærða í garð hennar, er ljóst að háttsemi sú sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir, er til þess fallin að valda þeim sem fyrir verður sálrænum erfiðleikum og kom það og glögglega fram í skýrslugjöf hennar fyrir dómi. Því er rétt að dæma ákærða til greiðslu bóta til A, sem þykja hæfilega ákveðnar 250.000 krónur auk vaxta og dráttarvaxta eins og í dómsorði greinir. Ákæruliður 2. Ákærði játaði að þær kynlífsathafnir sem greinir í þessum ákærulið, hafi átt sér stað gagnvart B, en neitaði því að hafa tælt hana til þeirra athafna. Þá hefur ákærði játað að hafa tekið fjölda ljósmynda af stúlkunni nakinni, þar á meðal við framangreindar kynlífsathafnir, en bar fyrir dómi að hann hefði eytt myndunum af hörðum diski tölvu sinnar, áður en lögregla gerði húsleit á heimili hans. Þá hefur ákærði einnig neitað að myndir þær sem hann tók af stúlkunni teljist barnaklám. Ákærði hefur borið fyrir dómi að A hefði hringt í hann og sagt honum að B vildi láta taka af sér klámfengnar myndir. Er þessi framburður ákærða að nokkru í samræmi við framburð B fyrir dómi, en hún kvað vinkonur sínar, þær C og A, hafa tjáð sér að ákærði vildi taka af þeim grófar klámmyndir og hefðu þær síðan komið henni í kynni við ákærða. B kvað ákærða hafa sagt henni að myndatökurnar væru fyrir hollenskan mann og ættu að birtast í tímariti í Hollandi. Þá kvað B að þau ákærði hefðu rætt um greiðslu fyrir myndirnar, en greiðslan hafi verið forsenda þess að hún lét til leiðast og að greiðslur ættu að vera hærri eftir því sem myndirnar yrðu grófari. Ákærði bar sjálfur fyrir dómi að ,,vel gæti verið að rætt hafi verið um að greiðslur yrðu hærri eftir því sem myndirnar væru grófari”. Ákærði hefur játað að hafa greitt B fyrir myndatökur af henni, en neitað að hafa greitt henni sérstaklega fyrir munnmök og önnur kynferðismök en samræði. Þegar litið er til þess að kynferðisleg samskipti ákærða og B hófust með því að ákærði tók af henni grófar klámmyndir og þess að ákærði gaf í skyn við hana að hærri greiðslur kæmu fyrir grófari myndir, er að mati dómsins sannað að ákærði hafi, undir þessu yfirskyni, nýtt sér yfirburðastöðu sína í ljósi aldurs- og þroskamunar hans og stúlkunnar og tælt hana til þeirra athafna er í ákærulið þessum greinir. Breytir þar engu um hvort B hafi átt frumkvæði að einhverjum þeirra kynlífsathafna er í ákæru greinir, þar sem ákærði hafði áður gefið henni til kynna að hærri greiðslur kæmu fyrir grófari myndir. Ákærði er því sakfelldur fyrir tælingu eins og í ákæru greinir og varðar sú háttsemi hans við 3. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992 og 4. gr. laga nr. 40/2003. Ákærði játaði að hafa tekið fjölda ljósmynda af B, þar á meðal við framangreindar kynlífsathafnir. Sumum myndanna hafði verið eytt og þær yfirskrifaðar að hluta, en unnt reyndist að endurheimta þær. Ákærði neitaði því hins vegar að um vörslu á barnaklámi væri að ræða og kvaðst auk þess hafa eytt myndunum um áramótin 2002-2003. Kemur það heim og saman við dagsetningu þá sem er að finna um síðustu hreyfingu á allmörgum þeirra, en hún er 27. desember 2002. Ákærði var fyrst yfirheyrður hjá lögreglu 14. október 2004 og var sök ákærða því ekki fyrnd þegar rannsókn málsins hófst, sbr. 81. gr. laga nr. 19/1940. B var aðeins 15 ára þegar ákærði tók ljósmyndir þessar af henni og því engum vafa undirorpið að ljósmyndir af henni í hinum ýmsu kynlífsathöfnum er ákærði hafði í vörslu sinni, teljast barnaklám. Hefur ákærði með þeirri háttsemi sinni, að hafa í vörslum sínum myndir af henni í framangreindum kynlífsathöfnum, gerst sekur um þá háttsemi sem í ákæru greinir og er þar réttilega heimfærð til 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 7. gr. laga nr. 39/2000 og 2. gr. laga nr. 14/2002. Bótakrafa. B hefur sett fram bótakröfu á hendur ákærða að fjárhæð 1.000.000 króna auk dráttarvaxta frá 1. nóvember 2004 til greiðsludags og greiðslu kostnaðar vegna lögmannsaðstoðar að mati dómsins. Bótakrefjandi kveðst hafa átt í andlegum erfiðleikum, bæði meðan á háttsemi ákærða stóð og áfram. Á þeim tíma er atburðir þessir áttu sér stð hafi bótakrefjandi átt við ýmis vandamál að stríða, s.s. óreglu vegna áfengisnotkunar, þunglyndi og átröskun. Hafi hún þurft að fara í meðferð á BUGL vegna þess. Henni hafi liðið mjög illa vegna atburðanna, sérstaklega þegar hún sé ein, hún fengið kvíðaköst og óttist mjög þá tilhugsun að hitta ákærða. Atferli ákærða sé mjög til þess fallið að skaða sjálfsmynd hennar og geti verknaður hans sett mark sitt á allt hennar líf. Við ákvörðun bóta beri að líta til þess að brot ákærða hafi verið skipulögð og alvarleg. Hann hafi misnotað sér veikleika ungrar stúlku til þess að fá hana til þess að gera það sem hann vildi og ginnt hana til þess með vilyrði um peningagreiðslu. Bótakrefjandi styður kröfu sína þeim rökum að við kynferðisbrot verði brotaþoli alltaf fyrir miskatjóni og skuli bætur ákvarðaðar eftir því sem sanngjarnt þyki. Við mat á fjárhæð þeirra skuli líta til þess hversu alvarlegt brotið sé, hvert sakarstig brotamanns sé, hve huglæg upplifun brotaþolans sé og loks til umfangs tjónsins. Krafan er studd við 170. gr. laga nr. 19/1991 og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Niðurstaða. Þótt engin sérfræðigögn liggi fyrir um andlega líðan stúlkunnar B og hugsanleg áhrif háttsemi ákærða í garð hennar, er ljóst að háttsemi sú sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir, er til þess fallin að valda þeim sem fyrir verður sálrænum erfiðleikum og kom það og glögglega fram í skýrslugjöf hennar fyrir dómi. Því er rétt að dæma ákærða til greiðslu bóta til B, sem þykja hæfilega ákveðnar 150.000 krónur auk vaxta og dráttarvaxta eins og í dómsorði greinir. Ákæruliður 3. Ákærði játaði að þær kynlífsathafnir sem greinir í þessum ákærulið, hafi átt sér stað gagnvart C, en neitaði því að hafa tælt hana til þeirra athafna. Ákærði kvaðst ekki hafa greitt C sérstaklega fyrir munnmökin, eingöngu fyrir myndatökur af henni. Hann kvað hins vegar vel geta verið að rætt hefði verið um að greiðslan yrði hærri eftir því sem myndirnar yrðu grófari. Þá hefur ákærði játað að hafa tekið fjölda ljósmynda af stúlkunni nakinni, þar á meðal við framangreindar kynlífsathafnir, en bar fyrir dómi að hann hefði eytt myndunum af hörðum diski tölvu sinnar áður en lögregla gerði húsleit á heimili hans. Þá hefur ákærði einnig neitað að myndir þær sem hann tók af stúlkunni teljist barnaklám. Ákærði bar fyrir dómi að samræður hans við C og A um kynlíf hafi þróast á þann veg að hann hafi sagt stúlkunum að um 30-40 þúsund krónur fengjust greiddar fyrir klámfengnar myndir. Framburður C fyrir dómi um upphaf kynferðislegra samskipta við ákærða er nokkuð á sömu lund, en hún kvað upphafið megi rekja til þess að hún hafi fengið svohljóðandi sms skilaboð frá ákærða: ,,Hvað viltu gera fyrir 50.000 + síma”. Vitnið kvaðst ekki hafa vitað hvað ákærði átti við og hafi spurt ákærða hvað hann ætti við. Hafi þá ákærði borið í tal við þær A að hann tæki af þeim klámfengnar myndir. Þegar litið er til þess að kynferðisleg samskipti ákærða og C hófust með því að ákærði gaf í skyn við hana að vel væri greitt fyrir klámfengnar myndir af henni og að hærri greiðslur kæmu fyrir grófari myndir, er að mati dómsins sannað að ákærði hafi, undir þessu yfirskyni, nýtt sér yfirburðastöðu sína í ljósi aldurs- og þroskamunar hans og stúlkunnar og tælt hana til þeirra athafna er í ákærulið þessum greinir. Breytir þar engu um hvort C hafi átt frumkvæði að einhverjum þeirra kynlífsathafna er í ákæru greinir, með því að ákærði hafði áður gefið henni til kynna að hærri greiðslur kæmu fyrir grófari myndir. Ákærði er því sakfelldur fyrir tælingu eins og í ákæru greinir og varðar sú háttsemi hans við 3. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992 og 4. gr. laga nr. 40/2003. Ákærði játaði að hafa tekið fjölda ljósmynda af C, þar á meðal við framangreindar kynlífsathafnir. Sumum myndanna hafði verið eytt og þær yfirskrifaðar að hluta, en unnt reyndist að endurheimta þær. Ákærði neitaði því hins vegar að um vörslu á barnaklámi væri að ræða og kvaðst auk þess hafa eytt myndunum um áramótin 2002-2003. Kemur það heim og saman við dagsetningu þá sem er að finna um síðustu hreyfingu á allmörgum þeirra, en hún er 27. desember 2002. Ákærði var fyrst yfirheyrður hjá lögreglu 14. október 2004 og var sök ákærða því ekki fyrnd þegar rannsókn málsins hófst, sbr. 81. gr. laga nr. 19/1940. C var aðeins 15 ára þegar ákærði tók ljósmyndir þessar af henni og því engum vafa undirorpið að ljósmyndir af henni í hinum ýmsu kynlífsathöfnum er ákærði hafði í vörslu sinni, teljast barnaklám. Hefur ákærði með þeirri háttsemi sinni að hafa í vörslum sínum, myndir af henni í framangreindum kynlífsathöfnum, gerst sekur um þá háttsemi sem í ákæru greinir og er þar réttilega heimfærð til 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 7. gr. laga nr. 39/2000 og 2. gr. laga nr. 14/2002. Bótakrafa. C hefur krafist þess að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð 1.400.000 krónur auk vaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 2. mars 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi þar til mánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða þóknun réttargæslumanns. Kröfu sína styður bótakrefjandi þeim rökum að um alvarlega kynferðislega misnotkun hafi verið að ræða og gróft brot gegn persónu brotaþola. Þá sé mjög alvarlegt brot að hafa undir höndum efni sem sýni börn á kynferðislegan eða klámfenginn hátt. Um brot sé að ræða sem komi til með að hafa mikil áhrif á andlega og líkamlega heilsu brotaþola í framtíðinni. Um lagarök vísar bótakrefjandi til XX. kafla laga nr. 19/1991 og til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Niðurstaða. Þótt engin sérfræðigögn liggi fyrir um andlega líðan stúlkunnar C og hugsanleg áhrif háttsemi ákærða í garð hennar, er ljóst að háttsemi sú sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir, er til þess fallin að valda þeim sem fyrir verður sálrænum erfiðleikum og kom það og glögglega fram í skýrslugjöf hennar fyrir dómi. Því er rétt að dæma ákærða til greiðslu bóta til C, sem þykja hæfilega ákveðnar 150.000 krónur. Af því sem fram hefur komið í máli þessu verður ekki fyllilega ráðið að unnt sé að krefjast vaxta af bótakröfunni frá 2. mars 2000, eins og gert er. Því verður vaxtahluta kröfunnar vísað frá dómi, en dráttarvaxtakrafa tekin til greina, eins og nánar greinir í dómsorði. Ákvörðun viðurlaga. Ákærði hefur samkvæmt sakavottorði ekki gerst sekur um brot sem máli geta skipt við ákvörðun refsingar. Við ákvörðun refsingar verður litið til þess að brot ákærða voru ítrekuð og beindust gegn þremur ungum stúlkum. Nýtti ákærði sér yfirburðastöðu sína í krafti aldurs síns og reynslu gagnvart stúlkunum, sem voru á viðkvæmu kynþroskaskeiði. Þá hafði ákærði í vörslum sínum mikið magn af barnaklámi, bæði mjög grófar klámfengnar myndir af brotaþolunum þremur, sem og aðrar myndir sem sýna börn á klámfenginn og kynferðislegan hátt. Telst það brot hans stórfellt. Við ákvörðun refsingar fyrir þann þátt málsins lítur dómurinn til þess markmiðs núgildandi ákvæðis 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga að vernda börn gegn þeirri svívirðilegu misnotkun sem felst í töku, sýningu og skoðun klámfenginna mynda af þeim. Að virtum þeim atriðum sem að framan hafa verið rakin er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 2 ár. Upptökukrafa Með vísan til 1. mgr. 69. gr. laga nr. 19/1940 sæti ákærði upptöku á ACE turntölvu, IBM think pad ferðatölvu, hörðum diski af gerðinni Fujitsu og stafrænni Kodak myndavél. Sakarkostnaður Með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 greiði ákærði sakarkostnað málsins, sem er réttargæsluþóknun Ásu Ólafsdóttur héraðsdómslögmanns, 72.832 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti vegna starfa hennar í þágu brotaþola á rannsóknarstigi auk réttargæsluþóknunar vegna meðferðar málsins fyrir dómi, sem telst hæfilega ákveðin 50.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Þá greiði ákærði réttargæsluþóknun Steinunnar Guðbjartsdóttur hæstaréttarlögmanns, 135.954 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti vegna starfa hennar í þágu brotaþola á rannsóknarstigi, auk réttargæsluþóknunar við meðferð málsins fyrir dómi, sem telst hæfilega ákveðin 50.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Einnig greiði ákærði réttargæsluþóknun Þórdísar Bjarnadóttur héraðsdómslögmanns, 94.682 vegna starfa hennar í þágu brotaþola á rannsóknarstigi, auk réttargæsluþóknunar vegna meðferðar málsins fyrir dómi, sem telst hæfilega ákveðinn 50.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Þá greiði ákærði málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Herdísar Hallmarsdóttur héraðsdómslögmanns, 350.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti á málsvarnarþóknun, fyrir störf hennar á rannsóknarstigi í þágu ákærða og við meðferð málsins fyrir dómi. Samtals er sakarkostnaður sem ákærði er dæmdur til að greiða 803.468 krónur. Uppkvaðning dómsins hefur dregist vegna mikilla anna dómara. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð: Ákærði, Ólafur Eggert Ólafsson, sæti fangelsi í 2 ár. Ákærði greiði A 250.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. mars 2002 til 11. desember 2004, en með dráttarvöxtum frá þeim degi samkvæmt 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Ákærði greiði B 150.000 krónur auk dráttarvaxta frá 11. desember 2004 samkvæmt 9. gr., sbr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Ákærði greiði C 150.000 krónur auk dráttarvaxta frá 30. janúar 2005 samkvæmt 9. gr., sbr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Ákærði greiði sakarkostnað málsins, samtals 803.468 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Herdísar Hallmarsdóttur héraðsdómslögmanns 350.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti, réttargæsluþóknun Þórdísar Bjarnadóttur héraðsdómslögmanns 144.382 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, réttargæsluþóknun Ásu Ólafsdóttur héraðsdómslögmanns 122.832 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og réttargæsluþóknun Steinunnar Guðbjartsdóttur hæstaréttarlögmanns, 185.954 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákærði sæti upptöku á ACE turntölvu, IBM think pad ferðatölvu, hörðum diski af gerðinni Fujitsu og stafrænni Kodak myndavél.
Mál nr. 850/2016
Kærumál Fjárnám Aðfararheimild
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem felld var úr gildi fjárnámsgerð sýslumanns vegna ógreiddra hitaveitugjalda J á þeim grundvelli að V hefði brostið heimild til að byggja kröfu um gjöldin á áætlun í stað þess að staðreyna raunverulega vatnsnotkun með álestri af mælum. Í dómi Hæstaréttar var úrskurðurinn staðfestur með þeirri athugasemd að V gæti án tillits til afstöðu umráðamanns fasteignar átt úrræði til að koma við slíkum álestri.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, BenediktBogason og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. desember 2016, enkærumálsgögn bárust réttinum 2. janúar 2017. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlandseystra 5. desember 2016, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um aðfellt yrði úr gildi fjárnám, sem sýslumaðurinn á Norðurlandi eystra gerði hjáhonum 1. júní 2015 fyrir kröfu sóknaraðila að fjárhæð samtals 127.495 krónur. Kæruheimilder í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, en sóknaraðila var veitt leyfitil kæru 6. janúar 2017. Hann krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila umógildingu fjárnámsins. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar, en til vara að fyrrnefndu fjárnámi verði breytt þannig aðþað taki til lægri fjárhæðar og málskostnaður falli þá niður á báðum dómstigum.Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði var fjárnámið, sem deilt er umí málinu, gert fyrir kröfu, sem sóknaraðili telur sig eiga á hendur varnaraðilavegna gjalda fyrir hitaveitu til tveggja nánar tilgreindra fasteigna á árunum2011 til og með 2014, en gjöld þessi reisti sóknaraðili á áætlun umvatnsnotkun. Héraðsdómur tók til greina kröfu varnaraðila um ógildingufjárnámsins á þeim grundvelli að sóknaraðila hafi brostið heimild til að byggjakröfu um gjöldin á áætlun í stað þess að raunveruleg vatnsnotkun yrði staðreyndmeð álestri af mælum. Að því verður að gæta að sóknaraðili getur án tillits tilafstöðu umráðamanns fasteignar átt úrræði til að koma við slíkum álestri, sbr.til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 18. apríl 1975 í máli nr. 74/1974, sem birtur erí dómasafni réttarins 1975 á bls. 423. Með þessari athugasemd verður hinn kærðiúrskurður staðfestur með vísan til forsenda hans.Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Veitustofnun Skútustaðahrepps, greiði varnaraðila, Jónasi PétriPéturssyni, 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 5. desember2016.Málþetta, sem tekið var til úrskurðar mánudaginn 10. október 2016, er komið tildómsins með bréfi sóknaraðila, Jónasar Péturs Péturssonar, Skútahrauni 16,Skútustaðahreppi, mótt. 29. júní 2015, þar sem sóknaraðili krefst þess aðfjárnámsgerð sýslumannsins á Norðurlandi eystra nr. 024-2015-00463, sem framfór hinn 1. júní 2015 að kröfu varnaraðila, Veitustofnunar Skútustaðahrepps,Hlíðarvegi 6, Skútustaðahreppi, „verði ógilt eða til vara breytt þannig aðfjárnámskrafa verði lækkuð.“ Þá krefst hann málskostnaðar. Varnaraðilikrefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað en umþrætt aðfarargerð staðfest.Þá krefst varnaraðili málskostnaðar.Meðgerðinni var gert fjárnám í eignarhluta Jónasar Péturs í fasteigninni Vogum 2,Skútustaðahreppi, fnr. 216-3259, fyrir kröfu samtals að fjárhæð 127.495.Úrskurðurí málinu, upp kveðinn hinn 10. maí 2016, var ómerktur með dómi Hæstaréttar ímáli nr. 455/2016.MálavextirSóknaraðilikrefst í málinu ógildingar eða breytingar aðfarargerðar nr. 024-2015-00463. Húnfór fram hinn 1. júní 2015 og var varnaraðili þessa máls gerðarbeiðandi ensóknaraðili gerðarþoli. Samkvæmt endurriti úr gerðabók sýslumannsins áNorðurlandi eystra var krafizt fjárnáms fyrir kröfu að fjárhæð 127.495 krónursem sundurliðaðist svo að höfuðstóll nam 98.776 krónum, dráttarvextir 23.214krónum, innheimtuþóknun var 56.701 króna og fjárnámsgjöld 5.900 krónur. Tilfrádráttar skyldu koma 57.096 krónur vegna „Hlutd. í afgj. skv. samningi frá01.07.1971.“ Loks skyldi fjárnámið ná til áfallandi dráttarvaxta, kostnaðar viðgerðina og kostnaðar af frekari fullnustugerðum ef til þeirra kæmi. Segir ígerðabók sýslumanns að gert hafi verið fjárnám, að ábendingu varnaraðila, íeignarhluta sóknaraðila í fasteigninni Vogum 2, Skútustaðahreppi, fnr.216-3295. Af hálfu sóknaraðila var mætt við gerðina og því lýst yfir aðaðförinni yrði skotið til héraðsdóms. Íaðfararbeiðni er byggt á því að sóknaraðili hafi hvorki greitt hitaveitugjöldvegna hitaveitu í íbúðarhúsi að Vogum 2, sem sóknaraðili eigi að þriðjungi, néhitaveitugjöld vegna hitaveitu í vélageymslu að Vogum 2, sem sóknaraðili eigi12% hlut í. Íaðfararbeiðninni segir að varnaraðili hafi tekið við öllum réttindum og skyldumHitaveitu Reykjahlíðar eftir að hitaveitur hafi verið gerðar skattskyldar skv.lögum nr. 50/2005. Þá segir í beiðninni að reikningar vegna ógreiddrahitaveitugjalda vegna íbúðarhússins Voga 2 séu gerðir á dánarbú SigurgeirsJónassonar en sóknaraðili eigi húsið að þriðjungi en reikningar vegna ógreiddrahitaveitugjalda vegna vélageymslunnar séu gerðir á Félagsbúið Vogum 2 og 4, ensóknaraðili eigi þar 12% hlut. Er vísað til þess að samkvæmt 79. gr. orkulaganr. 58/1967 og 4. gr. reglugerðar nr. 432/1985 megi taka öll gjöld samkvæmt gjaldskrálögtaki á kostnað gjaldanda. Í beiðninni segir jafnframt að samkvæmt. 3. gr.reglugerðarinnar hafi varnaraðili „einkaleyfi til dreifingar og sölu á heituvatni með þeim takmörkunum sem um [geti] í 9. og 11. gr. samnings viðlandeigendur í Vogum frá 1971, sem [sé] meðfylgjandi aðfararbeiðni þessari.“Hinn1. júlí 1971 var gerður samningur milli oddvita Skútustaðahrepps fyrir höndHitaveitu Reykjahlíðar annars vegar og eigenda jarðarinnar Voga hins vegar.Samkvæmt samningnum skyldu landeigendur leggja á eigin kostnað asbestpípu fráskiptistöð í Reykjahlíð að Vogum, með nauðsynlegum búnaði. Að henni fullgerðriskyldi hún afhent hitaveitunni sem skyldi annast rekstur hennar, viðhald ogendurnýjun. Landeigendur skyldu leggja hitaveitunni til 4,5 sekúndulítra „afheitu vatni fyrir hitaveituna“ sem skyldi greiða fyrir vatnið, árlega miðað viðmestu vatnssölu á hverju almanaksári. Er til tekið hversu háar þær greiðslurskuli vera og skal fjárhæðin fara með nánari hætti eftir vatnssöluhitaveitunnar og vera verðtryggðar miðað við vísitölu byggingarkostnaðar 1.október 1971. Landeigendum sé heimilt að nota afgangsvatn til eigin þarfa tilheyþurrkunar og ræktunar endurgjaldslaust.Ímálinu liggur afrit bréfs landeigenda í Vogum til sveitarstjórnarSkútustaðahrepps, dags. 31. desember 1991. Þar segir: „Þar sem landeigendur íVogum hafa ekki fengið svar við tillögu er lögð var fram á fundi meðsveitarstjóra Skútustaðahrepps 19. nóvember s.l. varðandi breytingar áleigusamningi frá 1971 vegna hitaveitu Reykjahlíðar þá tilkynnist hér með aðfrá 1. janúar 1992 láta landeigendur í Vogum hitaveituna hafa 2,5 lítra á sek.af heitu vatni. Frá sama tíma munu þeir nota sjálfir 2 lítra á sek. til eiginþarfa og greiða því ekki til hitaveitu Reykjahlíðar fyrir vatnsnotkun.“Þáliggur í málinu bréf landeigendanna til sveitarstjórnarinnar, dags. 20. júlí1992. Þar segir: „Hér með tilkynnist að undirritaðir segja hér með uppleigusamningi er gerður var 1971 milli oddvita Skútustaðahrepps f.h. HitaveituReykjahlíðar og landeigenda í Vogum.“Hinn10. febrúar 2015 höfðaði varnaraðili mál á hendur sóknaraðila og öðrum eigendumjarðarinnar Voga í Skútustaðahreppi og krafðist þess að viðurkennt yrði annarsvegar að áðurnefndur samningur 1. júlí 1971 væri gildur og hins vegar að varnaraðiliværi eigandi að „asbestpípu sem liggur frá skiptistöð í landi Reykjahlíðar aðlandi Voga“. Með úrskurði héraðsdóms 7. apríl 2016 var kröfu varnaraðila um aðviðurkennt yrði að samningurinn væri í gildi vísað frá dómi, en með dómiHæstaréttar Íslands 12. maí 2016 í máli nr. 311/2016 var það ákvæðiúrskurðarins fellt úr gildi.Varnaraðilisendi sóknaraðila innheimtubréf, dags. 18. júní 2014. Þar segir meðal annars:„Þann 10. júní s.l. sendum við landeigendum í Vogum og rétthöfum skv. samningimilli eigenda jarðarinnar Voga í Skútustaðahreppi og oddvita Skútustaðahreppsf.h. Hitaveitu Reykjahlíðar frá 1. júlí 1971 bréf þar sem upplýst er að ekkiverði lengur unað við þá réttaróvissu sem uppi sé og verið hefur um árabil umgildi þess samnings og því brýnt að dómstólar skeri hið fyrsta úrréttarágreiningi þ.a.l. Á sama tíma hafa safnast upp vanskil notenda HitaveituReykjahlíðar í Vogalandi.“ Er í bréfinu sögð vakin athygli á því aðgreiðsluskylda einstakra notenda hitaveitunnar sé reist á reglugerð nr.432/1985 fyrir Hitaveitu Reykjahlíðar og hafi hún „í sjálfu sér ekkert meðsamninginn frá 1971 að gera.“ Allt að einu eigi sóknaraðili „á grundvelli þesssamnings rétt á afgjaldi og [nemi] ófyrndar og gjaldfallnar eftirstöðvar þessfyrir árin 2010, 2011, 2012 og 2013 samtals kr. 54.708,-.“ Komi sú fjárhæð tilfrádráttar skuld sóknaraðila við varnaraðila.Innheimtubréfið,dags. 18. júní 2014, var ítrekað með öðru dags. 4. febrúar 2015. Er þarsérstaklega ítrekað að greiðsluskylda einstakra notenda sé reist á reglugerð nr.432/1985 en hafi „í sjálfu sér ekkert með samninginn milli eigenda jarðarinnarVoga í Skútustaðahreppi og oddvita Skútustaðahrepps f.h. Hitaveitu Reykjahlíðarfrá 1. júlí 1971 að gera.“Málsástæður og lagarök sóknaraðilaSóknaraðilikveðst byggja á því að ákvæði orkulaga nr. 58/1967 séu ófullnægjandiaðfaraheimild í máli þessu þar sem þau uppfylli ekki lögmætisreglustjórnskipunarréttar, sbr. einnig 40. og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Það sémeginregla að aðför sé framkvæmd á grundvelli eða að undangenginni meðferðdómstóla, sbr. 1. – 3. tl. 1. mgr., 1. gr. og 11. gr. laga nr. 90/1989. Heimildtil aðfarar án undanfarandi aðkomu dómstóla, svo sem 10. tl. 1.mgr. 1. gr.laganna, sé því undantekning. Af þeim sökum og vegna íþyngjandi eðlis aðfarar,verði krafa sem fella á undir slíka heimild að byggja á tvímælalausulagaákvæði. Í 79. gr. laga nr. 58/1967 sé einungis með almennum hætti mæltfyrir um að taka megi lögtaki gjöld samkvæmt lögunum og reglugerðum oggjaldskrám settum samkvæmt þeim. Þá sé ekki að finna í lögunum neinatilgreiningu á þeim gjöldum sem að reglugerðir eða gjaldskrár hitaveitna getimælt fyrir um, öðru en heimæðagjaldi. Jafnframt séu engin ákvæði í lögunum umandlag gjaldtöku eða á hverjum greiðsluskylda vegna gjalda skv. 79. gr. eigi aðhvíla, hver geti verið gerðarþoli vegna lögtaks. Sóknaraðili segir að almenn ogótilgreind heimild í lögum nr. 58/1967 um lögtaksrétt, án nánari tilgreiningarandlags gjaldtöku, greiðanda gjalda og álagningar að öðru leyti, sé ekkifullnægjandi til skerðingar eigna. Þá geti löggjafinn ekki framseltframkvæmdavaldinu vald til að ákvarða og innheimta ótilgreind gjöld afótilgreindum aðilum og enn síður heimilað innheimtu slíkra gjalda með valdboðií formi lögtaks. Um þetta megi vísa til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr.642/2012.Þásegist sóknaraðili telja aðfararbeiðni varnaraðila ekki nægilega skýra ogglögga til þess að sýslumaður hafi mátt byggja aðför á henni, samkvæmt 10. gr.laga nr. 90/1989. Sóknaraðili segir að varnaraðili segi kröfu sína um gjaldtökubyggða á 79. gr. laga nr. 58/1967 og 3. og 4. gr. reglugerðar nr. 432/1985.Ákvæði þessi séu almenns eðlis en mæli ekki fyrir um skyldu til greiðslutiltekinna gjalda. Sóknaraðili kveðst hér vísa til fyrri orða sinna um efni 79.gr. laga nr. 58/1967, en einnig byggja á að í 3. gr. reglugerðar nr. 432/1985sé mælt fyrir um einkaleyfi hitaveitu Reykjahlíðar til dreifingar og sölu áheitu vatni og í 4. gr. segi að hitaveitan innheimti hitaveitugjöld samkvæmtgjaldskrá. Þannig mæli lagaákvæðið og jafnvel reglugerðin ekki fyrir umgjaldskyldan aðila, gjaldstofn eða reglur um ákvörðun gjalds. Af þessu leiði aðí aðfararbeiðni sé ekki vísað til fullnægjandi og nauðsynlegragjaldtökuheimilda. Þá sé ekki í aðfararbeiðni gerð grein fyrir þeirri gjaldskrásem krafa gerðarbeiðanda styðjist við og enn síður sé vísað til þeirra ákvæða íslíkri gjaldskrá sem fjárkrafan sé byggð á. Beri því að ógilda fjárnámsgerðinaþar sem aðfararbeiðni hafi ekki tilgreint með skýrum hætti gjaldtökuheimildinaeins og krafizt sé samkvæmt 10. gr. laga nr. 90/1989.Sóknaraðilisegir að aðfararheimildin sé byggð á reikningum gerðarbeiðanda sem beint sé tilþriðja aðila, en ekki sóknaraðila og hvíli engin skylda á sér að greiða slíkafjárkröfu á hendur þriðja aðila. Af því leiði að gerðarþoli samkvæmt umþrættrifjárnámsgerð sé ekki réttur gerðarþoli vegna fjárkrafna samkvæmtaðfararheimild, sbr. 3. gr. laga nr. 90/1989. Af þeim sökum eigi að ógildaaðfaragerðina. Megi hér einnig vísa til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr.642/2012.Sóknaraðilisegir að annarsvegar sé fjárkrafa varnaraðila á hendur sér byggð á reikningumsem beint sé til dánarbús Sigurgeirs Jónassonar sem greiðanda. Sóknaraðilikveðst mótmæla lögmæti þess að aðför sé gerð hjá honum vegna kröfu sem byggð séá reikningum á hendur þessum lögaðila, sbr. 3. gr. laga nr. 90/1989.Varnaraðili hafi á engan hátt sýnt fram á að sóknaraðila beri að greiðafjárkröfu á hendur þessu dánarbúi, en sönnunarbyrði fyrir því hvíli ávarnaraðila.Þásegir sóknaraðili að fjárkrafa varnaraðila sé einnig byggð á reikningum sembeint sé til félagsbúsins Voga 2 og 4 sem greiðanda. Sóknaraðili segist mótmælalögmæti þess að aðför sé gerð hjá sér vegna kröfu sem byggð sé á reikningum áhendur þessum lögaðila, sbr. 3. gr. laga nr. 90/1989. Þá hafi varnaraðili ekkileitt í ljós á hvaða forsendum sóknaraðili beri greiðsluskyldu vegna fjárkröfuá hendur þessum þriðja aðila en sönnunarbyrði vegna þess hvíli á varnaraðila.Sóknaraðilisegir að varnaraðili hafi höfðað dómsmál á hendur sóknaraðila og fleirum en ímálinu sé meðal annars deilt um gildi samnings aðila og þar af leiðandi um réttsóknaraðila til nýtingar á heitu vatni og þannig, eðli málsins samkvæmt um réttvarnaraðila til að innheimta hitaveitugjöld af sóknaraðila og öðrumlandeigendum. Innheimtukrafa varnaraðila sé meðal annars byggð á hinum umþrættasamningi við landeigendur í Vogum og sóknaraðili þar með talinn eins og sjámegi af tilgreiningu samningsins í aðfararbeiðni. Landeigendur hafi sagt uppsamningi við varnaraðila hinn 20. júlí 1992 en í umræddu dómsmáli sé meðalannars deilt um gildi þeirrar uppsagnar. Áður en landeigendur í Vogum hafi sagtupp samningnum hafi þeir tilkynnt varnaraðila að þeir myndu sjálfir nota 2sekúndulítra af vatnsrétti sínum til eigin nota. Landeigendur í Vogum, sóknaraðiliþar með talinn, hafi frá þeim tíma hagað ráðstöfunum sínum í samræmi viðtilkynninguna og lög. Hafi þeir haft réttmætar væntingar um að geta notað eigiðheita vatn til húshitunar og að hagsmunum þeirra yrði ekki raskað með fjárkröfuvarnaraðila rúmum tveimur áratugum eftir uppsögn samningsins enda hafivarnaraðili ekki áður gripið til innheimtuaðgerða. Þannig hafi sóknaraðili ogaðrir landeigendur í Vogum aðeins notað vatn í eigin eigu en ekki séágreiningur um að landeigendurnir, þar með talinn sóknaraðili, eigi 4,5sekúndulítra af heitu vatni. Samkvæmt stjórnarskrá og 10. gr. laga nr. 57/1998um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu sé landeiganda, eins ogsóknaraðila, heimilt að hagnýta án leyfis jarðhita í eignarlandi sínu tilheimilis- og búsþarfa allt að 3,5 MW eða 10,48 sekúndulítrum. Hafi á engan háttverið sýnt fram á að raunnotkun landeigenda í Vogum hafi verið meiri en þessi.Þvert á móti hafi samanlögð raunnotkun landeiganda verið áætluð innan við 1,5sekúndulítrar. Af þessu öllu sé ljóst að engin greiðsluskylda sé enda hafisóknaraðili einungis nýtt eigið vatn. Þá hafi notkun jarðarinnar Voga verið munminni en eign jarðarinnar, og þar með allra landeigenda, á heitu vatni. Þá séeinnig ljóst að greiðsluskylda sóknaraðila á fjárkröfu varnaraðila sé í hæstalagi óviss og sé ágreiningur um það efni nú fyrir dómstólum í framangreindudómsmáli. Með vísan til þess sé ljóst að verulegur vafi sé um réttmætikröfugerðar beiðanda. Skilyrði aðfarar um skýra og ótvíræða kröfu sé þannigekki uppfyllt sbr. 10. gr. og 2. mgr. 27. aðfararlaga. Þessu til viðbótar feliaðförin í sér inngrip stjórnvalds í ráðstöfun réttinda sem deilt sé um fyrirdómstólum en slíkt standist ekki 2. og 70. gr. stjórnarskrár og 1. mgr. 6. gr.Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Með vísan til þessa kveðstsóknaraðili mótmæla því að varnaraðili eigi þann rétt sem fjárkrafa hans sébyggð á. Verði að minnsta kosti að telja ljóst að veruleg óvissa ríki umréttinn. Af þeim sökum hafi sýslumanni því borið að hafna því að gerðin færifram, þar að auki feli framkvæmd aðfararinnar í sér ráðstöfun réttinda semdeilt sé um fyrir dómstólum. Vegna þessa beri að ógilda aðfarargerðina.Sóknaraðilisegir að af reikningum þeim, sem krafa varnaraðila sé studd við, sé ljóst aðbyggt sé á áætlaðri vatnsnotkun en ekki raunnotkun vatns. Þannig segi skýrlegaá umræddum reikningum að hitaveita sé áætluð. Með því að bera saman framlagðareikninga sjáist að á hverju ári sé áætlun miðuð við sama magn rúmmetra, 995fyrir dánarbú Sigurgeirs Jónassonar og 249 fyrir Félagsbúið Vogum 2 og 4. Séhorft til gjaldskrár varnaraðila fyrir árið 2014, númer 475/2014, komi fram aðaðeins sé í undantekningartilvikum heimilt að gera kröfu um gjöld samkvæmtáætlun. Þetta sé annars vegar þegar mælir hafi ekki verið settur upp en hinsvegar þegar hann bilar, sbr. 3. mgr. 3. gr. gjaldskrárinnar. Ekki hafi veriðsýnt fram á að slík undantekningarregla eigi við um sóknaraðila en varnaraðilaberi að sýna fram á að skilyrði séu til að byggja gjaldtöku á slíkri undantekningarreglu,sé hún yfirleitt lögmæt. Þessu til viðbótar beri reikningar varnaraðila með sérað gerð sé krafa um mánaðargjald mælis, en á sumum reikningum sé sú þversögn aðgerð sé krafa um greiðslu fyrir vatnsnotkun samkvæmt áætlun en ekki álestrimælis. Sóknaraðili segist mótmæla því að lögmætt sé að gera kröfu um gjaldfyrir mæli sem svo virðist ekki notaður. Sóknaraðili segist byggja á því aðjafnvel þó að litið væri svo á að varnaraðili geti krafizt greiðslu fyrirnotkun á heitu vatni sé umkrafin fjárkrafa bæði óviss og ósönnuð þar sem ekkihafi verið sýnt fram á raunverulega notkun á vatni. Sé ekki lögmætt að byggjafjárkröfu á áætlun þegar meginreglan samkvæmt gjaldskrá varnaraðila byggi áraunnotkun. Með vísan til þessa beri að ógilda fjárnámsgerðina.Verðiþessi sjónarmið ekki tekin til greina segist sóknaraðili byggja á því aðfjárnámskrafan sé alltof há og að af þeim sökum eigi að ógilda fjárnámsgerðinaeða breyta henni til lækkunar.Sóknaraðilikveðst byggja á því að hann hafi einungis notað eigið hitaveituvatn og sé þaraf leiðandi ekki kaupandi heits vatns af varnaraðila. Um þetta sé meðal annarsdeilt í áður nefndu dómsmáli. Sýslumaður hafi ekki samþykkt þetta og hafiþannig farið inn á svið dómstóla. Sóknaraðili kveðst, hvað sem því líði, teljaað jafnvel þótt fallizt væri á heimild varnaraðila til innheimtuhitaveitugjalda sé frádregið afgjald rangt reiknað. Í því sambandi sé rétt aðhafa í huga að varnaraðili haldi því fram að samningur hans við landeigendur íVogum, sóknaraðila þar með talinn, sé enn í gildi. Kom þetta meðal annars framí því að varnaraðili dragi frá kröfu sinni leigugjald fyrir heita vatnið árin2011 til 2014, reiknuðu samkvæmt eigin forsendum. Sóknaraðili kveðst teljaútreikninga varnaraðila af afgjaldi, sem sýslumaður hafi samþykkt með framkvæmdfjárnámsins, rangt reiknaða og vegna þess galla beri að ógilda fjárnámsgerðina.Til vara sé gerð krafa um að fjárnámsgerðinni verði breytt og hún lækkuð ísamræmi við útreikninga sóknaraðila. Samkvæmt útreikningum sóknaraðila nemiverðmæti hlutdeildar hans í afgjaldi jarðarinnar Voga vegna áranna 2011 til2014 samtals 81.619 krónum. Afgjaldið sé þannig reiknað að afgjald, samkvæmtútreikningum varnaraðila frá árinu 1990, sé notað sem upphafsgjald og það síðanuppfært miðað við árlega hækkun byggingarvísitölu og fengin út hlutdeildsóknaraðila miðað við eignarhluta hans í landareign Voga. Varnaraðili reiknihins afgjaldið sem 57.096 krónur fyrir þennan tíma og muni þar 24.523 krónum.Við ógreitt afgjald eigi að bætast dráttarvextir af gjaldi hvers árs frá 1.nóvember 2011, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 en skýrt hafi verið kveðiðá um það í samningi aðila frá 1. júlí 1971 að gjalddagi afgjalds væri 1.nóvember ár hvert. Nemi dráttarvextir af kröfu sóknaraðila um afgjald aftímabilinu 2011 til 1. maí 2015 samtals 92.336 krónum. Sóknaraðili kveðstbyggja á því að þar sem afgjald hafi verið rangt reiknað beri að ógildafjárnámsgerðina. Til vara sé þess krafizt að gerðinni verði breytt og húnlækkuð sem nemi vanreiknuðu afgjaldi áranna 2011 til 2014 ásamt dráttarvöxtum,samtals 116.859 krónum, eða hún að minnsta kosti lækkuð sem nemi mismuni á réttreiknuðu og rangt reiknuðu afgjaldi, 24.523 krónum.Þákveðst sóknaraðili krefjast breytinga á upphæð fjárnámsgerðarinnar til lækkunarsem nemi skuldajöfnuði vegna vangreidds afgjalds áranna 1992 til 2010.Sóknaraðili segir að samkvæmt 40. gr. laga nr. 90/1989 sé gerðarþola heimilt aðneyta réttar til skuldajafnaðar við kröfu gerðarbeiðanda meðal annars með kröfusem gerðarbeiðandi viðurkennir rétta að uppfylltum almennum skilyrðumskuldajafnaðar. Fyrir liggi að varnaraðili viðurkenni að sér beri að greiðasóknaraðila afgjald og að varnaraðili hyggist líta til afgjalds vegna áranna2011 til 2014 og lækka þannig kröfu sína. Varnaraðili reikni fjárhæðafgjaldsins hins vegar rangt og líti ekki til dráttarvaxta vegna vangreiðslusinnar eins og sóknaraðili hafi fjallað um. Sóknaraðili segir að miðað við þærforsendur að greiðsluskylda sé til staðar krefjist sóknaraðili þess að tilviðbótar því að frá kröfu varnaraðila dragist rétt reiknað afgjald áranna 2011til 2014 verði afgjaldskröfu sóknaraðila vegna fyrri ára, ásamt dráttarvöxtum,skuldajafnað á móti því sem eftir standi af kröfu varnaraðila. Sé krafasóknaraðila byggð á 40. gr. laga nr. 90/1989, sbr. 26. gr. laga nr. 150/2007 og2. mgr. 1. gr. laga nr. 14/1995. Sé bæði byggt á því að varnaraðili viðurkennirétt sóknaraðila til afgjalds og að aðalkrafa og gagnkrafa séu samrættar endasé vísað til samnings aðila frá 1971, bæði í aðfararbeiðni og reglugerð umvarnaraðila nr. 432/1985. Þá haldi varnaraðili því fram í áðurnefndu dómsmáliað umræddur samningur sé í fullu gildi og yrði ekki fallizt á skuldajöfnun aðþessu leyti myndi varnaraðili auðgast með óréttmætum hætti af vanefndum sínum ákostnað sóknaraðila. Sóknaraðili segir að ógreitt afgjald vegna áranna 1992 til2010 nemi alls 195.634 krónum auk uppsafnaðra dráttarvaxta að fjárhæð 1.378.059krónur, samtals 1.573.693 krónum. Afgjald sé reiknað út með sama hætti og vegnaáranna 2011 til 2014. Sóknaraðili kveðst vegna dráttarvaxta einnig vísa tilþeirra sjónarmiða sem áður hafi verið rakin varðandi afgjald sbr. lög nr.38/2001 og eldri lög um sama efni nr. 25/1987. Með vísan til þessa sé gerðkrafa um að fjárnámsgerðin verði ógilt enda sé ljóst að þegar litið hafi veriðtil skuldajafnaðarréttar sóknaraðila, þó einungis væri vegna afgjalds áranna1992 til 2010, sé krafa gerðarbeiðanda orðin neikvæð. Verði ekki fallizt áógildingu fjárnámsgerðarinnar þá sé með vísan til sömu sjónarmiða gerð krafa umað fjárnámsgerðinni verði breytt og fjárhæð kröfunnar lækkuð í 0.Sóknaraðilisegist mótmæla sérstaklega að fjárnám hafi verið gert samkvæmtdráttarvaxtakröfu varnaraðila. Í því sambandi sé rétt að benda á að reikningarberi með sér að þeir hafi aldrei verið gefnir út og hafi því aldrei boriztgerðarþola og hafi fyrst verið lagðir fram með aðfararbeiðninni. Þá ségjaldskrá varnaraðila nr. 475/2014 óljós um hvenær gjalddagi hitaveitugjaldasé, hvort hann sé mánaðarlega eða sjaldnar. Allt að einu sé ljóst að gjalddagigeti ekki verið fyrr en við útsendingu reiknings, samkvæmt 2. mgr. 5. gr.gjaldskrárinnar. Með vísan til þessa séljóst að verði fallizt á að varnaraðili eigi kröfu á hendur sóknaraðila verðidráttarvaxtakrafa ekki byggð á 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 heldur 3. mgr.5. gr. laganna. Af því leiði að krafan hafi einungis getað borið dráttarvexti30 dögum eftir að boðun um aðför hafi borizt sóknaraðila. Með vísan til þessaberi að breyta fjárnámsgerð og lækka fjárhæð þeirrar kröfu sem fjárnám sé gertfyrir vegna dráttarvaxta sem nemi reiknuðum dráttarvöxtum fyrir 17. maí 2015 ogað dráttarvextir reiknist einungis frá þeim degi.Þá segist sóknaraðili mótmæla því að fjárnámhafi verið gert fyrir kröfu sem að hluta til sé fyrnd enda hafi kröfu umfyrningu verið haldið uppi við framkvæmd gerðarinnar. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr.gjaldskrár um starfsemi varnaraðila nr. 475/2014 skuli hitaveitugjöld aðmeginreglu vera krafin mánaðarlega, þegar eftir álestur mælis. Heimilt sé aðfækka gjalddögum en það sé undantekning sem taka þurfi sérstaka ákvörðun um ogliggi ekkert fyrir um að svo hafi verið gert gagnvart sóknaraðila. Sóknaraðilahafi aldrei verið sendir reikningar og hafi þeir ekki borizt fyrr en meðaðfararbeiðni hinn 16. apríl 2015.Sóknaraðilikveðst byggja á því að jafnvel þótt fallizt væri á heimild varnaraðila til aðkrefjast hitaveitugjalda, þá séu fyrndar kröfur vegna hitaveitugjalda semstofnazt hafi í janúar og febrúar 2011, sbr. 3. gr. laga nr. 150/2007. Enguskipti þó gerðarbeiðandi hafi ekki sent reikning vegna þeirra mánaða enda getikröfuhafi ekki varnað því að fyrningarfrestur byrji að líða með því að látaundir höfuð leggjast að senda reikning í samræmi við eigin reglur. Fyrningukrafna vegna ársins 2011 hafi þannig ekki verið slitið fyrr en í fyrsta lagiþegar sýslumanni hafi borizt aðfararbeiðni varnaraðila, 27. marz 2015, sbr. 52.gr. laga nr. 90/1989. Með vísan til þessa beri að breyta fjárnámsgerð þannig aðfjárhæð fjárnámskröfu sé lækkuð sem nemi greiðslum vegna fyrndra gjalddaga íjanúar og febrúar 2011 ásamt dráttarvöxtum af fjárhæð þeirra. Sóknaraðilisegir að með vísan til þess að fjárnámskrafa sé ólögmæt eða að minnsta kostirangt reiknuð telji hann innheimtuþóknun samkvæmt henni alltof háa. Sé þesskrafizt að innheimtuþóknun að fjárhæð 56.701 króna samkvæmt fjárnámsgerð verðifelld brott eða lækkuð verulega samkvæmt mati dómsins. Sóknaraðilikveðst styðja kröfu sína um greiðslu málskostnaðar við XXI. kafla laga nr.91/1991, sbr. 94. gr. laga nr. 90/1989.Um heimild til að krefjast úrlausnar héraðsdóms um aðfarargerð sé vísaðtil XV. kafla laga nr. 90/1989. Málsástæður og lagarök varnaraðilaVarnaraðilikveðst byggja kröfur sínar á því að óháð samningi aðila frá 1971 sé hann ífullum rétti að krefja eigendur jarða í Vogum og notendur hitaveituReykjahlíðar um gjald fyrir notkun hitaveitunnar og kveðst byggja það áreglugerð nr. 432/1985, fyrir Hitaveitu Reykjahlíðar og gjaldskrá veitunnar áhverjum tíma. Varnaraðilisegist mótmæla því að aðfararheimild sé ófullnægjandi og aðfararbeiðni sé ekkií lögmæltu formi. Heimild varnaraðila til lögtaks sé líkt og fram komi íaðfararbeiðni byggð á 79. gr. orkulaga nr. 58/1967, ákvæði reglugerðar nr.432/1985 sbr. 3. mgr. 1. gr. laga nr. 29/1885 og 10. tl. 1. mgr. 1. gr. laganr. 90/1989. Í öllum þessum lagaákvæðum komi fram skýrar heimildir til þess aðtaka gjöld lögtaki. Því sé mótmælt sem fram komi í málsástæðum sóknaraðila að íorkulögum nr. 58/1967 sé ekki að finna neina tilgreiningu þeirra gjalda sem aðreglugerðir eða gjaldskrár hitaveitna geti mælt fyrir um. Í 79. gr. lagannakomi fram að öll gjöld skv. lögunum og reglugerðum og gjaldskrám settumsamkvæmt þeim megi taka lögtaki. Í áðurnefndri reglugerð fyrir HitaveituReykjahlíðar komi fram í 4. gr. að til þess að standa straum af kostnaði viðhitaveituna innheimti hún hitaveitugjöld svo sem orkugjöld og heimæðargjald,samkvæmt nánari ákvæði í gjaldskrá.Varnaraðilikveðst mótmæla því að dómur Hæstaréttar Íslands í máli nr. 642/2012 séfordæmisgefandi fyrir það mál sem hér sé deilt um. Í dóminum hafi ekki veriðtalið að í orkulögum nr. 58/1967 eða í öðrum lögum á sviði orkumála væri aðfinna heimild til að leggja skuld vegna orkukaupa á þriðja mann en hins vegarmegi ráða af orðalagi dómsins að dómurinn telji 79. gr. orkulaga nægilega skýraheimild til þess að gjöld verði tekin lögtaki.Tilstuðnings mótmælum sínum við því að aðfararbeiðnin sé ekki í lögmæltu formikveðst varnaraðili vísa til framangreindrar umfjöllunar um 79. gr. orkulaga ogreglugerðar nr. 432/1985. Þá segist varnaraðili telja aðfararbeiðninanægjanlega skýra og í lögmæltu formi enda uppfylli hún öll skilyrði 10. gr.laga nr. 90/1989. Í beiðninni komi glögglega fram hverjir gerðarbeiðendur oggerðarþoli séu og jafnframt sé nákvæmlega tiltekið hvers sé krafizt meðaðfarargerðinni. Þá segist varnaraðili telja gjaldtökuheimild nægjanlegatilgreinda í beiðninni og það sé í samræmi við 10. gr. laga nr. 90/1989 enda séþar vísað til orkulaga nr. 58/1967, ákvæðis reglugerðar nr. 432/1985, laga nr.29/1885 og 10. tl. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989. Samkvæmt þessu sé ljóst aðaðfararheimildir sem byggt hafi verið á í málinu og aðfararbeiðni séu nægilegaskýr sem leiði til þess að aðfarargerðin verði staðfest.Varnaraðilisegir sóknaraðila byggja á því að aðför hafi ekki verið gerð hjá réttumgerðarþola þar sem fjárkröfu sé beint til þriðja aðila og vísi til þess aðreikningar hafi verið gerðir á annars vegar dánarbú Sigurgeirs Jónassonar oghins vegar á félagsbúið Voga 2 og 4. Varnaraðili segir sóknaraðila veraþinglýstan eiganda þeirra eignar sem að veiturnar séu tengdar í. Í ljósi deiluaðila í áranna rás hafi nafn móttakanda reikninga vegna hitaveitugjalda ekkiverið uppfært en þrátt fyrir það hafi reikningar verið sendir á þaðheimilisfang sem sé á reikningunum, Voga 2, Mývatni, og hafi reikningar áframverið sendir út hinn 31. desember ár hvert. Þrátt fyrir að nafni á reikningunumhafi ekki verið breytt breyti það ekki greiðsluskyldu sóknaraðila enda sé hanneigandi þeirra eigna sem um ræði. Skuldin tilheyri því sóknaraðila og teljistþetta fullnægjandi sönnun fyrir því að hann beri þá skyldu sem um ræði. Þá hafiinnheimtubréf verið sent honum. Varnaraðili segir að svo virðist semsóknaraðili haldi því fram að hann beri ekki ábyrgð á umræddum hitaveitugjöldumeingöngu vegna þess að reikningar hafi ekki verið stílaðir á hann og hafi hannekki mótmælt því að hann sé í raun eigandi þeirra eigna sem veiturnar séutengdar í.Varnaraðilisegir dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 642/2012 ekki hafa fordæmisgildi íþessu máli enda lúti hann að annars konar atvikum. Hér sé ekki um það að ræðaað skuld dánarbús eða skuld félagsbús færist á sóknaraðila heldur sé um það aðræða að hann, sem eigandi þeirra eigna sem veiturnar séu tengdar í, hafisjálfur stofnað til skuldarinnar. Sóknaraðili hafi átt þær eignir frá árinu1994 og sé því ljóst að hann hafi sjálfur stofnað til þeirrar skuldar sem umræði.Varnaraðilisegir að þótt dómsmál hafi verið höfðað sé um að ræða tvö óskyld mál og komiumrætt héraðsdómsmál greiðsluskyldu sóknaraðila vegna hitaveitugjalda ekki við.Sú skylda sé meðal annars reist á reglugerð númer 432/1985 fyrir HitaveituReykjahlíðar. Sóknaraðili geti á engan hátt haft réttmætar væntingar um heimildtil notkunar á vatni til húshitunar og þeim hagsmunum hans yrði ekki raskað meðfjárkröfu varnaraðila. Deilur milli aðila hafi staðið um langa hríð og forsaganaf uppsögn landeigenda gefi á engan hátt tilefni til réttmætra væntinga afhálfu sóknaraðila. Hinn 19. nóvember 1991 hafi komið fram ákveðnar hugmyndirlandeigenda í Vogum um það til hvaða þátta endurskoðun samnings aðila frá 1971ætti að taka. Þær hugmyndir hafi falið í sér að landeigendur seldu HitaveituReykjahlíðar á leigu 2,5 sekúndulítra af vatni en tækju til eigin nota 2sekúndulítra. Áður en hitaveitan hafi náð að bregðast við tillögunni hafilandeigendur í Vogum tilkynnt með bréfi dagsettu 31. desember 1991 að þeirmyndu einhliða láta umræddar hugmyndir koma til framkvæmda og myndu þvíframvegis ekki greiða Hitaveitu Reykjahlíðar fyrir vatnsnotkun sína. Veitna- og orkunefnd á vegum Skútustaðahreppshafi fjallað um þessa tilkynningu á fundi sínum hinn 15. janúar 1992. Fram hafikomið það álit nefndarinnar að með vísan til reglugerðar nr. 432/1985 oggjaldskrár hitaveitunnar væri hún í fullum rétti til að krefja landeigendur íVogum um greiðslu fyrir vatnsnotkun þrátt fyrir fyrri tilkynningu hlutaðeigandiaðila. Það sé því ljóst að afstaða varnaraðila til greiðsluskyldu sóknaraðilahafi legið fyrir um langa hríð og geti sóknaraðili ekki borið fyrir sigsjónarmið um réttmætar væntingar. Þá hafi reikningar vegna hitaveitugjaldaverið sendir árlega á það heimilisfang sem veiturnar séu tengdar í ogsóknaraðili sé eigandi að.Varnaraðilisegir að lög nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu breytiengu í þessu samhengi. Hinn 25. marz 1971 hafi landeigendur skrifað undirsamning þar sem þeir hafi afhent ríkissjóði jarðhitaréttindi í landi Voga ásamtjarðhita og aðstöðu til nýtingar hans. Ríkissjóður hafi með sama samningi látiðeigendum Voga ókeypis í té allt að 4,5 sekúndulítra af heitu vatni frávarmaveitu í Bjarnarflagi. Aðilar þessa máls hafi síðan skrifað undir samninghinn 1. júlí 1971 þar sem landeigendur hafi framselt til varnaraðila allt að4,5 sekúndulítrum af heitu vatni gegn ákveðinni ársgreiðslu af hálfu varnaraðila.Landeigendur í Vogum eigi því sjálfir ekki jarðhita til umráða nema það semfram komi í samningi aðila frá 1. júlí 1971, afgangsvatn til heyþurrkunar ogræktunar. Lög um rannsókn og nýtingu á auðlindum í jörðu hafi ekki tekið gildifyrr en hinn 18. júní 1998 eða 27 árum eftir að samningur aðila hafi veriðgerður. Í 10. gr. laganna segi að þrátt fyrir 6. og 7. gr. þeirra sélandeigenda heimilt án leyfis að hagnýta jarðhita í eignarlandi sínu tilheimilis og búsþarfa. Í 6. og 7. gr. laganna komi einnig fram að nýtingauðlinda úr jörðu sé háð nýtingarleyfi hvort um sé að ræða nýtingu auðlinda íeignarlöndum eða í þjóðlendum. Með lögunum hafi ekki verið ætlunin að breytaþeim samningum sem gerðir hafi verið fyrir gildistöku þeirra. Taki 10. gr.einungis til þess að landeigendur þurfi ekki að afla leyfis til hagnýtingaróráðstafaðs jarðhita í eignarlandi sínu. Í athugasemdum með frumvarpinu komifram að lagt sé til að öll venjuleg nýting jarðhita á eignarlandi sé heimil ánleyfis ráðherra. Í ljósi alls framangreinds séu staðhæfingar sóknaraðila um aðlög nr. 57/1998 um rannsókn á nýtingu á auðlindum í jörðu heimili sóknaraðilaað nýta jarðhita í landi sínu óháð samningi aðila ekki réttar.Varnaraðilisegir sóknaraðila byggja á því að ógilda eigi fjárnámsgerðina í ljósi þess aðhún sé byggð á áætlun um vatnsnotkun. Rétt sé að undanfarin ár hafi verið byggtá áætlun, það sé vegna áralangs ágreinings milli aðila og þess aðóframkvæmanlegt hafi verið að lesa af flestum mælum á jörðinni Vogum, þar ámeðal mælum í eigum sóknaraðila. Starfsmanni Hitaveitu Reykjahlíðar, núvarnaraðila, hafi fyrir allmörgum árum verið meinaður aðgangur að mælum íflestum veitum á jörðinni Vogum. Eðli máls samkvæmt hafi starfsmenn því ekkigetað lesið af mælum í eignum þar þ.m.t. hjá sóknaraðila. Varnaraðili hafi þvíþurft að nota áætlanir um notkun. Þær áætlanir séu byggðar á síðasta aflestrisem fram hafi farið. Sóknaraðili einn geti upplýst um raunnotkun en gera megiráð fyrir að hún sé orðin mun meiri en áætlun segi til um enda byggð á gömlumforsendum. Verði að telja þetta falla undir þau undantekningartilvik sem vísaðsé til í gjaldskrá varnaraðila, enda hafi honum verið ómögulegt að byggja áöðru en áætlun.Varnaraðilisegir að afgjaldið sé ekki rangt reiknað. Varnaraðili hafi haldið utan umleigugreiðslur til landeigenda í Vogum undanfarin ár og fært til gjalda áHitaveituna og til skuldar við landeigendur í bókhaldi sínu. Sóknaraðili getiekki lagt til grundvallar eigin forsendur á útreikningum og mótmæli varnaraðiliþeim útreikningum. Varnaraðili segist taka fram, til að varpa frekari ljósi áskiptingu jarðarinnar Voga, að hún hafi fyrst skipzt í Voga 1, Voga 2 og Voga3. Hver þriðjungur hafi fengið þriðjung jarðahitaréttindanna. Síðan hafi Vogar1 skipzt í Voga 1 og Björk. Björk hafi fengið þriðjung þriðjungs Voga 1 í gömluVogum en Vogar 1 haldið tveimur þriðju hlutum. Vogar 2 hafi síðan skipzt í Voga2 og Voga 4. Vogar 4 hafi fengið þriðjung Voga 2 úr gömlu Vogum, en Vogar 2haldið tveimur þriðju hlutum. Jarðhitaréttindi hafi að sama skapi skipzt íþessu hlutfalli. Sóknaraðili eigi 12,5% hluta af jörðinni Vogum 2, sem sé 2,77%hlutur af jörðinni í heild.Ígögnum málsins sjáist hvernig varnaraðili hafi reiknað út afgjaldið fyrir árin2011 til 2014. Þar sjáist jafnframt að afgjaldið taki breytingum samkvæmtbyggingavísitölu. Kveðst varnaraðili telja að miða beri við þessa útreikninga.Erfitt sé fyrir varnaraðila að átta sig á því hvernig útreikningar sóknaraðilaséu fengnir. Varnaraðili segist í fyrsta lagi notast við grunn byggingarvísitölufrá 1955, en þar sé sá grunnur sem kveðið sé á um samningi aðila frá 1. júlí1971. Sóknaraðili notist hins vegar við grunn frá 1983. Í öðru lagi notistsóknaraðili við grunngjaldið 740 krónur, sem hafi verið 74.000 krónur fyrirmyntbreytingu. Kveðst varnaraðili telja þar vera um að ræða það sem komi fram í7. gr. samningsins frá 1971, 50.000 krónur plús 2x12.000 krónur, samtals 74.000krónur, eða 740 krónur eftir myntbreytingu. Slíkur reikningur sé rangur. Í 7.gr. samnings aðila frá árinu 1971 segi að árið 1992 og síðar skuli grunngjaldiðvera 40.000 krónur, það hafi því lækkað frá árunum á undan úr 50.000 krónum í40.000 krónur. Útreikningur sóknaraðila sé ekki miðaður við þetta. Varnaraðilisegir að í útreikningum sínum hafi verið miðað við sölu hvers árs ísekúndulítrum sem hafi verið nálægt 8 til 10 sekúndulítrum í heildarsölu. Árið2014 hafi salan náð hámarki og verið þá 10,52 sekúndulítrar. Hlutur landeigendaí Vogum í þeirri sölu hafi verið 2,1 sekúndulítri. Í samningi aðila frá árinu 1971sé kveðið á um að greiða skuli fyrir 2,5 sekúndulítra meðan vatnssalaHitaveitunnar sé 2,5 sekúndulítri eða minni. Hvað sem því líði hafiútreikningur varnaraðila miðast við 3,13 sekúndulítra, sem sé sú tala þegarsalan hafi verið sem mest. Allt frá árinu 2006 hafi sala landeiganda í Vogumverið vel innan við þessa 3,13 sekúndulítra og því ljóst að afgjaldið hafiverið ríflega reiknað af landeigendum í Vogum, þ.m.t. sóknaraðila. Þá sé miðaðvið grundvöll 400 krónur og 120 krónur fyrir einn byrjaðan sekúndulítra umfram2,5 í samræmi við 7. gr. samnings aðila frá 1. júlí 1971. Ekki sé rétt að bætadráttarvöxtum við afgjaldið, enda hafi það verið fært í bókhaldSkútustaðahrepps á hverju ári og skuldajafnað á móti ógreiddumhitaveitugjöldum, afgjaldið sé því þegar greitt.Varnaraðilisegir sóknaraðila gera kröfu um skuldajöfnuð sem nemi vangreiddu afgjaldiáranna 1992 til 2010 og byggi kröfu sína meðal annars á 26. gr. laga nr.150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Skilyrði skuldajafnaðar samkvæmt því ákvæðisé að aðalkrafan hafi stofnazt áður en gagnkrafan fyrnist. Þessu mótmælivarnaraðili. Varnaraðili segir að afgjaldinu hafi verið skuldajafnað á mótihitaveituskuld sóknaraðila í bókhaldi varnaraðila í áranna rás, afgjaldið hafiverið fært sem gjald hjá varnaraðila og til skuldar hjá sóknaraðila. Afgjaldiðhafi því verið gert upp og greitt ár hvert. Verði ekki talið að afgjald hafiþegar verið skuldajafnað, kveðst varnaraðili telja ljóst að krafa sóknaraðilasé fyrnd og breyti 26. gr. fyrningarlaga nr. 150/2007 engu í því sambandi.Varnaraðili geri einungis kröfu um vangreidd hitaveitugjöld vegna áranna 2011til 2014 og sé því ljóst að gjöld aftur til ársins 1992 hafi verið fyrnd þegarkrafa varnaraðila hafi stofnazt. Þá geti varnaraðili með engu móti séð hvernighann muni auðgast með óréttmættum hætti á kostnað sóknaraðila verði ekkifallizt á skuldajafnaðarkröfu sóknaraðila. Þvert á móti muni sóknaraðiliauðgast á kostnað varnaraðila verði fallizt á kröfu hans með skuldajöfnun meðfyrndri kröfu. Varnaraðili segir að verði ekki fallizt á þetta byggi hann á þvíað krafa sóknaraðila sé fallin niður sökum tómlætis. Sóknaraðili hafi ekki gertkröfu um afgjald úr hendi varnaraðila fyrr en nú og leiði það til ótækrarniðurstöðu ef fallizt yrði kröfu um vangreitt afgjald tuttugu og þrjú ár afturí tímann án þess að sóknaraðili hafi gert nokkuð til að innheimta kröfu sínaöll þau ár. Þá veki jafnframt furðu varnaraðila að miðað við málatilbúnaðsóknaraðila vegna deilu aðila um gildi samnings frá 1971, þar sem sóknaraðili haldiþví fram að uppsögn hans á samningnum sé gild og samningurinn sé þar afleiðandi ekki lengur í gildi, en geri samt sem áður kröfu um vangreitt afgjaldlangt aftur í tímann samkvæmt þeim sama samningi. Að sama skapi kveðistsóknaraðili leggja fram gögn um að hann eigi rétt á afgjaldi frá SigurgeiriJóhannssyni en sóknaraðili hafi eignazt jörðina Voga 2 árið 1994, en geri samtsem áður kröfur um vangreitt afgjald allt til ársins 1992. En að sama skapihafni sóknaraðili að bera ábyrgð á greiðslu hitaveitugjalda vegna reikninga semstílaðir hafi verið á db. Sigurgeirs Jónassonar, þrátt fyrir að varnaraðili séþinglýstur eigandi þeirrar eignar sem um ræði. Sé málatilbúnaður sóknaraðilabæði mótsagnakenndur og illskiljanlegur og sé honum harðlega mótmælt.Varnaraðilikveðst gera kröfu um dráttarvexti af kröfum sínum, samkvæmt aðfarargerð.Reikningar hafi verið sendir árlega á það heimilisfang sem stílað sé á þá, Voga2. Sóknaraðili geti ekki borið fyrir sig að reikningarnir hafi aldrei borizthonum enda sé hann þinglýstur eigandi Voga 2, þess staðar þar sem reikningarnirhafa verið mótteknir. Reikningarnir séu dagsettir 31. desember ár hvert ogskuli miðað við þá dagsetningu sem gjalddaga og sé það í samræmi við 2. mgr. 5.gr. gjaldskrár varnaraðila. Við þá dagsetningu miðist jafnframtdráttarvaxtakrafa varnaraðila, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 og hafikrafa varnaraðila á hendur sóknaraðila verið færð inn í bókhald félagsins ísamræmi við reikninga.Varnaraðilisegir að í ljósi þess að starfsmönnum hans hafi verið meinaður aðgangur að mælitil álestrar hafi ekki verið hægt að lesa af mælinum og senda reikningamánaðarlega. Reikningar hafi hins vegar verið sendir út árlega með gjalddaga31. desember og hitaveitugjöld krafin fyrir heilt ár í senn, því geti krafavarnaraðila ekki verið fyrnd enda hafi fyrningarfrestur fyrir árið 2011 ekkibyrjað að líða fyrr en í fyrsta lagi 31. desember 2011, sbr. 1. mgr. 2. gr.laga nr. 150/2007. Þá kveðst varnaraðili benda á að aðfararbeiðni sín sédagsett 27. marz 2015 og sóknaraðili sé krafinn um vangreidd hitaveitugjöldfyrir árin 2011 til 2014. Engin krafa sé hins vegar gerð í aðfararbeiðni áþessu stigi fyrir fyrstu mánuði ársins 2015.Varnaraðilikveðst mótmæla þeirri málsástæðu sóknaraðila að innheimtuþóknun samkvæmtfjárnámsgerð sé of há. Engin rök hnígi til þess að fella eigi innheimtuþóknunniður eða lækka hana, enda hafi varnaraðili verið í fullum rétti til að krefjasóknaraðila um vangreidd hitaveitugjöld og krefjast lögtaks hjá honum vegnaþeirra, líkt og hafi verið rakið. Við útsendingu fyrri innheimtubréfsvarnaraðila, dags. 18. júní 2014, hafi sóknaraðila verið boðið að gera uppskuld sína við varnaraðila án dráttarvaxta og innheimtuþóknunar. Í ljósi þessað engin viðbrögð hafi borizt frá sóknaraðila hafi dráttarvextir veriðreiknaðir á skuld hans og innheimtuþóknun bætt við og sé það í samræmi viðinnheimtulög nr. 95/2008, einkum c. lið 2. mgr. 7. gr.Varnaraðilisegist styðja kröfur sínar við 79. gr. orkulaga nr. 58/1967, reglugerð nr.432/1985 fyrir Hitaveitu Reykjahlíðar, 3. mgr. 1. gr. laga nr. 29/1885 og 10.tl. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989. Dráttarvaxtakrafa sé studd við III. kaflalaga nr. 38/2001, en málskostnaðarkrafa við XXI. kafla laga um meðferðeinkamála.NiðurstaðaÓumdeilter í málinu að fjárkrafa sú, sem varnaraðili hefur gert á hendur sóknaraðila oger grunnur hinnar umþrættu aðfarargerðar, er byggð á áætlun sóknaraðila en ekkimældri raunnotkun vatns. Í1. mgr. 15. gr. reglugerðar nr. 432/1985 um hitaveitu Reykjahlíðar segir aðhitaveitan ákveði stærð og gerð mæla rennslis- og gjaldtökubúnaðar sem notaskuli, og láti setja þá á inntakspípur húsa sem tengd séu kerfi veitunnar oginnsigla þá. Búnaður þessi sé í eigu og umsjá hitaveitunnar. Í 3. mgr. sömugreinar segir að starfsmenn hitaveitu skuli jafnan hafa frjálsan aðgang aðpípulögnum bæði innanhúss og utan. Húsráðanda sé skylt að láta þeim í té þærupplýsingar sem máli geta skipt um hitun hússins og heitt kranavatn.Ígjaldskrám Hitaveitu Reykjahlíðar, sbr. auglýsingar nr. 271/2011, 278/2012,275/2013 og 475/2014, segir í 1. mgr. 3. gr. að fyrir afnot af heitu vatniskuli greiða samkvæmt vatnsmæli fyrir hvern rúmmetra vatns miðað við vatnshitaí tengibrunni þar sem stofnæð og heimtaug/drefikerfi mætist, og er því næstrakið hvað skuli greitt miðað við vatnshita. Í 3. mgr. 3. gr. segir svo í öllumgjaldskránum: „Þar til vatnsmælir hefur verið settur upp og ef vatnsmælir bilaráætlar hitaveitan vatnsnotkunina með hliðsjón af hitaþörf hússins. Hitaveitanlætur húseigendum í té aukamæla ef þess er óskað.“ Varnaraðilivísar í málinu til áralangs ágreinings sem verið hafi milli aðila og þess aðóframkvæmanlegt hafi verið að lesa af flestum mælum á jörðinni Vogum, þar ámeðal þeim mælum sem séu í eigu sóknaraðila. Varnaraðili segir að „[s]tarfsmanniHitaveitu Reykjahlíðar, nú varnaraðila, [hafi] fyrir allmörgum árum [verið]meinaður aðgangur að mælum í flestum veitum á jörðinni Vogum. Eðli málssamkvæmt [hafi] starfsmenn varnaraðila því ekki getað lesið af mælum í eignumþar, þ.m.t. í eignum sóknaraðila. Varnaraðili [hafi] því þurft að notast viðáætlanir um notkun í ljósi þess að ekki [hafi] verið hægt að lesa af mælunum.“Ígögnum málsins liggur ekkert fyrir um að varnaraðila hafi ekki verið unnt að fálesið af þeim mælum sem mæla þá notkun sem varnaraðili krefur sóknaraðila umgreiðslu fyrir. Við munnlegan málflutning var því mótmælt af hálfu sóknaraðilaað neitað hafi verið um aðgang að mælunum en af hálfu varnaraðila var vísað tilþess að starfsmanni hitaveitu Reykjahlíðar hefði á árunum 1991 til 1994 eða þarum bil verið meinaður aðgangur að mælunum.Samkvæmtgjaldskrá Hitaveitu Reykjahlíðar var meginreglan sú að fyrir afnot skyldigreitt samkvæmt vatnsmæli en heimilað að byggja á áætlun í þeim tilvikum aðmælir hefði ekki verið settur upp eða hann er bilaður. Varnaraðili, sem erhitaveita í opinberri eigu, ber sönnunarbyrði af því að uppi hafi verið þæraðstæður að jafna megi til þeirra undantekningartilvika sem talin eru upp ígjaldskránni. Verður ekki talið að sóknaraðili beri sönnunarbyrðina af því aðáætluð vatnsnotkun sé röng. Eins og áður segir liggur ekkert fyrir um það ímálinu að starfsmönnum hitaveitu hafi verið neitað um aðgang að þeim mæli semmælir þá vatnsnotkun sem gerð er krafa um að sóknaraðili greiði fyrir, og áþetta bæði við um þau ár sem mál þetta tekur til og fyrri tíma. Þá liggurekkert fyrir um það í málinu til hvaða ráða varnaraðili hafi gripið til að fáaðgang að þeim mælum sem munu vera í hans eigu í því húsnæði sem um ræðir. Verðurvið svo búið ekki litið svo á að varnaraðila hafi verið rétt að byggjafjárkröfu sína á hendur sóknaraðila á áætlun um vatnsnotkun. Samkvæmt þvíverður ekki talið að varnaraðili hafi átt þá lögmætu kröfu á hendur sóknaraðilasem var grunnur hinnar umþrættu aðfarargerðar og verður hún því felld úr gildi.Samkvæmt þessum úrslitum verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðila 500.000krónur í málskostnað. Afhálfu sóknaraðila fór Jónas Fr. Jónsson hdl. með málið en af hálfu varnaraðilaHeiðrún Lind Marteinsdóttir hdl. Gætt var 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991sbr. 94. gr. laga nr. 90/1989.ÞorsteinnDavíðsson kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐFjárnámsgerðsýslumannsins á Norðurlandi eystra nr. 024-2015-00463, sem fram fór hinn 1.júní 2015, að kröfu varnaraðila, Veitustofnunar Skútustaðahrepps, er felld úrgildi.Varnaraðiligreiði sóknaraðila, Jónasi Pétri Péturssyni, 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 33/2019
Kærumál Kæruheimild Lögvarðir hagsmunir Frávísun frá Landsrétti
Aðilar deildu um gildi sjálfskuldarábyrgða sem K hafði undirgengist með áritun á tvö skuldabréf vegna skulda J við L. Hafði bú J verið tekið til gjaldþrotaskipta og K greitt skuldina með fyrirvara um rétt til endurkröfu. Eftir að J lést lýsti K kröfu í dánarbú hans en við meðferð málsins fyrir Landsrétti var upplýst að krafan hefði verið samþykkt á skiptafundi. Þá lá fyrir í málinu að millifærð hefði verið nánar tilgreind fjárhæð á geymslureikning vegna hennar. Talið var að þar sem fyrir lægi að krafa K fengist að fullu greidd af eignum dánarbúsins hefði K ekki lengur lögvarða hagsmuni af því fá dóm um kröfur sínar. Var málinu því vísað frá Landsrétti.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason, Greta Baldursdóttir,Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 27. júní 2019, en kærumálsgögn bárust réttinum 5. júlísama ár. Kærður er dómur Landsréttar 14. júní 2019, þar sem máli sóknaraðila áhendur varnaraðila var vísað frá Landsrétti. Um kæruheimild vísar sóknaraðilitil a. liðar 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilikrefst þess að hinn kærði dómur verði felldur úr gildi og lagt fyrir Landsréttað taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði dómur verðistaðfestur um annað en málskostnað í héraði. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Er kæra var sett fram var hún heimil með lögjöfnunfrá a. lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991, sbr. dóm Hæstaréttar 30. október2018 í máli nr. 22/2018. Kæruheimild er nú að finna í sama lagaákvæði, eins ogþví var breytt með a. lið 9. gr. laga nr. 76/2019 um breytingu á lögum ummeðferð einkamála, lögum um meðferð sakamála og fleiri lögum(málsmeðferðarreglur o.fl.), sem öðluðust gildi 4. júlí 2019.Varnaraðili gerir ekki kröfu um málskostnað íhéraði, en bendir á að vart geti verið rökrænt, svo sem gert sé í hinum kærðadómi, að kveða upp úr um málskostnað í héraði eftir að sökinni hefur veriðvísað frá Landsrétti. Með því að varnaraðili hefur ekki kært dóm Landsréttarfyrir sitt leyti getur úrlausn hans um málskostnað í héraði þegar af þeirriástæðu ekki komið til umfjöllunar hér fyrir dómi.Eins og greinir í hinum kærða dómi var krafasóknaraðila í dánarbú Jóhanns Vilhjálms Ólasonar, aðalskuldara hinnar umdeildukröfu, sem sóknaraðili hafði greitt varnaraðila vegna sjálfskuldarábyrgðar hinsfyrrnefnda, samþykkt á skiptafundi 28. júlí 2017. Þá liggur fyrir í málinu aðlögmanni sóknaraðila var með tölvubréfi 29. maí 2019 tilkynnt að millifærðhefði verið 1.211.471 króna inn á geymslureikning vegna kröfunnar. Að þessugættu verður hinn kærði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans.Eftir úrslitum málsins verður sóknaraðila gert aðgreiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn kærði dómur skal vera óraskaður.Sóknaraðili, Kristján Ari Arason, greiðivarnaraðila, Lánasjóði íslenskra námsmanna, 350.000 krónur í kærumálskostnað.Dómur Landsréttar 14. júní2019.Mál þetta dæmalandsréttardómararnir Aðalsteinn E. Jónasson,Kristbjörg Stephensen ogOddný Mjöll Arnardóttir.Málsmeðferð og dómkröfur aðila. Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 4. september2018 að fengnu áfrýjunarleyfi. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 28. maí2018 ímálinu nr. E-1504/2017.2. Áfrýjandi krefst þess að hann verði sýknaður afþeirri kröfu stefnda að úrskurður málskotsnefndar Lánasjóðs íslenskra námsmanna,frá 15. mars 2017 í máli nr. L-15/2016, verði felldur úr gildi. Þá krefst hannþess að stefnda verði gert að greiða áfrýjanda 919.240 krónur auk dráttarvaxtasamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. apríl2016 til greiðsludags en til vara að stefnda verði gert að greiða áfrýjanda919.240 krónur auk vaxta samkvæmt 4. gr., sbr. 10. gr. laga nr. 38/2001, frá 5.apríl 2016 til 23. júní 2016 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 frá 23. júní 2016 og til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandimálskostnaðar úr hendi stefnda.3. Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfesturog málskostnaðar fyrir Landsrétti. Niðurstaða 4. Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi gekkstáfrýjandi á árunum 1983 og 1984 í sjálfskuldarábyrgð vegna skulda Jóhanns V.Ólasonar við stefnda samkvæmt tveimur skuldabréfum. Bú Jóhanns var tekið tilgjaldþrotaskipta með úrskurði héraðsdóms Norðurlands eystra 8. ágúst 2014 oghófust innheimtuaðgerðir stefnda gagnvart áfrýjanda snemma árs 2016, semlyktaði með því að áfrýjandi greiddi 919.240 krónur til stefnda með fyrirvaraum endurkröfu kæmust málskotsnefnd stefnda eða dómstólar að því að krafastefnda væri óréttmæt. Jóhann lést 16. febrúar 2017. Lýsti áfrýjandi kröfu ídánarbúið 15. júní sama ár og var krafa hans samþykkt á skiptafundi 28. júlísama ár. 5. Við upphaf aðalmeðferðar fyrir Landsrétti upplýstilögmaður áfrýjanda um að fyrir lægi að krafa áfrýjanda í dánarbúið myndi fástgreidd að fullu af eignum þess. Með því að nú liggur fyrir að krafa áfrýjanda ídánarbúið mun fást að fullu greidd samkvæmt framansögðu hefur áfrýjandi ekkilengur lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn dómstóla um kröfur sínar í máliþessu. Verður málinu því vísað frá Landsrétti án kröfu.6. Með hliðsjón af atvikum öllum verður málskostnaður felldurniður á báðum dómstigum.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Landsrétti. Málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. maí 2018Mál þetta var höfðað meðstefnu birtri 26. apríl 2017 og gagnstefnu birtri 6. júní 2017 og dómtekið aðlokinni aðalmeðferð 30. apríl sl. Aðalstefnandi er Lánasjóðuríslenskra námsmanna, Borgartúni 21 í Reykjavík.Gagnstefnandi er Kristján AriArason, Flókagötu 57 í ReykjavíkÍ aðalsök gerir aðalstefnandiþá dómkröfu að úrskurður málskotsnefndar Lánasjóðs íslenskra námsmanna,uppkveðinn 15. mars 2017 í máli nr. L-15/2016, verði felldur úr gildi með dómi.Í gagnsök krefst aðalstefnandi aðallega sýknu, til vara að kröfur gagnstefnandaverði lækkaðar, en til þrautavara er krafist sýknu að svo stöddu. Jafnframt ergerð krafa um málskostnað, bæði vegna aðalsakar og gagnsakar.Gagnstefnandi krefst sýknu afkröfu stefnanda í aðalsök. Í gagnsök krefst hann þess að aðalstefnandi verðidæmdur til að endurgreiða 919.240 kr. sem gagnstefnandi greiddi þann 5. apríl2016, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 5. apríl 2016, en til vara er krafist greiðslu sömu fjárhæðarauk vaxta samkvæmt 4. gr., sbr. 10. gr., laga nr. 38/2001 frá 5. apríl 2016 til23. júní 2016 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá23. júní 2016 til greiðsludags. Gagnstefnandi krefst einnig málskostnaðar.I.Mál þetta á rót að rekja til þess að gagnstefnandigekkst á árunum 1983 og 1984 í sjálfskuldarábyrgð á skuldum Jóhanns V. Ólasonarvið aðalstefnanda samkvæmt tveimur skuldabréfum. Hið fyrra, sem fékk auðkenniðT-3236, var útgefið 3. mars 1983, upphaflega 29.700,- kr. auk verðtryggingar.Seinna bréfið, T-14730, upphaflega 53.070,- kr. auk verðtryggingar var gefið út23. febrúar 1984. T-lán þessi munu hafa fengið sameiginlegt reikningsskilanúmerhjá aðalstefnanda, S-880701. Óumdeilt er að nefndur Jóhann tók fleiri lán hjáaðalstefnanda, bæði fyrir gildistöku laga nr. 72/1982, eða svonefnd V-lán, eneinnig í tíð núgildandi laga, svonefnd R-lán.Gögn málsins bera með sér aðJóhann hafði lokið endurgreiðslu R-lánanna og hafið niðurgreiðslu T-lánannaþegar erfiðleikar tóku að steðja að í lífi hans, heilsubrestur ogatvinnumissir. Af þessum sökum mun Jóhann hafa beiðst gjaldþrotaskipta á búisínu og var búið tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði héraðsdóms 8. ágúst2014. Gjaldþrotaskiptum á búi hans lauk 27. október 2014. Innheimtuaðgerðiraðalstefnanda gagnvart gagnstefnanda sem ábyrgðarmanni hófust snemma árs 2016.Gagnstefnandi sendi aðalstefnanda kröfu um niðurfellingu ábyrgðar þann 22.janúar 2016, bréf 30. mars 2016 og loks kröfu um endurgreiðslu 23. maí 2016.Þessum sjónarmiðum og kröfum var hafnað af hálfu aðalstefnanda með vísan til fyrirmæla18. gr. laga nr. 21/1992. Þann 5. apríl 2016 greiddi gagnstefnandi umkrafðafjárhæð, 919.240 kr., með fyrirvara um endurkröfu kæmist málskotsnefndaðalstefnanda eða dómstólar að því að krafa stefnanda væri óréttmæt. Þá beindistefndi þeim kröfum til stjórnar aðalstefnanda að ábyrgð hans yrði felld niður.Með ákvörðunum 10. maí og 23. júní 2016 hafnaði stjórnin þeirri málaleitan. Þann 11. júlí 2016 kærðigagnstefnandi ákvarðanir stjórnar aðalstefnanda til málskotsnefndaraðalstefnanda. Með úrskurði 15. mars 2017 féllst nefndin á kröfur gagnstefnandaog felldi nefndar ákvarðanir stjórnar aðalstefnanda úr gildi. Í máli þessukrefst aðalstefnandi ógildingar á þessum úrskurði. Aðalskuldari kröfunnar sem hérum ræðir, Jóhann V. Ólason, lést 16. febrúar 2017. Gagnstefnandi lýsti kröfu ídánarbúið 15. júní sama ár. Krafan var samþykkt á skiptafundi 28. júlí 2017 ogupplýsti skiptastjóri á fundinum að dánarbúið ætti peningaeign að fjárhæð11.246.393 kr. Við munnlegan málflutning kom fram að báðir málsaðilar teljalíkur á að krafa gagnstefnanda fáist greidd úr dánarbúinu að hluta til eða aðöllu leyti. Með bréfi til skiptastjóra dánarbúsins 9. apríl sl. lýsti lögmaðurgagnstefnanda því yfir að ef niðurstaða dómstóla yrði á þá leið að ábyrgðgagnstefnanda teldist ógild og aðalstefnandi endurgreiddi að fullu kröfu hansmyndi gagnstefnandi falla frá kröfulýsingu sinni í dánarbúið. II.Aðalstefnandi telur að fyrirmæli 18. gr. gildandi lagaum sjóðinn séu skýr og ótvíræð um innheimturöð. Greiðslur af eldri námsskuldumskuli frestast þar til R-lán séu að fullu greidd. Aðalstefnandi hafi fylgtþessum beinu og ótvíræðu fyrirmælum laganna. Hlutverk málskotsnefndar sé aðsannreyna hvort aðalstefnandi hafi gengið svo fram sem lögin bjóða. Þannig séþví hlutverki lýst í þeim ákvæðum laganna sem kveði á um starfrækslu hennar,sbr. ákvæði 5. gr. a. í lögum nr. 21/1992, en aðalstefnandi telur að niðurstaðanefndarinnar sé ekki í samræmi við það. Máli sínu til stuðnings vísaraðalstefnandi til þess að sjóðurinn sé starfræktur í sérstökum tilgangi semlýst er í þeim lögum frá Alþingi sem um hann hafa gilt og gildi enn. Þar séjafnframt kveðið á um þá lánastarfsemi sem honum sé ætlað að stunda svotilgangsmarkmiðum hans verði náð. Þá er þar mælt fyrir um töku trygginga fyrirendurgreiðslu útlána hans með það að markmiði að viðhalda í nokkrum mæliráðstöfunarfé til áframhaldandi starfsemi. Lagaákvæðin séu hluti þeirraláns- og ábyrgðarskilmála sem skuldari og ábyrgðarmaður undirgangist, endaskýrlega til þeirra vísað í þeim tveimur skuldabréfum,sem mál þetta varðar.Lögin gildi því um samningssambandið og séu hluti þess, bæði hvað skuldara ogábyrgðarmann áhræri. Af því leiði að reglum fjármunaréttarins verði ekki beittfyrirvaralaust, eins og um almennt kröfuréttarsamband væri að ræða. Í skuldabréfunum sé vísað tilII. kafla laga nr. 72/1982. Þau lög hafi að sönnu verið leyst af hólmi meðlögum nr. 21/1992, en ákvæðum þeirra fyrrnefndu allt að einu veittáframhaldandi gildi með þeim fyrirmælum 18. gr. síðarnefndu laganna að endurgreiðslalána sem veitt voru samkvæmt lögum nr. 72/1982 skuli frestast fram yfirendurgreiðslu lána samkvæmt yngri lögunum. Fyrirmælum eldri laganna um aðendurgreiðsla skyldi hefjast þremur árum eftir námslok hafi þannig verið breyttmeð yngri lögum. Settum lögum frá Alþingi verði því aðeins vikið til hliðar aðþau verði talin brjóta gegn stjórnarskrá, en með lögunum var samningssambandibæði skuldara og ábyrgðarmanns við kröfuhafa breytt. Stefnandi, jafnt semstefndi og aðrir þegnar, sé bundinn af settum lögum birtum með stjórnskipulegaréttum hætti. Þannig sé það ranghermt íúrskurði þeim sem krafist er að ógiltur verði að aðalstefnandi hafi veittskuldara gjaldfrest sem ábyrgðarmaður sé óbundinn af. Það hafi verið Alþingisem með settum lögum hafi breytt samningsskilmálum sem bæði skuldari ogábyrgðarmaður höfðu undirgengist. Þótt aðalstefnandi sem framkvæmdarvaldshafiframfylgi ákvörðunum löggjafarvaldsins svo sem honum beri skylda til, þá verðiákvarðanir löggjafarvaldsins ekki eignaðar stefnanda, en þannig hermiúrskurðarnefndin ákvarðanir teknar með settum lögum frá Alþingi upp á hann.Engu breyti í því efni að framkvæmdarvaldshafinn sé jafnframt kröfuhafi.Af viðteknum viðhorfum umrétthæð réttarheimilda leiði að ólögfestar meginreglur kröfuréttarins verði aðvíkja fyrir settum lögum frá Alþingi. Ein slíkra meginreglna, sú að lánveitandigeti ekki einhliða breytt skilmálum ábyrgðarsamnings ábyrgðarmanni í óhag, sétekin upp í 2. mgr. 6. gr. laga um ábyrgðarmenn nr. 32/2009. Þau ákvæði fái afframanröktum ástæðum ekki raskað þeirri skipan sem mælt sé fyrir um í 18. gr.laga nr. 21/1992. Sú innheimturöð sem þar er mælt fyrir um, löngu fyrirgildistöku laganna um ábyrgðarmenn, sé ákvörðun Alþingis, gerð með settumlögum, en innheimturöðin sé ekki ákvörðun stefnanda sem lánveitanda umgjaldfrest til handa skuldara, ábyrgðarmanni til tjóns. Á því ranghermi byggiúrskurðarnefndin niðurstöðu sína.Aðalstefnandi vísar til þessað gagnstefnandi hafi í reynd og í verki viðurkennt og samþykkt fyrir sittleyti þá breytingu á skilmálum ábyrgðarsamnings hans við stefnanda sem leiddiaf ákvæðum 18. gr. laga nr. 21/1992. Þann 21. október 2013 hafi gagnstefnandiritað, sem ábyrgðarmaður aðalskuldara, sérstakt umsóknarbréf til aðalstefnandaþar sem hann fór þess á leit að aðalstefnandi veitti undanþágu frá tekjutengdriafborgun ársins 2013 vegna verulegra fjárhagsörðugleika. Viðurkenning þessi áábyrgðarskuldinni svo sem hún stóð þá sé afdráttarlaus. Undanfarinn hafi veriðsá að allt frá árinu 2005 hafi aðalstefnandi árlega mátt senda gagnstefnandainnheimtuviðvörun vegna árlegra vanskila aðalskuldara við aðalstefnanda. Þáhafi aðalstefnandi árlega sent gagnstefnanda tilkynningu um ábyrgðarskuld hans,svo sem mælt er fyrir um í lögum um ábyrgðarmenn, fyrst vegna ársins 2011. Í gagnsök byggir aðalstefnandivarnir sínar á því að samkvæmt ákvæðum 93. gr. laga um meðferð einkamála nr.91/1991 teljist mál höfðað þegar stefna er birt. Stefna í aðalsök í máli þessuvar birt þann 26. apríl 2017, eða sama dag og dómstjóri synjaði umsókn umflýtimeðferð, sem er innan 30 daga frá því að málskotsnefndin féllst áskilorðsbundna frestun réttaráhrifa úrskurðar síns. Skýrlega sé í þeimfyrirmælum sem að þessu lúta vísað til stefnubirtingar en ekki tímamarksþingfestingar, þar sem segi að frestun réttaráhrifa falli úr gildi ef mál erekki höfðað innan 30 daga frestsins. Aðalstefnandi byggir á því aðákvæði 18. gr. laga nr. 21/1992 geymi réttilega birt og sett lög, semskuldbindi alla þegna og þurfi ekki frekari tilkynninga við. Fyrirmæli 18. gr.eru skýr og ótvíræð um innheimturöðina og í samræmi við þau fyrirmæli, semjafnframt séu hluti af samningssambandi aðila, hafi gagnstefndi innheimt yngstalánið fyrst. Gagnstefnandi lýsi sig í gagnstefnu sáttan við að innheimta þeirralána sem hann gekkst í ábyrgð fyrir skyldi frestast fram yfir innheimtu lánafrá eldra fyrirkomulagi, þ.e. að svonefnd V-lán skyldu greidd upp á undan þeimskuldum sem hann var í ábyrgð fyrir, en til þess verði þá að líta að sú skipaner boðin með sama formlega hætti og viðhafður var við lögfestingu 18. gr. laganr. 21/1992. Aðalstefnandi byggir á því aðbreyting Alþingis á þeim lögum sem það hefur sett um tiltekið réttarsamband, oggert að hluta þess, geti ekki valdið því að forsendur fyrir réttarsambandinubresti. Þetta leiði af því hvaða skuldbindingargildi settum lögum frá Alþingisé ætlað að hafa samkvæmt réttarskipaninni. Þaðan af síður geti slíkarlagabreytingar orðið efni til þess að dómstólar breyti þeirri skipan semAlþingi hafi ákveðið með því að vísa til ákvæða 36. gr. samningalaga nr.7/1936. Dómstólum séu ekki búnar heimildir til að lýsa fyrirmæli frá Alþingiósanngjörn eða andstæð góðri viðskiptavenju. Hins vegar eigi dómstólarúrlausnarvald um það hvort sett lög frá Alþingi séu andstæð ákvæðum stjórnarskrárinnar.Sú aðstaða ein leyfi að fyrirmælum settra laga sé ekki fylgt. Aðalstefnandimótmælir því að ákvæði 18. gr. laga nr. 21/1992 gangi gegn ákvæðum 72. gr.stjórnarskrárinnar. Aðalstefnandi mótmælir því aðlán hafi verið sameinuð með óheimilum hætti. Vísar aðalstefnandi í því sambanditil þess að í 2. ml. 3. mgr. 7. gr. laga nr. 72/1982 sé boðið að eftir námslokskuli námsmanni tilkynnt upphæð heildarskuldar og það vísitölustig sem samsvariraungildi hennar. Þegar um fleiri en einn ábyrgðarmann sé að ræða á mismunandilánshlutum skiptist ábyrgðin hlutfallslega milli þeirra. Ef skuldabréfin semgefin voru út í því fyrirkomulagi sem gilti samkvæmt lögunum frá 1982 væruinnheimt samkvæmt hljóðan hvers bréfs um sig yrði greiðslubyrði lántaka margföldmiðað við það sem til er ætlast, en af fyrirmælum 3. mgr. 7. gr. laga nr.72/1982 leiði að einungis hámarksafborgun skv. 2. og 3. mgr. 8. gr. laganna séinnheimt af heildarskuldinni en hún sé ekki innheimt af hverju útgefnuskuldabréfi. Við niðurgreiðslu skuldara lækki þannig ábyrgðarskuld hversábyrgðarmanns hlutfallslega. Fyrirkomulagið sé í samræmi við fyrirmæli 3. mgr.7. gr. laga nr. 72/1982 og þau séu bindandi hluti lánskjara og lánsskilmála.Þau raski ekki jafnræði ábyrgðarmanna og útheimti ekki að sérstaks samþykkis séaflað. Vegna þeirra sjónarmiða semgagnstefnandi setur fram um fyrningu vísar gagnstefndi til þess aðgjaldfellingarákvæði skuldabréfa þeirra sem málið varðar oggjaldfellingarákvæði laganna um Lánasjóð íslenskra námsmanna séu heimildarákvæði.Þau verði að skilja þannig að þau kveði á um heimildir kröfuhafa til handa umbeitingu þess vanefndarúrræðis sem gjaldfelling ógjaldfallinna eftirstöðva er,þegar skuldari vanefnir. Af eðli máls leiði að heimildin útheimti, til þess aðtalið verði að kröfuhafi hafi beitt henni, sérstakan atbeina kröfuhafa, þ.e.sérstaka viljayfirlýsingu af hans hálfu um gjaldfellingu þess hluta semsamkvæmt skilmálum teljist til ógjaldfallinna eftirstöðva kröfunnar. Af þessuleiði að skuldari geti ekki ákveðið upp á sitt eindæmi að krafan á hendur sérskuli teljast gjaldfelld, ef ákvörðun þar um hefur ekki fengið tilskilinnatbeina kröfuhafa. Aðalstefnandi mótmælir því aðkröfuhafa sé óheimilt að leyfa að lánum sé komið í skil. Gagnstefnandi hafiviðurkennt ábyrgðarskuld sína í skriflegu erindi til gagnstefnda 21. október2013 og við uppgjör 6. apríl 2016 hafi ekki verið liðin fjögur ár frá þeimdegi. Þá er mótmælt þeim málsástæðumgagnstefnanda sem lúta að því að aðalstefnandi hafi brotið gegn ákvæðumstjórnsýslulaga og almennum meginreglum stjórnsýsluréttarins. Aðalstefnandi vísar til þessað gagnstefnandi hafi lýst sömu fjárkröfu og hann hefur uppi í gagnsökinni ídánarbú Jóhanns V. Ólasonar. Skiptastjóri hafi samþykkt kröfuna og teluraðalstefnandi að eignastaðan í búinu sé með þeim hætti að líklegt sé að krafangreiðist af eignum bús, a.m.k að nokkru leyti. Vara- og þrautavarakrafagagnstefnda vísi til þessarar stöðu, því fari svo að ekki verði fallist ásýknukröfu gagnstefnda yrði um ólögmæta auðgun að ræða hjá gagnstefnanda effallist yrði á aðal- eða varakröfur hans, áður en upplýstist um afdrifkröfunnar á vettvangi dánarbúsins. Aðalstefnandi bendir á það aðkröfur málsaðila í aðal- og gagnsök byggi á ólíkum grunni og vafi verði aðteljast leika á því hvort þær teljist samrættar. Teljist þær ekki vera af sömurót runnar hljóti það að varða frávísun gagnsakar. III.Gagnstefnandi byggir sýknukröfu í aðalsök og kröfursínar í gagnsök á því að skilyrði frestunar séu ekki uppfyllt. Í ákvæðum 3.mgr. 5. gr. a í lögum nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna sé kveðið áum það með hvaða hætti aðalstefnandi hafi tök á að óska ógildingar á úrskurðummálskotsnefndar sjóðsins. Þar segi að málskotsnefnd geti, að kröfu stjórnarLánasjóðs íslenskra námsmanna, frestað réttaráhrifum úrskurðar síns telji húnað hann muni hafa í för með sér veruleg fjárhagsleg áhrif á sjóðinn. Fram komiað krafa þess efnis skuli gerð eigi síðar en 10 dögum frá birtingu úrskurðarnefndarinnar og að frestun skuli „að auki vera bundin því skilyrði að stjórnLánasjóðs íslenskra námsmanna beri málið undir dómstóla innan 30 daga fráfrestun og óski þá eftir að það hljóti flýtimeðferð. Frestun réttaráhrifaúrskurðar fellur úr gildi ef mál er ekki höfðað innan 30 daga frestsins.“Hafa beri í huga að í þeimtilfellum sé aðalstefnandi, sem er lægra sett stjórnvald, að óska ógildingar áúrskurði málskotsnefndar, sem er sérstaklega sett upp sem úrræði fyrir skuldaraog ábyrgðarmenn námslána. Ljóst sé því að heimild aðalstefnanda til að óskaslíkrar ógildingar verði að koma skýrt fram í lögum og gera verði ríkar kröfurtil þess að þau skilyrði sem lögin kveða á um séu uppfyllt.Í þessu máli hafiaðalstefnandi óskað eftir frestun réttaráhrifa þann 23. mars 2017 og fékk slíkafrestun með ákvörðun málskotsnefndar þann 29. mars sama ár. Málið hafi svo verið þingfestþann 9. maí 2017 en þá hafi 40 dagar verið liðnir frá fyrrnefndri ákvörðun umfrestun réttaráhrifa. Áskilnaður ákvæðisins um að „bera mál undir dómstóla“geti ekki talist uppfylltur með því einu að stefna hafi verið birt fyrirstefnda, heldur kveði ákvæðið beinlínis á um að mál skuli hafa verið borin undir dómstóla þannig að málið sékomið til meðferðar hjá dómstól innan þessa frests. Þar sem stefnandi hafi ekkiuppfyllt þessi skilyrði hafi réttaráhrif úrskurðarins ekki frestast.Úrskurðurinn sé því í gildi og ætti dómstóllinn því þá þegar að sýknastefnda. Gagnstefnandi byggir einnig áþví að ábyrgðarskilmálum hafi verið breytt afturvirkt með íþyngjandi hætti. Meðþví að breyta greiðsluröð lána hjá lánþega hafi aðalstefnandi breytt ábyrgðgagnstefnanda með afturvirkum og íþyngjandi hætti og því beri að fella hananiður.Gagnstefnandi vísar til þessað í skilmálum skuldabréfanna sem um ræði í máli þessu komi fram að greiðsluraf bréfunum muni hefjast þremur árum eftir námslok. Gagnstefnandi segir þettavera í samræmi við ákvæði 3. mgr. 7. gr. laga nr. 72/1982, um námslán ognámsstyrki, sem voru í gildi þá. Lántaki hafi lokið námi tímabundið árið 1989en innritað sig svo aftur í nám og lokið því endanlega árið 1998. Í millitíðinni, þ.e. frá þvíað stefndi gekkst í umræddar ábyrgðir og þar til námi lántaka lauk endanlega,hafi verið sett lög um Lánasjóð íslenskra námsmanna, nr. 21/1992. Þegar löginvoru sett árið 1992 hafi orðalagið verið á þann veg að „ef skuldari samkvæmtlögum þessum er jafnframt að endurgreiða námslán samkvæmt lögum nr. 72/1982 eðaeldri lögum skal hann fyrst endurgreiða að fullu lán sem tekin eru samkvæmtþessum lögum.“ Endanlegt orðalag ákvæðisins hafi komið með breytingumenntamálanefndar þingsins undir meðferð málsins á þingi. Með lögum nr.140/2004 hafi ákvæðinu svo verið breytt á ný, þannig að við bættist 2. mgr. 18.gr. þar sem fram kom að ef „lánþegi skuldi námslán sem var úthlutað á árunum1992–2004, svokallað R-lán, og jafnframt námslán samkvæmt lögum nr. 72/1982 eðaeldri lögum skal hann fyrst endurgreiða að fullu R-lánið. Greiðslur af eldrinámsskuldum frestast þá þar til R-lánið er að fullu greitt.“Umrædd regla hafi í raun faliðí sér að námslán, sem lántaki tók síðar, hafi verið færð framar ígreiðsluröðinni þannig að skuldari þeirra lána greiddi af þeim fyrst. Í þvímáli sem hér um ræðir hafi lántaki greitt upp þau lán, þ.e. R-lánin, á fimm áratímabili, þ.e. frá 1998–2003. Á meðan hafi þau lán sem stefndi var í ábyrgðfyrir hækkað með hækkandi vísitölu. Þessi breyting hafi komið til eftir aðgagnstefnandi hafði skrifað undir skuldabréfin og hafi því aldrei verið borinundir gagnstefnanda til samþykktar. Þegar gagnstefnandi hafi skrifað undir semábyrgðarmaður hafi lántaki þegar verið búinn að taka svonefnd V-lán og fyrirlegið að þau hefðu forgang umfram T-lánin. Sé það í samræmi við eðlilegagreiðsluröð, þ.e. elsta lánið greitt fyrst, svo það næstelsta og svo koll afkolli. Gagnstefnandi hafi mátt vænta þess að einmitt þetta fyrirkomulag yrðiviðhaft til framtíðar, færi svo að lántaki tæki önnur lán síðar meir. Um sé aðræða mikilvæga forsendu fyrir ábyrgð gagnstefnanda. Þessu hafi hins vegar veriðbreytt með 18. gr. laga nr. 21/1992 og greiðsluröðinni þannig breytt án þess aðleitað væri samþykkis gagnstefnanda og raunar án þess að honum væri á neinnhátt tilkynnt um breytinguna. Í tilfelli lántaka hafi þessi ákvörðun einmitthaft þau áhrif að gagnstefnandi hafi orðið fyrir verulegu tjóni enda hafilántaka tekist að greiða upp bæði R-lánið og svo V-lánið á árunum 1998–2004 enekkert tekist að greiða af T-lánunum, sem voru í vanskilum allt frá byrjun,sbr. dskj. nr. 27–31. Ábyrgðin hafi því verið innheimt af gagnstefnanda,gagnstætt því sem hafi t.d. verið um þá sem voru ábyrgðarmenn að R-lánunum ogV-lánunum. Ljóst sé því að gagnstefnandi hafi orðið fyrir beinu tjóni sökumþess að greiðsluröð bréfanna hafi verið breytt einhliða. Umrædd breyting fari gegn ákvæðum2. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2009, um ábyrgðarmenn, en þar segi að lánveitandigeti ekki einhliða breytt skilmálum ábyrgðarsamnings, þ.m.t. lánssamnings,ábyrgðarmanni í óhag. Líkt og fram komi í 12. gr.laganna á 2. mgr. 6. gr. við um ábyrgðir sem stofnað hefur verið til fyrirgildistöku laganna.Í sjálfskuldarábyrgð felist aðábyrgðarmaður eigi endurkröfu á hendur skuldara sé gengið á ábyrgð hans. Þessiendurkröfuréttur ábyrgðarmanns njóti, rétt eins og önnur kröfuréttindi, verndar72. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem kveðið sé á um vernd eignarréttarins.Lagaákvæði verði að standast ákvæði stjórnarskrár en séu ella að vettugivirðandi. Því sé ljóst að 18. gr. laga nr. 21/1992 gangi gegn ákvæðum 72. gr.stjórnarskrárinnar að þessu leyti, enda ljóst að með þessu hafi kröfuréttindigagnstefnanda verið skert verulega. Gagnstefnandi byggir á því aðþar sem hin afturvirka breyting hafi ekki verið borin undir hann hafi húnekkert gildi gagnvart honum. Mótmælir gagnstefnandi því sérstaklega aðundirritun hans á eyðublað um umsókn um undanþágu vegna tekjutengdrarafborgunar fyrir árið 2013, sbr. dskj. nr. 24, feli í sér samþykki. Umrættumsóknareyðublað sé samkvæmt efni sínu beiðni um undanþágu frá tekjutengdriafborgun af láni sem gagnstefnandi hafi hlutast til um fyrir hönd lántaka ásínum tíma, enda hafi lántaki á þeim tíma verið orðinn öryrki og glímt viðmikil veikindi. Á eyðublaðinu sé einfaldlega óskað eftir því að fá undanþágufrá afborgun ársins en hvergi sé tekið fram að gagnstefnandi samþykki breytta greiðsluröðskuldabréfa lántaka. Aðalstefnanda hefði verið í lófa lagið að orða slíktsamþykki gagnstefnanda með skýrum hætti ef hann hefði talið tilefni til aðgagnstefnandi skrifaði undir slíkt samþykki. Með því að setja fram þessamálsástæðu, þ.e. að gagnstefnandi hafi í verki samþykkt breytta greiðsluröð,viðurkenni aðalstefnandi hins vegar einmitt að ábyrgðarmenn hafi þurft aðsamþykkja breytingar á greiðsluröð skuldabréfa vegna námslána. Um sé að ræðabindandi yfirlýsingu í skilningi 45. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamálaog með henni hafi aðalstefnandi ráðstafað sakarefni málsins. Umrættumsóknareyðublað geti með engum hætti talist vera samþykki. Ljóst sé aðaðalstefnandi hafi ekki með öðrum hætti aflað samþykkis stefnda og því skortislíkt samþykki, sem aðalstefnandi byggi sjálfur á að þurfi að vera fyrir hendi.Gagnstefnandi telur að umræddbreyting á greiðsluröð skuldabréfanna fái ekki staðist ákvæði 36. gr. laga nr.7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og að fella beri ábyrgðgagnstefnanda niður af þeim sökum. Í 1. mgr. 36. gr. laganna komi fram aðsamningi megi víkja til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrðitalið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Í2. mgr. 36. gr. sömu laga segi að við mat skv. 1. mgr. skuli líta til efnissamnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðarkomu til. Umrædd breyting á greiðsluröð skuldabréfanna sé dæmi um atvik semkemur til síðar, var mjög ósanngjarnt í garð gagnstefnanda og nokkuð sem hannhafði engin áhrif á og geri það að verkum að víkja beri ábyrgð gagnstefnandatil hliðar í heild sinni. Gagnstefnandi byggir einnig áþví að með þessari afturvirku breytingu hafi forsendur hans fyrir því að skrifaundir ábyrgðina brostið og eigi ábyrgð hans að falla niður af þeim sökum.Gagnstefnandi telji að það færi alfarið gegn meginreglum kröfuréttarins efstefnanda teldist heimilt að breyta greiðsluröðinni með þessum hætti, þá væriverið að setja fordæmi sem væri afar íþyngjandi fyrir ábyrgðarmenn almennt.Samkvæmt því gætu kröfuhafar almennt haft það í hendi sér hvernig greiðslum aflánum yrði háttað, óháð hagsmunum ábyrgðarmanns. Sú niðurstaða sé ekki tæk endaskerði hún hagsmuni ábyrgðarmanna og valdi þeim tjóni.Gagnstefnandi hafi gengist íábyrgð fyrir tvö lán, annars vegar T-3236 og hins vegar T-14730. Þau lán hafiekki verið innheimt með sjálfstæðum hætti heldur hafi aðalstefnandi ákveðið aðsetja þessi tvö lán, auk annarra T-lána lántaka, undir sérstakt númer, S-880701,og innheimt lánin með þeim hætti. Um þetta hafi gagnstefnandi ekki veriðupplýstur og samþykkis hans ekki verið leitað fyrir þessari ráðstöfun. Ekkiliggi fyrir nákvæmar upplýsingar um það hvernig að þessu var staðið og séskorað á aðalstefnanda að leggja fram þær upplýsingar, ásamt upplýsingum um þaðhvernig greiðslum inn á umrætt S-lán hafi verið ráðstafað. Hafi þeim veriðráðstafað hlutfallslega inn á lánin sé sú ráðstöfun skaðleg hagsmunumgagnstefnanda, enda hafi þau lán sem hann var í ábyrgð fyrir þá verið sett ípott með öðrum lánum sem tekin hafi verið á öðrum tíma og verið gagnstefnandaóviðkomandi. Í þessu felist að aðalstefnandi hafi ráðstafað greiðsluröðT-bréfanna án samþykkis gagnstefnanda og raskað þar með hagsmunum hans. Gagnstefnandi byggir einnig áþví að ábyrgð hans fyrir skuldabréfunum tveimur hafi fallið niður vegnafyrningar. Annars vegar byggir gagnstefnandi á því að sjálf skuldin samkvæmtskuldabréfunum tveimur hafi verið fallin niður og hins vegar að ábyrgðirnarsjálfar hafi verið fallnar niður. Gagnstefnandi heldur því framað kröfur aðalstefnanda samkvæmt skuldabréfunum tveimur á hendur lántaka hafiverið fyrndar. Kröfurnar hafi stofnast á árunum 1983 og 1984 en þá hafi verið ígildi lög nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Í 3. tl. 3.gr. þeirra laga hafi verið kveðið á um að kröfur sem hefðu lögtaksrétt fyrndustá fjórum árum, og eigi það við um kröfur aðalstefnanda samkvæmt skuldabréfunum,sbr. ákvæði skilmálanna um að lögtaksréttur sé fyrir kröfunni. Í skilmálunumkomi einnig fram að „standi lántaki ekki í skilum með greiðslu afborgana áréttum tíma er lánið allt gjaldfallið án uppsagnar“. Í því felist að frá og meðþví að greiðslur af bréfinu fóru í vanskil árið 2005, sbr. dskj. nr. 26, hafifyrningarfrestur skuldarinnar tekið að líða. Ekki hafi þurft að koma tilsérstakra aðgerða af þessum sökum, miðað við skýrt orðalag skuldabréfsins. Fyrningarfrestur kröfunnarhafi ekki verið rofinn með greiðslu af hálfu skuldara eða á annan hátt ogskuldin því verið fyrnd árið 2009. Af því leiði að aðalstefnanda hafi veriðóheimilt að ganga að ábyrgð gagnstefnanda, enda verði ábyrgðarmaður ekkiskuldbundinn af ábyrgðarsamningi hafi lántaki aldrei orðið skuldbundinn til aðinna greiðslu af hendi samkvæmt samningi við lánveitanda, sbr. 1. mgr. 10. gr.laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn.Verðiekki á þetta fallist byggir gagnstefnandi á því til vara varðandi fyrningu aðsá hluti kröfunnar sem hafði verið innheimtur gagnvart lántaka sé fyrndur ogþar með ábyrgð gagnstefnanda. Aðalstefnandi hafi ekki orðið við beiðnigagnstefnanda um að veita upplýsingar um greiðslur lántaka. Nánar tiltekið séum eftirtaldar greiðslur að ræða:DagsetningUpphæð.9.200552.175.9.200674.536.9.2007206.656.9.200958.956.9.201059.600Samtals451.923 krónurÁ þvíer byggt að þessi fjárhæð sé fyrnd enda hafi í öllum tilfellum liðið meira enfjögur ár frá því að greiðslan féll í gjalddaga án þess að greitt hefði veriðinn á kröfuna. Um skuldabréfið gildi fjögurra ára fyrningarfrestur, sbr. ákvæði3. mgr. 3. gr. fyrningarlaga nr. 14/1905, sem voru í gildi þegar til skuldannavar stofnað. Gagnstefnandi byggir einnig áþví að krafa aðalstefnanda gegn sér vegna ábyrgðarinnar sé fyrnd. Kröfuraðalstefnanda gegn lántaka hafi stofnast 1983 og 1984 en þá hafi, sem fyrrsegir, verið í gildi lög nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarrakröfuréttinda. Samkvæmt 4. tl. 3. gr. laganna hafi ábyrgðir fyrnst á fjórumárum frá og með því að skuldin, sem ábyrgð var veitt fyrir, fór í vanskil. Hafiþað verið óháð fyrningartíma aðalskuldar, sem raunar hafi einnig fyrnst áfjórum árum. Í skuldabréfunum segi aðendurgreiðslur hefjist „þremur árum eftir námslok“. Endanleg námslok lántakahafi verið árið 1998. Miðað við skilmála skuldabréfanna hafi greiðslur af lánunumátt að hefjast árið 2001. Ekkert hafi verið greitt af lánunum á þeim tíma, endahafi greiðsluröð skuldabréfanna verið breytt. Vanskil hafi verið á greiðslumallt frá árinu 2001 og ábyrgðir gagnstefnanda því verið fyrndar árið 2005. Samaniðurstaða fáist sé horft til þess að greiðslur hafi hafist árið 2005, en þærhafi þá strax farið í vanskil, sbr. dskj. nr. 26, og ábyrgðir gagnstefnanda þvífyrnst árið 2009. Ákvæði 18. gr. laga nr.21/1992 geti ekki hróflað við því samningssambandi og þeim kröfuréttindum semtil staðar hafi verið við stofnun samningssambandsins. Hið sama eigi við umsjónarmið um fyrningu. Ákvæði samningsins séu skýr hvað þetta varði ogréttindum aðila samningsins verði ekki raskað með afturvirkum og íþyngjandihætti. Verðiekki fallist á þetta er á því byggt til vara varðandi fyrninguábyrgðarkröfunnar að ábyrgð gagnstefnanda á þeim hluta kröfunnar sem hafðiverið innheimtur gagnvart lántaka sé fyrnd. Um eftirtaldar greiðslur hafi veriðað ræða:DagsetningUpphæð.9.200552.175.9.200674.536.9.2007206.656.9.200958.956.9.201059.600Samtals451.923 krónurGagnstefnanditelji að ábyrgð hans á þessari fjárhæð sé fyrnd, enda hafi í öllum tilfellumliðið meira en fjögur ár frá því að greiðslan féll í gjalddaga án þess aðgreitt hefði verið inn á ábyrgðina. Verðiekki fallist á að framangreindar málsástæður leiði til sýknu byggirgagnstefnandi á því að framferði aðalstefnanda í þessu máli samræmist ekkiskyldum hans sem opinberrar lánastofnunar og það feli í sér brot gegnstjórnsýslulögum nr. 37/1993 og almennum meginreglum stjórnsýsluréttarins.Brotin séu það alvarleg og hafi raskað hagsmunum gagnstefnanda með svoverulegum hætti að ábyrgð hans skuli falla niður.Verulegahafi skort á upplýsingagjöf af hálfu aðalstefnanda í málinu allt frá byrjun.Gagnstefnandi hafi aldrei verið upplýstur um það hvernig þeim tveimur lánum semhann var í ábyrgð fyrir hefði verið ráðstafað. Vísast þar bæði til þess aðákveðið hafi verið að setja R-lán í forgang og fresta afborgunum af T-lánunum ámeðan og einnig til þeirrar ráðstöfunar aðalstefnanda að sameina T-lán lántakaundir öðru skuldabréfi, sem hafi fengið auðkennið S-880701. Aðalstefnandahafi borið að halda gagnstefnanda upplýstum um þetta. Ennfremur hafiaðalstefnanda borið að gefa gagnstefnanda kost á að tjá sig um og koma áframfæri andmælum gegn þessum ráðstöfunum, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga umandmælarétt. Þá hafi aðalstefnandi ekki upplýst gagnstefnanda um gjaldþrotlántaka árið 2014 fyrr en einu og hálfu ári síðar. Með því hafi aðalstefnandibrotið gegn c-lið 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn og krafistþess þá að stefndi greiddi alla skuldina í einu, og þar með brotið gegnmeðalhófsákvæði 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þáhafi aðalstefnandi brotið gegn ákvæðum d-liðar 1. mgr. 7. gr. laga umábyrgðarmenn með því að hafa ekki sent gagnstefnanda yfirlit um stöðu ábyrgðarhans um hver áramót, líkt og ákvæðið kveður á um. Ljóst sé að yfirlit á dskj.32–36 uppfylli ekki kröfur laganna enda hafi gagnstefnanda verið send yfirlitum stöðu skuldabréfs nr. S-880701, sem hann hafi aldrei staðfest að hann væri íábyrgð fyrir. Þá hafi engin yfirlit verið send fyrir árin 2009–2011. IV.Svo sem fyrr greinir var stefna í aðalsök þessa málsbirt 26. apríl 2017. Með vísan til ákvæðis 93. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála telst málið því hafa verið höfðað innan þess tímafrests semmálskotsnefnd aðalstefnanda hafði veitt aðalstefnanda til að bera málið undirdómstóla, en skýrlega er tekið fram í úrskurði málskotsnefndarinnar ogúrskurðarorðinu sjálfu að frestun réttaráhrifa úrskurðarins falli úr gildi „efmál er ekki höfðað innan 30 daga frá birtingu úrskurðar þessa og ef ekki eróskað eftir flýtimeðferð málsins“. Þá liggur fyrir að beiðni um flýtimeðferðvar sannanlega send Héraðsdómi Reykjavíkur 19. apríl 2017 og að þeirri beiðnivar hafnað með bréfi staðgengils dómstjóra 26. sama mánaðar. Sú málsástæða aðaðalstefnandi hafi ekki höfðað mál í tæka tíð er því sett fram að ófyrirsynjuog er gagnstefnanda ekkert hald í slíkum vörnum. Ágreiningur málsaðila snýst umgildi sjálfskuldarábyrgða sem gagnstefnandi undirgekkst með áritun á tvöskuldabréf á árunum 1983 og 1984. Nánar tiltekið var um að ræða svonefnd„T-bréf“, hið fyrra með auðkennið T-3236 og hið síðara með auðkennið T-14730.Bæði skuldabréfin geyma skilmála um kröfuábyrgð sem gagnstefnandi undirgekkst meðáritun sinni. Í þeim segir meðal annars svo: Til tryggingar skilvísri greiðslu á láni þessu,höfuðstól að viðbættum verðtryggingum svo og þeim kostnaði er vanskillántakanda kunna að valda, hefur ofanritaður ábyrgðarmaður lýst yfir því, aðhann ábyrgist in solidum lán þetta sem sjálfskuldarábyrðarmaður. Látist ábyrgðarmaður áður en lán þetta er að fullugreitt, getur stjórn sjóðsins krafist þess að lántakandi fái nýjan ábyrgðarmanní hans stað. Að öðru leyti gilda um þetta skuldabréf ákvæði 2.kafla laga um námslán og námsstyrki nr. 72/1982. Ábyrgðar þessarar var aflað ísamræmi við fyrirmæli þágildandi laga nr. 72/1982 um námslán og námsstyrki,nánar tiltekið ákvæði 3. mgr. 6. gr. laganna, þar sem fram kom að námsmenn semfengju lán úr sjóðnum skyldu undirrita skuldabréf við lántöku og leggja framyfirlýsingu eins manns um það að hann tæki að sér sjálfskuldarábyrgð áendurgreiðslu lánsins, sbr. þó 3. mgr. 7. gr. laganna. Ísíðastnefndu lagaákvæði var meðal annars kveðið á um að ábyrgð ábyrgðarmannsskv. 3. mgr. 6. gr. gæti fallið niður „þegar fyrsta greiðsla hefur að fulluverið innt af hendi, enda setji lánþegi aðra tryggingu fyrir lánum, sem stjórnsjóðsins metur fullnægjandi“. Lögnr. 72/1982 voru felld úr gildi með setningu laga nr. 21/1992 um Lánasjóðíslenskra námsmanna. Í frumvarpi til síðastgreindra laga var lagt upp meðeftirfarandi ákvæði í 18. gr.:Ef skuldari samkvæmt lögum þessum er jafnframt aðendurgreiða námslán samkvæmt lögum nr. 72/1982 eða eldri lögum getur hannannaðhvort greitt samkvæmt þeim lögum óháð og til viðbótar endurgreiðslumsamkvæmt þessum lögum eða hann getur sameinað eldri skuld á skuldabréf sem hanngefur út samkvæmt þessum lögum og endurgreitt alla skuldina samkvæmt því, þóþannig að vextir reiknist eingöngu af lánum teknum samkvæmt þessum lögum.Í meðförum Alþingis vorugerðar nokkrar breytingar á texta frumvarps þessa og við gildistöku laga nr.21/1992 var ákvæði 18. gr. svohljóðandi:Ef skuldari samkvæmt lögum þessum er jafnframt aðendurgreiða námslán samkvæmt lögum nr. 72/1982 eða eldri lögum skal hann fyrstendurgreiða að fullu lán sem tekin eru samkvæmt þessum lögum. Greiðslur afeldri námsskuldum frestast þar til lán samkvæmt þessum lögum eru að fullugreidd.Með lögum nr. 67/1997 varákvæði þessu breytt svo að eftir stóðu þessi lagafyrirmæli: Ef skuldari samkvæmt lögum þessum er jafnframt aðendurgreiða námslán samkvæmt lögum nr. 72/1982 eða eldri lögum skal hann fyrstendurgreiða að fullu lán sem tekin eru samkvæmt þessum lögum. Þá gildirendurgreiðsluhlutfallið 4,75% einnig gagnvart þeim sem tóku lán frá árinu 1992með endurgreiðsluhlutfallið 5–7%. Greiðslur af eldri námsskuldum frestast þartil lán samkvæmt þessum lögum eru að fullu greidd.Núgildandi ákvæði 18. gr. laganr. 21/1992, eftir breytingar með lögum nr. 140/2004, hljóðar svo: Ef lánþegi samkvæmt lögum þessum er jafnframt aðendurgreiða námslán samkvæmt eldri lögum um sjóðinn skal miða við að hannendurgreiði þau fyrst. Á næsta almanaksári eftir að endurgreiðslu samkvæmteldri lögum lýkur eða á að vera lokið skal lánþegi hefja endurgreiðslu samkvæmtþessum lögum. Greiðslur samkvæmt þessum lögum frestast því þar til lán samkvæmteldri lögum eiga að vera að fullu greidd. Ef lánþegi skuldar námslán sem var úthlutað á árunum1992–2004, svokallað R-lán, og jafnframt námslán samkvæmt lögum nr. 72/1982 eðaeldri lögum skal hann fyrst endurgreiða að fullu R-lánið. Greiðslur af eldrinámsskuldum frestast þá þar til R-lánið er að fullu greitt.Þetta er reifað hér þar semákvæði 18. gr. laga nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna stendur í forgrunniþess ágreinings sem til úrlausnar er í máli þessu. Með setningu laga þessaravoru ýmsar breytingar gerðar á starfsemi lánasjóðsins. Í athugasemdum meðfrumvarpinu sem síðar varð að lögum nr. 21/1992 var tekið fram að tilgangurþeirra breytinga sem fólust í frumvarpi þessu væri „fyrst og fremst að treystafjárhagslega stöðu Lánasjóðsins til frambúðar og draga úr þeirri byrði semríkissjóður hefur af sjóðnum“. Þar kemur einnig fram það mat að „gildandinámslánakerfi, sem byggist á lögum nr. 72/1982“ geti ekki „til frambúðar tryggtLánasjóði íslenskra námsmanna það ráðstöfunarfé sem hann þarf til þess að getagegnt hlutverki sínu“. Við meðferð frumvarpsins semvarð að áðurnefndum lögum nr. 140/2004 kom fram breytingartillaga til samræmisvið álit menntamálanefndar, þar sem áréttuð var „sú ætlun að námsmenn ljúki viðað endurgreiða fyrst svokölluð R-lán áður en endurgreiðsla á öðrum lánaflokkumá að hefjast“.Af yfirlitum um„greiðslustöðu“ lántakans Jóhanns V. Ólasonar sem lögð hafa verið fram af hálfuaðalstefnanda má sjá að aðalstefnandi hóf innheimtu að loknu námi Jóhanns meðþví að krefja hann fyrst um endurgreiðslu R-lánanna, þ.e. þeirra lána sem veittvoru eftir gildistöku laga nr. 21/1992. Framlögð gögn bera með sér að Jóhannvar ekki krafinn um niðurgreiðslu T-lánanna fyrr en hann hafði endurgreittR-lán sín að fullu. Lántakinn hafði með öðrum orðum lokið endurgreiðsluR-lánanna og hafið niðurgreiðslu T-lána þegar síga tók á ógæfuhliðina ífjármálum hans. Þar sem þeirri þróun varð ekki snúið við auðnaðist lántaka ekkisjálfum að greiða upp síðastgreindar skuldir sínar við aðalstefnanda. Meðhliðsjón af þessum atvikum málsins verður ekki annað séð en að aðalstefnandihafi hagað innheimtu í samræmi við fyrirmæli títtnefnds ákvæðis 18. gr. laganr. 21/1992, með síðari breytingum. Frá upphafi samningssambandsmálsaðila lá fyrir, sbr. ákvæði 7. og 8. gr. þágildandi laga nr. 72/1982, aðstjórn aðalstefnanda hafði víðtækt svigrúm til að veita undanþágur og frestagjalddögum samkvæmt umsóknum lánþega. Í samræmi við það fékk aðalskuldarinnJóhann V. Ólason á fyrri stigum ríflegar undanþágur frá áður áætluðumendurgreiðslum námslána sinna. Umræddar lagaheimildir, sbr. og samsvarandiákvæði síðari laga nr. 21/1992, voru þáttur í samningssambandi málsaðila og ergagnstefnanda því ekki hald í vörnum sem byggja á afturvirkri breytinguábyrgðarskilmála og verður því ekki á það fallist með gagnstefnanda aðaðalstefnandi hafi breytt ábyrgð gagnstefnanda með afturvirkum og íþyngjandihætti. Á sama grunni ber að hafna þeirri viðbáru gagnstefnanda að samþykki hanshafi þurft til þess að haga innheimtu með þeim hætti sem aðalstefnandi hefurgert í máli þessu. Hið sama á við um breytingar á greiðsluröð. Frammi fyrirþeim beinu fyrirmælum löggjafans sem hér eru til umfjöllunar kemur almenntilvísun til meginreglna kröfuréttar og ógildingarreglna samningaréttargagnstefnanda ekki að gagni. Lög nr. 150/2007 um fyrningukröfuréttinda eiga aðeins við um þær kröfur sem stofnuðust eftir gildistökuþeirra laga, 1. janúar 2008. Um fyrningu þeirra krafna sem deilt er um í þessumáli fer því samkvæmt ákvæðum laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarrakröfuréttinda. Samkvæmt 4. mgr. 3. gr. síðastnefndra laga fyrnast kröfursamkvæmt ábyrgðarskuldbindingum á fjórum árum. Svo sem fyrr greinir hefurgagnstefnandi haldið því fram að fyrningarfrest krafna aðalstefnanda beri aðreikna frá því tímamarki er vanskil urðu af hálfu lántakans Jóhanns V. Ólasonará árinu 2005 og að ekki hafi þurft að koma til sérstakra aðgerða af hálfuaðalstefnanda til að skuldirnar teldust þá fallnar í gjalddaga. Þessu tilstuðnings hefur gagnstefnandi vísað til orðalags skilmála skuldabréfannatveggja, en þar er að finna svohljóðandi ákvæði um gjaldfellingu: „Standilántaki ekki í skilum með greiðslu afborgana á réttum tíma er lánið alltgjaldfallið án uppsagnar.“ Í þessu samhengi hefur gagnstefnandi skírskotaðbeint og óbeint til þess að engin gögn hafi verið lögð fram í málinu sem sýniað aðalstefnandi hafi fellt téð lán í gjalddaga áður en bú Jóhanns V. Ólasonarvar tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði héraðsdóms 8. ágúst 2014. Við úrlausn um það hvenærfyrningarfrestur telst hafa byrjað að líða þarf að hyggja vel að sérstökumatvikum þessa máls, þar sem ekki verður séð að íslensk réttarframkvæmd veitieinhlít svör um það hvernig leiða beri slík álitaefni til lykta. Af málsgögnum má ráða að engirgjalddagar vegna þeirra lána sem gagnstefnandi hafði ábyrgst hafi verið ívanskilum þegar bú lántakans Jóhanns V. Ólasonar var tekið til gjaldþrotaskipta8. ágúst 2014. Með hliðsjón af því verður ekki á það fallist með gagnstefnandaað tímabundnar vanefndir lántakans Jóhanns leiði til þess að aðalstefnanditeljist hafa glatað rétti gagnvart gagnstefnanda með því að haldainnheimtuaðgerðum áfram gagnvart aðalskuldara. Að áliti dómsins færi slíkniðurstaða í bága við undirstöður íslensks réttar um vernd kröfuréttinda, þar ámeðal það meginsjónarmið að vanefnd eigi ekki að leiða til betri réttarstöðuskuldara. Með því að aðalstefnandi héltinnheimtuaðgerðum sínum til streitu gagnvart lántaka í stað þess að grípa tilgjaldfellingar naut gagnstefnandi þess að standa í vari meðan von var til þessað lántakinn efndi skuldbindingar sínar sjálfur. Í þessu ljósi telur dómurinnekki koma til álita að hafa þann umsnúning á framangreindum staðreyndum aðaðalstefnandi yrði látinn gjalda þess að hafa til þrautar freistað þess að látaaðalskuldarann endurgreiða þá fjármuni sem hann móttók, sbr. 18. gr. laga nr.21/1992, fremur en að ganga að gagnstefnanda og krefjast endurgreiðslu beint úrhendi hans hendi sem ábyrgðarmanns. Áður er komið fram að lagt sétil grundvallar að engir gjalddagar vegna umræddra lána hafi verið í vanskilumþegar bú Jóhanns V. Ólasonar var tekið til gjaldþrotaskipta 8. ágúst 2014. Meðvísan til atvika þykir því mega miða við að fyrst við það tímamark hafi allarkröfur á hendur Jóhanni fallið sjálfkrafa í gjalddaga, sbr. 99. gr. laga nr.21/1991. Svo sem fyrr greinir var aðalsök máls þessa höfðuð 26. apríl 2017. Aðöllum framangreindum staðreyndum virtum telst aðalstefnandi þar með hafa rofiðþann fjögurra ára fyrningarfrest sem gildir um téðar kröfur sjóðsins, sbr.ákvæði 3. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905. Í samhengi við framangreintverður aukinheldur ekki fram hjá því litið að meðal gagna málsins er skjal undirritaðaf gagnstefnanda sjálfum, sem jafna má til viðurkenningar í skilningi 1. gr.áðurnefndra laga nr. 14/1905. Nánar er þar um að ræða umsókn gagnstefnanda 21.október 2013 þar sem hann sem„ábyrgðarmaður v. S láns“ óskaði eftir undanþágu frá tekjutengdri afborgun 2013vegna verulegra fjárhagsörðugleika. Síðastnefnt skjal víkur einnig til hliðarvörnum þeim vörnum gagnstefnanda sjálfs að hann hafi aldrei staðfest að vera íábyrgð vegna skuldabréfs nr. S-880701 og grefur auk þess undan viðbárum gagnstefnandaviðvíkjandi ætlaðan skort á tilkynningum eða upplýsingum frá aðalstefnanda umábyrgðarskuldbindingar gagnstefnanda. Að öllu samanlögðu verður við það miðaðað gagnstefnanda hafi frá upphafi verið fullkunnugt um tilvist þeirraábyrgðarskuldbindinga sem hér eru til umfjöllunar og njóta verndar semeignarréttindi aðalstefnanda samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrár. Hér að framan hefur veriðkomist að þeirri niðurstöðu að að þeirri niðurstöðu að aðalstefnandi hafi hagaðinnheimtu í samræmi við fyrirmæli 18. gr. laga nr. 21/1992, kröfurnar séuófyrndar og ekki hafi verið slíkir ágallar á tilkynningum eða upplýsingum aðáhrif hafi á gildi ábyrgðarskuldbindinga gagnstefnanda. Verður því fallist ákröfur aðalstefnanda svo sem þær eru settar fram í aðalsök. Að fenginni þeirriniðurstöðu ber að hafna kröfum gagnstefnanda um endurgreiðslu.Að virtum málsatvikum þykirrétt að málskostnaður falli niður. Arnar Þór Jónsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan.DÓMSORÐ:Úrskurður málskotsnefndarLánasjóðs íslenskra námsmanna 15. mars 2017 í máli nr. L-15/2016 er felldur úrgildi. Aðalstefnandi, Lánasjóðuríslenskra námsmanna, skal vera sýkn af kröfum gagnstefnanda, Kristjáns AraArasonar, í gagnsök. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 136/2001
Kærumál Fjárnám Gagnaöflun Aðilaskýrsla Vitni
Að kröfu H gerði sýslumaður fjárnám hjá A ehf. og í framhaldi af því höfðaði A ehf. mál á hendur H til ógildingar fjárnámsins. Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um höfnun ógildingarkröfunnar enda þóttu engir þeir annmarkar hafa verið á meðferð málsins fyrir héraðsdómi, er valdið gætu því að úrskurður héraðsdóms yrði felldur úr gildi. Hafði A efh. og enga kröfu gert um endurskoðun úrskurðarins að efni til.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. apríl 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. mars 2001, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að ógilt yrði fjárnám, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði hjá honum 6. desember 2000 að kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og varnaraðila gert að greiða málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. I. Málið á rætur að rekja til þess að Hveradekk ehf. gaf út verðtryggt skuldabréf 21. júní 1998 fyrir 2.000.000 krónum, sem greiða átti ásamt nánar tilteknum vöxtum með 36 jöfnum mánaðarlegum afborgunum, í fyrsta sinn 21. júlí sama árs. Af hálfu útgefandans ritaði undir skuldabréfið Kristján Jóhannesson, sem einnig gekkst í sjálfskuldarábyrgð fyrir skuldinni. Samkvæmt meginmáli skuldabréfsins tók sóknaraðili jafnframt að sér sjálfskuldarábyrgð, en fyrir hans hönd skrifaði Þórir Garðarsson undir það „pr.pr. Allrahanda hf.“ Engar greiðslur munu hafa fengist á kröfu samkvæmt skuldabréfi þessu. Að kröfu varnaraðila gerði sýslumaðurinn í Reykjavík sem áður segir fjárnám 6. desember 2000 hjá sóknaraðila fyrir skuldinni, sem þá nam alls 3.253.185 krónum að meðtöldum áföllnum vöxtum og kostnaði. Við gerðina mætti fyrirsvarsmaður sóknaraðila, Sigurdór Sigurðsson, ásamt lögmanni hans og óskaði eftir að henni yrði frestað. Þeirri ósk var hafnað. Var þá fært í gerðabók sýslumanns að fyrirsvarsmanninum hafi verið leiðbeint um réttarstöðu sína og kröfu varnaraðila, en hann „segist ekkert hafa við kröfu gerðarbeiðanda að athuga en verður ekki við áskorun um að greiða hana.“ Að þessu loknu var fjárnám gert eftir ábendingu fyrirsvarsmannsins í þremur nánar tilteknum bifreiðum og gerðinni lokið. Með bréfi, sem barst Héraðsdómi Reykjavíkur 18. janúar 2001, krafðist sóknaraðili þess að fjárnámsgerðin yrði felld úr gildi. Sú krafa var þar á því einu reist að samkvæmt samþykktum sóknaraðila þyrftu tveir stjórnarmenn að rita firma hans saman, en undir skuldabréfið, sem fjárnámið var gert fyrir, hafi aðeins einn stjórnarmaður ritað. Með bréfinu fylgdi endurrit úr gerðabók sýslumanns, ljósrit skuldabréfsins og vottorð úr hlutafélagaskrá varðandi sóknaraðila. Þegar krafa sóknaraðila var tekin fyrir á dómþingi 2. febrúar 2001 lýsti hann yfir að hann óskaði ekki eftir að skýra mál sitt frekar skriflega. Í þinghaldi 16. sama mánaðar lagði varnaraðili fram greinargerð í málinu ásamt fjórum öðrum skjölum og var þá ákveðinn munnlegur flutningur þess 5. mars 2001. Á dómþingi þann dag óskaði sóknaraðili eftir að fá að leggja fram sex ný skjöl, en að fram komnum andmælum varnaraðila hafnaði héraðsdómari því með úrskurði. Að þessu gerðu óskaði sóknaraðili eftir að fá að leiða fyrir dóm til skýrslugjafar tvo menn úr stjórn sinni, varnaraðila og föður hans. Því mótmælti varnaraðili og hafnaði héraðsdómari ósk sóknaraðila með úrskurði. Var málið síðan munnlega flutt. Með hinum kærða úrskurði, sem eins og áður greinir var upp kveðinn 21. mars 2001, var kröfu sóknaraðila um ógildingu fjárnámsins hafnað. II. Ekki standa rök til að verða við aðalkröfu varnaraðila um að málinu verði vísað frá Hæstarétti. Í kæru sóknaraðila til Hæstaréttar kveðst hann telja héraðsdómara ekki hafa haft „tök á að taka tillit til málsástæðna kæranda eins og þær liggja fyrir. Skýringa sé að leita til þess að héraðsdómurinn hafi hvorki tekið tillit til né heimilað framlagningu frekari gagna né látið fara fram yfirheyrslur fyrir dómnum, en sóknaraðili telur að það hefði verið afar brýnt til þess að sóknaraðili fengi komið að réttmætum málsástæðum sínum.“ Í kærunni er vísað til lýsingar á málsatvikum og málsástæðum í áðurnefndu bréfi sóknaraðila, þar sem krafist var ógildingar fjárnámsins. Auk þeirra málsástæðna bendir sóknaraðili á að í gögnum, sem fylgdu kærunni, komi fram aðdragandinn að því að stjórnarmaður sóknaraðila hafi áritað fyrrnefnt skuldabréf um sjálfskuldarábyrgð hans, en það hafi verið gert á röngum forsendum og án nokkurra tengsla við útgefanda þess. Með því að héraðsdómari hafi neitað sóknaraðila um að leggja þessi gögn fram og leiða menn fyrir dóm til skýrslugjafar verði að ómerkja hinn kærða úrskurð. Eins og ráðið verður af framansögðu leitaði sóknaraðili þegar komið var að munnlegum flutningi málsins í héraði eftir því að fá að leggja fram ný gögn, sem styðja áttu málsástæðu, sem hafði hvorki komið fram í skriflegum málatilbúnaði hans né á annan hátt á fyrri stigum. Þegar af þeirri ástæðu og með vísan til ákvæða 5. mgr. 101. gr., sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem hér eiga við samkvæmt 94. gr. laga nr. 90/1989, var héraðsdómara rétt að verða við andmælum varnaraðila gegn því að umrædd gögn yrðu lögð fram. Er og til þess að líta að gögn þessi voru ljósrit fjölmargra skjala til hlutafélagaskrár varðandi sóknaraðila annars vegar og Hveradekk ehf. hins vegar, skriflegar yfirlýsingar tveggja stjórnarmanna sóknaraðila um atvik málsins og yfirlýsingar þriggja annarra manna, sem virðast hafa átt að styðja staðhæfingar hinna tveggja. Áttu sum þessara gagna ekki svo séð verði neitt erindi í málinu, en öðrum varð ekki komið þar að til skýringa eða sönnunar um atriði, sem til úrlausnar gátu þar komið. Svo sem ályktað verður af lokaorðum 1. mgr. og 2. mgr. 90. gr. laga nr. 90/1989, sbr. 94. gr. sömu laga, er aðila máls, sem rekið er samkvæmt 15. kafla laganna, almennt heimilt að gefa þar sjálfur munnlega skýrslu fyrir dómi eða leiða í því skyni fyrirsvarsmann sinn, einn eða fleiri. Ósk sóknaraðila um þetta hafnaði héraðsdómari hins vegar réttilega samkvæmt lokaorðum 1. mgr. 48. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 94. gr. laga nr. 90/1989, enda verður ekki séð að vakað hafi fyrir sóknaraðila að láta fyrirsvarsmenn sína greina frá atvikum varðandi einu málsástæðuna, sem hann hafði borið tímanlega fyrir sig í málinu og fékk þannig komið að. Ekki var á færi sóknaraðila að kveðja gagnaðila sinn fyrir dóm til að gefa munnlega skýrslu. Þá var honum heldur ekki heimilt að leiða vitni samkvæmt meginreglu 1. mgr. 90. gr. laga nr. 90/1989, sbr. 94. gr. sömu laga, enda ekkert fram komið, sem réttlætt gæti að vikið yrði frá þeirri reglu við rekstur þessa máls. Samkvæmt framangreindu voru engir þeir annmarkar á meðferð málsins fyrir héraðsdómi, sem valdið geta því að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi eftir kröfu sóknaraðila. Hann hefur enga kröfu gert um endurskoðun úrskurðarins að efni til. Þegar af þeirri ástæðu verður úrskurðurinn staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Allrahanda-Ísferðir ehf., greiði varnaraðila, Hermanni Ómarssyni, 75.000 krónur í kærumálskostnað. Málsaðilar eru: Sóknaraðili er Allrahanda-Ísferðir ehf., kt. 500489-1119, Hyrjarhöfða 2, Reykjavík. Varnaraðili er Hermann Ómarsson, kt. 101080-4639, Kambahrauni 40, Hveragerði. Málið barst Héraðsdómi Reykjavíkur 18. janúar sl. með bréfi lögmanns sóknaraðila, sem dagsett er sama dag. Það var tekið til úrskurðar 5. mars sl. að afloknum munnlegum málflutningi. Dómkröfur sóknaraðila eru þær, að fjárnámsgerð sýslumannsins í Reykjavík nr. 011-2000-15070, sem fram fór hjá sóknaraðila 6. desember á síðastliðnu ári að kröfu varnaraðila, verði ógilt með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila að mati dómsins. Varnaraðili gerir þær dómkröfur, að hafnað verði kröfu sóknaraðila um dómsúrskurð um ógildingu aðfarargerðar frá 6. desember sl. Auk þess krefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila að mati dómsins. Þá mótmælti varnaraðili sérstaklega málskostnaðarkröfu sóknaraðila sem of seint fram kominni, þar sem hún hafi fyrst verði sett fram við munnlegan flutning málsins. Við aðalmeðferð málsins krafðist sóknaraðili þess að fá að leggja fram fjölmörg skrifleg gögn til stuðnings kröfum sínum og til skýringar á forsögu málsins og aðdraganda þess. Lögmaður varnaraðila mótmælti því, að gögn yrðu lögð fram á þessu stigi málsins, m.a. á þeirri forsendu að grundvelli þess yrði verulega raskað. Dómari féllst á kröfu lögmanns varnaraðila og hafnaði kröfu sóknaraðila um framlagningu gagna á lokastigi málsins. Í sama þinghaldi hafnaði dómari einnig kröfu lögmanns sóknaraðila um að nokkrir einstaklingar gæfu skýrslu fyrir dóminum, enda mótmælti lögmaður varnaraðila því, að það yrði látið viðgangast í máli sem þessu. Málavextir, málsástæður og lagarök: Mál þetta varðar fjárnámsgerð, sem varnaraðili krafðist að fram færi hjá sóknaraðili á grundvelli skuldabréfs, útgefnu af Hveradekki ehf. hinn 21. júní 1998. Skuldabréfið er sjálfskuldarábyrgð sóknaraðila og Kristjáns Jóhannessonar, kt. 300551-4919. Kristján Jóhannesson mun vera stofnandi Hveradekks ehf. skv. framlögðum gögnum. Firmanafn varnaraðila er stimplað á skuldabréfið, svo og tilvísun til þess að um prókúruumboð sé að ræða (pr.pr.), hvort tveggja í reit, sem ætlaður er til undirritunar fyrir sjálfskuldarábyrgðarmenn. Þórir Garðarsson áritar sjálfskuldaryfirlýsinguna sem prókúruhafi f.h. varnaraðila. Samkvæmt framlögðu vottorði frá hlutafélagaskrá er Þórir stjórnarformaður sóknaraðila og prókúruhafi félagsins, ásamt tveimur öðrum. Aðfarargerð sú, sem sóknaraðili gerir kröfu til að dómurinn ógildi, átti sér stað 6. desember sl. Hún er nr. 011-2000-15070. Í gerðarbók sýslumannsins í Reykjavík er m.a. bókað um aðfarargerðina: ,,Fyrir gerðarbeiðanda mætir Leifur Árnason hdl. Fyrirsvarsmaður gerðarþola Sigurdór Sigurðsson, stjórnarmaður er sjálfur mættur ásamt lögmanni Sveini Skúlasyni. Þeir óska eftir fresti í málinu en umboðsmaður gerðarbeiðanda verður ekki við því. Fyrirsvarsmanni gerðarþola er leiðbeint um réttarstöðu sína og kröfu gerðarbeiðanda. Hann segist ekkert hafa við kröfu gerðarbeiðanda að athuga en verður ekki við áskorun um að greiða hana. Að ábendingu fyrirsvarsmanns gerðarþola sem gerðarbeiðandi gerir ekki athugasemdir við, er hér með gert fjárnám fyrir kröfum gerðarbeiðanda í: Bifr. SA-954 Mercedes, UA-116, Mercedes, JR-093 Mercedes. Fyrirsvarsmanni gerðarþola er leiðbeint um þýðingu fjárnámsins. Mættum er kynnt efni þessarar bókunar, sem engar athugasemdir eru gerðar við. Lögmaður fyrirsvarsmanns gerðarþola tilkynnir ftr. sýslumanns að hann hyggist skjóta ákvörðun sýslumanns að halda gerðinni áfram til Héraðsdóms Reykjavíkur.” Sjónarmið og lagarök sóknaraðila: Sóknaraðili byggir á því, að félagið verði ekki bundið af nafnritun Þóris Garðarssonar einni og sér á umrætt skuldabréf. Í samþykktum félagsins komi fram, að tveir stjórnarmenn skuli rita firma þess. Því hafi fulltrúi sýslumanns, sem framkvæmdi aðfarargerð þá, sem hér sé til umfjöllunar, a.m.k. átt að verða við beiðni sóknaraðila um frest, þar sem ljóst hafi verið með vísan til 1. tl. 118. gr. einkamálalaga nr. 91/1991 að nafnritun Þóris Garðarssonar ein og sér á skuldabréfið hafði ekkert skuldbindingargildi gagnvart sóknaraðila. Þó svo, að í skuldbréfinu segi að gera megi aðför til fullnustu skuldarinnar án undangengins dóms eða réttarsáttar, sbr. 7. tl. 1. gr. aðfararlaga nr. 90/1989 (afl.), þá sé allt að einu ekki hægt að krefjast aðfarar fyrir skuld, sem sóknaraðili hafi ekki tekið ábyrgð á, eins og haldið sé fram af hálfu varnaraðila, þar sem lögmæt skilyrði hafi skort, sbr. 2. mgr. 49. gr. og 52. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994, en um þetta hafi móttakanda skuldabréfsins, Ómari Jóhannssyni, verið kunnugt, er hann tók við skuldabréfinu. Við munnlegan flutning málsins byggði sóknaraðili einnig á því, að sjálfskuldarábyrgð sóknaraðila hafi verið til málamynda og gerð í greiðaskyni við Ómar Jóhannsson, föður varnaraðila. Skuldabréfið hafi verið afhent sem trygging fyrir skuld Ómars og til að bjarga húseign hans frá uppboði. Sú skuld sé að fullu greidd og hafi skuldabréfið átt að afhendast sóknaraðila. Sjónarmið og lagarök varnaraðila: Varnaraðili byggir á því, að krafa hans styðjist við skuldabréf. Fjárnám hafi verið gert hjá sóknaraðila með stoð í 7. tl. 1. gr. aðfararlaga. Fyrirsvarsmaður sóknaraðila hafi mætt við gerðina, ásamt lögmanni sínum. Þeir hafi óskað eftir fresti á framgangi gerðarinnar, en þeirri beiðni hafi verið hafnað af fulltrúa sýslumanns. Í tilefni þess hafi þeir lýst yfir, að sú ákvörðun yrði borin undir héraðsdóm. Þeir hafi aftur á móti enga athugasemd gert við kröfu varnaraðila við sjálfa aðfarargerðina. Fjárnám hafi verið gert í tilgreindum bifreiðum sóknaraðila að ábendingu talsmanna hans, þar sem þeir hafi ekki orðið við áskorun um að greiða skuldina. Varnaraðili mótmælir kröfum sóknaraðila og þeirri einu málsástæðu hans, að prókúruhafi félagsins (sóknaraðili) hafi ekki haft heimild til að skuldbinda það. Þórir Garðarsson sé formaður stjórnar félagsins og jafnframt sé hann einn af prókúruhöfum þess. Í prókúruumboði felist heimild til að skuldabinda einkahlutafélag, sbr. 25., 27. og 31. gr. laga nr. 42/1903 um verslunarskrár o.fl. sbr. og 49. til 52. gr. laga um einkahlutafélaög nr. 138/1994. Þá vísar varnaraðili í þessu sambandi til dóms Hæstaréttar frá 16. júní 1994 (Hrd. 1994:1411og til dóms Hæstaréttar í dómabindi frá 1996, bls. 4228. Varnaraðili byggir einnig á þeirri málsástæðu, að þeir sem skipti við einka­hlutafélög eigi almennt að geta treyst því, að sá eða þeir, sem komi fram fyrir félagsins hönd hafi heimild til að skuldabinda það. Annað færi í bága við þarfir og öryggi viðskiptalífsins. Réttara sé, að félagið sjálft sæki rétt sinn á hendur þeim, sem kunni að hafa farið út fyrir umboð sitt en að þriðji maður, viðskiptamaður félagsins, verði fyrir tjóni. Varnaraðili vísar til þess, að stjórnarformaður sóknaraðila hafi margoft skuldbundið félagið sem prókúruhafi í líkum tilvikum og því, sem hér sé til umfjöllunar, eins og framlögð gögn sýni gleggst. Hafi varnaraðili því verið í góðri trú um heimild stjórnarformanns félagsins til að skuldabinda það í umræddu tilviki. Varnaraðili bendir enn fremur á þá staðreynd, að sóknaraðili hafi viðurkennt kröfuna, eins og fram komi í bókun sýslumanns og boðið fram greiðslu hennar að hluta. Varnaraðili telur einnig að hafna eigi öllum kröfum sóknaraðila vegna viðskiptabréfareglnanna og ákvæða XVII. kafla laga um meðferð einkamála í héraði nr. 91/1991. Samkvæmt ákvæðum XVII. kafla komist málsástæða og lagarök sóknaraðila ekki að í málinu. Þá mótmælir varnaraðili þeirri staðhæfingu sóknaraðila, að sjálfskuldarábyrgð félagsins hafi verið til málamynda. Varnaraðili vísar til ákvæða skuldabréfsins, ákvæða ísl. réttar um umboð, aðfararlaga nr. 90/1989, laga um einkahlutafélög og laga um verslanaskrár, firmu og prókúruumboð svo og til dómafordæma Hæstaréttar Íslands til stuðnings kröfum sínum. Loks vísar varnaraðili til XXI. kafla laga nr. 91/1991 til stuðnings málskostnaðarkröfu sinni. Niðurstaða: Sóknaraðili krafðist þess við framkvæmd aðfarargerðar þeirrar, sem hér er til umfjöllunar, að henni yrði frestað. Sýslumaður hafnaði þeirri kröfu, enda er mælt svo fyrir í 1. mgr. 26. gr. aðfararlaga, að aðfarargerð skuli að jafnaði ekki frestað, nema báðir málaðilar samþykki. Í 4. mgr. sömu lagagreinar segir, að aðfarargerð skuli fram haldið að kröfu gerðarbeiðanda, hafni sýslumaður kröfu gerðarþola um frestun hennar. Yfirlýsing sóknaraðila um að krefjast úrlausnar héraðsdómara á ákvörðun sýslumanns um framhald gerðarinnar, gat því ekki stöðvað framgang hennar. Samkvæmt 92. gr. aðfararlaga getur gerðarþoli krafist úrlausnar héraðsdóms um gildi aðfarargerðar. Svo virðist sem engar hömlur séu við því, hvaða málsástæðum kærandi byggir á, hvorki hvað form né efni varðar. Af bókun sýslumanns í gerðarbók um framgang aðfarargerðarinnar verður ekkert ráðið, hvort eða með hvaða hætti sóknaraðili hafi rökstutt beiðni sína um frestun aðfarargerðarinnar. Sóknaraðili byggir kröfu sína um ógildingu umræddrar aðfarargerðar hér fyrir dómi á þeirri einu málsástæðu, að Þórir Garðarsson, stjórnarformaður í stjórn félagsins, hafi einn staðið að undirritun sjálfskuldaryfirlýsingar þeirrar, sem aðfarargerðin styðst við. Samkvæmt samþykktum félagsins skuli tveir stjórnarmenn rita firmað. Undirritun Þóris Garðarssonar sem prókúruhafa sé því marklaus og hafi engar skyldur í för með sér fyrir sóknaraðila. Ómótmælt er að Þórir Garðarsson hafði prókúruumboð fyrir sóknaraðila, sbr. framlagt vottorð frá hlutafélagaskrá. Í þriðja kafla laga nr. 42/1903 er fjallað um prókúruumboð. Samkvæmt 25. gr. laganna hefur sá, sem fengið hefur prókúruumboð, heimild til að rita firma og annast allt það f.h. umbjóðandans, er snertir rekstur atvinnu hans. Sú takmörkun er þó sett að prókúruhafi má ekki selja eða veðsetja fasteign umbjóðanda síns, nema hann hafi til þess beint umboð. Í 27. gr. laganna er mælt svo fyrir að prókúruumboð megi ekki ,,binda við ákveðinn tíma eða takmarka á annan hátt, ef það skal gilt vera gagnvart öðrum mönnum, þeim er eigi eru vitandi um það.” Dómurinn lítur svo á, með vísan til framangreindra lagaákvæða, að falist hafi í prókúruumboði Þóris Garðarssonar, stjórnarformanns, heimild til að skuldbinda sóknaraðila með sjálfskuldaryfirlýsingu þeirri, sem hér er um að tefla. Ekkert liggur fyrir um það, að undirritun stjórnarformannsins hafi ekki verið í þágu félagsins, eða ekki tengst daglegum rekstri þess, svo sem sóknaraðili byggir nú á öðrum þræði. Vísað er til þess í þessu sambandi, að fært er til gerðarbókar sýslumanns við framkvæmd umræddrar aðfarargerðar, að fyrirsvarsmaður sóknaraðila hafi ekkert við kröfu gerðarbeiðanda að athuga. Þegar allt það er virt, sem að framan er lýst, þykir verða að hafna kröfu sóknaraðila um ógildingu umræddrar aðfarargerðar, eins og nánar segir í úrskurðarorði. Rétt þykir að sóknaraðili greiði varnaraðila málskostnað, sem þykir hæfilegur 49.800 krónur að teknu tilliti til skyldu varnaraðila til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Skúli J. Pálmason kvað upp þennan úrskurð. Úrskurðarorð: Hafnað er kröfu sóknaraðila, Allrahanda–Ísferða ehf., um að ógilt verði fjárnámsgerð sýslumannsins í Reykjavík nr. 011-2000-15070, sem fram fór hjá sóknaraðila 6. desember 2000 að kröfu varnaraðila, Hermanns Ómarssonar. Sóknaraðili greiði varnaraðila 49.800 krónur í málskostnað.
Mál nr. 807/2016
Kærumál Aðför Frávísun frá héraðsdómi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem staðfestar voru ákvarðanir sýslumanns um að stöðva aðfarargerðir í málum F og R gegn P og B ehf. Við fyrirtöku málanna lét fyrirsvarsmaður F og R bóka eftir sér að hann mótmælti ákvörðunum sýslumanns og áskildi sér rétt til að bera þær undir héraðsdóm. Var málinu vísað frá héraðsdómi þar sem F og R höfðu ekki haft fyrirvaralausa kröfu uppi við sýslumann þegar við fyrirtöku málanna að leitað yrði úrlausnar héraðsdóms og tilgreint hverjar dómkröfur þau myndu gera samkvæmt skýrum fyrirmælum 1. mgr. 85. gr. og 1. mgr. 86. gr. laga nr. 90/1989 um aðför.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir,Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 30. nóvember2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 13. desember sama ár. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 22. nóvember 2016, þar sem staðfestar voru ákvarðanirsýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 30. júní 2016 um að stöðva aðfarargerðir í málumsóknaraðila gegn varnaraðilum. Kæruheimild er í 4. mgr. 91. gr. laga nr.90/1989 um aðför. Sóknaraðilar krefjast þess að framangreindar ákvarðanirsýslumanns verði felldar úr gildi og lagt fyrir hann að halda gerðunum áfram ísamræmi við aðfararbeiðni. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar óskipt úr hendi sóknaraðila.Með aðfararbeiðni til sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 13.maí 2016 kröfðust sóknaraðilar fjárnáms hjá varnaraðilum til fullnustu kröfu aðfjárhæð 6.039.800 krónur. Var beiðnin tekin fyrir í tveimur aðskildum málum hjásýslumanni 30. júní sama ár. Ákvað hann að stöðva gerðirnar með vísan til 2.mgr. 27. gr. laga nr. 90/1989 þar sem gögn varnaraðila bæru með sér að þeirhefðu fullnægt skyldu sinni til greiðslu. Létu sóknaraðilar af því tilefni bókaeftir sér við fyrirtöku beggja málanna að fyrirsvarsmaður sóknaraðila mótmæltiákvörðunum sýslumanns og áskildi sér rétt til að bera þær undir héraðsdóm. Íkjölfarið leituðu sóknaraðilar úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur með bréfi 1.júlí 2016 til dómsins.Samkvæmt 1. mgr. 85. gr. laga nr. 90/1989 er gerðarbeiðandaheimilt, meðan aðfarargerð er ólokið, að krefjast úrlausnar héraðsdómara umeinstakar ákvarðanir, sem sýslumaður tekur um framkvæmd hennar, efgerðarbeiðandi hefur þá kröfu uppi við sýslumann áður en lengra er haldið viðgerðina. Í 1. mgr. 86. gr. sömu laga segir að gerðin frestist að því leyti semhún er háð viðkomandi ákvörðun, ef málsaðili krefst úrlausnar héraðsdómara meðþeim hætti sem segir í 1. til 3. mgr. 85 gr. laganna. Skuli sýslumaður bókanákvæmlega hver sú ákvörðun er, sem krafist er úrlausnar héraðsdómara um, oghverjar kröfur aðilar gera. Skulujafnframt bókaðar í stuttu máli röksemdir sem þeir færa fyrir kröfum sínum.Samkvæmt skýrum fyrirmælum framangreindra ákvæða bar sóknaraðilum að hafa þákröfu uppi við sýslumann að leitað yrði úrlausnar héraðsdómara þegar viðfyrirtöku málsins 30. júní 2016 er ákvarðanir sýslumanns lágu fyrir og tilgreinahverjar dómkröfur þeir myndu gera. Áskilnaður um rétt til að leita úrlausnarhéraðsdóms nægir ekki. Málið var því ekki réttilega lagt fyrir héraðsdóm með áðurnefndubréfi sóknaraðila 1. júlí 2016. Ber því að vísa málinu frá héraðsdómi án kröfu.Eftir atvikum er rétt að málskostnaður á báðumdómstigum falli niður.Dómsorð:Máliþessu er vísað frá héraðsdómi.Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 22. nóvember 2016.IMál þetta var tekið til úrskurðar að loknum munnlegummálflutningi þann 25. október 2016. Sóknaraðilar eru Friðrik Auðunn Jónsson og Rakel Jónsdóttir,bæði til heimilis að Asparteig 1, Mosfellsbæ.Varnaraðilar eru Pétur Pétursson, Lindarbyggð 5, Mosfellsbæog Berg ehf., Háholti 14, Mosfellsbæ. Sóknaraðilar krefjast þess að„felld verði úr gildi ákvörðun sýslumannsins á höfuð­borgarsvæðinu frá 30. júní2016, í aðfararmálum nr. 2016-016407 og nr. 2016-016408, um að stöðvaaðfarargerð sóknaraðila á hendur varnaraðilum og að gerðinni verði framhaldið“. Þá er krafist málskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess aðallega að kröfu sóknaraðilaverði hafnað. Þá er þess krafist að sóknaraðilar greiði varnaraðilum óskipt (insolidum) málskostnað. Verði fallist á kröfu sóknaraðila er þess krafist aðkveðið verði á um það í úrskurði héraðs­dóms að frekari fullnustuaðgerðum íaðfararmálinu verði frestað meðan skorið sé úr ágreiningi málsaðila fyrirHæstarétti og að málskostnaður falli niður. IIMálavextir Með aðfararbeiðni tilsýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu, 13. maí 2016, kröfð­ust sóknaraðilarfjárnáms hjá varnaraðilum. Um aðfararheimild var vísað til dóms HéraðsdómsReykjavíkur í máli nr. E-3157/2014, frá 24. júní 2015. Með dóm­inum var fallistá að varnaraðilinn Pétur, sem starfar hjá varnaraðilanum, fast­eigna­sölunniBergi ehf., bæri skaðabótaábyrgð á grundvelli 27. gr. laga nr. 99/2004, um fast­eignir,fyrirtæki og skip, vegna saknæmrar vanrækslu varnaraðilans Péturs sem fast­eignasalaeignarinnar. Verði tryggingum hf. var stefnt til réttargæslu í málinu envarnaraðilar voru með starfsábyrgðartryggingu hjá félaginu. Í málinu var einnigtil úr­lausnar bótakrafa sóknaraðila á hendur Magnúsi Má Ólafssyni, en hannseldi varnar­aðilum fasteign þá sem reyndist gölluð. Dómsorðið er eftirfarandi: Stefndi, Magnús Már Ólafsson, greiði stefnendum, Friðrik AuðunniJónssyni og Rakel Jónasdóttur, 9.277.235 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.217.235 krónum frá18. september 2013 til greiðsludags, allt að frádregnum 166.806 krónum.Stefndu, Pétur Pétursson og Berg ehf., greiði óskipt með stefnda Magnúsi4.088.235 krónum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af2.217.235 krónum frá 18. September 2013 til greiðsludags, allt að frádregnum149.129 krónum. Til frádráttar þessum greiðslum á greiðsludegi koma að auki4.800.000 krónur. Stefndi Magnús skalgefa út afsal til stefnenda fyrir fasteigninni að Asparteig nr. 1 í Mosfellsbæsem hefur fastanúmerið 208-2812.Stefndi, Magnús MárÓlafsson, greiði stefnendum 2.500.000 krónur í máls­kostnað, en þar af greiðistefndu, Pétur og Berg ehf., stefnendum óskipt með stefnda Magnúsi 750.000krónur í málskostnað. Málskostnaðurmilli stefnenda og réttargæslustefnda, Varðar tryggingar hf., fellur niður.Í kjölfar dómsniðurstöðunnar sendi Vörður tryggingar hf.,sóknaraðilum út­reikn­­inga um uppgjör þar sem fram kom að félagið taldi sigskulda þeim 424.362 kr. Var þá tekið tillit til dráttarvaxta, sem og frádráttar149.129 kr. og 4.800.000 kr. Sókn­ar­aðilar höfnuðu útreikningum félagsins ogkröfðust greiðslu að fjárhæð 5.224.362 krónur. Félagið greiddi lögmannisóknaraðila 424.362 kr. hinn 16. júlí 2015.Með aðfararbeiðni, 20. október 2015, kröfðust sóknaraðilarfjárnáms hjá varn­ar­aðilum til lúkningar kröfu að fjárhæð 4.838.235 krónur,auk vaxta og kostnaðar. Um að­fararheimild var vísað til dóms HéraðsdómsReykjavíkur í máli nr. E-3157/2014. Fjárnáminu lauk með því að fulltrúisýslumanns ákvað að stöðva gerðina samkvæmt 2. mgr. 27. gr. aðfararlaga nr.90/1989 þar sem gögn varnaraðila báru með sér að þeir hefðu fullnægtgreiðsluskyldu sinni í samræmi við dómsorð með greiðslu til lögmanns sóknar­aðila16. júlí 2015. Sóknaraðilar skutu ákvörðun sýslumanns til héraðsdóms, með bréfi22. desember 2015. Því máli var vísað frá dómi með úrskurði 5. apríl 2016 áþeim grundvelli að sóknaraðilar hefðu ekki kært ákvörðun sýslumanns þegar ístað og áður en fyrirtökunni hjá sýslumanni var slitið, eins og áskilið væri í1. mgr. 85. gr. laga nr. 90/1989, um aðför. Það höfðu sóknaraðilar fyrst gerttíu dögum eftir að ákvörðun sýslumanns um að stöðva gerðina lá fyrir. Þóttimálskotið því of seint fram komið og var málinu vísað frá dómi. Í kjölfar þessarar niðurstöðu kröfðust sóknaraðilar, eins ogí upphafi var rakið, að nýju aðfarar varnaraðilum til fullnustu kröfu aðfjárhæð 6.039.800 kr. Um aðfarar­heimild var vísað til sama dóms HéraðsdómsReykjavíkur í máli nr. E-3157/2014. Sýslumaður ákvað, við fyrirtökuaðfararbeiðninnar, sem tekin var fyrir í tveimur að­skild­um málum hjásýslumanni, að stöðva gerðina með vísan til 2. mgr. 27. gr. að­farar­laga nr.90/1989. Vísaði sýslumaður til þess að gögn gerðarþola bæru með sér að þeirhefðu fullnægt skyldu sinni til greiðslu til samræmis við dómsorð í máli nr.E-3157/2014. Sóknaraðilar létu bóka eftir sér við fyrirtöku að þeir mótmæltuákvörðun sýslumanns og áskildu sér rétt til að bera hana undir dóm. IIIMálsástæðursóknaraðila Af hálfu sóknaraðila er á þvíbyggt að varnaraðilum sé óheimilt að draga frá greiðslum sínum lokagreiðslu,skv. dómsorði, 4.800.000 krónur. Lokagreiðslan hafi verið hluti kaupverðseignarinnar þegar hún var seld og því réttmæt eign seljanda. Sökum þess aðeignin hafi reynst gölluð, hafi sóknaraðilar haldið eftir greiðslunni, sem þeimvar heimilt, sbr. 44. gr. laga um fasteignakaup, nr. 40/2002. Af þessu leiði aðfrádráttur á dómkröfunni, að framangreindri fjárhæð, sé í raun eign seljandaeign­ar­innar og honum sé því einum heimilt að nýta þann frádrátt. Á sama háttsé varn­ar­aðilum ólögmætt að draga hann frá sinni kröfu, enda fælist í slíkumfrádrætti ólögmæt nýtingu á eign annarra. Sóknaraðilar vísa til þess aðumrædd lokagreiðsla hafi verið sú fjárhæð sem sókn­araðilar hafi neitað aðgreiða. Hafi lokagreiðsla því aldrei farið fram af hálfu kaup­enda. Sé augljóstað við uppkvaðningu dómsins hafi á þeim tíma þegar verið búið að draga umdeildalokagreiðslu frá samkvæmt því sem kveðið er á um í umræddum dómi. Ljóst sé aðfrádrátturinn hafi þegar verið framkvæmdur við uppkvaðningu dóms­ins og þvíhafi varnaraðila verið ómögulegt að draga hann frá aftur. Sóknaraðilar benda á að samhliðamáli nr. E-3157/2015 hafi verið rekið málið nr. E-736/2014, sem hafi veriðinnheimtumál eiganda hinnar gölluðu fasteignar á hendur þeim, umlokagreiðsluna. Í ljósi þess að málin hafi verið rekin samhliða og bæði fjallaðum þessa greiðslu, sé unnt að túlka enn betur orðalag og frádrátt niður­stöðudóms í síðargreindu máli. Af henni megi draga þá ályktun að lokagreiðslan hafiþegar verið dregin frá kröfum sóknaraðila við uppkvaðningu dómsins en verðiekki seinna dregin frá við uppgjör skv. dómsorði. Málsástæður varnaraðila Afhálfu varnaraðila er á því byggt að krafasóknaraðila sé að fullu greidd. Sókn­araðilar eigi því ekki lengur lögvarða ogaðfararhæfa kröfu á hendur varnar­aðilum. Af lestri dómsorðs blasi viðfrádráttur að fjárhæð 4.800.000 krónur komi til frá­dráttar öllum fjárkröfumsamkvæmt dómsorði í máli nr. E-3157/2014 Varnaraðilar telja ótvírætt aðsá hluti kaupverðsins sem sóknaraðilar hafi haldið eftir, 4.800.000 kr., hafisamkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila sjálfra í héraðs­dóms­málinu átt að koma tilfrádráttar þeim hluta bótafjárhæðarinnar sem allir stefndu í málinu voru dæmdiróskipt til að greiða, 4.088.235 krónur ásamt dráttarvöxtum og hlutamálskostnaðar. Þá komi fram í forsendum dómsins að stefnendur (sóknaraðilarmáls þessa) miði við að sú greiðsla eigi að koma til frádráttar dómkröfum.Niðurstaða dóms í máli nr. E-736/2014 breyti engu þar um, enda sé sérstaklegafjallað um dóminn í niðurstöðu máls nr. E-3157/2014 og þær réttarfylgjur sem afhonum leiddu. Með greiðslu tryggingafélagsins í júlí 2015 hafi þar af leiðandiverið gerð upp að fullu krafa sóknaraðila á hendur varnaraðilum. Varnaraðilar vísa til þess aðsamkvæmt málsforræðisreglu einkamálaréttarfars hafi sóknaraðilar hagaðkröfugerð sinni í dómsmálinu eins og að framan sé lýst. Samkvæmt 1. mgr. 111.gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sé héraðsdómara óheimilt að fara útfyrir kröfugerð sóknaraðila. Sóknaraðilar verði að bera hallann af því hvernigdómkrafa þeirra var úr garði gerð í stefnu. Málsaðilar í máli nr. E-3157/2014séu bundnir við dómsniðurstöðuna og þar með talið dómsorð og forsendur hennar.Sóknaraðilar hafi ekki áfrýjað dóminum þrátt fyrir að áfrýjunarfrestur hafiekki verið liðinn þegar deila um túlkun á dómsorðinu kom upp og tryggingafélagvarn­araðila greiddi kröfuna í samræmi við orðanna hljóðan samkvæmtdómsorðinu. IV NiðurstaðaÍ máli þessu gerir sóknaraðili kröfu um að „felld verði úrgildi ákvörðun sýslu­mannsins á höfuðborgarsvæðinu frá 30. júní 2016, íaðfararmálum nr. 2016-016407 og nr. 2016-016408, um að stöðva aðfarargerðsóknaraðila á hendur varnaraðilum og að gerðinni verði fram haldið“. Fyrir liggur að um tvær aðfarargerðir er að ræða, þótt einaðfararbeiðni hafi verið send sýslumanni vegna kröfu sóknaraðila á hendurvarnaraðilum. Sóknaraðilar báru þær þó í einu lagi undir dóminn og voru ekkigerðar athugasemdir við þann mála­til­búnað af hálfu varnaraðila. Þar semvarnaraðilar bera í málinu óskiptaskyldu, sbr. dóm Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-3157/2014, eiga þeir þáóskipta aðild. Með hlið­sjón af 18. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála,sbr. 91. gr. laga nr. 89/1990, um aðför, verður því ágreiningur um gildi beggjaaðfarargerðanna tekinn til úr­lausnar í þessu máli. Verður að skilja kröfugerð sóknaraðila þannig að þesssé krafist að sýslumaður haldi áfram aðfarargerðum í báðum málunum. Sóknaraðilar höfðuðu í september 2014 mál fyrir HéraðsdómiReykjavíkur á hendur Magnúsi Má Ólafssyni og varnaraðilum máls þessa. Þá varVerði tryggingum hf. stefnt til réttargæslu. Var málið skráð nr. E-3157/2014 ídóminum. Tilefni málsins var að sóknaraðilar töldu fasteign sem þau höfðu keyptaf Magnúsi Má væri gölluð. Kröfðust þau skaðabóta úr hans hendi vegna þess. Þákröfðust þeir skaðabóta úr hendi varn­araðila á þeim grunni að varnaraðilinnPétur, sem starfar hjá varnaraðilanum Fast­eigna­sölunni Bergi ehf., hefði sýntaf sér gáleysi í störfum sínum sem fasteignasali en hann hafði milligöngu umkaupin. Varnaraðilar voru með starfsábyrgðartryggingu hjá Verði tryggingum hf.Í dómi í málinu nr. E-3157/2014 frá 24. júní 2015 eru dóm­kröf­urnar raktar áeftirfarandi hátt: Stefnendur krefjastþess að stefndu greiði þeim óskipt (in solidum) 10.017.235 krónur aukdráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtrygginguaf 2.217.235 krónum frá 18. september 2013 til greiðslu­dags. Til frádráttarkröfunni komi lokagreiðsla stefnenda að fjárhæð 4.800.000 krónur ogendurgreiðsla á virðisaukaskatti samkvæmt vinnulið 278.153 krónur. Þá er þesskrafist af hálfu stefnenda að stefndi, Magnús Már Ólafsson, verði dæmdur tilþess að gefa út afsal til stefnenda fyrir fasteigninni að Asparteigi nr. 1, Mos­fellsbæ,fastanr. 208-2812. Stefnendur gera einnig þá kröfu að stefndu verði dæmdir tilþess að greiða þeim málskostnað að skaðlausu að teknu tilliti til virð­is­auka­skatts.Ekki er gerð nein krafa á hendur réttargæslustefnda. Voru dómkröfursóknaraðila þannig ekki nánar sundurgreindar, þannig að sérstök fjár­krafa værigerð á hendur seljanda fasteignarinnar en önnur á hendur varnaraðilum. Réttar­gæslustefndi gerði athugasemd við dómkröfustefnenda. Taldi hann á það skorta að stefnufjárhæðin væri sundurliðuð þannigað greina mætti þann hluta hennar sem leiddi af ætlaðri saknæmri háttsemifasteignasalans og það sem kynni að leiða af hlut­lægri ábyrgð seljandans ogværi krafan vanreifuð að þessu leyti. Þá vísaði rétt­ar­gæslustefndi til þessað hin óskipta (solidariska) krafa virtist fela í sér kröfu um afslátt samkvæmtlögum nr. 40/2002 án þess að útskýrt væri hvernig beina megi slíkri kröfu aðfasteignasala. Með dómi í málinu nr. E-3157/2014 voru seljandi fasteignarinnarog varn­ar­aðilar dæmdir til að greiða sóknaraðilum skaðabætur. Varnaraðilarvoru þó ekki taldir bera ábyrgð á öllu tjóni sóknaraðila og því voru þeirdæmdir til að greiða þeim tölu­vert lægri bætur en seljandinn. Þannig var tekiðfram að fasteignasalinn, varnaraðilinn Pétur, bæri ábyrgð á því tjóni semhlotist hefði af saknæmri vanrækslu hans. Hann gæti því ekki borið ábyrgð ágreiðslu afsláttar af kaupverði fasteignarinnar sem ætti einungis við ílögskiptum seljanda og kaupanda.Dómsorðið er, hvað varnaraðila varðar, svohljóðandi: Stefndu, Pétur Pétursson og Berg ehf.,greiði óskipt með stefnda Magnúsi 4.088.235 krónum með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 2.217.235 krónum frá 18. september 2013 tilgreiðsludags, allt að frádregnum 149.129 krónum. Til frádráttar þessumgreiðslum á greiðsludegi koma að auki 4.800.000 krónur. Í forsendum fyrir niðurstöðu dómsins kemur eftirfarandifram: Stefnendur héldu eftir lokagreiðslusamkvæmt kaupsamningi sem nemur 4.800.000 krónum, en þau áttu að inna þágreiðslu af hendi 10. desember 2012. Stefnendur miða við að sú greiðsla eigi aðkoma til frádráttar dómkröfum stefnenda á hendur öllum stefndu á greiðslu­degi.Sú krafa er einnig til umfjöllunar sem varakrafa í málinu nr. E-736/2014, endómur í því er kveðinn upp samhliða þessum dómi. Þessi krafa er með ölluágreiningslaus enda samið um hana með skýrum hætti í kaupsamningi. Þar semfyrir liggur að stefnendur eiga réttmæta kröfu vegna galla á eigninni var þeimhins vegar heimilt á grundvelli 44. gr. laga nr. 40/2002 að halda þessarigreiðslu eftir, eins og fjallað er um í dómi í málinu nr. E-736/2014. Réttþykir að hún komi til frádráttar dóm­kröfum stefnanda í því máli sem hér er tilúrlausnar, eins og stefnendur fara fram á.Af hinum tilvitnuðu orðum dóms í máli Héraðsdóms Reykjavíkurí máli nr. E-3157/2014 er því ótvírætt að umrædd lokagreiðsla kemur, samkvæmtdómkröfum sókn­araðila, til frádráttar skaðabótum sem varnaraðilar voru dæmdirtil að greiða þeim. Ekki er unnt að fallast á það með sóknaraðilum að dómur ímáli nr. E-736/2014 breyti nokkru þar um, enda tekur dómur í hinu fyrrgreindamáli afstöðu til þess. Dómi í máli nr. E-3157/2014 var ekki áfrýjað tilHæstaréttar og er hann því bindandi fyrir úrslit sakarefnis sem þar var tilumfjöllunar, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, um með­ferð einkamála. Þannig getur hliðsettur dómari í þessu ágreiningsmáliekki tekið til umfjöllunar málsástæðu sóknaraðila, þess efnis að lokagreiðslanhafi verið réttmæt eign seljanda og því eigi ekki að draga hana frá greiðslum um skaðabætur eða að loka­greiðslahafi aldrei farið fram, enda varðar húnbeinlínis sakarefni máls nr. E-3157/2014.Með vísan til framangreinds telur dómurinn að sýnt sé aðsóknaraðilar eigi ekki frekari kröfu á hendur varnaraðilum á grundvelli dóms ímáli nr. E-3157. Er því kröfu um að felldar verði úr gildi ákvarðanirsýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu hafnað. Með hliðsjón af framangreindu ber að dæma sóknaraðila til aðgreiða varn­ar­aðila málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 200.000 krónur.Kolbrún Sævarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O RÐ Hafnað er kröfusóknaraðila, Friðriks Auðuns Jónssonar og Rakelar Jónas­dóttur, um að felldarverði úr gildi ákvarðanir sýslumannsins á höfuð­borgar­svæðinu frá 30. júní2016, í aðfararmálum nr. 2016-016407 og nr. 2016-016408, um að stöðvaaðfarargerðir sóknaraðila á hendur varnaraðilum, Pétri Péturssyni og Bergiehf., og að gerðunum verði fram haldið. Sóknaraðilargreiði varnaraðilum óskipt 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 81/2001
Skuldabréf Skaðabætur Umboð Fjöleignarhús
F gaf út skuldabréf í nafni H. Í máli, sem rekið var samkvæmt XVII. kafla þágildandi laga nr. 85/1936 um meðferð einkamála í héraði, var H dæmdur til að greiða kröfu samkvæmt skuldabréfinu, enda taldi dómari að varnir H, er lutu að umboðsskorti F, kæmust ekki að í málinu. K fékk framselda dómkröfu L á hendur H og lýsti yfir skuldajöfnuði gagnvart H. Höfðaði H í framhaldinu mál á hendur L og krafðist skaðabóta á þeirri forsendu að honum hefði borið sýkna í málinu ef varnir hans, er lutu að umboðsskorti F, hefðu komist að í málinu. Fallist var á að H hefði ekki orðið bundinn af nafnritun F undir skuldabréfið og að honum bæru af þeim sökum bætur. Var ekki fallist á þá málsástæðu L að bótaréttur H væri háður því að L hefði sýnt af sér saknæma háttsemi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. mars 2001. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Hinn 1. október 1989 var gefið út skuldabréf í nafni stefnda til Kristjáns Stefánssonar að fjárhæð 200.000 krónur, sem skyldi greiðast á fjórum árum með átta jöfnum afborgunum. Var skuldabréfið undirritað af Finnboga Ásgeirssyni „pr. pr. Húsfélag Glæsibæjar Álfheimum 74 ...“. Kristján framseldi skuldabréf þetta 13. sama mánaðar til áfrýjanda og gekkst jafnframt í sjálfskuldarábyrgð fyrir greiðslu þess. Áfrýjandi höfðaði mál í október 1990 á hendur stefnda og Kristjáni til greiðslu skuldarinnar, en hún hafði verið í vanskilum frá fyrsta gjalddaga. Var málið höfðað samkvæmt XVII. kafla þágildandi laga nr. 85/1936 um meðferð einkamála í héraði. Stefnda var með dómi bæjarþings Reykjavíkur 24. október 1991 gert að greiða skuldina ásamt dráttarvöxtum og málskostnaði, enda taldi héraðsdómari að varnir hans, er lutu að umboðsskorti Finnboga, kæmust ekki að í málinu. Dómi þessum var ekki áfrýjað. Kristján Stefánsson mun hafa gert dómsátt í málinu við áfrýjanda sama dag og dómurinn gekk. Tók dómurinn því einungis til greiðsluskyldu stefnda. Kristján Stefánsson mun hafa greitt skuld samkvæmt áðurnefndri dómsátt, enda framseldi áfrýjandi honum kröfu á hendur stefnda samkvæmt dóminum með áritun á endurriti hans 14. maí 1997. Kristján mun síðan hafa beint yfirlýsingu til stefnda 26. maí 1998 um skuldajöfnuð kröfunnar við kröfur stefnda á hendur sér. Mun stefndi ekki hafa varist skuldajöfnuði að öðru leyti en um vexti, sem hann taldi fyrnda að hluta. Liggur fyrir í málinu kvittun 15. mars 2000 vegna fullnaðaruppgjörs kröfu Kristjáns á hendur stefnda, en samkvæmt henni greiddi stefndi hana með alls 676.148 krónum. Stefndi höfðaði mál þetta á hendur áfrýjanda sama dag til heimtu þeirrar fjárhæðar í skaðabætur samkvæmt 2. mgr. 119. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og hliðstæðu ákvæði í eldri lögum nr. 85/1936, þar sem hann hafi farið á mis við að koma að vörnum í fyrra dómsmálinu vegna reglna í XVII. kafla síðarnefndu laganna um réttarfarshagræði í skuldabréfamálum. II. Fallast verður á með héraðsdómi að stefndi hafi ekki orðið bundinn af nafnritun Finnboga Ásgeirssonar undir fyrrnefnt skuldabréf vegna ákvæða 9. gr. reglugerðar nr. 280/1976 um samþykktir fyrir húsfélög, sbr. 15. gr. þágildandi laga nr. 59/1976 um fjölbýlishús. Með því að stefndi varð aldrei skuldbundinn af undirritun Finnboga gat áfrýjandi ekki unnið rétt gagnvart honum á grundvelli traustfangsreglna um viðskiptabréf. Stefndi fékk ekki komið að vörnum á þessum grunni í máli áfrýjanda á hendur honum, sem lauk með áðurnefndum dómi bæjarþings Reykjavíkur 24. október 1991, en með þeim hefði honum borið sýkna í málinu. Eins og áður greinir framseldi áfrýjandi Kristjáni Stefánssyni kröfu sína á hendur stefnda samkvæmt dóminum frá 24. október 1991 eftir að Kristján hafði greitt áfrýjanda kröfu þess síðarnefnda á hendur sér samkvæmt dómsátt, sem þeir gerðu sama dag. Kristján, sem var ekki skuldari samkvæmt dóminum, beitti síðan hinni framseldu kröfu til skuldajafnaðar við stefnda. Gegn þessu gat stefndi ekki komið við vörnum á fyrrgreindum grundvelli, en það hefði hann á hinn bóginn getað gert ef Kristján hefði sem ábyrgðarmaður samkvæmt skuldabréfinu sótt hann til greiðslu framkröfu í nýju dómsmáli. Samkvæmt þessu var stefndi knúinn til að greiða kröfu samkvæmt dóminum án þess að koma að vörnum gegn henni, þótt áfrýjandi hafi ekki sjálfur gert reka að innheimtu hennar hjá stefnda. Áfrýjandi heldur því fram að til heimtu skaðabóta samkvæmt 2. mgr. 119. gr. laga nr. 91/1991 þurfi stefndi að sýna fram á sök af hans hálfu eða skaðabótaskyldu á öðrum grundvelli. Um þetta verður að líta til þess að með XVII. kafla laga nr. 91/1991 og samsvarandi reglum í eldri lögum er kröfuhafa samkvæmt víxli, tékka eða skuldabréfi veitt það réttarfarshagræði að einungis er unnt að hafa uppi nánar tilteknar varnir í máli um kröfu hans. Er þetta gert til að stuðla að skilvirkni í rekstri dómsmáls til heimtu skuldar samkvæmt skjali af þessum toga, en ekki til að koma í veg fyrir að endanlegt uppgjör milli kröfuhafa og skuldara verði reist á öllum þeim reglum, sem kunna að geta varðað viðskipti þeirra. Í 2. mgr. 119. gr. laga nr. 91/1991 felst þannig sérstök bótaregla að því leyti að þeim, sem heimtir bætur samkvæmt henni, nægir að sýna fram á að hann hafi vegna ákvæða 118. gr. laganna farið á mis við að koma að vörnum, sem ella hefðu orðið honum að haldi, en ekki þarf hann að auki að sýna fram á saknæma háttsemi þess, sem neytti hagræðis samkvæmt síðastnefndum ákvæðum í málsókn á hendur honum. Verður því ekki fallist á fyrrgreinda röksemd áfrýjanda. Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Landsbanki Íslands hf., greiði stefnda, Húsfélaginu Glæsibæ, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. desember 2000. Mál þetta, sem dómtekið var 14. nóvember síðastliðinn, er höfðað með stefnu, þingfestri 30. mars 2000, af Húsfélaginu Glæsibæ, kt. 430487-2139, Skipholti 50d, Reykjavík, gegn Landsbanka Íslands hf., kt. 540291-2259, Austurstræti 11, Reykjavík. Stefnandi krefst þess, að stefnda verði gert að greiða stefnanda 676.148 krónur, auk vanskilavaxta samkvæmt 10. gr., sbr. 12. gr. vaxtalaga, frá 26. maí 1998 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu. Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu, en til vara, að fjárkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. I. Þann 7. desember 1988 keypti maður að nafni Finnbogi Ásgeirsson verslunarrými á miðhæð C-álmu fasteignarinnar nr. 74 við Álfheima hér í borg, Glæsibæjar. Finnbogi hafði verið formaður stefnanda, en var starfsmaður hans, er umrædd kaup áttu sér stað. Hinn 23. janúar 1989 var haldinn fundur með stjórn og eigendum húseignarinnar Glæsibæjar. Var Finnbogi þar mættur. Er bókað í fundargerðarbók, að hann hafi skýrt svo frá, að hann hefði fest kaup á áðurnefndu skrifstofuhúsnæði, sem væri 18 fermetrar að stærð, fyrir 1.050.000 krónur. Væri hann fús til að selja stefnanda eignina á sömu kjörum. Var ákveðið að taka ákvörðun um kaupin í kjölfar framvindu leigu og/eða sölu nánar tiltekins sameiginlegs rýmis í kjallara húseignarinnar. Með kaupsamningi, dagsettum 9. október 1989, gerði Finnbogi samning fyrir hönd stefnanda um kaup á nefndu verslunarrými á miðhæð C-álmu fasteignarinnar. Samkvæmt kaupsamningnum er stærð eignarinnar 13 fermetrar og kaupverð 900.000 krónur. Í kafla kaupsamnings um greiðslutilhögun segir, að skuld seljanda, Kristjáns Stefánssonar, við stefnanda falli niður með verðtryggðum skuldabréfum til 5 ára, útgefnum af kaupanda. Í tengslum við kaupin gaf Finnbogi út skuldabréf, dagsett 1. október 1989, að fjárhæð 200.000 krónur, fyrir hönd stefnanda. Skyldi bréfið greiðast upp á fjórum árum og fyrsti gjalddagi vera 1. apríl 1990. Eigandi bréfsins og seljandi umræddrar fasteignar framseldi það til stefnda í máli þessu 13. október 1989 með sjálfskuldarábyrgð framseljanda. Þar sem bréfið fór í vanskil höfðaði stefndi mál á hendur stefnanda og sjálfskuldarábyrgðarmanni, Kristjáni Stefánssyni, með áskorunarstefnu, þingfestri 6. nóvember 1990. Sátt varð með Kristjáni og stefnda 24. október 1991, en vörnum haldið uppi af hálfu stefnanda og á því byggt, að Finnbogi hefði ekki haft umboð stjórnarinnar til að kaupa umrætt húsnæði og væru allar skuldbindingar, sem gerðar voru af honum, ógildar gagnvart félaginu og samningarnir á hans ábyrgð. Hefði hann farið út fyrir umboð sitt, þegar hann gekk frá kaupum á umræddu húsnæði og samþykkti skuldaskjöl af því tilefni. Teldi stefndi, að hér ætti við sú almenna regla, sem leidd væri af 1. mgr. 10. gr. laga nr. 7/1936, með gagnályktun, að fari umboðsmaður út fyrir umboð sitt, skuldbindi gerningur ekki umbjóðanda. Væri Finnbogi því persónulega ábyrgur fyrir skuldbindingum sínum samkvæmt 1. mgr. 25. gr. sömu laga. Af hálfu stefnanda í málinu, stefnda í þessu máli, var mótmælt, að ofangreind vörn kæmist að í málinu. Var á það fallist af hálfu dómsins og húsfélagið dæmt til greiðslu 225.065,70 króna, ásamt dráttarvöxtum frá 1. apríl 1990 til greiðsludags og málskostnaði, að fjárhæð 65.000 krónur. Þann 14. maí 1997 voru dómkröfur málsins framseldar af Landsbanka Íslands til Kristjáns Stefánssonar, eftir að hinn síðarnefndi hafði gert upp skuld sína við stefnda samkvæmt dómsáttinni frá 24. október 1991. Gerði stefnandi upp skuldina við Kristján 26. maí 1998 með greiðslu 676.148 króna samkvæmt kvittun, dagsettri 15. mars 2000. Stefnandi höfðaði mál á hendur stefnda með stefnu, birtri 8. mars 1999, en með úrskurði 15. september sama ár var því vísað frá að kröfu stefnda vegna vanreifunar. Stefndi hafði einnig uppi frávísunarkröfu í þessu máli, en með úrskurði dómsins 13. október síðastliðinn var henni hafnað. II. Af hálfu stefnanda er byggt á sérstakri bótareglu, sem felist í því, að stefnandi samkvæmt XVII. kafla laga nr. 91/1991 geti meinað stefnda að koma að öðrum vörnum, en þar eru sérstaklega tilgreindar, gegn því að bæta það tjón, sem af slíku leiði. Sé tilgangurinn með þessu ákvæði sá að koma í veg fyrir, að tafir verði á rekstri mála sem þessara, en aðhaldið fyrir stefnanda að misbeita ekki rétti sínum, sé að bæta allt tjón, sem af því leiði. Samkvæmt þessu sé grundvöllur mála af þessu tagi að komast að niðurstöðu um það, hvort mál hefði farið á annan veg, hefðu allar varnir komist að. Afmarkist tjónið síðan af reglunni conditio sine qua non, þ.e.a.s. hvernig hefði gagnaðili orðið settur fjárhagslega, hefðu allar varnir hans komist að í upphaflegu máli aðila. Samkvæmt 15. gr. laga nr. 59/1976 skyldu nánari reglur, en lögin höfðu að geyma, vera samkvæmt samþykktum, sem félagsmálaráðuneytið setti með reglugerð. Sé reglugerðin nr. 280/1976 og samkvæmt 9. gr. hennar þurfi tvo stjórnarmenn saman til að skuldbinda húsfélagið við ráðstafanir sem þessar og þurfi annar að vera formaður eða varaformaður. Engum þinglýstum samþykktum húsfélagsins hafi verið fyrir að fara og gildi reglugerðin því alfarið, sbr. 15. gr. laganna. Undirskrift Finnboga Ásgeirssonar undir skuldabréfið hafi því ekki getað skuldbundið stefnanda. Hafi engin fundarsamþykkt stjórnar húsfélagsins eða húsfundar gefið Finnboga umboð til ráðstafananna. Verði ekki fallist á varnir, byggðar á umboðsskorti, er á því byggt, með vísan til þess, sem að framan er rakið, að heimildarskorti hafi verið fyrir að fara. Hafi verið gáleysislegt af stefnda að taka við bréfi, sem var svo bjagað að formi til, eins og að framan sé rakið, að hann geti ekki borið fyrir sig traustfangsreglur. Verði stefndi því að sæta vörnum, byggðum á heimildarskorti. Verði ekki fallist á efni bótareglunnar, eins og að framan er lýst, og verði talið nauðsynlegt að draga inn í málið lögskiptin að baki útgáfu bréfsins, m.a. til að herða á sönnunarkröfum um meint tjón, sé eftirfarandi tekið fram: a) Stefnandi hafi aldrei fengið afhenta eign þá, sem var tilefni útgáfu bréfsins. b) Stefnandi hafi aldrei tekið ákvörðun um að ráðast í þessi kaup. c) Eignin hafi verið seld á uppboði og þá fallið niður allar kvaðir og veðbönd, sem á henni hvíldu og ekki var sérstaklega samið um, að stæðu áfram. Tjón stefnanda sé sannað með framlagðri kvittun dómhafa og því, að stefnandi hafi aldrei fengið nein verðmæti af neinu tagi fyrir það bréf sem gefið var út. III. Stefndi byggir á því, að skuldabréf það, sem er grundvöllur þessa máls, hafi verið gefið út af framkvæmdastjóra stefnanda með stoð í samþykkt fundar í húsfélaginu í janúar 1989 og samþykkt stjórnar félagsins. Sé þetta staðfest í greinargerð stefnanda í skuldamálinu, sem rekið var út af vanskilum á greiðslu skuldabréfsins. Þar sé einnig staðfest, að framkvæmdastjórinn hafi farið út fyrir umboð sitt, er hann gekk frá kaupum á húsnæði fyrir húsfélagið og gaf út skuldaskjöl í því sambandi. Þó svo kunni að vera, að starfsmaður stefnanda hafi farið út fyrir umboð sitt með útgáfu skulda­bréfsins, leiði það ekki til þess, að grandlaus framsalshafi þurfi að sæta því að skuldaviðurkenningin teljist óskuldbindandi fyrir umbjóðandann. Leiði l. mgr. 10. gr. laga nr. 7/1936 ekki til þeirrar niðurstöðu. Öllu heldur sé umboðsskorturinn á ábyrgð þess, sem gaf út skuldabréfið, án nægilegs umboðs. Framkvæmdarstjórinn hafi séð um umfangsmikil fjármál húsfélagsins og í þessu tilviki átt í viðskiptum fyrir hönd félagsins við einn af eignaraðilum í húsfélaginu um þekktan eignarhluta í húsinu. Hér hafi ekki verið um að ræða hefðbundin störf húsfélags samkvæmt markmiðum laga, heldur hrein fasteignaviðskipti með ágóða í huga. Viðsemjandi hans hafi verið hæstaréttarlögmaður og einn af húseigendum, sem þekkti vel til framkvæmdastjórans. Hafi lögmaðurinn staðfest gildi skuld­bindingarinn­ar með því að framselja hana til stefnda til kaups. Hefði húsfélagsfundur talið, að verið væri að fremja ólöglegan verknað, hefði viðkomandi verið í lófa lagið að biðja um opinbera rannsókn á málinu og láta lögbrjóta sæta ábyrgð gerða sinna. Viðskiptabréfsreglur fari fyrst að virka, þegar viðskiptabréfið hafi verið framselt. Sé framsalshafi grandlaus um, að bréfið sé gallað, geti hann gengið að skuldara, sem ekki geti borið gallann fyrir sig. Nefnist það mótbárumissir skuldara. Þó þessi regla gildi á milli skuldara og framsalshafa, gildi almennar reglur á milli skuldara og kröfuhafa, það er þess aðila, sem bréfið er gefið út til. Staðgöngumaður stefnanda hafi verið framkvæmdastjóri hans. Hafi hann starfað við daglegan rekstur atvinnuhúsnæðis undir stjórn löglega kjörinnar stjórnar, sem auk þess hafi haft eftirlit með því, að hann framkvæmi fyrirmæli stjórnarinnar. Séu kaup húsnæðis og greiðsla fyrir það liður í viðskiptum. Varðandi varakröfu er mótmælt kröfu um greiðslu á málskostnaði, sem stefnandi hafi auðveldlega getað komist hjá að greiða með því að innleysa fjárkröfuna á hendur sér í upphafi og síðan haft í beinu framhaldi uppi endurkröfu gegn þeim, sem bar ábyrgð á hugsanlegu tjóni, sem stefnandi kynni að verða fyrir eða hafði orðið fyrir. Sama eigi við um dráttarvaxtakröfu eftir dómsuppkvaðningu. Verði aðalkröfu hafnað, sé því gerð krafa um að stefnufjárhæðin lækki um þessa tvo kröfuliði. IV. Svo sem áður greinir var hinn 23. janúar 1989 haldinn fundur með stjórn og eigendum húseignarinnar Glæsibæjar, Álfheimum 74 hér í borg. Er bókað í fundargerðarbók, að umræddur Finnbogi Ásgeirsson hafi skýrt svo frá, að hann hefði fest kaup á áðurnefndu skrifstofuhúsnæði, sem væri 18 fermetrar að stærð, fyrir 1.050.000 krónur. Væri hann fús til að selja stefnanda eignina á sömu kjörum. Var ákveðið að taka ákvörðun um kaupin í kjölfar framvindu leigu og/eða sölu nánar tiltekins sameiginlegs rýmis í kjallara húseignarinnar. Í bréfi framkvæmdastjóra stefnanda, dagsettu 16. desember 1989, kemur meðal annars fram, að stjórn stefnanda hafi haft heimild fundarins til að ganga inn í kaupsamning Finnboga og Kristjáns Stefánssonar frá 7. desember 1988. Hafi heimildin verið samþykkt á grundvelli þeirra upplýsinga, sem Finnbogi hefði gefið á fundinum, að húsnæðið væri um 18 fermetrar að stærð og kaupverðið 1.050.000 krónur, en komið hafi í ljós, að kaupverðið var 1.350.000 krónur og stærð húsnæðisins um 13 fermetrar. Væru allar ráðstafanir Finnboga um kaup á umræddu skrifstofuhúsnæði stefnanda með öllu óviðkomandi og algjörlega á ábyrgð hans sjálfs, enda hefði hann aldrei haft umboð til að skuldbinda stefnanda á þennan hátt. Af gögnum málsins er ljóst, að Finnbogi Ásgeirsson var formaður stefnanda frá því í september 1988 og þar til í febrúar 1989, en þá gerðist hann starfsmaður hans. Í uppsagnarbréfi Finnboga, dagsettu 27. október 1989, kemur fram, að hann hafi unnið um fjórar til fimm klukkustundir á dag í hverri viku í þágu stefnanda, en að auki tekið að sér þrif, vaktað húsið og séð um ýmislegt varðandi daglegan rekstur, þar á meðal greiðslu reikninga. Var Finnbogi með tékkhefti á nafni stefnanda og hafði heimild til að rita tékka úr því. Samkvæmt 15. gr. laga nr. 59/1976 um fjölbýlishús, sem voru í gildi á þeim tíma, sem mál þetta tekur til, skyldu nánari reglur um stjórn húsfélags, reikninga, sameiginlegan hita, afnot sameiginlegs húsrýmis, endurskoðun o. fl., vera ákveðnar í samþykktum, sem félagsmálaráðuneytið setti með reglugerð. Skyldu samþykktir þessar gilda, hefði húsfélagið ekki sett sér aðrar samþykktir og þinglýst þeim. Ráðuneytið gaf út reglugerð 25. júní 1976 samkvæmt nefndri lagaheimild. Segir í 9. gr. hennar, að húsfélagið sé skuldbundið með undirritun formanns eða varaformanns og eins annars stjórnarmanna. Engum þinglýstum samþykktum húsfélagsins var fyrir að fara og gilti reglugerðin því, hvað stefnanda varðaði, samkvæmt 15. gr. laga nr. 59/1976. Enda þótt ekki komi fram í fundargerð stefnanda frá 23. janúar 1989, að stjórn stefnanda hafi samþykkt að ganga inn í kaupsamning Finnboga Ásgeirssonar og Kristjáns Stefánssonar frá 7. desember 1988, verður ráðið af bréfi framkvæmdastjóra stefnanda frá 16. desember 1989, að svo hafi verið, að gefnum tilteknum forsendum. Hins vegar verður hvergi ráðið af gögnum málsins, að Finnbogi hafi haft heimild stjórnarinnar til að skuldbinda stefnanda með kaupum á fasteigninni eða samþykkja skuldaskjöl í tengslum við þau, en um var að ræða meiri háttar ráðstöfun. Er fallist á með stefnanda, að Finnboga hafi skort umboð til útgáfu skuldabréf þess, sem mál þetta er sprottið af og gefið var út í tengslum við umrædd fasteignarkaup. Bar hann þar af leiðandi persónulega ábyrgð gagnvart stefnda á skuldbindingum samkvæmt því, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Samkvæmt 2. mgr. 119. gr. laga nr. 91/1991 getur stefndi, sem fer á mis við að koma að vörnum í máli vegna ákvæða 118. gr. sömu laga, höfðað mál gegn stefnanda eftir almennum reglum til heimtu skaðabóta. Stefndi mótmælti, að varnir þær, sem stefnandi hafði uppi í máli því, sem dæmt var í bæjarþingi Reykjavíkur 24. október 1991 og fyrr greinir, sem voru reistar á því, að Finnbogi Ásgeirsson hefði farið út fyrir umboð sitt, er hann gaf skuldabréfið út, kæmust að í málinu. Var þar af leiðandi í ekki fjallað efnislega um þá málsástæðu stefnanda í því máli. Dómurinn hefur komist að þeirri niðurstöðu, að Finnboga Ásgeirsson hafi skort umboð stefnanda til útgáfu skuldabréfs þess, er mál þetta á rætur sínar að rekja til. Hefði sú niðurstaða leitt til sýknu stefnanda í umræddu bæjarþingsmáli. Ljóst er af gögnum málsins, að stefnandi fékk aldrei afhenta þá fasteign, sem Finnbogi festi kaup á greint sinn og meðal annars var greitt fyrir með útgáfu skuldabréfsins. Stefnandi neyddist hins vegar til að leysa til sín skuld samkvæmt dóminum frá 24. október 1991 með greiðslu 676,148 króna, sem er sannanlegt tjón hans vegna framangreindra lögskipta. Með vísan til framanskráðs er fallist á kröfu stefnanda um greiðslu umræddrar skuldar og ber að dæma stefnda til greiðslu hennar. Stefnandi höfðaði mál á hendur stefnda með stefnu birtri 8. mars 1999, en því máli var vísað frá dómi með úrskurði 15. september sama ár. Verður eigi séð, að stefnandi hafi, fyrr en með málsókn þessari, krafið stefnda um greiðslu vegna umrædds tjóns síns. Þykir því rétt, með vísan til 4. mgr. 9. gr., sbr. 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, að hin dæmda fjárhæð beri dráttarvexti samkvæmt III. kafla laganna frá 8. mars 1999 til greiðsludags. Eftir þessum úrslitum og með skírskotun til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber að dæma stefnda til greiðslu málskostnaðar, sem þykir hæfilega ákveðinn 150.000 krónur. Dóminn kvað upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Landsbanki Íslands hf., greiði stefnanda, Húsfélaginu Glæsibæ, 676.148 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 8. mars 1999 til greiðsludags og 150.000 krónur í málskostnað. Helgi I. Jónsson
Mál nr. 412/2009
Kyrrsetning Eignarréttur
Staðfest var kyrrsetning í innstæðu í bankareikningi í eigu G ehf., enda var ekki sýnt fram á að hún væri í eigu annarra en félagsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Dómsorð: Mál þetta, sem dómtekið var 12. júní 2009, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjaness af NBI hf., Austurstræti 11, Reykjavík, með réttarstefnu útgefinni af dómstjóra 27. mars 2009 og þingfestri 8. apríl s.á., á hendur GAÞ ehf., Bæjarhrauni 6, Hafnarfirði. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 89.817.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og 1. mgr. 6 gr. sömu laga frá 19. mars 2009 til greiðsludags. Þá er krafist vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. sömu laga er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Þá krefst stefnandi þess að staðfest verði kyrrsetning sú sem sýslumaðurinn í Hafnarfirði framkvæmdi hinn 20. mars 2009 í eignum stefnda til tryggingar ofan­greindri skuld stefnda. Loks krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt mati dómsins, ásamt virðisaukaskatti af málflutningsþóknun. Stefndi krefst þess að kröfu stefnanda um staðfestingu ákvörðunar sýslumannsins í Hafnarfirði, dags. 20. mars 2009, um kyrrsetningu reiknings nr. 140-15-380280, verði hafnað. Þá krefst stefndi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda. I. Hinn 28. janúar 2008 gaf stefndi út skuldabréf nr. 11356. Skuldabréfið var gefið út til Landsbanka Íslands hf., nú NBI hf., til þriggja ára og var upphaflega að fjárhæð 50.000.000 króna, eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar i eftirtöldum myntum og hlutföllum: CHF 50 % og JPY 50 %. Ágreiningur er um aðdraganda þess að framangreint skuldabréf var gefið út og handveðsyfirlýsingu sem liggur fyrir í gögnum málsins. Í téðri yfirlýsingu, sem er óundirrituð, segir að stefndi afhendi Landsbanka Íslands hf. að handveði innistæðu á bankareikningi nr. 0140-15-380280, eins og hún sé á hverjum tíma, til tryggingar greiðslu samkvæmt framangreindu skuldabréfi. Í stefnu segir að samkvæmt samkomulagi milli málsaðila við útgáfu skuldabréfsins hafi stefndi látið stefnanda í té handveð í reikningi nr. 380280, að fjárhæð 30.000.000 króna. Stefnandi hafi útbúið handveðsyfirlýsingu sem fyrirsvars­menn stefnda hafi fengið til undirskriftar, en yfirlýsingunni hafi hins vegar ekki verið skilað aftur. Fyrirsvarsmenn stefnda hafi svo krafist þess að innistæðu reikningsins yrði ráðstafað með öðrum hætti en um hafi verið samið, þ.e. með því að leggja framangreinda fjárhæð inn á þeirra persónulegu reikninga. Í greinargerð stefnda segir að atvik málsins séu þau að hinn 11. desember 2007 hafi stefndi stofnað tékkareikning nr. 6820 í útibúi Landsbanka Íslands, nú NBI hf., í Hafnarfirði. Hinn 13. desember hafi stefndi fengið yfirdráttarheimild á reikninginn að fjárhæð 50.000.000 króna í tengslum við kaup stefnda á fyrirtækinu Glerborg. Stefndi kveður að stefnandi hafi samið við Þorstein Jóhannesson og Andrew Gosling, fyrirsvars­menn stefnda, um að þeir legðu persónulega fram tryggingu fyrir yfirdrættinum. Í samræmi við það hafi Þorsteinn og Andrew persónulega lagt fram 30.000.000 króna af sínum eigin reikningum hinn 13. desember 2007, inn á lokaðan reikning á nafni stefnda, nr. 380280. Stefndi hafi gefið út framangreint skuldabréf hinn 28. janúar 2008 og hinn 19. febrúar sama ár hafi lánið verið lagt inn á reikning númer 6820, til greiðslu á áðurgreindum yfirdrætti. Þar með hafi einungis staðið eftir á reikningnum vextir og annar kostnaður vegna yfirdráttarins. Stefnandi hafi síðan útbúið handveðsyfirlýsingu og afhent hana fyrirsvars­manni stefnda, Þorsteini Jóhannessyni, til undirritunar síðla sumars 2008. Á þessari handveðsyfirlýsingu hafi verið gert ráð fyrir að stefnandi fengi handveð í umræddum reikningi nr. 380280, til tryggingar greiðslu hins erlenda láns. Handveðsyfirlýsingin hafi hins vegar ekki verið undirrituð af hálfu fyrirsvarsmanna stefnda og þeir ekki samþykkt efni hennar. Með tölvuskeyti 7. janúar 2008 hafi Þorsteinn óskað eftir því við stefnanda að reikningi nr. 380280 yrði lokað og innistæðu ráðstafað til greiðslu eftirstöðva á reikningi nr. 6820, og eftirstöðvum svo ráðstafað inn á persónulega reikninga Þorsteins og Andrews, en stefndi hafi hafnað þeirri beiðni. Hinn 10. febrúar 2009 lagði Þorsteinn Jóhannsson fram kvörtun til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki vegna synjunar stefnanda á því að greiða af reikningi stefnda nr. 380280 og inn á annars vegar reikning Þorsteins og hins vegar reikning Andrews. Áður en nefndin kvað upp úrskurð sinn lagði stefnandi fram beiðni, dags. 19. mars 2009, hjá sýslu­manninum í Hafnarfirði, um að eigur stefnda yrðu kyrrsettar til tryggingar kröfu stefnanda á hendur stefnda samkvæmt skuldabréfinu, að fjárhæð 89.857.980 krónur. Hinn 20. mars 2009 var kyrrsettur reikningur stefnda nr. 380280. Í úrskurði nefndarinnar 27. apríl 2009 segir að umrædd handveðsyfirlýsing sé óundirrituð og að stefnandi geti ekki byggt rétt sinn á henni. Var því komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi skyldi loka reikningi stefnda nr. 380280 og ráðstafa innistæðu á reikningnum til greiðslu á yfirdráttarskuld á reikning Þorsteins og reikning Andrews. Í úrskurðinum er tekið fram að nefndin hafi eingöngu fjallað um gildi ætlaðs handveðs og ekki hafi verið tekin afstaða til hugsanlegs réttar stefnanda til fjárins á öðrum grundvelli og eftir atvikum réttmæti síðar til kominna aðgerða af hans hálfu. Stefnandi hefur í kjölfarið höfðað mál þetta á hendur stefnda til greiðslu á skuldinni og staðfestingar á kyrrsetningu sýslumanns. II. Stefnandi byggir kröfu sína um greiðslu skuldar á framlögðu skuldabréfi, en skuld þessi hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir. Hvað varðar kröfu um staðfestingu kyrrsetningargerðar byggir stefnandi á því að samkvæmt samkomulagi milli málsaðila við útgáfu skuldabréfs hinn 28. janúar 2008 hafi stefndi látið stefnanda í té handveð í reikningi stefna nr. 0140-15-380280 að fjárhæð 30.000.000 króna. Stefnandi kveðst hafa gert handveðsyfirlýsingu sem fyrirsvarsmenn stefnda hafi fengið til undirskriftar. Yfirlýsingunni hafi hins vegar ekki verið skilað aftur en greitt hafi verið af skuldabréfinu engu að síður. Stefnandi segir að fyrirsvarsmenn stefnda krefji nú stefnanda um að hann ráðstafi innistæðu reikningsins með öðrum hætti en um var samið, þ.e. með því að leggja ofangreinda fjárhæð inn á þeirra persónulega reikninga. Stefnandi byggir á því að honum sé nauðugur sá kostur að tryggja efndir á skuldabréfinu með kyrrsetningu í eignum stefnda. Stefndi hafi ekki borgað af skuldabréfinu og fjárhagsstaða hans sé mjög slæm. Stefnandi heldur því fram að kröfur fyrirsvarsmanna stefnda um millifærslu út af reikningi félagsins inn á reikninga í þeirra eigu persónulega bendi til þess að sérstök hætta sé á að eignum stefnanda verði komið undan svo að dragi verulega úr möguleikum stefnanda á fullnustu ofangreindri skuld stefnda. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna samningsréttarins um skuldbindinga­gildi loforða og skyldu til að efna samninga, en reglur þessar fái m.a. stoð í lögum nr. 7/1936. Einnig er vísað til vanefndaákvæða bréfsins. Krafa um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, er byggð á III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, nánar tiltekið 1. mgr. 6 gr. og 12. gr. laganna. Stefnandi kveðst einkum vísa til 5. gr. og 36. gr. laga nr. 31/1990 vegna kröfu um staðfestingu á kyrrsetningargerð. Krafa um málskostnað er studd við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi kveðst ekki vera virðisaukaskattsskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. III. Að því er varðar kröfu stefnanda um greiðslu skuldar byggða á umræddu skuldabréfi kveðst stefndi fallast á að þá skuld beri honum að greiða og hafi stefndi aldrei byggt á öðru. Bréfið sé með beinni aðfararheimild og verði ekki séð að stefnanda hafi verið nauðsynlegt að höfða mál vegna þessa. Krefst stefndi því þess að stefnandi greiði honum málskostnað vegna þessa hluta málsins, sbr. a-lið 1. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hvað varðar kröfu stefnanda um staðfestingu kyrrsetningargerðar krefst stefndi þess að henni verði hafnað. Stefndi byggir á því að samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. megi kyrrsetja „eignir skuldara til tryggingar fullnustu lögvarinnar kröfu“. Af hálfu stefnda er á því byggt að andlag kyrrsetningarinnar, þ.e. reikningur nr. 380280, geti ekki talist „[eign] skuldara til tryggingar fullnustu lögvarinnar kröfu“ í skilningi laganna. Stefndi vísar í þessu sambandi til þess að forsenda þess að andlag kyrrsetningar geti verið eign „til tryggingar fullnustu lögvarinnar kröfu“ sé eðli málsins samkvæmt sú að umrædd eign, hér hinn tilgreindi reikningur, sé einhvers virði fjárhagslega. Að öðrum kosti geti andlag kyrrsetningarinnar aldrei verið til „tryggingar fullnustu“ kröfu. Með öðrum orðum, þá geti kyrrsetning eignar, sem sé í reynd einskis virði, ekki þjónað þeim tilgangi kyrrsetningar að tryggja kröfueiganda fyrir yfirvofandi hættu á að skuldara takist að eyða, selja, veðsetja eða ráðstafa með öðrum hætti eignum sínum, þannig að engar eignir liggi fyrir til aðfarar á síðari tímapunkti. Svo sé hins vegar ástatt hér og þegar af þeirri ástæðu verði að hafna beiðni stefnanda. Stefndi vísar í þessu sambandi til þess að allir þeir fjármunir sem liggi inni á reikningi nr. 380280 séu ekki eign stefnda heldur Þorsteins Jóhannessonar og Andrews Gosling. Þótt reikningurinn sé á nafni stefnda eigi hann ekki þá fjármuni sem þar séu. Vísar stefndi í þessu sambandi til þess að umræddum fjármunum hafi verið ráðstafað af Þorsteini og Andrew inn á tilgreindan reikning sem tryggingu fyrir yfirdráttarskuld stefnda. Sú skuld hafi síðan verið greidd, sem leiði aftur eðli málsins samkvæmt til þess að umræddir fjármunir séu Þorsteini og Andrew frjálsir til ráðstöfunar, og eign þeirra. Allir fjármunir umrædds reiknings tilheyri þeim en ekki stefnda og stefnandi hafi því farið fram á kyrrsetningu gegn betri vitund. Af því leiði þá jafnframt að hið kyrrsetta sé einskis virði og geti því aldrei verið til „tryggingar fullnustu lögvarinnar kröfu“. Stefndi telur þetta einnig í samræmi við niðurstöðu úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki, en niðurstaða nefndarinnar hafi verið sú að umræddir fjármunir hefðu ekki verið handveðsettir stefnanda. Sérstaklega er á því byggt af hálfu stefnda að stefnanda hafi verið kunnugt um að eigendur fjármuna á hinum tilgreinda reikningi væru þeir Þorsteinn og Andrew, en ekki stefndi. Af því leiði að stefnandi teljist grandsamur um að fjármunirnir tilheyri ekki stefnda. Í þessu sambandi megi vísa til þess að í kæru Þorsteins til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki segi m.a.: „[É]g hef aldrei samþykkt að sú trygging sem ég lagði fram vegna yfirdráttar...“. Þessari málavaxtalýsingu Þorsteins í kæru til nefndarinnar hafi ekki verið mótmælt af hálfu stefnanda, hvorki í athugasemdum hans til nefndarinnar né í stefnu í máli þessu. Stefnanda hafi því verið kunnugt um, við kyrrsetninguna, að umræddir fjármunir á reikningi nr. 380280 gátu ekki verið andlag kyrrsetningar gagnvart stefnda. Grandleysis­sjónarmið komi þannig ekki til álita í þessu sambandi. Stefndi byggir einnig á því að það sé hugtaksskilyrði kyrrsetningar að það að kyrrsetning fari ekki fram muni draga „mjög úr líkindum til að fullnusta hennar takist eða að fullnusta verði verulega örðugri“, en því sé augljóslega ekki fullnægt. Það að synja um kyrrsetningu í eign sem sé í reynd einskis virði, þ.e. bankareikningur með engri inneign, hafi engin áhrif á „líkur“ á fullnustu kröfunnar. Því sé einnig óhjákvæmilegt, þegar af þessum ástæðum, að synja um staðfestingu kyrr­setningarinnar. Stefndi vísar til þess að málatilbúnaður stefnanda verði vart skilinn öðruvísi en svo að stefnandi, ranglega að mati stefnda, byggi á því að stefndi hafi látið stefnanda í té handveð í reikningi stefnda nr. 380280 að fjárhæð 30.000.000 króna. Af því leiði jafnframt að stefnandi telji hið veðsetta vera einhvers „virði fjárhagslega“, og þar með geta verið til „tryggingar fullnustu lögvarinnar kröfu“. Stefndi telur að þessi ályktun virðist, a.m.k. samkvæmt stefnu málsins, eingöngu byggja á því að stefnandi „sjálfur“ hafi „gert handveðsyfirlýsingu“ sem hann hafi jafnframt afhent fyrirsvarsmönnum stefnda til undirritunar. Ljóst sé að slíkt (afhending handveðs­yfirlýsingar til undirritunar), eitt og sér, geti aldrei talist uppfylla nauðsynleg lagaskilyrði til að bindandi samningur í skilningi laga komist á. Þvert á móti megi líta svo á að það að handveðsyfirlýsingin hafi ekki verið undirrituð bendi til þess að samningur hafi ekki komist á. Hafi úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki komist að sömu niðurstöðu. Sé stefnandi bundinn af málsástæðum sínum hér að lútandi og verði að bera allan halla af hvers konar óskýrleika málatilbúnaðar síns í þessu tilliti. Þá hafnar stefndi því alfarið að stefnandi hafi handveð í tilgreindum reikningi. Stefndi bendir annars vegar á að ekki liggi fyrir nein sönnun þess að stefndi hafi samþykkt umþrætta handveðssetningu. Hins vegar, og því til staðfestu að um slíkt hafi ekki verið samið, bendir stefndi á að í skuldabréfi því er stefnandi vísi til og stefndi hafi viðurkennt að skulda, sé ekkert ákvæði um framlagðar tryggingar, svo sem rétt og eðlilegt hefði verið, þ.e. hefði stefndi samþykkt slíkar tryggingar. Í þessu sambandi vísar stefndi einnig til niðurstöðu úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki. Stefndi vísar einnig til þess að stefnandi sé innlánsstofnun. Sú regla sé staðfest í dómaframkvæmd að gera verði þá kröfu til slíkra stofnana að þær tryggi sér með skýrum og ótvíræðum hætti sannanir fyrir þeim veðréttindum sem þær telji sig eiga. Beri lánastofnanir jafnframt halla af sönnunarskorti í þeim efnum, t.d. ef formlegur samningur hefur ekki verið gerður, sbr. t.d. Hrd. 1990, bls. 1250 og Hrd. 1993, bls. 1882. Með hliðsjón af þessu verði stefnandi að bera allan halla af sönnunarskorti um tilvist meints samkomulags, sem sé jafnframt forsenda þess að hið kyrrsetta sé einhvers virði og geti verið til „tryggingar fullnustu lögvarinnar kröfu“. Stefndi telur að framangreind atriði, hvert fyrir sig og öll saman, leiði til þess að krafa hans verði tekin til greina og kröfu stefnanda um staðfestingu kyrrsetningar verði hafnað. Um lagarök vísar stefndi til meginreglna veð-, samninga- og kröfuréttar. Þá er vísað til laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Málskostnaðar­krafa er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129., 130. og a-lið 1. mgr. 131. gr. laganna. Jafnframt er vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. IV. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. má að tilteknum skilyrðum uppfylltum kyrrsetja eignir skuldara til tryggingar fullnustu lögvarinnar kröfu um greiðslu peninga. Í máli þessu er óumdeilt að stefndi skuldi stefnanda samkvæmt umræddu skuldabréfi sem útgefið var 28. janúar 2008. Ekki er ágreiningur um tölulegar fjárhæðir eða upphafsdag dráttarvaxta og verður fjárkrafa stefnanda á hendur stefnda því tekin til greina. Hins vegar er ágreiningur í málinu um kyrrsetningu á bankareikningi nr. 0140-15-380280, sem fram fór hinn 20. mars 2009. Eins og rakið hefur verið byggir stefnandi á því að nauðsynlegt hafi verið að tryggja efndir á skuldabréfinu með kyrrsetningu í eignum stefnda. Stefndi byggir kröfu sína um að kyrrsetningargerðinni verði hafnað á því að andlag kyrr­setningarinnar, innistæða á reikningi nr. 380280, sé ekki eign stefnda heldur fyrirsvarsmanna stefnda, en þeir hafi lagt samtals 30.000.000 króna inn á reikninginn til tryggingar á yfirdrætti á tékkareikningi nr. 6820, sem svo hafi verið greiddur upp. Stefnandi heldur því aftur á móti fram að þessi fjárhæð hafi verið lögð inn á reikning nr. 380280 sem handveð vegna skuldabréfsins. Stefndi er skráður eigandi reiknings nr. 380280, sem kyrrsettur var til tryggingar á kröfu stefnanda samkvæmt skuldabréfinu. Þar af leiðandi verður að líta svo á að innistæðan á reikningnum sé eign stefnda, nema stefndi sýni fram á annað. Stefndi hefur máli sínu til stuðnings vísað til tölvuskeytis starfsmanns stefnanda, frá 11. desember 2007, til Þorsteins Jóhannessonar, fyrirsvarsmanns stefnda. Í tölvuskeytinu segir: „Varðandi handveðið í peningum þá er það víst haft á reikningi viðskiptavinar þ.e. í þessu tilfelli GAÞ ehf (en ekki viðkomandi einstaklingum) – sá reikningur er þá lokaður.“ Ekki verður fallist á með stefnda að sú ályktun verði dregin af þessu tölvuskeyti að innistæðan á reikningi nr. 380280 sé eign fyrirsvarsmanna stefnda eða að hún sé tilkomin vegna yfirdráttarheimildar á reikningi nr. 6820, sem einnig er skráður á nafn stefnda. Verður því að leggja hér til grundvallar að kyrrsetning hafi farið fram í eign sem tilheyrir stefnda. Af þessu leiðir að haldlaus er sú málsástæða stefnda að reikningurinn sé einskis virði og geti ekki verið til tryggingar fullnustu lögvarinnar kröfu. Fjárhagsstaða stefnda er slæm og fyrirsvars­menn stefnda hafa óskað eftir því að millifært verði af reikningi nr. 380280 á þeirra eigin reikninga. Er því ástæða til að ætla að án kyrrsetningar dragi mjög úr líkindum á því að kröfu stefnanda verði fullnægt og telja má sennilegt að fullnusta yrði verulega örðugri. Skilyrði kyrrsetningar samkvæmt 5. gr. laga nr. 31/1990 eru þannig fyrir hendi og breytir engu þar um hvort stefnandi hafi haft handveð í reikningnum eða ekki. Samkvæmt framansögðu ber að staðfesta kyrrsetningargerð þá sem sýslumaðurinn í Hafnarfirði framkvæmdi 20. mars 2009 í eign stefnda, eins og nánar greinir í dómsorði. Eftir þessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 250.000 krónur. Dóm þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, GAÞ ehf., greiði stefnanda, NBI hf., 89.817.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 19. mars 2009 til greiðsludags. Staðfest er kyrrsetning sem sýslumaðurinn í Hafnarfirði framkvæmdi 20. mars 2009 í bankareikningi nr. 0140-15-380280, sem er í eigu stefnda. Stefndi greiði stefnanda 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 201/2011
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Hlutafélag Firmaritun Umboð Ábyrgð Kröfugerð Skipting sakarefnis
Kærður var úrskurður héraðsdóms, þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu KS að fjárhæð 463.200.000 sterlingspund, sem hann lýsti á grundvelli ábyrgðaryfirlýsingar K frá 17. september 2007 við slit K. Ábyrgðaryfirlýsingin var til komin vegna kaupa KH, dótturfélags K, á félaginu D á Mön af DH, en D mun eftir kaupin hafa verið sameinað KS. Hélt KS því fram að yfirlýsingin hefði verið forsenda fyrir því að fallist yrði á kaupin af hálfu DH og fjármálaeftirlitsins á Mön. Ábyrgðaryfirlýsingin var undirrituð af I sem „an authorisedsignatory“, en hann gegndi þá starfi forstjóra K á Íslandi. Samkvæmt skjali, útgefnu af K 29. september 2006, sem bar heitið „Listi yfir undirritunarheimildir“, féll I í flokk A og hafði þar með heimild til að skuldbinda félagið í öllum málum. Í yfirlýsingunni var því lýst yfir að K ábyrgðist að efna skuldbindingar KS, sem væri dótturfélag K, að því marki sem KS yrði ófær um að greiða með eigin eignum réttmætar kröfur á hendur honum. KS reisti kröfu sína á því að yfirlýsingin fæli í sér skuldbindingu sem forstjórinn hefði haft umboð til að gangast undir fyrir hönd K. K bar á hinn bóginn fyrir sig að yfirlýsingin hefði falið í sér ráðstöfun, sem stjórn félagsins hefði ein verið bær til að taka ákvörðun um. Það umboð, sem forstjórinn hefði haft til að skuldbinda félagið, hefði ekki tekið til þeirrar ráðstöfunar sem hér um ræddi. Greindi aðila því á um hvort umboð I til að rita firma K leiddi til þess að K væri bundinn við ábyrgðaryfirlýsinguna vegna 1. töluliðar 1. mgr. 77. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Talið var að umboð I til að rita firma K hefði ekki verið takmarkað á þann hátt að fleiri en einn færu með ritunarréttinn í sameiningu, sbr. 3. mgr. 74. gr. laga nr. 2/1995, sem þó hefði verið heimilt. Þá væri sú meginregla 1. mgr. 77. gr. laga nr. 2/1995 skýr að löggerningur manns, sem kæmi fram fyrir hönd hlutafélags í skjóli umboðs til að rita firma þess, væri bindandi, en undantekningarákvæði 1. töluliðar þeirrar málsgreinar tæki einungis til takmarkana á heimild umboðsmanns, sem ákveðnar væru í sömu lögum. Þau hefðu ekki að geyma takmörkun á heimild umboðsmanns til að rita firma sem miðaði við eðli og umfang ráðstafana hans. Þá var talið að ekki skipti máli sú varnarástæða K að takmarkanir á umboði forstjórans hefðu falist í ráðningarsamningi hans og innri útlánareglum samkvæmt regluhandbók K, en sú skylda yrði ekki lögð á viðsemjanda hlutafélags að kynna sér gögn, sem sneru inn á við, en væru ekki hluti þess umboðs sem kynnt væri út á við. Ekki var fallist á með K að heimfæra bæri takmarkanir á heimild umboðsmanns, sem fram kæmu í 2. mgr. 68. gr. laga nr. 2/1995, upp á heimildir samkvæmt rétti til að rita firma. Að virtu þessu öllu var talið að yfirlýsing K um ábyrgð fæli í sér bindandi skuldbindingu gagnvart KS, sem leiddi til þess að krafa KS var tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. mars 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. mars 2011, þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu sóknaraðila sem hann lýsti á grundvelli ábyrgðaryfirlýsingar frá 17. september 2007 við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa hans verði viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðila. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt 24. maí 2011. I Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 tók það yfir vald hlutahafafundar í varnaraðila, vék stjórn félagsins þegar frá störfum og skipaði því skilanefnd sem tók við öllum heimildum stjórnarinnar. Varnaraðila var síðan skipuð slitastjórn 25. maí 2009, sem gaf út innköllun til lánardrottna félagsins og lauk kröfulýsingarfresti 30. desember 2009. Sóknaraðili lýsti degi fyrr kröfu við slit varnaraðila að fjárhæð 463.200.000 sterlingspund með nánar tilgreindum vöxtum frá 30. desember 2009. Henni var aðallega lýst sem forgangskröfu samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991, en til vara sem almennri kröfu samkvæmt 113. gr. sömu laga. Slitastjórn hafnaði kröfunni og tókst ekki að jafna ágreining um viðurkenningu hennar. Af þeim sökum beindi slitastjórnin 30. mars 2010 ágreiningi aðilanna til héraðsdóms. Í þinghaldi 7. janúar 2011 féll sóknaraðili frá kröfu um að fá notið stöðu í réttindaröð samkvæmt 112. gr. laganna, en heldur sig við að hún verði viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. Í greinargerð sóknaraðila til héraðsdóms kom fram að aðilarnir hafi orðið sammála um að ágreiningur í málinu „yrði afmarkaður við gildi ábyrgðar“ varnaraðila, enda ekki ljóst á því stigi hverjar yrðu endanlegar heimtur úr hendi sóknaraðila, sem sætir slitum á Bretlandseyjum. Við slit sóknaraðila mun liggja fyrir að hann eigi ekki fyrir skuldum. Þá segir í greinargerð varnaraðila til héraðsdóms að ágreiningur í þessum þætti málsins snúi eingöngu að því hvort sóknaraðili eigi kröfu á hendur varnaraðila, en aðilar séu sammála um að „fresta ágreiningi um fjárhæð kröfunnar“ þar til leyst hefði verið úr fyrrnefnda ágreiningsefninu. Í úrskurði héraðsdóms greinir frá þessari tilhögun kröfugerðar með vísan til greinargerða aðilanna án frekari umfjöllunar. Fyrir málsmeðferð eins og að framan greinir er engin heimild, enda miða lög nr. 21/1991 að því að ágreiningi um viðurkenningu lýstrar kröfu við gjaldþrotaskipti verði til fullnaðar ráðið til lykta í einu máli sé slíkum ágreiningi beint til dómstóla. Til þess verður á hinn bóginn að líta að samkvæmt 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála getur dómari ákveðið eftir ósk annars eða beggja aðila að skipta sakarefni þannig að fyrst verði dæmt sérstaklega um tiltekin atriði máls meðan önnur atriði þess hvíli og bíði þess að verða dæmd. Með þessu er gengið út frá að mál sé höfðað um sakarefni í heild og taki þannig bæði til greiðsluskyldu málsaðila og fjárhæðar, sem honum beri að inna af hendi, en dómari geti hvort heldur við þingfestingu máls eða þegar tekið hafi verið til varna í því og eftir ósk annars eða beggja málsaðila ákveðið að skipta sakarefninu þannig að fyrst verði aðeins leyst úr ágreiningi um greiðsluskyldu. Heimilt er að fara á þennan hátt með mál, sem rekið er fyrir dómi eftir sérreglum XXIV. kafla laga nr. 21/1991, sbr. 2. mgr. 178. gr. laganna. Af greinargerðum aðila þessa máls í héraði er ljóst að fyrirmælum 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 var ekki fylgt til enda, heldur höfðu þeir fyrirfram sammælst um að leggja aðeins hluta ágreinings síns um kröfu sóknaraðila fyrir héraðsdóm í þeim búningi, sem fram er komið. Þótt ekkert sé fært í þingbók um ákvörðun héraðsdómara, sem gert er ráð fyrir í lagaákvæðinu, verður að líta svo á að í úrskurði hans felist að hann hafi fallist á að fara með málið eins og réttilega hefði verið staðið að því að skipta sakarefninu þótt það hafi verið lagt fyrir hann með þeim hætti, sem að framan greinir. Fyrir Hæstarétti hafa báðir aðilar lýst yfir að þeir líti svo á að fyrir héraðsdómi hafi sakarefni í málinu í reynd verið skipt samkvæmt heimild í 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991. Að þessu öllu virtu er ekki alveg næg ástæða til að láta þennan annmarka leiða til þess að málinu verði vísað frá héraðsdómi. II Krafa sóknaraðila er reist á yfirlýsingu um ábyrgð 17. september 2007, sem undirrituð var af Ingólfi Helgasyni sem „an authorisedsignatory“, en hann gegndi þá starfi forstjóra varnaraðila á Íslandi. Yfirlýsingin er tekin upp orðrétt í úrskurði héraðsdóms. Þar var lýst yfir að varnaraðili ábyrgðist að efna skuldbindingar sóknaraðila, sem væri dótturfélag þess fyrrnefnda, að því marki sem sóknaraðili yrði ófær um að greiða með eigin eignum réttmætar kröfur á hendur honum. Í lok yfirlýsingarinnar var tekið fram að ábyrgðin væri réttilega útgefin og afhent af hálfu varnaraðila. Sóknaraðili reisir kröfu sína á því að yfirlýsingin feli í sér skuldbindingu, sem forstjórinn hafi haft umboð til að gangast undir fyrir hönd varnaraðila. Varnaraðili ber á hinn bóginn fyrir sig að yfirlýsingin skuldbindi hann ekki, en skjalið hafi hvorki verið lagt fyrir stjórn félagsins til samþykktar né hafi hún haft vitneskju um yfirlýsingu forstjórans. Hún hafi falið í sér ráðstöfun, sem stjórn félagsins hafi ein verið bær til að taka ákvörðun um. Það umboð, sem forstjórinn hafði til að skuldbinda félagið, hafi ekki tekið til þeirrar ráðstöfunar sem hér um ræðir. Þegar atvik málsins urðu mun sóknaraðili að öllu leyti hafa verið í eigu félagsins Kaupthing Holding (Isle of Man) Limited, sem var með sama hætti í eigu varnaraðila. Sóknaraðili taldist þannig vera hluti af samstæðu hans. Ábyrgðin 17. september 2007 var til komin vegna kaupa Kaupthing Holding (Isle of Man) Limited á félaginu The Derbyshire (Isle of Man) Limited, sem nefnt var DerbyshireOffshore og mun hafa verið dótturfélag Derbyshire Building Society. Starfsemi dótturfélagsins mun einkum hafa falist í að taka við og ávaxta innlán viðskiptamanna og naut það ábyrgðar móðurfélagsins. Aðdragandi þess að yfirlýsingin 17. september 2007 var gefin er rakinn í úrskurði héraðsdóms, en sóknaraðili telur hann skipta miklu við úrlausn málsins. Í úrskurðinum er meðal annars greint frá samskiptum varnaraðila við fyrirsvarsmenn erlendu félaganna, sem tengjast málinu, og fjármálaeftirlitið á Mön, svo og hvað þeir hafi talið felast í yfirlýsingunni. Þá sagði Ingólfur Helgason í skýrslu fyrir dómi að kaupin á DerbyshireOffshore hafi verið í samræmi við þá stefnu varnaraðila að „sækja í rekstur sem væri með innlán og eignast hann“ og að honum hafi verið tjáð að ábyrgðaryfirlýsingin hafi verið nauðsynlegur hluti af kaupunum, sem forstjóri bankans hafi haft fulla heimild til að ganga frá „með þessum hætti eins og vant var“. Stjórn varnaraðila samþykkti 25. október 2007 að kaupa öll hlutabréfin í The Derbyshire (Isle of Man) Limited og óumdeilt er að samningur hafi verið undirritaður 9. nóvember sama ár á milli KaupthingHolding (Isle of Man) Limited, Derbyshire Building Society og varnaraðila um kaup þess fyrstnefnda á umræddum hlutabréfum. DerbyshireOffshore mun eftir kaupin hafa verið sameinað sóknaraðila og fékk varnaraðili litlu síðar til sín meiri hluta samanlagðra innlána hjá félaginu og nýtti í starfsemi sinni. Í málatilbúnaði sóknaraðila er meðal annars á því byggt að ábyrgð varnaraðila samkvæmt yfirlýsingunni 17. september 2007 hafi komið í stað sams konar ábyrgðar DerbyshireBuilding Society á skuldbindingum Derbyshire Offshore og verið forsenda fyrir því að fallist yrði á kaupin af hálfu seljanda og fjármálaeftirlitsins á Mön. III Meðal gagna málsins er skjal, útgefið af varnaraðila 29. september 2006, sem samkvæmt niðurlagi í fyrirsögn ber heitið „Listi yfir undirritunarheimildir.“ Texti skjalsins hefst á orðunum: „Til samstarfsbanka okkar, bankamanna, umsjónaraðila framsala og gagnaðila,“ en síðan segir að listinn tilgreini umboð og heimildir starfsmanna til að annast tiltekin viðskipti, sem varði varnaraðila, og að í viðauka séu nöfn þessara starfsmanna og rithandarsýnishorn. Heimildir samkvæmt listanum skyldu gilda frá 1. nóvember 2006 og var þeim skipt í níu flokka, sem merktir voru með bókstöfunum A til I, en ríkastar heimildir voru veittar þeim, sem féllu í flokk A og síðan takmarkaðri eftir því sem lengra kom í stafrófinu. Um flokk A var tekið fram að undirritun fimm stjórnarmanna varnaraðila skuldbindi hann í öllum málum. Í sama flokk féllu einnig þrír menn, sem í fyrirsögn voru nefndir „forstjórar“, en umboð þeirra hljóðaði svo: „Formaður stjórnar, forstjóri samstæðunnar ... og forstjóri bankans á Íslandi ... fara með prókúru fyrir félagið og hafa hver fyrir sig og sameiginlega heimild til að skuldbinda félagið í öllum málum, þ.á m. til að selja og veðsetja fasteignir félagsins. Formanni stjórnar, forstjóra samstæðunnar og forstjóra er hverjum fyrir sig og sameiginlega heimilt að tilnefna aðra fyrir sína hönd til að fara með þær heimildir sem hér eru upp taldar.“ Með fylgdu rithandarsýnishorn þessara þriggja manna, þar á meðal Ingólfs Helgasonar forstjóra varnaraðila á Íslandi. Listinn var sendur fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra og móttekinn 17. október 2007. Málsástæður sóknaraðila eru meðal annars reistar á því að Ingólfur Helgason hafi haft ótvírætt umboð út á við til að binda varnaraðila við þá ábyrgð, sem krafan er reist á. Hann hafi haft allt í senn, umboð til að rita firmað, prókúruumboð og stöðuumboð sem forstjóri varnaraðila á Íslandi og viðsemjandi varnaraðila mátt treysta því að formleg heimild hans væri ekki bundin takmörkunum, sem hún bæri ekki með sér. Umboð til að rita firma feli í sér víðtækastar heimildir til að skuldbinda umbjóðandann, en að því frágengnu sé varnaraðili bundinn við ábyrgðaryfirlýsinguna 17. september 2007 vegna prókúruumboðs forstjórans eða stöðuumboðs hans. Í greinargerð varnaraðila í héraði var meðal annars tekið fram að samkvæmt undirritunarlistanum hafi forstjórinn á Íslandi haft heimild til að binda varnaraðila í hvaða máli sem væri. Stjórn varnaraðila hafi á hinn bóginn verið óheimilt að lögum að framselja vald sitt til að taka ákvarðanir um hvers kyns ótilgreindar ráðstafanir án nokkurra takmarkana. Undirritunarlistinn hafi ekki verið bundinn neinum takmörkunum hvað varði forstjóra varnaraðila á Íslandi um að mat stjórnar á einstökum skuldbindingum þyrfti til, en mat á ráðstöfunum, sem séu óvenjulegar eða mikils háttar, megi ekki fela forstjóra heldur verði það að liggja hjá stjórn félags. Enginn vafi leiki á að sú ráðstöfun forstjórans að gefa út ábyrgðina án samþykkis stjórnar varnaraðila hafi verið óvenjuleg og mikils háttar, sem sjáist glöggt af því að krafa sóknaraðila á grundvelli hennar við slit varnaraðila nemi tæplega 90.000.000.000 krónum. Heimild til að veita ábyrgðina hafi því ekki rúmast innan umboðs sem forstjórinn hafi haft til að sjá um þann daglega rekstur sem hann hafi átt að annast á Íslandi. Til stuðnings þessari málsástæðu vísar varnaraðili jafnframt til dóms Hæstaréttar 24. september 2009 í máli nr. 678/2008. Af hálfu varnaraðila var málsástæðu um takmarkanir að lögum á umboði forstjórans lýst nánar fyrir Hæstarétti með því að þær felist í 1. tölulið 1. mgr. 77. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög, sem verði að skýra með hliðsjón af 1. og 2. mgr. 74. gr. sömu laga og þeim takmörkunum á umboði framkvæmdastjóra, sem felist í 2. mgr. 68. gr. laganna. IV Í 1. tölulið 1. mgr. 77. gr. laga nr. 2/1995 segir að ef sá sem kemur fram fyrir hönd félags samkvæmt 74. eða 75. gr. gerir löggerning fyrir hönd þess bindi sá gerningur félagið nema hann hafi farið út fyrir þær takmarkanir á heimild sinni, sem ákveðnar séu í sömu lögum. Í tilvitnaðri 74. gr. er í 1. mgr. mælt fyrir um að stjórn komi fram út á við fyrir hönd félags og riti firma þess og samkvæmt 2. mgr. sömu greinar er henni heimilt að veita stjórnarmönnum, framkvæmdastjórum eða öðrum heimild til að rita firma félagsins, svo framarlega sem öðru vísi sé ekki ákveðið í samþykktum þess. Þá segir í 75. gr. að framkvæmdastjóri geti ávallt komið fram fyrir hönd félags í málum sem séu innan verksviðs hans samkvæmt 68. gr. laganna. Að framan var þess getið að aðilana greinir á um hvort umboð Ingólfs Helgasonar til að rita firma varnaraðila bindi þann síðastnefnda við ábyrgðaryfirlýsinguna 17. september 2007 vegna 1. töluliðar 1. mgr. 77. gr. laga nr. 2/1995. Um það er þess að gæta að ákvæðið var fært í núgildandi horf með 60. gr. laga nr. 137/1994 um breyting á lögum nr. 32/1978 um hlutafélög og voru lögin svo breytt endurútgefin sem lög nr. 2/1995. Í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 137/1994, sagði að það væri þáttur í aðlögun Íslands að ákvæðum samnings um Evrópska efnahagssvæðið, en þar væri um að ræða ákvæði hans um félagarétt. Í 77. gr. samningsins er um þetta vísað til XXII. viðauka við hann, þar sem er að finna upptalningu á tilskipunum EB sem miða að því að samræma réttarreglur ríkja á sviði félagaréttar. Í athugasemdum, sem fylgdu 60. gr. í áðurnefndu frumvarpi, kom fram að lagt væri til að sett yrðu ítarlegri ákvæði um umboðsreglur en áður hafi verið í lögum um hlutafélög til samræmis við 1. og 2. mgr. 9. gr. þágildandi 1. félagaréttartilskipunar 68/151/EB, en hún var ein þeirra tilskipana sem vísað var til í XXII. viðauka við EES-samninginn. Efni 9. gr. þessarar tilskipunar miðaði að því að tryggja réttaröryggi viðsemjanda hlutafélags í lögskiptum við það og takmarka eins og framast væri unnt þær ástæður, sem valdið gætu ógildi samnings, sem gerður hafi verið í nafni þess. Þennan bakgrunn verður að hafa í huga við skýringu á þeim ákvæðum laga nr. 2/1995, sem hér reynir á. V Samþykktir fyrir varnaraðila eru meðal málskjala, en í þeim var mælt fyrir um heimildir stjórnar félagsins og tiltekinna starfsmanna til að skuldbinda það. Varnaraðili ber ekki fyrir sig þá málsástæðu að heimildir einstakra starfsmanna, sem veittar voru með undirritunarlistanum 29. september 2006, hafi ekki samrýmst fyrirmælum samþykktanna og gengið lengra en þar sagði. Kemur þetta atriði því ekki til álita við úrlausn um það hvort undirritun forstjórans á ábyrgðaryfirlýsinguna 17. september 2007 hafi samrýmst 74. gr. og 77. gr. laga nr. 2/1995. Samkvæmt 3. mgr. 74. gr. laga nr. 2/1995 má takmarka réttinn til að rita firma á þann hátt að fleiri en einn fari með hann í sameiningu, en aðra takmörkun á ritunarrétti er ekki unnt að skrá. Áður hefur verið greint frá efni þess umboðs, sem Ingólfi Helgasyni var veitt í undirritunarlista varnaraðila, en þar var skýrt kveðið á um að þeir þrír menn, sem nefndir voru „forstjórar“ hefðu umboð hvort heldur til að rita firmað í sameiningu eða hver fyrir sig. Umboð Ingólfs til að rita firma varnaraðila var því ekki takmarkað með þeim hætti, sem þó hefði verið heimilt. Sú meginregla 1. mgr. 77. gr. laga nr. 2/1995 er skýr að löggerningur manns, sem kemur fram fyrir hönd hlutafélags í skjóli umboðs til að rita firma þess, bindur það, en undantekningarákvæði 1. töluliðar þeirrar málsgreinar tekur einungis til takmarkana á heimild umboðsmanns, sem ákveðnar eru í sömu lögum. Þau hafa ekki að geyma takmörkun á heimild umboðsmanns til að rita firma sem miði við eðli eða umfang ráðstafana hans, svo sem varnaraðili ber fyrir sig í málinu. Þessi málsástæða hans er því haldlaus og lögin hafa heldur ekki að geyma aðrar takmarkanir á heimild umboðsmanns til að rita firma, sem leysi varnaraðila undan þeirri skuldbindingu sem stofnað var til með ábyrgðaryfirlýsingunni 17. september 2007. Þá skiptir ekki máli sú varnarástæða hans að takmarkanir á umboði forstjórans hafi falist í ráðningarsamningi hans og innri útlánareglum samkvæmt regluhandbók varnaraðila, en sú skylda verður ekki lögð á viðsemjanda hlutafélags að kynna sér gögn, sem snúa inn á við, en eru ekki hluti þess umboðs sem kynnt er út á við. Fyrir héraðsdómi bar varnaraðili ekki fyrir sig ákvæði 2. töluliðar 1. mgr. 77. gr. laga nr. 2/1995 og skiptir það þegar af þeirri ástæðu engu fyrir úrslit málsins. Varnaraðili ber loks fyrir sig að heimfæra beri takmarkanir á heimild umboðsmanns, sem fram koma í 2. mgr. 68. gr. laga nr. 2/1995, upp á heimildir samkvæmt rétti til að rita firma og vísar í því sambandi til dóms Hæstaréttar 24. september 2009 í máli nr. 678/2008. Úrlausnarefni þess máls laut ekki að takmörkun á heimild umboðsmanns gagnvart viðsemjanda hlutafélags, sbr. 74. og 77. gr. laganna, heldur því hversu víðtækar heimildir stjórn félags gat veitt umboðsmanni þannig að bindandi væri gagnvart einstökum hluthöfum í félaginu. Ágreiningurinn laut því að innri málefnum viðkomandi félags og takmörkun á heimild stjórnar til að veita framkvæmdastjóra umboð samkvæmt 68. gr. laga nr. 2/1995 og sérstakt umboð, en ekki að takmörkun á rétti til að rita firmað. Samkvæmt því verður ekki fallist á með varnaraðila að nefndur dómur Hæstaréttar skipti máli sem fordæmi við úrlausn ágreinings aðilanna. Að virtu öllu, sem að framan greinir, fól yfirlýsing varnaraðila 17. september 2007 um ábyrgð í sér bindandi skuldbindingu gagnvart sóknaraðila, sem leiðir til þess að krafa þess síðarnefnda í málinu verður tekin til greina. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Krafa sóknaraðila, Kaupthing Singer & Friedlander (Isle of Man) Limited, á grundvelli yfirlýsingar um ábyrgð 17. september 2007, sem lýst var við slit varnaraðila, Kaupþings banka hf., er viðurkennd sem krafa með stöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 717/2010
Kærumál Kröfugerð Dómstóll Frávísunarúrskurður staðfestur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli A á hendur lögreglustjóranum L var vísað frá dómi en í málinu krafðist A að L yrði gert að afhenda sér gögn um rannsókn sakamáls á hendur sér. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að í lokamálslið 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé tekið fram að bera megi undir dómara synjun lögreglu um að verða við beiðni verjanda um að fá afrit af öllum skjölum máls eða aðstöðu til kynna sér gögn í því en meðferð máls um það efni fari eftir fyrirmælum XV. kafla laganna. Kröfur A verði af þessum sökum ekki bornar upp í einkamáli sbr. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með vísan til 2. mgr. 24. gr. laganna var niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. desember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. desember 2010, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Sóknaraðili höfðaði mál þetta á hendur varnaraðila með stefnu 8. júní 2010, þar sem gerð var „krafa um afhendingu gagna og upplýsinga er varða rannsókn í máli lögreglu nr. [...] og/eða [...] eftir því sem snertir stefnanda“, en í 11 liðum var síðan í framhaldi af þessum orðum tilgreint að hverju þessi gögn og upplýsingar ættu að snúa. Af héraðsdómsstefnu verður ráðið að gagnvart sóknaraðila hafi ekki komið til saksóknar á grundvelli þessarar rannsóknar. Í greinargerð varnaraðila fyrir héraðsdómi var því meðal annars borið við að öll gögn, sem varðað hafi sóknaraðila og ætlaðan hlut hans að þessum málum, hafi 9. júlí 2009 verið afhent honum og verjanda hans við rannsóknina. Samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála skal verjandi jafnskjótt og unnt er fá afrit af öllum skjölum máls, sem varða skjólstæðing hans, svo og aðstöðu til að kynna sér önnur gögn í því. Í lokamálslið þessa lagaákvæðis er tekið fram að bera megi undir dómara synjun lögreglu um að verða við beiðni um þetta, en meðferð máls um það efni fer eftir fyrirmælum XV. kafla sömu laga. Að því leyti, sem kröfur sóknaraðila í þessu máli eru í því horfi að afstöðu mætti taka til þeirra fyrir dómi, verða þær af þessum sökum ekki bornar upp í einkamáli, sbr. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt 2. mgr. 24. gr. sömu laga verður niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 754/2013
Kærumál Gagn
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu J um að fjármálafyrirtækinu Í hf. yrði gert að leggja fram nánar nánar tiltekin gögn í máli sem Í hf. höfðaði á hendur J.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. nóvember 2013 sem barst héraðsdómi þann dag og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. nóvember 2013, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að leggja fram „gögn samkvæmt bókun í þingbók 16. október [2013] og skriflegri beiðni á dómsskjali nr. 25“. Kæruheimild er í d. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Skilja verður kröfugerð sóknaraðila svo að hann krefjist þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og varnaraðila gert að leggja fram þau gögn sem um getur í hinum kærða úrskurði. Þá verður kröfugerð sóknaraðila skilin svo að hann krefjist kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.
Mál nr. 188/1998
Tryggingarbréf Víxill Bankaábyrgð Útivist Varnir
Bankinn Í höfðaði mál gegn félaginu A til greiðslu skuldar og gegn Þ til að þola staðfestingu á 6. veðrétti og uppfærslurétti í fasteign hennar á grundvelli tryggingabréfs sem A gaf út til Í. Ekki var sótt þing fyrir hönd A í héraði og var félagið dæmt til greiðslu skuldarinnar og veðréttur í fasteign Þ staðfestur. Þ áfrýjaði málinu til Hæstaréttar og krafðist aðallega ómerkingar og heimvísunar þar sem héraðsdómari hefði ekki gætt réttra málsmeðferðarreglna, þar sem farið hafi verið með kröfur Í á hendur A eftir reglum 1. mgr. 96. gr. laga um meðferð einkamála og dæmt um þær kröfur án þess að taka tillit til varna sem Þ hafði uppi í málinu. Kröfum Þ um ómerkingu var hafnað á grundvelli þess að málsmeðferð héraðsdómara hefði verið í samræmi við lög og tekin hefði verið afstaða til allra varnarástæðna Þ, þar á meðal þeirra sem gátu verið til varnar A. Var héraðsdómur staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. maí 1998. Krefst hún þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju. Til vara krefst hún sýknu af kröfum stefnda, en til þrautavara að hinum áfrýjaða dómi verði breytt á þá leið að hún verði ekki dæmd til greiðslu málskostnaðar eða til að þola staðfestingu veðréttar fyrir tildæmdum dráttarvöxtum og málskostnaði. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Kröfu sína um ómerkingu og heimvísun styður áfrýjandi með því að héraðsdómari hafi ekki gætt réttra málsmeðferðarreglna. Hann hafi farið með kröfur stefnda á hendur þeim, sem hafi verið stefnt samhliða áfrýjanda í héraði, Atlantis ehf., eftir reglum 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og dæmt um þær kröfur, án þess að taka tillit til allra varna, sem áfrýjandi hafi haft uppi í málinu. Þessi málsmeðferð sé andstæð meginreglu réttarfars um að beita skuli sömu reglum um kröfur á hendur öllum sem sóttir séu saman í máli. Einnig sé hún andstæð þeirri grunnreglu að verði útivist af hálfu eins stefnda en annar sæki þing beri að dæma málið á grundvelli allra framlagðra gagna í málinu, að teknu tilliti til þeirra málsástæðna sem sá er sótti þing færði fram. Þannig hafi héraðsdómari ekki tekið tillit til varna áfrýjanda, Atlantis ehf. til hagsbóta, varðandi það hvort samningsbundnum skilyrðum fyrir greiðslu stefnda á 5.000 bandaríkjadölum til félagsins JC Penney samkvæmt bankaábyrgð hafi verið fullnægt. Einnig hafi héraðsdómari beitt ákvæðum XVII. kafla laga nr. 91/1991 um víxilkröfu stefnda á hendur Atlantis ehf., en ekki tekið tillit til varna áfrýjanda er vörðuðu heimild stefnda til útfyllingar víxilsins. Svo sem greinir í héraðsdómi sótti stefndi Atlantis ehf. ekki þing. Eftir 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 varð málið þá dæmt eftir kröfum og málatilbúnaði stefnanda í héraði á hendur honum að því leyti sem samrýmanlegt væri framkomnum gögnum nema gallar væru á málinu sem varði frávísun þess án kröfu. Héraðsdómari tók afstöðu til allra varnarástæðna áfrýjanda, þar á meðal þeirra sem gátu verið til varnar meðstefnda hefðu þær reynst á rökum reistar, en hafnaði þeim öllum. Þegar af þessari ástæðu verður krafa áfrýjanda um ómerkingu og heimvísun ekki tekin til greina. Að þessu athuguðu verður héraðsdómur staðfestur með vísan til forsendna hans um annað en málskostnað, en samkvæmt skriflegri kröfugerð stefnda, sem hann lagði fram við aðalmeðferð málsins í héraði, gerði hann ekki kröfu á hendur áfrýjanda um greiðslu málskostnaðar. Rétt er að hvor aðila beri sinn málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður fellur niður milli aðila máls þessa í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 6. febrúar 1998. I. Mál þetta var tekið til dóms í dag að loknum munnlegum málflutningi. Er það höfðað af stefnanda Íslandsbanka hf., kt. 421289-5069, Kirkjusandi í Reykjavík, vegna útibús nr. 545, Strandgötu 1 í Hafnarfirði, á hendur stefndu, Atlantis ehf., kt. 630793-2469, Faxafeni 10 í Reykjavík og Þuríði Vilhelmsdóttur, kt. 160837-3309, til heimilis að Bragagötu 38 í Reykjavík, með tveimur stefnum, birtum fyrirsvarsmanni stefnda, Atlantis ehf., þann 30. 1997 og stefndu, Þuríði, þann 31. janúar sama ár. Með heimild í 1. mgr. 30. gr. laga nr. 91/1991, að ósk stefnanda og með samþykki stefndu, Þuríðar, var mál nr. E-306/1997 sameinað máli þessu með ákvörðun dómara. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda, Atlantis ehf., verði gert að greiða kr. 2.328.506, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum af kr. 321.600, frá 8.6.95 til 10.10.95, en af kr. 6.770.175, frá 10.10.1995 til 24.12.1995, en af kr. 6.420.175, frá þeim degi til 1.2.1996, en af kr. 3.555.592, frá þeim degi til 6.5.1996, en af kr. 2.328.506, frá þeim degi til greiðsludags. Þá er þess krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn þann 6.5.1997 en síðan árlega þann dag. Krafist er málskostnaðar samkvæmt gjaldskrá Lögmanna Hafnarfirði ehf., að viðbættum virðisaukaskatti. Að lokum er þess krafist að stefndu, Þuríði Vilhelmsdóttur, verði gert að þola staðfestingu á 6. veðrétti og uppfærslurétti í fasteigninni Bragagötu 38, íbúð 0101 í Reykjavík, sem þinglýstur eigandi þeirrar eignar, fyrir kr. 700.000, auk dráttarvaxta af kr. 321.600 frá 8.6.95 til 6.5.96, en af kr. 700.000 frá 6.5.96 til greiðsludags, auk alls kostnaðar við innheimtu ofangreindrar fjárhæðar og eftirfarandi uppboðs ef til kemur. Af hálfu stefnda, Atlantis ehf., hefur þing eigi verið sótt í málinu. Af hálfu stefndu, Þuríðar Vilhelmsdóttur, er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda auk málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti. Til vara er þess krafist að stefnda, Þuríður, verði sýknuð af dráttarvaxtakröfum stefnanda. Stefnda, Þuríður, hafði uppi aðalkröfu um frávísun krafna stefnanda í öðru málinu, en féll frá þeirri kröfu og voru málin sameinuð. Stefnandi greinir þannig frá málsatvikum í stefnu að nefnd skuld stefnda, Atlantis ehf., sé annars vegar vegna víxils, upphaflega að fjárhæð kr. 6.448.575, samþykktum til greiðslu í útibúi stefnanda í Hafnarfirði, með óútfylltum gjalddaga. Hafi víxillinn verið útgefinn í Hafnarfirði þann 26. september 1995 af Hilmari H. Eiríkssyni og ábektur af sama aðila „án afsagnar”. Samþykkjandi á víxlinum hafi verið stefndi, Atlantis hf., nú ehf. Ennfremur hafi víxillinn verið ábektur af stefndu, Þuríði Vilhelmsdóttur. Víxillinn hafi verið sýndur til greiðslu í Íslandsbanka í Hafnarfirði þann 10. október 1995 og verið afsagður af lögbókandanum í Hafnarfirði þann 12. október 1995 vegna greiðslufalls. Í öðru lagi greinir stefnandi frá því að hið stefnda félag hafi útfyllt ábyrgðarumsókn hjá stefnanda þann 7. nóvember 1994 að fjárhæð $8.000 vegna viðskipta stefnda, Atlantis ehf. við JC Penney Co. Inc. í Texas, Bandaríkjunum. Sama dag hafi stefnandi samþykkt umsókn hins stefnda félags. Hafi stefnandi gefið út ábyrgðaryfirlýsingu, dagsetta 10. nóvember 1994, til JC Penney Co. Inc. fyrir téðri fjárhæð $8.000. Hinn 29. maí 1995 hafi stefnandi síðan sent bréf til JC Penney Co. Inc. og óskað eftir því að fyrirtækið sendi til baka frumrit ábyrgðarbréfsins, þar sem hið stefnda félag væri hætt viðskiptum hjá stefnanda. Hinn 30. maí 1995 gerði JC Penney Co. Inc. kröfu á hendur stefnanda um greiðslu á $5.000 á grundvelli ábyrgðarinnar. Stefnandi hafi þann 8. júní 1995 greitt hinu bandaríska félagi upphæð þessa, sem samsvaraði kr. 321.600 með millifærslu til banka JC Penney Co. Inc. Hafi stefnandi þá skuldfært hlaupareikning nr. 243 í eigu hins stefnda félags hjá stefnanda fyrir fjárhæð þessari sama dag. Hafi það verið gert samkvæmt munnlegum fyrirmælum Hilmars Eiríkssonar, þáverandi framkvæmdarstjóra og varamanns í stjórn hjá stefnda, Atlantis ehf. Umboðsmaður stefndu, Þuríðar, hafi þann 6. nóvember 1995 kært meðferð stefnanda á tryggingarvíxli í eigu stefnanda og greinda skuldfærslu til Bankaeftirlits Seðlabanka Íslands. Með bréfi Seðlabanka Íslands, dagsettu 20. desember 1995, hafi verið kveðið á um að stefnanda hafi ekki verið heimilt að skuldfæra téða millifærslu á hlaupareiknings hins stefnda félags með þessum hætti, þrátt fyrir munnleg fyrirmæli fyrirsvarsmanns stefnda, Atlantis ehf. Hafi stefnandi því bakfært greiðsluna með innborgun á útgefinn tryggingarvíxil hins stefnda félags þann 29. desember 1995 með greiðslu kr. 350.000 og var víxillinn ritaður um ofangreinda innborgun af hálfu stefnanda. Til tryggingar skaðlausri greiðslu á öllum skuldum og fjárskuldbindingum sínum hafi stefnda, Atlantis ehf., gefið út þann 29. mars 1994 tryggingarbréf til stefnanda að fjárhæð kr. 700.000, tryggt með 6. veðrétti og uppfærslurétti í fasteigninni Bragagötu 38, íbúð 0101 í Reykjavík. Um sé að ræða svonefnt allsherjarveð. Í tryggingarbréfinu sé meðal annars greint frá þeim atriðum, sem tryggt er fyrir. Stefnda, Þuríður, áritaði tryggingarbréfið um veðleyfi, sem þinglýstur eigandi íbúðarinnar nr. 0101 við Bragagötu 38. Tryggingarbréfið hafi síðan verið móttekið til þinglýsingar hjá Sýslumanninum í Reykjavík þann 29. mars 1994 og innfært í veðmálabækur þann 2. apríl 1994, sem skjal nr. 6688. Stefnandi vísar almennra reglna kröfuréttarins svo og ákvæða í ofangreindri umsókn. Þá reisir stefnandi mál þetta á ákvæðum XVII. kafla einkamálalaga nr. 91/1991 og ákvæðum víxillaga nr. 93/1933, einkum 7. kafla laganna. Þá vísar hann til 10. greinar víxillaga varðandi heimild stefnanda til útfyllingar víxils. Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti styður stefnandi við reglur III. kafla laga nr. 25/1987. Kröfu sína um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafan um virðisaukaskatt er reist á lögum nr. 50/1988. II. Málsástæður og lagarök stefndu, Þuríðar Stefnda, Þuríður, reisir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að umræddur víxill hafi ekki verið sýndur á greiðslustað á tilgreindum tíma þann 10. - 12. október 1995. Dagsetning stimpils um stimpilgjald, en víxillinn hafi verið stimplaður af stefnanda, segi til um að víxillinn hafi fyrst komið á afgreiðslustað stefnanda þann 16. nóvember 1995. Víxillinn hafi því eigi verið sýndur lögum samkvæmt. Með hliðsjón af þessu telur stefnda, Þuríður, að sönnunarbyrðin fyrir því að notarialgerðin sé rétt hvað greiðslustað og sýningartíma varðar hvíli á stefnanda. Notarialgerðinni og áritun þar um á víxlinum er af hálfu stefndu, Þuríðar, mótmælt sem rangri og óstaðfestri. Í öðru lagi er sýknukrafan studd þeim rökum að ekki hafi verið sýnt fram á né rökstutt að umræddur víxill falli efnislega undir þær kröfur, sem tryggingarbréfið á að tryggja. Í þriðja lagi byggir stefnda, Þuríður, á því að í framlögðum skjölum stefnanda sé ekki að finna sönnun þess að innfærð fjárhæð á umræddan tryggingarvíxil sé tilkomin vegna yfirdráttar stefnda, Atlantis ehf., á tékkareikningi félagsins nr. 243. Í fjórða lagi er sýknukrafan á því reist að ósannað sé að meintur yfirdráttur á tékkareikningi stefnanda, Atlantis ehf., sé til komin vegna reksturs félagsins. Stefnda, Þuríður, hafi rökstuddan grun um að stór hluti þeirrar fjárhæðar sé tilkomin vegna einkaeyðslu fyrrum stjórnarmanna Hilmars H. Eiríkssonar og Gísla Eiríkssonar og að stefnanda hafi verið ljós misnotkun þeirra á tékkareikningi stefnda, Atlantis ehf. Í fimmta lagi er sýknukrafan studd þeim rökum að stefnandi hafi hækkað yfirdráttarheimild á reikning stefnda, Atlantis ehf., fram úr öllu hófi þess vitandi að félagið á engar eignir. Ekki sé rétt eða sanngjarnt að stefnda, Þuríður, beri fjárhagslegan skaða af fjármálaóstjórn Hilmars og Gísla í Atlantis ehf. og aðhaldsleysi stefnanda varðandi fjármál félagsins. Stefnda, Þuríður, telur að stefnandi hafi í besta falli sýnt af sér vítavert gáleysi í viðskiptum sínum við stefnda, Atlantis ehf. Með hliðsjón af því telur stefnda, Þuríður, að víkja megi veðsamningi aðila til hliðar m.a. með vísun til 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Stefnda, Þuríður, byggir sýknukröfu sína sjötta lagi á því að stefnanda hafi verið óheimilt að fylla út umræddan tryggingarvíxil með þessum hætti án þess að leita samþykkis allra víxilskuldara fyrir því að víxillinn tryggði umsamda hækkun yfirdráttaheimildarinnar hverju sinni. Telur stefnda, Þuríður, þessa útfyllingu víxilsins ólögmæta þar sem hún nái langt út fyrir það umboð sem stefnandi fékk til útfyllingar víxilsins, auk þess sem útfylling hans þverbrjóti viðteknar venjur við útfyllingu slíkra tryggingarskjala. Í sjöunda lagi er sýknukrafa stefndu, Þuríðar, studd þeim rökum að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hið stefnda félag skuldi stefnanda vegna greiðslu hins síðarnefnda á $5.000 til JC Penney Co. Inc. Stefnda, Þuríður, byggir sýknukröfu sína að lokum á því að meint skuld stefnda, Atlantis ehf., vegna ábyrgðaryfirlýsingar stefnanda hafi verið greidd með meintri skuldfærslu stefnanda af reikningi hins stefnda félags þann 8. júní 1996. Því sé stefnanda ekki rétt að heimta skuld þessa á grundvelli bankaábyrgðarinnar. Af hálfu stefndu, Þuríðar, er mótmælt sérstaklega dráttarvaxta og málskostnaðar-kröfum stefnanda. Stefnda, Þuríður, vísar til almennra reglna samninga- og veðréttar kröfum sínum til stuðnings. Þá vísar hún til 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 og 34. gr. víxillaga nr. 93/1933. Krafan um málskostnað er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 130. gr. laganna. Þá er krafan um virðisaukaskatt reist á lögum nr. 50/1988. III. Niðurstaða dómsins Af hálfu stefnda, Atlantis ehf., hefur eigi verið sótt þing í máli þessu og verður málið því dæmt eftir kröfum og málatilbúnaði stefnanda á hendur félaginu að því leyti, sem er samrýmanlegt framkomnum gögnum nema gallar séu á málinu, sem varða frávísun þess ex officio, sbr. 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991. Að virtri útivist af hálfu hins stefnda félags og skjallegum málatilbúnaði stefnanda verður krafa hins síðarnefnda á hendur stefnda, Atlantis ehf., tekin til greina. Stefnandi reisir dómkröfur sínar í máli þessu á ákvæðum VII. kafla laga nr. 91/1991. Krafa stefnanda á hendur stefndu, Þuríði, grundvallast á umþrættu tryggingarbréfi. Verður því eigi beitt réttarfarsákvæðum téðs kafla laga nr. 91/1991 á hendur henni í máli þessu. Stefnda, Þuríður, heldur því fram að sýning umþrætts víxils hafi eigi verið lögmæt. Dagsetning stimpils um stimpilgjald, það er 16. nóvember 1995, bendi ótvírætt til þess að víxillinn hafi eigi verið á afgreiðslustað stefnanda þann 10. október 1995, er sýningin átti að eiga sér stað, sbr. tilkynningu stefnanda til stefndu, Atlantis ehf. og Þuríðar Vilhelmsdóttur, dagsettrar 26. september 1995. Afsögn víxilsins, sem staðfest sé með nafni og embættistimpli notarius publicus í Hafnarfirði, þann 12. október 1995, sé því röng og beri stefnandi hallann af skorti á sönnun um réttmæti afsagnarinnar. Á þessa málsástæðu stefndu, Þuríðar, er eigi hægt að fallast. Samkvæmt 1. mgr. 44. gr. víxillaga nr. 93/1993 skal sanna greiðslufall víxils með opinberri gerð, það er afsagnargerð vegna greiðslufalls. Með vísan til meginreglu 3. mgr. 71. gr. laga nr. 91/1991 ber þannig að telja téða afsögn rétta hvað varðar þau atvik, sem greind eru í afsögninni, þar til annað er sannað, enda um opinbert skjal að ræða. Víxlar þeir, sem samþykktir eru eða greiddir hér á landi, eru ávallt stimpilskyldir hér á landi, sbr. 3. tl. 3. gr. laga nr. 36/1978. Samkvæmt 1. mgr. 11. gr. sömu laga ber að stimpla stimpilskyld skjöl, sem gefin eru út hér á landi, áður en tveir mánuðir eru liðnir frá útgáfudegi, nema eindagi sé fyrr og þá fyrir eindaga. Víxill sá, sem um er þrætt í máli þessu, var afhentur stefnanda, sem tryggingarvíxill og var hann þannig óútfylltur hvað varðar útgáfudag, gjalddaga og fjárhæð. Vegna yfirdráttarskuldar stefnda, Atlantis ehf., nýtti stefnandi sér rétt sinn samkvæmt greindum tryggingarvíxli og gaf hann út þann 26. september 1995. Með vísan til skilyrði áðurgreinds ákvæðis 1. mgr. 11. gr. laga nr. 36/1978 bar stefnanda að greiða stimpilgjöld innan tveggja mánaða frá útgáfudegi víxilsins og var það gert þann 16. nóvember 1995, eins og stimplun víxilsins gefur til kynna. Hefur þannig stefnda, Þuríður, eigi sýnt fram að efni títtnefndrar víxilafsagnar sé rangt og ber því að leggja til grundvallar að greiðslufall hafi orðið á víxlinum. Stefnda, Þuríður, reisir sýknukröfu sína jafnframt á því að stefnandi hafi eigi sýnt fram á né rökstutt að krafa stefnanda á grundvelli áðurgreinds víxils falli undir umþrætt tryggingarbréf. Á þessa málsástæðu verður heldur eigi fallist af hálfu réttarins. Af tilurð, efni og orðalagi tryggingarbréfsins verður að telja sannað að tryggingarbréfið hafi meðal annars verið gefið út, sem trygging fyrir víxilkröfum stefnanda á hendur hinu stefnda félagi. Sýknukrafa stefndu, Þuríðar, er ennfremur á því byggð að stefnandi hafi sýnt af sér aðhaldsleysi varðandi fjármál hins stefnda félags, Atlantis ehf. Hafi stefnandi þannig hækkað yfirdráttarheimild félagsins fram úr öllu hófi, þess vitandi að félagið væri með öllu ófært að standa í skilum við stefnanda. Hafi stefnandi þannig í besta falli sýnt af sér vítavert gáleysi í viðskiptum sínum við hið stefnda félag. Með hliðsjón af þessu telur stefnda, Þuríður, að víkja megi veðsamningi hennar samkvæmt greindu tryggingarbréfi til hliðar meðal annars með tilvísun til 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Um starfsemi hins stefnda félags, Atlantis ehf. (áður hf.), við stofnun þess giltu eldri lög um hlutafélög nr. 32/1978. sbr. nú lög nr. 138/1994, um einkahlutafélög. Um eftirlit og skyldur stjórnarmanna í hlutafélögum giltu ákvæði IX. kafla eldri hlutafélagalaga, sbr. einkum 52. gr. laganna. Í 1. mgr. 52. gr. laga nr. 32/1978, sagði að stjórn félags færi með málefni félagsins og skyldi annast um að skipulag félags og starfsemi væri jafnan í réttu og góðu horfi. Þá var svo kveðið á í 3. mgr. 52. gr. laganna að stjórn hlutafélags skyldi annast um að nægilegt eftirlit væri haft með bókhaldi og meðferð fjármuna félagsins. Efnislega samhljóða ákvæði eru nú að finna í 44. gr. gildandi einkahlutafélagalaga nr. 138/1994. Af ákvæðum þessum má ráða að stjórn hlutafélaga er ábyrg fyrir rekstri þeirra og starfsemi. Telja verður að er hlutafélag ratar í greiðsluerfiðleika verði eftirlitsskylda stjórnarmeðlima enn ríkari. Verður þá jafnvel að gera þá kröfu til stjórnarmanna að þeir geri virkar ráðstafanir til að afstýra tjóni. Stefnda, Þuríður, var ein af stofnendum hins stefnda félags, Atlantis ehf., og var stjórnarmaður í félaginu allan þann tíma, sem viðskipti milli stefnanda og hins stefnda félags áttu sér stað og allt til 30. maí 1995. Af framangreindum lagaákvæðum virtum og stöðu stefndu, Þuríðar, sem stjórnarmanns í hinu stefnda félagi, verður eigi talið að stefnda geti nú vikist undan skuldbindingum sínum gagnvart stefnanda, með skírskotun til samskipta hins síðarnefnda í viðskiptalegu sambandi við hið stefnda félag, Atlantis ehf. Verður því eigi heldur fallist á síðastgreinda málsástæðu stefndu, Þuríðar, í máli þessu. Stefnandi féllst á að gangast í ábyrgð fyrir vörukaupum stefnda, Atlantis ehf., hjá hinu bandaríska fyrirtæki JC Penney Co. Inc., á grundvelli ábyrgðarumsóknar hins stefnda félags, með ábyrgðaryfirlýsingu, dagsettri þann 7. nóvember 1994. Stefnandi greiddi hinu bandaríska félagi $5.000, sem samsvarar kr. 321.600, þann 30. maí 1995 á grundvelli téðrar ábyrgðar fyrir hið stefnda félag, Atlantis ehf., og skuldfærði umrædda greiðslu af reikningi hins stefnda félags sama dag. Þar sem bankaeftirlit Seðlabanka Íslands taldi þessa skuldfærslu stefnanda óeðlilega, sbr. bréf Seðlabanka Íslands, dagsett 20. desember 1995, endurgreiddi stefnandi hinu stefnda félagi kr. 350.000, þann 29. desember 1995. Með því telur dómurinn einsýnt að stefnandi hafi öðlast endurgreiðslukröfu á hendur stefnda, Atlantis ehf. Með undirritun sinni á títtnefnt tryggingarbréf tók stefnda, Þuríður, að sér að veita veðleyfi til tryggingar kröfum stefnanda, sem meðal annars ættu sér stoð í hvers konar ábyrgðum stefnanda til handa stefnda, Atlantis ehf. Krafa stefnanda á hendur hinu stefnda félagi fellur því undir þær tryggingarráðstafanir, sem greint tryggingarbréf ber með sér. Dómurinn telur þó rétt að miða upphafsdag dráttarvaxta á kröfum stefnanda, sem byggðar eru á framangreindri endurgreiðslukröfu stefnanda, við þann dag er stefnandi bakfærði áðurgreinda skuldfærslu af reikningi stefnda, Atlantis ehf., með vísan til tilmæla bankaeftirlits Seðlabanka Íslands, þ.e. þann 29. desember 1995. Að þessu röktu telur dómurinn að stefnda, Þuríður, hafi eigi fært fram nein þau rök, sem leiði til þeirrar niðurstöðu að sýkna beri hana af kröfum stefnanda í máli þessu. Verður því jafnframt staðfestur 6. veðréttur og uppfærsluréttur stefnanda í fasteigninni, Bragagata 38, 0101 fyrir téðri fjárhæð, samkvæmt greindu tryggingarbréfi, eins og nánar greinir í dómsorði. Með vísan til greindra málaloka verður stefndi, Atlantis ehf., dæmdur til að greiða stefnanda kr. 200.000 í málskostnað og þar af verður stefnda Þuríður dæmd til að greiða in solidum með stefnda Atlantis ehf. kr. 100.000. Ekki er tekið tillit til virðisaukaskatts við málskostnaðarákvörðun Mál þetta var áður munnlega flutt og dómtekið 17. desember 1997 en vegna embættisanna og jólaleyfis dróst dómsuppsaga. Í þinghaldi 27. janúar síðast liðinn, er fyrirhugað var eftir atvikum að kveða dóm upp í málinu, voru dómari og lögmaður stefnanda sammála um að eigi væri þörf endurflutnings. Löglærður fulltrúi lögmanns stefndu Þuríðar, sem sótti þing, krafðist hins vegar endurflutnings málsins í umboði lögmannsins. Endurflutningi varð þó eigi við komið þann dag vegna dvalar lögmanns stefndu Þuríðar erlendis. Finnbogi H. Alexandersson, héraðsdómari, kveður dóm þennan upp. Dómsorð: Stefnda, Atlantis ehf., greiði stefnanda, Íslandsbanka hf., kr. 2.328.506, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum af kr. 6.770.175, frá 10.10.1995 til 24.12.1995, en af kr. 6.420.175, frá þeim degi til 29.12.1995, en af kr. 6.741.775 frá þeim degi til 1.2.1996, en af kr. 3.555.592, frá þeim degi til 6.5.1996, og af kr. 2.328.506, frá þeim degi til greiðsludags. Stefnda, Atlantis ehf., greiði stefnanda kr. 200.000 í málskostnað og þar af greiði stefndu, Atlantis ehf. og Þuríður Vilhelmsdóttir, in solidum, kr. 100.000. Staðfestur er 6. veðréttur og uppfærsluréttur stefnanda í fasteign stefndu, Þuríðar Vilhelmsdóttur, Bragagötu 38, íbúð 0101 í Reykjavík, fyrir kr. 700.000, auk dráttarvaxta af kr. 321.600 frá 29.12.95 til 6.5.96, en af kr. 700.000 frá 6.5.96 til greiðsludags, auk tildæmds málskostnaðar kr. 100.000 og annars kostnaðar, sem síðar kann að falla til að tiltölu.
Mál nr. 488/2017
Líkamstjón Bifreið Skaðabætur Matsgerð Sönnunarmat Gjafsókn
A varð fyrir líkamstjóni í umferðarslysi á árinu 2013. Óumdeilt var að líkamstjón A væri bótaskylt en aðila greindi á um eðli þeirra áverka sem A hlaut á hægri öxl í slysinu og hver væri miski hans og örorka á þeim grundvelli. Reisti A kröfu sína um greiðslu skaðabóta á matsgerð örorkunefndar sem taldi að varanlegur miski A vegna hægri axlar væri 5% og varanleg örorka hans 10%. T hf. byggði á hinn bóginn á matsgerð sem aðilar öfluðu sameiginlega og taldi sig hafa greitt skaðabætur að fullu samkvæmt því, en samkvæmt henni voru ekki talin tengsl á milli ástands hægri axlar A og umferðarslyssins á árinu 2013. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um að A hefði verið heimilt að leita álits örorkunefndar án þess að aðilar stæðu sameiginlega að slíkri beiðni. Að því er varðaði ólíkar niðurstöður matsgerðanna vísaði Hæstiréttur til þess að í slíkum tilvikum kæmi það í hlut dómstóla að skera úr um sönnunargildi slíkra gagna, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Meðal annars að virtu áliti örorkunefndar, framburði lækna fyrir héraðsdómi og upplýsingum úr sjúkraskrá A taldi Hæstiréttur sannað að A hefði hlotið áverka á öxl í umferðarslysinu. Þar sem örorkunefnd hefði í álitsgerð sinni tekið bæði tillit til áverka sem A hafði hlotið á öxlinni fyrir umferðarslysið og þess að hann væri með insúlínháða sykursýki var lagt til grundvallar að tjón hans væri hvað miskastig og örorku varðaði rétt metið í álitsgerð nefndarinnar. Var krafa A á hendur T hf. því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Greta Baldursdóttirog Valtýr Sigurðsson fyrrverandi ríkissaksóknari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. júlí 2017. Hann krefst þess aðstefndi greiði sér 4.609.648 krónur með 4,5% ársvöxtum af 385.807 krónum frá 27.júní 2013 til 1. apríl 2014 og af 4.609.648 krónum frá þeim degi til 27. júní2015 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits tilgjafsóknar sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum.Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.IÍ málinu leitar áfrýjandi eftirskaðabótum úr hendi stefnda vegna tjóns sem hann varð fyrir í umferðarslysi 27.júní 2013. Með aðilum er ágreiningslaust að í slysinu varð áfrýjandi fyrirbótaskyldu líkamstjóni en deila stendur um eðli þeirra áverka sem hann hlaut íslysinu og í því sambandi hver sé miski hans og örorka. Eins og nánar er rakiðí hinum áfrýjaða dómi liggja fyrir tvær matsgerðir þar sem afleiðingar slyssinshafa verið metnar samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993. Er þar annarsvegar um að ræða matsgerð B sérfræðings í heimilislækningum og C sérfræðings íbæklunarskurðlækningum, dagsett 27. ágúst 2014, sem aflað var sameiginlega af málsaðilum,og hins vegar álitsgerð örorkunefndar dagsett 20. maí 2015 sem áfrýjandi aflaðieinhliða. Hún var unnin af D og E endurhæfingarlæknum og F hæstaréttarlögmanni.Áfrýjandi reisir kröfu sína í málinu á álitsgerð örorkunefndar en stefndi sýknukröfunaá matsgerð B og C. Ekki er tölulegur ágreiningur í málinu.IIÍ hinum áfrýjaða dómi er gerð greinfyrir framangreindum matsgerðum og að hvaða marki þar var komist að mismunandiniðurstöðum um eðli þeirra áverka sem áfrýjandi hlaut í umferðarslysinu 27.júní 2013 og um afleiðingar þeirra. Í matsgerð B og C var talið að engin leiðværi að tengja ástand hægri axlar áfrýjanda við afleiðingar umferðarslyssins27. júní 2013 og kæmi þar aðallega til að ekki hafi verið getið um neina skoðunvegna axlareinkenna fyrr en tæpum þremur mánuðum eftir slysið. Við það bættistað áfrýjandi ætti fyrri sögu um áverka á hægri öxl sem þó virtist ekki hafa valdiðeinkennum hjá honum á síðari árum. Einnig væri horft til þess að umrættaxlarástand áfrýjanda væri engan veginn sértækt fyrir afleiðingar áverka ogværi það reyndar mun algengara án þess að nokkur áverki kæmi til. Þá var tekiðfram að svokölluð frosin öxl væri um það bil fjórfalt algengari hjá sykursjúkumen öðrum og væri þar ekki um tengingar við áverka að ræða. Var það niðurstaðamatsgerðarinnar að varanlegur miski áfrýjanda samkvæmt 4. gr. skaðabótalagaværi tvö stig en varanleg örorka samkvæmt 5. gr. laganna engin. Í álitsgerð örorkunefndar var vísaðtil þess að áfrýjandi hafi orðið fyrir áverka á hægri öxl á árinu 2007 enjafnað sig vel af einkennum sem hann hlaut þá. Eftir slysið í júní 2013 hafiaxlareinkennin smám saman orðið meira og meira áberandi, þau leitt tilrannsókna haustið 2013 og aðgerðar í lok janúar 2014. Þrátt fyrir það hafiáfrýjandi haft viðvarandi einkenni frá öxlinni. Bæði hafi verið um að ræða hreyfiskerðinguog verki með minnkaðan styrk í hægri hendi og hafi áfrýjandi af þessum sökumfyrst og fremst ekki treyst sér til að snúa aftur til síns fyrra starfs. Þásagði í álitsgerðinni að auk stoðkerfiseinkenna hafi borið á vaxandi kvíða ogdepurðareinkennum hjá áfrýjanda eftir slysið 2013 og tekið var fram að hannværi með insúlínháða sykursýki. Skoðun leiddi meðal annars í ljóshreyfiskerðingu í baki en einkum þó hægri öxl og einnig væru eymsli frá bæðiofan- og neðankambsvöðva í hægri öxl svo og frá hægri axlarhyrnulið. Örorkunefnd taldi að áfrýjandi byggivið ívið meiri einkenni frá baki en hann gerði fyrir umferðarslysið í júní 2013og væri það rétt metið til tveggja miskastiga í matsgerð B og C. Örorkunefndféllst á að einkenni um svokallaða frosna öxl eða axlarhylkisheilkenni værualgengari hjá sykursjúkum en það útilokaði ekki að tjónþoli hafi hlotið áverkaá öxlina í umferðarslysinu í lok júní 2013. Það væri þegar komið fram að tjónþoli„hafði forskaða í öxlinni ... Hann var þó einkennalítill eða einkennalaus fráöxlinni fyrir umrætt slys og hefur þurft að leita sér meðferðar og aðgerðar vegnaviðvarandi einkenna í kjölfar slyssins. Að öllum gögnum virtum og teknu tillititil þess forskaða sem fyrir hendi er telur nefndin varanlegan miska tjónþolavegna hægri axlar einvörðungu og afleiðingar slyssins í júní 2013 hæfilegametin 5%. Þegar tekið er tillit til þess að tjónþoli hefur áður verið metinntil samanlagt 20% miska er það niðurstaða örorkunefndar að varanlegur miskitjónþola vegna afleiðinga umferðarslyssins 27. júní 2013 sé hæfilega metinn íheild 6% ... Þá telur nefndin af afleiðingar slyssins hafi dregið úr möguleikumtjónþola til að afla sér atvinnutekna og er varanleg örorka hans vegna þess 10%“.Í forsendum hins áfrýjaða dóms semskipaður var sérfróðum meðdómendum var meðal annars vísað til upplýsinga ísjúkraskrá áfrýjanda vegna heimsóknar hans á heilsugæsluna 5. júlí 2013,skýrslu læknis sem framkvæmdi aðgerð á hægri öxl áfrýjanda í janúar 2014, þesstíma sem leið frá umferðarslysinu í lok júní 2013 þar til áfrýjandi kvartaðisannanlega yfir óþægindum í hægri öxl og að axlarvandamál það sem áfrýjandiglímdi við væri algengt ástand án þess að viðkomandi hefði orðið fyrir áverka.Samkvæmt þessu og að því gættu að sönnunarbyrði hvíldi á áfrýjanda umorsakasamband milli slyssins 27. júní 2013 og ástands axlarinnar lægi ekki fyrirnægileg sönnun þess að axlarvandamál áfrýjanda í dag væri að rekja tilumferðarslyssins 27. júní 2013. Þá væri rétt að líta til eldri áverka á hægriöxl áfrýjanda vegna slyss á árinu 2007 og sykursýki hans. Einnig segir íforsendum dómsins að rétt sé að líta til þess að sú lýsing áfrýjanda að hannhafi við slysið kastast með hægri upphandlegg á viðarklæðningu milli framsætabifreiðarinnar hafi fyrst komið fram í skýrslu hans við aðalmeðferð málsins ogværi hún í ósamræmi við lýsingu hans á slysinu við komu á heilsugæsluna 5. júlí2013 þar sem hann hafi sagt að hann hafi kastast fram á við í árekstrinum ogfengið slink á lendhrygg. Loks var þess getið að fyrir lægi í gögnum málsins aðhöggið sem hafi komið á bifreið áfrýjanda við áreksturinn hafi komið á vinstrihlið hennar og hefði stefndi því átt að kastast í þá átt en ekki til hægri. Íljósi alls þessa var það niðurstaða dómsins að tjón áfrýjanda væri hvaðmiskastig og örorku varðar rétt metið í matsgerð B og C.IIIAðilar leituðu 7. júlí 2014 sameiginlegaeftir því við læknana B og C að þeir mætu afleiðingar umferðarslyssins 27. júní2013 fyrir áfrýjanda og er matsgerð þeirra dagsett 27. ágúst 2014. Meðmatsbeiðni 21. janúar 2015 óskaði áfrýjandi eftir því að örorkunefnd léti í téálit á varanlegum afleiðingum umferðarslyssins á heilsufar hans og er álitsgerðnefndarinnar dagsett 20. maí 2015. Í bréfi til örorkunefndar 2. mars 2015 komstefndi á framfæri við nefndina athugasemdum um örorku og miska áfrýjanda vegnaumferðarslyssins. Sagði í niðurlagi bréfsins að stefndi óskaði eftir því aðnefndin hefði athugasemdirnar í huga „við endurmatið en að auki vísast tilítarlegra gagna sem liggja fyrir í málinu.“ Er í álitsgerð örorkunefndar tekiðfram að með matsbeiðni áfrýjanda hafi fylgt matsgerð B og C. Þá hafi nefndinniauk þess borist greinargerð frá stefnda dagsett 2. mars 2015 og bréf stefndatil matsmannanna B og C dagsett 7. júlí 2014. Að þessu gættu og að öðru leytimeð skírskotun til forsendna er staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að áfrýjandahafi verið heimilt að leita álits örorkunefndar á miska sínum og örorku vegna umferðarslyssinsí júní 2013 án þess að aðilar stæðu sameiginlega að slíkri beiðni, sbr. 1. mgr.10. gr. skaðabótalaga. Eins og áður getur var komist aðólíkum niðurstöðum um miska áfrýjanda og örorku í annars vegar matsgerð B og Cog hins vegar álitsgerð örorkunefndar sem auk löglærðs formanns nefndarinnarvar unnin af endurhæfingarlæknunum D og E. Við þær aðstæður kemur í hlutdómstóla að skera úr um sönnunargildi slíkra gagna, sbr. 1. mgr. 44. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála, enda leiða réttarreglur ekki til þess aðannað þessara gagna hafi ríkara sönnunargildi en hitt. Verða álits- ogmatsgerðir þar sem niðurstöður eru mismunandi því metnar að verðleikum hverjusinni fyrir dómstólum. Í héraðsdómi sátu auk embættisdómaratveir sérfróðir meðdómsmenn, embættis- og gigtarlæknir og bæklunarlæknir. Meðþeim röksemdum sem áður er gerð grein fyrir taldi héraðsdómur að tjón áfrýjandaværi rétt metið í matsgerð B og C. Hvað þá niðurstöðu varðar er þess að geta aðsamkvæmt vottorði G heilsugæslulæknis 8. september 2013 leitaði áfrýjandi tilhans á stofu 5. júlí 2013 og segir í vottorðinu að samkvæmt dagbókarfærslu„kastaðist fram á við og fékk slink á hrygginn, þ.e. lendhrygg.“ Í vottorðisama læknis 15. nóvember 2013 segir að honum hafi láðst í vottorðinu 8.september sama ár að geta um óþægindi áfrýjanda frá öxlum, enda hafi önnureinkenni þá verið meira áberandi hjá áfrýjanda, sem hafi fengið talsverðanslink á hægri öxlina í umferðarslysinu. Áfrýjandi hafi ekki verið slæmur íbyrjun en honum hafi smám saman versnað og hann því leitað aftur til læknisins15. október 2013 vegna verkja yfir liðnum og hafi hreyfigeta hans þá veriðnokkuð skert og talsverð eymsli yfir liðnum. Framburður læknisins í símaskýrslufyrir héraðsdómi var á sama veg. Í læknisvottorði H sérfræðings íbæklunar- og handarskurðlækningum 8. mars 2014 segir að áfrýjandi hafi leitaðtil læknisins 11. nóvember 2013 vegna bílslyssins 27. júní sama ár. Áfrýjandihafi lýst því svo að hann hafi haldið fast í stýri bifreiðar sinnar með hægrihendi og rétt úr olnboga og spennt sig í hægri öxlinni til að taka á mótihögginu. Áfrýjandi hafi fundið hvernig höggið kom í gegnum handlegginn og upp íöxlina og hann fundið fyrir því að komið hafi slinkur á öxlina. Áfrýjandi hafibyrjað að finna fyrir verk í hægri öxlinni og hún verið aum viðkomu eftirslysið. Í matsgerð B og C kemur fram að ámatsfundi 14. ágúst 2014 hafi áfrýjandi skýrt svo frá að um talsvert högg hafiverið að ræða í árekstrinum 27. júní 2013 og áfrýjandi slengst fram og aftur íbifreiðinni og strax fundið til en þó ekki leitað á slysadeild. Þegar áfrýjandikom til viðtals hjá læknunum D og E á matsfundi örorkunefndar 9. apríl 2015kvaðst hann hafa fengið á sig slink en hann hafi verið með þiljur í bifreiðinnimilli sætanna og kastast í þær með hægri öxlina. Við aðalmeðferð málsins skýrðiáfrýjandi svo frá að töluvert högg hafi komið á bifreiðina og hann sjálfan viðáreksturinn. Við höggið hafi áfrýjandi allur stífnað upp og henst íviðarklæðningu milli sætanna og hann eiginlega kastast á stæðuna áður enbifreiðin nam staðar. Þegar framangreint er virt fær ekkistaðist að það hafi fyrst verið við aðalmeðferð málsins sem áfrýjandi lýsti þvíað við áreksturinn hafi hann kastast með hægri upphandlegg á viðarklæðningumilli framsæta bifreiðar sinnar. Af gögnum málsins er ljóst að við áreksturinnumrætt sinn lenti vinstra framhorn bifreiðar áfrýjanda í hægri hliðbifreiðarinnar [...]. Fær samkvæmt því heldur ekki staðist sem fram kemur íforsendum héraðsdóms að við áreksturinn hafi höggið sem kom á bifreið áfrýjandakomið á vinstri hlið bifreiðar hans.Örorkunefnd komst að þeirri niðurstöðueins og áður greinir að ekki væri útilokað að áfrýjandi hafi hlotið áverka áhægri öxl í umferðarslysinu 27. júní 2013. G heilsugæslulæknir taldi óþægindiáfrýjanda í hægri öxl vera afleiðingu umferðarslyssins og læknarnir H og B bárufyrir dómi að það væri ekki útilokað. Í málinu liggja fyrir sjúkraskýrsluráfrýjanda á tímabilinu frá 2007 og fram að slysdegi. Samkvæmt því sem þar kemurfram átti áfrýjandi um 70 símtöl og komur á heilsugæsluna á þessu tímabili ogkvartaði þá aldrei undan eymslum í hægri öxl. Þá liggur fyrir samkvæmt gögnummálsins að tekjur áfrýjanda hafa minnkað verulega eftir slys. Samkvæmt þessu ogað gættu öðru því sem að framan er rakið telst sannað að í umferðarslysinu 27.júní 2013 hafi áfrýjandi hlotið áverka á hægri öxl og skal þá ósagt látið hvortheldur áfrýjandi hafi átt að kastast til vinstri eða hægri við höggið sem kom ábifreið hans umrætt sinn. Þar sem örorkunefnd tók í álitsgerðsinni bæði tillit til þeirra áverka sem áfrýjandi hafði hlotið á hægri öxlfyrir umferðarslysið 27. júní 2013 og þess að hann væri með insúlínháðasykursýki verður lagt til grundvallar að tjón áfrýjanda sé hvað miskastig ogörorku varðar rétt metið í álitsgerð örorkumatsnefndar. Samkvæmt því og þar semekki er tölulegur ágreiningur í málinu verður krafa áfrýjanda á hendur stefndatekin til greina með vöxtum eins og krafist er.Ákvæði héraðsdóms um málskostnað oggjafsóknarkostnað verða staðfest.Rétt er að málskostnaður fyrirHæstarétti falli niður en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer semí dómsorði greinir.Dómsorð:Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf.,greiði áfrýjanda, A, 4.609.648 krónur með 4,5% ársvöxtum af 385.807 krónum frá 27.júní 2013 til 1. apríl 2014 og af 4.609.648 krónum frá þeim degi til 27. júní2015 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.Ákvæði héraðsdóms um málskostnað oggjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellurniður.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjandafyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknunlögmanns hans, 1.000.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. maí2017Málþetta sem dómtekið var 24. apríl 2017 var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur,18. janúar 2016, af A, [...], [...], á hendur Tryggingamiðstöðinni hf.,Síðumúla 4, Reykjavík.Kröfur aðilaStefnandikrefst þess að stefndi greiði sér 4.609.648 krónur, með 4,5% vöxtum af 385.807krónum frá 27. júní 2013 til 1. apríl 2014 en frá þeim degi af 4.609.648 krónumtil 27. júní 2015, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandimálskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda að mati dómsins, ásamtvirðisaukaskatti, líkt og málið væri eigi gjafsóknarmál.Stefndikrefst þess að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu.Þákrefst stefndi þess að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað að matidómsins.Atvik málsÞann27. júní 2013 lenti stefnandi í umferðarslysi. Hann var í umrætt sinn ökumaðurbifreiðarinnar [...] sem ekið var vestur Fossháls í Reykjavík. Bifreiðinni [...]var ekið norður frá bílaplani við prentsmiðjuna Odda og beygt til vinstri inn áFosshálsinn í veg fyrir bifreið stefnanda. Þegar áreksturinn varð vorubifreiðarnar báðar á hægri ferð en samkvæmt útreikningi A&Ö er áætlað aðökuhraði bifreiðarinnar [...] hafi verið 31 km/klst. en ökuhraði bifreiðarinnar[...], 10 km/klst. Þegar slysið varð var bifreiðin [...] tryggð lögboðinniábyrgðartryggingu hjá stefnda, Tryggingamiðstöðinni hf.Stefnanditilkynnti stefnda um slysið með tjónstilkynningu dagsettri 20. ágúst 2013. Ítilkynningunni eru afleiðingar slyssins sagðar tognun í hálsi og að meðferð viðhenni sé hafin hjá G heilsugæslulækni á heilsugæslustöðinni [...]. Þá kemurfram í tilkynningunni að stefnandi hafi átt við meiðsli að stríða fyrir slysið.Samkvæmtfyrirliggjandi vottorði G heilsugæslulæknis frá 8. september 2013 leitaðistefnandi fyrst til hans á heilsugæslustöðina, 5. júlí 2013, vegna afleiðingaumferðarslyssins. Samkvæmt dagbókarfærslu er haft eftir stefnanda að hann hafivið slysið kastast fram á við og fengið slink á lendarhrygg. Hann hafi straxfarið að finna til en ekki leitað á slysadeild. Hafi honum versnað „pínulítið“fyrstu dagana og haft leiðni niður í vinstri fót. Honum hafi hins vegar „hættað versna“ en væri með verki og stirðleika. Í vottorðinu segir: „Leitaði tilmín aftur í dag og þá kemur í ljós að honum hefur versnað talsvert í bakinu ogkominn með leiðniverk niður í báða fætur og þarf á meiri verkjalyfjum að haldaen áður og sendur í nákvæma röntgenrannsókn. Vinnur uppistandandi en þarf aðbeita fætinum til að stýra tækjunum og á orðið erfitt með það vegnaleiðniverkja niður í fótinn. Því allt of snemmt að meta hverjar afleiðingarnarverða. Varðandi fyrra heilsufar þá hefur A átt við vandamál að stríða í baki ogvar í ýmsum rannsóknum á því fyrir nokkrum árum. Ástandið verið þokkalegt,vissulega þurft á verkjalyfjum að halda af og til en verið algerlegavinnufær.“ Með tölvupósti, 26. september 2013, hafnaði stefndiþví að taka afstöðu til bótaskyldu þar sem félagið teldi að um fremurorkulítinn árekstur hefði verið að ræða. Þá teldi stefndi ljóst að stefnandihefði glímt við umtalsverð stoðkerfiseinkenni áður en slysið varð. Teldistefndi því að ekki hefði verið sýntfram á að þau einkenni, sem hann kvartaði nú undan, væru í tengslumvið umferðarslysið, 27. júní 2013.G,heimilislæknir stefnanda, gaf út nýtt læknisvottorð, 15. nóvember 2013. Í þvísegir m.a.: „Í fyrra vottorði frá 8.september síðastliðnum láðist mér að geta um óþægindi frá öxlum enda var kannskiannað meira áberandi. A fékk talsverðan slynk á hægri öxlina í umferðarslysinu.Var ekkert slæmur í byrjun en smám saman farið að versna og hann leitar til mín15. október síðastliðinn vegna verkja og þá nokkuð skert hreyfigeta og talsverðeymsli yfir liðnum. Ákveðið var að fá myndatöku sem gerð var 25.10. það er aðsegja bæði röntgen og ómskoðun. Engin ummerki beináverka en í ljós komakalkyrjur og stór kölkun í festu ofankambsvöðvans (supraspinatus sinafestunni)auk þess sem það er vægur þroti í bursunni. Þetta eitthvað sem gæti hafa komiðvið áverkann. Í framhaldinu sendur til axlarsérfræðingsins H í [...]. Hann villað A komi til aðgerðar sem fyrst en það mun þó dragast fram yfir áramót vegnaanna hjá A.“28. janúar 2014 undirgekkst stefnandi aðgerð á hægriöxl hjá H. Við aðgerðina var kalkúrfelling hreinsuð úr sin og fræsað afaxlarhyrnu. Var stefnanda vísað til sjúkraþjálfara í framhaldi aðgerðarinnar.Meðtölvupósti, 18. mars 2014, tilkynnti stefndi lögmanni stefnanda að félagiðtreysti sér ekki til að viðurkenna bótaskyldu vegna slyssins 27. júní 2013 enværi reiðubúið, með öllum fyrirvörum, að standa að mati. Aðilar sammæltust umað fela þeim B, sérfræðingi í heimilslækningum, og C bæklunarlækni að metaafleiðingar slyssins, sbr. sameiginlega matsbeiðni aðila frá 7. júlí 2014. Ískriflegum athugasemdum stefnda til matsmanna, sama dag, var á það lögð áherslaað matsmenn tækju afstöðu til orsakasambands milli árekstursins 27. júní 2013og einkenna stefnanda annars vegar frá hægri öxl og hins vegar bakeinkenna hansog skoðað yrði hvort einkenni stefnanda væru sértæk fyrir áverka eða hvorteinkenni af þessu tagi gætu komið fram án áverka. Matsmenn skiluðu matsgerð 27.ágúst 2014. Í henni segir m.a.: „Matsmenn sjá enga leið til að tengja ástandhægri axlar við afleiðingar umferðarslyss 270613. Aðallega kemur þar til aðekki er getið um neina skoðun vegna axlareinkenna fyrr en tæpum 3 mánuðumsíðar. Við það bætist að A hefur fyrri sögu um áverka á hægri öxl sem reyndarvirðist ekki hafa valdið einkennum á síðari árum. Loks horfa matsmenn til þessað umrætt axlarástand A er engan veginn sértækt fyrir afleiðingar áverka, erraunar mun algengara án þess að nokkur áverki komi. Þá skal að auki tekið framað frosin öxl er um það bil fjórfalt algengari hjá sykursjúklingum en öðrufólki. Ekki er þar um tengingar við áverka að ræða.“ Var niðurstaða matsmannaað stefnandi hefði ekki orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni, ekki hefði veriðfrekari bata að vænta eftir 27. september 2013, þjáningabætur ættu að miðastvið eina viku, varanlegur miski væri 2 stig en varanleg örorka engin.Tjónstefnanda var gert upp á grundvelli framangreindrar matsgerðar, 29. desember2014. Við uppgjörið gerði lögmaður stefnanda fyrirvara hvað varðaði mat á tímabundinni og varanlegri örorku enstefnandi hygðist fara í endurmat hvað örorkuna varðaði. Þá gerði hann fyrirvaravegna útlagðs kostnaður.Meðmatsbeiðni, 21. janúar 2015, fór lögmaður stefnanda þess á leit við örorkunefndað hún léti, með vísan til 1. mgr. 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, í ljósálit sitt á varanlegum afleiðingum umrædds umferðarslyss á heilsufar stefnanda.Með bréfi nefndarinnar, 27. janúar 2015, var stefnda gefinn kostur á að koma áframfæri við nefndina sjónarmiðum sinum og gögnum. Með bréfi, 2. mars 2015,tjáði stefndi nefndinni það álit sitt að tjón stefnanda hefði þegar verið metiðað fullu í matsgerð þeirra B og C frá 27. ágúst 2014 og væri að mati stefndaekki mögulegt að ganga lengra en þar hefði verið gert. Örorkunefndskilaði matsgerð, 20. maí 2015, og var það m.a. niðurstaða nefndarinnar aðvaranlegur miski stefnanda vegna afleiðinga slyssins væri 6 stig og varanlegörorka hans 10%.Með bréfi, 27. maí 2015, krafðist lögmaður stefnandauppgjörs úr hendi stefnda á grundvelli framangreindrar matsgerðarörorkunefndar. Stefndi hafnaði kröfunni með tölvubréfi, 3. september 2015, með þeim rökstuðningi m.a.að félagið teldi ósannað að einkenni stefnanda frá hægri öxl væri að rekja tilslyssins, 27. júní 2013. Þá segir í bréfinu: „Samkvæmt mati þeirra C og B sáu þeir enga leið til aðtengja ástand hægri axlar umbj. ykkar við afleiðingar umferðarslyssins27.6.2013. Þeirra aðalröksemd fyrir því var að ekki væri getið um neina skoðunvegna axlareinkenna fyrr en tæpum 3 mánuðum síðar (að vísu var það tæpum 4mánuðum síðar í raun). Í álitsgerð örorkunefndar er ekkert tekið á þessariröksemd. Við samanburð fyrirliggjandi matsgerða telur félagið því ljóst að súmatsgerð sem aðilar öfluðu sameiginlega sé vandaðri og betur rökstudd enálitsgerð örorkunefndar og verði sú síðarnefnda þess vegna ekki lögð tilgrundvallar nýju uppgjöri. Þá telur félagið verulegan vafa leika á því hvortmat örorkunefndar sé í samræmi við hlutverk nefndarinnar skv. 10. gr.skaðabótalaga, enda felst ekki í álitsgerðinni endurskoðun á aðalröksemdmatsmanna í fyrri matsgerð. Er það því afstaða félagsins að álitsgerðörorkunefndar hnekki ekki niðurstöðum matsgerðar C og B. Með vísan til þessa erkröfu um frekari bætur vegna slyssins hafnað.“Eins og áður er rakið er bótaskylda stefnda vegnaslyssins, 27. júní 2013, viðurkennd. Hins vegar deila aðilar um afleiðingarslyssins og í því sambandi hvort leggja beri matsgerð örorkunefndar eðamatsgerð þeirra B og C til grundvallar uppgjöri.Málsástæðurstefnanda og tilvísun til réttarheimildaStefnandi byggir dómkröfu sína á því að styðjasteigi við álitsgerð örorkunefndar við mat á afleiðingum slyss stefnanda, 27.júní 2013, í ljósi þess að álitsgerðin varpi skýru ljósi á afleiðingarslyssins, hún sé ítarlega rökstudd og feli í sér sterka sönnun um afleiðingarslyssins. Stefndi telji ósannað að einkenni stefnanda frá hægri öxl séuafleiðing slyssins, 27. júní 2013, oghafi hann því til stuðnings vísað til matsgerðar læknanna C og B, dags. 27.ágúst 2014. Stefnandi mótmæli þessu áliti stefnda enda megi telja einsýnt aðfyrirliggjandi gögn staðfesti að einkennin megi rekja til slyssins. Stefnandihafi leitað til G heimilislæknis, örfáum dögum eftir slysið og aftur 8. september2013, rétt rúmum tveimur mánuðum eftir slysið, vegna versnunar á einkennum íkjölfar slyssins. Lækninum hafi láðst að geta um óþægindi frá öxlum semstefnandi hafi kvartað undan við komuna í september. Þetta hafi G staðfest meðvottorði, dags. 15. nóvember 2013, en þar segi m.a.:„Í fyrra vottorði frá 8. september síðastliðnumláðist mér að geta um óþægindi frá öxlum enda var kannski annað meira áberandi.A fékk talsverðan slynk á hægri öxlina í umferðarslysinu. Var ekkert slæmur íbyrjun en smám saman farið að versna og hann leitar til mín 15. októbersíðastliðins vegna verkja og þá nokkuð skert hreyfigeta og talsverð eymsli yfirliðnum. Ákveðið var að fá myndatöku sem gerð var 25.10. það er að segja bæðiröntgen og ómskoðun. Engin ummerki beináverka en ljós koma kalkyrjur og stórkölkun í supraspinatus sinafestunni auk þess sem það er vægur þroti í bursunni.Þetta eitthvað sem gæti hafa komið við áverkann.“Stefnandi hafi því kvartað yfir óþægindum fráöxlinni í annarri komu til læknis, rétt rúmum tveimur mánuðum eftir slysið. Þaðsé því ljóst að misskilnings gæti í matsgerð þeirra B og C frá 27. ágúst 2014,þar sem hvergi sé minnst á vottorð G frá 15. nóvember 2013 og það að honum hafiláðst að geta um óþægindi frá öxlum í annarri komu stefnanda, eða rétt rúmumtveimur mánuðum eftir slysið. I sjúkraþjálfari stefnanda hafi einnig staðfestframangreint í fyrirliggjandi vottorði sínu en þar segi að „það er greinilegt að[stefnandi] hefur fengið slynk á öxlina í bílslysinu 27. júní 2013 og hefurmjúkvefur í öxlinni tognað, sem leiðir til versnandi einkenni eftir slysið“.Því skuli jafnframt haldið til haga að þrátt fyrir fyrri sögu um áverka á hægriöxl sé ekkert í gögnum málsins sem bendi til þess að stefnandi hafi kvartaðundan því á síðari árum. Til að mynda sé ekki minnst á það í sjúkraskrástefnanda að hann hafi verið með verki í öxl á árunum 2007 til ársins 2013þegar slysið hafi átt sér stað. Örorkunefnd hafi staðfest í matsgerð sinni, 20.maí 2015, að „einkenni um frosna öxl, eða axlarhylkisheilkenni séu algengarihjá sykursýkissjúklingum, en það útiloki það ekki hjá tjónþola að hann hafihlotið áverka á öxlina í umferðarslysinu í lok júní 2013“. Í álitsgerð nefndarinnarsegi ennfremur: „Það er þegar fram komið að tjónþoli hafði forskaða í öxlinniog staðfestar kalkanir 5-6 árum fyrir umferðarslys það sem hér [er] tilumfjöllunar. Hann var þó einkennalítill eða einkennalaus frá öxlinni fyrirumrætt slys og hefur þurft að leita sér meðferðar og aðgerðar vegna viðvarandieinkenna í kjölfar slyssins. Að öllum gögnum virtum og teknu tilliti til þessforskaða sem fyrir hendi er telur nefndin varanlegan miska tjónþola vegna hægriaxlar einvörðungu og afleiðingar slyssins í júní 2013 hæfilega metinn 5%.“ Meðhliðsjón af framangreindu telji stefnandi það einsýnt að áverkar hans á hægriöxl séu afleiðingar slyssins þann 27. júní 2013 og ljóst að stefnda beri aðgreiða stefnanda bætur í samræmi við álitsgerð örorkunefndar frá 20. maí 2015.Stefndi hafi einnig hafnað greiðslu bóta á þeim grundvelli að „matsgerðin semaðilar öfluðu sameiginlega sé vandaðri og betur rökstudd en álitsgerðörorkunefndar og verði sú síðarnefnda þess vegna ekki lögð til grundvallar nýjuuppgjöri.“ Varðandi beitingu 1. mgr. 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 vísisttil athugasemda með 9. gr. í frumvarpi því er orðið hafi að lögum nr. 37/1999.Fram komi í athugasemdunum að tjónþola, eða þeim sem krafinn sé bóta, gefistkostur á að afla álits hjá örorkunefnd þegar fyrir liggi sérfræðilegt álit umörorku- og/eða miskastig tjónþola. Sé nefndinni, sem skipuð sé tveimur læknumog einum lögfræðingi, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 50/1993, þannig ætlað þaðhlutverk að endurskoða matsgerðir um afleiðingar líkamstjóns og einnig stuðlaað ákveðnu samræmi á þessu sviði. Reglur um skipun örorkunefndar og málsmeðferðfyrir henni sé í öllum meginatriðum jafnað til reglna IX. kafla laga nr.91/1991 varðandi matsgerðir dómkvaddra matsmanna. Af því leiði meðal annars aðmatsgerð örorkunefndar samkvæmt 1. mgr. 10. gr. skaðabótalaga hafi almenntríkara sönnunargildi en álit um afleiðingar líkamstjóns sem aflað hafi verið ándómkvaðningar samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991. Í athugasemdum meðbreytingarlögum nr. 37/1999 sé skýrt kveðið á um það að ef annar málsaðilisætti „sig ekki við niðurstöðu örorkunefndar getur hann freistað þess að fáhenni breytt eða hrundið með því að leita til dómstóla“. Það sé síðan hlutverkdómstóla að skera úr um sönnunargildi fyrirliggjandi gagna eftir almennumreglum, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Því skuli haldið til haga að viðmálsmeðferðina hjá örorkunefnd hafi báðir aðilar átt þess kost að koma áframfæri sjónarmiðum sínum og gögnum til matsmanna. Í álitsgerð örorkunefndarsegi m.a.: „Örorkunefnd hefur borist greinargerð fráTryggingamiðstöðinni, sem dagsett er 2. mars 2015 og undirrituð af J, hdl.Fylgir henni bréf félagsins til matsmannanna og læknanna C og B, sem dagsett er7. júlí 2014 og undirritað af K og einnig tjónskvittun svo og myndir afskemmdum á bifreið þeirri sem tjónþoli ók.“ Með hliðsjón af framangreindu verði álitsgerðörorkunefndar, frá 20. maí 2015, að teljast sterkara sönnunargagn og að auki séhún ítarlegri og betur rökstudd heldur en matsgerðin frá 27. ágúst 2014, semaflað hafi verið utan réttar. Hvað sem öllu öðru líði þá hafi stefndi ekkihlutast til um dómkvaðningu matsmanna, eða aflað annarra sérfræðilegra gagna, íþeim tilgangi að hnekkja efnislegri niðurstöðu örorkunefndar þó svo að honumhafi verið það í lófa lagið. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 101/2009 hafiniðurstöðu örorkunefndar verið mótmælt sem of hárri en þó ekki leitast við aðhnekkja niðurstöðunni með dómkvaðningu matsmanna eða á annan hátt. Meðaðgerðarleysi sínu hafi rétturinn talið að stefndi hefði fallist á niðurstöðumatsgerðarinnar og hún þ.a.l. verið lögð til grundvallar. Með hliðsjón afframangreindu verði að telja að stefnda sé óheimilt að virða að vettuginiðurstöðu nefndarinnar, sem sé lögbundið úrræði til þess ætlað að hnekkjamatsgerð sérfræðinga sem fyrir liggi, og beri því að leggja álitsgerðörorkunefndar til grundvallar í máli þessu. Slys það sem stefnandi hafi orðiðfyrir hafi haft afgerandi áhrif á heilsu hans og byggi dómkrafa stefnanda áálitsgerð örorkunefndar og sundurliðist með eftirfarandi hætti:. Bætur skv. 4. gr. skbl.: 3.772.000x (8419/3282) x 4% kr. 385.807,- 2. Bætur skv. 5. - 7. gr. skbl.:2010: (4.696.121 x 1,08) x (478,4/375,8) = 6.456.504 2011:(5.092.947 x 1,08) x (478,4/401,3) = 6.557.147 2012:(5.310.495 x 1,08) x (478,4/432,5) = 6.344.009 19.357.660 (19.357.660/3) x 6,546 x 10% kr.4.223.841,- SAMTALS..... kr. 4.609.648,-Krafa stefnanda um miskabætur byggi á 4. gr.skaðabótalaga og framangreindu mati um 6 stiga varanlegan miska. Áður hafiverið gerð krafa um 2. stiga miska á grundvelli matsgerðar B læknis og Clæknis, dags. 27. ágúst 2014, og hafi uppgjör verið undirritað, 7. janúar 2015.Af þeirri ástæðu krefjist stefnandi greiðslu sem nemi mismuninum á títtnefndummatsgerðum eða 4 stiga miska. Fjárhæð bótanna taki mið af fjárhæðinni 3.772.500krónur uppfærðri miðað við lánskjaravísitölu í maí 2015, sbr. 15. gr.skaðabótalaga. Krafa um bætur vegna varanlegrar örorku taki einnig mið afálitsgerð örorkunefndar og 5.-7. gr. skbl. Við ákvörðun bóta fyrir varanlegaörorku sé tekið mið af 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Stefnandi hafi verið [...] ára og [...] dagagamall á stöðugleikatímapunkti og stuðull hans því 6,546 skv. 1. mgr. 6. gr.skaðabótalaga. Krafistsé 4,5% vaxta skv. 16. gr. skaðabótalaga vegna varanlegs miska frá 27. júní2015 (tjónsdegi) til 1. apríl 2014 (stöðugleikatímapunkti) en vegna varanlegrarörorku frá 1. apríl 2014 (stöðugleikatímapunkti) til 27. júní 2015 (mánuðieftir dagsetningu kröfubréfs), en dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Kröfurstefnanda styðjist við skaðabótalög nr. 50/1993, með síðari breytingum. Umvaxtakröfuna vísi stefnandi sérstaklega til 16. gr. skaðabótalaga og umdráttarvaxtakröfuna til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Um málskostnað sé vísað til XXI. kafla laga um meðferð einkamálanr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra. Stefnandi sé ekkivirðisaukaskattskyldur aðili skv. lögum nr. 50/1988 og beri því nauðsyn til aðtekið verði tillit til skattsins við ákvörðun málskostnaðar.Málástæður stefnda og tilvísun tilréttarheimildaAfhálfu stefnda er viðurkennt að stefnandi hafi, þegar hann hafi orðið fyrirslysi, 27. júní 2013, verið tryggður lögboðinni slysatryggingu samkvæmt 88.gr., sbr. 91. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Sýknukrafa stefnda sé á því byggðað tjón stefnanda sé að fullu uppgert og eigi hann engar frekari kröfur ástefnda vegna umferðarslyssins 27. júní 2013. Ágreiningur máls þessa snúistfyrst og fremst um hvaða matsgerð beri að leggja til grundvallar þ.e. matsgerðlæknanna B og C, sem aðilar hafi staðið sameiginlega að því að afla, eða álitsörorkunefndar sem stefnandi hafi aflað einhliða. Samkvæmt 10. gr. skaðabótalaganr. 50/1993 geti matsbeiðnir til örorkunefndar borið að með tvennum hætti. Ífyrsta lagi geti hvor um sig, tjónþoli eða sá sem krafinn sé bóta, boriðsérfræðilegt álit, sem þegar liggi fyrir, undir örorkunefndina. Í öðru lagi séheimilt að óska álits örorkunefndar án þess að fyrir liggi sérfræðiálit, efmálsaðilar standi sameiginlega að slíkri beiðni. Fyrirliggjandi matsbeiðni tilörorkunefndar beri ekki með sér að verið sé að bera fyrra sérfræðiálit undirnefndina heldur virðist verið að óska eftir nýju mati en til þess að það mættiverða hefðu báðir aðilar þurft að standa að matsbeiðni en svo sé ekki í þessumáli. Álitsgerð örorkunefndar beri heldur ekki með sér að nefndin sé aðyfirfara það sérfræðiálit sem þegar hafi legið fyrir. Það sem einkum greinimatsgerð B og C frá áliti örorkunefndar sé fyrst og fremst verkir í hægri öxl.Stefnda þyki rétt að benda á eftirfarandi í því sambandi. Í læknisvottorði H,frá 8. mars 2014, segi meðal annars: „A hitti sérfræðing í [...] 2007 vegnaeinkenna frá hægri öxl. Hann hafði þá dottið í vinnu, dottið á [...] og sló íbak og hægri öxl. Lýst er af lækni sem hitti hann 30.10.2007, að við skoðun varhann með fulla hreyfigetu og góðan kraft í hægri öxl. Hann var með við skoðunvægan verk við supraspinatus test og bicepts test, auk einkenna um impingement.A var sendur í myndrannsóknir sem sýndu kalk útfellingar í sinum bæði supra- oginfraspinatus.“ Þá segir í vottorðinu: „Þann 25.10.2013 var tekin RTG mynd oggerð ómskoðun á hægri öxl. RTG rannsókn sýndi engin merki um breytingar áhumeroscapular lið og engin merki um beináverka. Kalkanir í mjúkvefjum ofan viðtuberculum majus höfðu aukist talsvert frá fyrri rannsókn 2007, með kölkun þarsem nú mældist 12 mm að lengd.“ Þá segir í vottorðinu: „Vegna stórrar kölkunarí supraspinatus sininni, impingement einkenna auk viðvarandi og versnandieinkenna þá var tekin ákvörðun um að gera aðgerð með speglunartækni á hægriöxl. Gerð var aðgerð þann 28.01.2014, þar sem kalkútfelling í supraspinatussininni var hreinsuð úr sininni og gerð decompression á acromion.“ Ennfremur:„Horfur eru almennt góðar en þó getur kalk safnast aftur fyrir á fyrri stöðumútfellingar og gefið sömu einkenni.“ Í fyrirliggjandi sjúkraskrá stefnanda megisjá að G heimilislæknir hafi haft hann til skoðunar, 11. október 2007. Þar komieftirfarandi fram: „Datt í vor aftur fyrir sig og fékk högg á hægri handleggeða öxl. Gerði ekki svo mikið úr þessu en nú vaxandi verkur í öxlinni ogupphandleggnum alveg fram í fingur. Þolir mjög illa vissar stellingar og færseyðingsbrunaverk. Við skoðun er talsverð hreyfihindrun í öxlinni meiri en Ahafði sjálfur gert sér grein fyrir. Greining. Frozen shoulder.“ Í matsgerðlæknanna B og C segi meðal annars: „Matsmenn sjá enga leið til að tengja ástandhægri axlar við afleiðingar umferðarslyss 270613. Aðallega kemur þar til aðekki er getið um neina skoðun vegna axlareinkenna fyrr en tæpum 3 mánuðumsíðar. Við það bætist að A hefur fyrri sögu um áverka á hægri öxl sem reyndarvirðist ekki hafa valdið einkennum á síðari árum. Loks horfa matsmenn til þessað umrætt axlarástand A er engan veginn sértækt fyrir afleiðingar áverka, erraunar mun algengara án þess að nokkur áverki komi. Þá skal að auki tekið framað frosin öxl er um það bil fjórfalt algengari hjá sykursjúklingum en öðrufólki. Ekki er þar um tengingar við áverka að ræða.“ Rétt sé að fram komi aðfyrsta skoðun vegna axlareinkenna eftir umferðarslysið 27. júní 2013 séstaðfest af G lækni með vottorði 15. nóvember 2013, þess efnis að stefnandihafi komið til hans 25. október vegna eymsla í hægri öxl en þá hafi fjórirmánuðir verið liðnir frá umferðarslysinu. Um axlarmein stefnanda sé fjallað íeldri örorkumötum sem fyrir liggi í málinu. Í niðurstöðu örorkunefndar komifram að varanlegur miski hafi verið metinn 6 stig og þar af 5 stig vegna verkjaí hægri öxl. Ekkert verði af álitinu ráðið að hvaða marki 10% varanleg örorkaverði rakin til eymsla í hægri öxl eða að hvaða marki til annarra eymsla s.s.bakverkja sem upphaflega hafi verið sjúkdómsgreiningin í kjölfarumferðarslyssins. Í álitsgerð örorkunefndar sé ekkert tekið á rökstuðningimatsmannanna B og C. Álitsgerð örorkunefndar hnekki í engu matsgerð þeirra, semauk þess sé vandaðri og betur rökstudd. Álitsgerð örorkunefndar feli því ekki ísér endurskoðun á sérfræðilegu mati eins og kveðið sé á um í 10. gr.skaðabótalaga. Það sé mat stefnda að axlarverkir stefnanda verði fyrst ogfremst raktir til eldri atvika, enda upplýst að myndgreiningar árið 2007 hafisýnt kalkútfellingar í sinum bæði supra- og infraspinatus. Þá sé það matstefnda að matsgerð sú sem stefnandi hafi aflað einhliða verði hvorki lögð aðjöfnu við matsgerð matsmanna, sem aðilar hafi staðið saman að, né geti hinfyrrnefnda gengið þeirri síðarnefndu framar, enda sé hún engum annmörkum háð,sem áhrif geti haft á sönnunargildi hennar, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr.20/2013. Það sé mat stefnda að niðurstaða dómsmáls þessa eigi að byggja ámatsgerð læknanna B og C. Tjón stefnanda sé að fullu bætt á grundvelli þeirrarmatsgerðar. Með vísan til alls framanritaðs beri að sýkna stefnda af öllumkröfum stefnanda. Stefndi vísi máli sínu til stuðnings til skaðabótalaga nr.50/1993 og laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2007. Ennfremur vísi stefndi tilmeginreglna skaðabótaréttarins sem og almennra reglna kröfuréttar.Málskostnaðarkrafa stefnda byggist á 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála.Forsendur og niðurstaðaEinsog áður hefur verið rakið er skaðabótaskylda stefndu í máli þessu óumdeild.Hins vegar er deilt um innbyrðis vægi þeirra tveggja matsgerða sem fyrir liggjaí málinu og varða slys stefnanda, 27. júní 2013. Þeirrar fyrri, semdagsett er 27. ágúst 2014, var aflað sameiginlega af aðilum málsins og var húnsamin af B, sérfræðingi í heimilislækningum og C bæklunarlækni. Þá liggur fyrirí málinu álit örorkunefndar, sem stefnandi aflaði einhliða, dagsett 20. maí2015, unnið af D endurhæfingarlækni, E endurhæfingarlækni og Fhæstaréttarlögmanni. Eins og rakið hefur verið var niðurstaða fyrriálitsgerðarinnar að miski stefnanda vegna slyssins, 27. júní 2013, væri 2 stigen örorka engin. Örorkunefnd komst hins vegar að þeirri niðurstöðu að meta bærimiska stefnanda 6 stig en örorku 10%. Einsog áður er rakið byggir stefnandi kröfur sínar í máli þessu á niðurstöðumatsgerðar örorkunefndar. Af hálfu stefnda er hins vegar byggt á niðurstöðummatsgerðar þeirra B og C. Af hálfu stefnda er á því byggt að fyrirliggjandi matsbeiðni stefnandatil örorkunefndar beri ekki með sér að verið sé að bera fyrra sérfræðiálitþeirra B og C undir nefndina heldur sé verið að óska eftir nýju mati en tilþess að það mætti verða hefðu báðir aðilar þurft að standa að matsbeiðni en svosé ekki í þessu máli, sbr. 1. mgr. 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá beriálitsgerð örorkunefndar ekki með sér að nefndin sé að yfirfara það sérfræðiálit,sem þegar hafi legið fyrir. Af hálfu stefnanda er, hvað þessa málstæðu stefndavarðar, á því byggt að augljóst sé bæði af fyrirliggjandi matsbeiðni frá 7.júlí 2014 og matsgerð örorkunefndar að verið sé að bera matsgerð þeirra B og Cundir álit nefndarinnar samkvæmt heimild í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 50/1993.Ífyrirliggjandi matsbeiðni stefnanda til örorkunefndar, 21. janúar 2015, kemurfram að stefnandi telji niðurstöður matsgerðar þeirra B og C ekki vera í neinusamræmi við umfang meiðsla stefnanda vegnaslyssins 27. júní 2013 og afleiðingar þess. Þá hafi matsmennirnir ekkitekið tillit til axlarmeina matsbeiðanda við ákvörðun miska og örorku og hafnimatsbeiðandi því alfarið að ekki séu tengsl milli axlareinkenna hans ogumferðarslyssins. Samkvæmt matsgerð örorkunefndar frá 20. maí 2015 var matsgerðþeirra B og C meðal þeirra gagna sem lágu fyrir nefndinni. Þá ber matsgerðinsamkvæmt efni sínu með sér að í henni er tekin efnisleg afstaða til matsgerðarþeirra B og C. Var stefnanda því heimilt að leita álits nefndarinnar m.a.á miska og örorku stefnanda vegnaslyssins 27. júní 2013 án þess að aðilar stæðu sameiginlega að slíkri beiðni,sbr. 1. mgr. 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.Þaðfellur í hlut dómsins að skera úr um sönnunargildi framangreindra matsgerða,eftir almennum reglum, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála.Ástefnanda hvílir sönnunarbyrði fyrir því að þau óþægindi, sem hann hefur áundanförnum árum átt við að stríða í og frá hægri öxl, sé að rekja tilumferðarslyssins, 27. júní 2013.Stefnandinn, A, gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Aðspurður kvaðst hann hafaekið á um 50 km. hraða, þegar slysið varð. Þegar höggið hafi komið ábifreiðina hafi hann allur stirðnað upp og henst á viðarklæðningu, sem veriðhafi á milli framsætanna í bifreiðinni. Hafi hægri upphandleggur hans kastastutan í klæðninguna. Hann hafi leitað á heilsugæsluna í byrjun júlí og þá lýsteinkennum eftir slysið fyrir G heilsugæslulækni þ.e. verk í efri hluta baksins.Aðspurður kvaðst hann ekki hafa lýst verkjum í öxl heldur leiðniverkjum frábaki upp í háls og herðar. Hann hafi síðan leitað aftur til G heilsugæslulæknisí október en hann hafi þá verið orðinn mjög slæmur í hægri öxl og hafi Gákveðið að senda hann í myndatöku í [...]. Þegar niðurstaða hafi komið úrmyndatökunum hafi G ákveðið að senda hann til H bæklunarlæknis, sem ákveðiðhafi að gera aðgerð á öxlinni. Hún hafi farið fram í janúar 2014. Aðspurðurkvaðst hann vera óvinnufær í dag og ekkert hafa unnið eftir aðgerðina.Aðspurður um meiðsl, sem hann hefði orðið fyrir m.a. á hægri öxl við vinnuslysá árinu 2007, svaraði hann því til að hann hefði verið myndaður vegna þeirrameiðsla en ekki verið talin þörf á meðferð. Aðspurður kvaðst hann ekki kannastvið óþægindi frá öxlinni síðan 2007, fyrr en eftir slysið í júní 2013.G,heimilislæknir stefnanda, gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins.Spurður að því hvers vegna ekki hafi í vottorði hans frá 8. september 2013verið minnst á óþægindi frá öxl svaraði hann því til að annað hafi verið meiraáberandi við skoðunina þann dag þ.e. bakið og líklegt að verkur frá baki hafiskyggt á axlarverk. Stefnandi hafi hins vegar verið orðinn ansi slæmur í hægriöxl, 15. október. Því hafi honum verið vísað til H bæklunarlæknis. Aðspurðurkvaðst hann telja að óþægindin í öxlinni hafi verið afleiðing umferðarslyssins.Aðspurður kvað hann stefnanda hafa leitað til sín í framhaldi af slysi 2007 oghann þá verið greindur með „frosen shoulder“, tognun í öxl og tímabundinnstirðleika. Þessi einkenni hafi gengið til baka og öxlin ekki verið tilvandræða í mörg ár. Eingöngu hafi verið um tímabundna greiningu að ræða en ekkivaranlega. Aðspurt staðfesti vitnið að stefnandi hefði verið greindur meðsykursýki II á árinu 2008 en hún hefði ekkert með öxlina að gera. Við skoðunina,5. júlí 2013, hefði verið talið að eingöngu bakið hefði orðið fyrir áverka ogskaddast en stefnandi hefði við skoðunina verið með leiðni niður í fætur. Bakiðhafi þannig verið aðalvandamálið til að byrja með en síðan fari öxlin að verðameira áberandi. Aðspurt kvaðst vitnið tengja ástand axlarinnar við slysið 2013.Hbæklunarlæknir, sem framkvæmdi aðgerð á hægri öxl stefnanda, 28. janúar 2014,eftir tilvísun frá heimilislækni hans, gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins.Aðspurt svaraði vitnið því til að einkenni eins og þau sem stefnandi hefði haftvið aðgerðina gætu orsakast af slysi en þau gætu líka komið til án slyss oggæti hann ekki dæmt um hvort aðgerðin í janúar 2014 hafi verið nauðsynleg vegnaslyssins 2013 eða af öðrum ástæðum. Samkvæmt myndum hafi minniháttar kalkyrjurverið til staðar 2007, þegar heimilislæknir stefnandi hafi greint hann vera með„frozen shoulder“. Kalkútfellingarnar hafi aukist milli 2007 og 2013. Samkvæmtfyrirliggjandi færslum úr sjúkraskrá heilsugæslunar [...] í [...], leitaðistefnandi þangað, 5. júlí 2013, vegna tognunar á lendarhrygg. Í lýsingu Gheimilislæknis stefnanda, sem skoðaði hann í umrætt sinn, segir: „Lenti íumferðaróhappi 27/6 sl. Bíll ók í veg fyrir hans bíl og lentu þeir í árekstri.A fékk slink á lendarhrygginn og fann strax til. Versnað fyrst á eftir. Aðeinsleiðni niður í vi fót.“ Þá segir ennfremur: „A var í bíl sínum þann 27.06 áFosshálsi þegar keyrt var í veg fyrir hann. Bílarnir skullu saman og A í rétti,kastaðist fram á við og fékk slink á hrygginn þ.e. lendhrygg. Fór strax aðfinna til en leitaði ekki á slysadeild. Var að versna pínulítið fyrstu daganaog leiðni niður í vinstri fót. Hætti að versna, er með verki og stirðleika.Þarf að komast í sjúkraþjálfun og meira verkjastillandi lyf.“Fyrirliggjanditjónstilkynning stefnanda til stefnda, 20. ágúst 2013, vegna slyssins 27. júní,er í samræmi við framangreindar upplýsingar úr sjúkraskrá heilsugæslunnar en ítilkynningunni eru afleiðingar slyssins tilgreinar: „tognun í baki“. Í skýrslu H bæklunarlæknis, við aðalmeðferðmálsins, kom fram það álit hans, eins og áður er rakið, að þau einkenni semstefnandi hefði haft, þegar framkvæmd var aðgerð á hægri öxl hans, 28. janúar2014, hefði mátt rekja til slyss eða annarra ástæðna. Þáliggur fyrir í málinu, samkvæmt vottorði G heimilislæknis stefnanda og skýrsluhans við aðalmeðferð málsins, að stefnandi leitaði ekki til hans vegna óþægindaí hægri öxl fyrr en 8. september 2013 eða rúmum 10 vikum eftir slysið. Þá eruengar kvartanir skráðar í sjúkraskrá stefnanda fyrr en við komu hans áheilsugæsluna, 15. október 2013. Það er mat dómsins, með hliðsjón af því semnú hefur verið rakið varðandi upplýsingar í sjúkraskrá stefnanda vegnaheimsóknar á heilsugæsluna, 5. júlí 2013, efni tjónstilkynningar stefnanda, 20.ágúst 2013, skýrslu læknisins sem framkvæmdi aðgerð á hægri öxl stefnanda, 28.janúar 2014, hversu langt leið frá slysinu þar til stefnandi kvartaðisannanlega yfir óþægindum í hægri öxl, að það axlarvandamál, sem stefnandiglímir við í dag, er algengt ástand án þess að viðkomandi hafi orðið fyriráverka og þá sönnunarbyrði sem hvílir á stefnanda um orsakasamband millislyssins, 27. júní 2013, og ástandsaxlarinnar, að ekki liggi fyrir í málinu nægileg sönnun fyrir því að þauaxlarvandamál sem málatilbúnaður stefnanda byggir á sé að rekja tilumferðarslyssins, 27. júní 2013. Er þá einnig rétt að líta til þess aðstefnandi hefur sögu um eldri áverka á hægri öxl vegna slyss sem hann varðfyrir á árinu 2007 og að stefnandi þjáist af sykursýki II, sem aukið geturlíkur á frosinni öxl (frozen shoulder). Þá er einnig rétt að líta til þess aðsú lýsing stefnanda að hann hafi við slysið kastast með hægri upphandlegg áviðarklæðningu, sem verið hafi á milli framsæta í bifreiðinni, kom fyrst fram ískýrslu hans við aðalmeðferð málsins. Er hún í ósamræmi við lýsingu hans áslysinu við komu á heilsugæsluna, 5. júlí 2013, þar sem hann segist hafakastast fram á við við áreksturinn og fengið slink á lendhrygg. Þá liggur fyrirí gögnum málsins að höggið sem kom á bifreið stefnanda, við áreksturinn, kom ávinstri hlið bifreiðarinnar. Hefði stefnandi því við höggið átt að kastast íþátt átt en ekki til hægri. Meðvísan til alls framangreinds er það niðurstaða dómsins að tjón stefnanda hafiverið rétt metið, hvað miskastig og örorku varðar, í matsgerð þeirra B og C frá27. ágúst 2014 og verður stefnda því sýknuð af kröfum stefnanda í máli þessu.Rétt þykir að málskostnaður milli aðila falli niður. Stefnandi hefur gjafsókn ímálinu samkvæmt gjafsóknarleyfi frá 8. desember 2015. Allur gjafsóknarkostnaðurstefnanda greiðist því úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans,Þorsteins Einarssonar hæstaréttarlögmanns, sem þykir hæfilega ákveðin 800.000krónur, án virðisaukaskatts.ÞórðurS. Gunnarsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum JúlíusiValssyni embættis- og gigtarlækni og Ríkarði Sigfússyni bæklunarlækni.DómsorðStefnda, Tryggingamiðstöðin hf., skal verasýkn af kröfum stefnanda, A, í máli þessu. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Allurgjafsóknar-kostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálflutningsþóknun lögmanns hans, Þorsteins Einarssonar hæstaréttarlögmanns,800.000 krónur.
Mál nr. 529/2016
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina krafa V ehf. um dómkvaðningu matsmanna. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 247/2016 var staðfestur úrskurður héraðsdóms um frávísun máls V ehf. á hendur A hf., L ehf. og fleirum á þeirri forsendu að ágreiningur í málinu ætti undir gerðardóm. V ehf. beindi síðar beiðni um dómkvaðningu matsmanna til héraðsdóms þar sem um lagaheimild var vísað til 61. gr. laga nr. 91/1991. Um tilgang matsins sagði meðal annar að því væri ætlað að vera sönnunargagn fyrir gerðardómi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að beiðni V ehf. gæti ekki átt stoð í 61. gr. laga nr. 91/1991 þar sem áðurgreindu máli, sem lokið hafði með dómi Hæstaréttar, hafði verið vísað frá dómi. Þá brast lagaskilyrði til þess að taka afstöðu til beiðninnar fyrir dóminum eftir XII. kafla og XI. kafla sömu laga. Í matsbeiðninni kom jafnframt fram að matið hafi verið ætlað að vera sönnunargagn í nánar tilgreindum kyrrsetningarmálum sem V ehf. hafði höfðað. Af því leiddi að beiðni um dómkvaðningu bæri eftir atvikum að beina til dómara í þeim málum samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991. Var beiðni V ehf. um dómkvaðningu matsmanna því hafnað.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttarmeð kærum 19. og 25. júlí 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 28. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. júlí 2016, þar sem tekinvar til greina krafa varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna. Kæruheimild er í c.lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilarkrefjast þess að beiðni varnaraðila verði hafnað. Þá krefjast þeirmálskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrirsitt leyti 22. júlí 2016. Hann krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogmálskostnaðar í héraði, auk kærumálskostnaðar.IVarnaraðili höfðaði í júní og júlí 2015 málá hendur sóknaraðilum fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, þar sem hann hafði uppikröfur vegna sölu á dótturfélagi sóknaraðilans LS Retail Holding ehf., semsamþykkt var af sóknaraðilanum ALMC hf. gegn mótmælum varnaraðila. Með úrskurðihéraðsdóms 16. mars 2016 var málinu vísað frá dómi með þeim rökum að það ættiundir gerðardóm samkvæmt ákvæðum í hluthafasamkomulagi og kaupréttasamningi.Varnaraðili kærði úrskurðinn til Hæstaréttar, sem staðfesti hann með dómi 6.maí 2016 í máli nr. 247/2016. Í framhaldi af því var skipaður gerðarmaður 23.júní sama ár til að fara með málið.Í matsbeiðni varnaraðila 31. maí 2016, semlögð var fram í þinghaldi 13. júní sama ár, var um lagaheimild tildómkvaðningar matsmanna vísað til 61. gr. laga nr. 91/1991 og um tilgang matssagði að því væri ætlað að vera sönnunargagn fyrir gerðardómi, en jafnframtsönnunargagn „í staðfestingarmálum fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur vegna þriggjakyrrsetningargerða, sem Sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu framkvæmdi þann 7.september 2015.“ IIEins og áður segir vísaði varnaraðili umlagastoð fyrir matsbeiðni sinni til 61. gr. í IX. kafla laga nr. 91/1991, ensamkvæmt þeirri grein skal matsbeiðni beint til þess dómara sem fer með máleftir að það hefur verið höfðað. Þar sem málinu hafði verið vísað fráhéraðsdómi samkvæmt framansögðu sótti matsbeiðnin ekki stoð í áðurnefntlagaákvæði. Í 1. mgr. 77. gr. XII. kafla laga nr.91/1991 er mælt fyrir um heimild aðila til þess að beiðast dómkvaðningarmatsmanns þótt hann hafi ekki haft uppi kröfu vegna matsatriðis í dómsmáli efþað er gert til að staðreyna kröfu eða sanna atvik að baki henni. Skal þáaðili, sem leita vill sönnunar eftir 77. gr., beina skriflegri beiðni um þaðtil dómara í þinghá þar sem mætti höfða mál um kröfu hans, sýnilegtsönnunargagn er að finna eða hlutur er niður kominn sem matsgerð varðar, sbr.1. mgr. 78. gr. Svo sem áður greinir var máli aðila vísað frá héraðsdómi meðfyrrnefndum dómi Hæstaréttar 6. maí 2016, þar sem málsmeðferð ætti undirgerðardóm. Lá því ljóst fyrir við framlagningu matsbeiðninnar 13. júní 2016 íHéraðsdómi Reykjavíkur að málið yrði ekki rekið þar fyrir dómi. Af þeim sökumbrast lagaskilyrði til að taka afstöðu til hennar fyrir dóminum eftir XII.kafla laga nr. 91/1991. Mælt er fyrir um öflun sönnunargagna fyriröðrum dómi í XI. kafla laga nr. 91/1991. Segir í 1. mgr. 73. gr. að óski aðiliað fá matsmann kvaddan skuli hann leggja skriflega beiðni um það fyrir dómara ímálinu. Samkvæmt fyrri málslið 2. mgr. 73. gr. skal beiðni eftir 1. mgr. tekinfyrir í þinghaldi í málinu og eftir 2. málslið 2. mgr. getur dómari sett þaðskilyrði fyrir að sinna beiðni að aðili greiði fyrir fram kostnað eða setjitryggingu fyrir greiðslu kostnaðar af málaleitan sinni. Þá segir í fyrrimálslið 3. mgr. 73. gr. að telji dómi skilyrðum 1. mgr. 47. gr. fullnægt til aðverða við beiðni bóki hann ákvörðun sína um það í þingbók. Eftir 2. málslið 3.mgr. 73. gr. skal úrskurður kveðinn upp ef krafist er. Þar sem ljóst er að sádómari, sem tók afstöðu til matsbeiðninnar, mun ekki fara með mál þetta brastlagaheimild fyrir því að dómarinn leysti úr því hvort umbeðið mat færi fram ágrundvelli XI. kafla laga nr. 91/1991.Í matsbeiðninni er að auki vísað til þessað mati samkvæmt henni sé ætlað að vera sönnunargagn í ótilgreindumstaðfestingarmálum fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur vegna þriggjakyrrsetningargerða Sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 7. september 2015. Skiljaverður matsbeiðnina á þann veg að mál þessi hafi þegar verið höfðuð, en af þvíleiðir að beiðni um dómkvaðningu ber eftir atvikum að beina til dómara í þeimmálum samkvæmt IX. kafla laga nr.91/1991. Samkvæmt öllu framansögðu verður hafnað kröfu varnaraðila umdómkvaðningu matsmanna. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað afrekstri málsins í héraði, en um kærumálskostnað fer eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hafnað er beiðni varnaraðila, Vita ehf., umdómkvaðningu matsmanna.Varnaraðili, Viti ehf., greiði sóknaraðilum,ALMC hf. og LS Retail Holding ehf., hvorum um sig, 150.000 krónur íkærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11.júlí 2016 Með beiðni dags. 31. maí 2016krafðist Viti ehf., Fornubúðum 12, Hafnarfirði, þess að dómkvaddir yrðu tveirmatsmenn til að svara þessum spurningum: 1. Hvert var markaðsvirði heildarhlutafjár LSRetail ehf. á alþjóðlegum markaði á þeim tíma sem viðskiptin fóru fram þann 27.apríl 2015? 2. Var það verð sem greitt var fyrir LS Retailehf. í samræmi við markaðsvirði hlutafjár LS Retail ehf. á alþjóðlegum markaðiá þeim tíma sem viðskiptin fóru fram þann 27. apríl 2015? 3. Hversu söluvænlegt var LS Retail ehf. áalþjóðlegum markaði þann 27. apríl 2015 og hvert var vænt söluandvirði allshlutafjár í LS Retail ehf. þann 27. apríl 2015 miðað við að ekki hafi veriðtímapressa á söluferlinu, þ.e. ekki sé gert ráð fyrir afslætti af söluverði tilað flýta fyrir sölu. 4. Hvert var virði hlutafjár í LS Retail Holdingehf. kt. 470610-0770, þann 27. apríl 2015, að teknu tilliti til niðurstöðumatsmanna í lið 1 – 3 áður en hluthafafundur tók ákvörðun um sölu LS Retailehf. til Anchorage Capital? Matsþolar eru ALMC hf. og LSRetail Holding ehf., báðir með starfsstöð að Borgartúni 25, Reykjavík. Þeir krefjast þess að beiðni um dómkvaðningumatsmanna verði hafnað. Þeir krefjasteinnig málskostnaðar. Í matsbeiðni segir að matsþoliALMC hafi eignast LS Retail á árinu 2009.Um eignarhaldið hafi verið stofnað félagið LS Retail Holding og hafistarfsmönnum verið veittur kaupréttur í því félagi. Markmið eignarhaldsfélagsins hafi verið aðgera sem mest úr dótturfélaginu og selja það síðan. Eignarhaldsfélaginu yrði þá slitið. Mats­beiðandi eigi 6,9% hlutafjár íeignarhaldsfélaginu. Matsbeiðandi segir að tilgangurmatsgerðar sé að meta hvert raunverulegt virði umrædds félags hafi verið þegarþað var selt. Um sé að ræða einu eignmatsþola LS Retail Holding. Salan hafiverið ákveðin á hluthafafundi með atkvæðum matsþola ALMC, gegn atkvæðummatsbeiðanda. Matsbeiðandi kveðst munuleggja mats­gerðina fram fyrir gerðardómi þar sem hann muni hafa uppi kröfurm.a. um ógildingu og breytingu á ákvörðun hluthafafundarins um sölu á félaginu,til vara ógildingu á ákvörðuninni. Þámuni verða hafðar upp kröfur um skaðabætur og innlausn, verði ekki fallist áaðal- eða varakröfu. Fyrir gerðardóminummuni reyna á ákvæði laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög og hvort matsþoli ALMChafi með sölunni aflað sér ótilhlýðilegs ávinnings á kostnað matsþola LS RetailHolding. Matið muni einnig verðasönnunargagn í staðfestingarmálum sem höfðuð hafi verið vegna þriggjakyrrsetningargerða, þar sem kyrrsettar hafi verið eignir matsþola LS RetailHolding og annarra aðila. Kyrrsettirhafi verið fjármunir að verðmæti 14.477.112 evrur. Sjónarmiðmatsþola ALMC hf. Matsþoli kveðst mótmæla öllummálatilbúnaði sóknaraðila, en segir ekki tíma­bært að rekja einstök atriði áþessu stigi. Matsþoli segir að matsefnin séuvart tæk til mats. Ekki sé ljóst hvaðátt sé við þegar talað sé um verð á alþjóðlegum markaði. Þá sé hugtakið söluvænleiki óljóst. Þá segir hann sérkennilegt að gera mun á þvíhvort viðskiptin hafi farið fram fyrir eða eftir hluthafafundinn þar sem salanhafi verið ráðin. Þessi ómarkvissa framsetning ámatsbeiðni leiði til þess að lágmarkskröfum um skýrleika sé ekki fullnægt. Þá varði hún atriði sem dómari eigi að meta. Loks sé óskað mats á atriðum sem teljistþýðingarlaus til sönnunar. Matsþoli segir að 61. gr. laganr. 91/1991 geti ekki átt við. Dómsmálhafi ekki verið höfðað og því sé ekki leitað til þess dómara sem fari með málum ágreinings­efnið. Beðið sé um aðdómari sem mun ekki fjalla um efnislegan ágreining aðila dóm­kveðjimatsmenn. Telur matsþoli að 1. mgr. 47.gr. laga nr. 91/1991 komi í veg fyrir að hann úrskurði um ágreininginn. Þá vísar matsþoli til þess aðleyst skuli úr ágreiningi aðila fyrir gerðardómi. Allar ákvarðanir um málsmeðferð fyrirgerðardóminum heyri undir hann. Þar semgerðarmaður hafi verið skipaður verði hann að fjalla um matsbeiðnina. Áður en gerðardómurinn hafi fjallað ummálefnið geti matsbeiðandi ekki átt lögvarða hags­muni af því að héraðsdómurdómkveðji matsmenn. Enginn geti áttlögvarða hagsmuni til málsmeðferðar sem sé andstæð lögum, sbr. 2. mgr. 7. gr.laga nr. 53/1989. Loks gerir matsþoli athugasemdvið að matsbeiðandi segist afla matsgerðar vegna dómsmála sem hann eigi ekkiaðild að, svo og mála sem matsþoli eigi enga aðild að. Telur hann þetta ekki getað staðist. Sjónarmiðmatsþola LS Retail Holding ehf. Matsþoli LS Retail Holdingbyggir á því að efniskröfur sóknaraðila muni fá efnislega meðferð fyrir gerðardómi. Gerðardómurinn ákveði sjálfur málsmeðferð aðþví leyti sem ekki sé fjallað um hana í gerðarsamningi. Því sé það hlutverk gerðar­manns að ákveðameð hvaða hætti sönnunarfærsla fari fram.Matsgerð sem aflað væri á þessu stigi bryti því gegn málsmeðferðarreglumog væri auk þess, þegar af þeirri ástæðu, bersýnilega tilgangslaus. Matsþoli byggir á því að reglanum milliliðalausa málsmeðferð og sönnunar­færslu leiði til þess aðsönnunarfærslan verði að fara fram fyrir gerðardóminum. Að minnsta kosti verði gerðardómurinn aðsamþykkja sönnunarfærsluna. Þar sem mats­gerðinyrði ekki tæk sem sönnunargagn fyrir gerðardóminum sé dómkvaðning mats­mannabersýnilega þýðingarlaus. Matsþoli bendir á aðmatsbeiðandi hyggist nota matsgerð sem sönnunargagn fyrir gerðardómi. Þetta brjóti í bága við 2. mgr. 7. gr. laganr. 53/1989, gerðar­dómurinn eigi sjálfur að ákveða málsmeðferð. Þá segi matsbeiðandi að matsgerðin eigieinnig að vera sönnunargagn í málum um staðfestingu þriggjakyrrsetningargerða. Það geti ekkistaðist þar sem engar efniskröfur séu til úrlausnar í þeim dómsmálum. Efniskröfur málsins verði ekki hafðar uppifyrir almennum dómstólum. Því yrði mats­gerðsamkvæmt beiðni matsbeiðanda þýðingarlaus, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr.91/1991. Matsþoli byggir á því aðóheimilt sé að nýta matsgerð úr einu dómsmáli til sönnunar í öðru máli. Matsþoli segir að 61. gr. laganr. 19/1991, sem matsbeiðandi vísi til, geti ekki verið heimild fyrir beiðnihans. Hann hafi ekki höfðað mál fyrirdóminum. Þá sé óljóst hvernigmatsbeiðandi telji sig geta óskað eftir dómkvaðningu sjálfstætt á sama tíma oghann vísi til 61. gr. Kveðst matsþolimótmæla þessum tilraunum mats­beiðanda til að sveigja réttarfarsreglur. Loks mótmælir matsþoli orðalagimatsspurninga, það sé bæði óljóst og villandi.Þá séu spurningarnar endurtekning hver á annarri. Niðurstaða Matsbeiðandi hyggst með matsgerðtryggja sér sönnun um að ráðstöfun sem matsþoli ALMC stóð að hafi skertréttindi hans með óréttmætum hætti og þannig að matsþoli hagnaðist. Fjallað verður um ágreining aðila vegnahinnar umdeildu ráðstöfunar og kröfur vegna hennar fyrir gerðardómi, sem núhefur verið skipaður. Í lögum um samningsbundnagerðardóma nr. 53/1989 er ekki að finna ítarlegar reglur um sönnunarfærslu. Þar er ekki vikið sérstaklega að matsgerðumog gerðar­dómi er ekki veitt vald til að skylda menn til að vinnamatsgerð. Þá eru ekki í lögunumfyrirmæli um hvernig sönnunargagna verði aflað og í gerðarsamningi aðila eruheldur engin slík fyrirmæli. Af þessuverður það ráðið að matsgerð sem unnin yrði samkvæmt þeirri beiðni sem hér ertil úrlausnar yrði tækt sönnunargagn fyrir gerðardóminum, sem yrði að metasönnunargildi hennar. Matsgerðin yrði þvíekki augljóslega þýðingarlaus. Gerðardómsmeðferðin útilokar ekki að matsgerðarsé aflað með dómkvaðningu matsmanna hjá almennum dómstólum eftir reglum laganr. 91/1991. Matsbeiðandi ber hallann af þvíef matsspurningar hans eru óljósar og verður ekki synjað um dómkvaðningu vegnaþeirra spurninga sem hér um ræðir. Þá erekki óskað mats á atriðum sem gerðardóminum er einum ætlað að leysa úr. Andmælum matsþola við matsbeiðniverður hafnað. Ber að dómkveðja mats­menní samræmi við beiðni matsbeiðanda.Matsbeiðandi krefst ekki málskostnaðar í þessum þætti og fellur hann þvíniður. Jón Finnbjörnsson héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan. Ú r s k u r ð a r o r ð Dómkveðja skal matsmenn ísamræmi við framangreinda beiðni Vita ehf.
Mál nr. 259/2016
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr., sbr. b. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónssonhæstaréttardómari og Hjördís Hákonardóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 4. apríl 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 1. apríl 2016 þar sem varnaraðila varbönnuð för frá Íslandi á meðan máli hans er ólokið, þó eigi lengur en tilmiðvikudagsins 25. maí 2016. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að farbanninu verði markaðurskemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurðurer staðfestur.Úrskurður HéraðsdómsSuðurlands 1. apríl 2016.Lögreglustjórinn á Suðurlandi hefur krafistþess að X, kt. [...] til lögheimilis að [...], [...], verði með úrskurði bönnuðför frá Íslandi á meðan mál hans er til meðferðar hjá lögreglu og eftir atvikumfyrir dómstólum ef til útgáfu ákæru kemur fram til þess að héraðsdómur erkveðinn upp í málinu, þó eigi lengur en til miðvikudagsins 25. maí nk. kl.16:00.Af hálfu varnaraðila er þess krafist aðkröfunni verði hafnað, en til vara að beitt verði vægari úrræðum, þ.e.tryggingu eða að farbanni verði markaður skemmri tími.Í kröfu lögreglustjóra segir að Lögreglan áSuðurlandi hafi undanfarnar vikur haft til rannsóknar meint brot varnaraðilagegn 227. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og ýmsum ákvæðum laga nr.97/2002 um atvinnuréttindi útlendinga. Þann 18. febrúar 2016 hafi lögreglafarið til [...] og gert húsleit á þrem stöðum vegna gruns um svo kallaðvinnumansal á vegum fyrirtækisins [...]., kt. [...], en varnaraðili sé eigandiog framkvæmdastjóri fyrirtækisins. Hann hafi verið handtekinn þann sama dag ogí kjölfarið úrskurðaður í gæsluvarðhald á grundvelli rannsóknarhagsmuna í tværvikur. Með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands, 4. mars 2016, í málinu R-36/2016hafi varnaraðila verið gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til 1.apríl 2016 á grundvelli almannahagsmuna. Með dómi Hæstaréttar Íslands, 9. mars2016, í málinu nr. 177/2016 hafi varnaraðila verið gert að sæta farbanni í staðáframhaldandi gæsluvarðhalds allt til föstudagsins 1. apríl 2016 kl. 16.Rannsókn málsins sé enn ólokið en hafi tilþessa miðað vel. Lögreglu þyki nú ljóst að varnaraðili liggi undir rökstuddumgrun um að hafa framið sérlega alvarleg brot gagnvart tveimur konum ogfrjálsræði þeirra. Með áður nefndum dómi Hæstaréttar Íslands, í máli nr.177/2016, hafi rétturinn staðfest það mat lögreglu að rökstuddur grunur værifyrir hendi í málinu. Umrædd brot gegn 227. gr. a almennra hegningarlaga nr.19/1940 geti varðað allt að tólf ára fangelsi, teljist sök sönnuð.Varnaraðili sé með ríkisfang á [...] en hafiverið búsettur hér á landi um nokkurra ára skeið. Hann hafi afar takmörkuðtengsl við Ísland ef frá sé talið að eiginkona hans og barn, sem einnig séu meðríkisfang á [...] séu búsett hér á landi sem stendur. Fyrir liggi að eiginkonanhafi farið fram á skilnað við varnaraðila auk þess sem varnaraðili sæti nú fimmmánaða nálgunarbanni gagnvart henni skv. dómi Hæstaréttar Íslands, 18. mars2016, í málinu nr. 219/2016, vegna ítrekaðs heimilisofbeldis. Að öllu framangreindu virtu og með hliðsjónaf því hversu alvarlegar sakir varnaraðili sé grunaður um, teljist að matilögreglu uppfyllt skilyrði til að honum verði áfram bönnuð för af landinu ámeðan á rannsókn málsins stendur hjá lögreglu og eftir atvikum mál hans er tilmeðferðar hjá dómstólum ef til útgáfu ákæru kemur, enda megi ætla aðvarnaraðili muni reyna að komast úr landi eða leynast ellegar koma sér meðöðrum hætti undan málsókn eða fullnustu refsingar, sbr. b-lið 1. mgr. 95. gr.laga nr. 88/2008, sbr. 1. mgr. 100. gr. sömu laga.Með vísan til framangreinds, framlagðragagna og 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé þess farið á leit aðvarnaraðila verði gert að sæta farbanni þannig að honum sé bönnuð för fráÍslandi, eins og að framan greinir. Forsendurog niðurstaðaMeð vísan til ofangreinds og þeirragagna sem lögð hafa verið fram í málinu verður fallist á það með lögreglustjóraað varnaraðili sé undir rökstuddum grun um brot 227. gr. a almennrahegningarlaga nr. 19/1940, en þar er meðal annars fjallað um svokallaðanauðungarvinnu, en brot gegn þeirri lagagrein geta varðað fangelsi allt að tólfárum. Rannsókn málsins mun vera langt komin og að sögn fulltrúa lögreglustjóraer gert ráð fyrir að málið verði sent héraðssaksóknara til ákærumeðferðar viðlok næstu viku eða upphaf þar næstu viku.Í 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 ermælt fyrir um að séu uppfyllt skilyrði gæsluvarðhalds skv. 1. eða 2. mgr. 95.gr. laganna þá geti dómari, í stað þess að úrskurða sakborning í gæsluvarðhald,bannað sakborningi brottför af landinu. Í 1. mgr. 95. gr. laganna segir aðheimilt sé að úrskurða sakborning í gæsluvarðhald ef fram sé kominn rökstuddurgrunur um að hann hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögðvið, enda hafi hann náð 15 ára aldri. Auk þess verði að vera fyrir hendieitthvert af nokkrum skilyrðum, þ. á m. skv. b-lið ákvæðisins að ætla megi aðhann muni reyna að komast úr landi eða leynast ellegar koma sér með öðrum hættiundan málsókn eða fullnustu refsingar.Samkvæmt framansögðu er varnaraðili,sem er eldri en 15 ára, undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem fangelsisrefsinger lögð við. Varnaraðili er erlendur ríkisborgari sem hefur afar takmörkuðtengsl við Ísland. Eru skilyrði laga til þess að varnaraðili sæti farbanniþannig uppfyllt. Fram kom í máli lögmanns sem sótti þing í fjarveru skipaðsverjanda varnaraðila að varnaraðili hafi ekki aðgang að fé til að setjatryggingu, en auk þess þykir trygging ekki vernda nægilega þá hagsmuni semfarbanni er ætlað að tryggja. Verður því fallist á kröfu um farbann eins ognánar greinir í úrskurðarorði, en ekki þykja vera efni til þess að markafarbanni skemmri tíma en krafist er.Sigurður G. Gíslason héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan.Úrskurðarorð:Varnaraðila, X, er bönnuð för fráÍslandi meðan máli hans er ólokið, þó ekki lengur en til miðvikudagsins 25. maí2016 kl. 16:00.
Mál nr. 566/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess í dag fyrir Héraðsdómi Reykjaness með vísan til c liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að X, kt. [...],[...], verði með úrskurði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 30. október nk. kl. 16:00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 2. október 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 30. október 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 62/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. febrúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 1. febrúar 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 9. febrúar 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði var varnaraðili handtekinn er hann vitjaði póstsendingar, sem hafði að geyma gerviefni, en þar hafði því verið komið fyrir eftir að í sendingunni fundust 107,72 grömm af kókaíni. Er fram kominn rökstuddur grunur um aðild varnaraðila að þessum innflutningi, sem varðar fangelsisrefsingu ef sök sannast. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sýslumaðurinn á Selfossi hefur gert þá kröfu að úrskurðað verði að kærði, X, [kt. og heimilisfang], en til dvalar að [heimilsfang], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til kl. 16:00 föstudaginn 16. febrúar n.k. á grundvelli a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Af hálfu kærða er þess krafist að kröfu um gæsluvarðhald verði hafnað en til vara að því verði markaður skemmri tími. Í greinargerð lögreglustjóra segir að forsaga málsins sé sú að tollverðir hafi fundið mánudaginn 29. janúar sl., meint fíkniefni í hraðsendingu frá Guyana í húsnæði Fedex að Gjótuhrauni 4 í Hafnarfirði. Sendingin var stíluð á A, [kt. og heimlisfang]. Samkvæmt upplýsingum frá ávana- og fíkniefnadeild lögreglunnar í Reykjavík, reyndist sendingin innihalda 107,72 gr. af kókaíni. Fíkniefnin voru fjarlægð, gerviefni sett í staðinn og sendingin hélt áfram sína leið. Sendinguna sótti kærði á pósthúsið í Hveragerði síðdegis í gær og var þá handtekinn af lögreglu. Kærði hefur neitað að hafa staðið fyrir ofangreindum innflutningi á fíkniefnum. Við húsleit á dvalarstað hans fannst blá bók ofan á peningaskáp í bílskúr, sem kærði hefur játað að geymi samantekt um skuldir ýmissa aðila vegna fíkniefna sem hann útvegi þeim „þegar svo beri undir.“ Í peningarskápnum fundust ýmsir munir sem lögregla telur tengjast fíkniefnaviðskiptum. Rannsókn lögreglu er nýhafin. Um verulegt magn fíkniefna sé að ræða og telur lögregla öruggt að þau hafi verið ætluð til dreifingar hérlendis. Eftir er að rannsaka bankareikninga X, símtöl og framkvæma efnarannsókn á hinum haldlögðu fíkniefnum. Hætt er við að kærði geti spillt rannsókninni með því að hafa samband við vitni eða aðra samseka, verði hann látinn laus áður en rannsókn verður lengra á veg komin. Samkvæmt framburði kærða þá segist hann búa bæði hjá A bróður sínum í [heimilisfang] eða í [heimilisfang] en foreldrar hans búi þar. A hafi flutt að [heimilisfang] fyrir um ári en X hafi farið að dvelja hjá honum af og til fyrir um átta mánuðum síðan. Þá segir X að hann hafi verið að leysa út póstsendingu til A bróður síns en hann hefði skömmu áður komið við í [heimilisfang], og þar rekið augun í að A ætti þar tilkynningu um póst á pósthúsinu. Þar sem kærði hafi vitað að A væri í Reykjavík og myndi ekki geta sótt pakkann fyrir lokun pósthússins hefði hann tekið tilkynninguna og farið með hana í pósthúsið og fengið bréfið afhent. Hann hefði síðan verið handtekinn af lögreglunni þegar hann gekk út af pósthúsinu. Það hefði komið honum gjörsamlga á óvart. Kemur fram í framburði kærða að hann hafi fyrir 5-6 vikum pantað varning í tattú-byssur og fengið sent með Fedex en hann hefði látið senda tilkynninguna að [heimilisfang]. Kærði segir í lögregluskýrslu að hann eigi peningaskáp sem fannst við húsleit í [heimilisfang] en í honum voru munir eins og bók sem virtist innihalda samantekt um skuldir ýmissa aðila vegna fíkniefnaviðskipta. Sagði X að hann hefði útvegað félögum sínum, þegar svo bar undir, hass eða spítt. Kærða er gefið að sök að hafa átt aðild að því að flytja inn 107,72 grömm af kókaíni sem tollverðir fundu þann 29. janúar sl., við leit í húsnæði Fedex að Gjótuhrauni 4, Hafnarfirði. Kom efnið með hraðsendingu frá Guyana. X neitar því að hafa staðið fyrir ofangreindum innflutningi og neitað að hafa vitað að það voru fíkniefni í pakkanum sem hann sótti á póshúsið í Hveragerði þann 31. janúar sl. Í gögnum málsins liggur fyrir að heima hjá kærða fundust ýmis gögn í læstum peningaskáp, sem talin eru tengjast fíkniefnum og hefur kærði játað að eiga þá muni ásamt nokkrum félögum sínum sem kærði neitaði að gefa upp nöfn á. Í peningaskáp þessum fundust meðal annars, marmara mortel, sogrör, hnífsblöð, tvær rúllur af plastfilmu, plastpokar með plastrennilás, plastlok með hvítum efnisleifum, þrjár grammavogir og áhöld sem tengjast fíkniefnaneyslu. Þá liggur fyrir í málinu að kærði fékk sendingu frá sama landi þann 19. desember 2006, stílaða á hann sjálfan að [heimilisfang] en ekki er vitað hvað kærði flutti inn í það sinn. Rannsókn lögreglu er nýhafin eins og kemur fram í greinargerð hennar. Um verulegt magn fíkniefna sé að ræða og telur lögregla öruggt að þau hafi verið ætluð til sölu og dreifingar hérlendis. Eftir sé að rannsaka bankareikninga X, símtöl og framkvæma efnarannsókn á hinum haldlögðu fíkniefnum. Allt þetta getur lögregla rannsakað þrátt fyrir að kærði sé ekki í gæsluvarðhaldi. Þá telur lögregla að kærði geti spillt rannsókninni með því að hafa samband við vitni eða aðra samseka, verði hann látinn laus áður en rannsókn verður lengra á veg komin en brot kærða varði við lög nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni og 173. gr. a almennra hegningalga nr. 19/1940 og varði fangelsisrefsingu ef sök telst sönnuð. Rannsóknin sé viðamikil og veruleg hætta á að kærði muni torvelda rannsóknina með því að skjóta undan munum eða hafa áhrif á vitni og samseka. Kærði er grunaður um brot sem geta varðað hann fangelsisrefsingu ef sök sannast. Kærði neitar sakargiftum en rannsóknargögn vekja sterkan grun um aðild hans að framangreindum broti. Eftir er að rannsaka hugsanlega samseka í málinu ásamt öðru sem tekið er fram í greinargerð lögreglu. Rannsókn málsins er á algjöru frumstigi og verður að telja að hætta sé á því að kærði geti spillt rannsókninni með óskertu frelsi, svo sem með því að hafa áhrif á vitni eða þá sem hugsanlega eru samsekir. Rannsóknarhagsmunir styðja þannig kröfu um að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Er því fallist á að skilyrði a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála séu uppfyllt og verður krafa sýslumannsins á Selfossi tekin til greina, og skal kærði sæta gæsluvarðhaldi allt til kl. 16:00 föstudaginn 9. febrúar n.k. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærði, X, [kt.], skal sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 9. febrúar nk. kl. 16:00.
Mál nr. 58/2010
Kærumál Frávísunarúrskurður felldur úr gildi að hluta Kröfugerð Vanreifun
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli M hf. gegn A var vísað frá dómi. Talið var að reikningsyfirlit sem M hf. hafi lagt fram í málinu væri nægilega glöggt til að A gæti gert sér grein fyrir kröfunni og tekið til varna. Þá var komið fram að A hafði mótmælt uppgjöri M hf. á viðskiptum þeirra. Hafði M hf. gert leiðréttingar af því tilefni sem A hafði ekki gert athugasemdir við fyrr en eftir að málið var höfðað. Var því talið að M hf. hafi lagt nægilega skýran grundvöll að máli sínu á hendur A og ekki væru efni til að vísa málinu frá dómi. Hins vegar var krafa M hf. um dráttarvexti ekki talin uppfylla skilyrði d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 þar sem ekki kom fram sú vaxtaprósenta sem krafa var gerð um og frávik 11. gr. laga nr. 38/2001 áttu ekki við. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi um annað en dráttarvaxtakröfu M hf. og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. janúar 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. febrúar sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. janúar 2010, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi um annað en dráttarvaxtakröfu sóknaraðila, MP banka hf., og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili, Albinas Jonas Valasinas, greiði sóknaraðila 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 174/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 16. mars 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á meðan mál hans er til meðferðar fyrir Hæstarétti, þó eigi lengur en til miðvikudagsins 26. maí 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 158/2005
Kærumál Áritun stefnu Kröfugerð Frávísun frá Hæstarétti
Með úrskurði héraðsdóms var tekin til greina krafa S um að felld yrðu niður réttaráhrif áritunar héraðsdómara á stefnu í máli F gegn honum, sem endurupptekið hafði verið eftir ákvæðum XXIII. kafla laga um meðferð einkamála. Var dómkrafa F fyrir Hæstarétti ekki talin lúta að efni úrskurðarins, heldur varða önnur atriði, sem að auki væri tekin ótvíræð afstaða til í síðari málslið 2. mgr. 139. gr. sömu laga. Var málinu vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. apríl 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. apríl 2005, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að felld yrðu niður réttaráhrif áritunar Héraðsdóms Reykjavíkur 14. desember 2004 á stefnu í máli sóknaraðila á hendur honum, sem endurupptekið var í héraði 28. janúar 2005. Kæruheimild er í r. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að „réttaráhrif aðfarargerðar hinn 1. mars 2005 í aðfararmálinu nr. 011-2004-21583, Fofnir ehf. gegn Sigtryggi A. Magnússyni, haggist ekki og hún haldi gildi sínu ...“. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Eins og að framan greinir var með hinum kærða úrskurði tekin afstaða til kröfu varnaraðila um að felld yrðu niður réttaráhrif áritunar héraðsdómara á stefnu í máli sóknaraðila gegn honum, sem endurupptekið hafði verið eftir ákvæðum XXIII. kafla laga nr. 91/1991, sbr. 1. mgr. 139. gr. þeirra. Fyrrnefnd dómkrafa sóknaraðila fyrir Hæstarétti lýtur ekki að efni úrskurðarins, heldur varðar hún önnur atriði, sem að auki er tekin ótvíræð afstaða til í síðari málslið 2. mgr. 139. gr. laga nr. 91/1991. Verður máli þessu því vísað af sjálfsdáðum frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 343/2010
Kærumál Niðurfelling máls Málskostnaður
B hf. höfðaði mál á hendur T en felldi málið niður. Krafa T um málskostnað var lögð í úrskurð dómara sem úrskurðaði að B hf. skyldi greiða T 94.125 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti. T kærði þann úrskurð til Hæstaréttar. Var þar meðal annars litið til þess að krafa B hf. um niðurfellingu málsins kom fram eftir að T hafi skilað greinargerð í málinu, eftir að hafa fengið nokkrum sinnum frest í því skyni. Þá var tekið tillit til þess að B hf. höfðaði tvö samkynja mál á hendur T sem hlutu sömu meðferð og þetta mál. Þegar þessi atriði og umfang málsins voru virt var B hf. gert að greiða T 200.000 krónur í málskostnað í héraði auk kærumálskostnaðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. maí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 18. maí 2010, þar sem leyst var úr ágreiningi aðilanna um málskostnað í máli varnaraðila á hendur sóknaraðila, sem var fellt niður. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að „varnaraðili verði dæmdur til að greiða sóknaraðila hærri málskostnað en ákveðinn var í héraðsdómi og að skaðlausu fyrir héraðsdómi og kærumálskostnað.“ Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði höfðaði varnaraðili mál á hendur sóknaraðila og krafðist 11.723.315 króna með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. janúar 2009 til greiðsludags. Þá krafðist varnaraðili staðfestingar á veðrétti samkvæmt tveimur tryggingarbréfum. Málið var þingfest 4. nóvember 2009. Sóknaraðili lagði fram greinargerð 3. mars 2010 þar sem hann krafðist aðallega frávísunar málsins, til vara sýknu, en að því frágengnu lækkunar á fjárkröfu varnaraðila. Málið var tekið fyrir alls átta sinnum í héraði áður en varnaraðili krafðist á dómþingi 5. maí 2010 að það yrði fellt niður, en sóknaraðili málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Gekk hinn kærði úrskurður í framhaldi af því. Krafa sóknaraðila um málskostnað í héraði, samtals að fjárhæð 1.445.215 krónur, er reiknuð út sem hlutfall af fjárhæð stefnukröfu með dráttarvöxtum til 5. maí 2010, eða 15% af 3.500.000 krónum en síðan 5% af 11.331.326 krónum. Þá er krafist 60.000 króna í svokallað grunngjald, auk 293.649 króna í virðisaukaskatt. Varnaraðili höfðaði tvö önnur samkynja mál á hendur sóknaraðila, sbr. hæstaréttarmálin nr. 342/2010 og 344/2010, en sömu lögmenn unnu fyrir aðila í þeim málum. Í kæru til Hæstaréttar vísar sóknaraðili einnig til tímagjalds lögmanns síns vegna útseldrar vinnu í þessum málum öllum, án þess að sundurgreina þann kostnað sérstaklega vegna hvers máls fyrir sig. Fram kemur að lögmaður hans hafi unnið við þessi mál „samtals a.m.k. 32 klst.“ Með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber að dæma varnaraðila til greiðslu málskostnaðar. Við ákvörðun um fjárhæð hans verður meðal annars litið til þess að krafa varnaraðila um niðurfellingu máls kom fram eftir að sóknaraðili hafði skilað greinargerð í málinu, en í fyrrgreindum fjölda vinnustunda lögmanns hans við málin þrjú eru taldar tíu klukkustundir vegna þingsóknar til að fá fresti í þessu skyni. Þegar þessi atriði og umfang málsins eru virt verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn verður eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákvæði hins kærða úrskurðar um niðurfellingu málsins skal vera óraskað. Varnaraðili, BYR hf., greiði sóknaraðila, Theodóri Marrow Kjartanssyni, 200.000 krónur í málskostnað í héraði og 75.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 267/2001
Kærumál Fjárnám Kærufrestur Frávísun frá Hæstarétti
H gerði í máli gegn íslenska ríkinu (Í) kröfu um ógildingu á fjárnámi sem sýslumaður gerði hjá honum að kröfu Í. Málið þótti vanreifað af hálfu H og röksemdir fyrir kröfum hans með þeim hætti að ekki væri unnt að taka efnislega afstöðu til þeirra og var því vísað frá héraðsdómi. Kæra H barst ekki héraðsdómi fyrr en að liðnum kærufresti og samkvæmt því var málinu vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. júní 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. júlí sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 15. júní 2001, þar sem vísað var frá dómi máli sóknaraðila gegn varnaraðila til ógildingar á fjárnámi, sem sýslumaðurinn á Selfossi gerði hjá sóknaraðila 9. janúar sama árs fyrir kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt fyrirliggjandi endurriti úr þingbók Héraðsdóms Suðurlands var sótt þing af hálfu beggja málsaðila við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar 15. júní 2001. Kæra sóknaraðila, sem eins og áður segir var dagsett 26. sama mánaðar, barst ekki héraðsdómi fyrr en 3. júlí 2001. Var þá liðinn frestur til að kæra úrskurðinn samkvæmt 1. mgr. 144. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 með áorðnum breytingum. Samkvæmt því verður að vísa málinu sjálfkrafa frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 765/2017
Kærumál Skilnaður Fjárslit milli hjóna Frávísunarúrskurður staðfestur
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem máli M, sem krafðist skilnaðar frá K að borði og sæng, var vísað frá dómi á þeim grundvelli að hvorki lægi fyrir samkomulag aðila um fjárskipti né opinber skipti hafin vegna fjárslita þeirra, sbr. 1. mgr. 44. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, GretaBaldursdóttir og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. desember 2017, enkærumálsgögn bárust 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 21. nóvember 2017, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila varvísað frá dómi. Kæruheimild var í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þákrefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar.Hinn kærði úrskurður verður með vísan til forsendna staðfestur um annaðen málskostnað. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins á báðumdómstigum.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annaðen málskostnað.Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstaréttifellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. nóvember 2017.Mál þetta var höfðað 3.febrúar 2017 af M, [...], Reykjavík gegn K, [...], Kópavogi. Málið var tekiðtil úrskurðar eftir munnlegan málflutning um frávísunarkröfu stefndu 31.október sl. Stefnandikrefst þess að honum verði með dómi veittur skilnaðar að borði og sæng frástefndu. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefndu. Stefndakrefst aðallega frávísunar en til vara fellst hún á kröfu um skilnað að borðiog sæng. Þá krefst hún málskostnaðar. Stefnandikrefst þess að kröfu stefndu um frávísun málsins verði hafnað.I.Stefnandi og stefndakynntust í veislu hjá sameiginlegum vinum í byrjun árs 2015 og hófu samanbandmjög skömmu síðar. Eftir að samband þeirra hafði staðið yfir í um þrjá mánuðikveður stefnandi að stefnda hafi farið að nefna hjónaband. Gengu aðilar íhjónaband [...] 2015.Af frásögn stefnandaverður ráðið að fyrstu þrír til fjórir mánuðir hjúskapar aðila hafi gengið vel.Þegar stefnda var hins vegar komin með dvalarleyfi sem hún öðlaðist vegnahjónabands með íslenskum ríkisborgara kveður stefnandi allt hafa farið á verriveg, eins og lýst er nánar í stefnu en ástæðulaust er að taka upp í úrskurðþennan. Stefnda á hinn bóginn lýsir því að stefnandi hafi fljótlega byrjað aðbeita hana andlegu ofbeldi, viljað vita hverju sinni hvar hún væri stödd,viljað stjórna því hvernig hún væri klædd og hvort hún notaði andlitsfarða.Hafi stefnandi neitt stefndu til að gera ákveðna hluti og hótað því ella að hannmyndi sjá til þess að hún fengi ekki endurnýjun á dvalarleyfi. Vaxandi ágreiningur varmeð aðilum og leiddi hann til þess að sögn stefnanda að stefnda flutti út afheimilinu í byrjun janúar 2016. Stefnda lýsir því hins vegar svo að í kjölfarþess að stefnandi rak hana úr vinnu þar sem þau störfuðu bæði, hafi hún fengiðtaugaáfall og farið í bráðainnlögn á Landspítalanum. Eftir dvölina þar hafistefnda komið að læstum dyrum þar sem stefnandi hafði skipt um lás. Eftir þaðhafi hún dvalið hjá systur sinni.Stefnandi telur aðstefnda hafi stofnað til hjúskaparins þann [...] 2015 í andstöðu við ákvæðiútlendingalaga eða einungis í þeim tilgangi að öðlast hér dvalarleyfi. Stefndahafnar þessu alfarið.Stefnandi óskaðihjónaskilnaðar frá stefndu og lýsti yfir eignaleysi fyrir sýslumanninum íReykjavík í fyrirtöku 30. mars 2016. Aðilar eiga ekki börn saman. Í bréfisýslumannsins í Reykjavík frá 29. nóvember 2016 kemur fram að stefnda hafi ekkimætt til viðtals þrátt fyrir boðun og því var málinu vísað frá embættinu.Stefnandi krafðistopinberra skipta fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með beiðni sem barst dómnum 21.mars sl. Kröfunni var hafnað með úrskurði dómsins 23. júní sl. í málinu nr. D-[...],einkum á þeim forsendum að ekki væri ljóst hvort stefnandi ætti eignir umframskuldir og ekkert lægi fyrir um eignastöðu stefndu. Því væru ekki lagaskilyrðitil að verða við kröfunni, sbr. 109. gr. laga nr. 20/1991. Stefnandi lagði fram aðrakröfu 30. júní sl. Stefnandi sótti hins vegar ekki þing þegar málið var þingfest.Var því málið fellt niður í samræmi við 1. mgr. 44. gr. laga nr. 20/1991 og stefnduúrskurðuð ómaksþóknun. II.Stefnandi byggir kröfusína um skilnað að borði og sæng á 2. mgr. 41. gr., sbr. 34. gr., hjúskaparlaganr. 31/1993. Í 2. mgr. 41. gr. hjúskaparlaga segi að leita megi skilnaðar hjádómstólum ef ekki er samkomulag um annað, en málinu hafi verið vísað frásýslumanni þar sem stefnda hafi ekki mætt í boðaða fyrirtöku. Stefnandi byggir kröfusína á 34. gr. hjúskaparlaga en þar segi að maki sem ekki telur sig geta haldiðáfram hjúskap sínum eigi rétt til skilnaðar að borði og sæng.Stefnandi heldur því framað lagaskilyrði séu til skilnaðar að borði og sæng skv. 44. gr. hjúskaparlaga.Aðilar eigi ekki börn saman og bú aðila sé eignalaust. Skattframtöl stefnandafrá 2015 og 2016 sýni eignaleysi stefnanda. Stefnandi kveðst ekki gera kröfu íeignir sem stefnda kann að eiga. Krafan um málskostnaðstyðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Varðandi lögsögu í hjúskaparmálumer vísað til 1. og 2. tl. 1. mgr. 114. gr. laga nr. 31/1993. Um varnarþingvísast til 1. mgr. 115. gr. s.l., sbr. 90. gr. laga nr. 91/1991. III.Kröfusína um frávísun máls byggir stefnda á því að skilyrði 44. gr. hjúskaparlaganr. 31/1993 séu ekki uppfyllt. Samkvæmt ákvæðinu skal, áður en skilnaður erveittur, annað tveggja vera, samkomulag milli hjóna um fjárskipti eða opinberskipti hafin vegna fjárslita. Einnig nægir ef fyrir liggur yfirlýsingbeggja um eignaleysi, staðfest fyrir sýslumanni eða dómara eftir því hvar skilnaðarmáler til meðferðar.Samkvæmt orðanna hljóðan sé vafalaust að yfirlýsingannars hjóna um eignaleysi nægir ekki.Stefndatelur að framlögð gögn málsins beri með sér að bú hjónanna sé ekki eignalausten þar sé að finna bifreiðina [...], innstæður á bankareikningum og einnig séverðmæti í innbúi þeirra hjóna. Þá kveður stefnda stefnanda einnig skráðanfyrir fasteignum í heimalandi hans og hefur lagt fram útprentanir sem hún segirað séu af Facebook síðu stefnanda þar sem hann birtir myndir af fasteignum ogsegist eigandi þeirra. IV.Stefnandi krefst þess aðfrávísunarkröfu stefndu verði hafnað og telur að uppfyllt séu skilyrði til þessað fallast á stefnukröfu hans. Stefnandi telur þannig að með úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. D-[...] hafi því verið slegið föstu að um eignaleysiværi að ræða í búinu.V.Eins og að framan greinirhefur stefnandi tvívegis óskað eftir opinberum skiptum á búi aðila. Í síðaramálinu reyndi ekki á hvort eignir væru í búinu eða ekki, enda var málið felltniður vegna útivistar stefnanda þegar til stóð að þingfesta það. Í fyrra málinuvar kröfu um opinber skipti hafnað með úrskurði. Meginrökin fyrir þeirriniðurstöðu voru þau að miðað við gögn málsins hefði ekki verið leitt í ljós aðannar aðili ætti eignir umfram skuldir en það væri skilyrði þess að opinberskipti til fjárslita færu fram sbr. 109. gr. laga nr. 20/1991. Þingsókn féllniður af hálfu stefndu í þessu máli en engin gögn lágu fyrir um eignastöðustefndu í málinu og afstaða hennar til stöðu búsins lá heldur ekki fyrir. Í því máli sem hér er tilúrlausnar liggja hins vegar fyrir gögn sem stefnda hefur lagt fram, sem húntelur sýna fram á að stefnandi eigi eignir í útlöndum. Vísar stefnda þessu tilstuðnings til útprentana af „facebook“ síðu stefnanda þar sem hann birti myndiraf fasteignum sem hann segi í sinni eigu. Stefnda byggir þannig á því að eignirí búinu séu umfram skuldir. Engin frekarisönnunarfærsla hefur farið fram um þetta atriði en fyrir liggur þó að ekki erhægt að líta svo á að fyrir liggi yfirlýsingar beggja aðila í hjónabandinu umeignaleysi. Samkvæmt gögnum málsinsbyggist yfirlýsing stefnanda um eignaleysi að mestu á skuld hans viðvinnuveitanda sinn að fjárhæð 1.050.000 kr. m.v. 3. október sl. Þessu til markshefur stefnandi lagt fram undir rekstri málsins, yfirlýsingu yfirmanns síns ogsamkomulag milli [...] og stefnanda frá 16. október 2015 um lánveitingu tilstefnanda að fjárhæð 1.400.000 krónur. Um eignastöðu búsins er í stefnu vísaðtil skattframtala aðila. Í því nýjasta, þ.e. framtali ársins 2016 vegna 2015,er þessarar skuldar ekki getið. Hins vegar kemur fram að bankainnistæður nemi846.692 krónum og getið er eignar í bifreið að fjárhæð 531.441 króna. Skuldireru samkvæmt framtalinu sagðar 42.671 króna. Því verður ekki byggt á skattframtaliaðila um meint eignaleysi. Þyngra vegur þó aðstefnda fullyrðir að búið eigi eignir umfram skuldir og hefur sjálf því ekkilýst yfir eignaleysi. Þótt ekki sé hægt að fallast á að sönnun um þetta atriðihafi tekist hefur þó stefnda leitt að því ákveðnar líkur að eitthvað sé tilskiptana í búi aðila. Samkvæmt1. mgr. 44. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 skal áður en skilnaður er veitturannað tveggja vera; samkomulag milli hjóna um fjárskipti eða opinber skiptivera hafin vegna fjárslita.Í 95. gr. sömu laga eru ákvæði umfjárskiptasamning milli hjóna en einnig um það að í stað fjárskiptasamningsgeti komið til yfirlýsing hjóna um eignaleysi, sem staðfest er fyrir sýslumannieða dómara eftir því hvar skilnaðarmálið er til meðferðar.Um hiðsíðargreinda hefur verið talið vafalaust af orðalagi og samhengi að yfirlýsingannars hjóna um eignaleysi nægir ekki, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr.172/2006.Eins og málum háttar hértelur dómurinn því bresta lagaskilyrði þau sem fram koma í 1. mgr. 44. gr.hjúskaparlaga nr. 31/1993, til að fallast á kröfu stefnanda um skilnað að borðiog sæng frá stefndu þrátt fyrir að stefnda geri til vara sömu dómkröfu. Þvíverður þannig hafnað að fyrir liggi endanleg dómsúrlausn um að bú aðila sé eignalaust.Máli þessu verður þvívísað frá dómi. Eftir þessum úrslitum, ogmeð vísan til 2. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, verðurstefnanda gert að greiða stefndu málskostnað sem telst hæfilegur 400.000 krónurþ.m.t. virðisaukaskattur. Af hálfu stefnanda fluttimálið Katrín Theódórsdóttir héraðsdómslögmaður og af hálfu stefndu Auður KolbráBirgisdóttir héraðsdómslögmaður.Lárentsínus Kristjánssonhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.ÚRSKURÐARORÐMáli þessu er vísað frá dómi. Stefnandi greiði stefndu 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 614/2015
Kærumál Innsetningargerð Vitni
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu H ehf. um að leiða vitni fyrir héraðsdóm við aðalmeðferð í máli L hf. gegn H ehf. Í niðurstöðu Hæstaréttar var rakið að L hf. hafi lagt fram í málinu ýmis skjöl sem hann telji styðja kröfur sínar um að tilgreindir munir verði teknir úr vörslum H ehf. og fengnir sér samkvæmt 78. gr. laga nr. 90/1989. Ef vafi leiki á því að sú krafa verði tekin til greina á grundvelli þeirra skjala eða annarra sýnilegra sönnunargagna, vegna þeirra varna sem H ehf. hafi uppi, beri að synja um framgang aðfaragerðarinnar, sbr. síðari málslið 3. mgr. 83. gr. laganna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. september 2015, sem barst réttinum 15. sama mánaðar, en kærumálsgögn bárust 23. þess mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. ágúst 2015, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að leiða vitni fyrir héraðsdóm í máli varnaraðila gegn sóknaraðila. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa verði tekin til greina. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur lagt fram í málinu samninga aðila, útprentanir úr ökutækja- og vinnuvélaskrám auk annarra skjala sem hann telur styðja kröfu sína um að tilgreindir munir verði teknir úr vörslum sóknaraðila og fengnir sér samkvæmt 78. gr. laga nr. 90/1989. Ef vafi leikur á að sú krafa verði tekin til greina á grundvelli þessara skjala eða annarra sýnilegra sönnunargagna, vegna þeirra varna sem sóknaraðili hefur uppi, ber að synja um framgang aðfarargerðarinnar, sbr. síðari málslið 3. mgr. 83. gr. laganna. Yrði varnaraðili þá að leita sér aðfararheimildar með því að höfða almennt einkamál, þar sem ekki gilda sömu takmarkanir á sönnunarfærslu. Að þessu gættu verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans að öðru leyti og sóknaraðila gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Háfell ehf., greiði varnaraðila, Lýsingu ehf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 479/2007
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
Varnaraðilar kröfðust þess að dómkvaddur yrði matsmaður til að meta „söluverð, endurgreiðsluverð íbúðarréttar” íbúðar nr. 601 að Fannaborg 8, Kópavogi. S taldi matsbeiðnina brjóta í bága við kröfur laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, um form og efni og ætti því að synja beiðninni. Ekki var talið að röng tilvísun varnaraðila til lagaraka ætti að leiða til þess að matsbeiðninni yrði hafnað enda höfðu þeir bætt úr þessum ágalla undir rekstri málsins. Þá var ekki fallist á þær röksemdir S að matsbeiðnin væri sett fram án sjáanlegra tengsla við málshöfðun. Var því staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að skilyrðum 1. mgr. 77. gr. og 2. mgr. 78. gr. laga nr. 91/1991 væri fullnægt og að unnt væri að verða við beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. september 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 31. ágúst 2007, þar sem fallist var á beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns verði hafnað. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Sunnuhlíð, hjúkrunarheimili, greiði varnaraðilum, Rögnvaldi Ólafssyni, Láru Ingibjörgu Ólafsdóttur, Fríði Ólafsdóttur, Sigrúnu Ólafsdóttur og Sigríði Ólafsdóttur, samtals 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 206/2007
Milliliðalaus málsmeðferð Ómerking Heimvísun Sératkvæði
X var ákærður fyrir húsbrot, brot gegn blygðunarsemi og barnaverndarlagabrot með því að hafa að næturlagi ruðst inn á heimili konu og tveggja stúlkna, káfað á annarri stúlkunni utanklæða og reynt að kyssa hana og sýnt hinni stúlkunni ruddalegt og ósiðlegt athæfi. Aðalmeðferð fór fram í málinu 16. janúar 2006 og gáfu ákærði og vitni þá skýrslur fyrir dómi. Dómur hafði ekki verið kveðinn upp í því þegar héraðsdómaranum var veitt leyfi frá störfum í desember 2006. Í samræmi við ákvörðun dómarans sem tók við málinu fóru skýrslugjöf og málflutningur fram að nýju 30. janúar 2007. X mætti ekki til þinghaldsins og var bókað eftir verjanda hans að honum væri kunnugt um þinghaldið en hann hefði kosið að mæta ekki til þess. Málið var svo dómtekið og X sakfelldur fyrir þau brot sem honum voru gefin að sök. Í dómi Hæstaréttar var talið að þar sem skilyrði 120. gr., sbr. 126. gr. laga nr. 19/1991, hefðu ekki verið fyrir hendi og ákærði hefði aldrei komið fyrir þann dómara sem dæmdi í málinu yrði ekki hjá því komist að ómerkja héraðsdóminn og leggja fyrir héraðsdómara að taka málið til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 28. mars 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun en jafnframt af hálfu ákæruvalds sem krefst staðfestingar á sakfellingu ákærða en refsiþyngingar og að hann verði dæmdur til að greiða A og B hvorri fyrir sig 600.000 krónur í skaðabætur auk vaxta og dráttarvaxta samkvæmt ákæru. Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að hann verði sýknaður af öllum ákæruliðum og að kröfum um skaðabætur verði vísað frá dómi. Að því frágengnu krefst hann ómerkingar héraðsdóms og heimvísunar málsins en verði ekki á neitt af þessu fallist að refsing verði milduð og að kröfur um skaðabætur verði lækkaðar. Mál þetta er fyrir Hæstarétti tekið til dóms samkvæmt 1. mgr. 156. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála að undangenginni fyrirtöku þess, þar sem ákæruvaldinu og verjanda ákærða gafst með vísan til 2. mgr. 161. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 163. gr. laga nr. 19/1991, kostur á að koma á framfæri munnlegum athugasemdum um formsatriði við meðferð þess, einkum er varðar kröfu ákærða um að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað á ný. Aðalmeðferð fór fram í málinu í Héraðsdómi Vestfjarða 16. janúar 2006. Þá komu ákærði og vitni fyrir dóm og gáfu skýrslur. Málið var síðan flutt og dómtekið. Héraðsdómari sem þá fór með málið lauk ekki dómi á það innan þess tíma sem greinir í 2. mgr. 133. gr. laga nr. 19/1991. Var málið því endurupptekið, flutt munnlega og dómtekið á ný 22. júlí 2006 án þess að ákærði og vitni gæfu skýrslu fyrir dómi. Dómara þeim sem með málið fór var síðar veitt leyfi frá störfum vegna veikinda og tók sá héraðsdómari sem kvað upp hinn áfrýjaða dóm við meðferð þess að svo búnu. Með bréfi 22. desember 2006 tilkynnti héraðsdómarinn að endurtaka þyrfti skýrslutökur og málflutning og boðaði hann til fyrirtöku 10. janúar 2007 og jafnframt til nýrrar aðalmeðferðar er fara skyldi fram 30. janúar 2007. Ákærði mótmælti því og gerði kröfu um að aðalmeðferð og skýrslutaka í málinu skyldi ekki fara fram að nýju. Með ákvörðun 10. janúar 2007 hafnaði héraðsdómari kröfunni. Ákærði freistaði þess að kæra þá ákvörðun til Hæstaréttar, sem vísaði málinu frá Hæstarétti 24. janúar 2007 í máli nr. 40/2007. Í forsendum Hæstaréttar var meðal annars tekið fram að hin kærða ákvörðun fæli í raun í sér að endurtaka ætti skýrslugjöf ákærða og vitna fyrir dómi, en ekki að hefja ætti aðalmeðferð á nýjan leik. Ákærði mætti hvorki til þinghaldsins 10. janúar 2007 né til aðalmeðferðarinnar 30. janúar 2007. Verjandi hans mætti hins vegar til síðarnefnda þinghaldsins og var bókað eftir honum að ákærða væri kunnugt um þinghaldið en hann hafi hins vegar kosið að mæta ekki til þess. Teldi hann sig ekki hafa neinu að bæta við skýrslu sína fyrir dómi 16. janúar 2006. Ákærði kom því aldrei fyrir dóm eftir að dómarinn sem lauk dómi á málið tók við meðferð þess. Ákærði telur að með framangreindri meðferð málsins fyrir héraðsdómi hafi verið brotinn á honum réttur samkvæmt lögum nr. 19/1991, 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Eigi þetta að leiða til frávísunar málsins frá héraðsdómi. Sé ekki á það fallist beri af þessum sökum að ómerkja hinn áfrýjaða dóm. Af hálfu ákæruvalds hefur þessum kröfum verið mótmælt. Annmarkar sem verða á meðferð máls fyrir dómi geta ekki leitt til þess að máli verði vísað frá sama dómi. Eru ekki efni til að taka kröfu ákærða um þetta til greina. Það er meginregla sem víða kemur fram í lögum nr. 19/1991 að meðferð opinbers máls skuli vera milliliðalaus en í því felst einkum að sönnunarfærsla í máli skuli fara fram fyrir þeim dómara sem leysir úr því með dómi. Kemur reglan meðal annars fram í 1. mgr. 48. gr. laganna. Samkvæmt 46. gr. sömu laga metur dómari hverju sinni hvort nægileg sönnun sé fram komin um hvert það atriði sem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti. Er þar meðal annars tekið fram að hann skuli meta hvaða sönnunargildi skýrslur ákærða hafi. Lögin gera í 127. gr. ráð fyrir að ákærði mæti við þingfestingu máls og að dómari leggi fyrir lögreglu að færa ákærða fyrir dóm ef hann mætir þá ekki. Því aðeins er heimilt að dæma mál að ákærða fjarstöddum að uppfyllt séu skilyrði 120. gr, sbr. 126 gr. laganna. Um það er ekki að ræða í þessu máli. Í þessu felst að ekki sé í öðrum tilvikum heimilt að fella dóm á mál án þess að ákærði hafi komið fyrir þann dómara sem dæmir í málinu. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið verður ekki hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og leggja fyrir héraðsdómara að taka málið til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný. Samkvæmt þessum úrslitum verður allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti felldur á ríkissjóð, þar með talin þóknun skipaðs réttargæslumanns bótakrefjenda í héraði og málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða á báðum dómstigum en þau verða ákveðin verða í einu lagi eins og nánar greinir dómsorði, hvort tveggja að meðtöldum virðisaukaskatti. Dómsorð: Héraðsdómur er ómerktur og er málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný. Allur sakarkostnaður í héraði og áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, X, á báðum dómstigum, Kristins Bjarnasonar hæstaréttarlögmanns, samtals 1.011.438 krónur, og þóknun til skipaðs réttargæslumanns bótakrefjenda í héraði, 325.941 króna. Sératkvæði Hjördísar Hákonardóttur Mál þetta var þingfest af dómstjóra Héraðsdóms Vestfjarða 7. september 2005 og neitaði ákærði sök. Aðalmeðferð fór fram í því 16. janúar 2006 og gaf ákærði þá skýrslu ásamt vitnum. Málið var síðan munnlega flutt og dómtekið. Hinn 22. júlí sama ár var málið endurupptekið og munnlega flutt að nýju en engar skýrslur teknar. Með bréfi setts dómstjóra 22. desember sama ár var saksóknara, verjanda og réttargæslumanni brotaþola tilkynnt að reglulegum dómstjóra hefði verið veitt veikindaleyfi og að bréfritari hefði verið settur í hans stað frá 27. nóvember 2006 til 31. mars 2007. Teldi hann með vísan til dóms Hæstaréttar 8. júní 2006 í málinu nr. 28/2006 að endurupptaka þyrfti málið öðru sinni og endurtaka skýrslutökur og málflutning óháð því hver yrði dómari í málinu. Með bréfinu boðaði hann til aðalmeðferðar, sem fara myndi fram í dómhúsinu við Lækjartorg í Reykjavík 30. janúar 2007. Með bréfi 4. janúar 2007 mótmælti ákærði þessari ákvörðun og krafðist þess að kveðinn yrði upp úrskurður um kröfu hans þess efnis að boðuð aðalmeðferð með skýrslutökum og málflutningi skyldi ekki fara fram. Þessari kröfu var hafnað með ákvörðun héraðsdóms 10. janúar 2007. Ákærði kærði ákvörðunina til Hæstaréttar 12. sama mánaðar. Í dómi Hæstaréttar 24. janúar 2007 var komist að þeirri niðurstöðu að hin kærða ákvörðun fæli í raun í sér að endurtaka ætti skýrslugjöf ákærða og vitna fyrir dómi, en ekki að hefja ætti aðalmeðferð á nýjan leik. Málinu var því vísað frá Hæstarétti þar sem kæruheimild skorti, sbr. 2. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Aðalmeðferð fór svo fram 30. janúar 2007. Ákærði mætti ekki til hennar, en skýrslutökur fóru fram yfir vitnum og málið var munnlega flutt. Að því loknu var það dómtekið og dómur kveðinn upp í því 27. febrúar 2007. Þar var ákærði fundinn sekur um þau brot sem hann var ákærður fyrir. Með 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og einnig 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, skal öllum tryggð réttlát málsmeðferð fyrir dómi. Eitt meginatriði réttlátrar málsmeðferðar er að hún sé milliliðalaus. Milliliðalaus málsmeðferð tryggir að ákærði og vitni koma fyrir þann dómara, sem metur sönnunargildi framburða þeirra, svo og að ákærði og verjandi hans eigi þess kost að fylgjast með framburði þeirra sem koma fyrir dóminn, andmæla honum og spyrja eða láta spyrja út í atriði sem þeir telja þörf á. Þá samrýmist það ekki milliliðalausri málsmeðferð að byggja á skriflegum gögnum um atriði sem hægt er að lýsa fyrir dómi. Milliliðalaus málsmeðferð er talin líklegust til þess að tryggja rétta niðurstöðu máls auk þess sem hún er talin stuðla að einfaldari og fljótvirkari úrlausn málsins, en það er annað mikilvægt markmið réttlátrar málsmeðferðar að niðurstaða náist svo fljótt sem unnt er. Meginreglan um milliliðalausa málsmeðferð er ekki afdráttarlaust orðuð í lögum nr. 19/1991, en hún er talin eiga stoð í 1. mgr. 48. gr. þeirra laga, þar sem segir að dómur skuli reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram við meðferð máls „fyrir dómi“. Í 2. mgr. sömu greinar er dómara þó veitt heimild til að taka til greina skýrslur ákærða og vitna, sem gefnar hafa verið fyrir dómi áður en mál var höfðað samkvæmt 74. gr. a og 105. gr. laga nr. 19/1991 án þess að krafa sé gerð um að þær skýrslur hafi verið gefnar fyrir sama dómara og dæmir málið. Þá er kveðið á um það í 3. mgr. 48. gr. laganna, að þegar vitni hefur ekki komið fyrir dóm skuli dómari meta hvort skýrsla, sem gefin hefur verið fyrir lögreglu eða öðrum rannsóknaraðila, eigi að hafa sönnunargildi og þá hvaða gildi hún eigi að hafa. Að auki er í 126. gr. laganna veitt heimild, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, til að leggja dóm á mál þótt ákærði hafi ekki komið fyrir dóm. Ennfremur er aðeins gerð krafa um að endurtaka þurfi munnlegan málflutning, en ekki skýrslugjöf ákærða og vitna, þegar dómur er fjölskipaður og nýr dómari tekur við málinu eftir dómtöku þess, sbr. 1. mgr. 136. gr. laganna. Allar þessar heimildir fela í sér undantekningu frá fyrrgreindri meginreglu. Eins og mál þetta liggur fyrir voru aðstæður nokkuð sérstakar. Málið hafði verið flutt tvisvar þegar héraðsdómari veiktist og nýr dómari tók við málinu. Þá hafði ákærði gefið skýrslu fyrir dómi og verið viðstaddur aðalmeðferð ásamt verjanda sínum og átt þess kost að gera athugasemdir við framburði vitna og spyrja eða láta spyrja spurninga. Ákvað hinn nýi dómari réttilega að endurtaka skýrslutökur og láta munnlegan málflutning fara fram að nýju og boðaði til þinghalds í þessu skyni. Af hálfu ákærða var þessu mótmælt og ákvörðun dómarans kærð til Hæstaréttar, sem vísaði kærunni frá. Þinghaldið fór síðan fram á þeim degi sem boðaður hafði verið. Þar var verjandi ákærða viðstaddur og er bókað „að ákærða sé kunnugt um þinghaldið en hann hafi hins vegar kosið að mæta ekki til þess. Lýsir verjandi því yfir að ákærði telji sig ekki hafa neinu að bæta við skýrslu sína fyrir dómi 16. janúar 2006.“ Samkvæmt 4. mgr. 129. gr. laga nr. 19/1991 á ákærði rétt á að vera viðstaddur aðalmeðferð máls, en ekki er í lögunum kveðið á um að honum sé það skylt. Fyrirmæli 3. mgr. sömu greinar lýsa einungis framkvæmd aðalmeðferðar og er ekki unnt að skilja þau á þann veg að á ákærða hvíli skylda til að gefa þar skýrslu. Skýrar heimildir eru í lögunum um að heimilt sé að færa ákærða með valdi til yfirheyrslu við rannsókn máls samkvæmt kvaðningu, sbr. 4. mgr. 32. gr. laganna, eða til þingfestingar samkvæmt fyrirkalli, sbr. 127. gr. laganna, sbr. ennfremur d. lið 98. gr. þeirra. Verði útivist af hálfu ákærða við aðalmeðferð er hins vegar ekki kveðið þar á um að heimilt sé að færa hann með valdi fyrir dóm. Ákærði í máli þessu hafði gefið skýrslu fyrir dómi og sá sér ekki hag í því að mæta í þinghaldið 30. janúar 2007. Öll vitni, sem höfðu áður gefið skýrslu fyrir dómi, komu þá að nýju fyrir dóm og gáfu þar skýrslu. Skipaður verjandi ákærða var þar viðstaddur og verður ekki annað séð af endurriti en að hann hafi tekið fullan þátt í þinghaldinu og gætt hagsmuna ákærða meðal annars með því að spyrja vitni. Ekki verður séð að nýjar upplýsingar, sem þýðingu höfðu um úrlausn málsins, hafi komið fram í þinghaldinu 30. janúar 2007 eða að vitni hafi breytt framburði sínum í neinu sem máli skiptir. Þegar ákærði mætti til aðalmeðferðar í fyrra skiptið 16. janúar 2006 naut hann þess grundvallarréttar að fá að hlýða á framburð vitna og andmæla því sem þar kom fram. Þá hefur ekki verið dregin í efa að sú yfirlýsing, sem bókuð var í þinghaldinu, um að ákærði teldi sig ekki hafa neinu að bæta við fyrri skýrslu sína hafi verið rétt eftir honum höfð. Í þessu ljósi verður ekki talið að meðferð málsins í héraði hafi brotið í bága við 70. gr. stjórnarskrárinnar eða 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttamála Evrópu. Fallast má á að formlega séð hafi það verið andstætt fyrrgreindri meginreglu um milliliðalausa málsmeðferð, að ákærði hafði ekki komið fyrir þann dómara sem stýrði þinghaldinu 30. janúar 2007 og dæmdi í málinu. Engu að síður verður að taka tillit til eftirtalinna atriða. Þegar hér var komið hafði málið tekið óvenjulega langan tíma, sem samrýmdist ekki kröfu 70. gr. stjórnarskrárinnar um hraða málsmeðferð. Þegar sönnunarfærslan og rökstuðningur dómarans eru virt verður ekki séð að framburður ákærða ráði þar úrslitum. Meðferð málsins að þessu leyti var í samræmi við vilja ákærða og hann hefur að öðru leyti en að því er að málsmeðferðartíma lýtur notið allra þeirra réttinda sem 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu mæla fyrir um. Þegar allt þetta er virt og vegið í ljósi þess að það eru jafnframt ríkir hagsmunir í réttarríki að réttvísin nái fram að ganga, þá verður eins og hér stendur á ekki talið að meðferð málsins í héraði hafi verið haldin slíkum annmörkum að rétt sé að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað. Tel ég því rétt að fram fari munnlegur málflutningur fyrir Hæstarétti og málið síðan tekið til efnislegrar úrlausnar. Mál þetta, sem dómtekið var 30. janúar sl., höfðaði ríkissaksóknari með ákæru 13. júní 2005 á hendur ákærða, X, [kt. og heimilisfang]. „fyrir húsbrot, brot gegn blygðunarsemi og barnaverndarlagabrot framin að nóttu til í júlí 2002 með því að hafa ruðst í heimildarleysi inn á heimili C og dætra hennar A, fæddri 1987 og B, fæddri 1993, að Y, brotið gegn blygðunarsemi A með því að setjast á rúm stúlkunnar og káfa á brjóstum hennar utan klæða og reyna að kyssa stúlkuna og að hafa því næst sýnt B ruddalegt og ósiðlegt athæfi með því að setjast á rúm stúlkunnar og reyna að toga niður um hana síðbuxur. Telst þetta varða við 231. gr. og 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. (sic) barnaverndarlaga nr. 80/2002. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu A er krafist miskabóta að fjárhæð kr. 600.000 auk vaxta og dráttarvaxta frá 14. júlí 2002 til greiðsludags. Af hálfu B er krafist miskabóta að fjárhæð kr. 600.000 auk vaxta og dráttarvaxta frá 14. júlí 2002 til greiðsludags.“ Af hálfu ákærða er þess krafist aðallega að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvalds í málinu og bótakröfum vísað frá dómi. Til vara er þess krafist að ákærða verði ekki gerð refsing en til þrautavara að hann verði dæmdur til vægustu refsingar sem lög frekast heimila og refsingin öll höfð skilorðsbundin. Í öllum tilvikum er þess krafist að sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð, þar með talin hæfileg málsvarnarlaun verjanda til handa. I. Með bréfi 7. maí 2004 lagði Barnaverndarnefndin á norðanverðum Vestfjörðum fram kæru á hendur ákærða „... vegna meints ósiðlegs athæfis gegn ólögráða einstaklingum.“ Í greinargerð, sem fylgdi kæru barnaverndaryfirvalda, kemur fram að 15. apríl 2004 hafi C, til heimilis að Y, komið á fund ráðgjafa hjá Skóla- og fjölskylduskrifstofu Ísafjarðarbæjar og tilkynnt að hún og dætur hennar hefðu orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi á heimili hennar. Drukkinn maður, ákærði í máli þessu, hefði ruðst inn á heimilið að nóttu til og ætlað að ná til C. Hún hefði falið sig fyrir ákærða en hann þá farið inn í herbergi dóttur hennar, A. Hefði C þá farið dóttur sinni til aðstoðar en síðan falið sig að nýju. Síðar hefði hún heyrt til ákærða inni í herbergi yngri dóttur sinnar, B, og hún því farið þangað og komið að ákærða þar sem hann var að færa stúlkuna úr nærbuxunum. Tekist hefði að ná stúlkunni frá ákærða og þær mæðgur allar því næst læst sig inni í einu herbergja hússins. Ákærði hefði þá komið og barið á dyrnar, hrópað ókvæðisorð og haft í hótunum við C. Föstudaginn 21. maí 2004 var tekin skýrsla af C hjá lögreglu vegna málsins og í vikunni þar á eftir voru teknar frekari vitnaskýrslur. Hinn 28. maí tók lögregla síðan skýrslu af ákærða. Kannaðist ákærði við að hafa komið nótt eina sumarið 2002 ölvaður á heimili C. Hann neitaði því hins vegar að tilgangur heimsóknar hans hefði verið af kynferðislegum toga og vísaði því jafnframt alfarið á bug að hann hefði ætlað eða gert tilraun til að vinna dætrum C mein á nokkurn hátt. Að beiðni lögreglustjórans á Ísafirði voru teknar skýrslur fyrir dómi í Barnahúsi af systrunum A og B 23. ágúst 2004. Að lokinni rannsókn lögreglu voru gögn málsins send ríkissaksóknara. Ríkissaksóknari höfðaði síðan mál þetta með útgáfu ákæru 13. júní 2005. Málið var þingfest 7. september sama ár og dómtekið að lokinni aðalmeðferð 16. janúar 2006. Hinn 22. júlí sama ár var málið endurupptekið og flutt munnlega á ný. Að málflutningi loknum var málið dómtekið að nýju. Málið var endurupptekið öðru sinni 10. janúar sl. og aðalmeðferð þess fram haldið 30. sama mánaðar. Að loknum málflutningi þann dag var málið dómtekið í þriðja sinn. II. Er aðalmeðferð máls þessa var fram haldið 30. janúar sl. mætti ákærði ekki fyrir dóm. Upplýsti skipaður verjandi að ákærða væri um þinghaldið kunnugt en að hann hefði hins vegar kosið að mæta ekki til þess. Lýsti verjandinn því yfir að ákærði teldi sig ekki hafa neinu að bæta við fyrri skýrslu sína fyrir dómi. Ákærði bar fyrir dómi 16. janúar 2006 að umrætt kvöld hefði hann verið gestkomandi í afmælisveislu á Z. Eftir veisluna, sem ákærði sagði mögulegt að hann hefði verið í fram undir kl. 03:00, hefði hann farið eitthvað út á rölt og síðan endað á heimili C, systur mágkonu sinnar, að Y. „Ég man ekki nákvæmlega hvort hún (C) kom og opnaði hurðina eða hvernig en mér þykir það ákaflega líklegt.“ Síðar í skýrslutökunni sagði ákærði sérstaklega aðspurður um hvort hann myndi eftir því að hafa farið inn í húsið: „Ég man ekki þegar ég fer inní húsið, nei.“ Um erindi sitt inn á heimili C og barna hennar bar ákærði: „... ég veit ekki hvort ég átti nokkurt erindi þangað, ég veit það ekki, nei. En það er alveg hundrað prósent öruggt að það er ekki á nokkurn hátt í þeim tilgangi sem þær lýsa þarna. Það er svo fjarri lagi að það, ég skil ekki hvernig það getur hvarflað að nokkurri manneskju.“ Inni í húsinu kvaðst ákærði hafa rætt við mæðgurnar þrjár, C og dætur hennar, A og B. Hvar þær samræður fóru fram sagðist ákærði ekki muna nákvæmlega. Eftir efni þeirra sagðist ákærði ekki muna sérstaklega, „... bara dagleg mál.“ Aðspurður kvaðst ákærði ekki minnast þess að hafa viðhaft dónalegt tal við einhverja mæðgnanna. Ákærði sagði það alveg eins geta verið að hann hefði farið inn í svefnherbergi stúlknanna, en að hann minntist þess hins vegar ekki. „Ég man að ég sat hjá stelpunum og var að tala við þær og get hafa tekið utan um þær og það finnst mér ekkert óeðlilegt og þarf ekkert að vera neitt ósiðlegt við það.“ Ákærði kvaðst hafa talað við stelpurnar og allt verið í lagi. Hann hefði spurt stelpurnar að því hvert móðir þeirra hefði farið og þær svarað því til að hún hefði farið að hringja, en í hvern hefðu stelpurnar ekki vitað. Er ákærði hefði verið að fara út hefði C birst og hún sagst hafa hringt í D, bróður ákærða og mág C, og beðið hann um að fjarlægja ákærða. Ákærði kvaðst hafa spurt C: „... til hvers varst þú að hringja í hann, ég er að fara. Var ég að gera ykkur eitthvað, var ég með einhver læti?“ og hefði hún svarað því neitandi, „... þær eru bara eitthvað smeykar stelpurnar ...“ hefði hún sagt. Kvaðst ákærði hafa orðið hálfreiður vegna hringingar C og þau í kjölfarið tekið að þrátta um fjárhúsbyggingu sem hún hefði verið með áætlanir um. Þetta hefði hins vegar ekki verið alvarlegt rifrildi. D hefði komið meðan á þessum orðahnippingum stóð, en þá hefðu allar mæðgurnar verið niðri á ganginum. Þeir bræður hefðu síðan fljótlega yfirgefið heimilið. Fram kom hjá ákærða að hann hefði gleymt úlpunni sinni í húsi C þessa nótt og mögulega líka húfu. Hann hefði sótt þessa muni, líklega daginn eftir, og þá beðist afsökunar á ónæðinu: „Og það þurfti þess ekki því ég hafði ekkert gert.“ Kvaðst ákærði hafa haft óbreytt samskipti við C og dætur hennar frá því að þessi atvik gerðust og þar til málinu var vísað til yfirvalda. Þannig hefði hann til að mynda viku fyrir þann tíma ekið C upp í hesthús og hún þá meðal annars talað um hversu erfitt væri að taka sig upp og fara suður í skóla. Aðspurður um hvort hann hefði verið tíður gestur á heimili C kvaðst ákærði ekki geta sagt það. Hann hefði ekki komið reglulega á heimilið. Ákærði sagðist hins vegar hafa hitt C nær daglega uppi á Þ, þar sem fjárhúsa- og hesthúsabyggingarnar væru og hann hefði sitt fé. Hefði hann margoft aðstoðað þær mæðgur, t.d. mokað fyrir þær skít og gert hitt og þetta annað fyrir þær. Um ástand sitt þessa nótt bar ákærði að hann hefði verið búinn að neyta áfengis og verið orðinn „... allt of fullur ...“, hann hefði verið óvenju mikið drukkinn. III. C greindi svo frá fyrir dómi að umrædda nótt hefði hún verið heima, að Y, með tveimur dætrum sínum, A og B. Vitnið sagði húsið hafa verið ólæst þar sem tvö eldri börn vitnisins, 17 og 18 ára, hefðu enn verið úti og þeirri reglu verið fylgt á heimilinu að sá sem síðast kæmi heim læsti á eftir sér. Um kl. 03:00 um nóttina kvaðst vitnið hafa vaknað við eitthvert brölt niðri og sagðist vitnið hafa talið að sonur sinn væri á ferðinni. Eftir nokkra stund hefði vitnið ákveðið að fara fram og athuga með strákinn og þá séð að það var ákærði sem kominn var óboðinn inn í húsið. Ákærða sagði vitnið augljóslega hafa verið drukkinn og þá hefði hann verið blóðugur á gagnauga. Vitnið sagði sér ekkert hafa brugðið svo mjög við að sjá ákærða, sem það hefði lengi þekkt, enda þau bæði fædd og uppalin á Z og verið saman í kór í 20-30 ár. Þá væri ákærði mágur systur vitnisins. Enga sérstaka vináttu eða kunningsskap sagði vitnið hins vegar hafa verið þeirra á milli og ákærði einungis hafa komið einu sinni, mögulega tvisvar, inn í hús vitnisins, að umræddu skipti slepptu, á meðan vitnið bjó í því. Vitninu hefði því í fyrstu dottið í hug að ákærði hefði einfaldlega villst á húsi. Af viðbrögðum ákærða er hann kom auga á vitnið hefði það hins vegar skynjað að sú var ekki raunin. Vitnið sagðist hafa innt ákærða eftir því hvert erindi hans væri, en ákærði í fyrstu engu svarað. Vitnið kvaðst hafa kvatt ákærða til að drífa sig heim og síðan farið niður af pallinum, sem svefnherbergin í húsinu séu á, og í áttina að anddyrinu. Er þangað var komið hefði vitnið ítrekað tilmæli sín um að ákærði hefði sig heim. Ákærði hefði þá gripið í vitnið og sagt: „Ég ætla að ríða þér.“ Kvaðst vitnið enn hafa ítrekað ósk sína um að ákærði drifi sig heim og leitt hann fram í anddyri. Er þangað var komið hefði ákærði hallað sér upp að útihurðinni og viðhaft sömu ummæli og áður. Við það kvaðst vitnið hafa orðið svolítið hrætt. Vitnið hefði því farið til dóttur sinnar A og fengið hjá henni GSM-síma, en heimilissíminn hefði verið lokaður. Vitnið hefði fyrst hringt í bróður sinn en heyrst hann vera ölvaður og því talið óráðlegt að fá hann á vettvang. Næst hefði vitnið hringt í samstarfskonu sína, E, í þeim tilgangi að fá mann hennar, F, til að koma og aðstoða vitnið við að koma ákærða út. Sú hefði hins vegar tjáð ákærðu að eiginmaður hennar hefði verið í samkvæmi með ákærða fyrr um kvöldið þar sem þeim hefði lent saman og því tilgangslaust að ræða við hann. Á meðan á símtalinu stóð sagðist vitnið hafa heyrt orðaskipti í herberginu við hliðina. Það hefði því farið inn til dóttur sinnar, A, og þá komið að ákærða sem lá „... með lappirnar svona svolítið út úr rúminu en lá svona eiginlega yfir hana og var með andlitið alveg við vangann á henni og var svona eitthvað að káfa á henni.“ Hefði ákærði verið með hendurnar eitthvað fram með efri hluta líkama stúlkunnar en nákvæmlega hvar ákærði hafði hendurnar kvaðst vitnið ekki hafa séð. Við þessa sjón sagði vitnið hafa fokið í sig og sér með einhverju móti tekist að koma ákærða út úr herberginu og hefði A lokað á eftir þeim. Eftir þetta sagðist vitnið hafa hlaupið inn í litla herbergið í miðjunni, svokallaða skrifstofu, farið þar á bak við hurðina og hringt í mág sinn og bróður ákærða, D, og beðið hann um að koma. Er þarna var komið sögu kvaðst vitnið hafa heyrt í dóttur sinni B, sem er atvik máls gerðust hefði sofið hjá móður sinni. Þegar vitnið hefði komið inn í herbergið hefði ákærði setið á rúmstokknum hjá stúlkunni, haldið um mjaðmir hennar og verið að toga hana úr buxunum. Stúlkan hefði togað á móti og beðið ákærða um að hætta. Vitnið sagði sér hafa tekist að koma ákærða út og hefði það síðan læst þær B inni í herberginu. Ákærði hefði barið á hurðina og sagt þeim að opna sem þær hefðu ekki gert. Vitnið sagðist í framhaldinu hafa heyrt fótatak ákærða fjarlægjast og síðan heyrt að hann var kominn inn í bílskúr. Ákærði hefði síðar komið til baka og vitnið þá heyrt að hann hafði verkfæri meðferðis sem hann hefði reynt að opna með hurðina. Síðar um nóttina, þegar ákærði var farinn, sagðist vitnið hafa séð skrúfjárn og töng við hurðina. Að lokum sagði vitnið ákærða hafa gefist upp á tilraunum sínum til að opna dyrnar og hann aftur farið eitthvað frá. Taldi vitnið að þá hefði A komið yfir í herbergið til þeirra B. Ákærði hefði síðan komið aftur að hurðinni og gert enn frekari tilraunir til að opna hana. Vitnið sagði sér vera minnisstætt að er þær voru inni í herberginu hefðu systurnar haft orð á því að D hefði fyrst farið fram hjá húsinu, en síðan komið til baka. Kvaðst vitnið hafa gefið honum tíma til að komast inn í húsið en síðan farið fram til hans og ákærða. Eftir nokkur orðaskipti hefði D tekist að tala ákærða til og koma honum út úr húsinu. Þremur dögum síðar sagði vitnið ákærða hafa komið til að ná í gleraugu og jakka sem hann hafði skilið eftir. Við það tækifæri hefði hann beðið vitnið afsökunar á framkomu sinni umrædda nótt. Sagði vitnið ákærða ekki hafa skýrt það neitt nánar á hverju hann væri að biðjast afsökunar. Vitnið hefði þá tjáð ákærða að hann þyrfti einnig að biðja stúlkurnar afsökunar, en það vissi vitnið ekki til að hann hefði gert. Vitnið sagði atburði næturinnar hafa haft mikil áhrif á dætur sínar. B kvað hún ávallt ganga á allar hurðir áður en hún fari að sofa þegar þær mæðgur séu í heimsókn á Z. Þá hefði stúlkan eftir umrædda atburði, á meðan þær bjuggu enn á Z, aldrei viljað vera ein heima í húsinu, jafnvel þó svo að vitnið hefði einungis ætlað í næsta hús. Þremur árum síðar eða sumarið 2005, þegar þær mæðgur hefðu komið vestur til að tæma húsið, hefði B enn ekki með nokkru móti viljað vera ein í húsinu. Þá hefði A eftir að mál þetta var komið af stað neitað að vera uppi á Þ nema vitnið væri þar líka vegna þess að hún vildi ekki eiga það á hættu að hitta ákærða sem hún hefði óttast að myndi gera sér eitthvað meira og vera svo reiður við sig. Umrædda atburði sagði vitnið jafnframt hafa haft áhrif á fjölskylduna í heild. Vitnið hefði vegna þeirra ekki lengur getað sótt staði sem tengst hefðu atvinnu þess, er dætur hennar hefðu allar að nokkru tekið þátt í, sem og tómstundum. Þegar svo hafi verið komið hefði lítið staðið eftir. Nú sé staðan sú að stúlkurnar vilji ekki búa á Z sem vitnið kvaðst alfarið tengja ákærða. Um hvernig það kom til að mál þetta kom til kasta barnaverndaryfirvalda bar vitnið að málið hefði komið upp í viðtölum stúlknanna við sálfræðing sem til hefðu verið komin í tengslum við önnur atvik. A kvaðst hafa vaknað umrædda nótt við að móðir hennar kom inn í herbergið hennar til að fá lánaðan hjá henni síma. Vitnið sagði móður sína því næst hafa farið út úr herberginu aftur. Eftir að móðir vitnisins var farin sagði vitnið ákærða hafa komið inn í herbergið. Ákærði, sem verið hefði „... mjög vel fullur ...“ og blóðugur í framan og á höndum, hefði sest á rúmstokkinn hjá vitninu og innt það eftir móður þess. Vitnið sagðist hafa svarað því til að það vissi ekki hvar móðir sín væri. Aðspurt kvaðst vitnið hafa verið hrætt við ákærða. Vitnið sagði ákærða hafa byrjað að þreifa á sér og hann síðan spurt aftur um móður þess. Vitnið sagðist þá hafa brugðið á það ráð að segja ákærða að hún væri niðri í eldhúsi, í þeim tilgangi að ákærði færi út úr herberginu. Ákærði hefði ekki tekið það svar gilt og sagt móður vitnisins ekki vera þar. Hann hefði haldið áfram að þreifa á vitninu, meðal annars brjóstum þess, og gert tilraun til þess að komast undir bol sem vitnið hefði verið í. Vitnið sagðist hafa stoppað ákærða af og hann þá spurt hvort hann mætti þetta ekki og vitnið svarað neitandi. Ákærði hefði samt sem áður haldið áfram og einnig reynt að kyssa vitnið. Nánar lýsti vitnið því atviki svo að ákærði hefði hallað sér fram og spurt vitnið hvort hann mætti kyssa það, en vitnið svarað neitandi og ýtt honum frá. Ákærði hefði síðan farið út úr herberginu og vitnið þá hlaupið til og læst. Sérstaklega aðspurt kvaðst vitnið ekki hafa orðið vart við að neinn annar hefði komið inn í herbergið á meðan ákærði var þar. Vitnið sagði ákærða síðar hafa komið aftur og reynt að komst inn í herbergið að nýju. Bar vitnið að það hefði heyrt ákærða reyna að opna dyrnar að herberginu með einhverju „dóti“ en án árangurs. Vitnið hefði síðan ekki heyrt í ákærða um stund en hann svo komið aftur og gert frekari tilraunir til að opna hurðina, enn þá án árangurs. Þegar vitnið hefði heyrt að ákærði var kominn niður í eldhús kvaðst það hafa opnað dyrnar og hlaupið inn í herbergi til móður sinnar og systur. Þaðan hefði móðir vitnisins hringt í D, úr fyrrnefndum síma vitnisins, sem síðan hefði komið á vettvang. Tók vitnið fram að D hefði tvisvar eða þrisvar ekið fram hjá húsinu áður en hann stöðvaði bílinn við það. Þá kom fram hjá vitninu að ákærði hefði, eftir að vitnið var komið inn í herbergið til móður sinnar og systur, gert árangurslausar tilraunir til að opna hurðina að herberginu. Er D var kominn kvað vitnið móður sína hafa farið út úr herberginu. Sagði vitnið í kjölfarið hafa komið til orðaskipta milli móður sinnar, ákærða og D, en þeim síðastnefnda síðan tekist að koma ákærða út úr húsinu. Eftir atburði næturinnar sagðist vitnið hafa forðast ákærða. Þannig hefði vitnið gætt þess að fara upp í hesthús á þeim tíma sem það vissi að ákærði var ekki á svæðinu. Vitnið kvaðst hafa borið kvíðboga fyrir því að hitta ákærða og þá hefði það aldrei þorað að vera eitt eftir þessi atvik. Enn þann dag í dag sagði vitnið sér ekki vera vel við að fara vestur, þar sem það vissi af ákærða. Um samskiptin við ákærða áður en umræddir atburðir gerðust bar vitnið að þau hefðu fyrst og fremst verið vegna nálægðar hesthúsanna við fjárhús ákærða uppi á Þ. Sagðist vitnið til að mynda ekki minnast þess að ákærði hefði nokkru sinni komið í heimsókn á heimili þess. B skýrði svo frá, þegar skýrsla var tekin af henni fyrir dómi í Barnahúsi, að hún hefði þá nótt er um ræðir vaknað við að „... blindfullur og vitlaus maður ...“, bróðir D (ákærði), var að toga niður um hana buxurnar. Sagði vitnið neftóbaks- og brennivínslykt hafa verið af ákærða. Spurt um klæðnað sinn kvaðst vitnið hafa verið í rauðum buxum, hvítum bol með rauðum ermum og nærbuxum. Sagði vitnið ákærða hafa togað í rauðu buxurnar við hnén. Um hversu langt niður ákærði hefði togað buxurnar bar vitnið að þær hefðu farið niður á mjaðmir. Vitnið sagði ákærða ítrekað hafa spurt hvar móðir þess væri og vitnið svarað að hún væri örugglega uppi í hesthúsum ásamt A. Við svar vitnisins hefði ákærði hætt að toga í buxurnar. Ákærði hefði síðan farið til A, vitnið farið í humátt á eftir honum en þá mætt móður sinni, sem síðan hefði farið á bak við fatahengið í herberginu. Vitnið sagðist í framhaldinu hafa, að beiðni móður sinnar, farið inn í herbergi til A og beðið um að fá að skoða GSM-símann hennar. Ákærði hefði þá setið í rúminu hjá A. A hefði lánað vitninu símann og það labbað með hann til móður sinnar sem hefði hringt í bróður ákærða, D, og beðið hann um að koma. Ákærði hefði síðan komið inn í herbergi til vitnisins. Vitnið sagði hann hafa verið rauðan í framan og með sár á vinstra gagnauga. Kvaðst vitnið hafa verið skíthrætt við ákærða. Ákærði hefði sagt vitninu að fara aftur að sofa, hann myndi bíða eftir móður þess, og síðan hefði hann yfirgefið herbergið á ný. Er hér var komið sögu sagði vitnið systur sína hafa verið búna að læsa hurðinni hjá sér. Í framhaldinu hefðu vitnið og móðir þess einnig læst sig inni í herbergi. Ákærði hefði síðan líklega farið inn í bílskúr og náð í skrúfjárn eða eitthvað beitt til að opna hurðina, en á meðan hefði A komið yfir til móður sinnar og vitnisins. Eftir að ákærði kom til baka úr bílskúrnum hefði hann hamast á hurðinni með áhaldinu. Vitnið sagðist hafa grátið á meðan en móðir þess sagt við það „þetta bjargast, þetta bjargast“. Vitnið kvaðst hafa gengið að herbergisglugganum og þá séð D aka hjá og vitnið því spurt móður sína hvort hann ætlaði ekki að koma. D hefði síðar komið inn í húsið og farið að ræða við ákærða og hefði móðir vitnisins þá farið niður til þeirra. Eftir umrætt atvik kvaðst vitnið hafa átt erfitt með að sofna. Það væri hrætt og ætti erfitt með að sofa eitt og gæti það alls ekki heima hjá sér. Kvaðst vitnið óttast að ákærði gerði sér mein þar sem hann hefði orðið reiður er hann var kærður. D, bróðir ákærða, kvaðst hafa fengið símhringingu um nóttina frá C er óskað hefði eftir því að hann kæmi og aðstoðaði hana við að koma ákærða, sem komið hefði ofurölvi inni í ólæst hús hennar, út úr húsinu. Fram hefði komið hjá C að börn hennar væru hrædd við ákærða. Vitnið sagðist hafa haldið af stað og fyrst ekið fram hjá húsi C en síðan strax snúið við, ekið að húsinu og stöðvað bifreiðina. Vitnið hefði því næst farið inn í húsið. Þegar inn var komið hefðu ákærði og C verið að rífast á ganginum. Aðspurt um deiluefnið svaraði vitnið því til að það minnti að þau hefðu verið að rífast um einhverja húsbyggingu. Vitnið sagði það hafa tekið sig nokkra stund, mögulega 15-20 mínútur, að koma ákærða út úr húsinu. Vitnið hefði síðan ekið um með ákærða nokkra hríð, mögulega í 1-2 klukkustundir, áður en það fór með hann heim. Sagðist vitnið hafa beint því til ákærða að þegar af honum rynni skyldi hann fara og biðjast afsökunar á heimsókninni, þ.e. að hafa farið óboðinn inn í húsið að næturlagi. Hefði ákærði tekið jákvætt í það. Um ástand ákærða bar vitnið að hann hefði verið ölvaður. Sagðist vitnið reyndar aldrei, hvorki fyrr né síðar, hafa séð ákærða í líku ástandi. Ákærði væri dagfarsprúður maður en þarna hefði hann „flippað út“, nánast ekki vitað hvað hann hét. E bar fyrir dómi að hún hefði um kvöldið farið í afmælisveislu ásamt manni sínum, F. Í veislunni hefði ákærði einnig verið og sagði vitnið hann, eins og flesta aðra í samkvæminu, hafa verið undir áhrifum áfengis. Hann hefði jafnframt verið æstur og ólíkur sjálfum sér. Vitnið kvað þau F hafa verið komin heim úr afmælisveislunni eftir miðnætti, um kl. 01:00. Síðar um nóttina hefði C hringt í vitnið og beðið um að fá að tala við mann þess þar sem hún væri hjálparþurfi. Vitnið hefði innt C eftir því hvað að væri og hún svarað því til að ákærði væri staddur á heimili hennar og að hún vildi losna við hann en kæmi honum ekki út. Vitnið sagðist hafa gefið C samband við F og hefðu þau rætt saman. Kvað vitnið F hafa tjáð C að hann treysti sér ekki til að koma henni til aðstoðar þar sem honum og ákærða hefði lent saman í afmælisveislunni fyrr um kvöldið. Hefði C skilið að í ljósi aðstæðna þýddi ekki að F kæmi á vettvang. Nokkrum dögum síðar kvaðst vitnið hafa hitt C og innt hana eftir því hvernig hún hefði losnað við ákærða út af heimilinu. Í því samtali hefði C lýst atvikum um nóttina svo að hún hefði vaknað við að ákærði kom inn í húsið. Til orðaskipta hefði komið milli C og ákærða sem meðal annars hefði lýst því yfir að hann vildi hafa við hana mök. Ákærði hefði síðan farið og leitað á dætur hennar þar sem þær hefðu legið í rúmum sínum. G greindi svo frá fyrir dómi að leitað hefði verið til sín af sóknarprestinum á Z og hún beðin um að aðstoða C og dætur hennar tvær með sálgæslu. Vitnið hefði þá verið starfandi sóknarprestur auk þess að vera fyrrverandi starfsmaður Stígamóta og Kvennaathvarfs. Vitnið kvaðst hafa rætt við þær mæðgur um páskana 2003. Fyrst hefði hún rætt við mæðgurnar allar í einu, en síðan hverja fyrir sig. B sagði vitnið hafa verið afar hrædda og hún grátið mikið. Stúlkan hefði munað atburði næturinnar mjög vel og lýst þeim í smáatriðum. Stúlkan hefði óttast mjög að ákærði kæmi aftur inn á heimili hennar, hún hefði fundið fyrir miklu öryggisleysi og verið hrædd við að vera ein. A hvað vitnið hafa verið mjög reiða vegna umræddra atvika og hún tárast og síðan grátið í samtalinu við vitnið. Líkt og systir hennar hefði A upplifað mikið öryggisleysi heima hjá sér. Hún hefði verið hrædd og sú hræðsla brotist út í mikilli reiði. Fram kom hjá vitninu að systurnar hefðu óttast ákærða eftir þessa atburði. „Þetta var einstaklingur sem þær höfðu ekki séð sem ógn, sem varð að ógn.“ IV. Að beiðni ríkissaksóknara, dagsettri 29. mars 2005, ritaði Ólöf Ásta Farestveit, uppeldis- og afbrotafræðingur, greinargerð vegna viðtals sem hún átti við A 5. nóvember 2004. Greinargerð Ólafar Ástu er dagsett 14. apríl 2005, en í henni segir svo: [A] sagði að sér liði ágætlega dags daglega en þó væru enn nokkur atriði sem angra hana í daglegu lífi þrátt fyrir að langt sé liðið frá meintum atburði. Hún sagðist hugsa stundum um það sem gerðist heima hjá henni og er hún hrædd við að vera ein heima í húsinu. En ef hún sefur ein heima þá læsir hún að sér í svefnherbergi sínu. Í viðtalinu var lagður fyrir [A] spurningarlisti PTSD sem er greiningarviðmið um áfallastreitu. [A] uppfyllir ekki þau greiningarviðmið en ber þó nokkur merki um slíkt. Hún hefur til að mynda truflandi minningar um atvikið og taldi hún slíkt eiga sér stað um það bil einu sinni í viku. Hún finnur fyrir líkamlegum hræðsluviðbrögðum vegna innri og ytri áreita sem minna hana á atvikið. Nokkuð ber á hliðrunum við hugsunum og tilfinningum hjá henni sem og stöðum og fólki sem tengjast meintu broti. Kovacs spurningarlistinn um geðlægð fyrir börn var einnig lagður fyrir stúlkuna í viðtalinu. Hann er ætlaður til að kanna hvort viðkomandi beri merki þunglyndis svo unnt sé að vísa einstaklingnum áfram til viðeigandi læknis til frekari greiningar. Skorar hún 11 stig. Þar er hún á mörkum klínísks kvarða hvað varðar neikvæðni, áhugaleysi og neikvæða sjálfsmynd sem segir til um vægt þunglyndi. YSR sjálfsmatslisti um atferli unglinga 11-18 ára var lagður fyrir [A] og staðfestir sá listi að nokkru spurningalista Kovacs því á þunglyndiskvarðanum er nokkur hækkun sem mælist þó ekki á klínískum kvarða. Þar kemur fram að heildar vandi stúlkunnar er á mörkum klínísks kvarða og er það innri vandi hennar (líðan þættir) þ.e. kvíði og þunglyndi sem lyftir þeim kvarða upp. Hins vegar eru hegðunarþættirnir allir innan eðlilegra marka. Sambærilegur sjálfsmatslisti CBCL er lagður fyrir móður hennar og þar kemur stúlkan út innan eðlilegra marka í öllum þáttum. Langt er um liðið frá meintum atburði og hafði það árhrif á að stúlkan taldi sig hafa unnið úr vandamálum því tengdu. Hins vegar sat hún enn uppi með mikla reiði í garð ofangreinds manns. Einnig hafði óöryggi hennar litað líf hennar frá þeim tíma þrátt fyrir að hún taldi Z nokkuð öruggan stað til að búa á. Að beiðni ríkissaksóknara ritaði Ólöf Ásta Farestveit einnig greinargerð vegna viðtalsmeðferðar B. Sú skýrsla Ólafar Ástu er dagsett 25. apríl 2005. Í upphafi greinargerðarinnar kemur fram að stúlkan hafi mætt í fimm viðtöl á tímabilinu 3. september 2004 til 11. mars 2005. Í greinargerðinni segir svo: Langt er um liðið frá meintum atburði og því hafði mikil úrvinnsla átt sér stað hjá stúlkunni áður en hún hóf meðferð. ... [B] sagði að auðveldara hefði verið að gleyma ofangreindum atburðum eftir að hún flutti til Reykjavíkur en meðan hún bjó fyrir vestan þá hafi hún ávallt verið hrædd og þó hún væri orðin nokkuð stór þorði hún ekki að sofa ein. Sagðist hafa verið í stöðugum ótta við það að [X] kæmi aftur inn til þeirra einhverja nóttina. [B] sagðist oft verða leið vegna málsins en hún tengir 3 ólík mál saman, þ.e. [...], þegar X braust inn til þeirra og þegar kindin hennar dó. Hún setur þetta allt undir sama hatt tilfinningalega og líður mjög illa og finnur fyrir mikilli sorg yfir lífsreynslu sinni. Hún orðaði það að sér fyndist lífið stundum of erfitt. Þegar leið á meðferðina sagðist hún vera nánast hætt að hugsa um ofangreindan atburð. Það hjálpaði mikið til að hún var nú búsett í Reykjavík og ekkert sem minnti hana á ofangreindan atburð, hvorki staðurinn né [X] sjálfur. CBCL spurningalistinn um atferli barna var lagður fyrir móður. Þar kemur fram að hegðunarþættir og tilfinningaþættir stúlkunnar eru innan eðlilegra marka. Þó hefur hún nokkra hækkun á þunglyndiskvarða og eru það þættir eins og einmanaleiki, stöðugar áhyggjur og ótti sem m.a. hækka þann kvarða hjá stúlkunni. Eru þetta tilfinningar sem móðir metur að stúlkan beri með sér. [B] er enn til meðferðar hjá undirritaðri en viðtölin eru eftir þörfum stúlkunnar. Ofangreint brot hefur valdið stúlkunni vanlíðan og ótta sem hún bjó við í langan tíma eftir að brotið átti sér stað þó hún hafi að mestu gleymt þessu dags daglega í dag 2 ½ ári eftir meintan atburð. Ólöf Ásta Farestveit kom fyrir dóm við aðalmeðferð málsins og staðfesti og skýrði framanraktar skýrslur sínar. Vitnið sagðist hafa átt fimm viðtöl við B. Þær afleiðingar sem fram hefðu komið hjá stúlkunni í viðtölunum hefðu verið óöryggi og að hún hefði verið hrædd á eigin heimili. Stúlkunni hefði liðið mjög illa og hún ekki þorað að sofa ein í rúmi heldur sofið uppí hjá móður sinni. Henni hefði hins vegar liðið mun betur eftir að þær mæðgur fluttu til Reykjavíkur og hefði stúlkan tjáð vitninu sérstaklega að þeirri íbúð væri hægt að læsa. Þá hefði í Reykjavík ekki verið neitt sem sérstaklega minnti hana á atburði næturinnar. Vanlíðan sína sagði vitnið stúlkuna einnig hafa skýrt með tveimur öðrum atburðum svo sem vikið sé að í greinargerðinni. Hefði stúlkan ruglað þessu þrennu svolítið saman en hún þó tengt óöryggið á heimilinu beint við komu ákærða þangað umrædda nótt. Vitnið sagði það að ákærði hefði eitthvað togað í buxur B ekki hafa setið í henni heldur óöryggið sem hún hefði upplifað á heimilinu eftir atburði næturinnar. Hvað A varðar kom fram hjá vitninu að það hefði einungis rætt einu sinni við stúlkuna. Vitnið sagði það viðtal hafa verið langt og í því komið fram að stúlkan var hrædd, en líka mjög reið yfir því hversu mál þetta hefði dregist á langinn. Fram kom hjá vitninu að A hefði verið hrædd við að vera á heimili sínu á Z. Hún hefði verið óörugg og læst að sér. Þetta hefði stúlkan tengt beint við komu ákærða inn á heimilið um nóttina. Þá hefði stúlkunni fundist ákveðin niðurlæging hafa falist í athæfi ákærða inni í herbergi hennar og henni þótt mjög erfitt að þurfa að mæta ákærða, sem og konu hans, á förnum vegi. Þannig hefði hún til að mynda verið hrædd við að fara út í hesthús þar sem hún hefði mátt eiga von á að rekast á ákærða. Hefði þetta áreiti verið búið að þjaka stúlkuna í um tvö ár er viðtalið fór fram. V. Eins og rakið er í kafla III bar C fyrir dómi að hún hefði umrædda nótt í júlí 2002 verið heima ásamt tveimur dætrum sínum, A og B. Hús sitt að Y sagði hún hafa verið ólæst þar sem tvö eldri börn hennar hefðu enn verið úti. Um kl. 03:00 um nóttina kvaðst C hafa vaknað við eitthvert brölt niðri og fyrst talið að sonur sinn væri þar á ferðinni. Eftir nokkra stund hefði hún ákveðið að fara fram og athuga með strákinn og þá séð að það var ákærði sem kominn var óboðinn inn í húsið. Ekki nýtur framburðar annarra í málinu um hvernig það atvikaðist að ákærði fór inn í húsið að Y umrædda nótt. Þannig má af framburði dætra C, A og B, ráða að þær hafi verið sofandi er ákærði kom inn í húsið. Þá bar ákærði sjálfur fyrir dómi að hann myndi ekki þau atvik, en hann gat sér hins vegar þess til að C hefði hleypt sér inn. Svo sem áður er rakið samrýmist sú ágiskun hans ekki framburði C. Samkvæmt framburði ákærða fyrir dómi var hann óvenju mikið drukkinn þessa nótt og kvaðst hann hafa verið „... allt of fullur ...“. Samrýmist sú lýsing ákærða á ástandi sínu framburði C og dætra hennar, sem allar báru um ölvun ákærða, og þá kom fram hjá bróður ákærða, D, að ákærði hefði verið ölvaður og hann aldrei, hvorki fyrr né síðar, séð bróður sinn í viðlíka ástandi. Verður að virða framburð ákærða í málinu í ljósi þessa ástands hans. Ákærði gat hvorki fyrir dómi né fyrir lögreglu upplýst hvaða erindi hann átti á heimili C og barna hennar umrædda nótt. Fram kom hjá C að engin sérstök vinátta eða kunningsskapur hefði verið með henni og ákærða gegnum tíðina og ákærði einungis komið einu sinni, mögulega tvisvar, inn í hús hennar, að umræddu skipti slepptu, á meðan hún bjó í því. Framburður A var um þetta mjög á sömu lund en hún sagðist fyrir dómi ekki minnast þess að ákærði hefði nokkru sinni komið inn á heimili hennar. Þá bar ákærði sjálfur um þetta atriði að hann hefði ekki verið tíður gestur á heimilinu. Svo sem áður er rakið bar C fyrir dómi að ákærði hefði umrædda nótt komið óboðinn inn í hús hennar að Y. Hefur ekkert komið fram um það í málinu að ákærði hafi átt nokkurt lögmætt erindi inn í einkahýbýli C og barna hennar. Af framburði C verður ekki ráðið að ákærði hafi gert sérstaklega vart við sig eftir að hann kom inn í húsið. Með för sinni inn á heimilið, án heimildar, þykir ákærði því hafa brotið gegn 231. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í málinu er ákærða einnig gefið að sök að hafa þessa sömu nótt brotið gegn blygðunarsemi A, fæddri 1987, með því að setjast á rúm stúlkunnar og káfa á brjóstum hennar utan klæða og reyna að kyssa hana. A lýsti atvikum þessum svo, er aðalmeðferð málsins var fram haldið fyrir dómi 30. janúar sl., að um nóttina hefði hún vaknað við að móðir hennar kom inn í herbergi hennar til að fá lánaðan síma. Móðir hennar hefði síðan farið út úr herberginu og ákærði þá komið inn. Hann hefði sest á rúmstokkinn hjá A og innt stúlkuna eftir því hvar móðir hennar væri og hún svarað því til að um það vissi hún ekki. Ákærði hefði þá tekið að þreifa á stúlkunni en síðan aftur spurt um móður hennar. A sagðist þá hafa brugðið á það ráð að segja ákærða að hún væri niðri í eldhúsi, í þeim tilgangi að losna við ákærða út úr herberginu. Ákærði hefði haldið áfram að þreifa á stúlkunni, meðal annars brjóstum hennar, og jafnframt gert tilraun til þess að komast undir bol sem hún var klædd í. Stúlkan sagðist hafa stoppað ákærða af en hann síðan haldið áfram og jafnframt reynt að kyssa hana. Þeirri tilraun ákærða lýsti stúlkan nánar svo að ákærði hefði hallað sér fram og spurt hana hvort hann mætti kyssa hana, en hún svarað neitandi og ýtt ákærða frá. Þegar A gaf skýrslu fyrir dómi í Barnahúsi 23. ágúst 2004, og einnig við upphaf aðalmeðferðar 16. janúar 2006, lýsti hún umræddum atvikum mjög á sömu lund. C bar um atvik þessi fyrir dómi 30. janúar sl. að hún hefði heyrt orðaskipti úr herbergi A, hún farið þangað inn og komið að ákærða sem legið hefði „... með lappirnar svona svolítið út úr rúminu en lá svona eiginlega yfir hana (A) og var með andlitið alveg við vangann á henni og var svona eitthvað að káfa á henni.“ Hefði ákærði verið með hendurnar eitthvað fram með efri hluta líkama stúlkunnar. Ákærði hefur neitað umræddum sakargiftum. Fyrir dómi sagði hann það alveg eins geta verið að hann hafi farið inn í svefnherbergi stúlknanna, en að hann minntist þess hins vegar ekki. „Ég man að ég sat hjá stelpunum og var að tala við þær og get hafa tekið utan um þær og það finnst mér ekkert óeðlilegt og þarf ekkert að vera neitt ósiðlegt við það.“ Ákærði kvaðst hafa talað við stelpurnar og allt verið í lagi. Af ofangreindu er ljóst að framburður ákærða fyrir dómi um samskipti hans við stúlkuna A umrædda nótt var um margt óljós og sundurlaus. Framburður A og móður hennar hvað umrætt sakarefni varðar hefur hins vegar í öllum aðalatriðum verið samhljóða og stöðugur meðan á meðferð málsins hefur staðið. Til þess verður að líta að um tvö ár liðu frá því að atvik máls gerðust og þar til tekin var skýrsla af stúlkunni fyrir dómi í Barnahúsi og af móður hennar hjá lögreglu. Í því ljósi þykir það ekki draga úr sönnunargildi framburðanna þó svo um önnur atriði, og þá sér í lagi um röð atvika um nóttina, séu þeir ekki fyllilega samrýmanlegir. Þá þykir við sönnunarmatið mega taka nokkurt mið af framburði vitnisins E þess efnis að C hafi í kjölfar umræddra atvika lýst þeim að einhverju marki fyrir E og þá meðal annars nefnt að ákærði hefði um nóttina leitað á dætur hennar þar sem þær hefðu legið í rúmum sínum. Að öllu því heildstætt virtu sem að framan hefur verið rakið þykir sannað, svo ekki verði véfengt með skynsamlegum rökum, sbr. 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, að ákærði hafi umrædda nótt sest á rúm A og káfað á brjóstum hennar utan klæða og reynt að kyssa hana. Með þeirri háttsemi þykir ákærði hafa sýnt af sér lostugt athæfi í skilningi 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá þykir nægjanlega sannað með vætti A og Ólafar Ástu Farestveit að með þessari háttsemi hafi ákærði sært blygðunarsemi stúlkunnar. Verður ákærði því sakfelldur fyrir brot gegn nefndu ákvæði almennra hegningarlaga. Að endingu er ákærða gefið að sök í málinu að hafa sýnt stúlkunni B, fæddri árið 1993, ruddalegt og ósiðlegt athæfi með því að setjast á rúm hennar og reyna að toga niður um hana síðbuxur. B bar um atvik þetta, þegar skýrsla var tekin af henni fyrir dómi í Barnahúsi, að hún hefði um nóttina vaknað við að „... blindfullur og vitlaus maður ...“, ákærði í málinu, var að toga niður um hana buxurnar. Sagði stúlkan ákærða hafa togað í buxur sínar við hnén. Aðspurð um hversu langt niður ákærði hefði togað buxurnar svaraði hún því til að þær hefðu farið niður á mjaðmir. C bar um þetta atvik að er hún hefði verið að hringja í D hefði hún heyrt í B í næsta herbergi. Hún hefði því farið inn í herbergið, sem þær mæðgur hefðu sofið saman í er atvik máls gerðust, og þá séð ákærða sitjandi á rúmstokknum hjá stúlkunni. Hefði hann haldið um mjaðmir stúlkunnar og verið að toga hana úr buxunum. Stúlkan hefði togað á móti og beðið ákærða um að hætta. Svo sem rakið hefur verið var framburður ákærða fyrir dómi um samskipti hans við stúlkuna B umrædda nótt um margt óljós og sundurlaus. Framburður B og móður hennar, C, var hvað umrætt sakarefni varðar í aðalatriðum samhljóða og hefur framburður móðurinnar verið stöðugur undir meðferð málsins. Til þess verður að líta að um tvö ár liðu frá því að atvik máls gerðust og þar til tekin var skýrsla af stúlkunni fyrir dómi í Barnahúsi og af móður hennar hjá lögreglu. Í því ljósi þykir það ekki draga úr sönnunargildi framburðanna þótt þeir séu ekki í öllum atriðum samhljóða. Þá þykir við sönnunarmatið, með sama hætti og áður, mega taka nokkurt mið af þeim framburði E sem vitnað var til að framan. Að öllu því heildstætt virtu sem hér hefur verið rakið þykir sannað, svo ekki verði véfengt með skynsamlegum rökum, sbr. 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, að ákærði hafi umrædda nótt sest á rúm B og reynt að toga niður um hana buxur. Verður eins og mál þetta liggur fyrir dóminum að telja það athæfi ákærða ruddalegt og ósiðlegt í skilningi 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Við endurupptöku málsins 22. júlí 2006 var eftir sækjanda bókað að augljós tilvísun í ákvæði barnaverndarlaga nr. 80/2002 hefði fallið niður við ritun ákæru. Sagði sækjandi það álit sitt að þau mistök kæmu ekki að sök, enda vörnum ákærða ekki verið áfátt þess vegna. Þegar aðalmeðferð málsins var fram haldið 30. janúar sl. ítrekaði sækjandi að tilvísun til 99. gr. nefndra laga hefði fallið niður við ritun ákæru. Umrætt brot ákærða er í ákæru heimfært til 3. mgr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, sem átti samkvæmt áðursögðu að vera 3. mgr. 99. gr. laganna, sbr. leiðréttingar sækjanda. Með vísan til 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála þykir rétt að dæma áfall á hendur ákærða þrátt fyrir að tilvísun þessi hafi fallið niður við ritun ákæru, enda um augljósa ritvillu að ræða og ljóst að vörnum ákærða hefur ekki verið áfátt þess vegna. VI. A. C gerir í málinu, fyrir hönd ófjárráða dóttur sinnar, B, kröfu um miskabætur skv. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 úr hendi ákærða að fjárhæð 600.000 krónur, auk vaxta skv. 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. júlí 2002 til 17. mars 2005, en dráttarvaxta skv. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Af hálfu B er til þess vísað að af brotum ákærða hafi hlotist miskatjón sem hann beri ábyrgð á samkvæmt sakarreglu skaðabótaréttar og skaðabótalögum. Bætur fyrir miskatjón skv. 26. gr. laga nr. 50/1993 ákvarðist eftir því sem sanngjarnt þyki. Við mat á fjárhæð miskabóta beri að líta til þess hversu alvarleg brotin hafi verið, sakarstigs, huglægrar upplifunar brotaþola og umfangs tjónsins. Til stuðnings kröfum brotaþola er vísað til almennu skaðabótareglunnar, 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og dómvenju um miskabætur. Um lagagrundvöll vaxtakröfu er vísað til 4. gr., 6. gr., 1. mgr. 8. gr. og 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Brotaþoli á rétt til miskabóta úr hendi ákærða vegna þeirrar ólögmætu meingerðar sem í brotum hans fólst, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Að brotum ákærða virtum og með nokkurri hliðsjón af áðurrakinni greinargerð Ólafar Ástu Farestveit þykja miskabætur til handa brotaþola hæfilega ákvarðaðar 200.000 krónur. Í 171. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála segir að bótakröfu skuli tilgreina ótvírætt í ákæru, sbr. 2. mgr. 116. gr. laganna. Í ákæru kemur fram að af hálfu hvors brotaþola um sig sé krafist „... miskabóta að fjárhæð kr. 600.000 auk vaxta og dráttarvaxta frá 14. júlí 2002 til greiðsludags.“ Í ákæru er því í engu getið um upphafsdag dráttarvaxta, svo sem hins vegar er gert í skriflegum kröfum brotaþola sem eru hluti gagna málsins. Þar sem í ákæru er gerð krafa um vexti og dráttarvexti, þó svo með ófullkomnum hætti sé, þykir að þessu virtu mega fallast á kröfu brotaþola um dráttarvexti frá og með 17. mars 2005 að telja, en þann dag var liðinn mánuður frá því að lögregla kynnti ákærða bótakröfuna. Samkvæmt framansögðu verður ákærði dæmdur til að greiða brotaþola 200.000 krónur með vöxtum skv. 8. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. júlí 2002 til 17. mars 2005, en dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, sbr. 9. gr. laganna, frá þeim degi til greiðsludags. B. A gerir í málinu kröfu um miskabætur skv. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 úr hendi ákærða að fjárhæð 600.000 krónur, auk vaxta skv. 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. júlí 2002 til 17. mars 2005, en dráttarvaxta skv. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Brotaþoli vísar til þess að af brotum ákærða hafi hlotist miskatjón sem hann beri ábyrgð á samkvæmt sakarreglu skaðabótaréttar og skaðabótalögum. Bætur fyrir miskatjón skv. 26. gr. laga nr. 50/1993 ákvarðist eftir því sem sanngjarnt þyki. Við mat á fjárhæð miskabóta beri að líta til þess hversu alvarlegt brotin hafi verið, sakarstigs, huglægrar upplifunar brotaþola og umfangs tjónsins. Til stuðnings kröfum sínum vísar brotaþoli til almennu skaðabótareglunnar, 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og dómvenju um miskabætur. Um lagagrundvöll vaxtakröfu er vísað til 4. gr., 6. gr., 1. mgr. 8. gr. og 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Brotaþoli á rétt til miskabóta úr hendi ákærða vegna þeirrar ólögmætu meingerðar sem í brotum hans fólst, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Að brotum ákærða virtum og með nokkurri hliðsjón af áðurrakinni greinargerð Ólafar Ástu Farestveit þykja miskabætur til handa brotaþola hæfilega ákvarðaðar 200.000 krónur. Samkvæmt framansögðu og þess sem áður segir um dráttarvexti verður ákærði dæmdur til að greiða brotaþola 200.000 krónur með vöxtum skv. 8. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001 frá 14. júlí 2002 til 17. mars 2005, en dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, sbr. 9. gr. laganna, frá þeim degi til greiðsludags. VII. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins hefur ákærða ekki áður verið gerð refsing. Að brotum ákærða virtum þykir refsing hans hæfilega ákveðin sex mánaða fangelsi. Eftir atvikum og þar sem fyrir liggur að meðferð málsins fyrir dóminum hefur dregist úr hömlu þykir með heimild í 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 rétt að fresta fullnustu refsingar ákærða og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Með vísan til niðurstöðu dómsins hér að framan, sbr. 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, þykir rétt að ákærði greiði allan kostnað sakarinnar sem til féll fram að 16. janúar 2006, að kostnaði slepptum við fyrirhuguð þinghöld sem niður féllu vegna veðurs og ófærðar. Ákærði greiði samkvæmt þessu útlagðan kostnað vegna öflunar vottorða/greinargerða Ólafar Ástu Farestveit 10.000 krónur og vitnakostnað, samtals 51.953 krónur. Ákærði greiði ennfremur 493.020 krónur af málsvarnarlaunum skipaðs verjanda síns, Kristins Bjarnasonar hrl., sem eftir atvikum öllum þykja hæfilega ákveðin 700.188 krónur að virðisaukaskatti meðtöldum, sem og ferðakostnað verjanda 45.825 krónur. Þá greiði ákærði jafnframt 262.944 krónur af þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Sifjar Konráðsdóttur hrl., bæði á rannsóknarstigi málsins og fyrir dómi, en þóknunin þykir hæfilega ákveðin 325.941 króna að meðtöldum virðisaukaskatti. Samkvæmt öllu þessu dæmist ákærði til að greiða samtals 863.742 krónur í sakarkostnað. D Ó M S O R Ð: Ákærði, X, sæti sex mánaða fangelsi en fresta skal fullnustu refsingarinnar og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði A 200.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. júlí 2002 til 17. mars 2005, en dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði B 200.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. júlí 2002 til 17. mars 2005, en dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 863.742 krónur í sakarkostnað. Allur annar kostnaður sakarinnar greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 145/2005
Manndráp af gáleysi Ökuréttarsvipting
Þ var sakfelldur fyrir manndráp af gáleysi með því að hafa bakkað bifreið út af bifreiðastæði án nægjanlegrar aðgæslu og tillitssemi út á gangstétt, með þeim afleiðingum að gangandi vegfarandi féll í götuna og lést af áverkum er hún hlaut á höfði. Var refsing Þ ákveðin fangelsi í 30 daga en fullnustu refsingar frestað. Þá var hann sviptur ökurétti í sex mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 23. mars 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar héraðsdóms á sakfellingu og ökuréttarsviptingu, en þyngingar á refsingu. Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins, en til vara að refsing verði felld niður. Að því frágengnu krefst hann þess að refsing verði milduð. Ákærði hefur unnið sér til ökuréttarsviptingar samkvæmt 1. mgr. 101. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með áorðnum breytingum, sem er hæfilega ákveðin í 6 mánuði. Að öðru leyti verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara yfir sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákvæði héraðsdóms um refsingu ákærða, Þórðar Gunnars Þorvaldssonar, skal vera óraskað. Ákærði er sviptur ökurétti í 6 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, 581.927 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns í héraði, Eiríks Elís Þorlákssonar héraðsdómslögmanns, 211.650 krónur, og skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Helga Jóhannessonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. febrúar 2005. Mál þetta var höfðað með ákæru lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri 9. nóvember sl., á hendur Þórði Gunnari Þorvaldssyni, kt. 210985-2129, Nesvegi 41, Reykjavík ,,fyrir hegningar- og umferðarlagabrot með því að hafa, miðvikudaginn 26. maí 2004, á leið af bifreiðastæði við Spítalastíg 2b í Reykjavík, ekið bifreiðinni OD-959 án nægjanlegrar aðgæslu og tillitssemi aftur á bak út á gangstéttina með þeim afleiðingum að gangandi vegfarandi, sem ákærða bar að veita forgang, A, fædd 1. maí 1915, varð fyrir bifreiðinni þar á gangstéttinni, féll í götuna og hlaut við það svo mikla höfuðáverka að hún lést nokkrum klukkustundum síðar. Telst þetta varða við 215. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 1. mgr. 4. gr., 1. mgr. 17. gr. og 2. mgr. 26. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. gr. umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993.” Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins, en til vara að refsing verði felld niður. Til þrautavara krefst ákærði þess að honum verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa. Þá krefst verjandi ákærða þess að sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, greiðist úr ríkissjóði. Málsatvik. Samkvæmt frumskýrslu lögreglunnar í Reykjavík, 26. maí 2004, var tilkynnt um umferðarslys við Spítalastíg 2b, þar sem ekið hafði verið á gangandi vegfaranda, A. Samkvæmt skýrslunni hafi bifreið ákærða verið ekið aftur á bak úr bifreiðastæði sem er sunnan gangstéttar milli Spítalastígs 2b og 4. Hafði hægra afturhorn bifreiðarinnar lent á A, sem hafði gengið til vesturs eftir gangstétt og hafði hún fallið við það út á götuna. A var meðvitundarlaus er lögregla kom að og blæddi úr vitum hennar og hnakka. Hún var flutt með sjúkrabifreið á slysadeild Landspítalans í Fossvogi. Í skýrslu lögreglu kemur fram að ekki hafi verið sjáanlegar skemmdir á bifreiðinni, en ryk og óhreinindi strokin af hægra afturhorni bifreiðarinnar. Teknar voru ljósmyndir af bifreiðinni og vettvangi og uppdráttur gerður af vettvangi. Liggja ljósmyndirnar og uppdrátturinn frammi í málinu. Samkvæmt uppdrættinum og ljósmyndunum hvíldu fætur A við eða á gangstéttinni er lögregla kom að, en höfuð hennar á götunni. Samkvæmt krufningarskýrslu Þóru S. Steffensen, réttarmeinafræðings, lést A á gjörgæsludeild Landspítala Fossvogi, 5 klukkustundum eftir slysið. Tölvusneiðmynd sýndi brot á höfuðkúpubotni og hnakkabeini og mikla blæðingu milli heila og heilahimna. Í krufningarskýrslu kemur fram að dánarorsök hafi verið höfuðáverkar og dánaratvik slys. Gerð var leit að etanóli í blóði hennar ásamt lyfjaleit, en hvorugt fannst í þvagi hennar eða blóði í mælanlegu magni. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði kvaðst hafa verið að sækja einkunnir sínar í Menntaskólann í Reykjavík í maí sl. og hafi þrír félagar hans, þau B, C og D verið með ákærða. Ákærði kvað þau öll vera mjög góða vini og hafi verið saman í skóla frá því í Hagaskóla. Ákærði hafi veitt eftirtekt tveimur konum með barnavagna er hann gekk í átt að bifreið sinni, sem hann hafði lagt við Spítalastíg. Aðra vegfarendur hafi hann ekki séð. Hann hafi setið í bifreiðinni einhverja stund og spjallað við félaga sína áður en hann hafi gangsett bifreiðina. Þá hafi hann litið í baksýnis- og hliðarspegla og bakkað mjög hægt inn á gangstéttina. Hafi þá B hrópað: ,,Doddi þú keyrðir á konu.” Ákærði kvað ekki mögulegt að C, sem sat í aftursæti bifreiðarinnar, hafi byrgt honum sýn út um afturrúðu bifreiðarinnar, þar sem C hafi verið að lesa blað og verið niðurlútur við lesturinn. Ákærði hafi farið út úr bifreiðinni ásamt félögum sínum og hlúð að konunni, sem legið hafi með neðri hluta líkamans á gangstéttinni, en efri hluti líkamans hafi hvílt á götunni. Þá hafi konurnar tvær sem hann hafði áður séð með barnavagnana, einnig aðstoðað við að hlúa að konunni. Ákærði kvaðst hafa opnað farangursrými bifreiðarinanr til að ná í teppi, en hann hafi ekki snert við hægra afturhorni bifreiðarinnar sem sýnt er á ljósmyndum lögreglunnar. Ákærði kvaðst hafa verið búinn að fullvissa sig um að engin umferð væri fyrir aftan bifreið sína áður en hann ók henni aftur á bak og kvaðst ekki kannast við að hafa ekið á konuna. Ákærði kvaðst hafa ekið bifreiðinni örlítið áfram, inn í bifreiðastæðið, eftir að slysið varð. Vitnið, E, kvaðst hafa gengið með barnavagn upp Spítalastíg ásamt vinkonu sinni, F. Hún kvaðst hafa verið á móts við bílastæðið þar sem bifreið ákærða hafi verið lagt. Hún hafi komið auga á gamla konu sem gengið hafi mjög hægt á miðri gangstéttinni, hinum megin götunnar. Bifreið ákærða, sem verið hafði kyrrstæð um dálitla stund, hefði skyndilega verið ekið aftur á bak og kvaðst vitnið hafa hrópað að konunni, en konan ekki sýnt nein viðbrögð. Vitnið kvað bifreiðinni ekki hafa verið ekið hratt aftur á bak. Vitnið kvaðst hafa séð að konan myndi ekki hafa það fram hjá bifreiðinni, þar sem hún hefði gengið svo hægt, en það hafi litlu munað að henni tækist það. Gamla konan hafi lent á farangursrými bifreiðarinnar, lyfst upp á vindskeið á afturhluta bifreiðarinnar, kastast út á götuna en snúist í fallinu og lent á hnakkanum í götunni. Þá hafi bifreiðin stöðvast. Vitnið kvaðst vera þess fullvisst að bifreiðinni hefði verið ekið á gömlu konuna og að hún hafi kastast frá bifreiðinni, en bifreiðin hefði hins vegar ekki verið á mikilli ferð. Vitninu voru sýndar myndir af bifreið ákærða og staðfesti vitnið að ákomustaður væri hægra afturhorn bifreiðarinnar. Vitnið var spurt um þann framburð sinn í lögregluskýrslu að henni fyndist ólíklegt að ökumaður hafi litið í baksýnisspegla bifreiðarinnar og kvaðst þá vitnið ekki geta fullyrt að ökumaður hefði ekki gert það. Hún hefði hins vegar dregið þessa ályktun af því hversu lengi konan var að ganga fram hjá bifreiðinni og hefði vitninu þótt skrýtið að ökumaður skyldi ekki hafa séð konuna þann tíma sem hún var að ganga fram hjá bifreiðinni. Vitnið, F, kvaðst hafa verið ásamt E á gangi upp Spítalastíg umræddan dag. Hún hafi veitt athygli konu hinum megin götunnar. Allt í einu hafi E hrópað eitthvað og þá hafi vitninu verið litið yfir götuna. Þar hafi hún séð konuna sem þar hafði verið á gangi, detta beint út á götuna. Vitnið kvað að sér hefði þótt fallið vera með þeim hætti að bifreið ákærða hefði rekist í hana. Bifreið ákærða hafi verið komin út á miðja gangstétt þegar vitnið hafi séð konuna detta og hafi konan fallið beint á höfuðið. Vitnið kvað konuna ekki hafa verið lágvaxna, og kvaðst vitnið giska á að hún hefði verið um 170 sm á hæð. Vitnið, B, kvaðst hafa setið í farþegasæti fyrir aftan ákærða umræddan dag. Ákærði hafi gangsett bifreiðina og bakkað af stað. Af gömlum vana hafi vitnið litið út um afturrúðu bifreiðarinnar og séð konu fyrir aftan bifreiðina. Vitnið kvaðst hafa séð andlit konunnar rétt áður en hún féll í götuna og hefði svipur hennar verið eins og hún segði ,,sjáið þið mig ekki” og ,,ekki fara að keyra á mig.” Vitnið hafi strax hrópað ,,Þórður við erum að keyra á konu.” Ákærði hafi stöðvað bifreiðina og þau hafi öll farið út og reynt að hlúa að konunni. Vitnið kvaðst ekki hafa tekið eftir því hvort ákærði hafi verið að horfa í baksýnis- eða hliðarspegla bifreiðarinnar er hann ók aftur á bak. Vitnið kvaðst ekki hafa fundið neinn dynk og hefði ekki vitað hvort bifreiðin lenti á konunni, en svo hafi vitnið séð konuna liggja á götunni. Vitnið, D, kvaðst hafa setið í farþegasæti bifreiðarinnar við hlið ákærða umræddan dag. Fljótlega eftir að ákærði hefði ekið bifreiðinni aftur á bak úr bílastæði hefði B hrópað eitthvað um að ákærði hefði rekist í gamla konu. Hún hefði svo hrópað aftur og þá hefðu allir farið út úr bílnum. Vitnið kvaðst ekki hafa veitt því athygli hvort ákærði hafi verið að líta í baksýnis- eða hliðarspegla á meðan hann ók bifreiðinni aftur á bak. Vitnið kvað ákærða hafa ekið mjög hægt. Vitnið, C, kvaðst hafa setið í aftursæti bifreiðarinnar við hlið B umrætt sinn. Hann hafi verið að lesa skólablað og allt í einu heyrt B hrópa upp yfir sig að ,,Doddi hefði bakkað á einhverja konu”. Vitnið kvaðst ekki hafa athugað hvort ákærði hefði litið í baksýnis- eða hliðarspegla áður en hann ók aftur á bak. Vitnið kvað ákærða hafa ekið mjög hægt aftur á bak umrætt sinn og kvaðst ekki hafa tekið eftir neinu aðgæsluleysi ákærða. Vitnið, Kristbjörn Guðlaugsson lögreglumaður kvaðst ekki geta staðfest að strokufar á afturhorni bifreiðarinnar væri eftir A. Vitnið kvað ekkert hafa verið sérstaklega kannað varðandi öryggisbúnað bifreiðarinnar, en speglar bifreiðarinnar hafi verið eðlilega stilltir. Vitnið, Guðmundur St. Sigmundsson lögreglumaður, kvaðst hafa teiknað uppdrátt þann sem liggur frammi í málinu. Vitnið kvaðst ekki geta staðfest að strokufar á afturhorni bifreiðarinnar væri vegna þess að bifreiðinni hefði verið ekið á A, en um nýtt strokufar hefði verið að ræða. Vitnið kvað ekki hafa verið kannað hvort ryk hefði verið í fatnaði A. Þá kvaðst vitnið ekki muna hvort búnaður bifreiðarinnar hefði verið kannaður að einhverju leyti. Vitnið, Kristján Kristjánsson, lögreglumaður kvaðst hafa tekið ljósmyndir á vettvangi. Vitnið kvaðst ekki vita til þess að lögregla hafi skoðað öryggisbúnað bifreiðarinnar. Niðurstaða. Samkvæmt krufningarskýrslu í málinu lést A af völdum höfuðáverka vegna slyss. Samkvæmt gögnum málsins hafði bifreið ákærða verið lagt milli húsanna við Spítalastíg 2b og 4, en gangstétt er fyrir framan bifreiðastæðið. Ákærði kvaðst ekki hafa veitt öðrum vegfarendum eftirtekt, á leið sinni að bifreiðinni umræddan dag, en tveimur konum með barnavagna. Hann kvaðst hafa litið í baksýnis- og hliðarspegla áður en hann ók bifreið sinni aftur á bak út úr bílastæðinu og kvað ekki mögulegt að vinur hans, C, hefði byrgt honum sýn út um afturrúðu bifreiðarinnar. Þá kvaðst ákærði ekki hafa snert við hægra afturhorni bifreiðarinnar, er hann sótti teppi í farangursrými bifreiðarinnar, en á ljósmyndum tæknideildar lögreglu má sjá rykstrokur á hægra afturhorni bifreiðarinnar. Vitnið, E, sem var önnur þeirra kvenna er ákærði veitti eftirtekt á Spítalastígnum umræddan dag, kvaðst hafa verið á móts við bílastæðið þar sem bíl ákærða hafði verið lagt er hún hafi séð gamla konu, er gengið hefði mjög hægt á gangstéttinni hinum megin götunnar. Hafi hún verið lengi að ganga hjá bifreið ákærða og litlu munað að hún kæmist fram hjá henni. Vitnið kvaðst hafa séð bifreið ákærða ekið aftur á bak og hafi konan lyfst upp á vindskeið bifreiðarinnar er hægra afturhorn bifreiðar ákærða hafi rekist í hana. Konan hefði snúist í fallinu og höfuð hennar skollið í götunni. Vitnið var ítrekað spurt hvort bifreiðinni hefði verið ekið á konuna og kvaðst vitnið vera þess fullvisst. Vitnið, F, sem var hin konan sem ákærði veitti athygli á Spítalastíg umræddan dag, kvaðst ekki hafa séð konuna lenda á bifreið ákærða, en hún hafi hins vegar séð er hún hafi fallið beint á götuna, en ekki í þá stefnu er konan hafi gengið. Vitnið kvað fallið hafa verið með þeim hætti að hún teldi líklegt að bifreið ákærða hefði rekist í hana og hefði bifreið ákærða verið komin út á miðja gangstétt er vitnið hafi séð konuna falla. Vitnið kvað konuna ekki hafa verið lágvaxna og giskaði á að hún hefði verið um 170 sm á hæð. Vitnin, C og D, kváðust ekki hafa verið að fylgjast með því hvort ákærði hefði litið í baksýnis- eða hliðarspegla bifreiðarinnar áður en ákærði ók aftur á bak út úr bifreiðastæðinu, en lýstu því að B hefði hrópað upp yfir sig að ákærði hefði bakkað á einhverja konu. Vitnið, B, kvaðst hafa séð andlit konunnar áður en hún féll í götuna. Svipur hennar hefði verið eins og hún segði ,,sjáið þið mig ekki” og ,,ekki fara að keyra á mig” og hafi þá vitnið strax hrópað ,,Þórður við erum að keyra á konu.” Framburður vitnisins, E, var afar skýr og trúverðugur. Vitnið lýsti því á greinargóðan og ýkjulausan hátt að hún hefði séð bifreið ákærða rekast í A með þeim afleiðingum að A lyftist upp á vindskeið bifreiðar ákærða, snerist í fallinu og féll í götuna. Það eykur mjög trúverðugleika framburðar hennar, að vitnisburður hennar var að mati dómsins varfærnislegur og dró vitnið fram það sem hún taldi ákærða til hagsbóta, meðal annars það að vitnið kvað ákærða hafa ekið hægt aftur á bak. Framburður vitnisins, F, rennir og stoðum undir framburð vitnisins, E, þar sem vitnið F lýsti því að bifreið ákærða hafi verið komin út á miðja gangstétt þegar vitnið hafi séð A detta og hafi A fallið beint á höfuðið. Þá rennir vitnisburður B einnig stoðum undir þann framburð E, að ákærði hefði ekið á A, enda bar B fyrir dómi að hún hefði séð lýsa af svip A ,,ekki fara að keyra á mig” og hefði þá B hrópað upp yfir sig: ,,Þórður við erum að keyra á konu.” Nýlegar rykstrokur á afturhorni bifreiðarinnar benda og til þessarar niðurstöðu, en ákærði lýsti því fyrir dómi að hann hefði ekki snert hægra afturhorn bifreiðarinnar er hann opnaði farangursrými hennar. Í ljósi framangreinds er hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi miðvikudaginn 26. maí 2004, á leið af bifreiðastæði við Spítalastíg 2 b í Reykjavík, ekið bifreiðinni OD-959 á A með þeim afleiðingum sem í ákæru greinir. Við mat á því hvort ákærði hafi umrætt sinn sýnt nægjanlega aðgæslu og tillitssemi ber að líta til þess að ákærði hafði lagt bifreið sinni milli tveggja húsa við Spítalastíg. Til þess að komast aftur út á Spítalastíg þurfti ákærði að aka aftur á bak út á gangstétt, þar sem ætíð má búast við gangandi vegfarendum. Með skýrum framburði vitnisins, E, er sannað að A, sem var tæplega níræð er hún lést, var lengi að komast leiðar sinnar fram hjá bifreið ákærða, en bifreiðin hafði verið kyrrstæð töluverða stund, áður en henni var ekið aftur á bak. Hefði ákærði sýnt nægjanlega aðgæslu og tillitssemi, með því að líta í baksýnis- og hliðarspegla gat honum ekki dulist að A gekk hægt fram hjá bifreið hans og hefur ákærði lýst því sjálfur að félagi hans, C, hafi ekki byrgt honum sýn út um afturrúðu bifreiðarinnar. Samkvæmt framangreindu er sannað að ákærði ók bifreiðinni án nægjanlegrar aðgæslu og tillitsssemi aftur á bak út á gangstéttina við Spítalastíg, með þeim afleiðingum sem í ákæru greinir. Ákærði verður því sakfelldur fyrir þá háttsemi sem í ákæru greinir og er þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. Af hálfu ákærða hefur því ekki verið haldið fram að orsök slyssins megi rekja til öryggisbúnaðar bifreiðarinnar og ekkert í málinu bendir til þess. Þá sýna ljósmyndir þær sem liggja frammi að hliðarspeglar voru á bifreiðinni, sem og baksýnisspegill og vitnið, Kristbjörn Guðlaugsson, lýsti því að speglar bifreiðarinnar hafi verið eðlilega stilltir. Refsiákvörðun. Ákærði hefur aldrei gerst sekur um refsiverða háttsemi svo vitað sé. Þá er ákærði ungur að árum og hafa atvik máls þessa án efa reynst ákærða þungbær. Þegar framangreint er virt er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 30 daga, en frestað er fullnustu refsingar ákærða og falli hún niður að liðnu 1 ári frá birtingu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Þá er ákærði sviptur ökurétti í 12 mánuði frá birtingu dómsins að telja, samkvæmt 101. gr. umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993. Með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 greiði ákærði allan sakarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, sem eru hæfilega ákveðin 170.000 krónur. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. d ó m s o r ð: Ákærði, Þórður Gunnar Þorvaldsson, sæti fangelsi í 30 daga, en frestað er fullnustu refsivistar ákærða og falli hún niður að liðnu ári frá birtingu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði er sviptur ökurétti í 12 mánuði frá birtingu dómsins að telja. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Eiríks Elís Þorlákssonar héraðsdómslögmanns, 170.000 krónur.
Mál nr. 522/2017
Ráðningarsamningur Laun Endurgreiðsla
L ehf. krafði E um endurgreiðslu launa sem hún hafði fengið greidd í uppsagnarfresti eftir að hún lét af störfum hjá félaginu. Hafði ríkt ótryggt ástand á starfsstöð L ehf. um nokkra hríð og hafði I, framkvæmdastjóra L ehf., verið vikið frá störfum. Var K, faðir E, ráðinn sem framkvæmdastjóri L ehf. í hans stað. Í kjölfarið var gerður samningur við E og aðra starfsmenn L ehf. um að þeir mættu hætta störfum án tafar ef I hæfi störf að nýju sem framkvæmdastjóri. Síðar var I endurráðinn sem framkvæmdastjóri félagsins. Létu þá allir starfsmenn L ehf. af störfum og fengu greidd laun í uppsagnarfresti, þar á meðal E. Talið var að E hefði mátt ganga út frá því að K hefði haft umboð stjórnar til þess að skuldbinda L ehf. með þeim hætti sem gert var með fyrrgreindum samning. Gætu tengsl E og K ekki skipt máli í því sambandi þar sem allir starfsmenn L ehf. hefðu setið við sama borð. Þá stæðu ákvæði 48. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög ekki því í vegi að framkvæmdastjóri tæki ákvörðun um launasamning E. Var E því sýknuð af kröfu L ehf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Markús Sigurbjörnsson hæstaréttardómari, Garðar Gíslasonsettur hæstaréttardómari og Valtýr Sigurðsson fyrrverandi ríkissaksóknari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. ágúst 2017. Hann krefst þessað stefndu verði gert að greiða sér 1.067.677 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. október 2015til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiðastefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Logaland ehf., greiðistefndu, Elísabetu Rós Kolbeinsdóttur, 750.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjaness 8. júní2017. Mál þetta var höfðað 23. júní2016 og tekið til dóms 11. maí sl. Stefnandi er Logaland ehf., Tunguhálsi 8,Reykjavík, en stefnda er Elísabet Rós Kolbeinsdóttir, Skólabraut 1,Hafnarfirði. Dómkröfur stefnanda eru þær aðstefnda verði dæmd til að greiða stefnanda 1.067.677 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 5.október 2015 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendistefndu. Stefnda gerir þá kröfu að húnverði sýknuð af kröfum stefnanda í málinu og að stefnandi verði dæmdur til aðgreiða stefndu málskostnað.I Stefnda hóf störf hjá stefnandaí apríl 2011 og vann þar til ágúst 2013. Starfaði hún þá við símavörslu og semsölumaður en stefnandi selur vörur og þjónustu á heilbrigðissviði. Stefnda vanná ný hjá stefnanda við sölu og innkaup frá febrúar 2014 til ágúst sama ár. Loksvar henni boðið starf hjá stefnanda í maí 2015 og þá við innkaup. Faðirstefndu, Kolbeinn Sigurðsson, var þá orðinn framkvæmdastjóri stefnanda. Sagðihann í skýrslu sinni fyrir dómi að nauðsynlegt hafi verið að fá vananstarfsmann með reynslu af innkaupum til þess að taka að sér starfið ogstarfsmann sem gæti hafið störf strax. Þegar Kolbeinn tók við starfiframkvæmdastjóra höfðu um nokkurn tíma verið erfiðleikar á vinnustaðnum semrekja mátti til þáverandi framkvæmdastjóra stefnanda, Ingibergs Erlingssonar,sem jafnframt var helmingseigandi stefnanda á móti foreldrum sínum. Honum hafðiaf stjórn félagsins verið gert að láta af störfum 31. maí 2015 vegna erfiðleikaí samskiptum við starfsfólk. Þann 23. júlí 2015 kom hann á starfsstöð stefnandaog lagði hendur á einn starfsmann stefnanda. Hlaut hann dóm 31. mars 2016 vegnaþess í Héraðsdómi Reykjavíkur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt gögnum málsins urðu starfsmenn skelkaðireftir þennan atburð og var fenginn öryggisvörður á vinnustaðinn. Í kjölfarþessa var gerður samningur, dags. 24. júlí 2015, við alla starfsmennfyrirtækisins, þ. á m. stefndu, um að ef til þess kæmi að Ingibergur tæki á nývið sem framkvæmdastjóri stefnanda væri starfsmönnum frjálst að láta af störfumán vinnuskyldu í uppsagnarfresti en með rétt til launa og allra launatengdraréttinda samkvæmt ráðningarsamningi. Sagði Kolbeinn að þessi breyting á ráðningarsamningistarfsfólksins hafi verið nauðsynleg til þess að tryggja rekstur fyrirtækisinsen margir starfsmenn hafi hugsað sér til hreyfings eftir atburðinn 23. júlí2015. Nauðsynlegt hafi verið að róa starfsfólk þannig að það segði ekki þegarupp störfum. Ingibergur náði samkomulagi við foreldra sína og tók aftur við semframkvæmdastjóri. Kom hann á vinnustað 17. ágúst 2015 undir áhrifum áfengis ogþurfti öryggisvörður að skerast í leikinn þar sem hann lenti í handalögmálumvið einn starfsmann stefnanda. Í framhaldi af þessu hættu allir starfsmennstörfum hjá stefnanda og fengu þeir greidd laun í uppsagnarfresti ánvinnuskyldu, þ. á m. stefnda. Stefnda sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að húnhefði ekki treyst sér til að vinna undir stjórn hins nýja framkvæmdarstjóraeftir það sem á undan var gengið. Kolbeinn Sigurðarson, framkvæmdastjóristefnanda, lét einnig af störfum hjá stefnanda og fékk greidd laun íuppsagnarfresti samkvæmt því samkomulagi sem gert hafði verið við hann.Stefnandi höfðaði mál gegn Kolbeini til endurgreiðslu á launum en á það varekki fallist, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 379/2016. Af hálfu stefnanda er því haldiðfram að viðauki við ráðningarsamninginn, sem dagsettur er 24. júlí 2015, ogkveður á um að stefnda megi hætta störfum á fullum launum án vinnuskyldu, hafií raun verið saminn og undirritaður 16. ágúst 2015. Hafi sérfræðingar skoðaðtölvu Kolbeins og komist að raun um það. Kolbeinn og stefnda sögðu í skýrslusinni ekki muna hvenær skjalið hafi verið undirritað en Kolbeinn sagði að áfundi með starfsfólki 24. júlí 2015, daginn eftir að Ingibergur kom ífyrirtækið og réðist að einum starfsmanni þess, hafi verið gerður munnlegursamningur við allt starfsfólk fyrirtækisins sama efnis og hinn skriflegisamningur hljóði á um. Vera kunni að hinn skriflegi samningur hafi veriðundirritaður nokkrum dögum síðar. Eftir að nýir stjórnendur tókuvið völdum í félaginu var öllum starfsmönnum, þ. á m. stefndu, sent erindi fráþáverandi lögmanni félagsins, dags. 4. september 2015. Þar kemur fram súafstaða stefnanda að stefnda hafi horfið heimildarlaust og án skýringa afstarfsstöð áður en vinnutíma lauk þann 24. ágúst 2015. Kemur ennfremur fram íbréfinu að stefnandi telji þá greiðslu sem hún fékk ekki vera launagreiðslu ogvar skorað á stefndu að endurgreiða fjárhæðina og mæta til starfa á ný ávinnustaðinn. Yrði ekki orðið við þessum tilmælum liti stefnandi svo á að umfyrirvaralaust brotthvarf úr starfi væri að ræða og ætti hún því ekki rétt álaunum í uppsagnarfresti. II Stefnandi byggir aðallega á þvíað stefnda hafi vitað eða mátt vita að hún hafi ekki átt tilkall til þeirrafjármuna sem hún hafi fengið greidda samkvæmt launaseðli 30. september 2015. Þábyggir stefnandi á því að samkvæmt þágildandi kjarasamningi VR og Samtaka atvinnulífsinseigi stefnda aðeins rétt á einnar viku uppsagnarfresti. Með vísan til þess aðstefnda hafi síðast fengið greidd laun þann 24. ágúst 2015 og ekki komið tilstarfa eftir þann dag, þrátt fyrir áskoranir stefnanda, sé ljóst að hún hafifyrirvaralaust sagt starfi sínu lausu þann 24. ágúst 2015. Hún hafi því ekkiátt tilkall til rúmlega þriggja mánaða uppsagnarfrests. Þá ákvörðun stefndu aðskila ekki fjármunum, þrátt fyrir að algert umboðsleysi stjórnenda til þessháttar athafna hafi blasað við, verði að skoða með tilliti tilfjölskyldutengsla stefndu og fyrrverandi framkvæmdarstjóra félagsins. Þá vísarstefnandi ennfremur til 48. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994 þar semsegir að framkvæmdastjóra sé óheimilt að taka þátt í samningsgerð milli félagsog þriðja aðila ef hann hafi hagsmuna að gæta. Stefnda byggir sýknukröfu sína áþví að hún hafi gert samning við stefnanda um þriggja mánaða uppsagnarfrest viðráðningu sem hún hafi átt rétt á samkvæmt ákvæðum kjarasamnings VR um áunninréttindi, sbr. gr. 14.1, en stefnda hafi unnið hjá stefnanda með hléum. Eftir að Ingibergur hafi ráðistinn í fyrirtækið hafi verið gerð breyting á ráðningarsamningum allrastarfsmanna um að þeir gætu hætt störfum og fengið greidd laun íuppsagnarfresti án starfsskyldu ef Ingibergur kæmi aftur til starfa ífyrirtækinu. Á þessum forsendum hafi starfsmenn haldið áfram störfum. Stefndahafi að þessu leyti notið sömu réttinda og aðrir starfsmenn fyrirtækisins.Skipti því engu máli þótt viðauki við ráðningarsamning hennar hafi veriðundirritaður af þáverandi framkvæmdastjóra sem hafi verið faðir hennar. Stefndahafi því verið í góðri trú þegar hún tók við launagreiðslu og ekki haft neinaástæðu til þess að rengja umboð eða heimild Kolbeins Sigurðssonar til aðundirrita viðauka við ráðningarsamning hennar. Stefnda hafi tekið á mótilaununum í góðri trú og séu launin ekki endurkræf samkvæmt meginregluvinnuréttar um endurgreiðslu ofgreiddra launa sem byggist einkum á þvísjónarmiði að laun séu nýtt til framfærslu. Stefnandi geti því ekki endurkrafiðum laun sem hann hafi þegar greitt. Launin hafi ekki verið greidd fyrir mistökheldur byggst á samkomulagi aðila. Loks beri að hafa í huga að liðnir séu níumánuðir frá því að greiðslan var innt af hendi og móttekin og þangað til máliðvar höfðað. Verði að telja það tómlæti af hálfu stefnanda að halda ekki framkröfu sinni fyrr þar sem um var að ræða laun til framfærslu. Stefnandi bendir ennfremur á aðumþrætt samkomulag hafi verið gert um það leyti sem skipt var um stjórn í félaginu.Óumdeilt sé að bæði stjórnarformaður og framkvæmdastjóri höfðu á þeim tímafullt umboð til að gera samninga við starfsmenn þann 24. júlí 2015 þó svo aðfrágangur á þeim samningum hafi farið fram síðar. III Eins og að framan er rakið ríktiótryggt ástand á starfsstöð stefnanda. Helmingseigandi stefnanda, IngibergurErlingsson, sem jafnframt var framkvæmdastjóri félagsins, hafði verið vikið frástörfum. Kolbeinn Sigurðsson, faðir stefndu, hafði 1. júní 2015 verið ráðinn íhans stað. Þann 23. júlí 2015 kom Ingibergur á starfsstöð stefnanda og réðistað einum starfsmanni og veitti honum áverka. Hlaut hann dóm fyrir það. Samkvæmtgögnum málsins urðu starfsmenn skelkaðir eftir þennan atburð og töldu öryggisínu ógnað. Var ráðinn öryggisvörður á staðinn og neyðarhnöppum komið fyrir. Íkjölfarið var gerður samningur við stefndu og aðra starfsmenn um að þeir mættuhætta störfum án tafar ef Ingibergur hæfi störf að nýju sem framkvæmdastjóristefnanda. Samkvæmt gögnum málsins var þessi samningur gerður til þess aðtryggja rekstur fyrirtækisins og til þess að róa starfsmenn. Ingibergur komaftur á vinnustað 17. ágúst 2015 og lenti í handalögmálum við starfsmann enöryggisvörður skarst í leikinn. Þá var orðið ljóst að ný stjórn stefnanda hafðiendurráðið Ingiberg sem framkvæmdastjóra. Stefnandi byggir í fyrsta lagi áþví að stefnda hafi ekki átt rétt á þriggja mánaða uppsagnarfresti, í öðru lagiá því að stjórnendur stefnanda hafi ekki haft umboð til þess að geraframangreindan samning við stefndu um að hún mætti láta af störfum ánvinnuskyldu í uppsagnarfresti og í þriðja lagi byggir stefnandi á 48. gr. laganr. 138/1994 um einkahlutafélög þar sem segir að framkvæmdastjóra sé óheimiltað taka þátt í samningsgerð milli félags og þriðja aðila ef hann hafi hagsmunaað gæta. Í málflutningi byggði stefnandijafnframt á því að laun stefndu hefðu verið hækkuð óeðlilega mikið í ágúst2015. Þessari nýju málsástæðu var mótmælt af hálfu stefndu sem of seint framkominni og verður fallist á að hún komist ekki að í málinu. Þá byggði lögmaðurstefnanda ennfremur á því í málflutningi að samningur um breytinguráðningarsamnings stefndu, dags. 24. júlí 2015, daginn eftir að Ingibergurréðst að starfsmanni stefnanda, hafi í raun verið saminn 17. ágúst 2015 og þvíekki undirritaður fyrr. Hefur stefnandi lagt fram gögn í málinu sem hann segirað stafi frá sérfræðingum sem hafi skoðað tölvu Kolbeins eftir að hann lét afstörfum. Þessara gagna var aflað einhliða af stefnanda og voru þau ekkistaðfest fyrir dómi. Verða þau því ekki talin hafa sönnunargildi í málinu enþeim hefur einnig verið mótmælt af hálfu stefndu sem þýðingarlausum. Líta verður svo á að stefndahafi mátt ganga út frá því að þáverandi framkvæmdastjóri stefnanda hefði umboðstjórnar til þess að skuldbinda stefnanda með þeim hætti sem gert var meðsamningnum. Tengsl stefndu og fyrrverandi framkvæmdastjóra skipta ekki máli íþessu sambandi þar sem allir starfsmenn stefnanda sátu við sama borð. Ákvæði48. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög stóðu ekki í vegi fyrir því aðframkvæmdastjórinn tæki ákvörðun um launasamning stefndu. Samkvæmtkjarasamningi milli VR og Samtaka atvinnulífsins, sem gildir frá 1. maí 2015til 31. desember 2018, skulu áunnin réttindi haldast við endurráðningu innaneins árs. Á sama hátt skulu áunnin réttindi taka gildi á ný eftir eins mánaðarstarf ef endurráðning verður eftir meira en eitt ár en innan þriggja ára.Samkvæmt gögnum málsins uppfyllti stefnda þessi skilyrði kjarasamningsins enhún vann með hléum hjá stefnanda og hafði samkvæmt framansögðu áunnið sérþriggja mánaða uppsagnarfrest. Niðurstaðamálsins verður því sú að stefnda verður alfarið sýknuð af kröfum stefnanda ímálinu. Eftir þessari niðurstöðu verður stefnandi dæmdur til að greiða stefndu828.000 krónur í málskostnað. Ekki hefur þá verið tekið tillit til reglna umvirðisaukaskatt. Gunnar Aðalsteinssonhéraðsdómari kveður upp dóm þennan.Dómsorð Stefnda, Elísabet RósKolbeinsdóttir, er sýkn af kröfum stefnanda, Logalands ehf., í máli þessu. Stefnandi greiði stefndu 828.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 348/2005
Verksamningur Riftun Vanefnd Skaðabætur Miskabætur
K taldi KS hafa brotið gegn samningsskyldum sínum með þeim hætti að réttlætt hafi fyrirvaralausa riftun hans á tveimur verksamningum um þrif og fleira, og kæru á hendur E til lögreglu. KS og E kröfðust bóta vegna riftunarinnar. K var ekki talinn hafa fært sönnur á að E hafi tekið peningaseðla upp af gólfi verslunar K við afgreiðslukassa, svo sem K hafði haldið fram og byggði á heimild sína til fyrirvaralausrar riftunar samninganna. Var krafa KS um skaðabætur því tekin til greina. E reisti kröfu sína um miskabætur eingöngu á því að K hafi gerst sekur um ólögmæta meingerð gegn persónu sinni og æru í skilningi b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga með því að kæra sig til lögreglunnar fyrir þjófnað. Miðað við gögn málsins var talið að K hafi verið rétt að óska eftir lögreglurannsókn á hvarfi peningaseðlanna, sem hann sagði hafa vantað í uppgjör úr afgreiðslukassa í verslun sinni. Gat þetta ekki orðið grundvöllur fyrir miskabótakröfu E samkvæmt Tilvitnuðu ákvæði og var K sýknaður af henni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson prófessor. Áfrýjandinn Kristjánssynir ehf. skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar með stefnu 5. ágúst 2005 til þingfestingar fyrir 21. september 2005. Málið varð ekki þingfest þá og skaut þessi áfrýjandi því á ný til réttarins 26. september 2005 samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 996.923 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. maí 2002 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Áfrýjandinn Elías Rúnar Kristjánsson áfrýjaði málinu til Hæstaréttar 5. september 2005 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér miskabætur að fjárhæð 200.000 krónur, með sömu dráttarvöxtum og greinir í kröfu áfrýjandans Kristjánssona ehf. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í héraði krafðist áfrýjandinn Kristjánssynir ehf. skaðabóta úr hendi stefnda sem námu þriggja mánaða endurgjaldi fyrir starf hans í þágu stefnda við þrif og fleira að viðbættum virðisaukaskatti. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti lækkaði þessi áfrýjandi kröfu sína sem skattinum nam og varð fjárhæð kröfunnar þá sú sem að framan greinir. Í greinargerð til Hæstaréttar tekur stefndi fram að ágreiningsefni málsins sé, hvort hann hafi haft nægilega ástæðu til að rifta verksamningunum um þrif og fleira sem málið greinir og kæra áfrýjandann Elías Rúnar Kristjánsson til lögreglu, þannig að áfrýjendur eigi ekki rétt til bóta úr hans hendi. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti lýsti stefndi yfir því að ekki væri gerður ágreiningur um tölulegar forsendur í kröfu áfrýjandans Kristjánssona ehf. Stefndi ber sönnunarbyrði fyrir, að áfrýjandinn Kristjánssynir ehf. hafi brotið gegn samningsskyldum sínum með þeim hætti að réttlætt hafi fyrirvaralausa riftun verksamninganna tveggja. Dómendur í Hæstarétti hafa skoðað myndskeið úr öryggismyndavél sem liggur fyrir í málinu og lýst er í héraðsdómi. Myndskeiðið sannar ekki að áfrýjandinn Elías Rúnar Kristjánsson hafi tekið peningaseðla upp af gólfi verslunar stefnda við afgreiðslukassa svo sem stefndi heldur fram og byggir á heimild sína til fyrirvaralausrar riftunar á samningunum tveimur. Verður krafa áfrýjandans Kristjánssona ehf. því tekin til greina. Áfrýjandinn Elías Rúnar Kristjánsson reisir kröfu sína um miskabætur eingöngu á því að stefndi hafi gerst sekur um ólögmæta meingerð gegn persónu sinni og æru í skilningi b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999, með því að kæra sig til lögreglunnar í Vestmannaeyjum fyrir þjófnað. Miðað við gögn málsins verður talið, að stefnda hafi verið rétt að óska eftir lögreglurannsókn á hvarfi peningaseðlanna sem hann segir hafa vantað í uppgjör úr afgreiðslukassa í verslun sinni að kvöldi 17. apríl 2002. Getur þetta ekki orðið grundvöllur fyrir miskabótakröfu þessa áfrýjanda samkvæmt fyrrgreindu lagaákvæði og verður stefndi sýknaður af henni. Krafa áfrýjanda Kristjánssona ehf. um dráttarvexti, þar á meðal um upphafstíma þeirra, hefur ekki sætt sérstökum andmælum stefnda og verður hún tekin til greina. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda Kristjánssonum ehf. málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi svo sem í dómsorði greinir. Málskostnaður milli áfrýjandans Elíasar Rúnars Kristjánssonar og stefnda fellur niður á báðum dómstigum. Dómsorð: Stefndi, Kaupás hf., greiði áfrýjanda Kristjánssonum ehf. 996.923 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. maí 2002 til greiðsludags. Stefndi er sýkn af kröfu áfrýjanda Elíasar Rúnars Kristjánssonar. Stefndi greiði áfrýjanda Kristjánssonum ehf. samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Málskostnaður fellur að öðru leyti niður. Mál þetta, sem dómtekið var 12. apríl s.l., er höfðað með stefnu birtri 2. nóvember s.l. Stefnendur eru Elías Rúnar Kristjánsson, kt. 231173-5529, Áshamri 56, Vestmannaeyjum, persónulega og fyrir hönd Kristjánssona ehf., kt. 540102-2950, sama stað. Stefndi er Kaupás hf., kt. 711298-2239, Nóatúni 17, Reykjavík. Dómkröfur stefnenda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnendum hvorum fyrir sig skaðabætur og miskabætur vegna ólögmætrar uppsagnar stefnda á störfum stefnandans Kristjánssona ehf. við þrif á verslunarhúsnæði stefnda í tveimur verslunum stefnda í Vestmannaeyjum og vegna ólögmætrar kæru stefnda á hendur stefnandanum Elíasi Rúnari fyrir þjófnað, þannig: Af hálfu Kristjánssona ehf. er gerð sú krafa að stefndi verði dæmdur til að greiða félaginu skaðabætur að fjárhæð kr. 1.241.190, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. maí 2002 til greiðsludags. Af hálfu Elíasar Rúnars er gerð sú krafa að stefndi verði dæmdur til að greiða honum miskabætur að fjárhæð kr. 200.000, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. maí 2002 til greiðsludags. Báðir stefnendur krefjast þess með vísan til 12. gr. sömu laga að vextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar samkvæmt reikningi. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda í málinu og þeir verði dæmdir til að greiða honum málskostnað samkvæmt reikningi. Málavextir. Málavextir eru þeir að stefndi er verslunarfyrirtæki sem rekur matvöruverslanir að Strandvegi 48 og Goðahrauni 11 í Vestmannaeyjum. Stefnandinn Kristjánssynir ehf., sem áður hét Kristjánssynir sf., mun á árunum 1995 til 2002 hafa séð um þrif og ræstingar í verslunarhúsnæði stefnda, þar á meðal verslun Krónunnar að Strandvegi 48. Mun stefnandi og fyrirrennari hans, Kristjánssynir sf., hafa séð um bónun og slípun gólfa í verslun stefnda í Goðahrauni frá 1995 til 2001, en með samningi dagsettum 19. mars 2001 hafi verið samnið bæði um bónun og þrif. Hafi sá samningur verið með ákveðnu föstu verði, kr. 138.000 á mánuði án virðisaukaskatts og með 3ja mánaða uppsagnarfresti. Sams konar samningur mun hafa gilt milli aðila um bónun, slípun og þrif verslunarinnar að Strandvegi 48 og er ekki ágreiningur um það milli aðila. Stefndi skýrir svo frá í greinargerð sinni að 17. apríl 2002 hafi Hafdís Ástþórsdóttir verið við störf í verslun stefnda að Strandvegi. Hafi hún gert upp sjóðsvél í lok vinnudags og komið uppgjöri til verslunarstjórans, Ástþórs Jónssonar, venju samkvæmt. Við yfirferð á uppgjörinu daginn eftir hafi komið í ljós að vantað hafi 15.000 krónur. Ástþór hafi rætt við Hafdísi um þetta og hafi þá rifjast upp fyrir henni að hún hafi misst fimm þúsund krónur í gólfið en tekið þær upp aftur. Ástþór mun þá hafa horft á upptöku úr öryggismyndavél og þá séð hvernig Hafdís rak sig í peningabúnt með fjórum fimmþúsundkrónaseðlum sem féllu á gólfið. Hafdís hafi hins vegar beygt sig niður og tekið einn seðil upp af gólfinu. Stefndi segir að u.þ.b. 7 mínútum síðar hafi stefnandi Elías Rúnar sést við störf við sama afgreiðsluborð. Sýni upptakan hann koma að afgreiðsluborðinu, beygja sig niður með höndina undir afgreiðslustólinn, rétta úr sér með hægri hnefa krepptan og setja eitthvað í hægri vasa. Eftir þetta snúi hann baki í eftirlitsmyndavélina og sinni hefðbundnum störfum við afgreiðsluborðið. Skömmu síðar hverfi hann af skjánum um leið og hann líti í átt að öryggismyndavélinni. Ástþór boðaði stefnandann Elías Rúnar á sinn fund 20. apríl 2002 og sýndi honum umrædda upptöku og tjáði honum þá skoðun sína að stefnandinn Elías Rúnar hefði gerst sekur um þjófnað. Var honum boðið að segja upp störfum án þess að þjófnaðurinn yrði kærður til lögreglu, en Elías Rúnar hafnaði því og lýsti sig saklausan. Í framhaldi af því rifti Ástþór verksamningi aðila og kærði stefnanda Elías Rúnar til lögreglu. Ákæra á hendur honum var gefin út 27. október 2003 fyrir þjófnað, en með dómi Héraðsdóms Suðurlands upp kveðnum 5. mars 2004 var stefnandi Elías Rúnar sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Í niðurstöðu dómsins kemur fram að umrædd upptaka sé mjög óskýr. Sjáist þar ekki greinilega hvort einhverjir peningaseðlar lágu undir afgreiðsluborðinu þegar stefnandi kom þar að eða hafi svo verið hve margir þeir voru og um hvers konar peningaseðla hafi verið að ræða. Sýni upptakan því ekki með óyggjandi hætti að ákærði hafi stolið peningum eins og honum var gefið að sök og sé ekki loku fyrir það skotið að ákærði hafi tekið rusl af gólfinu eins og hann haldi fram. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandinn Kristjánssynir ehf. byggja skaðabótakröfu sína á því að fyrirtækið eigi rétt á greiðslum í 3 mánuði frá og með 1. maí 2002 vegna þess að stefndi hafi með ólögmætum hætti rofið samning þeirra. Er krafan sundurliðuð þannig að gerð er krafa um þrif verslunar að Strandvegi vegna maí, júní og júlí 2002, samtals 725.760 krónur. Vegna þrifa verslunar að Goðahrauni mánuðina maí, júní og júlí 2002 nemur krafan samtals 515.430 krónum. Ekki er tölulegur ágreiningur milli aðila og er á því byggt að í gildi hafi verið ákvæði um þriggja mánaða uppsagnarfrest. Stefnandi segist hafa verið með fólk í vinnu vegna þrifanna og ekki getað sagt því upp fyrirvaralaust eða fundið ný verkefni án fyrirvara. Hafi stefnandi verið búinn að fjárfesta sérstaklega í tækjum vegna ræstinganna og hafi stefndi verið langstærsti viðskiptavinur stefnanda og hafi ólögmæt uppsögn stefnanda í för með sér verulegt fjártjón, umfram það sem krafa sé gerð um. Eigi stefnandi því skilyrðislaust rétt á greiðslum í 3 mánuði frá uppsögn að telja. Miskabótakrafa stefnandans Elíasar er á því byggð að hann hafi orðið fyrir miklu áfalli vegna hinnar óréttmætu kæru sem stefndi hafi lagt fram á hendur honum. Þá hafi hann orðið fyrir þeirri niðurlægingu að sögur hafi verið bornar út um bæinn um að hann hafi verið rekinn vegna þjófnaðar. Af þessum sökum hafi hann orðið fyrir aðkasti og óþægindum en á starfssvæði hans í Vestmannaeyjum þekki allir alla og hafi þetta orðið honum mjög til álitshnekkis auk þess að skaða viðskipta- og atvinnumöguleika hans. Að því er skaðabótakröfu stefnandans Kristjánssona ehf. varðar er vísað til almennu skaðabótareglunnar. Þá er vísað til reglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og reglur um ólögmæta uppsögn. Miskabótakrafa stefnandans Elíasar er byggð á 26. gr. skaðabótalaga. Dráttarvaxtakröfur eru byggðar á III. kafla vaxtalaga. Krafa um málskostnað er reist á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi segir ágreining aðila lúta að svigrúmi verkkaupa til þess að rifta verksamningi vegna verulegrar vanefndar verksala. Þurfi að meta í hverju tilfelli fyrir sig hvort vanefnd aðila sé svo veruleg að það réttlæti fyrirvaralausa riftun án greiðslu skaðabóta. Er á því byggt að um mat á riftunarheimild verkkaupa sé rétt að gera ríkar kröfur um að sá sem riftir sé í góðri trú og að vanefnd gagnaðila sé veruleg. Við slíkt mat verði hins vegar ekki gerðar sömu kröfur og gerðar séu í opinberum refsimálum um sönnun á sekt ákærðs manns. Hagsmunir ákærðs manns, sem standi frammi fyrir refsingu í opinberu máli kalli á aðgætni og öll rök hnígi til þess að sekt hins ákærða verði að sanna að því marki að hún verði ekki vefengd með skynsamlegum rökum, sbr. lög um meðferð opinberra mála. Sé þessi skipan einn hornsteinn réttarkerfisins og um hana ríki ekki ágreiningur, þótt hún kunni að leiða til þess að sekir menn séu sýknaðir. Í ljósi þessa sé því ekki rétt að telja að sýkna í opinbera refsimálinu leiði sjálfkrafa til þess að skilyrðið um verulega vanefnd hafi ekki verið uppfyllt í aðdraganda málsins. Þvert á móti beri að meta sjálfstætt hvort stefnda hafi verið rétt að segja upp samningi aðila með hliðsjón af aðstæðum öllum. Megi finna fjölda dóma þar sem ólíku sakarmati sé beitt um sama tilvik eftir því hvort um opinbert refsimál eða einkamál sé að ræða. Stefndi byggir á því að í málinu liggi fyrir myndband úr öryggismyndavél þar sem glöggt megi sjá að mati starfsmanna stefnda að forsvarsmaður stefnanda sæki sér fé af gólfi verslunarinnar. Hafi þetta einnig verið niðurstaða lögreglurannsóknar sem fram hafi farið í kjölfar atburðanna og einnig niðurstaða handhafa ákæruvaldsins. Hafi rannsókn lögreglu m.a. falist í samanburði á verkferli forsvarsmanns stefnanda umræddan dag og aðra daga. Leiði samanburður í ljós að verkferli hans við afgreiðslukassann hafi breyst í þetta eina skipti. Þá hafi samanburður á uppgjörum verslunarinnar leitt í ljós að frávik í uppgjöri sjóðsvélar hafi verið óvenju mikið þennan dag. Byggir stefndi á því að hann hafi verið í fullum rétti að rifta umræddum verksamningi við stefnanda á grundvelli verulegra vanefnda. Eigi skaðabótakrafa stefnenda því ekki rétt á sér. Stefndi vekur athygli á því að í stefnu sé engin grein gerð fyrir því hvort stefnendur hafi freistað þess að lágmarka tjón sitt og sé krafan að því leyti alvarlega vanreifuð. Þótt ekki sé gerð krafa um frávísun af þeim sökum leiði skortur á sönnun á umfangi tjóns til sýknu. Stefndi byggir á því að ekkert í háttsemi hans réttlæti miskabótakröfu. Hafi háttsemi forsvarsmanns stefnenda gefið tilefni til þeirrar kæru til lögreglu sem síðar hafi orðið að opinberu refsimáli. Mat lögreglu og handhafa ákæruvalds hafi verið að forsvarsmaður stefnenda væri sannanlega sekur um þjófnað. Hafi riftun verksamnings aðila og kæra til lögreglu því ekki verið dæmi um gáleysislega framkomu af hálfu starfsmanna stefnda, hvað þá stórfellt gáleysi. Stefndi reisir kröfu um málskostnað á 1. og 3. mgr. 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða. Ágreiningur aðila máls þessa lýtur að því hvort stefnda hafi verið rétt að rifta verksamningi aðila vegna verulegrar vanefndar forsvarsmanna stefnenda. Þá er um það ágreiningur hvort stefnandi Elías Rúnar eigi rétt á miskabótum vegna kæru sem stefndi lagði fram á hendur honum. Eins og rakið hefur verið var stefnandi Elías Rúnar ákærður fyrir þjófnað í kjölfar rannsóknar sem fram fór á myndbandsupptöku úr öryggismyndavél í verslun stefnda. Hann var hins vegar sýknaður af ákæru með rökum sem gerð hefur verið grein fyrir hér að framan. Ljóst er að dómurinn er ekki bundinn af sönnunarmatinu í refsimálinu, enda gildir í einkamálum hið svokallaða frjálsa sönnunarmat dómara, en í sakamálum hvílir sönnunarbyrðin á ákæruvaldinu og metur dómari hverju sinni hvort nægileg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé fram komin um hvert það atriði sem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga. Umrætt myndband var sýnt í dóminum og sést þar ekki greinilega hvort einhverjir peningaseðlar lágu undir afgreiðsluborðinu þegar stefnandi kom þar að, en upptakan var mjög óskýr. Af myndbandinu má þó ráða að peningaseðlar féllu á gólfið þegar Hafdís vann að talningu úr sjóðsvél og þá má sjá hana beygja sig niður og taka eitthvað upp af gólfinu. Skömmu síðar sést þegar stefnandi kemur að afgreiðsluborðinu, beygir sig niður, virðist fara með höndina undir stólinn, reisa sig upp að því er virðist með krepptan hnefa og þá verður ekki betur séð en að hann setji eitthvað í hægri vasa sinn. Þá vekur það athygli að stefnandi lítur í átt að öryggismyndavélinni um það leyti er hann lýkur störfum við afgreiðsluborðið. Þá hefur þeirri fullyrðingu stefnda um að 15.000 krónur hafi vantað í uppgjörið ekki verið mótmælt. Þegar framanritað er virt verður að telja að stefndi hafi haft fyllstu ástæðu til að gruna stefnanda Elías Rúnar um græsku og var stefnda því rétt að leggja fram kæru á hendur honum hjá lögreglu. Ber af þessum sökum að hafna miskabótakröfu hans. Dómurinn telur að ekki verði annað ráðið af myndbandinu en að stefnandi setji eitthvað í hægri vasa sinn eftir að hafa beygt sig undir afgreiðsluborðið, en fyrir dómi kannaðist stefnandi ekki við að hafa sett neitt í vasann. Er þetta hátterni stefnanda sérstaklega grunsamlegt í ljósi þess að hann stóð þá rétt hjá ruslafötunni og því vandséð hvað hann gæti verið að setja í vasa sinn. Þá vekur einnig grunsemdir að stefnandi leit í átt að öryggismyndavélinni og jafnframt að verklag hans við önnur afgreiðsluborð var með öðrum hætti. Að mati dómsins gaf háttsemi stefnanda sem hér hefur verið lýst stefnda fullt tilefni til að ætla að stefnandi hefði rofið trúnað gagnvart honum. Var stefnda því heimilt að rifta verksamningi aðila. Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnenda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Kaupás hf., skal vera sýkn af öllum kröfum stefnenda, Kristjánssona ehf. og Elíasar Rúnars Kristjánssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 271/2014
Skuldamál Lausafjárkaup
K ehf. var gert að greiða spænska félaginu S skuld samkvæmt nánar tilgreindum reikningum, vegna skófatnaðar sem fyrrgreinda félagið hafði pantað frá hinu síðargreinda. K ehf. var ekki talið hafa tekist sönnun um galla á skófatnaði umfram það sem S hafði gengist við, né heldur að félagið ætti rétt til skaðabóta úr hendi S vegna ætlaðrar óheimillar smásölu S á skóm með vörumerki K ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Eiríkur Tómasson hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. apríl 2014. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Kron ehf., greiði stefnda, Salvador Sapena SL, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. janúar 2014. Mál þetta sem dómtekið var 8. janúar 2014 var höfðað 27. desember 2012 af hálfu Salvador Sapena SL, Av de Ronda, 67, 03600 Elda (Alicante), Spáni, á hendur Kron ehf., Laugavegi 48, Reykjavík, til greiðslu skuldar. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 51.441,08 evrur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 19. maí 2011 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða eftir mati dómsins, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Stefndi krefst þess að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi þess að honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi, að teknu tilliti virðisaukaskatts. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi er skóframleiðandi á Spáni, stofnaður árið 1987. Stefndi hannar og selur skó sem stefnandi framleiðir fyrir stefnda til verslana og í smásölu hér á landi. Stefndi keypti skó frá stefnanda á árinu 2008 fyrir 62.888,26 evrur, á árinu 2009 fyrir 111.209,10 evrur, árið 2010 fyrir 286.255,11 evrur og á árinu 2011 fyrir 168.571,08 evrur samkvæmt reikningum stefnanda. Stefndi greiddi inn á útgefna reikninga, að teknu tilliti til kreditreikninga, að fullu á árunum 2008 – 2010, en árið 2011 námu innborganir stefnda 117.130,00 evrum. Eftir stendur ógreidd skuld samtals að fjárhæð 51.441,08 evrur, sem stefnandi krefur stefnda um greiðslu á í máli þessu. Síðasta innborgun stefnda barst stefnanda í september 2011. Þegar engar frekari innborganir höfðu borist þann 10. nóvember 2011 innti stefnandi stefnda í tölvubréfi eftir efndum. Í svari stefnda 11. nóvember 2011 kemur fram að stefndi hygðist greiða skuld sína en það væri einfaldlega ekki forgangsatriði. Í tölvupósti stefnanda 21. nóvember 2011 er bent á að þá væru níu mánuðir liðnir frá því að stefnandi afhenti stefnda þær vörur sem skuldin lúti að og óskað er upplýsinga um hvenær stefndi muni greiða skuldina. Sú ósk var ítrekuð í tölvubréfi stefnanda 2. desember 2011. Engin svör bárust frá stefnda. Stefnandi sendi stefnda innheimtuviðvörun 23. apríl 2012 vegna skuldarinnar. Sama dag var stefnda send innheimtuviðvörun vegna skuldar við annað félag, Sapena Trading Company SL, sem er tengt stefnanda. Mál til innheimtu þeirrar skuldar er rekið hér við dómstólinn samhliða máli þessu. Með tölvubréfi 9. maí 2012 frá lögmanni stefnda til stefnanda hafnaði stefndi allri greiðsluskyldu. Þessi afstaða var rökstudd annars vegar með því að vörur sem stefnandi framleiddi fyrir stefnda hefðu verið að stórum hluta gallaðar og ekki hægt að selja þær, en stefnandi hefði verið upplýstur um þessa galla og viðurkennt þá. Hins vegar að stefnandi hefði einnig brotið gegn samningsskyldum sínum gagnvart stefnda og valdið stefnda öðru tjóni sem enn sé ósótt. Mótbárur stefnda um galla lúta ekki að reikningum útgefnum af stefnanda heldur að reikningum útgefnum af fyrrgreindu félagi, Sapena Trading Company SL. Mótbárur stefnda um meint samningsbrot stefnanda og bótarétt stefnda, byggir stefndi á því að viðskiptasamband aðila hafi tekið snöggan endi í nóvember 2011 þegar stefnda hafi verið bent á að stefnandi væri að selja skó, sem hannaðir voru af stefnda og báru hans vörumerki, en þegar þetta hafi spurst út hafi viðskiptavinir stefnda á Spáni nánast alveg hætt að panta vörur frá stefnda. Þessi ábending til stefnda var um skósölu í verslun Sapena Trading Company SL, en stefnandi rekur ekki útsöluverslun á Spáni. Af hálfu stefnda er á því byggt að réttur hans til þess að hafa uppi mótmæli og kröfur vegna galla, afsláttar, skaðabóta o.fl. ráðist ekki af því hvernig stefnandi og Sapena Trading Company SL hafi ákveðið að haga sínu bókhaldi og uppgjöri innbyrðis, eða í hvaða nafni samskipti og reikningar voru gerðir. Stefndi hafi talið að viðskiptum og samskiptum aðila væri endanlega lokið. Stefnandi byggir á því að um aðskilda lögaðila sé að ræða og að stefnda beri að gera upp viðskiptaskuld sína við stefnanda. Málsástæður og lagarök stefnanda Krafa stefnanda um að stefndi greiði honum 51.441,08 evrur sé byggð á mismun á útgefnum reikningum stefnanda til stefnda og mótteknum innborgunum stefnda á viðskiptareikning hans hjá stefnanda. Stefnandi hafi á tímabilinu 8. nóvember 2010 til 9. september 2011 gefið út reikninga og kreditreikninga til stefnda að fjárhæð samtals 168.571,08 evrur. Innborganir stefnda nemi hins vegar einungis 117.130,00 evrum. Mismunurinn, 51.441,08 evrur, myndi höfuðstól dómkröfu stefnanda. Á viðskiptayfirlitinu sjáist að innborganir stefnda stemmi ekki við fjárhæðir einstakra útgefinna reikninga heldur hafi verið greitt inn á viðskiptareikninginn, gjarnan í heilum þúsundum evra. Fram komi á viðskiptayfirlitinu, sbr. töflu 1 hér að neðan, að stefnandi hafi bakfært á árinu 2011 fimm af reikningum sínum til stefnda, þ.e. reikninga nr. 1427, 474, 478, 944 og 1055. Þá hafi stefnandi að auki gefið út til stefnda kreditreikninga samtals að fjárhæð 12.789,24 evrur. Þar sem ekki liggi fyrir hvaða reikninga stefndi hugðist greiða með innborgunum sínum telji stefnandi rétt að miða við að með þeim hafi verið greiddir þeir reikningar sem fyrst hafi verið gefnir út. Líti stefnandi því svo á að með þeim kreditreikningum, að viðbættum áðurnefndum innborgunum stefnda, teljist reikningar á viðskiptayfirlitinu til og með reikningi nr. 620 vera fullgreiddir, auk þess sem greiddar hafi verið 625,84 evrur upp í reikning nr. 621. Eftir standi því ógreiddar eftirstöðvar þess reiknings að fjárhæð 187,36 evrur auk ellefu annarra reikninga, að fjárhæð 51.253,72 evrur, þ.e. samtals 51.441,08 evrur, sem sé því stefnufjárhæð máls þessa, sbr. töflu 1 hér að neðan. Umræddir tólf reikningar beri með sér að þeir séu gefnir út vegna sölu og afhendingu á skófatnaði stefnanda. Stefnandi byggi á því að fyrir liggi viðurkenning stefnda á greiðsluskyldu sinni, sbr. niðurlag tölvubréfs stefnda til stefnanda 11. nóvember 2011, þar sem stefndi lýsi því yfir að hann muni borga en það sé „einfaldlega ekki forgangsatriði“. Þrátt fyrir innheimtutilraunir stefnanda, sbr. einkum tölvubréf 10. og 21. nóvember 2011, tölvubréf 2. desember 2011 og innheimtuviðvörun, dags. 23. apríl 2012, hafi engar frekari innborganir borist frá stefnda. Umrædd fjárkrafa sé því ógreidd og stefnanda nauðsynlegt að höfða mál til innheimtu skuldarinnar. 2) Um kröfu um dráttarvexti Kröfu sína um dráttarvexti byggi stefnandi á 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Svo sem hinir ógreiddu reikningar beri með sér hafi aðilar ýmist samið um að greiða skyldi 50% söluverðs áður en framleiðsla viðkomandi skófatnaðar hæfist og þau 50% sem eftir stæðu skyldi greiða áður en hann yrði afhentur eða um að greiða skyldi 30% fyrir fram og 70% innan 60 daga. Því til samræmis sé gjalddagi hvers reiknings sérstaklega tiltekinn á honum. Stefnandi miði upphafsdag dráttarvaxtakröfu sinnar við 19. maí 2011, gjalddaga síðasta ógreidda reiknings stefnanda til stefnda, reikning nr. 987. Í 1. mgr. 5. gr. laganna sé kveðið á um að hafi gjalddagi verið fyrir fram ákveðinn sé kröfuhafa heimilt að krefja skuldara um dráttarvexti sem reiknist af ógreiddri peningakröfu frá og með gjalddaga fram að greiðsludegi. Stefnanda sé því heimilt að krefja skuldara um dráttarvexti frá 19. maí 2011 til greiðsludags. 3) Um kröfu um málskostnað Stefnandi vísi til XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, varðandi kröfu sína um málskostnað. Þar sem stefnandi geti ekki nýtt sér greiddan virðisaukaskatt sem innskatt í rekstri sínum sé þess krafist að tekið verði tillit til þess við ákvörðun málskostnaðar. Tilvísun til helstu lagaraka Stefnandi byggi kröfu sína á almennum reglum samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi loforða og greiðslu skulda. Auk þess styðjist krafa stefnanda við ákvæði laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, með áorðnum breytingum, einkum VI. og VII. kafla og við meginreglur íslensks réttar, einkum kröfu- og samningaréttar. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi mótmæli öllum kröfum og málsástæðum stefnanda. Rangur og ósannaður málsgrundvöllur stefnanda Stefndi byggi sýknukröfu sína á því að málatilbúnaður stefnanda sé rangur og ósannaður. Stefnandi byggi mál sitt á því að hann eigi kröfu á hendur stefnda. Í stefnu sé þó ekki nema að mjög takmörkuðu leyti gerð grein fyrir meintum kröfum stefnanda. Þar fullyrði stefnandi einfaldlega að hann eigi kröfu á stefnda vegna framleiðslu á skóm. Vísað sé til reikninga sem stefnandi staðhæfi að hafi verið gefnir út en ekki greiddir að öllu leyti. Hvorki í stefnu né fylgiskjölum hennar sé þó að finna sönnun fyrir því hvað búi að baki þeim reikningum sem stefnandi byggi á. Í stefnu sé ekki gerð grein fyrir samningssambandinu sem liggi til grundvallar reikningunum og í fylgiskjölum sé hvorki að finna samninga né önnur sönnunargögn fyrir því að stefndi hafi beðið um alla þá framleiðslu sem stefnandi byggi kröfu sína á. Stefnandi byggi þannig málatilbúnað sinn fyrst og fremst á eigin fullyrðingum og töflum sem hann hafi sjálfur útbúið. Stefndi hafni því að ósannaðar fullyrðingar og töflur stefnanda hafi nokkurt sönnunargildi í málinu. Almennar reglur samningaréttar og réttarfars leiði til þess að sá sem haldi fram samningi beri að sýna fram á tilurð hans, aðila, efni og annað sem hann telji felast í samningnum. Stefnandi hafi ekki útskýrt hvaða lagareglur gildi um viðskipti aðila en stefnandi sé spænskur. Verði ekki betur séð en að stefnandi byggi málatilbúnað sinn algerlega á íslenskum reglum án þess að víkja að ákvæðum laga nr. 43/2000, um lagaskil á sviði samningaréttar, eða annars sem ráðið geti lagavali. Stefndi hafni því að í tölvupóstum á dómskjali komi fram viðurkenning á kröfu stefnanda. Í mesta lagi felist í þessum samskiptum viðurkenning á því að aðilar hafi átt í viðskiptasambandi, enda sé það óumdeilt. Samskiptin feli þó ekki í sér neina viðurkenningu á tilteknum kröfum, fjárhæðum þeirra, bakgrunni eða útreikningum. Verði talið að stefndi sé í skuld við stefnanda sé sú skuld aðeins brot af þeirri kröfu sem stefnandi geri í málinu. Þá eigi stefndi auk þess gagnkröfur til skuldajafnaðar. Verði fallist á kröfur stefnanda að einhverju leyti sé þess krafist að til skuldajafnaðar gagnvart kröfu stefnanda komi gagnkröfur stefnda. Gagnkröfur stefnda séu mun hærri en krafa stefnanda, sé hún einhver. Um kröfugerð stefnanda Jafnvel þótt litið verði svo á að stefnandi eigi einhverja kröfu á hendur stefnda þá sé útreikningur dómkröfunnar rangur. Stefnandi taki ekki tillit til þess að stefndi eigi gagnkröfur á hendur stefnanda sem komi til lækkunar kröfum stefnanda. Auk þess séu útreikningarnir óljósir. Skór, sem stefnandi hafi ekki afhent Stefndi hafni kröfum og málatilbúnaði stefnanda með öllu enda hafi stefnandi engin gögn lagt fram sem sýni fram á réttmæti þeirra reikninga sem hann byggi kröfu sína á. Af málatilbúnaði og gögnum stefnanda megi auk þess sjá að stefnandi krefjist greiðslna fyrir skó sem hann viðurkenni sjálfur að hafa aldrei afhent. Stefnandi hafi ekki skilað þeim skópörum sem send hafi verið til hans til að sýna fram á galla í framleiðslunni. Skórnir séu tískuvara og tímabilið, sem þessum skóm hafi verið ætlað, sé nú löngu liðið og skórnir séu því einskis virði fyrir stefnda í dag. Stefndi hafi orðið fyrir tjóni vegna þess að hann hafi ekki getað selt skóna. Stefnandi hafi borið ábyrgð á ýmsum smásöluverslunum Stefnandi sé staðsettur á Spáni og stefndi hafi selt hluta af framleiðslu stefnanda til Spánar. Í hagræðingarskyni hafi orðið að samkomulagi að stefnandi sendi skósendingar beint til nokkurra fyrirtækja á Spáni og sæi einnig um að rukka þau fyrirtæki. Stefnandi taki þó ekkert tillit til þessa samkomulags í kröfugerð sinni. Stefnandi nefni það ekki í málatilbúnaði sínum að stefnandi hafði skuldbundið sig til þess að innheimta hjá ýmsum smásöluverslunum á Spáni. Ekki nóg með það heldur hafi stefndi ábyrgst greiðslur frá tilteknum smásöluverslunum. Gallar á vörum frá stefnanda Stefnandi viti af því að fjöldi skópara hafi verið gallaður en kjósi þó að taka ekki tillit til þess í kröfugerð sinni og málatilbúnaði, nema að örlitlu leyti í varakröfu (svo). Skór sem beri vörumerki stefnda séu bæði gæða- og tískuvörur. Gallar á skónum, jafnvel smávægilegir, leiði þannig til þess að skórnir verði ónothæfir enda enginn markaður fyrir lítillega gallaða eða viðgerða skó. Stefndi hafi gert kröfu um 100% afslátt af nánast öllum gölluðum skóm og stefnanda sé ekki rétt að leggja eigið mat á afsláttinn. Þar sem stefndi geti ekki selt gölluð skópör verði afslátturinn að vera 100%. Stefnandi hafi ekki skilað skónum sem hann hafi fengið senda til að kanna galla. Engu að síður geri stefnandi nú m.a. kröfu um greiðslu fyrir þá skó. Auk þess hafi stefnandi ekki greitt kostnað vegna sendingarinnar eins og honum hafi borið að gera. Skaðabætur Komið hafi í ljós að stefnandi hafi framleitt vörur stefnda til eigin nota. Stefnandi hafi framleitt skó eftir hönnun stefnda, Kron by Kronkron, og selt þá í útsöluverslunum sínum. Stefndi hafi að sjálfsögðu aldrei samþykkt að stefnandi mætti framleiða og selja Kron by Kronkron skóna í sína þágu. Háttsemi stefndanda feli þannig í sér gróft brot gegn trúnaðarskyldu stefnanda sem framleiðanda eftir hönnun stefnda. Stefndi hafi orðið fyrir gríðarmiklu tjóni í kjölfar þessarar ólögmætu háttsemi stefnanda enda hafi stefndi misst viðskiptavini sína á Spáni í kjölfarið. Stefndi eigi því kröfu um skaðabætur vegna þess tjóns. Krafan byggi á almennu skaðabótareglunni og séu öll skilyrði hennar uppfyllt. Háttsemi stefnanda sé saknæm og ólögmæt og hafi valdið stefnda tjóni. Tjón stefnda sé í orsakasambandi við háttsemi stefnanda og sennileg afleiðing af henni. Stefndi telji að tjón sitt nemi a.m.k. 200.000 evrum. Stefndi hafi einnig orðið fyrir tjóni vegna galla í vörum stefnanda. Stefndi hafi m.a. þurft að bæta viðskiptavinum sínum tjón þeirra vegna þess að þeir hafi keypt gallaða skó. Einnig hafi stefndi þurft að senda skó í viðgerð á Íslandi með tilheyrandi kostnaði. Þá hafi stefndi orðið fyrir miklum tekjumissi vegna þess að ekki hafi verið hægt að selja gallaða skó. Gallaðir skór hafi tilheyrt vörumerkinu Kron by Kronkron en það séu söluhæstu skórnir í verslun stefnda og því sé tjónið vegna sölutaps mikið, eða rúmlega 21 milljón króna. Stefnandi hafi ekkert gert til að takmarka tjón í viðskiptum aðila. Þannig hafi stefnandi t.d. neitað að afhenda skó nema stefndi greiddi að fullu reikninga, sem þó hafi verið gríðarmikill ágreiningur um. Stefnandi hafi vitað að stefnda var nauðsynlegt að fá vörurnar á réttum tíma enda um að ræða tískuvöru sem aðeins sé seljanleg á stuttu tímabili, sem spanni varla meira en hálft ár. Þetta, eitt og sér, hafi valdið stefnda tjóni. Skórnir séu tískuvara og verðmæti þeirra verði lítið sem ekkert komist þeir ekki í búðir fyrir það tímabil sem þeim sé ætlað. Fjárhæð gagnkrafna stefnda Öll framangreind atriði komi til lækkunar á kröfum stefnanda, séu þær yfirleitt til staðar. Ljóst sé að jafnvel þótt fallist yrði á kröfu stefnanda í heild sinni þá myndu framangreindar gagnkröfur leiða til þess að endanleg krafa stefnanda yrði engin. Í greinargerð áskildi stefndi sér rétt til að leggja síðar fram tölulega útreikninga á gagnkröfum sínum, eftir atvikum að fengnum frekari gögnum, en engir slíkir útreikningar hafa verið lagðir fram í málinu. Dráttarvextir Upphafstíma dráttarvaxtakröfu stefnanda sé mótmælt. Engin stoð sé fyrir því að krefjast dráttarvaxta frá 19. maí 2011. Dráttarvextir verði fyrst dæmdir af kröfu stefnanda, verði hún dæmd, frá dómsuppsögudegi. Málatilbúnaður stefnanda sé allur ósannaður og krafan svo óskýr að ekki sé hægt að gera ráð fyrir því að stefndi hefði getað lagt mat á hana fyrr en dómur falli, fari svo að krafan verði dæmd að einhverju leyti. Ósanngjarnt sé að stefnandi njóti þess í formi dráttarvaxta. Vísi stefndi að þessu leyti til 9. gr. laga nr. 38/2001. Aðrar málsástæður og lagarök stefnda Um rétt til skuldajafnaðar vísist til almennra reglna kröfuréttar, og 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Vísað sé til reglna samninga- og kröfuréttar að því er varði réttar efndir samninga og trúnaðarskyldu samningsaðila. Þá sé vísað til reglna um afpöntun, galla, afslátt og skaðabætur. Vísað sé til sönnunarreglna einkamálaréttarfars um að sá sem haldi fram kröfu beri að sýna fram á réttmæti kröfunnar, grundvöll hennar og umfang. Málskostnaðarkrafa stefnda eigi sér stoð í 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Sökum óvissu í málinu sé því mótmælt að stefnandi eigi rétt til málskostnaðar úr hendi stefnda þó að kröfur hans verði að öðru leyti teknar til greina, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ekki er í greinargerð stefnda að finna rökstuðning fyrir kröfu stefnda um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun. Niðurstaða Mál þetta er höfðað til innheimtu skuldar stefnda við stefnanda samkvæmt viðskiptayfirliti um útgefna reikninga stefnanda á tímabilinu frá 8. nóvember 2010 til 19. maí 2011 og innborganir stefnda á viðskiptareikninginn. Stefndi telur tilefni reikninganna ósannað og heldur því jafnframt fram að hann eigi gagnkröfur á hendur stefnanda til skuldajafnaðar. Stefndi viðurkennir að aðilar hafi átt í viðskiptasambandi og mótmælir því ekki að hafa innt af hendi þær innborganir sem tilgreindar eru í viðskiptayfirliti stefnanda. Stefnandi hefur lagt fram afrit reikninga þeirra sem hann byggir kröfur sínar á, upplýsingar um pantanir stefnda og tölvupóstsamskipti aðila um viðskiptin þar sem meðal annars kemur fram að stefndi hafði hug á að greiða skuld sína við stefnanda í október 2011, að fjárhæð 51.441,08 evrur, en þá hafði verið tekið tillit til kreditreikninga sem stefnandi gaf út á tímabilinu 15. maí til 9. september 2011. Upplýst er að sá afsláttur sem felst í kreditreikningunum var samkomulag aðila um uppgjör vegna galla á skóm í tilteknum sendingum frá stefnanda og að stefndi hefur engar frekari kröfur gert vegna galla á skóm í sendingum frá stefnanda. Um viðskipti aðila fer að lögum nr. 50/2000 um lausafjárkaup, sbr. 1. mgr. 5. gr. laganna, að teknu tilliti til ákvæða XV. kafla þeirra. Stefnandi þykir, með hliðsjón af þeim lögum og almennum reglum kröfuréttar og samningaréttar, hafa sýnt nægilega fram á að hann eigi þá kröfu á hendur stefnda sem hann krefst greiðslu á og að sú krafa sé ógreidd. Af hálfu stefnda er því haldið fram að hann eigi gagnkröfur á hendur stefnanda vegna galla í tilteknum sendingum og skaðabótakröfu vegna óheimillar smásölu stefnanda á skóm með vörumerki stefnda. Við meðferð málsins hefur komið fram að stefndi hafði á árinu 2011 viðskipti við annað fyrirtæki, Sapena Trading Company SL. Upplýst er í málinu að stefndi hætti að greiða inn á viðskiptareikning sinn hjá stefnanda, Salvador Sapena SL, þegar fyrirtækið Sapena Trading Company SL synjaði stefnda um frekari skósendingar nema það fengi fyrst greidda skuld vegna fyrri sendinga. Þá er upplýst að gallar þeir sem stefndi vísar til í máli þessu að heimili honum gagnkröfu eru á skóm í sendingum sem stefndi fékk frá fyrirtækinu Sapena Trading Company SL, en ekki frá stefnanda. Loks eru þær málsástæður stefnda sem byggja á því að stefnandi hafi valdið stefnda tjóni með því að hafa án heimildar selt vörur stefnda á útsöluverði í verslun sinni á Spáni þeim annmörkum háðar að ekki er upplýst um að stefnandi reki neinar smásöluverslanir á Spáni. Verslanir mun á hinn bóginn um tíma hafa rekið fyrrnefndur viðskiptaaðili stefnda, Sapena Trading Company SL, sem einnig hefur höfðað mál hér fyrir dóminum á hendur stefnda til greiðslu viðskiptaskuldar stefnda við sig. Þessar sömu málsástæður um gagnkröfur hefur stefndi einnig uppi til varnar í því dómsmáli. Um tengsl félaganna er upplýst að fyrirsvarsmaður stefnanda, sem stofnað var 1987, er faðir fyrirsvarsmanns hins félagsins, sem stofnað var árið 2009. Stefndi hefur borið því við að félögin hafi komið fram sem einn og sami aðili gagnvart stefnda og að hann hafi ekki orðið var við þá breytingu sem varð þegar hluti viðskiptanna var fluttur yfir í nýtt félag. Stefnda hlaut þó að hafa verið ljóst að um tvö aðskilin fyrirtæki var að ræða. Um það bera vitni tölvupóstur með staðfestingu starfsmanns stefnda á skilningi á því að þetta séu aðskilin fyrirtæki, fyrirliggjandi upplýsingar um aðgreind samskipti stefnda við starfsmenn hvors um sig, móttaka sendinga frá hvoru fyrirtæki um sig og innborganir á reikninga hvors um sig. Hafna verður kröfum stefnda um að gagnkröfur sem hann kunni að eiga á hendur öðrum aðila komi til álita til skuldajafnaðar við kröfur stefnanda á hendur honum. Málsástæður stefnda, sem stefnandi hefur mótmælt, um að stefnandi krefjist greiðslna fyrir skó sem hann hafi aldrei afhent og um að stefnandi hafi skuldbundið sig til að innheimta kröfur fyrir stefnda hjá ýmsum smávöruverslunum á Spáni, hafa ekki verið studdar neinum gögnum eða rökum og verður þeim því hafnað. Stefndi hefur ekki fært fram nein gögn eða rök til stuðnings kröfum sínum um bætur vegna tjóns að fjárhæð rúmlega 21 milljón króna vegna sölutaps og viðgerðakostnaðar á skóm frá stefnanda. Þá hefur ekkert komið fram í málinu sem styðji þá fullyrðingu stefnda að stefnandi hafi valdið stefnda tjóni með því að neita að afhenda skó nema stefndi greiddi að fullu reikninga sem mikill ágreiningur hafi verið um. Stefndi hefur í máli þessu lagt fram fjölda skjala sem eingöngu eiga við um viðskipti stefnda við fyrirtækið Sapena Trading Company SL og er sú skjalaframlagning hvorki til gagns fyrir málatilbúnað stefnda né skýrleika málsins. Stefndi hefur hvorki sýnt fram á að hann eigi gagnkröfur á hendur stefnanda til skuldajafnaðar, né að hann hafi greitt skuld sína við stefnanda. Réttmæti kröfu stefnanda hefur honum ekki tekist að hnekkja og verður því gert að greiða hana. Stefnandi krefst dráttarvaxta á kröfu sína frá 19. maí 2011 og miðar þar við gjalddaga síðasta ógreidda reiknings sem hann gaf út. Stefndi mótmælir þeim upphafsdegi dráttarvaxta. Dráttarvaxtakröfu sína styður stefnandi við 1. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, sem heimilar kröfuhafa að reikna dráttarvexti frá og með gjalddaga peningakröfu, hafi gjalddagi verið fyrir fram ákveðinn. Upplýst er að í viðskiptasambandi aðila gaf stefnandi út reikninga fyrir pöntunum, gert var ráð fyrir að hluti greiddist fyrir fram og eftirstöðvar eftir afhendingu sendinga, en í raun greiddi stefndi ekki hvern reikning fyrir sig, heldur greiddi inn á viðskiptareikning sinn hjá stefnanda í slumpum. Í viðskiptasambandinu hafði þannig ekki verið lagt neitt upp úr skráðum gjalddaga á reikningum, eins og viðskiptayfirlitið sem stefnandi hefur lagt fram ber ljóslega með sér. Ekki verður séð að stefnandi hafi, við ráðstöfun innborgana stefnda inn á elstu skuld hverju sinni, svo sem honum var heimilt, reiknað dráttarvexti eða annars konar álag á höfuðstól frá skráðum gjalddaga þeirra reikninga. Að þessu virtu þykir eins og á stendur rétt að taka mið af reglu 3. mgr. 5. gr. vaxtalaga, sem á við þegar ekki hefur verið samið um gjalddaga kröfu, og reikna dráttarvexti frá og með þeim degi þegar liðinn er mánuður frá því að kröfuhafi sannanlega krafði skuldara með réttu um greiðslu. Þótt fyrir liggi í málinu tölvupóstsamskipti starfsmanns stefnda og fyrirsvarsmanns stefnanda frá haustmánuðum 2011, þar sem rætt er um stöðu viðskiptaskuldarinnar að teknu tilliti til einstakra reikninga og innborgana og þar komi fram greiðslutilmæli af hálfu stefnanda, þykja þau ekki nægilega afgerandi til þess að unnt sé, gegn andmælum stefnda, að leggja þau samskipti til grundvallar um það tímamark þegar stefnandi sannanlega krafði stefnda með réttu um greiðslu. Með kröfubréfi 23. apríl 2012 var stefndi sannanlega krafinn um greiðslu og verður því fallist á kröfu stefnanda um dráttarvexti mánuði síðar eða frá 23. maí 2012. Stefnda verður í samræmi við úrslit málsins og 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 gert að greiða stefnanda málskostnað, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Engin efni þykja til að fallast á þá málsástæðu stefnda að beita beri 3. mgr. 130. gr. laganna vegna óvissu í málinu. Málskostnaður, sem stefnda verður gert að greiða stefnanda, þykir hæfilega ákveðinn 852.000 krónur, þar með talinn virðisaukaskattur. Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndi, Kron ehf., greiði stefnanda, Salvador Sapena SL, 51.441,08 evrur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 23. maí 2012 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 852.000 krónur í málskostnað, þar með talinn er virðisaukaskattur á málflutningsþóknun.
Mál nr. 35/2009
Skaðabætur Líkamstjón Sjúkrakostnaður Örorka
H krafði S hf. og Ó um bætur vegna umferðarslyss sem hún varð fyrir 20. desember 2003. Deildu aðilar í málinu um uppgjör bótanna. Talið var að S hf. og Ó hefðu nú þegar bætt H að fullu þann varanlega miska sem henni hafði verið metinn vegna slyssins. Þá var ekki fallist á það með H að uppreikna ætti lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 miðað við launavísitölu, þar sem ótvírætt væri samkvæmt 15. gr. laganna að bætur skyldu hækka samkvæmt lánskjaravísitölu. Þá var þess jafnframt hafnað að dæma H bætur fyrir varanlega örorku miðað við hvort tveggja fullt starf á almennum vinnumarkaði og heimilisstörf. H hafði nú þegar fengið greiddar þær þjáningabætur sem hún krafði S hf. og Ó um og ekki gert fyrirvara vegna þessa þáttar uppgjörsins og var kröfu hennar um greiðslu frekari þjáningabóta því hafnað. Þá var talið að H hefði fengið sjúkrakostnað og annað fjártjón sitt bætt að fullu fyrir utan aksturskostnað að fjárhæð 65.637 krónur og var S hf. og Ó gert að greiða H þá fjárhæð. Í málinu gerði H jafnframt kröfu um bætur vegna framtíðar sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns. Var þeirri kröfu skipt í tvennt, annars vegar kröfu um bætur vegna sjúkraþjálfunar, vitjana til heimilislæknis, taugalæknis og lyfjakostnaðar í framtíðinni og hins vegar metnu vinnutekjutapi hennar vegna dvalar við endurhæfingu í sex vikur á ári. Hvað varðaði fyrri kostnaðarliðinn var talið að þrátt fyrir að í útreikningi matsmanna væri ekki tekið tillit til hagræðis við eingreiðslu og óvissuþátta sem þessu tengdust þóttu gögn málsins nægileg til þess að unnt væri að dæma bætur vegna þessa að álitum og voru S hf. og Ó því dæmd til að greiða henni 150.000 krónur vegna þessa liðar. Hvað varðaði seinni kröfuliðinn sem laut að metnu vinnutekjutapi hennar vegna dvalar við endurhæfingu var talið að þar sem H hefði verið metin 35% varanleg örorka vegna líkamstjóns þess sem hún hlaut í slysinu, hefði hún fengið tjón vegna fjarvista frá vinnu bætt. Voru S hf. og Ó samkvæmt þessu dæmd til að greiða H samtals 215.637 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu fyrir sitt leyti 31. mars 2009. Þau krefjast aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að krafa aðaláfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður falli niður. I Fyrir Hæstarétti greinir aðaláfrýjandi kröfu sína í fimm hluta. Í fyrsta lagi krefst hún miskabóta að fjárhæð 1.331.700 krónur. Í öðru lagi krefst hún bóta fyrir varanlega örorku, en sá kröfuliður er tvíþættur, annars vegar 5.902.500 krónur vegna tekjutaps sem hún verði fyrir vegna skerðingar á getu til vinnu utan heimilis, en hins vegar 4.216.000 krónur vegna tjóns sem hún telur sig verða fyrir vegna skerðingar á getu til að sinna heimilisstörfum. Í þriðja lagi krefst hún þjáningabóta að fjárhæð 62.400 krónur. Í fjórða lagi krefst hún bóta vegna sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns, sem hún telur að þegar sé orðið, 1.771.222 krónur og í fimmta lagi bóta fyrir sjúkrakostnað og annað fjártjón til framtíðar, 410.619 krónur. II Fallist er á forsendur og niðurstöðu héraðsdóms um að aðaláfrýjandi hafi að fullu fengið bættan þann varanlega miska sem henni var metinn vegna slyssins 20. desember 2003. Krafa áfrýjanda um bætur vegna varanlegrar skerðingar á getu til að afla vinnutekna var metin 35% í yfirmati 1. október 2007. Gagnáfrýjendur greiddu í sama mánuði 4.216.621 krónu í bætur vegna þessa þáttar samkvæmt 5. - 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Miðaði greiðsla gagnáfrýjenda við lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. laganna eftir að þau höfðu verið hækkuð til samræmis við lánskjaravísitölu, sbr. 1. mgr. 15. gr. sömu laga. Aðaláfrýjandi miðar kröfuna við að lágmarksfjárhæðin eigi fremur að hækka til samræmis við hækkun launavísitölu, eins og laun geri almennt, ella sé um að ræða brot gagnvart henni á jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Með vísan til forsendna héraðsdóms er fallist á niðurstöðu hans um sýknu gagnáfrýjenda af þessum þætti kröfunnar. Krafa aðaláfrýjanda um bætur vegna varanlegrar skerðingar á getu til að vinna heimilisstörf, sem metin var 25% í yfirmatsgerð, er gerð til viðbótar kröfu um bætur fyrir varanlega örorku. Ekki verður viðurkenndur réttur hennar til bóta fyrir varanlega örorku miðað við hvort tveggja fullt starf á almennum vinnumarkaði og heimilisstörf. Verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu af þessum þætti kröfunnar. Þá gerir aðaláfrýjandi kröfu um þjáningabætur, 62.400 krónur. Þessa fjárhæð fékk hún greidda í desember 2005. Gerði hún þá ekki fyrirvara vegna þessa þáttar. Verða gagnáfrýjendur þegar af þessari ástæðu sýknaðir af kröfunni. III Þá gerir aðaláfrýjandi kröfu um 1.771.222 krónur vegna sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns, sem þegar er til fallið. Kröfuliður þessi er reistur á fyrri hluta matsgerðar endurhæfingarlæknis og tryggingastærðfræðings 6. júní 2008. Voru þau dómkvödd að ósk áfrýjanda til að meta eftirfarandi: ,,Hver er sjúkrakostnaður og annað fjártjón matsbeiðanda fram að stöðugleikamarki, vegna afleiðinga slyssins. Hver hefur sjúkrakostnaður hans og annað fjártjón verið til dagsins í dag, vegna afleiðinga slyssins.“ Matsmenn svara þessari spurningu með því að telja saman ýmsan kostnað samkvæmt reikningum sem fram eru lagðir í málinu samtals 1.705.585 krónur. Til viðbótar meta þeir aksturskostnað 65.637 krónur, sem aðaláfrýjandi hafi orðið fyrir fram til ársloka 2007 vegna ferða til lækna, sjúkraþjálfara, sjúkrahúsa og á matsfundi, allt vegna afleiðinga slyssins. Miða matsmenn útreikning sinn á aksturskostnaði við auglýsingu nr. 4/2007 um akstursgjöld ríkisstarfsmanna. Í héraðsdómi er tekið fram, að þessi þáttur matsins hafi ekki sætt sérstökum andmælum af hálfu gagnáfrýjenda. Af gögnum málsins verður ekki séð að slík andmæli hafi komið fram. Er fallist niðurstöðu héraðsdóms um að gagnáfrýjendum beri samkvæmt 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga að bæta aðaláfrýjanda þennan aksturskostnað. Gagnáfrýjendur hafna því að aðaláfrýjandi eigi ógreidda kröfu á hendur sér vegna framangreindra 1.705.585 króna. Þeir hafi samkvæmt gögnum málsins greitt 1.370.463 krónur í sjúkrakostnað og annað fjártjón þar af 45.000 krónur 19. desember 2005 vegna annars fjártjóns og hafi sú greiðsla verið innt af hendi, án þess að aðaláfrýjandi hafi lagt fram reikninga henni til stuðnings. Þeir kröfuliðir, sem ekki hafi verið greiddir og séu hluti af þeirri fjárhæð, er síðast greinir, séu reikningur 7. mars 2007 vegna myndatöku á Landspítala háskólasjúkrahúsi 10.680 krónur, reikningur 17. ágúst 2007 vegna lækniskostnaðar 20.500 krónur, reikningur 12. september 2007 vegna endurrita skattframtala 2.350 krónur og reikningur Heilsugæslunnar Sólvangs 2. október 2007, 700 krónur. Gagnáfrýjendur halda því fram að þar sem samalögð fjárhæð þessara kröfuliða, 34.230 krónur, sé lægri en sú greiðsla, 45.000 krónur, sem innt var hendi, og getið er að framan, hafi aðaláfrýjandi þegar fengið greiðslur sem nemur framangreindum reikningum. Fallist er á með gagnáfrýjendum að tjón aðaláfrýjanda vegna þessara kröfuliða sé að fullu bætt. Þá telur aðaláfrýjandi að ógreiddir séu tveir reikningar vegna læknisþjónustu, sem matsmenn töldu með í þessum þætti matsgerðarinnar, samtals að fjárhæð 11.030 krónur. Samkvæmt reikningunum sjálfum, sem eru meðal gagna málsins, er hér um að ræða hluta sjúkratrygginga í viðkomandi lækniskostnaði, en gagnáfrýjendur hafa greitt hluta sjúklings samkvæmt þessum reikningum. Á þessi krafa því ekki rétt á sér. Þá hafna gagnáfrýjendur því að þeim beri skylda til að greiða matskostnað undirmatsmanna, 404.100 krónur, enda hafi mat þetta ekki gagnast aðaláfrýjanda og hann óskað yfirmats í kjölfar undirmatsgerðarinnar. Í gögnum málsins kemur fram að kröfuliður þessi var hluti af málskostnaðarkröfu aðaláfrýjanda fyrir héraðsdómi, en þar naut hún gjafsóknar. Í héraðsdómi er mælt fyrir um að allur gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda greiðist úr ríkissjóði, en auk málflutningsþóknunar lögmanns hennar sé um að ræða útlagðan kostnað vegna tveggja matsgerða samtals að fjárhæð 897.100 krónur. Fyrir Hæstarétti voru aðilar sammála um að hluti af þessari fjárhæð væri matskostnaður sá er hér um ræðir. Eins og kröfugerð aðila er háttað kemur málskostnaðarákvörðun héraðsdóms og ákvörðun um gjafsóknarkostnað ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt öllu framansögðu verður hafnað kröfu aðaláfrýjanda um að hún eigi rétt til frekari greiðslu samkvæmt þessum þætti matsgerðarinnar en gagnáfrýjendur hafa þegar innt af hendi. IV Krafa aðaláfrýjanda um sjúkrakostnað og annað fjártjón til framtíðar 410.619 krónur er reist á síðari hluta matsgerðar 6. júní 2008. Þar var óskað mats á: ,,Hver verður framtíðar sjúkrakostnaður matsbeiðanda frá ársbyrjun 2008 til 67 ára aldurs matsbeiðanda, vegna afleiðinga slyssins, þann 20. des. 2003.“ Kröfuliður þessi er tvíþættur. Annars vegar er krafist 219.484 króna, sem er metin kostnaðarhlutdeild aðaláfrýjanda í sjúkraþjálfun, vitjunum til heimilislæknis, taugalæknis og lyfjakostnaði í framtíðinni. Kostnaður þessi er núvirtur miðað við stöðugleikatímamark 20. mars 2004 og er við þann útreikning miðað við 4.5% ársvexti og tilgreindar lífslíkur. Ekki hefur við þennan útreikning verið tekið tillit til þess hagræðis sem aðaláfrýjandi hefur af því að fá kostnað þennan greiddan í einu lagi fyrirfram. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga skal sá sem bótaábyrgð ber á líkamstjóni greiða sjúkrakostnað og annað fjártjón sem af því hlýst. Kostnaður þessi er ekki bundinn við að hann falli til fyrir stöðugleikatímamark, þótt málum oftast svo háttað. Aðaláfrýjandi hefur sannað með læknisfræðilegum gögnum að henni sé nauðsynlegt að stunda endurhæfingu til þess að heilsufar hennar versni ekki. Hún hefur lagt fram matsgerð, sem ekki hefur verið hnekkt, þar sem metin er endurhæfingarþörf hennar, þörf fyrir læknisaðstoð og lyf og hlutdeild hennar í kostnaði við þetta metin til núvirðis. Í mati á varanlegum afleiðingum líkamstjóns þess, sem aðaláfrýjandi hlaut, er miðað við 35% varanlega örorku. Verður að skilja matsgerðina svo, að þörf hennar fyrir endurhæfingu, læknisaðstoð og lyf í framtíðinni miðist við að hún geti með því móti haldið 65% atvinnuþátttöku. Einnig verður að taka tillit til þess, að með því að bæta 20 stiga varanlegan miska hennar vegna slyssins, hefur hún að því marki meðal annars fengið bætur vegna varanlegra þjáninga og óþæginda, sem af slysinu leiða í framtíðinni. Þótt ekki sé í útreikningi matsmanna tekið tillit til hagræðis af eingreiðslu og óvissuþátta, sem þessu tengjast, þykja gögn málsins nægileg til að unnt sé að dæma bætur vegna þessa kröfuliðar að álitum. Verða gagnáfrýjendur dæmdir til að greiða henni 150.000 krónur í bætur vegna þessa liðar. Hins vegar er krafa aðaláfrýjanda um annað fjártjón í framtíðinni reist á metnu vinnutekjutapi vegna dvalar við endurhæfingu í sex vikur á ári, 191.135 krónur miðað við uppfærð lágmarkslaun reiknað til núvirðis 20. mars 2004. Aðaláfrýjanda var metin 35% varanleg örorka vegna líkamstjóns þess sem hún hlaut í slysinu 20. desember 2003. Hún hefur fengið það tjón sitt bætt en í því felst að henni eru að framangreindu marki bættar fjarvistir frá vinnu sem hún verður fyrir. Verður þessum kröfulið því hafnað. Samkvæmt framansögðu verða gagnáfrýjendur dæmdir óskipt til að greiða aðaláfrýjanda 215.637 krónur (150.000 + 65.637) með vöxtum eins og greinir í dómsorði auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Það athugast að dráttarvextir eru tilgreindir á ófullnægjandi hátt í dómsorði héraðsdóms. Dómsorð: Gagnáfrýjendur Sjóvá-Almennar tryggingar hf. og Ómar Hekim Sunal greiði óskipt aðaláfrýjanda, Huldu Margréti Baldursdóttur, 215.637 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. október 2008 til greiðsludags. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms er óraskað. Gagnáfrýjendur greiði óskipt aðaláfrýjanda 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Málsástæður og lagarök stefnanda. a. Töluleg útlistun aðalkröfu. 1. Stefnandi kveður miskabætur vera byggðar á 4. gr. skbl. Stuðst er við sama miskahöfuðstól og hið stefnda tryggingafélag miðar greiðslu sína á viðbótarmiska við. Byggir stefnandi á að þessi útreikningur sé í samræmi við 2. mgr. 15. greinar skbl. og niðurstöðu yfirmatsins frá 1. október 2007. Byggir stefnandi á að heildarmiskann, 20%, beri að reikna frá ofangreindum miskahöfuðstól, en ekki aðeins 10% hans, eins og hið stefnda tryggingafélag miðar við. Samtals greiðir hið stefnda félag í miskabætur 596.850 krónur + 665.850 eða 1.262.700, í stað 1.331.700, en mismunurinn er 69.000 krónur. Stefnandi bendir á að hinn 16. desember 2005 og 18. október 2007 var tekið við miskabótum með fyrirvara. 2. Bætur fyrir varanlega örorku eru byggðar á yfirmatinu og lágmarkslaunum skv. 3. mgr. 7. gr. skbl. Eru lágmarkslaun hækkuð skv. launavísitölu, þannig eru lágmarkslaun skv. 3. mgr. 7. gr. skbl. 1.200.000 kr. margfölduð launavísitölu í mars 2004, 5356, og deilt með launavísitölu í júlí 1993, 2870, sem gerir 2.239.500 kr. Byggt er á stuðli 6. gr. skaðabótalaga, miðað við aldur stefnanda á stöðugleikapunkti, 10.181, eins og hið stefnda félag gerir í uppgjöri sínu 18. október 2007. Byggir stefnandi á að það brjóti gegn jafnræðisreglu stjórnarskrár að hækka laun þeirra sem falla undir 1. mgr. 7. gr., og fá laun sín hækkuð samkvæmt launavísitölu, þegar þeir, sem vegna aðstæðna eru ekki með tekjureynslu, vegna fullrar atvinnuþátttöku þrjú ár fyrir slys, eins og stefnandi var, eru metnir samkvæmt lánskjaravísitölu sem er töluvert lægri mælikvarði, eins og samanburður aðalkröfu og varakröfu sýnir. Byggir stefnandi á að með þeim hætti sé tjónþolum skipt í tvær fylkingar, þar sem önnur fylkingin, sem stefnandi tilheyrir, fá tjón sitt bætt með öðrum og lakari hætti en sú fylking sem fellur undir 1. mgr. 7. gr. Bætur fyrir heimilisstörf byggir stefnandi á, að hefði slysið ekki orðið, hefði hún bæði unnið úti og hugsað um heimilið, en hún eigi 4 börn á ungum aldri. Það sé þekkt í íslensku þjóðfélagi, að þannig hagi til, en vinna á heimili með 4 börn sé nánast full vinna. Þá vinni konur hér á landi sem eru útivinnandi við þannig aðstæður og vitanlega eigi að miða bæturnar við það. Til vara byggir stefnandi á að taka verði tillit til skerðingar á vinnu við heimilisstörf að einhverju leyti, þegar má1 þetta verður tekið til úrlausnar, til viðbótar við bætur vegna vinnu utan heimilis, verði þessi bótaþáttur ekki viðurkenndur í heild sinni. Byggir stefnandi á, að samkvæmt 2. mgr. 1. gr. skaðabótalaga jafngildi vinna á heimili, vinnu úti á hinum almenna vinnumarkaði og hafi það verið staðfest með nokkrum dómum Hæstaréttar Íslands. Vísar stefnandi til þeirra dómfordæma kröfu sinni til grundvallar. 3. Þjáningabætur eru þær sömu og í fyrra uppgjöri frá 19. desember 2005 eða 62.400. Byggir stefnandi þessa kröfu sína á grunnreglu þeirri sem kemur fram í greinargerð með 11. gr. skaðabótalaga á þessa leið: „Hinn bótaskyldi á ekki rétt á að krefjast þess að máli sé tekið upp til nýrrar ákvörðunar. Þess vegna er ekki heimilt að taka mál upp aftur að kröfu tjónvalds þótt síðar komi í ljós að heilsa tjónþola reynist betri en gert var ráð fyrir þegar máli var endanlega lokið.“ 4. Annað fjártjón og sjúkrakostnaður. Fyrir liggur matsgerð um sjúkrakostnað stefnanda, unnin af Vigfúsi Ásgeirssyni tryggingastærðfræðingi og Ólöfu H. Bjarnadóttur, endurhæfingar- og taugalækni, dags. 6. júní 2008. Þar kemur fram að kostnaður stefnanda vegna læknisvottorða og annars kostnaðar vegna læknisskoðana og rannsókna, ásamt matskostnaði og lögmannskostnaði, sé samtals 1.705.585 krónur. Hluti þessa kostnaðar hefur verið greiddur af hinu stefnda félagi eða 767.800 kr. Eftir standi 709.810 kr. sem er lögmannskostnaður 251.023 kr., reikningar samtals að fjárhæð 5.136+5.894 kr., + 10.680 kr. og vegna undirmatsgerðar 404.100 kr. Reikningar að fjárhæð 20.500 kr., 2.350 kr., 700 kr. og 9.427 kr. Byggir stefnandi á að þessar eftirstöðvar falli undir 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga, sem sjúkrakostnaður og annað fjártjón. Einnig byggir stefnandi á, að mat hinna dómkvöddu matsmanna á aksturskostnaði hennar komi ofangreindum kostnaði til viðbótar, eða 65.637 kr. Samtals er því ógreitt samkvæmt ofangreindum útreikningum fyrir annað fjártjón og sjúkrakostnað 709.810+65.637 eða 775.447 kr. 5. Kröfu um framtíðar sjúkrakostnað og annað fjártjón byggir stefnandi á sömu matsgerðinni frá 6. júní 2008. Kostnaður þessi er miðaður við stöðugleikapunkt 219.484 kr., þ.e. læknis- og lyfjakostnað. Þá er framtíðartekjutjón vegna sjúkrahúslegu metið á 191.135 kr. miðað við stöðugleikapunkt. Samtals er krafan að fjárhæð 410.619 kr. Stefnandi byggir þessa kröfu sín á 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga og 2. mgr. 264. gr. þágildandi almennra hegningalaga um röskun á stöðu og högum. 6. Ársvaxtakrafa er byggð á 16. gr. skaðabótalaga. Dráttarvaxtakrafan er byggð á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Einnig er vísað til 9. gr. laganna og til kröfubréfs frá 13. júní 2007. 7. Varðandi málskostnað stefnanda þá hefur hið stefnda félag greitt stefnanda 201.624 krónur í málskostnað, vegna þeirrar kröfu sem stefnandi gerir í þessu máli. Stefnandi hefur talið þessa greiðslu of lága miðað við þá vinnu sem farið hefur í málið, með vísan til viðamikillar gagnaöflunar og tveggja matsbeiðna fyrir héraðsdómi, auk vinnu við matsmálið, sem báru vissulega árangur. Þar að auki er til þess vísað að hið stefnda félag hefur greitt stefnanda vegna þessa máls 5.810.345 kr. í skaðabætur, auk útlagðs kostnaðar. Hefur hið stefnda félag einungis greitt málskostnað miðað við innheimtumál og tekið með í reikning sinn þann kostnað sem greiddur var í fyrra uppgjöri málsins. Töluleg útlistun varakröfu stefnanda: Varakrafa stefnanda er grundvölluð með sama hætti og aðalkrafa að því frátöldu að bætur fyrir varanlega örorku eru miðaðar við 1.656.500 kr. í árslaun. Kröfum sínum til grundvallar vísar stefnandi einnig til 48. gr. vátryggingarsamningalaga nr. 30/2004 og til kröfubréfs stefnanda frá 4. október 2007. Og til skyldu vátryggingafélaga til jákvæðrar og efnislegrar afgreiðslu slíkra mála, sem þessa máls. Stefndu mótmæla öllum kröfum og málsástæðum stefnanda. Stefndu byggja sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi að öllu leyti fengið tjón sitt bætt og eigi því ekki rétt á frekari bótum úr hendi stefndu. Samkvæmt meginreglu skaðabótaréttar ber tjónþoli sönnunarbyrði fyrir tjóni sínu og umfangi þess. Stefnandi hefur ekki fært sönnur fyrir því að tjón hennar hafi verið annað og meira en hún hefur þegar fengið greitt fyrir. Í sjöunda og síðasta lagi benda stefndu á að stefnandi hefur fengið ofgreiddar þjáningabætur að fjárhæð 55.120 kr. sem krafist er að komi til frádráttar frá tildæmdum bótum ef ekki verður að öllu leyti fallist á sýknukröfu stefndu. Ef tildæmdar bætur nema sömu eða lægri fjárhæð og ofgreiðslan nemur, leiðir það einnig til sýknu á öllum kröfum stefnanda. Ef ekki verður fallist á sýknukröfu stefndu er gerð varakrafa um að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Er varakrafa stefndu byggð á eftirfarandi atriðum: Þegar á allt framangreint er litið ber stefndu in solidum að greiða stefnanda 65.637 kr. Stefndu hafa gert kröfu um skuldajöfnuð að fjárhæð 55.120 kr. vegna ofgreiddra þjáningarbóta. Stefnandi fékk greiddar þjáningarbætur hinn 19. desember 2005 á grundvelli matsgerðar frá 4. nóvember 2005. Samkvæmt yfirmatsgerðinni var tímabil vegna þjáningarinnar stytt úr 2 mánuðum í 7 daga. Því telja stefndu að ofgreiddar séu 55.120 kr. Stefnandi hefur hafnað kröfu þessari. Fyrir liggur loka- og fullnaðaruppgjör frá hinu stefnda félagi dags 19. desember 2005 vegna tjóns stefnanda. Engir fyrirvarar eru gerðir varðandi uppgjör þetta af hálfu félagsins og eru stefndu bundnir af því. Kröfu stefndu um skuldajöfnuð er því hafnað. Fjárhæð kröfu vegna aksturskostnaður kom fyrst fram 2. september sl. Með vísan til 2. mgr. 9. gr. i.f. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu reiknast dráttarvextir frá dómsuppkvaðningu. Rétt þykir að málskostnaður milli aðila falli niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin málflutningsþóknun lögmannsins, Steingríms Þormóðssonar hrl., sem er hæfilega ákveðin 600.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun þóknunarinnar hefur ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Útlagður kostnaður vegna tveggja matsgerða er samtals að fjárhæð 897.100 kr. Af hálfu stefnanda flutti málið Steingrímur Þormóðsson hrl. Af hálfu stefnda flutti málið Guðjón Ármannsson hdl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan.
Mál nr. 602/2008
Kærumál Hæfi dómara
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem kröfu varnaraðila um að dómari málsins viki sæti var hafnað. Fallist var á með varnaraðilum að greinargerð sóknaraðila 31. október 2008 hefði falið í sér skriflegan málflutning og að ekki væri heimild til slíks samkvæmt núgildandi lögum nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Á sama hátt hefðu bréf og bókanir varnaraðila falið í sér heimildarlausan skriflegan málflutning. Engin lagarök stæðu til þess að fyrrgreindir hnökrar á meðferð málsins fyrir dómi leiddu til vanhæfis þess dómara sem með málið fór. Þá var ekki fallist á að tilgreind tölvupóstssamskipti dómarans við sóknaraðila gerðu það að verkum að draga mætti óhlutdrægni hans með réttu í efa. Samkvæmt þessu var hinn kærði úrskurður staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 5. nóvember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum næsta dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. nóvember 2008, þar sem meðal annars var hafnað kröfu varnaraðila um að dómari málsins viki sæti. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurði héraðsdómara verði breytt á þá leið að Símon Sigvaldason héraðsdómari víki sæti og nýr dómari taki við málinu eins og það stóð áður en skrifleg greinargerð ákæruvaldsins var send dómaranum 31. október 2008. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Málavextir eru raktir í hinum kærða úrskurði. Fallist er á með varnaraðilum að í núgildandi lögum nr. 19/1991 sé ekki að finna heimild fyrir ákæruvaldið til að leggja fram greinargerð fyrir héraðsdómi, sem felur í sér skriflegan málflutning. Greinargerð sóknaraðila 31. október 2008 fól í sér slíkan málflutning og máttu varnaraðilar því með réttu krefjast þess að ekki yrði litið til hennar við meðferð málsins. Á sama hátt fólu bréf og bókanir verjenda varnaraðila í sér heimildarlausan skriflegan málflutning. Engin lagarök standa til þess að fyrrgreindir hnökrar á meðferð málsins fyrir héraðsdómi leiði til vanhæfis þess dómara sem með málið fór. Þá verður ekki fallist á að tölvupóstssamskipti dómarans við ákæruvaldið, sem rakin eru í hinum kærða úrskurði, geri það að verkum að draga megi óhlutdrægni dómarans með réttu í efa. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur að þessu leyti. Dómsorð: Ákvæði hins kærða úrskurðar um að hafna því að dómari málsins víki sæti er staðfest.
Mál nr. 27/2004
Almannatryggingar Lífeyrisréttur
R, sem metin var til 60% varanlegrar örorku vegna slyss, fór þess á leit við T að fá greiddan barnalífeyri með börnum sínum, sem öll voru fædd eftir að slysið varð. Samkvæmt lögum um almannatryggingar nr. 67/1971, sem í gildi voru á slystíma, skyldi greiða lífeyri vegna barna yngri en 18 ára sem voru á framfæri bótaþega þegar slys bar að höndum. Með lögum nr. 93/1982 var ákvæðinu breytt á þann veg, að væri örorkan 75% eða meiri skyldi greiða lífeyri bæði vegna barna sem voru á framfæri bótaþega þegar slys átti sér stað, svo og þeirra sem hann framfærir síðar. Er ákvæðið þannig breytt í 3. og 4. mgr. 29. gr. laga um almannatryggingar nr. 117/1993. Taldi R að réttur sá sem hún naut á grundvelli 3. mgr. ákvæðisins, hafi verið rýmkaður með 4. mgr. þess og því hafi T ekki farið að lögum er hafnað var fyrrgreindri málaleitan R. Þessu var hafnað þar sem hvorki af orðalagi 4. mgr. né lögskýringargögnum þótti mega ráða að ætlunin hafi verið að breytingin tæki til annarra öryrkja en þeirra sem metnir voru með 75% örorku eða meira. Þá var ekki á það fallist með R að ofangreind ákvæði almannatryggingalaga brytu gegn 65. gr. og 76. gr. stjórnarskrárinnar. T var því sýknuð af kröfum R.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. janúar 2004. Krefst hún þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 4.126.232 krónur, en til vara 2.197.137 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 16. janúar 1999 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara krefst áfrýjandi þess að stefnda verði gert að greiða sér 4.126.232 krónur með vöxtum af sömu fjárhæðum og greinir í aðalkröfu samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 16. janúar 1999 til 1. júlí 2001, samkvæmt 7. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til 16. febrúar 2003, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Að því frágengnu er þess krafist að stefndi verði dæmdur til greiðslu 2.197.137 króna með sömu vöxtum og í þrautavarakröfu. Loks gerir áfrýjandi kröfu um málskostnað úr hendi stefnda í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem hún hefur notið á báðum dómstigum. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsenda hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður, en gjafsóknarkostnaður áfrýjanda greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Ragnhildar L. Guðmundsdóttur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. október 2003. I. Mál þetta, sem dómtekið var föstudaginn 26. september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Ragnhildi L. Guðmundsdóttur, kt. 281164-4579, Melteigi 20, Keflavík, með stefnu birtri 13. janúar 2003 á hendur Tryggingastofnun ríkisins, kt. 660269-2669, Laugavegi 114-116, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda barnalífeyri, samtals að fjárhæð kr. 4.126.232, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum af kr. 2.634.194 frá 16.01. 1999 þ.d. til 01.02. s.á., en af kr. 2.672.273 frá þ.d. til 01.03. s.á., en af kr. 2.710.352 frá þ.d. til 01.04. s.á., en af kr. 2.748.431 frá þ.d. til 01.05. s.á., en af kr. 2.786.510 frá þ.d. til 01.06. s.á., en af kr. 2.824.589 frá þ.d. til 01.07. s.á., en af kr. 2.862.668 frá þ.d. til 01.08. s.á., en af kr. 2.900.747 frá þ.d. til 01.09. s.á., en af kr. 2.938.826 frá þ.d. til 01.10. s.á., en af kr. 2.976.905 frá þ.d. til 01.11. s.á., en af kr. 3.014.984 frá þ.d. til 01.12. s.á., en af kr. 3.053.063 frá þ.d. til 01.01. 2000, en af kr. 3.092.513 frá þ.d. til 01.02. s.á., en af kr. 3.131.963 frá þ.d. til 01.03. s.á., en af kr. 3.171.413 frá þ.d. til 01.04. s.á., en af kr. 3.211.217 frá þ.d. til 01.05. s.á., en af kr. 3.251.021 frá þ.d. til 01.06. s.á., en af kr. 3.290.825 frá þ.d. til 01.07. s.á., en af kr. 3.330.629 frá þ.d. til 01.08. s.á., en af kr. 3.370.433 frá þ.d. til 01.09. s.á., en af kr. 3.405.839 frá þ.d. til 01.10. s.á., en af kr. 3.435.901 frá þ.d. til 01.11. s.á., en af kr. 3.465.964 frá þ.d. til 01.12. s.á., en af kr. 3.496.026 frá þ.d. til 01.01. 2001, en af kr. 3.527.290 frá þ.d. til 01.02. s.á., en af kr. 3.558.553 frá þ.d. til 01.03. s.á., en af kr. 3.589.817 frá þ.d. til 01.04. s.á., en af kr. 3.621.081 frá þ.d. til 01.05. s.á., en af kr. 3.652.345 frá þ.d. til 01.06. s.á., en af kr. 3.683.608 frá þ.d. til 01.07. s.á., en ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af kr. 3.714.872 frá þ.d. til 01.08. s.á., en af kr. 3.746.136 frá þ.d. til 01.09. s.á., en af kr. 3.777.400 frá þ.d. til 01.10. s.á., en af kr. 3.808.663 frá þ.d. til 01.11. s.á., en af kr. 3.834.022 frá þ.d. til 01.12. s.á., en af kr. 3.854.864 frá þ.d. til 01.01. 2002, en af kr. 3.877.478 frá þ.d. til 01.02. s.á., en af kr. 3.900.092 frá þ.d. til 01.03. s.á., en af kr. 3.922.706 frá þ.d. til 01.04. s.á., en af kr. 3.945.320 frá þ.d. til 01.05. s.á., en af kr. 3.967.934 frá þ.d. til 01.06. s.á., en af kr. 3.990.548 frá þ.d. til 01.07. s.á., en af kr. 4.013.162 frá þ.d. til 01.08. s.á., en af kr. 4.035.776 frá þ.d. til 01.09. s.á., en af kr. 4.058.390 frá þ.d. til 01.10. s.á., en af kr. 4.081.004 frá þ.d. til 01.11. s.á., en af kr. 4.103.618 frá þ.d. til 01.12. s.á., en af stefnufjárhæðinni frá þ.d. til til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess, að stefndi verði dæmdur til greiðslu barnalífeyris, samtals að fjárhæð kr. 2.197.137,- ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum af kr. 1.401.383 frá 16.01. 1999 þ.d. til 01.02. s.á., en af kr. 1.421.692 frá þ.d. til 01.03. s.á., en af kr. 1.442.001 frá þ.d. til 01.04. s.á., en af kr. 1.462.310 frá þ.d. til 01.05. s.á., en af kr. 1.482.618 frá þ.d. til 01.06. s.á., en af kr. 1.502.927 frá þ.d. til 01.07. s.á., en af kr. 1.523.236 frá þ.d. til 01.08. s.á., en af kr. 1.543.545 frá þ.d. til 01.09. s.á., en af kr. 1.563.854 frá þ.d. til 01.10. s.á., en af kr. 1.584.162 frá þ.d. til 01.11. s.á., en af kr. 1.604.471 frá þ.d. til 01.12. s.á., en af kr. 1.624.780 frá þ.d. til 01.01. 2000, en af kr. 1.645.820 frá þ.d. til 01.02. s.á., en af kr. 1.666.860 frá þ.d. til 01.03. s.á., en af kr. 1.687.900 frá þ.d. til 01.04. s.á., en af kr. 1.709.129 frá þ.d. til 01.05. s.á., en af kr. 1.730.358 frá þ.d. til 01.06. s.á., en af kr. 1.751.586 frá þ.d. til 01.07. s.á., en af kr. 1.772.815 frá þ.d. til 01.08. s.á., en af kr. 1.794.044 frá þ.d. til 01.09. s.á., en af kr. 1.812.928 frá þ.d. til 01.10. s.á., en af kr. 1.828.961 frá þ.d. til 01.11. s.á., en af kr. 1.844.994 frá þ.d. til 01.12. s.á., en af kr. 1.861.027 frá þ.d. til 01.01. 2001, en af kr. 1.877.701 frá þ.d. til 01.02. s.á., en af kr. 1.894.375 frá þ.d. til 01.03. s.á., en af kr. 1.911.049 frá þ.d. til 01.04. s.á., en af kr. 1.927.723 frá þ.d. til 01.05. s.á., en af kr. 1.944.397 frá þ.d. til 01.06. s.á., en af kr. 1.961.071 frá þ.d. til 01.07. s.á., en ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af kr. 1.977.745 frá þ.d. til 01.08. s.á., en af kr. 1.994.419 frá þ.d. til 01.09. s.á., en af kr. 2.011.093 frá þ.d. til 01.10. s.á., en af kr. 2.027.767 frá þ.d. til 01.11. s.á., en af kr. 2.041.292 frá þ.d. til 01.12. s.á., en af kr. 2.052.408 frá þ.d. til 01.01. 2002, en af kr. 2.064.468 frá þ.d. til 01.02. s.á., en af kr. 2.076.529 frá þ.d. til 01.03. s.á., en af kr. 2.088.590 frá þ.d. til 01.04. s.á., en af kr. 2.100.651 frá þ.d. til 01.05. s.á., en af kr. 2.112.712 frá þ.d. til 01.06. s.á., en af kr. 2.124.772 frá þ.d. til 01.07. s.á., en af kr. 2.136.833 frá þ.d. til 01.08. s.á., en af kr. 2.148.894 frá þ.d. til 01.09. s.á., en af kr. 2.160.955 frá þ.d. til 01.10. s.á., en af kr. 2.173.016 frá þ.d. til 01.11. s.á., en af kr. 2.185.076 frá þ.d. til 01.12. s.á., en af stefnufjárhæðinni frá þ.d. til til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, þ.m.t. kostnaður stefnanda af 24,5% virðisauka­skatti, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara er þess krafizt, að krafa stefnanda verði lækkuð verulega. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. II. Málavextir: Stefnandi varð fyrir alvarlegu vinnuslysi þann 4. maí 1981 þá 16 ára að aldri, er hún missti framan af hægri hendi. Slysið var tilkynnt til stefnda 21. september 1981, og var það samþykkt sem bótaskylt slys samkvæmt almannatryggingalögum. Þann 7. júní 1982 var stefnandi metin til 40% varanlegrar örorku vegna slyssins til bráðabirgða, og fékk hún greiddar örorkubætur (eingreiðslu) til samræmis við það. Þann 7. ágúst 1991 var hún síðan metin til 60% varanlegrar örorku vegna afleiðinga slyssins. Eftir það fékk hún greiddar örorkubætur frá stefnda mánaðarlega, þ.e. lífeyri vegna 60% örorku, að frádregnum þeim bótum, sem hún hafði þegar fengið vegna 40% örorku, en lífeyrir er greiddur mánaðarlega, þegar orkutap vegna slyss er 50% eða meira. Frá því að slysið varð hefur stefnandi eignazt fjögur börn, sem fædd eru á árunum 1982, 1983, 1987 og 1993. Árið 1996 fór stefnandi þess á leit að fá barna­lífeyri með börnum sínum, en var synjað um það. Stefnandi kærði synjunina munnlega til tryggingaráðs. Tryggingaráð kvað upp úrskurð sinn 27. september 1996, þar sem kröfu stefnanda var synjað. Segir svo m.a. í úrskurði ráðsins: Börn Ragnhildar eru öll fædd eftir að umrætt slys átti sér stað. Örorka hennar er metin 60%. Af skýru orðalagi laganna er ljóst að Tryggingastofnun er því ekki heimilt að greiða barnalífeyri vegna þeirra. Þess má geta að skv. reglum um úthlutun örorkustyrkja* [*Núgildandi reglur eru nr. 341/1992] hefur verið heimilt að greiða örorkustyrkþegum (þ.e. þeim sem eru 50-74% öryrkjar af völdum annars en bótaskylds slyss skv. III. kafla almannatryggingalaga) viðbót við örorkustyrkinn vegna barna innan 18 ára sem þeir hafa á framfæri sínu. Skv. núgildandi reglum má viðbótin ekki vera hærri en 75% af barnalífeyri fyrir hvert barn á framfæri. Að þessu leyti má segja að örorkustyrkþegar séu betur settir en þeir sem eru 50-74% öryrkjar af völdum bótaskylds slyss skv. III. kafla almannatryggingalaga, þar sem þeir síðarnefndu fá aðeins greitt vegna barna er voru á framfæri þegar slys bar að höndum.” ............ Stefnandi vildi ekki una þessari niðurstöðu tryggingaráðs. Stefnandi kvartaði því til umboðsmanns Alþingis 1. júlí 1998, sem svaraði kvörtun hennar með bréfi hinn 10. marz 2000. Kveðst stefnandi byggja málatilbúnað sinn í þessu máli m.a. á svari umboðsmanns. III. Málsástæður stefnanda: Tryggingaráð hafi komizt að þeirri niðurstöðu, að hafna beri beiðni stefnanda um greiðslur barnalífeyris, þar sem enga undanþáguheimild sé að finna, er heimili frávik frá tilvitnuðum ákvæðum, og því ekki á valdi tryggingaráðs að verða við beiðni stefnanda, heldur verði lögunum aðeins breytt af Alþingi. Þessari ákvörðun vilji stefnandi ekki una. Telja verði, að sú mismunun, sem fram komi í þeim lagaákvæðum, sem úrskurður tryggingaráðs byggi á, brjóti í bága við jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 3. gr. laga nr. 97/1995. Í 29. gr. almannatryggingalaga sé gerður greinarmunur á því, hvort um sé að ræða örorkulífeyrisþega (75% eða meiri örorka) eða örorkustyrkþega (50-74% örorka), sem metnir hafi verið til örorku af völdum slyss. Þannig njóti örorkulífeyrisþegi, sem hlotið hafi 75% örorku af völdum slyss, jafnt lífeyris með þeim börnum, sem voru á hans framfæri, þegar slys átti sér stað og með þeim börnum, sem kunni að verða á framfæri hans síðar. Örorkustyrkþegi með 50-74% örorku af völdum slyss fái aðeins greiddan barnalífeyri með börnum, sem voru á framfæri hans, þegar slys bar að höndum, en ekki með þeim börnum, sem hann kunni að eignast síðar. Stefnandi sé afar ósátt við þá afgreiðslu tryggingaráðs, að hún skuli ekki njóta hlutfallslegs barnalífeyris miðað við örorku með þeim börnum, sem fædd séu eftir umrætt slys, eins og þeir geri, sem slasist og séu metnir til 75% eða meiri örorku hjá TR. Stefnandi hafi verið mjög ung, þegar slysið varð, eða 16 ára að aldri, og því ekki farin að huga að barneignum. Tjón hennar sé jafn mikið og ef slysið hefði átt sér stað, eftir að hún stofnaði fjölskyldu. Stefnandi telji, að almannatryggingar taki að verulegu leyti fjárhagslega ábyrgð á þeim börnum, sem fædd séu fyrir tjónsatburð, á meðan börn, sem fæðast eftir tjónsatburð, skuli eingöngu vera á ábyrgð tjónþola sjálfs. Að baki þessari mismunun liggi engin skynsamleg rök eða málefnalegar ástæður. Börn stefnanda séu þannig ekki lögð að jöfnu við börn annarra þeirra, sem metnir hafi verið til 50-74% örorku hjá TR af þeirri ástæðu einni, að orkutap stefnanda megi rekja til slyss, en ekki til sjúkdóms. Stefnandi telji þá mismunun, sem felist í ofangreindum lagareglum, brjóta í bága við jafnræðisreglu 65 gr. stjórnarskrárinnar og gegn ákvæðum 76. gr., einkum 1. og 3. mgr. Hinn 23. júlí 1998 hafi stefnandi óskað eftir endurupptöku á máli því fyrir tryggingaráði, sem úrskurðað hafi verið hinn 27.09.96, þar sem synjað hafi verið beiðni um greiðslu barnalífeyris vegna fjögurra barna stefnanda. Endurupptökubeiðnin hafi verið tekin til umfjöllunar á fundi 4. sept. 1998, og með bréfi, dags. 17. sept. 1998, hafi stefnanda verið tilkynnt, að tryggingaráð hefði synjað endurupptöku málsins. Umboðsmaður Alþingis hafi einnig tekið álitamál þetta til sjálfstæðrar skoðunar, án þess að hann hafi treyst sér til að fjalla um málefni stefnanda samkvæmt úrskurði 27.09.96, sbr. synjun endurupptökubeiðni 1998, þar sem kærufrestur til umboðsmanns hafi verið útrunninn, þegar erindi stefnanda barst upphaflega til hans hinn 1. júlí 1998. Þannig hafi Umboðsmaður Alþingis af sjálfsdáðun óskað eftir upplýsingum frá tryggingaráði um eftirfarandi atriði: 1. Hver er túlkun tryggingaráðs á ákvæði lokamálsliðar 4. mgr. 29. gr. laga nr. 117/1993? 2. Hverja telur tryggingaráð vera þýðingu ákvæðis lokamálsliðar 4. mgr. 29. gr. laga 117/1993, þar sem segir að “sé orkutap minna en 75% lækka bæturnar um 4% fyrir hvert 1% sem vantar á 75% örorku”, fyrir þá aðstöðu, eins og í tilviki stefnanda, þegar örorka bótaþega er minni en 75% vegna slyss en börn bótaþega hafa öll fæðst eftir að slysið átti sér stað? 3. Telji tryggingaráð að ákvæði lokamálsliðar 4. mgr. 29. gr. laga 117/1993 hafi átt að hafa þýðingu fyrir niðurstöðu máls Ragnhildar, en eigi hafa verið tekið tillit til þess í úrskurði ráðsins frá 27. september 1998, er þess óskað að ráðið láti í ljós sjónarmið sín um hvort sú aðstaða hafi áhrif á rétt hennar til endurupptöku málsins á grundvelli óskráðra meginreglna stjórnsýsluréttar. Umboðsmanni Alþingis hafi ekki borizt svar vegna þessarar fyrirspurnar, þegar stefna er rituð, en hann ætli að tilkynna stefnanda niðurstöðuna, þegar hún liggi fyrir. Þannig sé komið fram enn eitt álitaefnið, sem stefnandi vilji bera undir dómstóla með málshöfðun þessari, þ.e. hvort ekki megi túlka lokamálslið 4. mgr. 29. gr. laga nr. 117/1993 þannig, að ákvæðið eigi við um aðstöðu þá, sem stefnandi búi við, þ.e. að greiða beri barnalífeyri til þess, er lendi í slysi og eignist börn eftir tjónsatburð í samræmi við lokamálslið 4. mgr. 29. gr. Það sé málsástæða stefnanda að túlka eigi lokamálslið 4. mgr. 29. gr. laga nr. 117/1993 til hagsbóta fyrir stefnanda. Orðalag ákvæðisins bendi til þess, að sé orkutap minna en 75%, skuli lækka bæturnar um 4% fyrir hvert 1%, sem vanti upp á 75% örorku, einnig bætur vegna barna, sem fædd séu eftir slys. Skýra beri orðalag ákvæðisins stefnanda til hagsbóta, þar sem önnur túlkun fæli í sér íþyngjandi skerðingu. Telji stefnandi, að við úrskurð tryggingaráðs í máli nr. 193/1996 frá 27. september 1996 hafi ráðið ekki gætt jafnræðis í lagalegu tilliti eða meðalhófs við afgreiðslu á erindi stefnanda. Stefnandi gerir kröfu um, að henni verði greiddur barnalífeyrir úr hendi stefnda í samræmi við þær málsástæður, sem raktar hafi verið hér að framan. Ákvæði almannatryggingalaga, sem tryggingaráð byggi úrskurð sinn á, brjóti í bága við stjórnarskrárbundinn rétt stefnanda samkvæmt ákvæði 65. gr. og 76. gr. stjórnarskrárinnar. Kröfur stefnanda byggi á lögum um almannatryggingar nr. 117/1993, einkum 13., 14., 29. og 30. gr. Byggt sé á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, einkum 65. og 76. gr., og á jafnræðisreglu íslenzks réttar og óskráðri meginreglu íslenzks stjórnsýsluréttar um, að ákvarðanir stjórnvalda skuli reistar á málefnalegum sjónarmiðum. Kröfu um dráttarvexti og vaxtavexti styður stefnandi við vaxtalög nr. 25/1987 og eftir 1. júlí 2001 við lög um vexti og verðbætur nr. 38/2001. Kröfuna um málskostnað styður stefnandi við lög nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. og kröfu um virðisaukaskatt á málskostnað við lög nr. 50/1988, sbr. og reglugerð nr. 562/1989. Stefnandi kveðst ekki vera virðisaukaskattsskyld. Stefnandi sundurliðar dómkröfur sínar svo: Aðalkrafa: Krafizt sé 75% af fullum barnalífeyri til handa stefnanda með hverju barni til þess dags, er þau verði 18 ára, fyrst frá 1. september 1991 með þremur þeirra, sem fædd séu fyrir þann tíma, en ásamt með því yngsta frá 15. júní 1993. Upphafstímamark kröfunnar um barnlífeyri sé 1. dagur næsta mánaðar eftir að stefnandi var metin til 60% varanlegrar örorku hjá TR hinn 7. ágúst 1991. Um útreikning kröfunnar vísist til 2. málsliðar 3. mgr. 13. gr. laga nr. 117/1993, þar sem segi, að viðbót við örorkustyrk til þeirra, sem hafi börn yngri en 18 ára á framfæri, megi aldrei vera hærri en 75% af barnalífeyri fyrir hvert barn á framfæri, sbr. 14. gr. Nánar sundurliðist kröfugerðin þannig: Varakrafa: Krafizt sé 40% af fullum barnalífeyri til handa stefnanda með hverju barni til þess dags, er þau verði 18 ára, fyrst frá 1. september 1991 með þremur þeirra, sem fædd séu fyrir þann tíma, en ásamt með því yngsta frá 15. júní 1993. Upphafstímamark kröfunnar um barnlífeyri sé 1. dagur næsta mánaðar, eftir að stefnandi var metin til 60% varanlegrar örorku hjá TR hinn 7. ágúst 1991. Um útreikning kröfunnar vísist til síðari málsliðar 4. mgr. 29. gr. laga nr. 117/1993, þar sem bæturnar, þ.m.t. barnalífeyrir, lækki um 4% fyrir hvert 1% sem vanti upp á 75% örorku. Stefnandi hafi verið metin til 60% varanlegrar örorku. Þannig lækki bætur um 60% frá fullum lífeyri, eða um 15 örorkustig, 4% fyrir hvert stig. Barnalífeyrir til handa stefnanda verði því 40% af fullum lífeyri. Nánar sundurliðist kröfugerðin þannig: Undir báðum kröfuliðum sé krafizt dráttarvaxta af einstökum greiðslum, sem séu 4 ára og eldri, frá 16. janúar 1999, þar sem líta verði þannig á, að eldri dráttarvaxtakrafa sé nú fyrnd. Gjalddagar barnalífeyris séu fyrsti dagur hvers mánaðar samkvæmt 49. gr. laga nr. 117/1993. Sá dagur marki upphafstímamark dráttarvaxtakröfu stefnanda vegna greiðslna, sem fallið hafi í gjalddaga eftir janúar 1999. Málsástæður stefnda: Stefndi byggir sýknukröfu sína á því í fyrsta lagi, að ekki sé heimild í lögum til að greiða barnalífeyri með börnum stefnanda, sem voru á framfæri hennar eftir umrætt slys. Í 29. gr. almannatryggingalaga nr. 117/1993 (sem sé sambærilegt ákvæði við 34. gr. almannatryggingalaga nr. 67/1971) sé fjallað um bætur vegna varanlegrar örorku af völdum bótaskylds slyss. Þar segi í 3. mgr., að sé örorka metin meiri en 50%, skuli, auk örorkulífeyris, greiða lífeyri vegna barna yngri en 18 ára, sem voru á framfæri bótaþega, þegar slys bar að höndum. Í 4. mgr. 29. gr. segi, að sé örorka vegna slyssins 75% eða meiri, skuli greiða fullar bætur, og gildi það bæði vegna barna, sem voru á framfæri bótaþega, þegar slys átti sér stað, sem og þeirra, sem hann framfæri síðar. Stefnandi hafi verið metin til 60% varanlegrar örorku vegna vinnuslyssins og eigi því ákvæði 3. mgr. við í hennar tilviki. Hefði stefnandi átt börn, er hún slasaðist, hefði hún rétt á barnalífeyri með þeim börnum samkvæmt 4. mgr. 29. gr. Samkvæmt 3. mgr. 29. gr. sé hins vegar ekki heimilt að greiða barnalífeyri með börnum stefnanda, sem hún eignaðist, eftir að slysið átti sér stað. Í lokamálslið 4. mgr. 29. gr. segi: "Sé orkutapið minna en 75% lækka bæturnar um 4% fyrir hvert 1% sem vantar á 75% örorku." Stefnandi telji, að ákvæðið eigi að túlka þannig, að það eigi við um tilvik hennar. Því sé algerlega mótmælt. Hér sé greinilega verið að fjalla um fjárhæð bótanna sem slíkra en ekki verið að rýmka ákvæðin. Ákvæðin taki mjög skilmerkilega fram til hverra þau taki. Slík túlkun væri í algerri andstöðu við ákvæði 3. mgr. 29. greinar. Lokamálsliður 4. mgr. sé í raun framhald á efnisatriðum 3. mgr. og eigi eingöngu við um þá, sem eigi rétt til bóta samkvæmt 3. mgr. Þetta sjáist, þegar forsaga ákvæðisins sé skoðuð. Ákvæði 3. og 4. mgr. 29. gr. laga nr. 117/1993 séu samhljóða 2. og 3. mgr. 34. gr. laga nr. 67/1971, eins og þeim hafi verið breytt með 1. gr. laga nr. 93/1982. Fyrir þá breytingu hafi umrædd ákvæði verið ein málsgrein, tveir málsliðir, og hafi fyrri málsliðurinn verið samhljóða núgildandi 3. mgr. 29. gr., en seinni málsliðurinn samhljóða núgildandi seinni málslið 4. mgr. 29. gr. Ekki sé ljóst, hvers vegna breytingarákvæðinu var skotið þarna inn á milli, eðlilegra hefði verið að skeyta því aftan við gildandi ákvæði. Þegar 3. og 4. mgr. 29. gr. séu lesnar saman, leiki þó enginn vafi á þýðingu lokamálsliðar 4. mgr. Af greinargerð með frumvarpi því, sem varð að lögum nr. 93/1982, sé einnig alveg ljóst, að tilgangur breytingarinnar hafi eingöngu verið sá að breyta réttarstöðu þeirra, sem metnir voru til 75% örorku eða meiri. Við afgreiðslu mála hjá stefnda fái allir í sambærilegri aðstöðu sömu bætur, og sé því jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og stjórnsýslulaga gætt í hvívetna. Eðli máls samkvæmt séu bætur almannatrygginga mjög mismunandi eftir eðli bótanna. Þeirri órökstuddu fullyrðingu, að afgreiðsla málsins hafi byggzt á ómálefnalegum sjónarmiðum, sé alfarið vísað á bug. Allir umsækjendur í sömu stöðu hafi fengið, og muni fá, sams konar afgreiðslu, byggða á gildandi lögum, sem Tryggingastofnun beri að fara eftir. Krafa stefnanda sé byggð á því, að sama eigi að gilda um barnalífeyrisgreiðslur samkvæmt lífeyristryggingum og slysatryggingum. Því sé alfarið mótmælt. Slysa­trygging sé allt annað en lífeyristrygging. Slysatrygging almannatrygginga sé sérstök grunntrygging, sem veiti þeim, sem slasist, margvíslegar bætur vegna slyssins og sé mun víðtækari en lífeyristryggingar. Vinnuslysatrygging almannatryggingalaga nái til slysa launþega við vinnu, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Einnig verði atvikin að uppfylla þá skilgreiningu að teljast slys. Slysatryggingar séu með elztu tryggingum almannatrygginga hér á landi og hafi ætíð haft sérstöðu. Um þær sé fjallað í sérstökum kafla í almannatryggingalögunum, og þær séu fjármagnaðar á annan hátt en sjúkra- og lífeyristryggingar. Slysatryggingar séu fjármagnaðar með tryggingagjaldi og iðgjöldum, sbr. 31. gr. almannatryggingalaga. Það gildi ekki sömu reglur um greiðslu bóta í slysatryggingum og lífeyristryggingum. Það eigi ekki eingöngu við um greiðslu barnalífeyris, heldur önnur skilyrði bóta almennt, persónulegt gildissvið, fjárhæð bóta og fjármögnun. Taka verði tillit til þess við samanburð á réttindum. Nokkur dæmi megi nefna um mismunandi reglur. Samkvæmt lífeyristryggingum sé nauðsynlegt að hafa búið hér á landi í ákveðinn tíma til að öðlast rétt til bótanna, en slíkt sé ekki skilyrði í slysatryggingum. Allur sjúkrakostnaður vegna slyss, t.d. lækniskostnaður og sjúkraþjálfun, sé greiddur að fullu í slysatryggingum, en lífeyrisþegar þurfi að greiða ákveðið hlutfall af sjúkrakostnaði samkvæmt reglum sjúkra­trygginga. Örorkulífeyrir og örorkubætur slysatryggingar greiðist óháð tekjum, en örorkulífeyrir lífeyristrygginga sé hins vegar tekjutengdur. Ekki sé um það að ræða, að greiddur sé örorkustyrkur úr slysatryggingum, heldur sé greiddur fullur lífeyrir, hlutfall af lífeyri eða eingreiðsla, sem svari til verðmætis lífeyris viðkomandi um tiltekið árabil. Almannatryggingalög geri mun á því, hvort um sé að ræða örorku vegna slyss eða af öðrum orsökum. Slysatryggingar greiði örorkubætur fyrir örorku vegna slyss, sem sé metin a.m.k. 10% og svo hlutfallslega, þar til fullar bætur séu greiddar, þegar varanleg örorka sé metin 75% eða meiri. Skilyrði örorkubóta samkvæmt lífeyris­tryggingum séu m.a. þau, að umsækjandi verði metinn til a.m.k. 50% varanlegrar örorku. Sé örorka metin á bilinu 50-74% greiðist örorkustyrkur, en lífeyrir, sé örorkan metin 75% eða meiri. Ákvæði 12. gr. almannatryggingalaga sé grundvöllur mats á varanlegri örorku vegna lífeyristrygginga, en þegar metin sé varanleg örorka af völdum slyss, sem bótaskylt sé samkvæmt slysatryggingum, sé örorkan metin með öðrum hætti. Örorka sú, sem metin sé samkvæmt slysatryggingakafla almanna­trygginga­laganna, sé hrein líkamleg örorka, þ.e. læknisfræðileg örorka. Ekki sé um að ræða fjárhagslega örorku. Við læknisfræðilegt mat sé stuðzt við örorkumatsskrár/töflur, þar sem ýmsar tegundir líkamsáverka séu metnar til ákveðins örorkustigs í hundraðshlutum, án tillits til starfs eða menntunar tjónþola og án þess að líta til þess, hver áhrif örorkan hafi á getu hans til öflunar vinnutekna. Örorkumat samkvæmt 12. gr. (lífeyristryggingar) sé byggt á öðrum ólíkum grunni, staðli, sem taki mið af afleiðingum sjúkdóma eða fötlunar, sbr. 12. gr. almannatryggingalaga og reglugerð um örorkumat nr. 379/1999. Vekja megi sérstaka athygli á því, að stefnandi hafi fengið greiddar bætur úr hendi stefnda vegna umrædds vinnuslyss, sem séu langt umfram það, sem hún hefði fengið, ef örorka hennar væri vegna lífeyristrygginga. Megi nefna, að stefnandi hafi fengið greidda eingreiðslu, er hún var metin til 40% varanlegrar örorku, og hún hafi fengið greiddan sjúkra­kostnað að fullu vegna slyssins. Sýknukrafa stefnda sé einnig byggð á því, að um aðildarskort sé að ræða. Krafan varði breytingu á lögum, en stefndi sé stjórnvald, sem hafi ekki forræði á lagasetningu, heldur sé lagasetningarvaldið hjá Alþingi. Stefnda beri að sjálfsögðu að fara eftir settum lögum hverju sinni. Stefndi hafi enga heimild til að víkja frá settum lagaákvæðum við afgreiðslu umsókna, er stefndi hafi lögboðið hlutverk til að afgreiða, varðandi almannatryggingar. Sýknukrafa stefnda sé einnig byggð á tómlæti stefnanda. Við kröfugerðina séu liðin 23 ár frá slysinu og 20 ár frá fæðingu fyrsta barns hennar, og hafi stefnandi því augljóslega engan veginn sótt mál sitt með eðlilegum hraða og hljóti stefnandi að bera hallann af því. Sýknukrafan sé auk þess byggð á því, að bætur slysatrygginga almannatrygginga miðist við örorkustig tjónþola. Því geti stefnandi aldrei fengið fullan barnalífeyri, heldur eingöngu í hlutfalli við örorkustig sitt, sbr. 4. mgr. 29. gr. almanna­trygginga­laga. Varakrafa: Varakrafa stefnda sé sú, að stefnufjárhæðin verði lækkuð verulega. Krafan sé byggð á 4. mgr. 29. gr. almannatryggingalaga, þar sem segi, að lífeyrir greiðist í hlutfalli við örorku og greiðist því barnalífeyrir til samræmis við örorku bótaþegans, sem sé 60% í þessu tilviki. Stefnandi ætti því aldrei rétt til hærri bóta er 40% af fullum barnalífeyri, og þar sem orkutapið sé minna en 75% lækki bæturnar um 4% fyrir hvert 1%, sem vanti á 75% örorku, sbr. 4. mgr. 29. gr. almannatryggingalaga. Upphafstíma kröfugerðar sé einnig mótmælt, því samkvæmt 2. mgr. 48. gr. almanna­tryggingalaga sé stefnda óheimilt að greiða bætur lengra aftur í tímann en tvö ár frá því að krafa hafi verið gerð, nú í ársbyrjun 2003. Upphafstími kröfunnar ætti því í fyrsta lagi að vera frá ársbyrjun 2001. Verði ekki fallizt á það, sé þess krafizt, að fallizt verði á að miða kröfutíma við úrskurð tryggingaráðs 27. september 1996, en þá hafi krafa um greiðslu barnalífeyris sannanlega verið komin fram. Fari svo ólíklega, að fallizt verði á kröfu stefnanda, sé þess krafizt, að hliðsjón verði höfð af tekjum stefnanda og maka eftir atvikum, í samræmi við reglur lífeyris­trygginga. Kröfu um greiðslu dráttarvaxta sé sérstaklega mótmælt. Í fyrsta lagi vegna tóm­lætis stefnanda en auk þess, fari svo ólíklega, að dómurinn telji, að stefnandi eigi rétt á greiðslu barnalífeyris, sé mjög óeðlilegt, að stefndi verði látinn greiða dráttarvexti, eins og um vangreidda kröfu væri að ræða, þar sem stefndi hafi verið í góðri trú um, að framkvæmd hans væri í samræmi við gildandi lög og reglur. Krafa um málskostnað sé byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991. Með vísan til alls framangreinds sé það krafa stefnda, að hann verði sýknaður af kröfu stefnanda, þar sem ekki sé heimild í almannatryggingalögum til að verða við henni, og til vara sé þess krafizt, að kröfugerðin verði lækkuð vegna viðmiðunar við örorku stefnanda, tómlætis kröfugerðar og fyrningar. Stuðzt sé aðallega við almannatryggingalög nr. 117/1993, sérstaklega 29. gr. IV. Forsendur og niðurstaða: Með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í málinu nr. 125/2000: Tryggingastofnun ríkisins gegn Öryrkjabandalaginu, er ekki fallizt á sýknukröfu stefnda, sem byggir á aðildarskorti, en telja verður, að aðild Tryggingastofnunar í því máli og sama aðila í því máli, sem hér er til umfjöllunar, byggi á hliðstæðum forsendum. Stefnandi byggir kröfur sínar í fyrsta lagi á túlkun 4. mgr. 29. gr. l. nr. 117/1993, sem rýmki þann rétt, sem ákvæði 3. mgr. sömu greinar veiti örorkubótaþegum. Lög um almannatryggingar taka samkvæmt 1. gr. þeirra til lífeyristrygginga, slysatrygginga og sjúkratrygginga. Gilda sérreglur um hvern þessara tryggingaflokka. Undir fyrsta flokkinn, lífeyristryggingar, heyra m.a. ellilífeyrir, örorkulífeyrir og örorkustyrkur. Samkvæmt b-lið 1. mgr. 12. gr. laganna njóta þeir örorkulífeyris, sem metnir eru til a.m.k. 75% örorku til langframa vegna læknisfræðilega viðurkenndra sjúkdóma eða fötlunar. Örorkustyrkur í flokki lífeyristrygginga er síðan veittur, ef örorka er metin 50-74% af sömu ástæðum og að framan greinir, sbr. 1. mgr. 13. gr. Kostnaður vegna lífeyristrygginga er greiddur úr ríkissjóði og m.a. fjármagnaður af tekjum ríkissjóðs af tryggingagjaldi, sbr. 1. mgr. 19. gr. Í III. kafla laganna er fjallað um slysatryggingar, en undir þær falla þeir, sem slasast m.a. við vinnu, iðnnám og íþróttaiðkun. Bætur, sem undir þennan kafla falla eru sjúkrahjálp, dagpeningar, örorkubætur og dánarbætur, sbr. 26. gr. laganna. Útgjöld vegna þessa, sbr. 31. gr., eru fjármögnuð af tekjum ríkissjóðs af tryggingagjaldi og iðgjöldum skv. 3. mgr. 31. gr., en sérákvæði er um fjármögnun vegna íþróttaslysa. Stefnandi hefur fengið greiðslur samkvæmt III. kafla laganna um slysatryggingar, og stendur ágreiningur, eins og fyrr er rakið, um bótarétt hennar samkvæmt 3. mgr., sbr. 4. mgr. 29. gr. Þegar stefnandi slasaðist voru í gildi lög nr. 67/1971 um almannatryggingar. Í 34. gr. þeirra laga var fjallað um örorkulífeyri og barnalífeyri vegna slysa. 3. mgr. ákvæðisins er svohljóðandi: “Nú er örorka metin meiri en 50%, og skal þá auk örorkulífeyris greiða lífeyri vegna maka og barna yngri en 16 ára, sem voru á framfæri bótaþega, þegar slysið bar að höndum eftir reglum 35. gr. b. og c. Ef örorkan er 75% eða meiri, skal greiða fullar bætur, en sé orkutapið minna, lækka bæturnar um 4% fyrir hvert 1% sem vantar á 75% örorku.” Með lögum nr. 93/1982 um breytingu á framangreindum lögum var ákvæði þessu breytt á þann veg, að bætt var inn málslið um rétt til lífeyris vegna barna, sem ekki voru á framfæri bótaþega, þegar slys varð, en hann framfærir síðar. Er ákvæðið þannig breytt í 3. og 4. mgr. 29. gr. l. nr. 117/1993 og hljóðar svo: “Nú er örorkan metin meiri en 50% og skal þá auk örorkulífeyris greiða lífeyri vegna maka og barna yngri en 18 ára, sem voru á framfæri bótaþega, þegar slysið bar að höndum eftir reglum b- og c- liða 1. mgr. 30. gr. Ef örorkar er 75% eða meiri, skal greiða fullar bætur og gildir það bæði vegna barna sem voru á framfæri bótaþega þegar slys átti sér stað, svo og þeirra sem hann framfærir síðar. Sé orkutapið minna, lækka bæturnar um 4% fyrir hvert 1% sem vantar á 75% örorku.” Tilgangur umræddrar breytingar samkvæmt greinargerð með lögunum er sá að bæta rétt bótaþega, sem metinn er 75% öryrki af völdum bótaskylds slyss og gera hann sem jafnastan rétti annarra örorkulífeyrisþega, sem fá greiddan barnalífeyri með öllum börnum á framfæri þeirra. Hvorki af lagaákvæðinu sjálfu, né af greinargerð með lögunum verður ráðið, að ætlunin hafi verið að breytingin tæki til annarra öryrkja en þeirra, sem metnir eru með 75% örorku eða meira. Með breytingunni hefur 34. gr. eldri laganna verið klofin í tvær málsgreinar og málsliður sá, sem bætt var inn í látinn fylgja seinni málsgreininni. Hins vegar er óhjákvæmilegt að lesa saman 3. og 4. mgr. 29. gr., en í 3. mgr. er tekið af skarið með það, að 50-74% öryrkjar fái einungis barnalífeyri með börnum, sem voru á framfæri þeirra, þegar slys bar að höndum. Hafi ætlunin verið með seinni málslið 4. mgr. 29. gr., að láta bæturnar einnig taka til barna öryrkja með 50-74% örorku, sem hann framfærir síðar, verður 3. mgr. 29. gr. markleysa. Með þetta í huga og með hliðsjón af forsögu ákvæðisins þykir sýnt, að þarna er eingöngu verið að fjalla um fjárhæð bótanna, svo sem ákvæðið hefur verið túlkað af hálfu stefnda. Er því ekki fallizt á, að stefndi hafi ekki farið að lögum við afgreiðslu sína á umsókn stefnanda. Stefnandi byggir einnig á því, að ákvæði almannatryggingalaga, sem tryggingaráð byggir úrskurð sinn frá 27. september 1996 á, brjóti gegn 65. og 76. gr. stjórnarskrárinnar og við þá afgreiðslu sé ekki gætt jafnræðis í lagalegu tilliti eða meðalhófs. Svo sem að framan er rakið er bótaréttur þeirra, sem taka bætur samkvæmt kafla almannatryggingalaga um slysatryggingar, byggður á öðrum forsendum en bótaréttur þeirra, sem taka bætur samkvæmt kafla laganna um lífeyristryggingar, og jafnframt ljóst, að ekki eru öll slys bótaskyld, sbr. 24. gr. Þá er fjármögnun bóta ólík eftir eðli bótanna, svo sem fyrr er rakið. Þá er stuðzt við ólíka grunna varðandi mat á örorku eftir orsökum örorkunnar. Lögin tryggja hins vegar, að jafnræðis sé gætt varðandi bótarétt hinna ólíku hópa innan hvers hóps. Er því ekki fallizt á, að brotin hafi verið á stefnanda ákvæði 65. eða 76. gr. stjórnarskrárinnar. Að öllu þessu athuguðu ber að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt, að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, kr. 450.000, greiðist úr ríkissjóði. Hefur þá ekki verið litið til virðisaukaskatts. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Tryggingastofnun ríkisins, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Ragnhildar L. Guðmundsdóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, kr. 450.000, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 359/2016
Kærumál Framsal sakamanns
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem ákvörðun innanríkisráherra um framsal X til Póllands var staðfest.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari ogIngibjörg Benediktsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. maí2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. maí 2016, þar sem staðfest var ákvörðuninnanríkisráðuneytisins 17. febrúar sama ár um að framselja varnaraðila tilPóllands. Kæruheimild er í 24. gr. laga nr. 13/1984 um framsalsakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt gögnum málsins eru skilyrði til framsalsvarnaraðila samkvæmt 3. og 5. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984 uppfyllt varðandibrot hans, en mat innanríkisráðherra á grundvelli 7. gr. laga nr. 13/1984 verðurekki endurskoðað, enda hafa engar líkur verið að því leiddar að það mat hafiekki fram með réttum og málefnalegum hætti, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar11. júlí 2014 í málinu nr. 480/2014. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísantil forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 13/1984 greiðistkærumálskostnaður úr ríkissjóði, þar með talin þóknun réttargæslumannsvarnaraðila, sem ákveðin er að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorðisegir. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar meðtalin þóknun réttargæslumanns varnaraðila, Brynjólfs Eyvindssonarhéraðsdómslögmanns, 248.000 krónur.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 4. maí 2016.Sóknaraðili krefst staðfestingar á ákvörðuninnanríkisráðuneytis frá 17. febrúar 2016 um framsal varnaraðila X tilPóllands. Varnaraðili krefst þess að fram kominni ákvörðuninnanríkisráðuneytisins um framsal varnaraðila til Póllands verði hafnað. Þá erkrafist réttargæsluþóknunar úr ríkissjóði að mati dómsins. Í greinargerð sóknaraðila, dagsettri 15. mars 2016,segir m.a:,,Upphaf málsins er eftirlýsing pólskra yfirvalda íSchengen-upplýsingakerfinu en í tilefni af henni var varnaraðili boðaður ískýrslutöku hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu þann 2. október sl. Varhonum kynnt eftirlýsingin og meðfylgjandi handtökuskipun og staðfesti hann aðgögnin ættu við hann. Um það sem fram kom í skýrslutökunni vísast tilfyrirliggjandi skýrslu af varnaraðila, dags. 2. október sl. Í framhaldi afskýrslutökunni var varnaraðili úrskurðaður í farbann. Framsalsbeiðnin, dags. 8. október 2015, er gefin út afdómstóli í [...] í Póllandi og með henni er óskað eftir framsalivarnaraðila til fullnustu fangelsisrefsingar. Samkvæmt því sem fram kemur íframsalsbeiðninni og fylgigögnum hennar, var varnaraðili með dómi héraðsdóms í [...]frá 30. janúar 2013 í máli nr. XIV K 933/11 dæmdur í 18 mánaða fangelsi,skilorðsbundið til 4 ára, auk þess sem varnaraðila var gert að greiðaskaðabætur innan eins árs frá því að dómurinn varð endanlegur. Loks varvarnaraðila samkvæmt nefndum dómi gert að sæta eftirliti skilorðsfulltrúa áskilorðstíma. Samkvæmt dóminum var varnaraðili í fyrsta lagi fundinn sekur umfjársvik, þ.e. brot gegn 1. mgr. 286. gr. og 1. mgr. 297. gr., sbr. 2. mgr. 11.gr. pólskra hegningarlaga, framið þann 23. febrúar 2010 í [...]. Í öðru lagivar hann fundinn sekur um hlutdeild í fjársvikum, þ.e. brot gegn 1. mgr. 286.gr. og 1. mgr. 297. gr., sbr. 3. mgr. 18. gr. og 2. mgr. 11. gr. pólskrahegningarlaga, framið þann 5. mars 2010 í [...]. Í þriðja lagi var varnaraðilifundinn sekur um fjársvik, þ.e. brot gegn 1. mgr. 286. gr. pólskrahegningarlaga, framið þann 23. mars 2009 í [...].Með ákvörðun héraðsdóms í [...] frá 27. maí 2014 í máli nr.Ko 533/14 var varnaraðila vegna skilorðsrofa gert að afplána 18 mánaðafangelsisrefsingu samkvæmt framangreindum dómi héraðsdóms í [...] frá 30.janúar 2013 í máli nr. XIV K 933/11 sem varð endanlegur 7. febrúar s.á.Viðeigandi ákvæði pólskra laga eru meðfylgjandiframsalsbeiðninni sem og framangreindur dómur og ákvörðun ásamt staðfestingu áríkisfangi varnaraðila og ljósmynd af honum. Um nánari lýsingu málavaxta ogskilorðsrofa vísast til framsalsbeiðninnar og fylgigagna hennar.Ríkissaksóknari framsendi framsalsbeiðnina tillögreglustjórans á höfuðborgar-svæðinu þann 23. október sl., með beiðni umkynningu í skýrslutöku og framlengingu á farbanni, lögreglustjórinn kynntivarnaraðila beiðnina samdægurs. Aðspurður kvað hann framsalsbeiðni þarlendrayfirvalda eiga við sig og að hann væri að reyna að redda málinu. Kvað hannþetta snúast um peningafjárhæðina og að hann ætlaði að reyna að redda þessu.Varnaraðili kvaðst mótmæla framsalsbeiðninni og sagðist eiga son sem væri ískóla hér á landi. Var honum m.a. kynnt 7. gr. framsalslaga og vísast að öðruleyti til samantektarinnar.Fram kemur í lögreglukerfi að til meðferðar er hjálögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu mál er varðar meint umferðarlagabrotvarnaraðila. Sakavottorð varnaraðila er hreint.Ríkissaksóknari sendi innanríkisráðuneytinu gögn málsinsásamt álitsgerð varðandi lagaskilyrði framsals, dags. 12. nóvember 2015, ogtaldi skilyrði laga nr. 13/1984 uppfyllt sbr. einkum 1. mgr. og 3. mgr. 3. gr.um tvöfalt refsinæmi og lágmarksrefsingu, 5. mgr. 3. gr. varðandi grunnregluríslenskra laga, og 8. – 10. gr. varðandi bann við endurtekinni málsmeðferð,fyrningu og meðferð annarra mála hérlendis, sem og 12. gr. laganna sem fjallarum formskilyrði.Innanríkisráðuneytið ákvað að verða við framsalsbeiðninni meðákvörðun frá 17. febrúar 2016. Fram kemur í forsendum ráðuneytisins aðráðuneytið endurskoði ekki niðurstöðu ríkissaksóknara um skilyrði framsals.Ráðuneytið lagði heildstætt mat á aðstæður varnaraðila með tilliti til sjónarmiðamannúðarákvæðis 7. gr. laga nr. 13/1984 og mat þær svo að ekki þættunægjanlegar ástæður fyrir hendi til að réttmætt væri að synja um framsal ágrundvelli ákvæðisins. Einnig vísaði ráðuneytið til þess að varnaraðili hefðihlotið refsidóm fyrir hegningarlagabrot og hafi pólsk yfirvöld metið það semsvo að þau hefðu hagsmuni af því að fá hann framseldan til fullnusturefsingarinnar. Þá hefur varnaraðili viðurkennt að kannast við umrætt mál ogværi það mat ráðuneytisins að varnaraðili hafi mátt vera fyllilega ljóst aðpólsk dómsmálayfirvöld myndu krefjast afplánunar hans.Enn fremur tók ráðuneytið fram í forsendum sínum að engingögn hafa komið fram í málinu sem leiða til þess að rökstudd ástæða sé til aðætla að framsalsbeiðni pólskra dómsmálayfirvalda og meðfylgjandi gögn þyki ekkifullnægja grunnreglum íslenskra laga um rökstuddan grun, refsiverða háttsemieða lögfulla sönnun sakar, sbr. 5. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984. Loks tókráðuneytið fram í forsendum sínum að samkvæmt athugasemdum við 5. mgr. 3. gr. laganr. 13/1984 væru íslensk stjórnvöld skyldug, án frekari könnunar ásönnunaratriðum, að leggja erlendan dóm eða ákvörðun um handtöku eða fangelsuntil grundvallar við meðferð framsalsmáls.Ákvörðun ráðuneytisins var kynnt varnaraðila þann 3. mars2016 hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu. Þann sama dag krafðistvarnaraðili úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur skv. 1. mgr. 14. gr. laga nr.13/1984.Um skilyrði framsals samkvæmt I. og II. kafla laga nr.13/1984 er vísað til álitsgerðar ríkissaksóknara frá 12. nóvember 2015 ogákvörðunar innanríkisráðuneytisins frá 17. febrúar 2016.“ Í greinargerð varnaraðila segirað hann hafi komið hingað til lands í febrúar 2014 og hefur hann stundaðatvinnu hér síðan. Hann búi hér á landi með unnustu og 9 ára gömlum syni.Framsal byggist á dómi uppkveðnum 30. janúar 2013 er varnaraðili var dæmdur í18 mánaða fangelsi en dómurinn var skilorðsbundinn til fjögurra ára.Varnaraðili hafi ekki gert sér grein fyrir því að hann hafi rofið skilorðdómsins er hann flutti hingað til lands. Varnaraðili vísaði til þess aðsakarefni samkvæmt dóminum væri gamalt og að hagsmunir hans af því að kröfunnium framsal yrði hafnað væru ríkari hagsmunum pólskra yfirvalda af því að fáhann framseldan. Þá telur varnaraðili að íslensk stjórnvöld hafi brotið 12. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við ákvörðun um framsal og ekki gætt meðalhófs. Þvíberi, með vísan til 12. gr. framangreindra laga, að hafna kröfunni um framsal. NiðurstaðaSamkvæmt 1. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamannaog fleira er heimilt að framselja mann ef hann er í erlendu ríki, grunaður,ákærður eða dæmdur fyrir refsiverðan verknað. Varnaraðili var hinn 30. janúar2013 dæmdur í Póllandi fyrir fjársvik og hlutdeild í fjársvikum en slík brotmyndu hér á landi varða við 248. gr. og 248. gr., sbr. 22. gr. almennrahengingarlaga og refsirammi fyrir slík brot er þannig að uppfyllt eru skilyrði1. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984. Dæmd refsing varnaraðila er ófyrnd, sbr. 2.tl. 1. mgr. 83. gr. almennra hegningarlaga og eru því uppfyllt skilyrði 9. gr.laga nr. 13/1984. Ekki liggur annað fyrir í málinu samkvæmt gögnum þess en aðgætt hafi verið meðalhófsreglu 12. gr. laga nr. 37/1993 við meðferð málsvarnaraðila. Samkvæmt öllu ofanrituðu er kröfu varnaraðila hafnaðen staðfest ákvörðun innanríkisráðuneytisins frá 17. febrúar 2016 um aðframselja varnaraðila til Póllands. Þóknun réttargæslumanns greiðist úr ríkissjóði eins ogí úrskurðarorði greinir. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður uppúrskurðinn:Úrskurðarorð:Ákvörðun innanríkisráðuneytisins frá 17. febrúar 2016um að framselja X til Póllands er staðfest. Þóknun Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns,skipaðs réttargæslu-manns varnaraðila, 363.320 krónur að meðtöldumvirðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 695/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. desember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. desember 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 11. desember 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hún þess að hún verði ekki látin sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldsvist stendur. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. desember 2009. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 11. desember 2009 kl. 16:00. Þá er gerð krafa um að kærða sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Í greinargerð lögreglustjóra segir að hann hafi undanfarið rannsakað ætlað mansal og milligöngu um vændi, upphaflega á grundvelli ítrekaðra upplýsinga þess efnis að kærða flytji stúlkur til landsins, geri þær út til vændis og taki hluta hagnaðarins af þeim. Fyrr á þessu ári hafi kærða verið til rannsóknar hjá lögreglustjóranum á höfuðborgar­svæðinu vegna gruns um innflutning fíkniefna og mansal. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. S-676/2009, uppkveðnum 1. desember sl., hafi hún verið sakfelld fyrir innflutning fíkniefna og hagnýtingu vændis, en sýknuð af ákæru um mansal. Í októbermánuði sl. hafi lögreglu ítrekað borist nafnlausar ábendingar þess efnis að nokkrar konur stunduðu vændi á heimili kærðu að A og að þjónustan væri auglýst á internetinu. Lögreglan hafi kannað þessar auglýsingar, en í þeim séu myndir af hálfnöktum konum og vísbendingar um að hægt sé að hringja í símanúmer þeirra til að fá kynlíf. Þá hafi lögreglu borist upplýsingar um komu nokkurra kvenna til landsins og bendi rannsókn málsins til þess að þær séu komnar hingað til lands til að stunda vændi á vegum kærðu. Einnig hafi komið í ljós að sérstakt húsnæði hafi verið tekið á leigu undir vændisstarfsemi kærðu. Fyrir nokkru hafi lögreglan tekið framburðaskýrslu af konu sem hafi komið hingað til lands til að stunda vændi á vegum kærðu og hafi hún lýst bágum aðstæðum. Á grundvelli úrskurðar Héraðsdóms Reykjaness hafi farið fram húsleitir 3. desember sl. á heimili kærðu, í bifreið hennar og á B. Kærða hafi verið handtekin sama dag og yfirheyrð í kjölfarið. Hún hafi neitað sök. Aðrir meintir samverkamenn kærðu hafi einnig verið handteknir vegna málsins. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið telur lögreglan að fyrir hendi sé rökstuddur grunur um að kærða flytji konur hingað til lands, geri þær út til vændis og taki hluta hagnaðarins hjá þeim sér til viðurværis. Rannsókn málsins sé á frumstigi. Enn eigi eftir að yfirheyra nokkrar konur sem taldar eru hafa stundað vændi á vegum kærðu, þ.e. brotaþolana í málinu. Einnig sé nauðsynlegt að yfirheyra sakborninga aftur og yfirheyra önnur hugsanleg vitni. Þá þurfi einnig að rannsaka önnur gögn, svo sem tölvur, símagögn, bankagögn o.fl., sem varpað geti skýrara ljósi á atvik. Að mati lögreglu má ætla að ef kærða verði látin laus muni hún eiga þess kost að torvelda rannsókn málsins, svo sem með því að tala við samverkamenn sína og/eða vitni í málinu og reyna að hafa áhrif á framburð þeirra. Þá kunni hún að reyna að koma undan gögnum sem hafi sönnunargildi í málinu. Lögregla telur það brýnt fyrir framgang málsins að fallist verði á framkomna kröfu um gæsluvarðhald á grundvelli rannsóknarhagsmuna til að koma í veg fyrir að kærða geti spillt rannsókn málsins. Sakarefni málsins er talið varða við 227. gr. a og 206. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem varðað getur fangelsi allt að 8 árum ef sök sannast. Að mati lögreglu er fram kominn rökstuddur grunur um að kærða hafi gerst sek um háttsemi sem getur varðað fangelsisrefsingu. Um heimild til gæsluvarðhalds er vísað til a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Um heimild til einangrunar á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur er vísað til b-liðar 1. mgr. 99. gr. sömu laga. Samkvæmt rannsóknargögnum málsins er kærða undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem fangelsisrefsing liggur við. Rannsókn málsins er á frumstigi. Haldi kærða óskertu frelsi sínu gæti hún torveldað rannsókn málsins með því að koma sönnunargögnum undan eða hafa áhrif á samseka og vitni. Með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, er því fallist á kröfur lögreglustjóra, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð: Kærða, X, skal sæta gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 11. desember 2009 kl. 16:00. Þá skal kærða sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 118/2009
Eignarréttur Samaðild Skipulag Umferðarréttur Eignarnám Sératkvæði
Með nýju deiliskipulagi var gert ráð fyrir kvöð um umferð ökutækja um lóðina við hús nr. 87 á Laugaveg í Reykjavík, inn á lóð hússins nr. 85. Í málinu kröfðust eigendur hússins nr. 85, U ehf., O ehf. og S ehf. þess að viðurkennt yrði fyrir dómi að eiganda hússins nr. 87, H, yrði gert að viðlögðum dagsektum að fjarlægja þær tálmanir sem hindruðu umræddan umferðarrétt þeirra. Í dómi Hæstaréttar kom fram að félögin gætu ekki reist umferðarrétt sinn á gangréttindum sem þinglýst höfðu verið sem kvöð á eignirnar árið 1944, en þau réttindi tóku til annarrar leiðar á lóðinni en umferðarkvöðin. Talið var að umrædd kvöð í deiliskipulaginu hefði falið í sér skerðingu á eignarréttindum H sem varin væru af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Við gerð deiliskipulagsins hefði þess hvorki verið freistað að afla samþykkis H við að láta eign sína af hendi eða heimila umferð ökutækja um hana, né gripið til þeirra úrræða um eignarnám sem væru að finna í 32. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Var H því sýknaður af kröfu U ehf., O ehf. og S ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. mars 2009. Hann krefst aðallega frávísunar málsins frá héraðsdómi, en til vara sýknu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndu eru þrír af fjórum eigendum fasteignar nr. 85 við Laugaveg í Reykjavík en áfrýjandi eigandi fasteignar að Laugavegi 87. Eins og rakið er í héraðsdómi öðlaðist í ágúst 2005 gildi nýtt deiliskipulag fyrir reit sem afmarkast af Laugavegi, Barónsstíg, Hverfisgötu og Snorrabraut. Ágreiningslaust er með aðilum að þar hafi verið gert ráð fyrir kvöð um umferð ökutækja yfir eignarlóð áfrýjanda inn á lóð húss nr. 85, þó að ekki verði ráðið af gögnum málsins nákvæmlega um umfang þess svæðis sem umferðarrétturinn skyldi taka til. Fékkst það ekki skýrt við flutning málsins fyrir Hæstarétti. Í máli þessu krefjast stefndu viðurkenningar á að áfrýjanda sé skylt að viðlögðum dagsektum að fjarlægja þær tálmanir sem hindri þennan umferðarrétt þeirra. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram af hálfu áfrýjanda að þar sem fleiri en stefndu væru nú eigendur að Laugavegi 85 bæri að vísa málinu frá héraðsdómi samkvæmt 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hér er um að ræða atriði sem kemur til skoðunar án kröfu. Deila aðila snýst um umferðarrétt eigenda Laugavegs 85 sem hver og einn þeirra getur nýtt sér án atbeina hinna. Verður ekki talið að tilvitnað ákvæði komi í veg fyrir að fjallað verði um dómkröfu stefndu. Fram er komið að hin svokölluðu „gangréttindi“, sem stefndu vísa til og eigandi lóðar nr. 87 veitti eiganda lóðar nr. 85 hinn 16. mars 1944, tóku til annarrar leiðar á lóðinni en sú umferðarkvöð sem um er deilt í þessu máli. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms er fallist á þá niðurstöðu hans að stefndu geti ekki reist umferðarrétt sinn á þessum svokölluðu gangréttindum. Það er því til úrlausnar hvort réttilega hafi verið lögð á ný kvöð um akstur ökutækja yfir land áfrýjanda. Samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar er eignarrétturinn friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir. Í 32. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 er mælt fyrir um heimildir til eignarnáms vegna breytinga á skipulagi. Þá er í lokamálsgrein greinarinnar vísað til þess að um framkvæmd eignarnáms og ákvörðun um bætur fari eftir lögum nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms. Sú aðgerð að veita stefndu umferðarrétt samkvæmt deiliskipulaginu um land áfrýjanda fól í sér skerðingu á eignarréttindum hans. Við gerð deiliskipulagsins var þess hvorki freistað að afla samþykkis áfrýjanda við að láta eign sína af hendi eða heimila umferð ökutækja um hana né gripið til þeirra úrræða um eignarnám sem lög mæla fyrir um. Verður áfrýjandi því sýknaður af kröfu stefndu og þeim gert að greiða honum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Hörður Jónsson, er sýkn af kröfu stefndu, Uppsalamanna ehf., Ofjarls ehf. og Sjónlinsa ehf. Stefndu greiði óskipt áfrýjanda samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Hjördísar Hákonardóttur Við málflutning fyrir Hæstarétti vakti áfrýjandi athygli á því að eigendur fasteignarinnar Laugavegur 87 væru fjórir. Samkvæmt nýju skjali sem hann lagði fram hafa stefndu Uppsalamenn ehf. selt eina íbúð hússins með kaupsamningi 13. maí 2008, sem þinglýst var 9. júlí 2008. Málið var höfðað með birtingu stefnu 7. maí 2008 og þingfest 15. sama mánaðar. Ekkert kom fram í héraði um hinn nýja aðila. Ég er sammála niðurstöðu meiri hlutans að því er varðar aðild málsins. Hús nr. 85 við Laugaveg hefur notið gangréttar eftir tveggja metra breiðri spildu um lóðir nr. 87, 89 og 91 samkvæmt yfirlýsingu þáverandi eigenda þessara lóða frá 16. mars 1944. Kvöð þessi var þinglýst og hvílir enn á Laugavegi 87 samkvæmt þinglýsingarvottorði 22. júní 2009. Óumdeilt er að aðgengi að lóðum þessum frá Laugavegi liggur nú á milli húsa nr. 91 og 93, en var áður á milli húsa nr. 89 og 91. Augljóst er að sömu forsendur, það er erfitt aðgengi að húsi nr. 85, liggja að baki greindum gangrétti og þeirri kvöð um umferðarétt sem ákveðin var með deiliskipulagi fyrir byggingarreitinn. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms tel ég að það eigi að staðfesta hann og gera áfrýjanda að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 3. desember sl., er höfðað með stefnu, birtri 7. maí sl. Stefnendur eru Uppsalamenn ehf., Bæjarlind 4, Kópavogi, Ofjarl ehf., Völusteinsstræti 26, Bolungarvík og Sjónlinsur ehf., Langholtsvegi 169a, Reykjavík. Stefndi er Hörður Jónsson, Bakkaflöt 12, Garðabæ. Dómkröfur stefnenda eru eftirfarandi: Aðallega, að stefnda verði gert skylt að, að viðlögðum 25.000 króna dagsektum frá dómsuppsögu, að fjarlægja allar þær bifreiðar, muni eða aðrar tálmanir í eigu eða á vegum stefnda, sem takmarka umferðarrétt stefnenda um norðurenda lóðar nr. 87 við Laugaveg í Reykjavík, og þar með aðgengi þeirra að lóð þeirra nr. 85 við Laugaveg. Til vara, að viðurkenndur verði með dómi umferðarréttur stefnenda um norðurenda lóðar nr. 87 við Laugaveg í Reykjavík, og inn á baklóð húss stefnenda nr. 85 við Laugaveg í Reykjavík. Til þrautavara, að viðurkennd verði með dómi kvöð um gegnumakstur á lóðinni nr. 87 við Laugaveg í samræmi við gildandi deiliskipulag á staðgreinireit 1.174.1. Loks krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefnda, að mati dómsins. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda og að stefnendur verði in solidum dæmdir til að greiða honum málskostnað að skaðlausu, að mati dómsins, að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Málsatvik og ágreiningsefni Með auglýsingu í B-deild Stjórnartíðinda 11. ágúst 2005 öðlaðist gildi nýtt deiliskipulag fyrir reit 1.174.1, sem afmarkast af Laugavegi, Barónsstíg, Hverfisgötu og Snorrabraut í Reykjavík. Í auglýsingunni segir að uppdrættirnir hafi hlotið þá meðferð sem skipulags- og byggingarlög mæli fyrir um. Stefnendur eru eigendur fasteignarinnar að Laugavegi 85, en stefndi er eigandi að Laugavegi 87. Báðar fasteignirnar eru innan deiliskipulagsreitsins og falla því undir skipulagið. Lögð hafa verið fram ljósrit af auglýsingum um tillögur að breytingum á skipulagi á ofangreindum reit, sem birtust í dagblöðum 23. mars 2005, yfirlit um umfjallanir skipulags- og byggingarsviðs um skipulagsreitinn, ásamt skipulagsuppdráttum og greinargerð deiliskipulagsins. Samkvæmt gögnum þessum var deiliskipulagstillagan auglýst 23. mars 2005 og frestur til athugasemda veittur til 4. maí sama ár. Af yfirliti um umfjallanir skipulags- og byggingarsviðs má einnig sjá að tillagan var áður auglýst með fresti til athugasemda frá 27. febrúar 2002 til 10. apríl sama ár. Í greinargerð deiliskipulagsins segir eftirfarandi um lóð stefnenda: „Heimilt er að byggja hús, 4 hæðir og kjallara innan byggingarreits. Efsta hæð skal vera inndregin um 2,5 m við Laugaveg. Hæð hússins skal taka mið af mænishæð Laugavegs 83. Kvöð um akstursleið að bílastæði.“ Sömu skilmálar gilda um lóð stefnda, en þar segir svo um aksturskvöð: „Kvöð um gegnumakstur á lóðinni.“ Á uppdrætti er akstursleiðin merkt frá Laugavegi, milli húsa nr. 91 og 95, um baklóðir húsa nr. 91, 89 og 87, og þaðan inn á baklóð hússins nr. 85. Ágreiningslaust er að stefndi gerði engar athugasemdir við deiliskipulagstillöguna, hvorki er hún var auglýst í fyrra sinn, né hið síðara. Í stefnu er skýrt frá því að Uppsalamenn ehf., einn af stefnendum þessa máls, hafi á undanförnum árum staðið að uppbyggingu á lóðinni nr. 85 við Laugaveg. Hafi framkvæmdir verið unnar í samræmi við gildandi deiliskipulag og samþykktar teikningar. Á húseigninni séu innkeyrsludyr á jarðhæð og gert ráð fyrir bílastæðum á baklóð hússins. Stefnendur hafi hins vegar hvorki getað hagnýtt sér innkeyrsludyrnar né bílastæðin, né heldur lokið lóðarframkvæmdum, þar sem stefndi leggi bifreiðum sínum þvert á umferðarrétt stefnenda við lóðamörk norðvesturenda lóðar sinnar, og tálmi með því umferð stefnenda að lóðinni. Telja stefnendur augljóst að stefndi leggi bifreiðunum gagngert í þeim tilgangi að valda stefnendum tjóni og töfum á framkvæmdum. Þar sem stefndi hafi ekki orðið við ítrekuðum óskum stefnenda um að fjarlægja umræddar bifreiðar, neyðist stefnendur til að höfða mál þetta. Fram kemur einnig í stefnu að Uppsalamenn ehf. hafi óskað eftir beinni aðfarargerð í október 2007. Héraðsdómur hafi fallist á beiðnina, en Hæstiréttur hafnað henni vegna formgalla á kröfugerð, sbr. dóm Hæstaréttar frá 12. febrúar 2008 í málinu nr. 49/2008. Segjast stefnendur nú hafa bætt úr þessum formgalla. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu fyrir dóminum forsvarsmaður Uppsalamanna ehf., Bjarni Sævar Geirsson, svo og stefndi, Hörður Jónsson. Í skýrslu Bjarna Sævars Geirssonar kom fram að Uppsalamenn ehf. hefði keypt lóðina að Laugavegi 85 á vordögum 2005. Þar hefði þá staðið gamalt hús, sem til stóð að rífa og byggja nýtt í þess í stað, samkvæmt deiliskipulagi sem þá var í vinnslu. Í lok nóvember 2005 hefði fyrirtækið fengið framkvæmdaleyfi hjá byggingaryfirvöldum fyrir niðurrifi og nýbyggingu. Áður en framkvæmdir hófust hefði hann haft samband við eigendur nálægra fasteigna og kynnt þeim fyrirhugaðar framkvæmdir. Ekki hefði hann þó náð tali af stefnda, en hins vegar hefði hann rætt við son hans, sem búi á efri hæð hússins nr. 87, og hefði hann þá strax skynjað óánægju með framkvæmdina. Í framhaldinu hefði hann farið á fund byggingarfulltrúa, sem hefði fullvissað hann um að öll leyfi væru til staðar. Í febrúar 2006 hefði verið hafist handa við að rífa gamla húsið. Sonur stefnda hefði þá lagt bílum fyrir vinnuvélar og hefði lögreglan þurft að hafa afskipti af því. Bjarni Sævar sagðist aftur hafa þurft að leita til byggingarfulltrúa um haustið 2007, þegar kranabíll á hans vegum komst ekki að húsinu til þess að fjarlægja vinnuskúra, þar sem stefndi hafði þá á ný lagt bílum við lóðamörk. Hefði starfsmaður byggingarfulltrúa þá staðfest skriflega að umferðarkvöð væri um lóðina nr. 87 og að stefnda væri óheimilt að hindra umferð að og frá lóðinni nr. 85. Staðfesting byggingarfulltrúa hefði þó engu breytt og væri nú svo komið að hann gæti ekki lokið við framkvæmdir á baklóð hússins, þ.á m. gerð bílastæða. Væri það farið að valda honum tjóni, þar sem kaupendur eigna í húsinu héldu samningsgreiðslum vegna vanefnda hans. Bjarni Sævar kvaðst aðeins einu sinni hafa rætt símleiðis við stefnda, en taldi ekki ástæðu til þess að reyna slíkt aftur vegna svara hans. Fyrir dómi var stefndi, Hörður Jónsson, spurður um gangrétt um lóð hans nr. 87 við Laugaveg, samkvæmt þinglesinni kvöð á eignina frá 1944. Sagði hann að sá gangréttur væri ekki lengur til staðar eftir að eigandi húsanna nr. 89 og 91 við Laugaveg hefði byggt sín hús. Þá hefði hann sjálfur fallist á að breyta umferðarrétti að sinni lóð. Eigandi lóðar nr. 85 hefði hins vegar ekki samþykkt þá breytingu, en fengið greiðslu í þess stað, að því er hann taldi sig vita. Aðspurður sagði stefndi að borgaryfirvöld hefðu aldrei talað við sig þegar unnið var að deiliskipulagi hverfisins, né hefði hann gert athugasemdir við þær breytingar. Málsástæður stefnenda og lagarök Stefnendur byggja málshöfðun sína á gildandi skipulagi, en samkvæmt því sé skipulagskvöð um umferðarrétt um lóðina nr. 87 við Laugaveg inn á lóð nr. 85. Því til staðfestingar vísa þeir til deiliskipulags fyrir reit 1.174.1, sem fengið hafi meðferð í samræmi við ákvæði skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Í skilmálum fyrir lóðina nr. 87 komi fram að kvöð sé um gegnumakstur, auk þess sem umferðarrétturinn sé sýndur með myndrænum hætti á teikningu. Stefndi hafi aldrei gert athugasemdir við umferðarkvöðina á því fimm ára tímabili sem unnið hafi verið að skipulagsbreytingunni, og telja stefnendur að ástæða þess sé hugsanlega sú að breytingin hafi falið í sér verulega fjárhagslega hagsmuni fyrir stefnda, þar sem nýtingarhlutfall lóðar hans rúmlega þrefaldaðist frá fyrra skipulagi, eða úr 0,9 í 3,0. Í ljósi þess að húseign stefnenda sé hönnuð og byggð í góðri trú og í samræmi við gildandi skipulag, hafi síðbúin mótmæli stefnda komið stefnendum verulega á óvart og valdið þeim tjóni. Stefnendur hafna því að umrædd kvöð feli í sér takmörkun á réttindum stefnda og benda á að um langt skeið hafi verið kvöð um gangrétt um tveggja metra spildu á baklóð hússins nr. 87. Kvöðinni hafi verið þinglýst árið 1944, hún undirrituð af þáverandi eigendum lóðarinnar nr. 87, og segi þar m.a.: „... eigendur að eigninni nr. 87 við Laugaveg hér í bænum, veitum oft nefndri húseign nr. 85 við Laugaveg gangréttindi um lóð vora inn á hússins eigin lóð.“ Telja stefndu að leggja megi tveggja metra gangréttindi að jöfnu við umferðarrétt og vísa því til stuðnings til dóms Hæstaréttar 18. október 2001 í málinu nr. 79/2001, svo og til þess að á árum áður hafi bifreiðaeign í Reykjavík ekki verið almenn. Þá benda stefnendur á að stefndi þurfi að þola umferð bifreiða um lóð sína, þar sem akstursleið sé nú þegar um lóð hans á milli Laugavegar og Hverfisgötu, auk þess sem bílastæði séu á bak við húsið. Stefnendur byggja einnig á því að stefnda beri að beina kröfum sínum að skipulagsvaldinu, í þessu tilviki Reykjavíkurborg, telji hann sig hafa orðið fyrir tjóni vegna breytinga á deiliskipulagi. Í skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997 sé gert ráð fyrir því að skipulagsáætlanir geti breytt stöðu bygginga og lóða, m.a. vegna samgangna. Feli slíkar breytingar í sér fjárhagslega skerðingu eigi landeigendur hins vegar rétt til bóta úr sveitarsjóði, sbr. 33. gr. laga nr. 73/1997. Þar komi einnig fram að við ákvörðun bóta skuli taka tillit til þeirrar verðhækkunar sem skipulagsbreytingar kunni að hafa í för með sér. Telja stefnendur að með breytingu á deiliskipulagi fyrir reit 1.174.1 hafi verðmæti eignar stefnda aukist töluvert vegna hærra nýtingarhlutfalls. Loks benda stefnendur á að umrædd umferðarkvöð sé ekki einungis til handa eigendum lóðar nr. 85 við Laugaveg, heldur geti hún einnig reynst mikilvæg fyrir slökkvilið ef eldur yrði laus á svæðinu, enda sé kvöðinni ætlað að tryggja aðgengi að baklóðum húsanna. Kröfum sínum til stuðnings vísa stefnendur til skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, einkum III. kafla laganna. Jafnframt vísa þeir til þinglýsingalaga nr. 39/1978, svo og til umferðarlaga nr. 50/1987. Krafa þeirra um dagsektir og fjárhæð þeirra byggist á dómafordæmum og 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, en málskostnaðarkrafa styðst við 1. mgr. 130. gr. sömu laga. Um varnarþing er vísað til 34. gr. sömu laga. Málsástæður stefnda og lagarök Sýknukrafa stefnda er á því reist að eignarréttur hans að eignarlóðinni nr. 87 við Laugaveg sé varinn af 72. gr. stjórnarskrárinnar og verði ekki skertur eða af honum tekinn, nema að uppfylltum þeim skilyrðum sem ákvæðið setji. Eignarrétturinn sé þannig friðhelgur og geti byggingaryfirvöld ekki með neinum hætti skert þau réttindi, síst til hagsbóta fyrir einkaaðila. Stjórnarskráin sé grundvallarlög, sem gangi framar annarri löggjöf sem ekki samrýmist ákvæðum hennar, og beri að víkja slíkri löggjöf til hliðar. Þannig telur stefndi að ákvæði skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 stangist á við 72. gr. stjórnarskrárinnar að því er varðar umrætt deiliskipulag og þá umferðarkvöð sem sett hafi verið á lóð hans. Að þessu leyti þurfi stefndi ekki að hlíta deiliskipulaginu og skipti engu máli þótt hann hafi ekki mótmælt því á sínum tíma. Stefndi bendir á að eina kvöðin sem þinglýst hafi verið á fasteign hans sé kvöð um gangréttindi frá 16. mars 1944. Í þeirri kvöð hafi þó aldrei falist réttur til umferðar ökutækja að lóðinni nr. 85 og hafnar stefndi því að dómur Hæstaréttar í málinu nr. 79/2001 hafi hér nokkurt fordæmisgildi. Ennfremur hafnar stefndi því að borgaryfirvöld hafi vald til að ákveða einhliða kvöð um umferðarrétt, og telur að slík ákvörðun feli í sér skerðingu á eignarrétti lóðarhafa. Þá mótmælir stefndi því að staðfesting starfsmanns á skrifstofu byggingarfulltrúa á umræddri umferðarkvöð hafi nokkurt gildi í máli þessu. Loks bendir stefndi á að hin þinglýsta kvöð um gangréttindi sé nú með öllu óvirk, þar sem ekki sé lengur unnt að komast frá Laugavegi inn á baklóð Laugavegar 85 eftir hinni tilgreindu tveggja metra spildu. Ástæðan sé sú að húseignin að Laugavegi 89 hafi verið stækkuð til norðurs og við það hafi gangréttindin farið undir það hús. Með hliðsjón af ofansögðu telur stefndi augljóst að stefnendur eigi engan rétt til umferðar um eignarlóð hans. Hins vegar telur hann sig hafa ótvíræðan rétt til að vera þar með bifreiðar sínar og annað sem geti tálmað umferð að lóðinni nr. 85. Stefndi hafnar alfarið aðalkröfu stefnenda og telur hana ekki nægilega skýra og ótvíræða, þar sem stefnendur krefjist brottnáms ótiltekinna lausafjármuna. Telur hann að til álita eigi að koma að vísa kröfunni frá dómi ex officio vegna vanreifunar. Jafnframt vísar hann á bug varakröfu og þrautavarakröfu stefnenda og krefst sýknu af þeim báðum. Loks mótmælir stefndi þeirri málsástæðu stefnenda að meint umferðarkvöð geti reynst mikilvæg fyrir slökkvilið, og bendir á að gott aðgengi sé frá Hverfisgötu að baklóðum húsanna nr. 85 og 87. Hinu sama gegnir um þá málsástæðu að stefndi standi því í vegi að stefnendur geti lokið framkvæmdum á lóð sinni. Telur stefndi að stefnendur hafi með byggingarframkvæmdum sínum sjálfir skapað sér það vandamál, og því ekki við stefnda að sakast. Um lagarök, til stuðnings kröfum sínum, kveðst stefndi fyrst og fremst vísa til 72. gr. stjórnarskrárinnar, en einnig til þinglýsingalaga nr. 39/1978. Málskostnaðarkrafa hans er reist á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, en krafa hans um virðisaukaskatt byggist á lögum nr. 50/1988. Niðurstaða Við upphaf aðalmeðferðar gekk dómari á vettvang, ásamt lögmönnum aðila, fyrirsvarsmanni Uppsalamanna ehf. og stefnda. Á baklóð lóðarinnar nr. 87 við Laugaveg, þétt við mörk lóðarinnar nr. 85, stóðu þrjár bifreiðar, og kom fram í máli stefnda að þær væru þar á hans vegum. Greinilegt var að bifreiðarnar höfðu staðið þar óhreyfðar um tíma. Hægt var að ganga á milli bifreiðanna inn á lóð nr. 85, en fjarri var að bifreið yrði ekið á milli þeirra. Í málsgögnum eru ljósmyndir af vettvangi og umræddum bifreiðum. Á skipulagsuppdrætti þeim, sem auglýstur var sem tillaga að deiliskipulagi fyrir umræddan reit og síðar var samþykktur, eru sýndar þær breytingar sem lagðar eru til frá eldra skipulagi, sem samþykkt var 27. nóvember 1967. Þar má sjá að á eldra skipulagi var kvöð um akandi umferð frá Laugavegi að baklóð húss stefnda. Á hinu nýja deiliskipulagi hefur kvöð þessi verið framlengd yfir baklóð húss stefnda að baklóð húss stefnenda, þar sem gert er ráð fyrir fjórum bílastæðum. Á baklóð húss stefnda er einnig gert ráð fyrir fjórum bílastæðum. Í greinargerð deiliskipulagsins segir að kvöð sé um gegnumakstur á lóðinni nr. 87, en um lóðina nr. 85 segir að kvöð sé um akstursleið að bílastæði. Þykir þessi breyting frá eldra deiliskipulagi renna stoðum undir þá frásögn stefnda fyrir dómi að gangréttur að lóð nr. 85, sem samið var um á árinu 1944 og þinglýst var sem kvöð á eignirnar, hafi síðar fallið niður, þótt annarra gagna njóti þar ekki við. Eins og fram er komið öðlaðist hið nýja deiliskipulag fyrir reit 1.174.1 gildi 11. ágúst 2005. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að við undirbúning og kynningu skipulagstillögunnar hafi borgaryfirvöld farið að fyrirmælum skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, sbr. einkum 23. og 25. gr. þeirra laga. Ágreiningslaust er að stefndi gerði engar athugasemdir við tillöguna þegar hún var á sínum tíma auglýst og kynnt með lögboðnum hætti. Bar honum þó engu að síður að koma athugasemdum á framfæri, hafi hann talið að skipulagstillagan kynni að raska hagsmunum sínum, en ljóst er að með gildistöku skipulagsins var kvöð lögð á baklóð húss hans um umferðarrétt að baklóð húss stefnenda að Laugavegi 85. Jafnljóst er að stefnendur máttu treysta því að skipulagið tryggði þeim umferðarrétt að baklóð fasteignar þeirra. Þótt fallist sé á það með stefnda að eignarréttur hans sé varinn af 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, kemur það þó ekki í veg í fyrir að löggjafinn geti heimilað skerðingu eignarréttinda, að uppfylltum þeim skilyrðum sem ákvæðið setur. Skipulags- og byggingarlög nr. 73/1997 hafa að geyma slíka heimild og er þar beinlínis gert ráð fyrir að gildistaka skipulags geti rýrt verðmæti fasteignar og skert nýtingarmöguleika hennar, sbr. 33. gr. þeirra laga. Telji stefndi sig hafa orðið fyrir fjárhagstjóni vegna gildistöku deiliskipulagsins ber honum hins vegar að beina þeirri kröfu að borgaryfirvöldum, sbr. 3. mgr. 33. gr. tilvitnaðra laga. Þurfa stefnendur í þeim efnum ekki að una við tómlæti stefnda, enda ótvírætt að þeim var með gildistöku skipulagsins tryggður umferðarréttur að baklóð þeirra, um leið og kvöð var lögð á baklóð stefnda um gegnumakstur á lóðinni. Við munnlegan málflutning tefldi stefndi fram þeirri málsástæðu að grenndarkynning hefði ekki farið fram áður en byggingaryfirvöld veittu leyfi til framkvæmda á lóð nr. 85. Stefnendur mótmæltu þeirri málsástæðu og töldu hana of seint fram komna. Niðurstaða málsins verður því ekki á henni byggð. Hins vegar verður heldur ekki séð að sú málsástæða hafi hér nokkra þýðingu, þar eð deiliskipulag lá þá þegar fyrir, sbr. 7. mgr. 43. gr. laga nr. 73/1997. Samkvæmt því sem að ofan er rakið þykir enginn vafi leika á að í gildi er kvöð um gegnumakstur um baklóð stefnda að Laugavegi 87 inn á baklóð stefnenda að Laugavegi 85 og getur stefndi ekki staðið því í vegi að stefnendur nýti þann rétt sinn. Þar sem augljóst er að stefndi tálmar nú umferð stefnenda að baklóðinni með því að leggja nokkrum bifreiðum við lóðamörk, þykir ekki annað fært en að verða við aðalkröfu þeirra um að stefnda beri að fjarlægja þær tálmanir, að viðlögðum dagsektum til stefnenda, sem þykja hæfilega ákveðnar 10.000 krónur. Dómurinn getur ekki fallist á þau rök stefnda að aðalkröfu stefnenda sé ábótavant, enda fram komið að umræddar tálmanir á lóðamörkum eru á vegum stefnda. Með hliðsjón af úrslitum málsins, sbr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefndi dæmdur til að greiða stefnendum málskostnað í einu lagi, og ákveðst hann 350.000 krónur. Ingimundur Einarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefnda, Herði Jónssyni, er skylt að fjarlægja allar þær bifreiðar, muni eða aðrar tálmanir í eigu eða á vegum hans, sem takmarka umferðarrétt stefnenda, Uppsalamanna ehf., Ofjarls ehf. og Sjónlinsa ehf., um norðurenda lóðar nr. 87 við Laugaveg í Reykjavík, og þar með aðgengi þeirra að lóð þeirra nr. 85 við Laugaveg, að viðlögðum 10.000 króna dagsektum frá dómsuppsögu. Stefndi greiði stefnendum óskipt 350.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 527/2008
Kynferðisbrot Börn Miskabætur
X var ákærður fyrir kynferðisbrot gegn stjúpdóttur sinni, sbr. 1. og 2. mgr. 201. gr. og 1. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. X játaði sök. Við ákvörðun refsingar hans var litið til þess að brotin voru mjög alvarleg og beindust að ungri stúlku á heimili hennar þar sem hún átti sér griðastað. Þá voru brotin framin á fjögurra mánaða tímabili og til þess fallin að valda stúlkunni verulegum skaða. Þótti refsing X hæfilega ákveðin fangelsi í sex ár. Þá þótti X með háttsemi sinni hafa bakað sér skyldu til greiðslu miskabóta til stúlkunnar sem ákveðnar voru í héraði 2.500.000 krónur, en krafa X um lækkun þeirra komst ekki að fyrir Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 3. september 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd og honum gert að greiða A 3.000.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Ákærði krefst þess að refsing verði milduð og honum gert að greiða A lægri fjárhæð en dæmd var með hinum áfrýjaða dómi. Í yfirlýsingu ákærða um áfrýjun var þess eins krafist að refsing samkvæmt héraðsdómi yrði milduð. Með því að ekki var gerð þar krafa um endurskoðun niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um fjárhæð skaðabóta verður ekki hreyft við henni til lækkunar. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað, auk málsvarnarlauna og þóknunar réttargæslumanns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, X, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 456.621 krónu, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Steinunnar Guðbjartsdóttur hæstaréttarlögmanns, 124.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. ágúst 2008. Mál þetta, sem dómtekið var 7. ágúst sl., er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara, 17. júlí 2008 á hendur X fyrir kynferðisbrot gegn stjúpdóttur sinni, A, í svefnherbergi á heimili þeirra í Reykjavík með því að hafa frá því í lok janúar eða byrjun febrúar fram í maí 2008: a. í nokkur skipti strokið brjóst stúlkunnar innan klæða, b. í nokkur skipti sett fingur inn í kynfæri hennar og endaþarm, c. í nokkur skipti látið hana halda um getnaðarlim sinn, d. í eitt skipti haft munnmök við hana, e. í 5-6 skipti fengið hana til að hafa við sig munnmök, f. í fjölmörg skipti haft við hana endaþarmsmök, g. í fjölmörg skipti, allt að tvisvar sinnum í viku, haft samræði við stúlkuna. Er framangreind háttsemi talin varða við 1. mgr. 201. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, að undanskilinni háttsemi í lið a. sem er talin varða við 2. mgr. 201. gr. og 2. mgr. 202. gr. sömu laga, sbr. 10. og 11. gr. laga nr. 61/2007. Er þess krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu A er krafist miskabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 3.000.000 króna auk vaxta skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. september 2007 til 7. ágúst 2008 en með dráttarvöxtum skv. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði játar sök. Af hálfu verjanda er þess krafist að ákærði verði dæmdur í vægustu refsingu er lög leyfa, að skaðabótakrafa verði lækkuð og að verjanda verði tildæmd málsvarnarlaun. Mánudaginn 19. maí 2008 kl. 20.32 var lögregla boðuð að heimili í Reykjavík vegna tilkynningar um að þaðan hafi verið numið á brott barn. Á vettvangi tók á móti lögreglu kona B. Gerði hún lögreglu grein fyrir því að vinafólk hennar hafi komið og tekið dóttur hennar, A, og haft á brott með sér. Í máli B kom fram að A og stjúpfaðir hennar X, ákærði í máli þessu, hafi verið að deila. Í frumskýrslu kemur fram að lögregla hafi haft tal af ákærða sem skýrt hafi frá því að hann hafi kysst stjúpdóttur sína á munninn og hafi það gerst nokkrum sinnum á liðnum vikum. Þetta kvöld hafi þau kysst þannig að tungur þeirra hafi snert hvora aðra. Var ákveðið að færa ákærða á lögreglustöð á meðan málið væri kannað frekar. Á leið á lögreglustöð tjáði ákærði lögreglumönnum að honum fyndist athygli sem A sýndi honum óþægileg. A hafi oft sofið uppi í rúmi ákærða og eiginkonu hans og vildi hún þá sofa við hlið ákærða. Hafi ákærði reynt að útskýra fyrir A að honum fyndist þetta óþægilegt. Ákærða var síðar sama kvöld sleppt úr haldi lögreglu. Mánudaginn 26. maí 2008 mætti B á lögreglustöð og lagði fram kæru á hendur ákærða fyrir kynferðisbrot gagnvart dóttur sinni. Kvað hún dóttur sína hafa greint sér frá því að ákærði hafi staðið í kynferðislegum samskiptum við hana. Hafi hún haft munnmök við ákærða og strokið getnaðarlim hans. Þá hafi þau haft samfarir. Það hafi átt sér stað í svefnherbergi á heimili ákærða og B. A var skoðuð í Barnahúsi 28. maí 2008 af Jóni R. Kristinssyni barnalækni og Ebbu Margréti Magnúsdóttur kvensjúkdómalækni. Samkvæmt skýrslu þeirra frá 12. júní 2008 er kynþroski stúlkunnar á III. stigi hvað varði brjóst og kynfæri. Ytri kynfæri séu eðlileg, en meyjarhaft rofið með óreglulegum köntum. Niðurstöður skoðunar samrýmist sögu stúlkunnar. Skoðun leiði í ljós að það sé eins og stúlkan stundi reglulegt kynlíf. Miðvikudaginn 28. maí 2008 var tekin skýrsla af ákærða hjá lögreglu. Ákærði kvaðst hafa gifst B, móður A, árið 1999. A hafi verið í Thailandi og ekki komið til Íslands fyrr en 2006. Ákærði kvaðst á kvöldin ávallt hafa farið með dóttur sína og fósturdóttur inn í svefnherbergi til að lesa fyrir þær, en um hafi verið að ræða 5 ára dóttur ákærða og eiginkonu hans B og síðan A. Hafi hann þá venjulega strokið þeim báðum um bakið. Ákærði kvað atburði tengda sakarefni málsins hafa byrjað um mánaðarmótin janúar-febrúar 2008. Eitt kvöldið hafi hann verið að strjúka stúlkunum um bakið, nema það kvöld hafi A legið á bakinu án þess að ákærði hafi tekið eftir því. Hafi það ekki verið fyrr en hann hafi snert á henni brjóstin. Hafi ákærða brugðið við þetta, en ekkert meira hafi gerst í þetta skipti. Ákærði hafi haldið áfram að lesa fyrir stúlkurnar á kvöldin. Einhverju síðar hafi það komið fyrir aftur er ákærði hafi verið að strjúka A um bakið að hann hafi komið við brjóst hennar. Hafi ákærði haft höndina á brjóstinu í stuttan tíma en síðan kippt henni til baka. Hafi þetta gerst oft og ákærði verið farinn að finna fyrir óþægindum út af þessu en honum hafi fundist þetta vera rangt. Hafi þetta leiðst út í að þau hafi haft samfarir. Hafi það byrjað með því að í eitt sinn er stúlkan hafi komið heim úr skólanum hafi þau verið tvö ein heima. Hún hafi verið leið og ákærði farið inn til hennar og spurt hvað væri að. Fram hafi komið að henni hafi verið strítt í skólanum. Hafi ákærði farið að hugga hana og hún tekið utan um ákærða. Síðan hafi hún kysst ákærða. Hafi hún viljað að ákærði stryki á henni brjóstin og ákærði gert það. Hafi hún lagst við hliðina á ákærða og lagst þétt að honum. Hafi ákærði snúið henni yfir á bakið og hún lagst ofan á ákærða. Þannig hafi hún legið ofan á ákærða og síðan farið að hreyfa sig. Hafi ákærði svarað með því að strjúka henni yfir buxurnar. Hafi ákærði orðið æstur og sett hendi niður í nærbuxur hennar. Hafi ákærði losað um buxur hennar og sett getnaðarlim sinn við fætur hennar. Í framhaldi hafi þau haft samfarir. Ákærði kvað stúlkuna ekki beint hafa gefið samþykki sitt fyrir samförunum í orðum. Honum hafi hins vegar fundist hún gera það í því sem hún hafi gert. Þessar athafnir hafi sennilega byrjað rétt fyrir byrjun febrúar 2008. Ákærði hafi ekki notað verjur við þessar samfarir en hins vegar við þær sem á eftir hafi fylgt. Ákærði hafi stundum fengið fullnægingu í samförunum. Einhverju sinni hafi ákærði leyft henni að hafa við sig munnmök. Einu sinni hafi ákærði haft munnmök við stúlkuna. Ákærði kvaðst telja að hann hafi haft samfarir við stúlkuna á bilinu 15 til 20 sinnum. Stúlkan hafi haft munnmök við ákærða 5 til 6 sinnum. Ákærði hafi haft mök við hana í endaþarm 5 til 6 sinnum. Ákærði kvað samband sitt og eiginkonu hans hafa verið slitrótt um þetta leyti. Hafi hann með A fundið tilfinningu sem hann hafi saknað mjög lengi um að einhverjum þætti vænt um hann án þess að dæma ákærða fyrir það hvernig hann liti út. Hafi ákærði hundsað allar viðvörunarbjöllur í höfði sínu. Síðar hafi hann séð hve stúlkunni hafi liðið illa. Hafi ákærða fundist sem hann væri farinn að líkjast fósturföður sínum sem misnotað hafi ákærða í æsku. Hafi ákærði séð hann í sjónum sínum og það verið meginástæða þess að ákærði hafi lagst inni á deild 32A á Landspítalanum. Ákærði kvaðst hafa bannað stúlkunni að segja neinum frá athöfnum þeirra. Hafi ákærði áttað sig á því að það væri rangt sem hann væri að gera. Upp hafi komist um athafnir þeirra er vinkona eiginkonu ákærða hafi komið í heimsókn, en þann morgun hafi A legið við hlið ákærða í rúminu. Hafi vinkonan spurt hvað væri í gangi. Þá hafi komist upp að ákærði og A hafi verið að kyssast. Vinkonan hafi farið með A út af heimilinu og heim til sín. Eftir að lögregla hafi blandast í málið hafi ákærði tjáð lögreglu að ólöglegt samband hafi verið á milli hans og fósturdóttur hans. Ákærði hafi ekki sagt alla söguna en sagt að þau hafi verið að kyssast. Ákærði var aftur yfirheyrður af lögreglu mánudaginn 7. júlí 2008. Var þá borinn undir ákærða sá framburður A að ákærði hafi haft endaþarmsmök við hana á bilinu 20 til 30 sinnum. Kvaðst ákærði ekki muna hve oft hann hafi haft við hana endaþarmsmök, en hann kvaðst efast um að það hafi verið eins oft og stúlkan miðaði við. Þá kvaðst ákærði ekki muna hve oft hann hafi haft við hana samfarir. Hin kynferðislegu samskipti á milli þeirra hafi byrjað seinni partinn í janúar 2008 eða í byrjun febrúar 2008. Ekki hafi ákærði orðið var við að blætt hafi úr kynfærum stúlkunnar við samfarirnar. Við aðalmeðferð málsins fyrir dómi kvaðst ákærði vilja vísa til þeirrar skýrslu sem tekin hafi verið af honum við lögreglurannsókn málsins um atvik. Kvaðst hann vera þeirrar skoðunar að hann hafi haft endaþarmsmök við stúlkuna í 5 til 6 skipti. Þá hafi hann haft við hana samræði í 15 til 20 skipti. Hafi það gerst allt að 2 sinnum í viku. Stúlkan hafi ekki átt frumkvæði að kynferðismökunum. Bæri hún ekki ábyrgð á neinu því sem gerst hafi í samskiptum þeirra. Hafi hann á fyrstu stigum ekki leitt hugann að því hvort brot hans myndu hafa áhrif á líf stúlkunnar. Það hafi hann ekki gert fyrr en nokkrum dögum áður en hann hafi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald vegna málsins. Ákærði kvaðst hafa verið misnotaður af fósturföður sínum í æsku. Hafi ákærði verið 6 ára gamall á þeim tíma. Þeir atburðir hafi haft slæm áhrif á líf ákærða. Hann hafi þó ekki áttað sig á því fyrr en síðar. Hafi ákærði fyrst sagt móður sinni frá hinni kynferðislegu misnotkun þegar ákærði hafi verið 18 ára að aldri. Föstudaginn 6. júní 2008 fór fram skýrslutaka fyrir dómi af A á grundvelli 1. mgr. a liðar 74. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Gerði hún grein fyrir því að ákærði hafi haft kynferðisleg samskipti við sig. Hafi hann oftsinnis sett getnaðarlim sinn inn í endaþarm A. Hafi það verið á bilinu 20 til 30 sinnum. Þá hafi hann einnig sett fingur í endaþarm hennar. Hann hafi strokið á henni brjóstin. Einnig hafi ákærði haft samræði við hana. Hafi það sennilega verið 10 sinnum sem þau hafi haft samræði. Einnig hafi hún strokið getnaðarlim ákærða. Auk þess hafi hún haft við hann munnmök. Ákærði hafi einnig haft munnmök við hana. Hin kynferðislegu samskipti hafi átt sér stað í svefnherbergi ákærða og móður hennar, í svefnherbergi A og í sófa í stofu. A kvaðst ekki hafa átt í kynferðislegum samskiptum við nokkurn áður en samskiptin við ákærða hafi byrjað. Hafi hún verið sár og miður sín þegar þessir hlutir hafi gerst. Hafi hún farið að gráta. Hafi hún meitt sig inni í hjartanu. Blætt hafi úr kynfærum hennar við athafnirnar. A kvaðst ekki vera viss um á hvaða tímabili athafnirnar hafi átt sér stað. Margrét Kristín Magnúsdóttir sálfræðingur í Barnahúsi kvaðst fram að aðalmeðferð málsins hafa hitt A 3 sinnum vegna málsins. Viðtöl við stúlkuna hafi verið erfið. Stúlkan ætti mjög erfitt með að tjá sig og væri þögul. Gæti það að hluta skýrst af mismunandi menningarheimum vegna mikillar skammar sem fylgdi atvikum sem þessum. Þá kenndi stúlkan sjálfri sér að einhverju leyti um hvernig væri komið hlutunum og hvernig fjölskyldan hafi sundrast. Væri það þekkt í tilvikum sem þessum. Liði stúlkunni mjög illa vegna þess. Um þessar mundir væri Margrét að vinna í þeim grunnatriðum sem vinna þyrfti í hjá stúlkunni. Væri hún því stutt komin í meðferðinni sjálfri. Stúlkan ræddi um leiða og skömm. Almennt væri erfitt að segja til um batahorfur vegna tilvika sem þeirra er stúlkan hafi lent í. Miðað við reynslu hér á landi væru þessi brot mjög gróf. Tilfinningalega væri stúlkan meira barn en ungmenni. Hafi hún talað um að hún hafi ekki áður orðið fyrir viðlíka reynslu. Gunnar Hrafn Birgisson sálfræðingur gerði grein fyrir helstu niðurstöðum sálfræðiskýrslu sinnar vegna ákærða. Ákærði hafi verið mjög miður sín og í miklu uppnámi er Gunnar hafi hitt hann, en ákærði hafi þá verið í gæsluvarðhaldi á Litla Hrauni. Hafi hann í viðtali verið einlægur og hreinskilinn. C, móðir ákærða, kvað son sinn við 18 ára aldur hafa greint sér frá því að hann hafi verið misnotaður af fósturföður sínum er hann hafi verið 6 ára að aldri. Hafi henni verið það mjög minnisstætt að ákærði hafi skyndilega byrjað að stama við 6 ára aldur. Hafi henni brugðið mjög við það. Stamið hafi aukist mjög með árunum og er hann hafi verið orðinn 18 ára hafi nánast þurft að túlka það sem hann sagði. Fyrrum sambýlismaður hennar hafi ekki verið ákærður fyrir brot sín gagnvart ákærða, en hann hafi verið dæmdur fyrir brot gegn systur ákærða. Skólaganga ákærða hafi verið mjög erfið. Hafi hann oft þurft að skipta um skóla og það farið mjög illa með hann. Systir ákærða hafi fengið aðstoð vegna þeirra brota er hún hafi orðið fyrir. Það hafi hins vegar ekki orðið með ákærða. Niðurstaða: Ákærða er gefið að sök kynferðisbrot, gagnvart fósturdóttur sinni A, með því að hafa í nokkur skipti strokið brjóst stúlkunnar innan klæða, í nokkur skipti sett fingur inn í kynfæri hennar og endaþarm, í nokkur skipti látið hana halda um getnaðarlim sinn, í eitt skipti haft munnmök við hana, í 5-6 skipti fengið hana til að hafa við sig munnmök, í fjölmörg skipti haft við hana endaþarmsmök og loks í fjölmörg skipti, allt að tvisvar sinnum í viku, haft samræði við stúlkuna. Samkvæmt ákæru eiga athafnir þessar að hafa átt sér stað í svefnherbergi á heimili þeirra í Reykjavík, frá því í lok janúar eða byrjun febrúar 2008 fram í maí 2008. Við rannsókn málsins hjá lögreglu hefur ákærði viðurkennt háttsemi sína og lýst henni í samræmi við ákæru. Fyrir dómi hefur ákærði játað sök, utan að hann kveðst hafa haft endaþarmsmök við stúlkuna í 5 til 6 skipti. Séu það ekki fjölmörg skipti, svo sem ákæra tilgreini. Hefur framburður hans fyrir dómi verið í samræmi við ákæru. Þá gaf A skýrslu við rannsókn málsins. Hefur framburður hennar verið í samræmi við játningu ákærða, utan að hún kveður endaþarmsmökin hafa átt sér stað á bilinu 20 til 30 sinnum. Þá kveður hún samræðið hafa átt sér stað 10 sinnum. Miðað við framburð ákærða hjá lögreglu og fyrir dómi, niðurstöðu læknisskoðunar á stúlkunni og í ljósi framburðar A telur dómurinn sannað að ákærði hafi framið þau brot er í ákæru greinir. Verður í niðurstöðu miðað við að ákærði hafi í mörg skipti haft endaþarmsmök við A. Er háttsemin rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærði hefur ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi, svo kunnugt sé. Ákærði hefur verið sakfelldur fyrir mjög alvarleg kynferðisbrot gagnvart stúlkubarni sem var í upphafi 11 ára en að mestu 12 ára þegar brotin voru framin. Voru brotin framin á heimili stúlkunnar og ákærða, þar sem stúlkan átti sér griðarstað. Brot ákærða voru einstaklega gróf og ófyrirleitin, en hann hafði á um fjögurra mánaða tímabili m.a. margsinnis samræði við stúlkuna og endaþarmsmök. Voru brotin til þess fallin að valda stúlkunni verulegum skaða. Á ákærði sér þær málsbætur einar að hann hefur játað sök. Dómurinn telur að Hæstiréttur Íslands hafi á liðnum misserum almennt þyngt refsingar vegna kynferðisbrota. Eigi það m.a. við um brot gegn 201. og 202. gr. laga nr. 19/1940, en nýverið hafa verið gerðar breytingar á XXII. kafla laga nr. 19/1940 til að kveða á um að mál þessi verði tekin fastari tökum en áður. Með vísan til alls þessa, sbr. og 1., 2., 6. og 7. tl. 1. mgr. og 3. mgr. 70. gr. laga nr. 19/1940 er refsing ákærða ákveðin fangelsi í sex ár. Til frádráttar refsingu kemur óslitið gæsluvarðhald ákærða frá 2. júní 2008. Réttargæslumaður hefur fh. A krafist skaðabóta úr hendi ákærða. Er krafist bóta að fjárhæð 3.000.000 krónur, auk vaxta. Er vísað til þess að ákærði hafi misnotað á mjög grófan hátt aðstöðu sína. A hafi nýlega flutt til Íslands og talað litla sem enga íslensku. Hafi hún leitað til ákærða sem hafi veitt henni hlýju og hann misnotað það gróflega. Hafi ákærði misnotað það traust sem stúlkan hafi sýnt honum og brotið gegn umsjónar- og eftirlitsskyldum sínum. Jafnframt hafi hann misnotað yfirburði sína sem fullorðinn einstaklingur gagnvart barni. Brotið hafi í för með sér sálrænar afleiðingar, svo sem skerta sjálfsmynd. Brotið hafi verið framið á stað þar sem stúlkan hafi talið sig óhulta. Þá sé stúlkan á mjög viðkvæmum aldri og geti brotin haft mjög neikvæð áhrif á mótun hennar sem persónu. Um lagarök er vísað til 26. gr. laga nr. 50/1993. Með vísan til þess er hér að framan er rakið, vættis Margrétar Kristínar Magnúsdóttur sálfræðings, sem og þess er fram hefur komið fyrir dóminum er það niðurstaða dómsins að framferði ákærða hafi valdið A miska. Á hún rétt á skaðabótum vegna háttsemi hans á grundvelli 26. gr. laga nr. 50/1993. Í ljósi atvika málsins sem leiða í ljós mjög gróft kynferðisbrot gagnvart ungu barni og dómaframkvæmdar á þessu réttarsviði eru bætur þessar hæfilega ákveðnar 2.500.000 krónur. Sú fjárhæð ber vexti eins og í dómsorði greinir. Ákærði greiði allan sakarkostnað samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakar­kostnað ásamt tildæmdum málsvarnarlaunum og þóknun réttargæslumanns brotaþola, hvorutveggja að viðbættum virðisaukaskatti, sem í dómsorði greinir. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Sigríður J. Friðjónsdóttir saksóknari. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 6 ár. Til frádráttar refsingu kemur gæsluvarðhald ákærða frá 2. júní 2008. Ákærði greiði A, 2.500.000 krónur í skaðabætur, ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. febrúar 2008 til 7. ágúst 2008, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 1.200.906 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðrúnar Sesselju Arnardóttur héraðsdómslögmanns, 547.302 krónur, og þóknun til réttargæslumanns brotaþola, Þórdísar Bjarnadóttur héraðsdóms­lögmanns, 257.964 krónur.
Mál nr. 336/2009
Ráðningarsamningur Riftun Skaðabætur
G og P gerðu samning í maí 2006 við félagið N um kaup þess á 99% hluta í félögunum Í og V. Í samningnum kom fram að seljendur myndu starfa sem launþegar hjá félögunum næstu tvö árin og gerður yrði sérstakur ráðningarsamningur við hvorn seljanda um sig. Skriflegir ráðningarsamningar voru ekki gerðir en óumdeilt er að G starfaði áfram og þáði laun frá Í fram í júlí 2007. Ágreiningur var á hinn bóginn um grundvöll starfa G hjá félaginu eftir að kaupsamningurinn kom til framkvæmdar og ástæðu þess að þeim lauk. G höfðaði mál gegn Í og krafðist greiðslu þess, sem skorti á full mánaðarlaun fyrir júlí 2007, og launa til loka þess tveggja ára tímabils, sem um ræddi í kaupsamningnum. Talið var að leggja yrði til grundvallar að milli aðilanna hefði í reynd gilt ráðningarsamningur með því efni, sem lýst var í kaupsamningnum. Með því að sú ráðning hefði verið tímabundin hefði Í verið óheimilt að slíta henni upp á sitt eindæmi nema skilyrði hefðu verið til að rifta samningum, en því var ekki borið við í málinu. Í hefði staðið næst að tryggja sér viðhlítandi sönnur fyrir að samkomulag hefði tekist um að slíta tímabundinni ráðningu G og að engin frekari laun yrðu greidd. Yrði Í að bera hallann af því að það hefði verið látið ógert. Þá var G ekki talinn hafa fyrir tómlæti glatað rétti til að krefjast launa til loka umsamins ráðningartíma. Var krafa G því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. júní 2009 og krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér aðallega 7.388.584 krónur en til vara 3.904.304 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. ágúst 2007 til greiðsludags. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur, en til vara að höfuðstóll kröfu áfrýjanda verði lækkaður og kröfu hans um dráttarvexti vísað frá héraðsdómi. Þá krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eftir uppsögu hins áfrýjaða dóms var nafni Íshluta ehf., sem áfrýjandi beindi kröfu sinni að í héraði, breytt í FS 14 ehf. Bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta 9. febrúar 2010 og hefur þrotabúið tekið við aðild að málinu fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins gerðu áfrýjandi og Pétur Ingason samning 26. maí 2006 við félag, sem þar var nefnt NewCo ehf., um kaup þess á 99% hluta í Íshlutum ehf. og Vélafli ehf., en fyrir liggur að fyrstnefnda félagið fékk síðar heitið Hið íslenska gáfumannafélag ehf. Í samningnum var meðal annars svofellt ákvæði: „Seljendur munu starfa sem launþegar hjá félögunum næstu 2 árin. Gerður verður sérstakur ráðningarsamningur við hvorn seljanda um sig þar sem laun þeirra verða kr. 600.000,- á mánuði auk þess sem nánar skilgreind risna verður greidd.“ Skriflegir ráðningarsamningar voru ekki gerðir samkvæmt þessu ákvæði, en óumdeilt er að áfrýjandi hafi allt að einu starfað áfram og þegið laun frá Íshlutum ehf. fram í júlí 2007, svo og að fjárhæð mánaðarlauna hans hafi verið 600.000 krónur auk bifreiðahlunninda. Ágreiningur er á hinn bóginn um grundvöll starfa áfrýjanda hjá félaginu eftir að fyrrnefndur kaupsamningur kom til framkvæmdar og ástæðu þess að þeim hafi lokið. Stefndi ber því við að enginn samningur hafi verið um ráðningu áfrýjanda til þessara starfa, en samkomulag hafi tekist um að þeim lyki í byrjun júlí 2007 og hafi áfrýjandi fengið greiddan sem svaraði þriðjungi fullra launa fyrir þann mánuð. Gagnstætt þessu heldur áfrýjandi því fram að áðurgreint ákvæði í kaupsamningi hafi falið í sér tímabundinn ráðningarsamning, sem félagið hafi vanefnt með því að víkja honum úr starfi, og hafi ekkert samkomulag verið gert um þau starfslok. Í málinu krefst áfrýjandi greiðslu þess, sem skorti á full mánaðarlaun fyrir júlí 2007, og síðan í aðalkröfu launa til loka þess tveggja ára tímabils, sem um ræddi í kaupsamningnum, en í varakröfu launa í þriggja mánaða uppsagnarfresti. Samningur áfrýjanda og Péturs Ingasonar 26. maí 2006 var ekki gerður við Íshluti ehf., heldur laut meginefni hans að kaupum á hlutum í félaginu og Vélafli ehf. Fram hjá því verður á hinn bóginn ekki litið að kaupandinn samkvæmt samningnum réði upp frá því yfir þessum tveimur félögum. Ákvæði í kaupsamningnum um gerð skriflegs ráðningarsamnings við áfrýjanda um störf hans hjá félögunum var ekki hrundið í framkvæmd, en allt að einu leysti hann þau af hendi fram í júlí 2007 og fékk þá fjárhæð að launum, sem ráðgerð var í kaupsamningnum. Að þessu virtu verður að leggja til grundvallar að milli aðilanna hafi í reynd gilt ráðningarsamningur með því efni, sem lýst var í kaupsamningnum. Með því að sú ráðning var tímabundin var félaginu óheimilt að slíta henni upp á sitt eindæmi nema skilyrði væru til að rifta samningnum. Stefndi hefur reist varnir sínar í málinu meðal annars á því að Íshlutum ehf. hafi verið heimilt að segja áfrýjanda upp störfum, svo sem komist var að orði í greinargerð félagsins fyrir héraðsdómi, vegna ítrekaðra og alvarlegra brota áfrýjanda á starfsskyldum sínum. Þessu hefur áfrýjandi andmælt og hefur stefndi engar viðhlítandi sönnur fært fyrir þessum staðhæfingum. Sem fyrr segir heldur stefndi því einnig fram að samkomulag hafi tekist milli félagsins og áfrýjanda um að hann léti af störfum í byrjun júlí 2007, svo og að þetta hafi verið tilkynnt á starfsmannafundi í lok næsta mánaðar, sem áfrýjandi hafi verið viðstaddur. Við aðalmeðferð málsins í héraði leiddu aðilarnir samtals ellefu vitni, sem öll voru við störf hjá félaginu á þessum tíma og sóttu þennan fund. Vitni þessi skiptust í tvö horn um það hvort rætt hafi verið á fundinum um að áfrýjandi væri að hverfa frá störfum. Þegar litið er til þess að vitni, sem báru um að þetta hafi gerst, voru þá enn við störf hjá félaginu, en þau, sem báru á gagnstæðan veg, höfðu látið af þeim, verður ekkert byggt á þessari sönnunarfærslu. Félaginu stóð næst að tryggja sér viðhlítandi sönnur fyrir að samkomulag hafi tekist um að slíta tímabundinni ráðningu áfrýjanda og að engin frekari laun yrðu greidd, en stefndi verður að bera hallann af því að það hafi verið látið ógert. Ekki eru efni til að fallast á með stefnda að áfrýjandi hafi fyrir tómlæti glatað rétti til að krefjast launa til loka umsamins ráðningartíma. Samkvæmt þessu öllu verður að taka til greina aðalkröfu áfrýjanda, en um fjárhæð launa hans hefur ekki verið deilt í málinu. Þótt annmarki hafi verið á orðalagi kröfugerðar áfrýjanda í héraðsdómsstefnu að því er varðar dráttarvexti hefur verið úr honum bætt og fer því um þá vexti eins og í dómsorði segir. Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, þrotabú FS 14 ehf., greiði áfrýjanda, Gunnari Björnssyni, 7.388.584 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 420.024 krónum frá 1. ágúst 2007 til 1. september sama ár, af 1.116.880 krónum frá þeim degi til 1. október sama ár, af 1.813.736 krónum frá þeim degi til 1. nóvember sama ár, af 2.510.592 krónum frá þeim degi til 1. desember sama ár, af 3.207.448 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2008, af 3.904.304 krónum frá þeim degi til 1. febrúar sama ár, af 4.601.160 krónum frá þeim degi til 1. mars sama ár, af 5.298.016 krónum frá þeim degi til 1. apríl sama ár, af 5.994.872 krónum frá þeim degi til 1. maí sama ár, af 6.691.728 krónum frá þeim degi til 1. júní sama ár, en af 7.388.584 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. júní 2009. Mál þetta sem dómtekið var 12. maí 2009 var höfðað 20. október 2008. Stefnandi er Gunnar Björnsson, Skógarhæð 2, Garðabæ. Stefndi er Íshlutir ehf., Völuteig 4, Mosfellsbæ. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 7.388.584 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III., IV. og V. kafla laga nr. 38/2001 af 420.024 krónum frá 1. ágúst 2007 til 1. september 2007, af 1.116.880 krónum frá þeim degi til 1. október 2007, af 1.813.736 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2007, af 2.510.592 krónum frá þeim degi til 1. desember 2007, af 3.207.448 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2008, af 3.904.304 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2008, af 4.601.160 krónum frá þeim degi til 1. mars 2008, af 5.298.016 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2008, af 5.994.872 krónum frá þeim degi til 1. maí 2008, af 6.691.728 krónum frá þeim degi til 1. júní 2008, af 7.388.584 krónum, sem er stefnufjárhæðin, frá þeim degi til greiðsludags og til greiðslu málskostnaðar, auk virðisaukaskatts, að mati réttarins og eða framlögðum málskostnaðarreikningi. Stefndi krefst þess að kröfu stefnanda um greiðslu dráttarvaxta verði vísað frá dómi. Þá krefst stefndi þess að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati dómsins. Málavextir: Stefnandi gerði hinn 26. maí 2006, samning við þá óstofnað hlutafélag, nú Hið íslenska gáfumannafélag ehf., um kaup á félagsins á nánast öllum hlutum stefnanda í Íshlutum ehf. og Vélafli ehf. Í samningnum var gert ráð fyrir að stefnandi skyldi starfa hjá félögunum næstu 2 árin. Í samningi þessum, sem liggur frammi í málinu, var gert ráð fyrir að gerður yrði sérstakur ráðningarsamningur og skyldu föst mánaðarlaun vera 600.000 krónur og greiðast eftir á, auk nánar skilgreindrar risnu. Þá var í samningi þessum kafli um samkeppnisbann, eða um að stefnanda væri óheimilt að vera í samkeppni við hin seldu félög með nánar skilgreindum hætti. Stefnandi hélt áfram að starfa hjá stefnda til sumars 2007 og fékk greidd laun fyrir júní og hluta launa fyrir júlí 2007 og síðan ekki frekari laun. Greinir aðila á um hvernig það kom til að stefnandi hætti störfum hjá Íshlutum ehf. Eins og stefnandi lýsir atvikum, tjáði Hjálmar Helgason, fyrirsvarsmaður stefnda, honum í ágúst 2007 að frekari laun yrðu ekki greidd og nærveru hans væri ekki óskað á vinnustaðnum. Hafi stefnandi þá yfirgefið vinnustaðinn þar sem ljóst hafi verið að ekki væri óskað eftir vinnuframlagi hans. Stefndi lýsir aðdraganda þess að stefnandi lét af störfum hjá stefnda hins vegar þannig að ástæða þess að stefnandi hætti störfum í júlí 2007 hafi verið gagnkvæmur vilji aðila. Þá byggir stefndi á því að stefnandi hafi mætt illa og seint til vinnu og gerðar hafi verið athugasemdir við fjarveru stefnanda og þá staðreynd að hann hafi í raun ekki sinnt vinnu í þágu stefnanda og hafi þetta m.a. verið ástæða samkomulags um að stefnandi hætti störfum í byrjun júlí 2007 og um að hann fengi greidd laun fyrir þriðjung júlímánaðar. Hafi vegna starfsloka stefnanda m.a. verið boðað til fundar með starfsmönnum til að tilkynna um starfslokin og hafi stefnandi þar tekið til máls og þakkað fyrir samstarf og staðfest þannig samkomulag um starfslokin. Málsástæður og lagarök stefnanda: Stefnandi byggir kröfu sína á því að hann hafi með ólögmætum hætti verið gerður brottrækur út starfi og krefjist hann launa út ráðningartímann, sem sé það tjón sem hann hafi orðið fyrir. Stefnandi hafi ekki með neinum hætti brotið gegn starfskyldum sínum og stefndi hafi því með ólögmætum hætti vanefnt ráðningarsamning, hrakið stefnanda úr starfi og beri að bæta það fjártjón sem af leiðir, eða umsamin laun út ráðningartímann samkvæmt meginreglu vinnuréttar um greiðslu verkkaups. Ógreidd laun út samningstímann sundurliðist þannig: Auk ógreidds hluta launa fyrir júlí 2007: Stefnandi byggir á meginreglun samninga- kröfu- og vinnuréttarins um skuld­bindingagildi vinnusamninga og vísar til laga nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups. Þá er vísað til sjónarmiða skaðabótaréttarins. Málsástæður og lagarök stefnda: Stefndi byggir á því að hann sé skuldlaus við stefnanda. Ekki hafi verið gerður ráðningarsamningur milli aðila og ekki orðið samkomulag um að stefnandi starfaði hjá stefnda þann tíma sem tilgreindur var í nefndum samningi. Samkomulag hafi orðið milli aðila um að stefnandi hætti störfum hjá stefnda í júlímánuði 2007. Stefndi hafi því hvorki vanefnt né rift ráðningarsamningi við stefnanda. Ástæða þess að stefnandi hætti í júlí 2007 hafi verið gagnkvæmur vilji aðila. Stefnandi hafi ekki starfað hjá stefnda frá þeim tíma og eigi því ekki rétt á launum frá þeim tíma. Stefndi hafi greitt stefnanda umsamin laun þar til hann hætti störfum í júlí 2007 og með þeim hætti efnt að fullu samkomulag aðila. Stefndi hafi greitt stefnanda laun fyrir hluta júlí 2007 og samið hafi verið um að frekari laun yrðu ekki greidd. Krafa stefnanda sé í andstöðu við samkomulag aðila og þá staðreynd að stefnandi hafi ekki unnið fyrir stefnda frá því í byrjun júlí 2007. Af þeim sökum beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Þá er lögð áhersla á að stefnandi krafði stefnda ekki um greiðslu ætlaðra launa fyrr en með stefnu í lok október 2008, eða um 16 mánuðum eftir umsamin starfslok stefnanda og styðji það tómlæti stefnanda fullyrðingu stefnda um samkomulag um starfslok stefnanda. Stefndi telur að sýkna beri hann af kröfum stefnanda með vísan til réttareglna kröfuréttar um tómlæti, en stefndi telur málssókn þessa aðeins vera veikburða svar stefnanda við málshöfðun Hins íslenska gáfumannafélags ehf. á hendur stefnanda og fleirum í september sl. til heimtu skaðabóta vegna vanefnda á samningi um sölu hluta í Íshlutum ehf. Verði ekki fallist á að kröfu um sýknu á grundvelli samkomulags aðila um starfslok stefnanda byggir stefndi á því að stefnda verið rétt að segja stefnanda upp starfi í byrjun júlí 2007 vegna ítrekaðra og alvarlegra brota stefnanda á starfsskyldum sínum gagnvart stefnda. Stefnandi hafi mætt ákaflega illa til vinnu, mætt seint og farið snemma. Þá hafi hann iðulega tekið sér frí frá vinnu vegna ferða til útlanda o.fl. og án þess að leita heimildar vinnuveitanda. Stefnandi hafi í raun engri vinnu sinnt í þágu stefnda frá því hlutir í félaginu voru seldir í maí 2006 og í raun verið baggi á stefnda. Stefndi hafi ítrekað kvartað yfir háttsemi stefnanda en hann ekki sinnt í neinu þeim umkvörtunum. Vegna vanefnda stefnanda hafi verið rétt að segja honum upp störfum fyrirvaralaust og um leið verið brostnar forsendur fyrir vinnusamningi aðila. Þá telur stefndi að sýkna beri hann af kröfum stefnanda með vísan til réttareglna kröfuréttar um tómlæti. Krafa stefnda um sýknu sem og varakrafa um verulega lækkun krafna byggist á því að lækka beri kröfur stefnanda m.a. sem nemur launum sem stefnandi hafi þegið frá öðrum frá því í september 2007, enda ætlað tjón stefnanda aðeins mismunur tekna hans á því tímabili og kröfu hans á hendur stefnda um laun það tímabil. Þá leggur stefndi áherslu á að stefnanda hafi borið að draga úr ætluðu tjóni sínu með því að afla tekna annars staðar og beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda enda þótt í ljós komi að stefnandi hafi engri eða lítilli vinnu sinnt frá því í september 2007. Þá sé þess krafist að kröfur stefnanda verði lækkaðar sem nemur staðgreiðsluhlutfalli enda skylda stefnda að lögum að greiða staðgreiðslu launa til ríkissjóðs ef svo ótrúlega færi að fallist yrði á kröfur stefnanda að einhverju leyti eða öllu. Stefndi krefst þess að kröfu um dráttarvexti verði vísað frá dómi, þar sem í kröfugerð stefnanda sé vaxtafótur ekki tilgreindur og ekki vísað til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Stefndi vísar þessu til stuðnings til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 292/2007. Niðurstaða: Stefnandi virðist byggja kröfugerð sína á samningi sem hann gerði 26. maí 2006 við óstofnað hlutafélag, síðar Hið íslenska gáfumannafélag ehf., en í þeim samningi er meðal annars ákvæði um að stefnandi skyldi vinna hjá félögunum, sem hann seldi hlut í samkvæmt samningnum, næstu tvö ár. Kaupandinn samkvæmt samningnum er ekki aðili að máli þessu og stefndi var ekki aðili að samningnum. Þó að svo virðist sem sami aðaleigandi sé að bæði stefnda og Hinu íslenska gáfumannafélagi ehf., og sami maður sem undirritaði samninginn frá 26. maí 2006 fyrir það félag, teljist fyrirsvarmaður stefnda, er ljóst að um tvo sjálfstæða lögaðila er að ræða. Því verður ekki litið svo á að ákvæði í nefndum samningi á milli stefnanda og hins þá óstofnaða félags, um tveggja ára ráðningartíma stefnanda, bindi stefnda. Það liggur hins vegar fyrir og er óumdeilt að stefnandi starfaði hjá stefnda frá því að hann seldi hluti sína í stefnda eða frá maí 2006 og þar til í byrjun júlí 2007, þó að ekki hafi verið gerður formlegur ráðningarsamningur. Stefnandi lét af störfum í júlí 2007 og fékk greidd laun fyrir hluta þess mánaðar. Launaseðill hans vegna þess mánaðar og júnímánaðar 2007 liggja frammi í málinu og fær kröfugerð stefnanda stoð í þeim að því er varðar mánaðarleg launakjör stefnanda. Skýrslur voru teknar af nokkrum aðilum við aðalmeðferð málsins og kom þar fram nokkuð mismunandi skilningur á því hver hefði verið aðdragandi starfsloka stefnanda hjá stefnda. Þó kom þar nokkuð skýrt fram að á fundi með starfsmönnum, sem haldinn var í lok ágúst, hafi verið tilkynnt um starfslok stefnanda og hann við það tækifæri kvatt samstarfsmenn sína og þakkað samstarf. Gegn mótmælum stefnanda verður ekki talið að stefnda hafi tekist sönnun þess að samkomulag hafi orðið um starfslok stefnanda og er því mögulegt að stefnandi eigi rétt á launum í uppsagnarfresti. Hins vegar er kröfugerð og öllum málatilbúnaði stefnanda ekki þannig háttað í máli þessu að unnt sé að leggja dóm á það atriði á grundvelli hans. Verður því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu málsins þykir, með vísan til atvika málsins, rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Anna M. Karlsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Íshlutir ehf., er sýkn af kröfum stefnanda, Gunnars Björnssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 510/2004
Ávana- og fíkniefni Hjálparskylda Ósæmileg meðferð á líki Vopnalagabrot Upptaka
G, J og T voru sakfelldir fyrir brot á lögum um ávana- og fíkniefni, brot gegn lífi og líkama og fyrir ósæmilega meðferð á líki, með því að hafa í ágóðaskyni, staðið að innflutningi á 223,67 grömmum af metamfetamíni hingað til lands. Hafði V flutt efnið til landsins í 61 pakkningu innvortis í líkama sínum, en veikst daginn eftir komu sína vegna stíflu í mjógirni af völdum ­pakkn­inganna. Létu G, J og T farast fyrir að koma V til hjálpar, sem lést þremur dögum síðar. Fluttu þeir lík hans til og sökktu því í sjó. Var refsing hvers þeirra ákveðin fangelsi í 2 ár og 6 mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 7. desember 2004 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst staðfestingar héraðsdóms um sakfellingu og upptöku, en þyngingar á refsingum. Ákærði Grétar Sigurðarson krefst sýknu af sakargiftum samkvæmt I. og II. kafla ákæru og að refsing verði milduð. Ákærði Jónas Ingi Ragnarsson krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Ákærði Tomas Malakauskas krefst sýknu af sakargiftum samkvæmt II. kafla ákæru og að refsing verði milduð. Með vísun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Ákærðu greiði allan kostnað við áfrýjun málsins, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærðu, Grétar Sigurðarson, Jónas Ingi Ragnarsson og Tomas Malakauskas, greiði hver um sig verjanda sínum, hæstaréttarlögmönnunum Brynjari Níelssyni, Sveini Andra Sveinssyni og Björgvin Jónssyni, 350.000 krónur í málsvarnarlaun. Annan áfrýjunarkostnað sakarinnar greiði ákærðu óskipt. Málið er höfðað með ákæru Ríkissaksóknara, dagsettri 3. júní sl., á hendur ákærðu, Grétari Sigurðarsyni, [...], Jónasi Inga Ragnarssyni, [...] og Tomasi Malakauskas, [...], “fyrir eftirgreind brot framin í febrúar 2004: I. Gegn ákærðu öllum fyrir brot á lögum um ávana- og fíkniefni með því að hafa, í ágóðaskyni, staðið að innflutningi á 223,67 g af metamfetamíni hingað til lands, en Vaidas Jucevicius, fæddur 20. nóvember 1974 í Litháen, flutti efnið í 61 pakkningu innvortis í líkama sínum með flugi frá Kaupmannahöfn til Keflavíkur mánudagskvöldið 2. febrúar. Ákærði Tomas útvegaði fíkniefnið frá Litháen og fékk Vaidas til verksins, en efnið ætluðu ákærðu til sölu hér á landi og hugðist ákærði Grétar annast söludreifingu. Ákærðu héldu saman í bifreið sem ákærði Grétar ók til Keflavíkurflugvallar fyrrgreint kvöld til að sækja Vaidas er hann kom til landsins með fíkniefnin og fór ákærði Jónas Ingi í því skyni inn í flugstöðina og hélt þar á lofti spjaldi sem á var ritað nafn Vaidasar. Eftir að Vaidas hafði farið á mis við ákærðu í flugstöðinni héldu þeir til Reykjavíkur, sóttu hann við Hótel Loftleiðir og óku með hann að heimili Tomasar að Furugrund 50, Kópavogi. Telst þetta varða við 2. gr., sbr. 5. gr. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65, 1974, sbr. lög nr. 60, 1980, sbr. lög nr. 13, 1985, sbr. lög nr. 82, 1998, sbr. lög nr. 68, 2001 og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233, 2001, sbr. reglugerð nr. 248, 2002. II. Gegn ákærðu öllum fyrir brot gegn lífi og líkama með því að láta farast fyrir að koma Vaidasi Jucevicius til hjálpar í lífsháska á tímabilinu 3. til 6. febrúar með því að koma honum ekki undir læknishendur eftir að hann veiktist þriðjudaginn 3. febrúar á heimili ákærða Tomasar vegna stíflu í mjógirni af völdum fíkniefna­pakkn­inganna sem sátu fastar í maga og mjógirni. Veikindi Vaidasar ágerðust á næstu dögum með sárum magaverkjum og síðan þani á kvið og uppköstum. Að morgni föstudagsins 6. febrúar óku ákærðu með Vaidas áleiðis til Keflavíkur með fyrirætlun um að koma honum með flugi úr landi, en ákærði Grétar yfirgaf bifreiðina við Dalveg í Kópavogi. Var Vaidas mjög veikur og kvalinn á leiðinni til Keflavíkur, með endurtekin blóðuppköst og kvaðst ekki treysta sér í flugferð. Sneru ákærðu bifreiðinni við á móts við Grindavíkurafleggjara og sóttu ákærða Grétar á heimili hans. Ákærðu fóru með Vaidas í íbúðina við Furugrund þar sem hann lést skömmu síðar af völdum mjógirnisstíflu samfara miklum samvexti í kviðarholi. Telst þetta varða við 1. mgr. 221. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. lög nr. 82, 1998. III. Gegn ákærðu öllum fyrir ósæmilega meðferð á líki Vaidasar Jucevicius með því að hafa, föstudagsmorguninn 6. febrúar, sett líkið í plastpoka, vafið í filtteppi, bundið um það með bandi og límt og komið líkinu fyrir í farangursgeymslu jeppabifreiðar, sem ákærðu höfðu tekið á leigu. Ákærðu Jónas Ingi og Tomas óku síðan bifreiðinni austur til Neskaupstaðar, með viðkomu á Djúpavogi þar sem þeir dvöldust vegna ófærðar og vonskuveðurs frá föstudagskvöldi til sunnudagsmorguns. Ákærðu hittust á heimili móður ákærða Grétars í Neskaupstað síðdegis sunnudaginn 9. febrúar og óku saman í bifreiðinni um bæinn og nágrenni. Laust eftir miðnætti fóru ákærðu á bifreiðinni niður að netagerðarbryggjunni við Strandgötu 1, Neskaupstað, fjarlægðu þar líkið úr farangursgeymslunni, tóku teppið utan af því, bundu kaðli um háls, búk og fætur, festu keðju við háls og bundu gúmmíbobbing við fætur, ákærði Grétar stakk líkið með hnífi fimm stungum í háls, brjóstkassa og kvið og þvínæst sökktu ákærðu líkinu í sjóinn við bryggjuna. Telst þetta varða við 1. mgr. 124. gr. almennra hegningarlaga. IV. Gegn ákærða Grétari fyrir brot á vopnalögum með því að: 1. Eiga loftriffil og skambyssu án þess að hafa fengið útgefið skotvopnaleyfi. 2. Hafa í vörslum sínum ofangreind skotvopn sem ákærði geymdi á heimili sínu í tösku ofan á fataskáp og tvær haglabyssur sem ákærði geymdi bakvið hurð. 3. Hafa tvo lásboga í vörslum sínum. 4. Hafa 14 stunguhnífa, 3 fallhnífa, 2 fjaðurhnífa og kasthníf í vörslum sínum. 5. Hafa gormakylfu í vörslum sínum. Lögregla fann vopnin við leit á heimili ákærða að Keldulandi 9, Reykjavík, laugardaginn 21. febrúar og lagði hald á þau. Telst 1. liður varða við 1. mgr. 12. gr., 2. liður við 23. gr., 3. liður við f. lið, 4. liður við a., b. og e. liði og 5. liður við c. lið 2. mgr. 30. gr., allt sbr. 36. gr. vopnalaga nr. 16, 1998, 2. liður jafnframt við 1. og 2. mgr. 33. gr., sbr. 59. gr. reglugerðar um skotvopn, skotfæri o.fl. nr. 787, 1998. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og til að sæta upptöku á 223,67 g af metamfetamíni, sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar um sölu og meðferð ávana- og fíkniefna. Ákærði Grétar sæti jafnframt, samkvæmt 1. mgr. 37. gr. vopnalaga, upptöku á vopnum sem talin eru í IV. kafla ákæru og lögregla lagði hald á við rannsókn málsins (sbr. skýrslu um haldlagningu nr. IV/I-2.7, munir merktir nr. GS 4-5, 14-35, 37, 81-82).” Málavextir Fyrir liggur í málinu að Vaidas Jucevicius kom hingað til lands með flugvél frá Kaupmannahöfn mánudagskvöldið 2. febrúar sl. og var þá að koma frá heimalandi sínu, Litháen. Var hann með innvortis 223,67 g af metamfetamíni í 61 pakkningu sem hann hafði gleypt áður en hann lagði upp í ferðina. Fóru ákærðu akandi suður á Keflavíkurflugvöll til þess að taka á móti Vaidasi, þar sem ákærði Jónas Ingi hélt uppi spjaldi með nafni sínu og Vaidasar, en fóru á mis við hann þar og fór Vaidas með flugrútunni til Reykjavíkur þar sem ákærðu hittu hann og óku með hann heim til ákærða Tomasar í Furugrund 50 í Kópavogi. Dvaldi Vaidas þar næstu daga en daginn eftir komuna til landsins veiktist Vaidas vegna þess að pakkningarnar stífluðu mjógirni mannsins og gengu ekki niður af honum eins og að var miðað. Veikindi Vaidasar ágerðust svo næstu daga og lést hann í íbúð Tomasar föstudagsmorguninn 6. febrúar sl. Höfðu ákærðu þá ætlað að koma Vaidasi í flugvél úr landi fyrr um morguninn en snúið við þegar hann hætti við að fara vegna uppsölu og vanlíðunar. Þá liggur það fyrir að lík Vaidasar var sett í plastpoka og vafið í teppi og að ákærðu Jónas Ingi og Tomas óku með það austur á Djúpavog í jeppa sem tekinn hafði verið á leigu í þessu skyni. Ákærði Grétar hélt austur á Neskaupstað til foreldra sinna með flugi. Ákærðu Jónas Ingi og Tomas urðu veðurtepptir á Djúpavogi en komust þaðan til Neskaupstaðar sunnudagsmorguninn 9. febrúar. Þar hittu þeir Grétar og var líki Vaidasar sökkt í sjóinn við netagerðarbryggjuna þar eftir að það hafði verið þyngt með keðju og bobbing og eftir að ákærði Grétar hafði stungið á það göt með hnífi til þess að það flyti síður upp. Miðvikudaginn 11. febrúar sl. var kafari að störfum við bryggjuna og fann þá líkið þar sem það var á u.þ.b. sex metra dýpi. Hófst þá þegar lögreglurannsókn í málinu sem leiddi í ljós af hverjum líkið var og til handtöku ákærðu. Verður ekki gerð heildargrein fyrir þeirri miklu eftirgrennslan, en vikið verður að einstökum atriðum hennar eftir því sem nauðsynlegt þykir. Líkið af Vaidasi Juceviciusi var krufið í rannsóknastofu Háskóla Íslands í meinafræði. Í skýrslu Þóru Steffensen réttarmeinafræðings, sem krufði líkið, segir um áverka á því: “Fimm (5) stungusár eru á líkinu. Þau eru hér eftir kölluð af handahófi sár A, B, C, D og E. Röð sáranna í skýrslunni segir ekki til um í hvaða röð sárin voru veitt. Sár “A”: Vinstra megin á hálsi, 23 cm neðan við hvirfil, 4cm vinstra megin við miðlínu og 2,7 cm neðan við vinstra kjálkabarð er gapandi stungusár. Gapandi mælist sárið 1,4x0,9cm. Þegar barmarnir eru lagðir saman mælist sárið um 2,4 cm (en strekkja þurfti á húð til að sárbarmar féllu saman). Það er skálaga, um 70° með vinstri hlið upp. Sljór endi greinist ekki en í efri brún sársins eru tvö samhliða grunn skurðsár, 0,2 cm á lengd og 0,15 cm á milli þeirra. Sárið gengur skarpt niður á við og lítillega til hægri, mest 5,2 cm. Sárið gengur í gegnum undirliggjandi húðfitu, að og lítillega í undirliggjandi vöðva framanvert á hálsinum vi. megin. Engin blæðing er í sárbörmunum eða í undirliggjandi mjúkvefjum. Sárið gengur ekki inn í barka, hálsslagæð eða hálsbláæð. Sárið gengur skarpt niður á við og lítillega til hægri og er dýpst 5,2 cm. Sár “B”: Neðanvert og utanvert á hægri brjóstkassa, 52,8 cm neðan við hvirfil og 7,6 cm hægra megin við miðlínu er gapandi stungusár. Gapandi mælist sárið 3,7 cm en þegar barmarnir eru lagðir aðlægt hvor öðrum mælist sárið 4,1 cm. Sárið er lárétt. Vinstri endi sársins hefur sljóa brún sem mælist 0,15 cm á breidd. Við vinstri enda sársins eru tvær punktlaga skrámur (minni en 0,1 cm) og á milli þeirra eru 0,4 cm. Sárið gengur gegnum undirliggjandi brjóstvegg og veldur þar 3,5cm sári. Sárið gengur inn í brjóskhlutann á hægra 7. rifi. Vinstri endi sársins sem er í brjóskinu hefur 0,5 cm króklaga enda sem vísar upp á við. Sárið gengur gegnum samvexti í hægra brjóstholi en virðist ekki fara inn í hægra lunga. Sárið gengur í gegnum hægri þindarhluta og mælist þar 3,8 cm. Sárið fer inn í kviðarhol og í gegnum framhluta lifrar neðan til. Þar sem sárið gengur inn í lifur mælist það 3,3 cm og þar sem það gengur út mælist það 3,0 cm. Það fer í gegnum lifrina þar sem hún er 3,0 cm á þykkt. Sárið fer áfram gegnum neðsta hluta magans framan til (við pylorus) og mælist þar 1,9 cm. Ekki sést stungusár á afturvegg magans á samsvarandi svæði. Engin blæðing sést í sárbörmum eða undirliggjandi mjúkvefjum. Engin blæðing sést umhverfis stungusárið í þind, lifur eða maga og frítt blóð sést ekki í kviðarholi. Í kviðarholi eru 370 ml af rauðbrúnum vökva (með sama útliti og maga- og garnainnihald). Sárið mælist dýpst 9-9,5 cm. Það gengur frá hægri til vinstri og niður á við. Sár “C”: Vinstra megin á brjóstkassa neðan til, 49 cm neðan við hvirfil, 12,5 cm vinstra megin við miðlínu og 8,7 cm frá geirvörtu kl. 4:30-5:00 er stungusár. Sárið er gapandi og mælist 2,6 cm. Þegar sárbarmarnir eru lagðir saman mælast þeir einnig 2,6 cm. Sárið er lárétt. Ekki sést með vissu sljór endi. Við hægri enda sársins er 0,85x0,4 cm skráma og 0,2 cm frá henni er lóðrétt 0,7 cm línulaga skráma. Sárið fer í gegnum undirliggjandi brjóstvegg í 6. millirifjabili og í gegnum vinstra þindarblað þar sem það mælist 2,7 cm. Sárið fer í gegnum efsta hluta magaveggjar og mælist þar 2,5 cm. Það sést ekki ganga út úr maganum aftur. Engin blæðing er í sárbörmum, undirliggjandi mjúkvefjum, vi. þindarblaði eða magavegg. Engin blæðing sést í kviðarholi. Efnafræðilegar mælingar sýna að vökvinn í vi. brjóstholi er ekki blóðblandaður. Stefna sársins er frá vinstri til hægri og niður á við. Sárið er að minnsta kosti 5,5 cm á dýpt. Sár “D”: Á vinstri hluta brjóstkassa, neðan til, 48,7 cm neðan við hvirfil, 18,8 cm vinstra megin við miðlínu og 11,2 cm frá geirvörtu um kl 4 er 2,4 cm dálítið gapandi stungusár. Sárið er lárétt. Við hægri enda sársins er 0,15x0,2 cm skráma. Vinstri hluti sársins er dýpstur (2,7 cm) og sárið liggur á ská frá hægri til vinstri. Engin blæðing sést í sárbörmum eða undirliggjandi mjúkvef. Sárið gengur ekki inn í undirliggjandi brjóstkassa. Sár “E”: Á efri hluta kviðar vinstra megin, 65 cm neðan við hvirfil, 3,5 cm vinstra megin við miðlínu og 5,5 cm ofan við nafla um kl. 2 er gapandi stungusár. Gapandi mælist sárið 3,0 cm að lengd. Þegar sárbarmar eru lagðir saman mælist sárið 3,2 cm á lengd. Sárið er skálaga, um 25° með hægri enda upp. Sljó brún sést ekki með vissu. Við vinstri enda sársins, neðan til er 0,4x0,2 cm grár blettur þar sem húðin hefur flest af. Sárið gengur inn í kviðarhol og í gegnum mjógirnishengið, alveg við festu þess í hrygg og mælist sárið þar 2,0 cm. Það setur engin göt á garnir. Engin blæðing sést í sárbörmun eða undirliggjandi mjúkvefjum. Engin blæðing sést í lífhimnu þar sem sárið gengur inn í kviðinn og ekkert frítt blóð sést í kvið. Engin blæðing er kringum sárið í mjógirnishenginu. Sárið gengur frá vinstri til hægri og lítillega upp á við. Það mælist 9 cm á dýpt.” Um rannsókn á kviðarholi og líffærum í því segir svo í skýrslu sérfræðingsins: “Tunga er án áverka. Vélinda er án athugasemda. Maginn er þaninn. Við handfjötlun á maga lekur vökvakennt ljósbrúnt innihaldið út í kviðinn gegnum stungusárin (sem áður er lýst). Í magasekk eru sautján (17) heilir belgir/sívalningar/pakkningar. Ellefu (11) þeirra eru úttútnaðir (uppblásnir) (5x3 cm) og sex (6) eru það ekki (4x1,5 cm). Fjórir (4) belgir eru rifnir og einnig sjást dræsur af fjórum (4) pakkningum. Pakkningarnar (með innihaldi) vega samtals 150g. Ein þeirra er opnuð og samanstendur af tveimur ytri lögum af heimilisgúmmíhanskaputtum, lokaðir með teygju á endanum, þar fyrir innan hvítt latex og innst svört plastpakkning. Þetta umlykur hvítt duft sem skv. forprófi tæknideildar reynist amfetamín (sjá skýrslu tæknideildar). Magaslímhúð er áberandi dökkrauð nema í kringum neðra magaopið. Gríðarlegir samvextir eru milli mjógirnislykkja og mjög víða eru þær grónar hvor við aðra þannig að víða myndast skarpar “U”-laga lykkjur. Skeifugörnin og mjógirnið eru mjög úttútnuð og útvíkkuð. Um 138cm neðan við neðra magaop fara að sjást stöku pakkningar af sömu tegund og í maga. Alls finnast fjörtíu (40) pakkningar í mjógirninu en all flestar þeirra (37) sitja í fjærhluta mjógirnisins, í tveimur mjógirnislykkjum, næst 10cm frá tengingu mjógirnis við ristil. Pakkningarnar hafa safnast saman aðallega í tveimur samvöxnum mjógirnislykkjum og er þar mesta útvíkkunin á görninni. Ofan við pakkningarnar er görnin einnig mjög útvíkkuð en nokkuð misvíð. Ummálið mælist 7,5 og upp í 9 cm (mælt eftir að mjógirnið var klippt upp og vökva- og lofttæmt). Ummál mjógirnis handan við pakkningarnar er 5,0 cm. Mjógirnislykkjurnar hafa glansandi lífhimnu. Ekki sést rof á görninni en víða er veggurinn orðin pappírsþunnur (0,1 cm). Mikið ljósrauðbrúnt innihald er í mjógirni umhverfis og ofan við pakkningarnar. Handan við pakkningarnar er mjógirnið hins vegar af eðlilegum gildleika og með mjög litlu vökvakennndu innihaldi. Ristillinn er samfallinn, grannur og loftlaus með lítils háttar nánast vökvakenndum gulbrúnum og rauðbrúnum hægðum. Pakkningarnar í mjógirni (með innihlaldi) vega alls 295 g. Botnlangi er til staðar og er eðlilegur. Lifur vegur 1610 g. Yfirborðið er slétt. Áverkum er áður lýst. Skurðfletir eru að öðru leyti án athugasemda. Skurðfletir eru ljósbrúnir og sami litur er á skurðflötum umhverfis stungusárið og annars staðar. Gallblaðra er án steina. Gallvegir og bris eru án athugasemda.” Að lokum segir læknirinn þetta: “Dánarorsök Vaidas Jucevicius er mjógirnisstífla af völdum fíkniefnapakkninga og fylgikvillar hennar. Samverkandi þáttur er miklir samvextir í kviðarholi. Í krufningunni fundust samtals 61 pakkning af efni í líkama mannsins. Af þeim sátu 21 í maga og 40 í mjógirni. Af 40 pakkningum í mjógirni sátu 37 í tveimur aðlægum mjógirnislykkjum hægra megin í kvið og voru mjógirnislykkjurnar mjög úttútnaðar og vökvafylltar og víða var mjógirnisveggurinn verulega þynntur. Handan við þessar lykkjur voru mjógirnið og ristillinn samfallin og lofttæmd. Ofan við þessar lykkjur var mjógirnið einnig verulega útvíkkað með verulegu vökvainnihaldi. Samskonar vökvainnihald sást í maga. Er þetta útlit dæmigert fyrir það sem sést við garnastíflu, óháð því hvað stíflar görnina. Miklir samvextir voru í kviðarholi, einkum milli mjógirnislykkja og áttu samvextirnir aðalþáttinn í því að því að pakkningarnar festust í mjógirninu. Samvextirnir eru líklega afleiðingar kviðarholsaðgerðar þeirrar er Vaidas hafði áður gengist undir (sbr. ör á kviðvegg) en ekki sást hvers vegna aðgerðin var framkvæmd. Vegna afbrigðilegs útlits einnar pakkningarinnar í maga mannsins (sbr. röntgenniðurstöður) var (í lok krufningar) viss grunur um að pakkning hefði getað lekið innihaldi sínu út í görnina og valdið eða átt þátt í andláti mannsins. Einnig var ljóst að bíða þyrfti niðurstaðna lyfja- og eiturefnamælinga til að staðfesta eða útiloka slíkt. Ljóst var einnig útfrá útliti garna mannsins að maðurinn hafði verið veikur fyrir andlátið. Var það tilkynnt til Jónasar Wilhelmssonar, yfirlögregluþjóns á Eskifirði þann 14. febrúar af próf. Gunnlaugi Geirssyni og lögreglu bent á að leita að ælu á hugsanlegum verustöðum mannsins. Dæmigerður sjúkdómsgangur við stíflu í fjærhluta mjógirnis eru mjög sárir, kveisukenndir verkir í kvið, sem a.m.k. til að byrja með koma með endurteknu millibili. Er lengra líður í ferlinu verða verkirnir oft stöðugri og þungir. Þessu fylgir síðan þan á kvið og endurtekin uppköst, sem oft eru ekki mikil að magni í hvert skipti. Stíflaða görnin safnar í sig síauknum vökva ofan stíflunnar og þenst út. Eftir að uppköst hefjast er sama útlit á vökvanum í maga og fjær í mjógirninu. Þessi mikla vökvasöfnun í görnina leiðir til truflana á vökvajafnvægi líkamans. Vökvinn úr blóðrásinni leitar út í görnina, blóðþrýstingur lækkar og hvort tveggja leiðir til nýrnabilunar og blóðsaltatruflana og endanlega til losts. Vegna ytri aðstæðna (rotnunar og legu í sjó) er ekki unnt að túlka saltmælingar er gerðar voru í krufningunni. Hækkun á niðurbrotsefnum nýrna sýnir hins vegar svo ekki verður um villst að Vaidas var kominn í nýrnabilun er hann dó. Ekki er ljóst hvers vegna maðurinn leitaði ekki læknishjálpar en telja má víst að hann hafi verið með kviðverki og uppköst klukkustundum saman fyrir andlátið og ljóst að hann þurfti á læknishjálp að halda. Krufningin sýndi áberandi magn af magainnihaldi sem Vaidas hafði andað ofaní lungu og hefur það líklega gerst skömmu fyrir eða í þann mund er hann lést, þar sem ekki er að sjá bólgusvörun í lungnavef. Útbreiðsla og magn magainnihaldsins í lungum er of mikið til að það gæti skýrst af endurlífgunartilraunum og ekki sáust ella merki um að endurlífgun hefði verið reynd á manninum. Ekki er hægt að segja til um hvort Vaidas hafi ælt pakkningum. Magaslímhúðin var mjög rauð og ert við krufninguna og er líklegt að frá henni hafi blætt og það komið fram í uppköstunum. Ertingin stafar væntanlega af núningi eiturlyfjapakkninganna við slímhúðina við endurtekin uppköst. Við krufninguna var þó ekki að sjá veruleg merki magablæðingar, og er ekki líklegt að það hafi haft áhrif á endanlegu útkomuna. Engin merki sáust um að mjógirnisveggurinn hefði brostið og engin merki sáust um drep í mjógirninu, né bólguviðbrögð á yfirborði garna, lífhimnu né innri líffæra. Af því má álykta að Vaidas hefði haft mjög góðar líkur á því að lifa, hefði hann komist undir læknishendur fyrr á sjúkdómsferlinu. Heimildir hafa lýst (tilv. 1) að við garnastíflu, ef ekkert drep er komið í görnina, getur dánartíðni verið svo lág sem 1,5 % ef viðkomandi kemst undir læknishendur. Aðrar heimildir (tilv. 2) hafa nefnt dánartíðni 0,3-6 % við stíflu án dreps. Fimm stungusár voru á líkinu. Voru þau öll veitt eftir dauða því engin merki sáust um blæðingu, hvorki í mjúkvefjunum umhverfis hnífsstungurnar, né í lífhimnu, þind, magavegg eða mjógirnishengi, sem öll urðu fyrir áverka. Engin merki sáust um blóð í kviðarholinu en mikið hefði átt að blæða frá sárinu í lifrinni hefði Vaidas verið á lífi er hann hlaut stunguna. Aðeins á einu stungusáranna sást með vissu sljó brún, sem samrýmist eineggja eggvopni. Á sama sári, þar sem það gekk í gegnum undirliggjandi brjósk, var annar endinn króklaga, sem bendir til skörðótts blaðs, en athyglisvert er að skörðin eru sömu megin í sárinu og sljóa brúnin. Ekki er hægt að segja til um hvort allar stungurnar voru veittar með sama hnífnum. Ekki er hægt að segja til um í hvaða röð sárin voru veitt. Greinilegt er að sár B (í hægri brjóstkassa og inn í lifur) var veitt í útafliggjandi stöðu. Engir áverkar sáust á höndum mannsins, hvorki af því tagi sem kalla má varnaráverka né aðrar tegundir áverka. Ekki sáust merki um að afli hafi verið beitt á höfuð eða herðar mannsins. Engin merki sáust um að maðurinn hefði drukknað. Réttarefnafræðilegar mælingar útilokuðu að maðurinn hefði látist af völdum eitrunar og því ljóst að fíkniefni hefur ekki lekið úr pakkningunum. Rofnu pakkningarnar í maga eru því væntanlega afleiðingar hnífstungu í maga. Engin merki sáust um eitranir af völdum annarra fíkniefna eða lyfja. Ekki sáust heldur merki þess að maðurinn hefði neytt lyfja skömmu fyrir andlát. Að beiðni lögreglu var séstaklega athugað hvort lyfið Contalgin (sem er morfín) fyndist í sýnum frá hinum látna. Niðurstöður þeirrar rannsóknar var sú að morfín væri ekki í mælanlegu magni (<5 ng/ml) í útæðablóði, hjartablóði, vökva úr kviðarholi eða þvagskoli. Við venjulega verkjameðferð hjá fólki, sem hefur ekki myndað þol gegn morfíni er í byrjun venjulega gefin 30 mg af Contalgin á 12 tíma fresti. Gera má ráð fyrir að morfín í blóði sé greinanlegt í a.m.k. 5 klst. eftir inntöku á einum slíkum skammti með aðferð þeirri sem hér var notuð. Má því telja líklegt að maðurinn hafi ekki fengið morfínskammt af þeirri stærð síðustu 5 klst. fyrir andlátið. ........... Ljóst er að maðurinn var látinn er hann var settur í höfnina á Neskaupstað og ljóst er að hann var ekki nýlátinn er það var gert. Rotnunarbreytingar í líkinu eru það miklar að hann gæti hafa verið látinn í fáeina daga. Líkblettirnir eru greinilegastir framantil og ljóst að líkið hefur lengst af legið á grúfu. Ekki er hægt að segja til um hversu lengi líkið lá í höfninni en þar var kalt og líkið hefur varðveist vel í köldum sjónum. Ekki er hægt að segja til um dánartíma en út frá rotnunarbreytingum virðist það hafa verið nokkrum dögum fyrir líkfund.” Læknirinn kom fyrir dóm og gerði nánari grein fyrir rannsókninni, eins og rakið verður. Eftir tilvísun ákærða Grétars, en eftir nokkra leit, fannst hnífur í höfninni á Neskaupstað um 30 metrum sunnan við netagerðarbryggjuna. Lagt var hald á byssur, boga, kylfu og hnífa hjá ákærða Grétari í Keldulandi 9 við leit þar og í bíl ákærða, 21. febrúar sl., og er þetta góss talið upp í ákærunni. Þá var lagt hald á margvíslega muni og skjöl sem ekki eru efni til þess að gera sérstaka grein fyrir. Þá er þess að geta að gerð var leit að munum samkvæmt tilvísan ákærða Tomasar, sbr. hér á eftir. Í og við læk skammt fyrir ofan Víðistaðaspítala fannst lyklakippa og hlutar af farsíma. Fyrir liggur að Vaidas Jucevicius átti bókað far héðan af landi brott 6. febrúar. Bókuninni var breytt 4. febrúar og brottförinni seinkað til 8. febrúar. Var þá greitt sérstakt gjald fyrir þá breytingu, 10.200 krónur. Daginn eftir, þ. e. 5. febrúar var aftur haft samband við söluskrifstofu Flugleiða og leitað hófanna um að brottförinni yrði flýtt til 6. febrúar en ekki var gengið frá þeirri breytingu. Rannsókn málsins hefur m. a. beinst að bankaviðskiptum ákærðu í málinu um nokkurt skeið á undan atburðum málsins. Fyrir liggur að mjög litlar hreyfingar hafa verið á persónulegum reikningum Grétars þennan tíma. Við athugun á einum reikningi Jónasar Inga sást að 28. ágúst og 15. september í fyrra lagði Grétar samtals 684 þúsund krónur inn á þann reikning. Hinn 7. nóvember eru færðar af honum 200 þúsund krónur á reikning Tomasar og 2. desember er greiddur af honum rafmagnsreikningur fyrir Tomas. Reikningur Tomasar ber það með sér að 7. nóvember til 1. desember, eru átta sinnum teknar út í Litháen með debetkorti hans, nokkurn vegin jafn háar fjárhæðir af reikningnum, samtals tæpar 300 þúsund krónur. Þá sést að Jónas Ingi leggur inn á reikninginn í peningum 200 þúsund krónur 7. nóvember og aftur 200 þúsund krónur 24. sama mánaðar. Á nokkrum stöðum í málinu kemur fram að ákærðu höfðu stofnað saman og skráð félög. Ber þar hæst Menntastofuna og einkahlutfélagið MMRO – (Marine Mammals Rights Organization, sem dómurinn ætlar að þýði Réttindasamtök sjávarspendýra), Keldulandi 9, Reykjavík (einnig heimili Grétars). Engin starfsemi var sögð fara fram í þessu félagi, sbr. hér á eftir, en þó liggur fyrir afrit af boðsbréfi félagsins á ensku til Kestutis Eidintas, litháísks manns, undirritað af öllum ákærðu og dagsett 20. nóvember í fyrra. Þar er manni þessum boðið hingað til lands að heimsækja stöð félagsins hér á landi og til þess að “samhæfa málefni R. s. s. á Íslandi og ræða um það að stofna R. s. s. í Litháen (coordinate matters of MMRO Iceland and discuss the establishment of MMRO in Lithuania)”. Í bréfinu er einnig látin í ljós sú von bréfritaranna að Kestutis sjái sér fært að koma fyrir mánaðarlokin því smala eigi í félagið í desember (membership drive), en ella að hann geti komið og verið með þeim yfir hátíðarnar. Kemur fram í bréfinu að félagið muni greiða ferðakostnað og uppihald mannsins. Bréf þetta var einnig sent danska sendiráðinu í Vilnius til þess að greiða fyrir vegabréfsáritun til handa manninum, en sendiráðið mun hafa synjað um áritunina. Þrátt fyrir það mun Kestutis þessum með einhverjum ráðum hafa tekist að komast inn í landið með fjölskyldu sína 2. desember, en svo farið af landinu aftur 22. sama mánaðar. Samkvæmt gögnum málsins virðist fólk þetta þó hafa verið hér á þjóðskrá 16. febrúar sl. Fyrir liggur að inn á reikning félagsins MMRO lagði Jónas Ingi 500 þúsund krónur 24. nóvember og sama dag eru færðar af honum 200 þúsund krónur inn á reikning Tomasar. Þennan sama dag eru greiddar af reikningnum 53.760 krónur til Flugleiða. Þá eru 2. desember millifærðar rúmar 50 þúsund krónur á bankareikning hér í eigu Kestudis Eidintas, og sama dag er greidd húsaleiga fyrir Tomas. Hinn 5. janúar leggur Jónas Ingi 600 þúsund krónur í peningum inn á þennan reikning og samdægurs eru færðar af honum rúmar 358 þúsund krónur inn á reikning Arnunas nokkurs Ignotas í Litháen og enn sama dag færðar rúmar 179 þúsund krónur inn á reikning Birute Eidintiene, eiginkonu fyrrnefnds Kestudis Eidintas, í Landsbankanum. Í málinu eru gögn um það að 4. desember hafi ákærði sent með milligöngu fyrirtækisins Western Union 80 þúsund krónur til manns að nafni Arturas Packauskas í Litháen og 16. janúar hafi hann á sama hátt sent rúmar 453 þúsund krónur til Kestudis fyrrnefnds Eidintas í Litháen. Talsverð rannsókn var gerð á símtölum úr og í farsíma ákærðu. Meðal annars var samband þeirra við tiltekinn farsíma í Litháen athugað sérstaklega. Kom þá í ljós að sími ákærða Tomasar hafði tengst eða reynt hafði verið að tengja hann við þetta númer 88 sinnum frá 2. til 17. janúar og var nærri alltaf hringt héðan út. Önnur hrina hófst 2. febrúar og stóð fram á kvöldið 6. febrúar, samtals 65 skipti. Næstu daga var svo nokkrum sinnum hringt og reynt að hringja í þetta númer, síðast 11. febrúar, daginn sem líkið fannst í höfninni. Þá var leitt í ljós að sími ákærða Grétars tengdist eða verið reynt að tengja hann við þetta númer 13 sinnum seinni hluta janúar. Loks liggur fyrir að óskráður farsími, sem hringt var úr í kærustu Vaidasar Juceviciusar 3. febrúar, hafði frá 30. janúar til 2. febrúar 39 sinnum tengst eða reynt hafði verið að tengja hann við þetta númer. Í síma Grétars mátti sjá nafnið Kestas við þetta númer en samkvæmt gögnunum er það gælunafn fyrir Kestutis. Í skýrslu sem ákærði Grétar gaf hjá lögreglu 27. febrúar, að viðstöddum verjanda, bar hann að hann hefði ekki vitað mikið um fíkniefnainnflutninginn en þó hefði hann vitað að Tomas tengdist honum. Hann neitaði því að hafa átt í efnunum en hann hefði þó hugleitt hvort hann gæti gert sér pening úr þessu. Hann hefði vitað að maðurinn væri með efnin innvortis og að hann ætti að dveljast hjá Tomasi í íbúð hans á Furugrund í Kópavogi. Kvaðst hann hafa flækst í mál þetta en Jónas Ingi hefði ekki átt hlut í þessum efnum og hefði rússnesk-litháískur mafíuhópur staðið að þessum innflutningi. Ákærði kvaðst hafa hringt á hótel til þess að spyrjast fyrir um verð á gistingu en ekki hefði orðið úr því að maðurinn dveldist á hóteli. Hann kvaðst ekki vita hvernig þessi innflutningur var kostaður en vissi þó að Jónas Ingi hefði oft sent peninga út og mikið aðstoðað Tomas við peningamillifærslur. Um þessar millifærslur vissi hann hins vegar ekki fleira. Hann kannaðist við að Tomas hefði hringt í hann eitt sinn, fyrir þessa atburði alla, til þess að spyrja um Jónas Inga og sagt að einhver hefði verið að hringja “brjálaður” yfir því að greiðsla hefði ekki skilað sér. Ekki vissi hann hvaða greiðsla þetta hefði verið. Hann kvaðst álíta að Tomas hafi átt þessi efni eða yfirboðarar hans. Ekki vissi hann hvernig hefði átt að dreifa þessum þeim en hann kvaðst hafa verið búinn “að ræða það”, hvort hann “ætti að gera það”, hvort hann “ætti að reyna það, að reyna að redda peningum. Það kom aldrei til þess”. Ákærði kvað Tomas hafa hringt á þriðjudeginum þegar dróst að efnin gengju niður af manninum. Hefði hann farið heim til Tomasar og maðurinn þá verið með kviðverki. Hefðu “þeir” sagt að maginn á manninum væri “stútfullur” eiturlyfjum. Kvaðst ákærði hafa farið í verslunina Lyfju og keypt þar parafínolíu og fleiri hægðalyf handa manninum. Hann hefði svo vakað yfir manninum meira eða minna fram á miðvikudagsmorgun en honum hefði aðeins versnað. Kvaðst hann hafa lagt til við manninn að hann færi á spítala út af þessu en það hefði “verið þvertekið fyrir það”. Um daginn kvaðst hann hafa keypt stólpípu og fleiri hægðalyf. Hann hefði sumpart lagt út fyrir þessu og sumpart fengið peninga hjá Tomasi. Maðurinn hefði engu komið niður og verið með iðrakrampa. Hann hefði ekki verið með hita og liðið þolanlega þennan dag en að vísu kastað upp um kvöldið. Hefði verið ákveðið þá um kvöldið að maðurinn flygi út aftur því búið væri að útvega lækni erlendis. Jónas Ingi hefði reynt að fá farseðli mannsins breytt svo hann kæmist út á fimmtudeginum en það ekki verið hægt og far pantað út á föstudeginum. Hefði Tomas lagt út fyrir kostnaðinum af þessari breytingu. Ákærði kvaðst ekki muna hvernig ferðum Jónasar Inga var háttað meðan á þessu stóð en hann hefði komið við hjá Tomasi, þó ekki oft á miðvikudeginum, að hann taldi. Kvaðst hann hafa farið úr íbúðinni á Furugrund og dvalist annars staðar aðfaranótt fimmtudagsins. Um morguninn hefði Tomas hringt í miklu óðagoti og beðið sig koma til sín. Þegar þangað kom hefði maðurinn verið orðinn mjög þjáður. Hann kvaðst hafa spurst fyrir um það hvort Vaidas gæti komist með flugi út þann dag. Hefði þeim verið sagt að það væri ekki hægt. Hann kvaðst hafa farið og fengið keypt á svörtu sterkt verkjalyf, contalgin og gefið Vaidasi af því. Hefði Vaidas orðið hressari eftir þetta og orðið viss um að hann kæmist úr landi daginn eftir. Hann hefði verið með uppköst á fimmtudeginum en blóð ekki sést í ælunni. Þá hefði hann verið með lítils háttar hita, nokkrar kommur. Um kvöldið hefði honum hrakað mjög og vottur af blóði hafi farið að sjást í uppsölunni. Hafi hann engu getað haldi niðri, ekki einu sinni vatni og kominn með hita. Verkjalyfin hafi þó virst slá verulega á þrautirnar, þótt hann væri samt þjáður. Hann hefði verið staðráðinn í því að komast til útlanda og undir læknishendur. Tomas hefði verið þarna þetta kvöld og einnig hefði Jónas Ingi komið þarna seinnipartinn eða um kvöldið. Hefði Jónas Ingi lýst því yfir að ekki væri ástæða til þess að hafa áhyggjur af þessu. Hann þekkti til þessara hluta því fóstursonur hans stíflaðist stundum og þetta væri ekki hættulegt, þótt það væri að vísu kvalafullt, og liði þetta hjá. Tomas hafi verið mikið í símanum og talað litháísku. Hefði hann svo talað um að “menn skildu” þessa erfiðleika en vildu að Vaidas færi úr landi til þess að fá læknishjálp. Hann segir Vaidas ekki hafa talað ensku og því ekki hafa skilið hann vel. Hann hefði eitt sinn spurt hvort hann gæti ekki komist til læknis hér á landi en þá verið sagt að það væri búið að undirbúa að hann fengi læknishjálp úti og hann sætt sig við það. Um nóttina, aðfaranótt föstudagsins, hefði Vaidas verið orðinn töluvert veikur og þjáður en ákærði kvaðst ekki hafa þorað að gefa honum meira af verkjalyfinu. Hefði Vaidas samt verið staðráðinn í því að fljúga út um morguninn og koma sér undir læknishendur ytra. Um morguninn hefði Tomas farið út og sótt Jónas Inga og þeir tveir farið með Vaidas í flugið en sjálfur hefði hann verið orðinn örmagna og hætt við að fara með þeim. Hefði hann farið með þeim áleiðis en farið úr bílnum við Smáralind. Þar hefði hann tekið leigubíl og haldið aftur heim til Tomasar, þar sem hann hefði verkað upp eitthvað af ælunni og öðrum slíkum óþverra, sett í poka og líklega sett í sorplúguna þarna í húsinu. Hann hefði svo farið heim til sín í Kelduland 9 og reynt að sofna. Eftir hálfa eða eina klukkustund hefðu þeir hinir hringt og nú sagt að maðurinn væri farinn að æla talsverðu af blóði og vildi nú ekki fara í flugið, heldur heim til Tomasar að jafna sig og fá meiri verkjalyf. Hefðu þeir komið við hjá ákærða og hann farið með þeim í bílnum á Fururgrund. Hefðu þeir komið manninum í rúmið. Virtist ákærða hann mestmegnis vera með iðrakrampa, en að vísu einnig með blóðlita uppsölu. Hefði hann gefið honum meira af kontalgin-lyfinu og svo farið úr herberginu sem maðurinn lá í. Hann hefði svo heyrt kvein úr herberginu og einnig “að það slettist á gólfið”, að hann hélt mikil æla. Þegar hann kom inn hefði hann séð Vaidas detta fram úr rúminu og gefa upp öndina. Þá hefði hann séð að á gólfinu var mjög stór blóðpollur. Hann hefði reynt að lífga manninn við með því að blása í hann og hnoða en það hefði verið til einskis. Hefði meira blóð komið upp úr manninum þegar hann var að reyna að lífga hann við. Hann hefði haldið áfram þessum tilraunum en hætt þeim veitt manninum nábjargir þegar hann var farinn að stirðna. Hann hefði svo farið að biðja fyrir manninum. Þeir hinir hefðu verið inni í stofu á meðan þessu fór fram, dauðskelkaðir, og svo farið fljótlega út. Hann hefði svo lagst fyrir einhverja stund og líklega getað gleymt sér um stund. Þeir hinir hefðu farið í byggingavöruverslun þar sem þeir keyptu teppi, poka, límband, snæri og fleira sem þeir hefðu komið með eftir langa stund. Hefðu þeir þá verið komnir á jeppa frá bílaleigu. Hefði Tomas verið hálf-móðursjúkur og sagt að honum hefði verið sagt í síma að hann yrði að sjá um þetta og skildi ákærði hvað það þýddi, þ. e. að líf þeirra væri að veði. Kvað ákærði þá Tomas hafa sagt við sig að það yrði að koma manninum fyrir einhvers staðar. Hefði Tomas ámálgað það að fjarlægja efnin úr líkinu en ákærði kvaðst hafa tryllst við að heyra þetta og þá ekki rætt um það frekar. Hann kvað þá Jónas Inga hafa farið inn í herbergið og strokið framan úr líkinu með handklæði, eins og hægt var, en á meðan hefði honum heyrst Tomas vera að tala í símann, “meira og minna”. Þeir Jónas Ingi hefðu svo klætt efri og neðri hluta líksins í tvo poka og fest með lími og síðan vafið líkið í teppið. Hefði Jónas Ingi einnig vafið límbandinu um það og sjálfur hefði hann bundið um með snæri. Tomas hefði mest talað meðan á þessu gekk og tönnlast á því að nú væri úti um hann. Kvaðst ákærði hafa hastað á hann harkalega. Hefði hann búið sig að fara en þeir hinir þá sagt að þeir gætu ekki komið líkinu í bílinn án hans hjálpar. Hefði hann þá sagt þeim að lyfta líkinu upp á öxlina á sér og þannig hefði hann borið það út meðan þeir hinir, aumingjar, hefðu haldið í endana á stranganum og stýrt. Áður hefði Tomas verið búinn að opna bílinn og “leggja til sætin” og kvaðst ákærði hafa lagt líkið inn, aftur í bílnum. Hann kvaðst hafa kvatt þá og sagt þeim að hann ætlaði austur á land til móður sinnar, þar sem hann ætti heimboð, og yfirgefið þá. Hann kvaðst hafa haft fataskipti heima hjá sér og fleygt óhreinu fötunum í sorpið. Þeir hinir hefðu svo lagt af stað austur með líkið og hringt þegar þeir voru á leiðinni og tilkynnt sér það. Hefði hann bannað þeim að koma á eftir sér með líkið og sagt að þeir skyldu losa sig við það einhvers staðar á leiðinni. Hefði hann margsagt þetta við þá en þeir komið austur með líkið og höfðu þá elt frændur hans, Dag og Hlyn, sem þeir hefðu hitt af tilviljun. Þeir hefðu orðið innlyksa í tvær nætur á Djúpavogi vegna ófærðar en svo birst í heimreiðinni hjá ákærða á Neskaupstað með líkið í bílnum. Hann hefði farið út til þeirra í bílinn og þar hefði orðið rifrildi með þeim vegna þessa tiltækis þeirra. Hann hefði séð að teppið með líkinu hefði verið með sömu ummerkjum og þegar hann setti það í jeppann. Þeir hefðu svo ákveðið að koma líkinu einhvers staðar fyrir þarna fyrir austan. Hefðu þeir ekið um til þess að sjá út heppilegan stað. Að endingu hefði verið ákveðið að sökkva líkinu í höfnina við Netagerðina, enda hafi þar verið allt sem til þurfti, sökkur, snæri og hvað eina. Hefðu þeir þrír farið þangað um miðnættið á sunnudagskvöldið og hann ekið jeppanum. Þar hefðu þeir tekið líkið út og velt því úr teppinu. Tomas hefði sett teppið aftur inn í bílinn en sjálfur hefði hann fest við það keðju og skoppara, sem þarna voru, til þess að sökkva líkinu. Hann hefði fengið skeiðarhníf hjá Tomasi og stungið í líkið til þess að ekki myndaðist í því loft. Hnífnum hefði hann svo hent í höfnina. Hann hefði svo tekið um axlir líkinu en Jónas Ingi um fæturna og þeir hent því í sjóinn. Ákærði Grétar var yfirheyrður að nýju, mánudaginn 1. mars sl. að viðstöddum verjanda sínum. Hann var þá spurður af hverju hann hefði látið blanda sé í þetta mál. Kvað hann Tomas hafa sagt sér að von væri á manni með amfetamín innvortis áður en hann fór suður á flugvöll með þeim tveimur til þess að taka á móti manninum. Kvaðst hann hafa gert þetta af greiðasemi við vin sinn, Tomas að skutla honum suður eftir. Í öðru lagi hefði Tomas beðið hann að hjálpa sér daginn eftir þegar efnin gengu ekki niður af honum og honum þá fundist að hann yrði að hjálpa þeim þar til maðurinn hefði losað sig við efnin eða kominn undir læknishendur. Tomas hefði einnig komið þeim skilaboðum til sín að ef hann ekki aðstoðaði þá yrði honum og hans fólki gert mein. Hefði hann tekið þetta sem hótun og vitað að Tomasi hefði einnig verið hótað af sömu mönnum. Til marks um þetta sagði hann að 4. febrúar þegar hann hefði verið hjá Tomasi og manninum hefði Tomas komið og sagst hafa fengið þau skilaboð frá “þeim” að ef ákærði ekki aðstoðaði Vaidas við að skila frá sér efnunum myndi hann hafa verra af og væri ekki víst að hefndin kæmi niður á ákærða sjálfum. Hefði hann þá óttast að sambýliskonu hans yrði gert mein og ákveðið að veita aðstoð eins og um var beðið. Hann hefði síðar fengið skilaboð með sams konar hótun varðandi aðstoð við að koma manninum í flug til útlanda og í þriðja lagi hefði hann fengið skilaboð af þessu tagi varðandi hjálp við að losna við líkið af manninum. Hefði hann álitið þessi skilaboð koma frá yfirboðurum Tomasar. Hann áleit þessa menn eiga fíkniefnin sem Vaidas flutti inn og að Tomas hefði átt að sjá um að taka á móti manninum. Hefði hann örugglega vitað það ef Jónas Ingi ætti í fíkniefnunum. Aftur á móti hefði Jónas Ingi vitað að maðurinn var að flytja inn efnin innvortis í sér því Tomas hefði sagt þeim það báðum. Hlutverk Jónasar Inga í þessu hefði verið það að fara í flugstöðina og taka á móti Vaidasi, eins og hann hefði tekið á móti mörgum útlendingum sem hann hefði aðstoðað við að fá hér dvalar- eða atvinnuleyfi og fleira. Ekki hefði hann þó verið að aðstoða Vaidas við slíkt, þótt það hefði átt að líta svo út, en hann hefði sem sagt vitað að Vaidas var með fíkniefni. Þeir Jónas Ingi og Tomas hefðu ákveðið að svona skyldi tekið á móti manninum. Um það hvort hann sjálfur hefði ætlað að koma efnunum í dreifingu hér á landi sagði hann að hann hefði hugleitt það og að verða sér þannig úti um peninga. Hann hefði hinsvegar ekki rætt þetta við þá hina. Ákærði kvaðst vera gjaldþrota og eignalaus. Hann kannaðist við að hafa farið í tvær ferðir til Noregs í desember til þess að kanna möguleika á því að markaðssetja hús frá Litháen í Noregi. Í síðari ferðinni hefði hann hitt Litháa sem heiti Arturis, eða eitthvað líkt því, og sé sá maður í tengslum við húsasmiðju í Litháen. Þeir Tomas þekkist vel og hefði maðurinn komið og dvalist hjá Tomasi um jólin. Hann hefði keypt einhvern gjaldeyri fyrir fyrri ferðina en ekki þá síðari, eða aðeins smáræði. Þá hefði hann þrotið fé og þeir Jónas Ingi og Tomas þá þrisvar sinnum sent honum peninga út með milligöngu Western Union, einu sinni fyrir 60 þúsund krónur og í annað sinn 20 þúsund en ekki mundi hann hve þriðja sendingin var há. Þá kvaðst hann hafa farið til Litháen í október á síðasta ári að skoða sumarhús og sumarhúsasmiðjur, panel, stál og fleira með það fyrir augum að eiga arðsöm viðskipti. Í þessari ferð með honum hefði verið maður sem ákærði kvaðst halda að héti Kestis og hefði búið með Tomasi á Furugrund um skeið. Hefðu þeir Tomas verið frá sama bæ og kvaðst ákærði hafa dvalist hjá manni þessum þar ytra. Fyrir þessa ferð hefði hann keypt gjaldeyri fyrir um 100 þúsund krónur og hefði hann lagt til hluta þessarar fjárhæðar en þeir Tomas og Jónas Ingi hinn hlutann. Hefði hann verið með afgang þegar hann kom heim úr ferðinni. Kestis þessi hefði mikið reynt til þess að fá Tomas til þess að útvega sér dvalar- eða atvinnuleyfi hér á landi. Ákærði kvaðst vita til þess að Jónas Ingi hefði millifært einhverja peninga til Litháen fyrir Tomas, fyrir 100 til 200 þúsund krónur, handa föður Tomasar. Ákærði sagði aðspurður um símtöl Tomasar, sbr. fyrri skýrslu hans, að Tomas hefði talað litháísku í símann og virst taka þar við fyrirmælum. Ekki vissi hann frá hverjum eða hvaðan. Ákærði sagði aðspurður að Vaidas hefði aldrei óskað eftir því að fá læknishjálp hér á landi heldur viljað fá hana erlendis. Hefði hann einungis beðið um verkjalyf. Á fimmtudeginum kvaðst ákærði hafa spurt Jónas Inga hvort ekki væri rétt að fá lækni handa manninum en hann þá svarað að hann þekkti til dæma um stíflu í meltingarvegi og væri slíkt ekki hættulegt. Hefði hann vakið máls á þessu aftur við Jónas Inga og spurt hvort hann þekkti ekki einhvern lækni hér sem gæti hjálpað en Jónas Ingi hefði sagt eftir umhugsun að hann þekkti engan og ekki þyrfti að hafa áhyggjur af þessari stíflu. Hún væri óþægileg en ekki hættuleg. Þá vissi hann að Tomas hefði einnig talað við Jónas Inga um þetta en fengið sömu svör. Hefðu þeir talað við Jónas Inga um þetta því hann virtist þekkja til þessara hluta þar sem fóstursonur hans væri stundum stíflaður. Ákærði kvað Tomas hafa verið allan tímann með Vaidasi heima hjá sér og Jónas Ingi hefði komið nokkrum sinnum þangað á þessum tíma, þar á meðal á fimmtudagskvöldinu. Hefðu þeir því allir verið hjá manninum og rætt um hvernig skyldi bregðast við veikindum hans. Jónas Ingi tali dálítið í þýsku sem Vaidas hefði talað og hefði hann reynt að stappa stálinu í hann. Hefði það svo verið að morgni fimmtudagsins að ákveðið var að koma Vaidasi úr landi og undir læknishendur. Hefðu þeir þegar reynt að fá far þann dag en það ekki tekist og þá ákveðið að hann færi morguninn eftir til Litháen um Kaupmannahöfn, að ákærði hélt. Hefði Tomas verið í sambandi við einhvern í Litháen sem hefði ákveðið þetta og útvegaði lækni þar. Síðan hefði brottförinni enn verið frestað til 8. febrúar og það verið að beiðni Vaidasar sjálfs því hann hefði viljað fá nægan tíma til þess að skila frá sér efnunum. Ákærði sagði að þegar leiðir þeirra hefðu skilið á föstudagsmorgninum hefðu þeir Jónas Ingi og Tomas ætlað að koma líkinu einhvers staðar fyrir og hefði Jónas Ingi talað um einhverja hraunsprunguna í því sambandi. Þeir hefðu svo verið í símasambandi föstudaginn og um kvöldið einnig. Fyrri hluta laugardags hefði Jónas Ingi lagt mikla áherslu á það að þeir Tomas kæmu alla leið til Neskaupstaðar og að þar myndu þeir allir koma líkinu fyrir. Hefði hann ekki tekið vel í það en hann minnist þess að hafa spurt móður sína þann dag hvort þeir hinir mættu gista þar. Það hefði því verið ákveðið á laugardeginum að svo skyldi vera. Ákærði sagði þá Jónas Inga báða hafa hringt á hótel til þess að grennslast fyrir um gistingu fyrir Vaidas 2. febrúar en Tomas hefði svo sagt þeim að hætta við það því Vaidas myndi gista hjá honum. Ákærði sagði, aðspurður um hringingu í norskt símanúmer, að líklega væri um að ræða símtal við kunningja hans í Osló varðandi möguleika á samstarfi um veitingahúsrekstur. Að öðru leyti sagðist hann hafa lánað Jónasi Inga símann sinn og gæti hann ekki upplýst um önnur númer sem hringt hefði verið í. Ákærði var yfirheyrður aftur miðvikudaginn 10. mars sl. að viðstöddum verjanda sínum. Sagði hann að Tomas hefði gefið sér til kynna 4-8 dögum fyrir komu Vaidasar til landsins að hann ætti von á sendingu og sagðist hann hafa skilið þetta svo að um fíkniefnasendingu væri að ræða. Hefði Tomas sagst þekkja menn sem gætu flutt innvortis 3 – 500 grömm af fíkniefnum. Einum eða tveimur dögum síðar hefði hann spurt út í þetta og Tomas þá sagt að maður væri væntanlegur með amfetamín innvortis, en ekki sagt hversu mikið. Kvaðst hann hafa sagt Jónasi Inga þetta, líklega helgina á undan komu Vaidasar, en Jónas Ingi þá verið búinn að fá veður af þessu en ekki vitað um magnið. Kvað hann þá Jónas Ingi hafa rætt um það hvort þeir ættu að notfæra sér þetta tækifæri og græða á því að dreifa efninu. Ekkert hafi þó verið ákveðið um þetta. Nánar aðspurður sagði ákærði að Tomas hefði spurt sig hvort hann vildi taka þátt í því að dreifa efnunum. Kvaðst hann hafa gælt við þá hugmynd og rætt hana við Tomas en svo séð á þessu ýmsa meinbugi og sagt Tomasi þá. Einnig hefði hann rætt þessa hugmynd við Jónas Inga og þar komið tali þeirra að best væri að taka inn mikið magn í einu, jafnvel 100 grömm. Mætti nota hluta hagnaðarins til þess að halda gangandi fyrirtæki þeirra sameiginlegu, Menntastofunni ehf. Ákærði sagði að hann hefði lítið getað talað við Vaidas vegna tungumálaerfiðleika. Hann sagði að eftir að Vaidas veiktist hefði hann sjálfur viljað komast til læknis sem hægt væri að borga beint og mætti treysta til þess að segja ekki frá fíkniefnunum. Kvaðst ákærði hafa rætt þetta við Jónas Inga sem ekki hefði vitað um slíkan lækni. Hefðu þeir sagt Vaidasi þetta og hann þá viljað komast úr landi svo hann gæti komist að hjá slíkum lækni ytra. Hefði það verið á miðvikudeginum að Vaidas nefndi slíkt í fyrsta sinn. Ákærði sagði aðspurður að þegar þeir hinir komu akandi heim til hans með Vaidas á föstudagsmorgninum hefði hann setið í hnipri í aftursætinu og kveinkað sér. hefði hann umlað og ælt. Hann kvaðst ekki minnast þess að þá hefði komið fram hjá honum að hann vildi fara strax til læknis, en hann hefði að vísu ekki skilið nema takmarkað af því sem Vaidas sagði. Hann sagði þá hafa ekið rakleiðis að Furugrund 50 og hefðu þeir Jónas Ingi tekið hvor undir sinn handlegg hans og stutt hann upp stigana að íbúðinni og mætt manni á leiðinni upp. Hefði Vaidas átt bágt með að standa í fæturna og verið í kút. Eftir að þeir voru komnir upp hefðu þeir Jónas Ingi og Tomas þráttað um að fara á spítala með Vaidas og skilja hann þar eftir eða til læknis. Sjálfur hefði hann þá verið önnum kafinn við að sinna Vaidasi sem hefði verið mjög kvalinn og ekki átt þátt í þessu tali. Aðspurður hvort hann hefði ekki óttast að Vaidas væri að deyja, sagði hann að hann hefði ekki vitað það en benti á að Jónas Ingi hefði sagt fram að þessu að Vaidas væri örugglega með þarmastíflu eins og fóstursonurinn og væri slíkt ekki lífshættulegt. Þá sagðist hann ekki hafa þorað að fara með manninn á spítala en einnig hefði hann haldið að þetta myndi lagast. Ákærði kvaðst hafa tekið eina töflu af contalgin eftir að Vaidas var dáinn og þeir hinir höfðu farið út og hafa getað gleymt sér um stund. Þá sagði hann að skömmu eftir að Vaidas var dáinn hefði borist í tal með þeim þremur hvort ætti að skera í líkið til þess að ná efnunum. Kvaðst hann strax hafa sagt að það kæmi ekki til greina. Hann kvaðst vita til þess að þeir hinir hefðu rætt þetta á leiðinni austur og hefði Jónas Ingi sagt sér eftir að þeir voru komnir austur á Neskaupstað að Tomas vildi gera þetta. Kvaðst hann hafa aftekið þetta. Ákærði var enn yfirheyrður 18. mars að viðstöddum verjanda sínum. Kvaðst hann þá hafa hitt Vaidas fyrst á Loftleiðahótelinu eftir komuna til landsins. Ákærði var ennfremur spurður út í greiðslur hans inn á reikning Jónasar Inga 27. ágúst og 15. september sagði hann að hluti þeirra greiðslna, 134 þúsund krónur, hlyti að hafa verið eitthvað fyrir fyrirtækið Menntastofu, en greiðsla á 550 þúsund krónum hefði verið laun sem Jónas Ingi hefði unnið sér inn hjá Sæsilfri á Mjóafirði við að setja upp marglittugildrur. Hefðu þeir verið þrír við þetta og þetta væri hluti Jónasar Inga. Hann kvað Jónas Inga hafa séð um öll mál sem tengdust MMRO. Ákærði var spurður út í símtengingar við farsímann í Litháen sem gerð er grein fyrir hér að framan. Hann kvaðst þekkja einn Kestas og væri það Kestutis Eidintas. Hann skýrði þessar tengingar svo að sími Tomasar hefði verið lokaður á þeim tíma og Tomasi fengið að hringja hjá honum. Ákærði var ennfremur spurður út í skotvopn, hnífa og annað sem fannst við húsleit á heimili hans í Keldulandi 9. Hann kannaðist við að hafa haft þessa muni alla í vörslum sínum og að eiga loftriffilinn og skammbyssuna. Ákærði kom fyrir dóm daginn eftir vegna kröfu um framhald gæsluvarðhalds yfir honum. Staðfesti hann þá lögregluskýrslurnar, 27. febrúar, 10. og 18. mars sl. Kvaðst hann þá hafa vitað þegar hann lagði af stað til Keflavíkur til þess að ná í Vaidas að hann hefði fíkniefni meðferðis og taldi Jónas Inga hafa vitað það líka. Hefðu þeir enda rætt um fíkniefnainnflutninginn tveimur kvöldum áður. Hefðu þeir vitað að Vaidas myndi flytja efnin innvortis en ekki nákvæmlega hvernig. Aftur á móti hefðu þeir aldrei rætt um fíkniefnainnflutninginn eða dreifingu efnanna þrír saman. Hann kvað það hafa verið skipun yfirboðara Tomasar og ósk Vaidasar sjálfs að hann færi til læknis erlendis og hefði þeim öllum verið kunnugt um þetta. Hefði hann margsinnis lagt til að Vaidasi yrði komið til læknis hér á landi en yfirboðarar Tomasar, sem hann kunni ekki deili á, hefðu bannað það. Ákærði Tomas gaf skýrslu hjá lögreglu 4. mars sl., en ekki eru efni til þess að rekja fyrri skýrslur hans í málinu. Fór yfirheyrslan fram á ensku að viðstöddum verjanda ákærða og með löggiltum dómtúlki í ensku. Var það sérstaklega bókað eftir verjandanum að ákærði gæti skilið og talað ensku. Ákærði kvaðst hafa þekkt Vaidas frá fornu fari heima í Litháen. Um tveimur mánuðum fyrir þessa atburði hefði hann hringt í Vaidas og beðið hann um að flytja fíkniefni til Íslands. Hann hefði ákveðið að gera þetta þar sem hann hefði verið að mestu óvinnufær eftir bílslys fyrir um ári. Hefði hann séð í þessu von um skjótfenginn gróða. Hann hefði ekki greitt fyrirfram þessi fíkniefni. Hefði þetta verið hans fyrsta tilraun á þessu sviði og hefði hann einn staðið að innflutningnum. Ekki vissi hann hvernig Vaidas hefði orðið sér út um fíkniefnin í Litháen, en það væri mjög auðvelt. Þá skýrði ákærði frá því að mánudagskvöldið 2. febrúar hefði hann ekið með þeim Grétari og Jónasi Inga suður á Keflavíkurflugvöll til þess að taka á móti Vaidasi Juceviciusi sem hefði verið að koma frá Danmörku með fíkniefni innvortis. Þeir Grétar og Jónas Ingi hefðu ekið þeim Vaidasi heim til ákærða á Furugrund en ekki komið inn með þeim. Kvaðst ákærði hafa gefið Vaidasi fyrirmæli um að reyna að losa sig við fíkniefnin þessa nótt en það hefði ekki gengið. Daginn eftir hefði Vaidas fengið kviðverki og sagt að hann hefði áður átt að stríða við veikindi í maga og sýnt ör eftir skurðaðgerð. Hefði hann farið og keypt vítamín að beiðni Vaidasar en það hefði ekki gagnast honum. Hefðu þeir Vaidas því farið heim til Grétars og Vaidas beðið í bílnum á meðan ákærði fór inn. Hefðu þeir Vaidas farið í lyfjaverslun og keypt hægðalyf sem hefðu lítið hjálpað. Hefði Vaidas viljað fá að sofa en ákærði synjað um það og lagt að honum að hann reyndi að losna við efnin. Þeir hefðu farið aftur að kaupa hægðalyf en þau hefðu að engu gagni komið. Hefði Vaidasi versnað um daginn. Grétar hefði verið með þeim megnið af deginum og nóttina á eftir á Furugrund 50. Hefði Grétar sagt kærustu sinni að hann væri veikur á spítala. Þeir Grétar og Vaidas hefðu sofið mikið þennan tíma en sjálfur hefði hann horft á myndbönd. Daginn eftir hefði Vaidasi versnað enn og hann sagst vera stíflaður. Hefði hann litlu komið niður. Hefði hann viljað fá stólpípu og þeir farið og keypt hana. Kvaðst ákærði hafa hjálpað Vaidasi með hana eftir leiðbeiningum sem Grétar hefði fengið símleiðis frá lyfjabúðinni. Jónas Ingi hefði verið með þeim á Furugrund á þessum tíma og kvaðst ákærði hafa beðið þá Grétar að hjálpa sér þar sem hann var ósofinn og úrvinda og ráðalaus. Ákærði kvaðst hafa sagt Vaidasi að fara til læknis hér, en jafnframt gert honum grein fyrir því að ef hann færi til læknis kæmist upp um þá. Hefði Vaidas þá ekki viljað fara til læknis hér á landi. Þennan dag, að hann áleit, hefði hann fengið Jónas Ingatil að breyta flugfarseðli Vaidasar. Hefði Vaidas ætlað út 6. febrúar en vegna vandræðanna hefði hann viljað fresta brottförinni til 8. febrúar. Síðar hefðu þeir ákveðið að breyta farseðlinum aftur þannig að hann kæmist í flug á fimmtudagsmorgni, 5. febrúar. Það hefði hins vegar reynst mögulegt þegar Jónas Ingi hefði athugað með það og því verið pantað far fyrir hann morguninn eftir. Hefði Vaidas ætlað heim aftur með fíkniefnin innvortis og leita þar læknis. Á fimmtudaginn hefði líðan hans haldið áfram að versna. Hann hefði komið litlu niður og verið mjög slæmur í maga. Ákærði segir þessa daga renna saman í eitt fyrir sér og gæti hann því ekki gert nákvæma grein fyrir hverjum degi fyrir sig. Aðfaranótt föstudagsins hefði Grétar verið hjá þeim á Furugrund 50 og þeir lagt snemma af stað þá nótt með Vaidas út á flugvöll. Hefðu þeir komið við heima hjá Jónasi Inga að Gljúfraseli og sótt hann. Kvaðst hann sjálfur hafa ekið og hefði Vaidas setið í framsætinu, en þeir Jónas Ingi og Grétar aftur í. Grétar hefði farið úr bílnum á Dalvegi í Kópavogi við bensínstöð og ætlað heim. Vaidas hefði þá ekki getað setið lengur í framsætinu og fært sig í aftursætið. Þeir Jónas Ingi hefðu ætlað áfram á Keflavíkurflugvöll með Vaidas, sem hefði verið mjög illa haldinn þegar hér var komið sögu. Hann hefði að vísu getað gengið en lítið getað hreyft búkinn vegna mikilla verkja. Þegar þeir hefðu verið komnir vel áleiðis til Keflavíkurflugvallar hefði honum snöggversnað og hann sagt að hann væri kannski að deyja. Hefðu þeir þá verið komnir að Grindavíkurafleggjaranum og strax snúið til baka og tekið stefnuna aftur til Reykjavíkur. Hefði Vaidas kastað upp í bílnum og verið mjög illa haldinn. Þeir Jónas Ingi hefðu hringt í Grétar og sagt honum hvað væri að gerast og að Vaidas þyrfti að komast til læknis strax. Hefði Vaidas hins vegar ekki viljað fara til læknis. Hefði verið ákveðið að þeir sæktu Grétar heim til hans í Kelduland og færu aftur í Furugrundina. Þegar þangað komið hefði Vaidas verið svo illa haldinn að hann hefði varla getað gengið og þeir Jónas Ingi og Grétar því stutt hann upp í íbúðina. Hefðu þeir þá rekist á einn íbúa í fjölbýlishúsinu sem hefði séð þá bera Vaidas upp í íbúðina. Þeir hefðu lagt Vaidas í rúm ákærða og hefði Vaidas verið mjög kvalinn. Hefði honum hrakað mjög hratt og hann sagst vera hættur að finna fyrir fótunum. Hann hefði haldið áfram að kasta upp og kastað upp blóði í rúmið og einu sinni á gólfíð og sagt að hann væri að deyja. Skömmu síðar hefði hann oltið úr rúminu og dáið mjög skyndilega. Ákærði sagði þá alla hafa velt því fyrir sér hvað þeir ættu að gera við líkið af Vaidasi. Hefðu þeir verið sammála um að koma líkinu fyrir því þeir gætu ekki farið í fangelsi. Kvaðst ákærði hafa brotið GSM-síma sem Vaidas hafði fengið hjá honum og hent í ruslið. Jónas Ingi hefði sagt við hann að vera rólegur og að þeir myndu “redda” þessu. Kvaðst ákærði hafa stungið upp á því að grafa Vaidas í kirkjugarði en það hefði ekki getað gengið vegna þess að jörð var frosin. Þá hefði hann lagt til að aka með líkið að einhverri lögreglustöð og skilja það eftir við útidyrnar. Hefði Grétar þá spurt hvort hann væri að spauga. Hann sagði þá jafnframt hafa velt því fyrir sér hvort þeir ættu að skera líkið upp og ná í fíkniefnin, en enginn viljað gera það og sjálfur hefði hann ekki getað hugsað sér það að þeir gerðu slíkt. Kvaðst hann hafa verið í mikilli geðshræringu og ekki getað snert á líkinu. Hefði Jónas Ingi tekið á sig rögg og byrjað að þrífa ælu og blóð af gólfunum en Grétar hefði hringt símtal. Eftir það hefði hann sagt þeim að hann ætlaði með flugi til móður sinnar, en hún hefði verið búin að bjóða honum til sín. Hefði hann jafnframt lagt til að þeir færu með líkið austur á Neskaupstað og kæmu því þar fyrir. Á meðan hefði Jónas Ingi þrifíð svefnherbergið þar sem Vaidas lést. Þá hefði Jónas Ingi sett líkið í tvo svarta stóra ruslapoka sem hefðu verið til hjá ákærða. Mikill ódaunn hefði verið í íbúðinni og honum legið við uppsölu af honum. Þeir hefðu allir samþykkt tillögu Grétars og kvaðst ákærði hafa stungið upp á því að þeir leigðu bílaleigubifreið - jeppa til að flytja líkið. Hefðu þeir Jónas Ingi hefðu farið á bílaleigu, en Grétar hefði orðið eftir. Þar hefðu þeir tekið á leigu Pajero-jeppa og ekið að heimili Jónasar Inga í Gljúfraseli og skilið bílinn sem þeir höfðu farið á eftir í bifreiðastæði þar. Hefði Jónas Ingi talað stuttlega við Guðnýju, sambýliskonu sína en þeir svo farið á jeppanum í BYKO þar sem þeir keyptu teppi, límband og bönd, sem þeir hafi komið fyrir í jeppabifreiðinni. Þaðan hefðu þeir farið í Rúmfatalagerinn og keypt handklæði, vettlinga og húfur eða hárbönd. Handklæðin hefðu þeir keypt gagngert til að nota við að þrífa íbúðina í Furugrund, en vettlingana og húfurnar hefðu þeir keypt til ferðarinnar austur. Þeir hefðu svo farið og fengið sér að borða á veitingastað og haft með sér þaðan mat handa Grétari, sem beið þeirra á Furugrund. Hefðu Grétar og Jónas Ingi vafið líkinu inn í teppið og búið um það fyrir flutninginn en hann hefði sjálfur ekki getað snert á líkinu og ekki tekið þátt í þessu og ekki fylgst með því en þeir hafi gert þetta á forstofugangi íbúðarinnar. Þeir hefðu sett líkið út í jeppann þannig Grétar hefði tekið það upp á öxlina og þeir hinir haldið hvor um sinn enda teppisstrangans. Hefðu þeir lagt niður farþegasætið aftan við bílstjórasætið og komið líkinu fyrir í bílnum um afturdrnar. Hefði stranginn með líkinu náð frá sætisbaki bílstjórasætis aftur að afturhurðinni. Hann sagðist hafa sett allt sem tilheyrði Vaidasi í ruslapoka sem þeir ætluðu að henda. Grétar hefði flogið austur en þeir Jónas Ingi þegar ekið af stað og haldið áleiðis austur á Neskaupstað að hitta Grétar þar. Fljótlega eftir að þeir lögðu af stað hefði farið að snjóa og veður versnað og haldið áfram að versna á leiðinni með mikilli snjókomu. Á leiðinni hefðu þeir þurft að aðstofa tvær stúlkur vegna ófærðar og þá hefði þar borið að bræður sem voru á austurleið, frændur Grétars, sem ákærði þekkti. Hefðu þeir haldið áfram austur í samfloti vegna ófærðarinnar. Þeim hefði miðað hægt áfram vegna veðurs og hefði hann óttast það að bræðurnir kæmust að því hvað þeir væru að flytja en Jónas Ingi hefði stappað í hann stálinu. Vegna ófærðarinnar hefðu þeir allir orðið að taka sér gistingu á hóteli á Djúpavogi þegar þeir náðu þangað seint um kvöldið. Hefði Jónas Ingi haldið áfram að stappa í hann stálinu. Morguninn eftir, laugardaginn 7. febrúar s.l., hefi verðrið enn verið slæmt og allt ófært. Hefðu þeir loks komist heim til Grétars síðdegis á sunnudeginum, þar sem þeir fengu að borða. Að því loknu hefðu þeir farið af stað á Pajero jeppabifreiðinni og Grétar ekið. Hann kvað þá Grétar báða hafa verið með hníf á sér. Þeir hefðu ekið bæði um Norðfjörð og Eskifjörð. Hefði þeim orðið það ljóst að ekki væri hægt að grafa líkið í jörð, vegna fannfergis og frosts í jörðu. Þeir hefðu því ákveðið að varpa líkinu í sjóinn og leitað að heppilegum stað til þess. Einnig hefðu þeir leitað að einhverjum þungum hlutum sem þeir gætu notað til að þyngja líkið. Um kveldið hefðu þeir ákveðið að varpa líkinu í höfnina við Netagerðarbryggjuna og þegar komið var fram undir miðnætti hefðu þeir sótt bönd í skúr hjá foreldrum Grétars. Kvaðst ákærði hafa látið Grétar fá hníf sinn og þeir ekið niður að netagerðarbryggjunni, Grétar undir stýri. Þar hefði hann bakkað inn á bryggjuna en sjálfur hefði hann farið úr bílnum og við akbrautina að bryggjunni og staðið þar á verði. Þeir Grétar og Jónas Ingi hefðu séð um það að varpa líkinu í höfnina. Kvaðst ákærði ekki hafa séð hvernig þeir bjuggu um líkið áður en því var varpað í höfnina. Grétar hefði svo sagt honum að þeir hefðu stungið í líkið til að ná lofti úr því. Þá kvaðst hann vita að Grétar hefði kastað hnífnum í höfnina út frá netagerðarbryggjunni. Eftir að þeir hinir höfðu varpað líkinu í höfnina hefði teppið verið sett aftur í jeppann og þeir farið heim til foreldra Grétars að sofa. Daginn eftir hefðu þeir Jónas Ingi haldið aftur suður og hann ekið en Jónas Ingi sofið megnið af leiðinni. Hefðu þeir keypt hreinlætisvörur á Hvolsvelli og einnig á Selfossi til þess að þrífa íbúðina. Þar hefðu þeir einnig fleygt teppinu og öðru dóti, sem þeir voru með, í ruslagám. Seint um kvöldið hefðu þeir komið til Reykjavíkur og hann ekið Jónasi Inga að Gljúfraseli. Hann hefði svo þrifið íbúðina rækilega og eins hefði bíllinn, sem þeir ætluðu á til Keflavíkur, verið þrifinn. Einnig hefðu þeir losað sig við eigur Vaidasar á ýmsum stöðum. Þegar sagt hefði verið frá líkfundinum í fréttum hefðu þeir losað sig við það sem eftir var af eigum hans, lyklakippu og farsímabrot í læk í Heiðmörk. Hann kannaðist við að hnífur sá sem fannst í höfninni á Neskaupstað væri hnífurinn sem hann hefði látið Grétar fá. Ákærði gaf fleiri skýrslur hjá lögreglu eftir þetta. Verða þær ekki raktar hér í heild en vikið að nokkrum atriðum úr þeim yfirheyrslum. Í skýrslu 11. mars var ákærði spurður út í það að hann hefði hringt 7 sinnum í Kestutis Eidintas eftir kl. 23.17 að kvöldi 2. febrúar sl. þegar Vaidas Jucevicius átti að vera kominn út úr flugstöðinni. Sagðist hann vera í mjög nánu sambandi við Kestutis en það hefði ekkert með Vaidas að gera eða fíkniefnainnflutninginn. Hann segir Kestutis hafa búið hjá sér á Furugrund og kvaðst treysta honum eins og hann væri faðir hans, enda eldri og lífsreyndari. Hefði hann því oft ráðfært sig við hann, þ. á m. um veikindi Vaidasar eftir að þau komu upp. Ákærði var yfirheyrður 17. mars, m. a. um peningagreiðslur og reikningsfærslur sem gerð hefur verið grein fyrir. Hann neitaði því að þær hefðu nokkuð með fíkniefni að gera og kvað hann Jónas Inga hafa séð um slíkt fyrir hann þar sem honum hefði gengið illa í bönkunum vegna tungumálaerfiðleika. Um notkun á greiðslukorti ákærða í Litháen 7. nóvember til 1. desember sl. sagði ákærði að þær væru ekki tengdar fíkniefnaviðskiptum en af persónulegum ástæðum vildi hann ekki tjá sig um þær. Greiðsluna frá MMRO til flugleiða 24. nóvember að fjárhæð 53.760 krónur kvaðst hann ekki geta skýrt en Jónas Ingi ætti að geta það þar sem hann væri stjórnandi þess fyrirtækis. Um greiðsluna til Kestudis Eidintas, rúmar 50 þúsund krónur sagðist hann ekki muna þetta alveg en gat þess að hann hefði oft beðið Kestudis að kaupa fyrir sig hluti í Litháen, einkum þegar hann vissi að ferð félli þaðan. Um húsaleigugreiðsluna sagðist hann hafa afhent Jónasi Inga peningana til þess að greiða húsaleiguna fyrir sig. Jónas Ingi hlyti að hafa gert það í gegn um fyrirtækið. Um greiðsluna til Arunas Ignotas sagði ákærði að hún væri greiðsla á skuld og hefði Jónas Ingi Tekið að sér að sjá um hana. Þeir Arunas væru frá sama bæ en hann neitaði að skýra frekar tengsl þeirra. Millifærsluna sem Jónas Ingi hefði annast fyrir hann til Birute Eidintiene neitaði hann að skýra en sagði hana ekki tengjast fíkniefnum. Hann var auk þess spurður út í símasamskiptin. Hann kannaðist við það að litháíska símanúmerið sem komið hefur við sögu í málinu tilheyri Kestutis Eidintas. Á hinum tíðu tengingum við það númer á tímabilinu 30. janúar til 2. febrúar, gaf hann þá skýringu að þeir Kestutis hefðu verið að ræða um “græna kortið”, þ. e. landvistarleyfi. Þegar á hann var gengið sagði hann þá einnig hafa rætt saman um sumarhús. Um símtöl Grétars við þann mann sagðist hann ekki vita en benti á að Grétar hefði verið áhugasamur um innflutning sumarhúsa og sífellt verið að spyrja sig um Kestutis. Kvaðst hann hafa sagt honum að hringja sjálfur í Kestutis. Um tíðar hringingar í þetta númer allt til 11. febrúar sagði hann að mjög mikið hefði verið að gerast í kring um þessi sumarhús. Hann sagði “Sigurjón í Bortækni” hafa mikið spurt út í þessi sumarhús sem og vildi hefja viðskipti við Kestutis. Þá sagði hann dóttur Kestutis vera hrifna af sér og hann því stundum hringt í þennan síma að tala við hana. Hann kvaðst ekki hafa heyrt í Kestutis eftir 11. febrúar. Ákærði kom fyrir dóm 19. mars sl. vegna kröfu um framhald gæsluvarðhalds. Bornar voru undir hann fjórar lögregluskýrslur, dags. 10., 11., 16. og 17. mars sl. og staðfesti hann þessar skýrslur. Hann kvað Grétar hafa vitað þegar þeir fóru að sækja Vaidas út á Keflavíkurflugvöll að hann hefði fíkniefni meðferðis en kvaðst ekki viss um að Jónas Ingi hefði vitað það í upphafi ferðarinnar. Jónas Ingi hefði þó fengið vitneskju um það á leiðinni og vitað þetta þegar hann fór inn flugstöðvarbygginguna. Hann kvað þá ekki hafa vitað hvernig Vaidas flutti efnin inn. Loks er að geta skýrslu sem ákærði gaf hjá lögreglu 15. apríl sl. en þá var hann yfirheyrður um peningafærslurnar, sbr. hér að framan. Kvaðst hann ekki muna að skýra greiðsluna til Kestudis Eidintas. Hugsanlega hafi hann átt þessa peninga og Jónas Ingi verið að senda þá fyrir hann. Kestudis hafi notað féð til þess að kaupa sumarbústaði til þess að flytja til Íslands. Ákærði Jónas Ingi gaf sig fram við lögreglu 16. febrúar eftir að hann hafði heyrt lýst eftir mönnum í sambandi við líkfundinn. Var hann þá beðinn um að skýra frá ferðum sínum frá og með fimmtudeginum 5. febrúar. Hann kvaðst hafa verið heima hjá sér þann dag en fyrir hádegi daginn eftir hefði hann tekið á leigu jeppa fyrir vin sinn Tomas Malakauskas. Eftir það hefðu þeir ákveðið að fara á bílnum austur að Gullfossi og Geysi. Eftir að hafa skoðað þá staði hefði Tomas viljað skoða Skaftafell og þeir því ekið áfram austur. Á leiðinni hefðu þeir um kvöldmatarleytið ekið fram á stúlkur sem þeir hjálpuðu að losa bíl úr festu. Í því hefðu komið að bræður frá Neskaupstað á jeppa sem þeir voru að flytja þangað fyrir móður sína. Hefðu þeir Tomas ákveðið að fylgja þeim austur enda veður orðið slæmt og þeir gætu þá hjálpast að í ófærðinni. Þeir hefðu orðið að gista á Djúpavogi vegna veðurs og orðið veðurtepptir þar fram á sunnudagsmorgun að þeir héldu ferðinni áfram. Hefðu þeir komið til Neskaupstaðar síðdegis og haldið rakleiðis heim til Grétars. Þar hefðu þeir fengið að borða og eins hefðu þeir skoðað fjósið og farið í bíltúr. Hefðu þeir ekið um bæinn, m. a. niður á bryggju. Auk þessa hefðu þeir farið ásamt Grétari að reyna jeppann í ófærðinni og í þeirri ferð ekið um jarðgöng yfir í annan fjörð og í þorp sem þar er og festu þar bílinn, m. a. Þá hefðu þeir fengið að aka snjósleða annars bræðranna á Neskaupstað, sem fyrr eru nefndir, og heimsótt þar verkstæði föður þeirra. Eftir það hefðu þeir farið heim til fjölskyldu Grétars og gist þar um nóttina. Daginn eftir, um hádegisbilið, hefðu þeir Tomas lagt af stað suður og ekið sömu leið til baka. Hefði Tomas ekið honum heim og hann farið fljótlega að sofa. Ákærði kvaðst hafa kynnst Tomasi síðsumars 2003, líklega í gegn um starfa sinn sem væri að útbúa pappíra fyrir atvinnu- og dvalarleyfisumsóknir útlendinga, eða þá í gegn um annan Litháa, sem hann nafngreindi. Grétar hefði hann þekkt í 5 – 6 ár og væru þeir góðir vinir og hefðu nánast dagleg samskipti. Í yfirheyrslu 15. mars. sl. sem fram fór að viðstöddum verjanda ákærða sagði hann frá því að um mánaðamótin janúar-febrúar hefðu þeir Tomas farið suður á Keflavíkurflugvöll að sækja þangað mann að nafni Vaidas sem var að koma með flugi. Geti verið að Grétar hafi verið með þeim í för, en minntist þess ekki sérstaklega að svo hefði verið. Þegar þangað komið hefði hann stillt sér upp í komusal flugstöðvarinnar og haldið þar á spjaldið af stærðinni A4, sem hann hefði skrifað nöfnin Jónas og Vaidas, enda þekktust þeir Vaidas ekki í sjón. Eftir nokkra bið í komusalnum hefði hann haldið að Vaidas hefði ekki skilað sér með fluginu. Hefði hann farið út í bíl til Tomasar og hefði náðst símsamband við Vaidas. Tomas hefði talað við Vaidas á litháísku og kveðst Jónas Ingi hafa skilið eitt og eitt orð af því sem Tomas sagði í símann en þó ekki samhengið. Eftir að Tomas hafði talað við Vaidas hefði hann talað sjálfur við Vaidas, sem hefði sagt að hann væri kominn til landsins og að Jónas Ingi þyrfti ekki að hafa neinar áhyggjur af honum, því vinir Vaidasar myndu sjá um hann. Hefði hann álitið að Vaidas ætti þar við portúgalska vini sína hér á landi. Hefði Vaidas sagt að hann vildi hitta hann síðar til að ræða um væntanlegan innflutning á sumarhúsum og einingahúsum frá Litháen og einnig um möguleika á atvinnu- og dvalarleyfi fyrir hann hér á landi. Þá hefði hann einnig óskað eftir því að Jónas Ingi hlutaðist til um það að fá flugfarseðli sínum breytt þannig að hann færi á laugardag. Hefði hann beðið ákærða að leggja út fyrir kostnaðinum af því og myndi hann endurgreiða þetta þegar þeir hittust. Kvaðst ákærði hafa samþykkt að gera þetta fyrir hann. Hefðu þeir svo slitið talinu. Þeir Tomas hefðu haldið aftur til Reykjavíkur. Á leiðinni hefðu þeir Vaidas og Tomas talað aftur í síma og hefðu hann og Vaidas einnig talað saman. Þá hefði Vaidas viljað láta breyta farinu til sunnudagsins. Hann kvaðst hafa sofið í aftursætinu á leiðinni til Reykjavíkur og hafa rumskað við það að vinur Tomasar hefði komið í bílinn og sest í framsætið. Ekki vissi hann deili á þeim manni og reyndar ekki getað séð framan í hann. Hefðu Tomas og maðurinn talað saman litháísku. Hefði hann kynnt sig fyrir manni þessum sem hefði sagt til nafns en ekki mundi ákærði hvaða nafn það var og kannski hefði maðurinn ekki sagt til nafns heldur. Maðurinn hefði farið úr bílnum heima hjá Tomasi á Furugrund en Tomas hefði ekið ákærða heim í Gljúfrasel 3. Hugsanlegt væri þó að Grétar hefði ekið honum þangað, hefði hann á annað borð verið í þessari ferð en það mundi ákærði ekki. Það hefði svo verið að degi til, fimmtudaginn 5. febrúar að Tomas sótti ákærða í Gljúfrasel og síðar þennan sama dag kvaðst hann minnast þess að þeir þrír, hann, Grétar og Tomas hefðu setið á spjalli í stofunni á Furugrund. Hefðu þeir hinir spurt hvort Vaidas hefði haft samband við ákærða þessa viku en hann svarað því neitandi. Hefðu þeir þá ákveðið að hætta við öll viðskipti við Vaidas, úr því hann hagaði sér svona. Kvaðst hann hafa hringt í Flugleiði, síðla þennan dag og beðið um að breytingin á farseðli Vaidasar yrði afturkölluð. Þá hefði honum verið sagt að enn þyrfti að borga breytingargjald í viðbót við hið fyrra og hann þá hætt við að staðfesta þessa breytingu. Auk þessa hefðu þeir farið að tala um hægðalyf, því Tomas hefði sagt að hann ætti í erfiðleikum á því sviði. Tomas hefði vitað að ákærði hefði verið kvæntur lyfjafræðingi um tíma og kvaðst ákærði hafa sagt honum það sem hann vissi um stíla, laxerandi lyf, trefjar og annað sem lyti að meltingu. Að öðru leyti hefði hann bent Tomasi á að hafa samband við apótek til þess að fá ráðleggingar. Hefði hann hringt í Lyfju fyrir Tomas og þar verið mælt með tilteknu lyfi sem Tomas reyndist þá eiga. Þeir hefðu haldið áfram að tala saman um lyf og nú hefði verið rætt um verkjalyf, bólgueyðandi lyf, sljóvgandi lyf, hliðarverkanir og önnur áhrif lyfja. Þar hefði hann ekki lagt mikið til málanna nema reynslu sína af kódímagnil forte, íbúfen og íbúkód. Ákærði sagði er hér var komið skýrslunni að nokkrum dögum fyrir mánudaginn 2. febrúar s.l. hefði Tomas sagt honum að Lithái að nafni Dónce væri væntanlegur með morgunfluginu 6. febrúar. Tómas hefði verið með frekari upplýsingar um þann mann en sjálfur hefði hann ekki vitað um erindi hans til landsins. Hefði staðið til að þeir Tomas færu að sækja þennan Dónce suður á Keflavíkurflugvöll að morgni föstudagsins. Hann hefði auk þess viljað hitta Dónce þar eð Tomas hefði talað um að maðurinn vildi kanna með dvalar- og atvinnuleyfi á Íslandi. Tomas hefði svo vakið hann snemma morguns föstudaginn 6. febrúar s.l. og kvaðst ákærði hafa tekið með sér skjalatösku, blað með nöfnunum Dónce og Jónas. Samferða þeim hefði verið litháískum vinur Tomasar sem ákærði hafði ekki séð áður og vissi ekki hvað hét. Hefði maðurinn virst veiklulegur. Á leiðinni út á Keflavíkurflugvöll hefði þessi vinur Tomasar farið að hósta og kúgast og hefði hann heyrt þá litháana tala um að snúa við. Hefði Tomas numið staðar og maðurinn stigið úr bílnum. Hefði hann komið inn aftur eftir að hafa jafnað sig einhverju leyti. Hefði Tomas sagt að vinur hans væri veill í maga og yrðu þeir að snúa við og aka aftur til Reykjavíkur. Hefði hann einnig sagt að hann skyldi hringja í Dónce, sem átti að sækja út á flugvöll, og sjá um það mál. Hefði hann látið þess getið að allt eins væri líklegt að Dónce kæmi ekki með fluginu, þar sem hann hefði verið á báðum áttum hvort hann ætti að koma. Kvaðst ákærði hafa hringt í Grétar og sagt honum frá veikindum mannsins og spurt hvort hann ætti verkjalyf. Hefði Grétar reynst eiga slík lyf, líklegast bólgueyðandi lyf, íbúfen eða íbúkód og þeir komið við heima hjá honum og fengið lyfin. Sjálfur hefði hann áður þurft að fá þessi lyf hjá Grétari vegna bakmeiðsla. Að því búnu hefðu þeir ekið heim til Tomasar á Furugrund og Grétar með þeim. Minnti hann að þeir Grétar hefðu stutt veika manninn upp stigana inn í íbúð Tomasar, sem lauk upp fyrir þeim. Hefði verið búið um manninn í rúmi Tomasar. Hefðu þeir Tomas og veiki maðurinn rætt saman stutta stund en Tomas svo komið fram í stofu til þeirra Grétars. Kvaðst hann hafa spurt hvort það væri ástæða til að kalla til lækni eða hvort hann gæti orðið að frekara lið varðandi þessi veikindi. Hefði Tomas sagt að veiki maðurinn teldi þetta mundu ganga yfír og þyrfti ekki læknis við. Væri maðurinn sofnaður og best væri að hann fengi að sofa í friði. Hefði Tomas litið inn til mannsins nokkrum sinnum meðan þeir Grétar stóðu við. Þegar líða tók á morguninn hefðu þeir Tomas og Grétar farið meira út á svalir að reykja, en höfðu fram að því reykt í íbúðinni. Kvaðst ákærði hafa setið í stofunni og horft á myndbandsspólur sem hann hafði deginum áður leigt fyrir Tomas. Einhverju sinni sem Tomas og Grétar hefðu komið inn í stofuna hefði Tomas sagt að hann ætlaði að leyfa veika manninum að jafna sig í íbúðinni um helgina og myndi hann sjálfur fara eldsnemma morguninn eftir í heimsókn til vina og kunningja á Selfossi. Hefði hann spurt hvort ákærði gæti leigt fyrir hann bíl, helst jeppa, þar sem útlit væri fyrir snjókomu. Kvaðst hann hafa tekið vel í þetta og lagt til að þeir færu saman að skoða Gullfoss og Geysi og að Grétar slægist í förina. Grétar hefði hins vegar sagt að hann ætlaði austur á Neskaupstað að heimsækja fjölskyldu sína þar. Kvaðst ákærði hafa lagt til að þeir byðu Arvydasi, sameiginlegum kunningja, að koma með þeim og Tomas samþykkt það. Tomas hefði ætlað að hjálpa ákærða við múrbrot á heimili hans helgina á eftir og lagt til að þeir keyptu teppi til þess að hlífa gólfunum. Hefðu þeir tekið jeppa á leigu og hefði Tomas afhent honum 50 þúsund krónur fyrir leigunni. Þeir hefðu komið við heima hjá ákærða í Gljúfraseli þar sem þeir skildu eftir hinn bílinn. Við fyrri yfirheyrslu hafði ákærða minnt að þeir hefðu keypt teppið áður en þeir fóru í Gljúfrasel og borið það við vegginn á heimilinu. Við nánari athugun kveðst hann hafa áttað sig á því að þeir komu við í Gljúfraseli áður en teppið var keypt. Þá kvaðst hann hafa spurt Tomas hvort hann mætti taka með rusl úr ógangfærum bíl sem þarna hefði verið á bílastæði við Gljúfrasel og Tomas samþykkt það. Hefði hann tekið rusl úr bílnum og sett í jeppann og þeir svo farið á jeppanum. Þar sem þeir voru á leið austur fyrir fjall hefði hann viljað kaupa húfur og vettlinga á bensínstöð en Tomas hefðí fremur viljað fara í Rúmfatalagerinn, því þar væri betra úrval, auk þess sem hann gæti þá keypt handklæði og annað í leiðinni, sem hann hefði vanhagað um. Þá væri hann orðinn leiður á rúminu sínu og því tilvalið að líta á rúm þar í leiðinni. Hefðu þeir farið í Rúmfatalagerinn, annað hvort í Skeifunni eða Smáranum, og keypt þar ennisbönd, vettlinga og skíðavettlinga. Einnig hefði Tomas keypt þar nokkur handklæði. Þá hefðu þeir farið í byggingavöruverslun BYKO og keypt fíltteppi af þeirri stærð og gerð sem Tomas hefði talið hæfilegt. Þá hefði hann sagt að þeir þyrftu mismunandi gerð af límbandi til að festa teppið og keypt tvær mismunandi rúllur af límbandi. Þá hefði Tomas sagt gott væri að hafa snæri við hendina til þess að auðvelda flutning teppisins eftir framkvæmdirnar, því að reikna mætti með því að teppið myndi þyngjast nokkuð af ryki, vatni og drullu. Hefðu þeir því gripið með sér snæris- eða snúrurúllu. Þeir hefðu svo fengið sér að borða á veitingastað og keypt matarskammt handa Grétari. Þar næst hefðu þeir komið við á Furugrund þar sem Grétar hafði lagt sig. Hefði hann verið vaknaður þegar þeir komu þangað. Hefðu þeir sest í stofuna og spjallað saman. Þeir Grétar og Tomas hefðu reykt svo mikið að hann hefði lagt til við þá að þeir færu út í göngutúr að fá sér frískt lofit. Þessu hefðu þeir tekið fálega, enda Tomas sagt að hann þyrfti að taka til í íbúðinni og væri ekki vanþörf á þar sem mikið drasl hefði verið þar inni. Hefði hann þá farið sjálfur í göngutúr og tekið sér 45 mínútur í það, jafnvel meiri tíma. Þegar hann kom aftur hefðu þeir hinir verið búnir lofta út og laga til, nokkuð ánægðir með störf sín - sveittir en glaðir í bragði. Allt hefði verið orðið hreint og því ekkert að vanbúnaði að halda af stað úr bænum. Kvaðst hann halda að klukkan hefði verið á milli eitt og tvö þegar þeir lögðu af stað úr bænum. Hefði Tomas þá sagt að hann hefði bætt við rusli í bílinn, þar sem þeir ætluðu hvort sem er koma við í Sorpu á leiðinni út úr bænum. Jónas Ingi kveðst ekki muna það nú hvort þeir hafi skutlað Gétari heim, eða hvort hann hafi komið sér þangað sjálfur. Tómas hefði viljað koma við í Sorpu á leiðinni út úr bænum, en ákærði viljað halda strax af stað út úr bænum, til að komast sem fyrst til baka í faðm fjölskyldunnar. Hefði hann sagt Tomasi að Sorpa yrði lokuð þegar þeir kæmu til baka um kvöldið, en verða opin snemma daginn eftir, þ.e. laugardag og að hann hlyti að geta losað ruslið einn í Sorpu morguninn eftir á leið sinni á Selfoss. Í raun hefði hann ekki vitað hvenær Sorpa myndi opna á laugardeginum og aðeins viljað losna við að þurfa að henda þessu rusli sjálfur. Tomas hefði ekki verið ánægður með þetta, en ákærði kvaðst hafa haft sitt fram og þeir haldið af stað austur yfir heiði. Þeir hefðu komið við í Hveragerði og keypt sér gos og sælgæti. Þar hefði komið fram hjá Tomasi að hann vildi miklu fremur fara að Skaftafelli heldur en Gullfossi og Geysi. Kvaðst hann hafa bent honum á að það væri mun lengri ferð og að vegna snjókomu og myrkurs myndi að öllum líkindum ekki sjást mikið af landinu þar. Tomas hefði þá sagt að hann væri búinn að sjá Gullfoss og Geysi og vildi fremur sjá eitthvað sem hann ætti eftir að sjá. Kvaðst ákærði hafa látið þetta eftir Tomasi eftir að þeir höfðu þæft þetta með sér einhverja stund. Hann kvaðst að öðru leyti vísa til skýrslu sinnar 16. febrúar um ferðalagið austur. Nánar aðspurður um dvöl þeirra á Neskaupstað sagði ákærði að þeir hefðu byrjað á því að heilsa upp á fjölskyldu Grétars. Eftir það hefðu þeir farið í jeppaferð um svæðið og Grétar þá með í för og líklega ekið jeppanum. Þeir hefðu m.a. farið að dekkjalager við verkstæði sem er í eigu foreldra bræðranna, sem höfðu orðið þeim samferða, og hitt þar annan þeirra og fengið að prófa vélsleða. Þeir hefðu snætt kvöldverð hjá móður Grétars og einnig farið í fjósið þar og skoðað þar vélsleða í skemmu. Seinna um kvöldið hefðu þeir farið aftur í jeppaferð, m.a. yfir í næsta fjörð. Þegar þeir komu aftur úr jeppaferðinni hefðu þeir aftur hitt annan bróðurinn við verkstæðið og skoðað verkstæðið. Að því loknu hefðu þeir farið heim til Grétars og sofnað, um eða rétt uppúr miðnætti. Hann sagði þá hafa farið um bryggjusvæðið á Neskaupstað. Hann segist hafa orðið viðskila við þá hina í þrjú skipti meðan þeir voru á Neskaupstað. Í eitt skipti hefði það verið þegar þeir stöðvuðu jeppann í 15-20 mínútur niður við höfn eftir kvöldmatinn og þeir Grétar og Tomas fengu sér að reykja. Kvaðst ákærði þá hafa gengið að húsi sem heiti Steinninn og hafi þetta verið eftir kvöldmat. Í annað skiptið hefði það viljað þannig til að þeir höfðu fest jeppann í skafli við einhverja vinnslustöð niður við sjó. Kvaðst hann hafa farið að leita eftir stöng til þess að vega upp bílinn úr skaflinum og þetta hefði einnig verið eftir kvöldmat. Loks hefði hann orðið viðskila við þá þegar þeir hinir fóru á bak við söluturn til þess að reykja, en hann skoðað myndbandsspólur á meðan sem þar voru til útleigu. Ákærði var yfirheyrður hjá lögreglu 18. mars sl. að viðstöddum verjanda sínum. Sagði hann þá að á leiðinni suður hefðu þeir komið við á Hvolsvelli og keypt ræstingavörur fyrir íbúð Tomasar. Þegar þeir hefðu farið að nálgast Selfoss hefði Tomas viljað losna við að þurfa að fara í Sorpu daginn eftir, þar sem að hann þyrfti hugsanlega að greiða gjald fyrir atvinnusorp í staðinn fyrir heimilissorp. Sjálfur hefði hann álitið Tomas nennti ekki að fara einn með þetta rusl í Sorpu. Tomas hafi jafnframt viljað henda filtteppinu í leiðinni og sagt að hann hefði betri lausn í huga varðandi múrbrotin heima hjá ákærða. Hefðu þeir fundið ruslagám á bak við einhverja bensínstöð á Selfossi og hent þar öllu ruslinu úr jeppanum, þ.m.t. fíltteppinu. Hefði Tomas séð um það að mestu leyti. Tomas hefði svo ekið áfram til Reykjavíkur og ákærða heim til sín. Dagana á eftir hefðu þeir Tomas tekið sig til og þrifíð íbúðina á Furugrund þar sem Tomas hefði ætlað að heimsækja móður sína í Ameríku og leigja íbúðina út á meðan, í u.þ.b. 3 mánuði. Hefðu þeir þrifið alla íbúðina með hreinsiefnunum sem þeir keyptu á Hvolsvelli, m.a. bletti á veggjum og fleira. Þá hefði bíll Tomasar verið settur í hreingerningu þar sem Tomas ætlaði að selja hann. Hann kannaðist við að hafa farið með Tomasi upp í Heiðmörk á með Tomasi miðvikudaginn 11. febrúar s.l. Hefði Tomas sagst þurfa að brenna bílapappíra -"car papers"- þegar þeir voru í bíltúr. Hefði hann brennt einhverja pappíra í grilli sem þarna er. Þá hefði Tomas hafa stöðvað bílinn á leiðinni til baka við einhvern læk og farið þar úr bílnum. Ekki vissi hann til hvers og þegar hann spurði hann út í það hefði hann engu viljað svara. Ákærði kom fyrir dóm 11. mars og voru þá bornar undir hann skýrslurnar sem hann hafði gefið hjá lögreglu. Hann staðfesti þá þessar skýrslur. Hann neitaði því að hafa vitað að Vaidas væri að koma til landsins með fíkniefni 2. febrúar eða að hafa átt nokkurn þátt í því. Hann kannaðist við að hafa sent peninga til Litháen fyrir Tomas en það fé hefði ekki verið til neinna fíkniefnakaupa, eins og hann hefði áður sagt. Hefði aldrei borist í tal að þeir Grétar myndu selja fíkniefni hér á landi. Ástæða þess að hann sótti Vaidas suður á flugvöll hefði verið sú að hann hefði ætlað að kynna honum möguleika á að selja sumarhús hér á landi og eins vildi hann ræða um dvalar- og atvinnuleyfi hér á landi. Hefði hann kynnst Vaidasi töluvert löngu áður í gegnum einhvern þeirra Litháa, sem hann hefði verið að vinna fyrir varðandi sumarhús. Hefðu samskiptin við Vaidas farið í gegnum þennan millilið og hefði hann átt við hann símtalsbrot í eitt skipti. Ekki kvaðst hann muna hvort það var í gegnum milliliðinn eða hvort það kom fram í símtalinu að Vaidas væri að koma og hvenær. Hann hefði ekki vitað að Vaidas hafði fíkniefni innvortis og ekki orðið þess áskynja eftir á heldur. Hann hefði haldið út á flugvöll að sækja hann og beðið hans með spjald í töluverðan tíma en Vaidas ekki komið. Hefði hann skotist út í bíl til Tomasar að athuga hvernig málin stæðu og þá hefði Tomas talað við Vaidas í farsímann sinn. Hefði hann verið kominn og væri á vegum vina sinna og þyrfti ákærði ekki að hafa áhyggjur af honum. Ekki myndi hann hvort Vaidas hafi beðið hann þá eða seinna að breyta flugmiðanum. Á leiðinni í bæinn hefði Tomas sagt að hann ætlaði að koma við og skutla félaga sínum. Hann hefði svo sofnað og rumskað þegar þessi vinur Tomasar sté inn í bílinn. Ákærði kannaðist við að hafa komið á Furugrund vikuna eftir komu Vaidasar en ekki hafa orðið var við gestagang þar fyrr en á föstudagsmorgni og ekki hefði verið minnst á hann. Hann segir Vaidas hafa tvisvar beðið um það í síma í þessari viku að farseðli hans yrði breytt og brottför seinkað. Fyrst til laugardags og svo til sunnudags. Kvaðst ákærði hafa farið á skrifstofu Flugleiða einhvern daginn til þess að láta breyta farseðlinum í seinna skiptið. Ekki mundi hann hver lagði út fyrir kostnaðinum við þetta, hann eða Tomas. Að morgni föstudagsins 6. febrúar sagði ákærði að hafi átt að sækja Dónce, kunningja Tomasar, út á flugvöll og í leiðinni að aka þangað öðrum Litháa, vini Tomasar. Hefði Tomas sótt hann eldsnemma þennan morgun og minnti ákærða að vinur Tomasar hefði verið í bílnum, fremur veiklulegur maður sem ákærði kannaðist ekki við í sjón. Á leiðinni út á flugvöll hefði maður fengið ægilegt hóstakast og jafnvel farið að kúgast. Tomas og þessi maður hefðu rætt heilmikið saman og greini­lega ákveðið snúa við en ákærði skildi orð og orð af því. Hafi Tomas stöðvað bílinn og maðurinn stigið út til þess að jafna sig. Bílnum hefði svo verið snúið við og haldið til baka. Kvaðst hann hafa hringt í Grétar og hann sagst eiga verkjalyf handa manninum. Hefðu þeir því komið fyrst við hjá Grétari og fengið þar contalgin eða eitthvað annað verkjalyf, kannski ibúfen eða íbúkód. Þaðan hefðu þeir haldið heim til Tomasar og Grétar með þeim. Hefðu þeir stutt manninn upp í herbergi og Tomas búið um hann í rúminu sínu. Þeir hefðu sest fram í stofu og verið þar eitthvað fram eftir morgni á tali. Þeir hinir hefðu reykt heilmikið en hann horft á myndbönd sem hann hafði tekið á leigu fyrir Tomas daginn áður. Þeir hinir hefðu verið “heilmikið út á svölum að reykja og inn í eldhúsi”. Þegar var liðið á morguninn hefði Tomas spurt hvort ákærði gæti ekki tekið fyrir hann bíl á leigu, því hann hefði hug á að líta inn hjá vinum sínum á Selfossi á laugardeginum. Kvaðst ákærði hafa tekið vel í það. Ákærði kvaðst ekki hafa orðið var við manninn, enda verið lokað inn til hans. Tomas hefði sagt að hann ætlaði að leyfa manninum að hafa íbúðina yfir helgina meðan hann væri hjá vinum sínum á Selfossi. Ákærði neitaði því að hafa orðið þess áskynja að maðurinn hefði dáið þarna um nóttina eða morguninn og ekki vita til þess að ákveðið hefði verið að flytja lík til Neskaupstaðar. Verður nú gerð grein fyrir því sem fram er komið í meðferð málsins fyrir dómi. Við þingfestingu málsins var það bókað eftir Grétari að hann neitaði sök að því er varðaði I. og II. kafla ákærunnar en gengist við sakargiftum í III. kafla hennar að öðru leyti en því að hann hefði stungið Vaidas þrisvar sinnum en ekki fimm sinnum. Þá neitaði hann sök samkvæmt 1., 2., 4. og 5. lið IV. kafla ákærunnar en hann gengist við sakargiftum í 3. lið að því er varðar annan lásbogann, því hinn lásboginn hafi verið skrautgripur. Ákærði Grétar hefur sagt í aðalmeðferð málsins að hann hafi lítið vitað um erindi Vaidasar þegar þeir fóru að sækja hann á flugvöllinn. Hann segir þó að einhvern tíma fyrir atburðina hafi Tomas sagt að hann ætti von á manni til landsins. Hafi hann látið skína í það að maðurinn væri með fíkniefni. Hafi þeir svo farið saman út á flugvöll að sækja manninn og þá Tomas sagt það fullum fetum að maðurinn væri með fíkniefni. Kveðst ákærði þá hafa skilið það sem Tomas hefði ýjað að áður um þetta eða fengið þá um þetta fullvissu. Ekki hafi þeir beinlínis rætt um dreifingu efnanna hér en hann hafi íhugað með sjálfum sér hvort ekki væri hægt að hagnast á þessu. Hafi Tomas sagt hvað maðurinn væri með mikið af fíkniefnum, rúm 200 grömm, en það atriði hefði ekki verið rætt áður milli þeirra. Tomas hafi ekki boðið honum að taka þátt í að dreifa efnunum. Hann segist hafa rætt við Jónas Inga tveimur kvöldum fyrir komu Vaidasar hvort hægt væri að gera sér peninga úr fíkniefnum. Hann hafi þá ekki haft þetta tilvik í huga, því hann hefði ekki haft “vitneskju beina” um að efnin væru á leiðinni. Ekkert hafi orðið úr þessu tali, enda Jónas Ingi lítið viljað tala um slíkt eða um það vita. Hann kveðst að vísu hafa ráðfært sig við Jónas Inga um það hvernig best væri að standa að dreifingu efnanna ef hann tæki slíkt að sér. Hann kannast við að Jónas Ingi hafi spurt hvort ekki væri hægt að finna einhvern sem vildi kaupa 50 – 100 grömm. Ekki hefði verið rætt um hvernig ætti að verja ágóða af þessu, nema að hann hefði hugsað sér að grynnka á skuldum. Fyrirtæki þeirra Jónasar Inga komu ekki til tals í því sambandi, nema í gamni og sem “sprell” frá hans hlið. Hlutverk Jónasar Inga í ferðinni hafi verið að taka á móti Vaidasi en engin sérstök ástæða fyrir því að hann gerði það, nema þá að hann væri “kannski minna áberandi” en þeir hinir. Hann segist ekki hafa vitað um ástæðuna fyrir komu mannsins fyrr en á leiðinni suður á flugvöll. Þeir hinir hafi virst vera búnir að ræða sín á milli um það að Jónas Ingi tæki á móti manninum “og ekkert með það”. Ákærði segist hafa fengið lánaðan eyðslugrannan bíl til ferðarinnar þar sem hans bíll eyddi svo miklu bensíni, en hann sjálfur blankur. Jónas Ingi hafi svo farið inn í flugstöðina og haft með sér spjaldið sitt. Svo hafi komið í ljós að þeir höfðu farist á mis og þeir sótt manninn út á Loftleiðahótelið en þangað hafði hann komið í rútunni. Kveðst ákærði hafa ekið þeim Tomasi og Vaidasi á Furugrund en Jónasi Inga hafi hann ekið upp í Breiðholt og svo farið heim til sín. Daginn eftir hafi hann farið til þeirra á Furugrund en maðurinn þá ekki orðinn veikur. Hafi maðurinn beðið um að fá hægðalosandi lyf þar sem fíkniefnin létu á sér standa. Hafi verið “reynt að arransjera því og græja það” en ekkert hafi gerst þrátt fyrir það fyrstu tvo dagana. Ákærði kveðst ekki vera dómbær á það hvenær maðurinn hafi byrjað að veikjast, en hann hafi ekki farið að bera sig illa fyrr en þeir sneru við með hann á föstudagsmorguninn 6. febrúar. Ákærði kannast við að Tomas hafi hringt í hann á þriðjudagskvöldið og beðið hann að koma því maðurinn væri orðinn slappur. Hann hafi farið í Lyfju og keypt hægðalosandi efni. Manninum hafi ekki liðið illa um nóttina og þá hafi ekki verið rætt um að fá lækni handa manninum. Miðvikudagurinn hafi verið “allt í lagi” og maðurinn sagt að ekki væri ástæða til þess að hafa áhyggjur, efnin myndu skila sér. Hann kannast við að hafa keypt stólpípu þennan dag og að hún hafi verið notuð, en án árangurs. Vaidas hafi verið kominn með vott af hita og verið slappur er hér var komið sögu. Ekki muni hann hvort iðrakrampa hafi verið farið að gæta þennan dag eða hvort það var daginn eftir. Hann hafi annars munað þetta allt betur þegar hann gaf skýrslur sínar hjá lögreglunni. Komi þar annað fram um þessi atriði, sé það satt og rétt sem þar standi. Þeir hafi farið að ræða um að koma manninum til læknis erlendis en ekki hafi fengist far fyrir hann fyrr en á föstudagsmorgni. Hann kannast við að á miðvikudeginum hafi bókun Vaidasar verið seinkað frá föstudegi til sunnudags. Hafi það verið að beiðni hans sjálfs því hann hafi viljað láta reyna á það hvort efnin skiluðu sér ekki. Á fimmtudagsmorgun hafi Tomas hringt og sagt sér að koma og líta á manninn. Hann segist ekki hafa álitið að maðurinn væri illa haldinn en töfin hafi verið orðin löng. Vaidas hafi verið hughraustur, sagt að ekki væri ástæða til þess að hafa áhyggjur og beðið um verkjalyf, sem ákærði segist hafa keypt fyrir hann á svörtum markaði. Farmiðanum hafi svo verið breytt og bókað far á föstudagsmorgninum svo að hann gæti þá komist til læknis. Ákærði kveðst hafa verið allan þennan dag hjá þeim og nóttina einnig. Dagurinn hafi verið “ósköp tíðindalítill”, maðurinn hafi kastað upp og verið orðinn “kannski slappur, karlinn”. Blóð hafi ekki verið í uppsölunni fyrr en um kvöldið. Um nóttina hafi svo sem ekkert gerst fyrr en þeir fóru að tygja sig út á völl. Kviðurinn á Vaidasi hafi verið þembdur. Á leiðinni hafi hann farið úr bílnum, enda ósofinn og dauðþreyttur en þeir Tomas og Jónas Ingi haldið áfram með Vaidsai. Kveðst ákærði hafa tekið leigubíl og látið aka sér aftur á Furugrund og tekið þar bíl sinn, ekið heim og sofnað. Þeir hafi svo hringt og sagst hafa snúið til baka því maðurinn treysti sér ekki í flug. Þeir hafi komið og hann farið í bílinn til þeirra. Hafi hann séð að manninum hafði hrakað og hafði hann selt upp rauðlitu slími í bílinn. Hafi hann ekki viljað fara á spítala heldur heim á Furugrund og leggjast þar fyrir. Þeir hafi rætt það sín á milli að koma manninum undir læknishendur en hann ekki viljað það. Segir hann það vera mestu mistökin að hafa hlustað á það. Hafi þeir farið með hann á Furugrund og þeir Jónas Ingi stutt hann upp í íbúð, þótt hann hefði “faktískt” getað gengið óstuddur. Kveðst ákærði svo hafa ætlað að gefa honum verkjalyf. Hafi hann ekki getað haldið lyfinu niðri. Þegar hann gekk út frá manninum hafi hann heyrt eins og “mikla skvettu” á gólfið að baki sér. Hafði hann þá dottið á gólfið og ælt upp miklu blóði og gefið upp öndina. Hann kveðst eftir fremsta megni að lífga manninn við, bæði með því að blása í hann og hnoða hann en það ekki borið árangur. Hafi ekkert lífsmark verið með honum en meira blóð hafi gengið upp úr honum. Hann kveðst álíta að Vaidas hafi verið orðinn ósjálfbjarga 4 til 5 mínútum áður en hann dó og ákærði ætlaði að gefa honum lyfið. Aðspurður segir ákærði að ástæðan fyrir því að ekki var farið með Vaidas til læknis hafi verið sú að hann hafi þvertekið fyrir það. Þá segir hann að ekki hafi hvarflað að honum að maðurinn væri í lífshættu fyrr en síðustu 5 mínúturnar áður en hann dó. Kveðst ákærði hafa álitið að maðurinn vissi hvað hann væri að gera. Ákærði segist hafa óttast mjög um örlög sín og sinna, enda ekki þekkt inn á baksviðið. Aðspurður segist hann eiga við rússnesk-litháísku mafíuna. Ákærði segir Jónas Inga hafa komið endrum og sinnum á Furugrundina meðan á þessu gekk, kannski 4 sinnum. Hann segir að Jónas Ingi kunni að hafa dvalið þarna dagparta miðvikudag og fimmtudag og hafi hann dvalist þarna allt frá kortéri upp í þrjá tíma. Þeir Jónas Ingi og Vaidas hafi nánast engin samskipti haft á þessum tíma. Þó kannast hann aðspurður við að þeir hafi talað saman á þýsku. Hann kveðst hafa spurt Jónas Inga út í iðrastíflur og Jónas Ingi þá sagt að fóstursonur hans væri vangæfur með þess háttar. Hafi hann sagt að slíku fylgdu miklar kvalir en ekki væri ástæða til þess að hafa áhyggjur af því, því strákur skilaði alltaf sínu. Hann vísar í skýrslu sína um það hvenær þetta var talað. Ákærði segist hafa haldið lífgunartilraunum áfram þar til maðurinn var farinn að stífna. Þá hafi þeir hinir verið farnir úr íbúðinni. Hann kveðst hafa dregist fram og lagt sig í sófann, enda alveg farinn á taugum og úrvinda. Kveðst hann hafa getað gleymt sér í nokkrar mínútur og muna næst eftir sér þegar hinir voru komnir aftur og höfðu með sér ýmislegan varning úr byggingavörubúðinni. Þeir Jónas Ingi hafi strokið mesta blóðið af líkinu og sett utan um það tvo poka, annan til höfuðs og hinn til fóta, og vafið því svo inn í teppi sem ákærði batt utan um. Hann segir þá þrjá ekki hafa rætt hvað gera skyldi við líkið áður en þeir hinir fóru út. Hann hafi hins vegar sagt við þá meðan þeir bjuggu um líkið að hann vildi ekki skipta sér af framhaldinu eða vita neitt um það. Hann segir þá hina hafa lyft upp líkinu og sett á öxl honum. Hafi hann borið það á öxlinni út í jeppa sem þeir hinir höfðu komið til baka á. Hafi aftursætin verið lögð niður og stranganum smeygt inn á ská. Hafi annar endi líksins risið upp við hægra framsætisbakið. Þar hafi hann skilið við þá og flogið austur á land að jafna sig. Hafi ekki komið til tals þá að þeir hinir kæmu á eftir honum. Hann kveðst svo hafa heyrt frá þeim að þeir voru að verða veðurtepptir á Djúpavogi þar sem þeir hafi orðið að gista tvær nætur. Hafi þeir talað nokkrum sinnum saman í síma meðan þeir dvöldu þar og annar þeirra að endingu spurt hvort þeir ættu ekki að fylgja bræðrunum áfram austur þar sem ófært væri til baka en fært áfram austur. Hafi það orðið úr og segist ákærði hafa gert sér grein fyrir því að þeir voru enn með líkið í bílnum. Um hádegið á sunnudeginum hafi þeir komið til Neskaupstaðar og hann farið í bílinn og þeir ekið um, karpað og rifist. Að endingu hafi verið ákveðið að eitthvað yrði að gera við líkið. Hafi þeir ekið um, m. a. yfir á Eskifjörð að leita að hentugum stað fyrir líkið. Að lokum hafi þeir valið Netagerðarbryggjuna og þar hafi líkinu verið hent um miðnæturleytið. Hann kveðst hafa ekið bílnum og bakkað niður á bryggjuna. Hafi þeir opnað skottið tekið líkið úr bílnum og úr teppinu. Hafi þeir farið með það fram á brúnina, fest við það sökku, bobbing og keðjubút. Hann hafi stungið þrjú göt á líkið með hnífi sem Tomas lét hann fá og þeir Jónas Ingi sökkt líkinu í sjóinn. Tomas hafi hins vegar vafið saman teppinu og komið því fyrir í bílnum. Hann segist hafa stungið í sitt hvort lungað og í magann til þess að hleypa úr því lofti, þrjár stungur. Hann segir skurðinn á hálsi líksins líklegast vera eftir grannt garn sem hafi verið notað til þess að binda sökkurnar við líkið. Hann segist ekki geta skýrt það að fimm göt hafi verið á líkinu og reyndar ekki get séð þess stað á ljósmyndunum. Ákærði segir Tomas hafa vakið máls á því að opna líkið og ná úr því efnunum en hann kveðst hafa reiðst mjög við það og það þá ekki verið nefnt aftur. Ákærði segir að það hafi verið af hræðslu að hann aðstoðaði þá hina með líkið. Hafi verið illt að vera með látinn mann í höndunum og honum ekki liðið vel með það. Ákærði segir enga starfsemi hafa verið byrjaða í fyrirtækjum þeirra Jónasar Inga þegar þetta gerðist, Menntastofunni og MMRO. Hann kannast við að hafa verið undir gjaldþrotaskiptum á þessum tíma. Peningafærslur á vegum MMRO sem Jónas Ingi stóð að kveðst hann ekki geta skýrt. Hann kannast við að hafa verið í Litháen í nóvember – desember á síðasta ári. Hafi þetta verið 10 daga ferð og hann skoðað sumarhús, einingahús, húsgögn og timbur, parkett. Hann kannast við að hafa fengið senda peninga frá Jónasi Inga þegar hann hafi verið í Noregi, enda blankur, og komið með mikinn hluta þess aftur. Noregsferðin hafi verið farin til þess að athuga hvort hægt væri að flytja sumarhús til Noregs og selja þar. Hafi þeir “allir” verið að skoða þetta í sameiningu. Þetta skýrir hann svo að Tomas hafi komið ákærða í samband við þessa menn sem voru í “þessum húsabransa” og “við Jónas náttúrulega gerðum allt saman”. Um vopnin sem eru í málinu segir hann, að þar sem talað sé um skammbyssu í málinu sé um að ræða eftirlíkingu af sjóræningjabyssu sem hann hafði keypt í Kolaportinu. Haglabyssurnar séu í eigu fósturföður og móður en hnífunum hafi hann safnað frá barnsaldri. Hann segist krefjast þess að fá alla munina aftur nema annan lásbogann sem hann sé búinn að afsala sér. Ákærði segist hafa álitið að það myndi vera hættulegt ef kæmist upp um fíkniefnainnflutninginn. Þá segir hann að almennt tal þeirra tveggja um fíkniefnainnflutning, sbr. hér að ofan, hafi verið löngu, löngu áður en þeir kynntust Tomasi. Hann segist ekki vita til þess að Tomas hafi sagt Jónasi Inga frá fyrirhuguðum innflutningi fíkniefna. Hann kveðst ekki hafa sagt Jónasi Inga frá því eftir að Vaidas kom til landsins, “en hann náttúrulega var með okkur í bílnum”. Hann sagðist halda að um klukkutími hafi liðið frá því að þeir komu í íbúð Tomasar með Vaidas þar til honum snöggversnaði og hann dó. Jónas Ingi hafi ekki vitað um það að manninum snöggversnaði rétt fyrir andlátið. Hann kveðst hafa ákveðið það einn að setja líkið í höfnina. Ákærði segir að Tomas hafi staðið á verði töluverðan spöl frá þeim hinum eftir að hann hafði sett teppið í bílinn aftur eftir að líkið hafði verið tekið úr því. Ákærði Jónas Ingi hefur skýrt frá því að nokkru áður en Vaidas kom til landsins hafi frést að hann hefði áhuga á því að eiga viðskipti með sumarhús og fleira. Hafi maðurinn, eftir því sem hann vissi, verið “sóttur í þeim tilgangi að kanna með þau viðskipti”. Hann segist á þessum tíma hafa haft atvinnu af því að útvega dvalarleyfi handa útlendingum og því hafi ekki verið talið óeðlilegt að hann kæmi að þessu. Hann kvaðst hafa heyrt í manninum einu sinni eða tvisvar í síma áður en hann kom fyrir tilstilli Tomasar en um eiginleg samskipti hafi ekki verið að ræða. Hann segir þá Grétar hafa verið saman í að velta fyrir sér viðskiptatækifærum og Tomas hafi blandast í það þar sem hann hafði tengsli út. Hafi verið ákveðið að ákærði tæki á móti manninum í flugstöðinni og hann haft með sér þangað inn skilti með nöfnum þeirra tveggja sem hann hafði útbúið. Þegar maðurinn gaf sig ekki fram kveðst hann hafa farið út í bílinn til þeirra hinna og sagt þeim það. Hann hafi svo lagt sig í aftursætið á leiðinni til Reykjavíkur og sofið á þeirri leið. Hann hafi þó orðið var við að einhver kom í bílinn, þegar stoppað var á Loftleiðum, og settist í framsætið svo að hann sá ekki framan í hann. Hafi svo verið ekið heim til Tomasar þar sem maðurinn fór út en sér hafi svo verið ekið heim. Hann segist ekki muna til þess að Grétar hafi ekið bílnum en gögnin beri með sér að svo hafi verið. Hann kveðst ekki hafa heyrt frá Vaidasi og haft orð á því nokkrum dögum síðar. Hafi hinir þá sagt að rétt væri að slíta samskiptum við manninn og finna einhvern annan tengilið. Ákærði kannast við að hafa breytt farseðli Vaidasar á fimmtudeginum. Hefði verið talað um að reyna að fá farseðil hans ógiltan og endurgreiddan. Hafi hann hringt í flugfélagið til þess að reyna að hafa upp á manninum. Hann segir ennfremur að á mánudagskvöldið, eftir að Tomas hafði talað við Vaidas í síma, hafi hann tekið að sér að breyta farseðlinum þannig að brottförin yrði á sunnudag. Hafi Tomas lagt út fyrir þessu en hann tekið að sér að koma þessu í framkvæmd. Hafi það verið þessi breyting sem hann gerði á fimmtudeginum, til þess að ná kostnaðinum af fyrri breytingunni aftur. Það hafi hins vegar komið í ljós að ekkert fengist endurgreitt og að ein breyting til myndi hafa í för með sér viðbótarkostnað. Hafi hann þá látið fresta þessu. Um veru sína í íbúðinni þessa viku segir ákærði að hann hafi litið inn öðru hvoru í mislangan tíma, kortér, hálftíma, klukkutíma eða tvo eða þrjá tíma í senn. Skiptin hafi verið fjögur en ekki muni hann hvaða daga eða nákvæmlega hvenær dagsins þetta var. Hann hafi ekki séð aðra í íbúðinni en þá Grétar og Tomas eða ummerki um fleiri gesti. Þeir hafi setið í stofunni og spjallað. Um föstudaginn 6. febrúar segir ákærði það að til hefði staðið að fara út á flugvöll að sækja Litháa að nafni Dónce sem hafi verið koma frá útlöndum. Tomas hefði sagt að maðurinn vildi athuga með atvinnuleyfi og kveðst ákærði hafa séð þarna viðskiptatækifæri. Hann segir þá hafa komið að sækja sig, Tomas og litháískur vinur hans, ekki muni hann sérstaklega eftir Grétari þarna. Hafi þeir landarnir talað saman lítið eitt á sinni tungu, sem ákærði kveðst skilja eitthvað í. Þegar ferðin hafi verið hálfnuð eða svo hafi maðurinn hóstað ógurlega fyrir aftan ákærða. Hafi Tomas spurt manninn hvort hann vildi ekki fara á spítala en maðurinn þvertekið fyrir það. Kveðst ákærði einnig hafa skilið að þeir töluðu um að snúa við og hafi Tomas ákveðið að snúa við. Hafi verið fyrst komið við hjá Grétari og sótt hann eftir að hafa talað við hann í síma, annað hvort ákærði eða Tomas. Hafi svo verið ekið að Furugrund og maðurinn þar verið studdur upp í íbúð Tomasar. Hefði maðurinn vel getað gengið þetta sjálfur “en þetta verið bara kurteisi af okkar hálfu”. Hafi maðurinn lagst inn á sitt flet en sjálfur hefði hann gengið til stofu og hinkrað. Þegar sá sem annaðist manninn inni í herberginu kom fram hafi ákærða skilist að allt væri í lagi, manninum liði betur og vildi ekki frekari aðstoð. Þegar leið á morguninn og þeir Tomas og Grétar höfðu reykt mikið kveðst ákærði hafa brugðið sér í göngutúr í 20 – 45 mínútur, en þeim hinum verið kunnugt að ákærði þoldi illa reykinn frá þeim. Þegar hann kom aftur hafi allt verið með felldu. Grétar hafi talað um að hann vildi fara austur að hvíla sig eftir raflost og hælbrot sem hann hafði mátt þola. Hafi Tomas spurt sig hvort hann vildi leigja fyrir sig bíl þar sem hann langaði að hitta vini sína á Selfossi daginn eftir. Kveðst ákærði hafa sagt að leigan opnaði seint á laugardagsmorgninum og væri betra að taka bílinn þennan dag. Gætu þeir þá farið að skoða landið. Hafi Tomas tekið “ofsalega vel í það”. Ákærði getur þess að Tomas hafi ætlað að hjálpa honum við að brjóta gat á vegg fyrir dyr og væri rétt að taka næstu helgi í það og hafi Tomas minnt ákærða á það. Þeir hafi rætt um hvað þyrfti til verksins og þá sagt að gott væri að hafa teppi til þess að hlífa gólfinu. Þeir hafi tekið jeppann á leigu, farið í Byko og keypt teppið og fleira til verksins. Hafi þeir komið við heima hjá ákærða og hirt þar sorp úr bíl ákærða. Sorp þetta hafi verið í svörtum plastpokum og kveðst hann hafa séð sér leik á borði þar sem þeir voru með stóran jeppa. Þetta hafi verið illa lyktandi og ekki við hæfi að geyma það í fjölskyldubílnum. Þeir hafi farið í ferðina eftir að hafa keypt ýmislegt til ferðarinnar. Ákærði kveðst ekki muna hvort farþegasæti í jeppanum hafi legið niðri eða ekki en heldur þó ekki. Þeir hafi upphaflega ætlað sér að fara að Gullfossi og Geysi en í Hveragerði hafi Tomas sagt að hann vildi halda lengra því hann væri búinn að sjá Gullfoss og Geysi. Muni hann hafa nefnt Skaftafell í þessu sambandi. Einhvers staðar á leiðinni hafi þeir ekið fram á tvær stúlkur sem þeir hafi hjálpað í ófærðinni. Í því hafi komið þar að tveir bræður, frændur Grétars á leið til Neskaupstaðar. Veðrið hafi verið mjög vont þegar hér var komið sögu. Hafi þeir séð að réttast væri að hafa samflot við bræðurna fremur en að snúa við. Veðrið hafi enn versnað og þeir orðið að gista tvær nætur á Djúpavogi. Þeir hafi getað haldið áfram austur á sunnudeginum og komið þangað samdægurs. Þar hafi verið farinn einhver “jeppatúr” og þeir svo borðað hjá foreldrum Grétars. Eftir kvöldmatinn hafi þeir farið í annan “jeppatúr” og ekið um allt nágrennið fram að miðnætti. Þá hafi menn farið að sofa. Hann kveðst hafa orðið viðskila við þá hina í 3 eða 4 skipti þetta kvöld. Eitt sinn hafi hann farið í sjoppu, annað skipti að sækja skóflu, og í það skipti, sem ráða megi af gögnum málsins að skipti hér máli, hafi hann fengið sér göngutúr í átt að húsi sem heiti Steinn. Daginn eftir hafi þeir Tomas haldið til Reykjavíkur. Þeir hafi enn verið með ruslið í bílnum. Þeir hafi komið við á Hellu og Hvolsvelli og keypt ræstingarvörur til þess að gera hreina íbúð Tomasar, en hann hefði ætlað að leigja hana út. Á Selfossi hafi þeir losað sig við ruslið í gám, þar á meðal teppið. Þeir hafi svo ekið heim. Um félagið MMRO og peningafærslurnar á vegum félagsins segir ákærði að félagið hafi verið stofnað til þess að geta útvegað Litháum dvalar- og atvinnuleyfi og til þess að vera með fyrirtækjarekstur. Peningafærslurnar hafi verið látnar renna um bankareikning félagsins til þess að búa til veltu á honum. Hafi þetta verið gert í samráði við Tomas því færslurnar hafi verið í hans þágu. Kveðst ákærði hafa annast allar bankafærslurnar fyrir Tomas til Litháen. Hafi hann einskis spurt í sambandi við þessar greiðslur. Hann kveðst þó muna að Tomas hafi í eitt sinn sagst vera að senda föður sínum peninga. Þá kannast hann við að hafa annast greiðslur fyrir Tomas í gegn um fyrirtækið Western Union. Um greiðslurnar til Grétars þegar hann var í Noregi segir ákærði þær hafa verið fyrir ferðakostnaði hans. Ákærði segir að Tomas hafi aldrei gefið það í skyn við hann að til stæði að flytja fíkniefni hingað til lands. Slíkt hafi heldur aldrei verið gefið í skyn eftir að Vaidas var kominn til landsins. Ákærði kveðst kunna hrafl í þýsku. Ákærði Tomas segist hafa vitað að Vaidas var með fíkniefni innvortis og höfðu þeir talað saman um það áður. Hann segir þá hafa þekkst lengi, enda frá sömu borg í Litháen. Hafi þeir verið kunningjar. Hann kveðst ekki muna hvað þeir höfðu ákveðið um þátt hans í innflutningnum, en þeir hefðu skipulagt innflutninginn saman. Þá muni hann ekki hvaða efni hafi verið rætt um. Hann hafi þó vitað að um amfetamín væri að ræða. Hann hefði verið búinn að ræða um þetta við Grétar en man ekki að greina frá þeim viðræðum. Hann vísar til lögregluskýrslunnar sem hann gaf um þetta. Hann kveður þá Grétar hafa rætt um það hvort Grétar gæti aðstoðað hann við dreifingu á þessum efnum. Hafi Grétar svarað því til að hann myndi hjálpa ákærða að selja efnin. Jónas Ingi hafi ekki vitað hvað bjó að baki komu Vaidasar, nema þá það sem hann kynni að hafa haft frá Grétari. Hann kveður þá alla þrjá hafa haldið suður til Keflavíkur að taka á móti Vaidasi. Hann kveðst ekki muna nákvæmlega hvers vegna það kom í hlut Jónasar Inga að fara inn í flugstöðina að taka á móti Vaidasi. Hann geti ekki sagt hvort það hafi verið vegna þess að það vekti minni eftirtekt vegna atvinnu Jónasar Inga. Hann muni þetta ekki. Hann segist ekki hafa rætt við Jónas Inga að Vaidas væri að koma hingað með fíkniefni. Hann muni ekki hvort þetta hafi verið rætt á leiðinni út á flugvöll, en það geti hafa verið. Hann kveðst halda að Jónas Ingi hafi ekki vitað að Vaidas væri að koma með fíkniefni. Hann viti ekki hvernig fíkniefnakaupin hafi verið fjármögnuð, en ef til vill hafi Vaidas greitt fyrir þau sjálfur. Ekki hafi þeir verið búnir að setja niður fyrir sér hvað Vaidas átti að hafa upp úr krafsinu. Jónas Ingi hafi ekki hitt á Vaidas inni í flugstöðinni og sjalfur hafi hann fengið sms-skilaboð frá Vaidasi að hann væri á leiðinni með rútunni. Hafi þeir svo sótt hann á Loftleiðahótelið og farið í búðina á Furugrund. Eftir að þeir komu þangað hafi Vaidas sagt að sér liði ekki vel og vildi leggja sig. Hann segist annars ekki muna nákvæmar tímasetningar og vísar til lögregluskýrslunnar sem hann gaf um þetta. Hann kveðst muna eftir því að Vaidas hafi, þegar eitthvað var liðið á dvöl hans, sýnt ákærða ör sem hann var með á maganum. Ákærði kveðst hafa vitað að Vaidas hafði lent í slysi fyrir mörgum árum. Hann segir að Vaidas hafi verið við góða heilsu fyrst eftir að hann kom. Hann hafi svo farið að finna fyrir magaverkjum þar sem fíkniefnin gengu ekki niður. Hann kveðst aðspurður muina hvort verkirnir ágerðust. Hann geti ekki nákvæmlega lýst líðan Vaidasar en honum hafi ekki liðið vel. Kveðst ákærði hafa viljað koma Vaidasi á sjúkrhús en Vaidas ekki viljað þetta. Hafi þeir rætt þetta en ekki muni hann hvenær þetta var. Hann kannast við það sem Grétar hefur sagt um kaup á hægða- og verkjalyfjum. Þegar verkjalyfið var keypt hafi það verið að beiðni Vaidasar. Þegar leið á fimmtudaginn hafi Vaidasi liðið illa og kastað upp. Ekki muni hann nákvæmlega hvenær hann kastaði upp. Hann kannast við að uppsalan hafi verið blóðlit. Þá kannast hann við að maginn á Vaidasi hafi blásið upp, kannski ekki eins mikið og á ófrískri konu eins og haft er eftir honum hjá lögreglu. Þá hafi verið rætt við Vaidas að hann yrði að fá læknishjálp en Vaidas ekki viljað það. Sé það vegna andstöðu Vaidasar að ekki var leitað læknishjálpar fyrir hann. Hann segir Jónas Inga hafa komið í íbúðina meðan Vaidas dvaldi þar en ekki muni hann hvort hann hafi komið oft eða sjaldan. Um ferðina á flugvöllinn á föstudagsmorgun segir hann að þegar þeir voru komnir á móts við afleggjarann að Bláa lóninu hafi Vaidas verið orðinn mjög þjáður og viljað fara úr bílnum til að ganga um smástund. Hafi þeir ákveðið að snúa við vegna þess hve illa Vaidasi leið. Á leiðinni til baka kveðst ákærði hafa spurt Vaidas hvort hann vildi ekki fara til læknis en Vaidas aftekið það. Hann kveður Vaidas hafa kastað upp í bílnum. Þeir hafi komið við hjá Grétari og ekið með hann á Furugrund. Hann segist hafa farið á undan upp stigann en hinir þrír fylgt á eftir. Þegar þeir komu upp í íbúðina hafi Vaidasi liðið mjög illa en hann kveðst ekki hafa verið í sama herbergi og Vaidas og því ekki fylgst nákvæmlega með líðan hans. Aðspurður hvort hann hafi orðið vitni að því þegar Vaidas lést segir hann að erfitt sé að muna þetta eftir svo langan tíma. Ákærði segir að þeir Jónas Ingi hafi farið að taka bíl á leigu. Hann segir líkið hafa verið sett í poka og teppi og sett inn í bílinn. Hafi aftursætin verið lögð niður í þessu skyni. Ákærði segist hafa viljað grafa líkið í jörðu en Grétar hafi sagt að hann ætlaði að fljúga til Neskaupstaðar og skyldu þeir ákærði og Jónas Ingi aka líkinu austur og yrði þá allt tilbúið þegar þeir kæmu. Ekki hafi verið talað um að opna líkið til þess að ná fíkniefnunum. Hann segist annars ekki muna samræður þeirra eftir svo langan tíma. Hann segist hafa ekið eftir fyrirsögn Jónasar Inga. Hann kannast við að þeir hafi rekist á tvo pilta og slegist í för með þeim. Hafi piltarnir ekki vitað neitt um tilganginn með ferð þeirra Jónasar Inga. Ákærði kannast við að þeir hafi orðið veðurtepptir á Djúpavogi og að þungfært hafi verið til Neskaupstaðar. Um atburðarásina á Neskaupstað segir hann að veður hafi verið vont, jörð freðin og þeir ekki átt annarra kosta völ en að varpa líkinu í sjóinn. Segir hann að kannski hafi það verið um miðnætti á sunnudagskvöldið að þeir gerðu þetta. Hann kveðst hafa staðið afsíðis á verði meðan líkinu var komið í sjóinn. Hann segir Grétar hafa átt hnífinn sem notaður var til þess að stinga í líkið, enda hafi Grétar átt marga hnífa. Hann kveðst ekki hafa séð þegar líkið var látið í sjóinn. Daginn eftir hafi þeir haldið suður og kannast hann við að á leiðinni suður hafi þeir keypt hreingerningarvörur til þess að gera hreint í íbúðinni eftir Vaidas. Rusl hafi verið í bílnum, þ. á m. teppið. Þetta hafi þeir losað sig við á leiðinni. Ákærði kannast ekki við að neitt rusl á vegum Jónasar Inga hafi verið með í ferðinni. Ákærði segir tal um hótanir frá litháísk-rússneskri mafíu sé þvættingur, mafían sé bara í bíómyndum. Um peningafærslur Jónasar Inga segir hann að þær standi ekki í tengslum við þetta mál. Undir ákærða er borið það sem segir í lögregluskýrslu 10. mars um aðdragandann að komu Vaidasar að þeir Jónas Ingi hefðu rætt saman um fíkniefnin en Jónas Ingi ekki viljað vita meira um þau og sagt að þetta væri mál þeirra Grétars. Ennfremur að hann hefði ætlað að selja efnin sjálfur og kannski Grétar. Segir hann að þetta hafi kannski verið svo. Þá er borið undir hann að Vaidas hafi kastað upp blóði í bílnum. Hann hafi ekki séð þetta þar sem hann hafi ekið en svo hafi hann séð blóð í bílnum. Ákærði segist hafa munað atburðina betur þegar hann gaf skýrslur sínar hjá lögreglu heldur en nú. Ákærði segist hafa viljað hjálpa Vaidasi, lina þjáningar hans og koma honum til læknis. Vaidas hafi ekki viljað fara til læknis. Vaidas hafi spurt hvort hægt væri að finna lækni sem múta mætti til þess að þegja en ákærði kveðst hafa sagt honum að slíkt væri ekki hægt hér á landi. Þess vegna hafi Vaidas ekki viljað lækni. Ákærði segist ekki hafa óttast um líf Vaidasar á þeim tíma sem hann dvaldi hér, þar til hann dó. Hann kveðst ekki hafa búið um líkið á Furugrund og hafa verið staddur inni í herbergi á meðan, enda hafi hann ekki getað horft upp á þetta. Þeir hinir muni hafa verið á ganginum við þetta. Ákærði segir Grétar hafa átt hnífinn en ákærði verið með hann og afhent hnífinn Grétari fyrr um kvöldið, þarna á Neskaupstað. Hann muni ekki lengur nánar hvers vegna, hvar né hvenær það var. Undir hann er borið það sem segir í lögregluskýrslunni 10. mars að hann og Vaidas hefðu undirbúið fíkniefnainnflutninginn. Segir hann það vera rétt. Hafi Grétar engan þátt átt í fjármögnun eða undirbúningi innflutningsins, enda ekki vitað um hann fyrr en tveimur dögum fyrir komu Vaidasar. Hann sagðist ekki vera viss hvort hann sagði Grétari það á leiðinni á flugvöllinn til móts við Vaidas, að Vaidas væri með fíkniefni innvortis. Aftur á móti hefði hann verið búinn að segja honum þetta tveimur dögum áður og hefði hann sagt Grétari það hreint út. Hefði Grétar átt að hjálpa ákærða við að selja efnið. Undir hann er þá borið það sem hann segir í lögregluskýrslunni að Grétar hefði “kannski” ætlað að selja efnin með honum. Segir hann að erfitt sé að muna þetta og geti þetta verið rétt. Grétar hafi sagt að hann myndi hjálpa ákærða að selja fíkniefnin. Grétar hefði vitað allt sem var á seyði. Þeir hafi verið vinir, þeir Grétar, og Grétar sagt að hann myndi hjálpa ákærða við þetta. Hann segist hafa munað atburðina betur þegar hann gaf lögregluskýrslurnar heldur en nú, enda séu liðnir sjö mánuðir. Sé lýsing hans á þeim í lögregluskýrslunum rétt. Ákærði segist ekki hafa séð hvort Grétar reyndi að lífga Vaidas við. Hann gæti þó hafa gert það. Hann kveðst ekki hafa séð blóð á andliti Grétars. Undir ákærða er borið það sem haft er eftir honum í lögregluskýrslu 16. mars að hann hefði aldrei rætt við Jónas Inga um fíkniefnainnflutning fyrir komu Vaidasar. Hann vissi til þess að Jónas Ingi vildi ekki hafa með slík mál að gera og því hefði hann ekki viljað blanda honum í málið. Þá vissi hann ekki hvort Grétar hefði sagt Jónasi Inga það sem ákærði hafði sagt honum um málið. Ákærði kveður þetta vera rétt eftir sér haft. Hann segir aðspurður að Grétar gæti hafa sagt Jónasi Inga hvernig í pottinn væri búið. Hann segist sjálfur aldrei hafa sagt Jónasi Inga að Vaidas væri með fíkniefni innvortis. Ákærði segir Vaidas hafa treyst sér til þess að fara í flug á fimmtudeginum og föstudagsmorgninum. Þá segir ákærði aðspurður að Jónas Ingi hafi ekki talað við Vaidas meðan Vaidas dvaldi á Furugrund. Hafi Jónas Ingi heldur engin afskipti haft af Vaidasi eftir að þeir höfðu snúið til baka á föstudagsmorgninum. Hann kveðst ekki hafa hjálpað Jónasi Inga að bera rusl á milli bílanna við heimili Jónasar Inga. Hann segist ekki hafa tekið eftir því hvort Jónas Ingi hafi fært rusl á milli bílanna. Ákærði segir að kvöldið sem Vaidas kom til landsins hafi hann verið þreyttur og viljað hvíla sig. Það hafi verið daginn eftir að honum fór að líða illa. Hann segir Vaidas hafa verið rólfæran allan tímann sem hann dvaldi hjá ákærða og allan tímann með meðvitund. Þorkell Sævar Guðfinnsson, sem býr á Furugrund 50, hefur skýrt frá því að hann hafi umræddan föstudagsmorgun, um áttaleytið, verið að fara heiman frá sér til vinnu og þá mætt tveimur ókunnugum mönnum sem héldu á þeim þriðja á milli sín. Hafi einn mannanna þá sagt: “Svona er að drekka einum of mikið!” Vitnið áleit manninn vera ofurölvi og ófæran til gangs. Hann kveðst ekki geta sagt hvort maðurinn dró fæturna eða hvort hann gat sett þá fyrir sig. Vitnið kveðst ekki hafa séð Tomas í þetta sinn. Hákon Guðröðarson, hálfbróðir ákærða Grétars, hefur skýrt frá því að Jónas Ingi hafi, mánudaginn 2. febrúar, verið staddur heima hjá Grétari, þar sem vitnið dvaldi þá, og verið að hringja í hótel til þess að athuga með gistingu fyrir mann sem væri að koma til landsins síðdegis. Dagur Sveinsson, annar bræðranna, sem fyrr eru nefndir, hefur skýrt frá því að þegar þeir óku fram á ákærðu, hafi ákærðu sagt að þeir væru í skoðunarferð. Þegar þeir komu til Hafnar hafi ákærðu ákveðið að halda áfram með þeim austur. Þeir hafi umgengist talsvert meðan þeir biðu á Djúpavogi. Ekki kvaðst hann hafa greint neitt óvenjulegt í fari þeirra. Hann kveðst hafa séð að farþegasætið í jeppa ákærðu hafði verið lagt niður. Þá hafi hann séð svarta plastpoka í bílnum. Hann segir ákærðu hafa komið á verkstæðið í heimsókn sunnudaginn. Hafi Jónas Ingi þá sagt að þeir væru að leita að báti að sigla á. Um kvöldið hafi Grétar hringt í vitnið og þeir hist á verkstæðinu. Hafi hann viljað sýna Tomasi verkstæðið. Seinna, á mánudeginum, þegar Grétar ók þeim bræðrum upp á Egilsstaði kveðst hann hafa séð upprúllað ljósblátt gólfteppi ofan á draslinu í bílnum. Hann kveðst hafa fundið mikinn óþef í bílnum og haft orð á því Grétar, sem hafi sagt að hann væri af draslinu. Væri draslið úr íbúð sem þeir hefðu verið að gera upp. Hlynur Sveinsson, hinn bróðirinn, hefur skýrt frá því að hann hafi lánað Grétari bíl sinn, á miðvikudagskvöldi, að því er hann minni, en þó geti það hafa verið á mánudagskvöldinu 2. febrúar. Hafi Grétar átt bensínfrekan bíl og því fengið bíl vitnisins lánaðan. Um ferðalagið austur segir vitnið að þegar þeir voru komnir til Hornafjarðar hafi ákærðu haft samband við Grétar sem hafi endilega viljað fá þá til Neskaupstaðar og mættu þeir gista í bændagistingu sem móðir hans stæði fyrir. Hafi þá verið haldið áfram og þeir brotist áfram. Hann kveðst hafa tekið eftir því að aftursætisbökin í jeppa ákærðu lágu niðri. Þá hafi verið mikið af rusli í bílnum. Hann kveðst ekki hafa merkt neitt óeðlilegt í fari ákærðu meðan á samfloti þeirra stóð. Hann hafi þó þóst finna inn á það að þeir, eða Jónas Ingi hafi ekki kært sig um að vera í símsambandi við neinn þennan tíma, og haft slökkt á farsímanum sínum. Hafi Grétar beðið vitnið að skila því til ákærðu að þeir hefðu samband við hann. Á leiðinni frá Djúpavogi til Neskaupstaðar, þegar þeir biðu eftir að vegarkafli yrði ruddur, kveðst hann hafa haft orð á því við ákærðu að þeir væru með mikið rusl í bílnum og þeir þá sagt til skýringar að þeir hefðu verið að brjóta niður vegg í íbúð Jónasar Inga. Hefði verið búið að loka í Sorpu þegar þeir ætluðu að losa sig við ruslið. Hann kveðst muna eftir einhverjum stranga aftur í bílnum. Hann segir Grétar hafa hringt á sunnudeginum og viljað sýna verkstæðið og Dagur farið og sinnt því. Þóra Steffensen réttarmeinafræðingur hefur sagt að samvextirnir í mjógirni Vaidasar Juceviciusar hafi stafað frá kviðarholsaðgerð sem hann hafði gengist undir. Sé ávallt hætta á slíku eftir aðgerðir en mismikil eftir einstaklingum. Ekki sé hægt að segja hvenær þessi aðgerð var framkvæmd en a.m.k. séu liðnar 3-4 vikur síðan. Samvextir þessir hamli eðlilegri hreyfingu garnanna innan kviðarhols. Yfirleitt skipti þetta litlu máli fyrir viðkomandi en þegar aðskotahlutur fari um garnirnar verði til fyrirstaða af því að garnirnar séu límdar saman í skarpar lykkjur og geti ekki hreyft sig innan kviðarholsins. Ef ekki hefðu verið þessar samgróningar hefðu pakkningarnar mjög líklega gengið niður af manninum. Stífla í mjógirni hafi í för með sér mjög sára og kveisukennda verki, mistíða eftir því hversu hátt stíflan er í görninni. Þegar á líður verði verkirnir stöðugri og þyngri. Uppköst fylgi þessu og kviðurinn þenjist út, einnig sé það komið undir staðsetningu stíflunnar hversu fljótt þetta komi fram -því fyrr sem stíflan sé ofar. Fyrir ofan stífluna safni görnin í sig vökva úr blóðrásinni og valdi þetta truflunum á blóðsöltum og vökvajafnvægi líkamans. Blóðþrýstingurinn lækki því þegar á líði og görnin sogi til sín vökva úr blóðrásinni. Geti þetta leitt til nýrnabilunar. Haldi blóðþrýstingurinn áfram að falla leiði þetta til losts og dauða. Að maðurinn hafi kastað upp blóði megi rekja til þess að magaslímhúðin í honum var orðin mjög rauð og “létt-blæðandi”. Efsti hluti slímhúðarinnar hafi rofnað eða núist af, líklega af völdum pakkninganna við endurteknar uppsölur, ekki þó svo að sár myndaðist. Læknirinn segir mjög erfitt að fullyrða um lífslíkur mannsins en ætla megi að þær hafi verið 94% – 99% ef gripið hefði verið inn í áður en fór að blæða frá maganum en eftir það hafi þær verið eitthvað lægri, þ.e. á föstudagsmorgun. Þá hefði þurft að koma til neyðaraðgerð, sem hefði með í för 10% - 50% dánartíðni eða 50% -90% lífslíkur. Um stungusárin á líkinu segir læknirinn að vinstra megin á brjóstkassa hafi verið tvö sár mjög nálægt hvort öðru og gætu þau hafa hlotist af sama laginu, en hnífurinn færst til vegna plastumbúðanna. Hnífsstungurnar í líkið hafi þannig verið a. m. k. fjórar. Sárið á hálsinum sé eins og hin sárin, með skarpa barma og sé eftir eggvopn. Læknirinn segir það hafa verið seint í sjúkdómsferlinum að maðurinn varð ósjálfbjarga og missti meðvitund. Hafi hann líklega verið með meðvitund þar til mest blóð gekk upp úr honum á föstudeginum. Við það hafi hann tapað enn meiri vökva og sjúkdómsferlið hafi hert á sér og maðurinn orðið rænulaus. Þar á undan hafi maðurinn verið orðinn illa haldinn af kvölum, máttfarinn og í keng, með svima og vart getað staðið undir sér og þurft stuðning síðustu klukkustundirnar. Niðurstaða I. kafli ákærunnar Ákærði Jónas Ingi hefur harðneitað því að hafa nokkuð vitað um atvik að dauða Vaidasar Juceviciusar eða þá að hann hafi vitað að lík hans hafi verið meðferðis í ferð þeirra Tomasar á jeppanum austur á Neskaupstað og því komið í höfnina þar. Það liggur þó fyrir að hann kom nokkrum sinnum í íbúð Tomasar á Furugrund í vikunni sem Vaidas dvaldist þar, var með í ferðinni áleiðis til Keflavíkur á föstudagsmorgun, studdi Vaidas upp í íbúðina á Furugrund ásamt Grétari, sem hann segir hafa verið kurteisisbragð, var í íbúðinni meðan Vaidas háði dauðastríð sitt og átti mestan þátt í undirbúningnum að ferðinni austur. Staðhæfing hans að hann hafi ekki vitað um dauða mannsins eða líkflutninginn, svo og skýringar hans á atburðarásinni, eftir að komið var aftur með Vaidas á Furugrund að morgni föstudagsins, og einstökum atriðum í henni eru svo fráleitar að engu tali tekur. Þá eru þær í ósamræmi við skýrslur meðákærðu í málinu, eins og rakið hefur verið hér að ofan. Verður að hafna staðhæfingu hans og skýringum alfarið og telja sannað með framburði meðákærðu, sem studdur er fjölmörgum rannsóknargögnum, að ákærða hafi ekki einasta verið fullkunnugt um dauða Vaidasar og að lík hans var með í jeppanum austur, heldur einnig að hann hafi ásamt Grétari búið líkið til flutnings, komið því út í bílinn og flutt það austur ásamt Tomasi til þess að losa sig þar við það. Ákærði Grétar hefur haldið því fram að hann hafi viljað þvo hendur sínar af málinu og haldið austur á Neskaupstað á föstudeginum til þess að hvíla sig og að ekki hafi komið til tals með þeim þremur að líkið yrði flutt austur áður en þeir skildu. Hafi hann ekki frétt af líkflutningnum fyrr en þeir voru komnir á Djúpavog. Þetta er í andstöðu við framburð Tomasar sem hefur haldið því fram að Grétar hafi sagt þeim að flytja líkið austur og að hann yrði búinn að undirbúa komu þeirra þangað. Þegar það er haft í huga að ákærðu lögðu í langt ferðalag um hávetur og brutust í ófærð alla leið til Neskaupstaðar með líkið þykir ekki varhugavert að byggja á frásögn Tomasar um það að Grétar hafi verið með í ráðum um flutning líksins austur þangað í því skyni að þeir gætu þar losað sig við það. Ákærði Tomas játar sök að því er varðar innflutning fíkniefnanna og kveður þá Vaidas hafa skipulagt innflutninginn saman. Hann kveður hlut meðákærða Grétars í máli þessu hafa verið þann að samþykkja að hjálpa til við að dreifa efnunum hér á landi og hafi Grétari verið kunnugt um hvað til stæði nokkrum dögum fyrir komu Vaidasar. Um vitneskju Jónasar Inga hefur hann verið óstöðugur og ýmist sagt að hann hafi ekki talað um þetta við hann eða þá að hann hafi imprað á því, en Jónas Ingi ekkert viljað vita af því og sagt þetta vera mál þeirra Grétars. Skýringar ákærða á peningafærslum og -greiðslum, sem hann snerta, svo og á linnulausum hringingum í Kestutis Eidintas hljóta að teljast tortryggilegar. Þá hlýtur allt tal hans um viðskipti með sumarhús frá Litháen einnig að teljast mjög ótrúverðugt. Annars má segja það að skýrslur hans hjá lögreglu um atburðarásina sjálfa eru yfirleitt greinargóðar og trúverðugar og voru auk þess gefnar að viðstöddum verjanda. Fyrir dómi hefur frásögn hans hins vegar verið treg og hann hefur heldur dregið úr því sem hann hafði sagt um þátt meðákærðu í málinu. Með vísan til játningar ákærða, sem fær stuðning af öðrum gögnum málsins, telst hann vera sannur að því að hafa staðið að innflutningi fíkniefnanna til landsins. Hefur hann orðið sekur um brot gegn þeim lagaákvæðum sem tilfærð eru við þennan kafla ákærunnar. Sem fyrr segir neitar ákærði Jónas Ingi allri vitneskju um fíkniefnainnflutninginn og það sem meðákærðu segja um aðild hans að þeim þætti varðar ekki fjármögnun eða undirbúning þessa fyrirtækis, heldur einungis það að hann hafi vitað eða kunni að hafa vitað hvað til stóð skömmu fyrir komu Vaidasar til landsins. Þessi neitun ákærða er þó ekki trúverðug í ljósi þess sem vitað er um athafnir hans fyrir og eftir komu Vaidasar til landsins. Þannig tók hann að sér, m. a., að hringja á gistihús til þess að útvega Vaidasi hótelgistingu fyrir komu hans, hélt út á Keflavíkurflugvöll margnefndan mánudag með þeim hinum að taka á móti honum, hafði útbúið spjald með nöfnum þeirra tveggja og beið komu Vaidasar með spjaldið í flugstöðinni, fór með þeim hinum og sótti Vaidas og flutti hann á Furugrund eftir að þeir höfðu farist á mis, var þar tíður og þaulsætinn gestur dagana á eftir, meðan Vaidas var þar veikur, sá um að breyta farmiða Vaidasar, lagði á ráðin um losandi lyf handa Vaidasi og gerði sér ómak í þeim efnum og var með í förinni þegar Vaidasi var ekið áleiðis til Keflavíkur snemma um föstudagsmorguninn. Skýringar þær sem ákærði hefur gefið á þessu öllu þykja vera fráleitar og að engu hafandi. Þá þykir það sem ályktað var hér að framan um þátt ákærða í líkflutningnum benda sterklega til þess að hann hafi átt þátt í því að flytja fíkniefnin til landsins. Loks er á það að líta að ákærði greiddi umtalsverðar fjárhæðir inn á reikninga Tomasar og annarra Litháa, bæði hér á landi og í Litháen, næstu mánuði á undan, en skýringar hans á þeim ráðstöfunum þykja tortryggilegar. Þá hlýtur allt tal hans um viðskipti með sumarhús og fleira frá Litháen einnig að teljast mjög ótrúverðugt. Loks er þess að geta að Grétar hefur borið að ákærði hafi vitað það fyrir að Vaidas kæmi með fíkniefni. Þegar allt þetta er haft í huga þykir ekki varhugavert að telja sannað að ákærði hafi staðið að því að flytja inn fíkniefnin sem um ræðir í málinu og á þann hátt sem lýst er í ákærukaflanum. Hefur hann orðið sekur um brot gegn þeim lagaákvæðum sem tilfærð eru við þennan kafla ákærunnar. Eins og fram er komið neitar ákærði Grétar því að hafa staðið að innflutningnum á fíkniefnunum með Tomasi. Hann kannast þó við að hafa vitað um hvað til stóð nokkrum dögum áður og að hafa velt því fyrir sér hvort hann gæti hagnast á því að taka þátt í því að dreifa efnunum. Sú staðhæfing ákærða að hann hafi ekki staðið að innflutningnum þykir þó ekki vera trúverðug í ljósi þess sem upplýst er um athafnir hans, eins og það að undirbúa komu Vaidasar, sækja hann suður á Keflavíkurflugvöll með þeim hinum, útvega honum verkja- og hægðalyf og annað því tengt, dveljast meira og minna á Furugrund hjá þeim Tomasi og Vaidasi, eins og rakið er, taka að sér að búa líkið til flutnings og bera það út í jeppann. Þá bendir það sem ályktað var hér að framan um þátt ákærða í því að ákveða að líkið skyldi flutt austur á Neskaupstað, svo og atbeini hans að því að koma því þar fyrir, sterklega til þess að hann hafi átt þátt í því að flytja fíkniefnin til landsins. Þá hlýtur allt tal hans um viðskipti með sumarhús frá Litháen einnig að teljast mjög ótrúverðugt svo og skýringar hans á hringingunum í númerið í Litháen. Þegar þetta er allt metið, svo og það sem þeir Tomas hafa þó borið um fyrir fram vitneskju ákærða um innflutninginn, þykir ekki varhugavert að telja sannað að ákærði hafi staðið að því að flytja fíkniefnin til landsins. Hefur hann orðið sekur um brot gegn þeim lagaákvæðum sem tilfærð eru við þennan kafla ákærunnar. II. kafli ákærunnar. Ákærðu Grétari og Tomasi ber saman um það að Vaidas Jucevicius hafi ekki viljað hætta á það að leita læknis hér á landi, eftir að honum varð ljóst að þá kæmist upp um hann. Hefur ekkert komið fram í málinu sem hnekkir þessari frásögn þeirra. Þá verður það ráðið af skýrslum ákærðu að Vaidas hafi verið með fullri rænu og ráði lengst af og fær það stuðning af skýrslu Þóru Steffensen, réttarmeinafræðings. Telja verður að ákærðu hafi allir hlotið að gera sér það ljóst, þegar á leið og farið var að ræða um að koma Vaidasi undir læknishendur, að hann gæti ekki sjálfur skilað af sér fíkniefnunum. Hlaut þeim að vera ljóst að hann gæti á endanum dáið af þessum vandræðum ef ekki yrði gripið til aðgerða. Verður það bæði ráðið af frásögn Grétars og Tomasar og því að reynt var að fá brottför mannsins flýtt, miðvikudaginn 5. febrúar, að þann dag hafi þeim öllum orðið þetta ljóst. Þeim tveim ber saman um það að daginn eftir hafi Vaidas farið að kasta upp. Álítur dómurinn að þá hafi ákærðu, einnig Jónas Ingi, sbr. það sem ályktað var hér að ofan um vitneskju hans um líðan mannsins og komur hans og setur í íbúðinni á Furugrund, hlotið að gera sér ljóst að maðurinn var í lífshættu. Í 221. gr. almennra hegningarlaga er manni lögð á herðar sú skylda að koma þeim manni til hjálpar sem staddur er í lífsháska, enda stofni hann sér ekki sjálfum eða öðrum í lífsháska með því. Í refsirétti hefur verið talið, að þegar svo stendur á, skipti samþykki þess sem í hlut á ekki máli. Voru ákærðu því skyldir til þess, að viðlagðri refsiábyrgð, að taka ráðin af Vaidasi þegar á fimmtudeginum og koma honum sjálfir á sjúkrahús eða kalla til sjúkralið og lögreglu. Enda þótt fallist yrði á þá viðbáru Grétars að hann hafi haft ástæðu til þess að óttast um velferð sína eða sinna af hendi einhverra ótiltekinna manna, ef hann ljóstraði upp um innflutninginn, getur það ekki leyst hann undan sök. Þá leysir það heldur ekki undan sök þótt ákærðu þættust sjá fram á það að þeim yrði refsað fyrir innflutning efnanna, þegar kæmist upp um þá. Samkvæmt þessu ber að sakfella ákærðu alla fyrir brot gegn 221. gr. almennra hegningarlaga. III. kafli ákærunnar. Hér að framan hefur það verið rakið ítarlega hvernig búið var um lík Vaidasar Juceviciusar eftir að hann lést í íbúðinni á Furugrund og hvernig það var flutt austur á Neskaupstað og ennfremur verið ályktað um þátt hvers ákærðu um sig í því tiltæki. Ákærði Grétar hefur auk þess gert grein fyrir því hvernig leitað var að stað fyrir austan til þess að losna við líkið og fyrir því hvernig farið var með líkið á bryggjunni, festar á það sökkur og hvernig hann stakk á það göt með hnífi, sem Tomas lét hann hafa, svo það ekki flyti upp og loks hvernig líkinu var sökkt í sjóinn. Hann kveður Jónas Inga hafa tekið þátt í þessu með sér en Tomas hafi sett teppið í bílinn á eftir. Frásögn ákærða Tomasar er í meginatriðum í samræmi við frásögn Grétars. Kveðst hann hafa rétt Grétari hnífinn en gengið afsíðis og staðið á verði meðan Jónas Ingi og Grétar gengu frá líkinu og sökktu því. Framburður Jónasar Inga er frábrugðinn skýrslum hinna um þátt hans í því sem gerðist eftir að austur var komið, eins og um þátt hans í málinu að öðru leyti. Hann hefur kannast við að hafa ekið um í Norðfirði og nágrenni með þeim hinum en sagt að þetta hafi aðeins verið “jeppatúrar”. Þá kveðst hann hafa fengið sér göngutúr og því ekki getað vitað um það að líkinu var sökkt í höfnina. Framburður ákærða um þessi atvik er með sama ótrúleikablæ og framburður hans um annað í málinu og rekst auk þess á skýrslur meðákærðu. Verður að hafna honum alfarið og byggja á frásögn meðákærðu um atburðina á Neskaupstað, sem hefur stuðning af öðru í málinu. Með hliðsjón af framburði ákærða Grétars um hnífsstungurnar, sem að nokkru styðst við álit Þóru Steffensen réttarmeinafræðings, er ósannað að hann hafi stungið oftar en þrisvar sinnum í líkið. Verður hér engu slegið föstu um það hver hafi stungið í háls líksins. Það er álit dómsins að meðferðin á líkinu frá og með því að því var pakkað inn á Furugrund og til og með því að því var sökkt í höfnina á Neskaupstað teljist vera ósæmileg í skilningi 124. gr. almennra hegningarlaga og brot gegn þeirri grein. Ber að sakfella ákærðu óskipt fyrir meðferðina alla. IV. kafli ákærunnar. Ákærði Grétar kannast við að eiga og/eða að hafa haft í vörslum sínum alla þá muni sem tilgreindir eru í IV. kafla ákærunnar. Skammbyssu þá sem um ræðir álítur dómurinn vera hættulausan skrautgrip og getur hún ekki talist vopn í skilningi skotvopnalaganna. Hið sama á við um minni lásbogann af tveimur. Þá eru sex af hnífunum bitvopn með styttra blaði en 12 sm, sbr. a-lið 2. mgr. 30. gr. vopnalaga. Ber þegar að sýkna ákærða af ákærunni að því er varðar þessa muni. Í málinu eru sjö stórir hnífar sem telja verður að séu einnig bitvopn en ekki stunguvopn, eins og í ákæru segir, sbr. b-lið 2. mgr. 30. gr. vopnalaga. Eru þeir allir með lengra blaði en 12 sm, þar af eru fimm með mun lengra blaði. Hefði borið að geta þessa í ákærunni og þess jafnframt, að hnífarnir væru hvorki ætlaðir til vinnu né heimilishalds, svo að að sakfella mætti fyrir þá, sbr. a-lið 2. mgr. 30. gr. Ber því að sýkna ákærða af ákærunni að þessu leyti. Að öðru leyti hefur hann með því að eiga og hafa í vörslum sínum önnur vopn, sem talin eru upp í ákærunni, tvær haglabyssur og riffil án þess að hafa fengið skotvopnaleyfi, lásboga, kylfu, 6 fall- og fjaðurhnífa og kasthníf, gerst sekur um brot gegn 12. og 30. gr. vopnalaga. Það athugast að gripur, sem sagður er vera loftriffill í ákærunni, er í raun sjálfvirkur riffill. Ákærðu hafa ekki áður gerst sekir um refsilagabrot. Brot þeirra eru hins vegar sérlega ámælisverð. Fíkniefnabrot ákærðu beinist gegn mikilsverðum almennum hagsmunum. Þá hlýtur það að teljast einkar kaldrifjað af þeim, eftir að Vaidasi hafði snöggversnað í ferðinni út á Keflavíkurflugvöll, að þeir skuli þá ekki hafa ekið honum rakleiðis á sjúkrahús, t.a.m. í Keflavík sem var skammt undan þegar þeir sneru við, en þá gat þeim ekki dulist að Vaidasi var bráður lífsháski búinn. Þá álítur dómurinn að það hafi verið smánarlegt tiltæki hjá ákærðu, vegna fjölskyldu og ástvina Vaidasar Juceviciusar, að reyna að láta lík hans hverfa sporlaust. Loks var meðferð þeirra á líkinu hraksmánarleg. Refsing hvers ákærðu um sig þykir hæfilega ákveðin fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Frá refsingu ákærðu ber að draga frá 32 daga gæsluvarðhaldsvist sem þeir hafa sætt vegna málsins. Dæma ber ákærðu til þess að þola upptöku á 223,67 grömmum af metamfetamíni, með heimild í þeim lagaákvæðum sem tilfærð eru í ákærunni. Dæma ber ákærða Grétar til þess að þola upptöku á riffli, lásboga, kylfu, 6 fall- og fjaðurhnífum og kasthníf, en tvær haglabyssur sem fundust hjá ákærða eru, samkvæmt gögnum málsins, lögmæt eign annarra. Ber að sýkna ákærða af upptökukröfunni hvað þær varðar. Dæma ber hvern ákærðu um sig til þess að greiða verjanda sínum 500.000 krónur í réttargæslu- og málsvarnarlaun, Brynjari Níelssyni, Sveini Andra Sveinssyni og Björgvin Jónssyni, hæstaréttarlögmönnum. Þá ber að dæma ákærðu til þess að greiða óskipt annan sakarkostnað í málinu. Héraðsdómararnir Pétur Guðgeirsson, Greta Baldursdóttir og Sigurður Hallur Stefánsson kváðu upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærðu, Grétar Sigurðarson, Jónas Ingi Ragnarsson og Tomas Malakauskas, sæti hver um sig fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Frá refsingu ákærðu dregst 32 daga gæsluvarðhaldsvist. Ákærðu þoli upptöku á 223,67 grömmum af metamfetamíni. Ákærði Grétar þoli upptöku á riffli, lásboga, kylfu, 6 fall- og fjaður­hnífum og kasthníf. Ákærðu greiði hver um sig verjanda sínum 500.000 krónur í réttargæslu- og málsvarnarlaun, Brynjari Níelssyni, Sveini Andra Sveinssyni og Björgvin Jónssyni, hæstaréttarlögmönnum. Annan sakarkostnað í málinu greiði ákærðu óskipt.
Mál nr. 698/2010
Kærumál Málskostnaður
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem mál L hf. á hendur félaginu 1060 ehf. var fellt niður og L hf. gert að greiða félaginu 130.000 krónur í málskostnað. J var lögmaður félagsins 1060 ehf. í héraði og framseldi félagið honum kröfu sína á hendur L hf. um greiðslu málskostnaðar og jafnframt heimildir framseljanda til að kæra málið til Hæstaréttar. J hélt því m.a. fram að samkomulag hefði verið milli sín og félagsins 1060 ehf. að miða skyldi málskostnað við gjaldskrá lögmannsins með tilteknum hætti. Í dómi Hæstaréttar segir m.a. að í héraði hafi hvorki verið lögð fram gjaldskrá J né málskostnaðarreikningur og ekki verði séð af endurriti úr þingbók að framangreint samkomulag hafi náðst með aðilum um viðmiðun við ákvörðun málskostnaðar. Taldi Hæstiréttur miðað við meðferð málsins, umfang þess og þá hagsmuni sem um var deilt að hæfilegt væri að L ehf. greiddi J 400.000 krónur í málskostnað fyrir héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. desember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar og 13. janúar 2011. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. desember 2010 þar sem mál varnaraðila á hendur 1060 ehf. var fellt niður og varnaraðila gert að greiða félaginu 130.000 krónur í málskostnað. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðili verði dæmdur til að greiða sér hærri málskostnað en ákveðinn var í héraði svo og kærumálskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Til vara krefst hann þess að kærumálskostnaður verði felldur niður. I Sóknaraðili var lögmaður stefnda í héraði, sem var 1060 ehf., en félagið hefur framselt sóknaraðila kröfu sína á hendur varnaraðila um greiðslu málskostnaðar auk lögmæltra vaxta samkvæmt hinum kærða úrskurði. Jafnframt voru sóknaraðila framseldar heimildir til að kæra málið til Hæstaréttar og krefjast þar aukins málskostnaðar fyrir héraðsdómi. Varnaraðili höfðaði mál þetta 28. október 2009 á hendur 1060 ehf. til greiðslu skuldar að fjárhæð 53.850.793 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. apríl 2009 til greiðsludags vegna ætlaðra vanskila á greiðslum samkvæmt samningi aðila um fasteignina Skipholt 50 a í Reykjavík. Snerist deila aðila meðal annars um eðli umrædds samnings og hvort viðmið í honum við svokallað myntkörfugengi væri heimilt að lögum. Málið var eftir þingfestingu tekið sex sinnum fyrir á reglulegu dómþingi, ætíð vegna óska stefnda í héraði um frest til að skila greinargerð, en henni var ekki skilað fyrr en 11. febrúar 2010. Í næsta þinghaldi 29. nóvember 2010 óskaði varnaraðili eftir því að málið yrði fellt niður. Stefndi í héraði krafðist málskostnaðar, en þeirri kröfu andmælti varnaraðili og var málið tekið til úrskurðar sem kveðinn var upp tveimur dögum síðar. Krafa sóknaraðila er á því reist að dæma beri honum málskostnað í samræmi við málskostnaðarreikning sem lagður hefur verið fyrir Hæstarétt. Heldur sóknaraðili því fram að samkomulag hafi verið milli sín og stefnda í héraði að miða skyldi málskostnað við „gjaldskrá lögmannsins eins og um væri að ræða einfalt innheimtumál án dómsmeðferðar og þá með tilliti til hagsmuna í húfi. Væri sú fjárhæð svipuð og vegna 100 klst. vinnu“, þótt vinnutímar hafi verið fleiri og málið umfangsmikið. Skuli málskostnaður samkvæmt þessu ákveðinn að lágmarki 2.100.060 krónur. Til stuðnings kröfu sinni nefnir sóknaraðili einnig að fyrirætlanir hafi verið um að gagnstefna í héraði en hætt hafi verið við það vegna ákvæða laga um fresti. Þá beri að horfa til þess að til hafi staðið að leggja fram frekari gögn en greinargerð en ekki orðið af því vegna kröfu varnaraðila um niðurfellingu málsins. Auk þess hafi héraðsdómur dregið að taka málið fyrir þar sem beðið hafi verið niðurstöðu Hæstaréttar í öðrum sambærilegum málum. Að lokum vísar sóknaraðili til þess að líta beri til bágrar fjárhagsstöðu stefnda í héraði. Varnaraðili vísar einkum til þess að mál þetta hafi verið fellt niður sökum dóma Hæstaréttar um að lög nr. 38/2001 heimili ekki að lán í íslenskum krónum séu verðtryggð með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla. Auk þess hafi lítil ástæða verið til að halda áfram málinu því 4. nóvember 2010 hafi að beiðni tollstjórans í Reykjavík verið gert árangurslaust fjárnám hjá stefnda í héraði. II Í héraði var hvorki lögð fram gjaldskrá sóknaraðila né málskostnaðarreikningur. Sóknaraðili hefur ekki fært rök fyrir því að framangreindar tafir á meðferð málsins á reglulegu dómþingi í héraði eða frestun á meðferð þess síðar skuli leiða til hærri málskostnaðar honum til handa. Þá verður hvorki séð að rök standi til þess að bág fjárhagsstaða stefnda í héraði né fyrirætlanir hans um gagnstefnu skuli hafa áhrif á ákvörðun málskostnaðar. Samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 skal stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað ef máli er vísað frá dómi eða það fellt niður af annarri ástæðu en þeirri að stefndi efni þá skyldu, sem hann er krafinn um í máli. Er aðila rétt að krefjast málskostnaðar úr hendi gagnaðila síns eftir mati dómsins eða samkvæmt sundurliðuðum reikningi sem er lagður fram ekki síðar en við aðalmeðferð máls, sbr. 3. mgr. 129. gr. laganna. Þegar málið er virt í heild sinni, meðferð og umfang þess og þá jafnframt að hvorki fór fram gagnaöflun né aðalmeðferð í því eftir að stefndi lagði fram greinargerð sína, er hæfilegt að varnaraðili greiði sóknaraðila 400.000 krónur í málskostnað fyrir héraðsdómi. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Varnaraðili, Lýsing hf., greiði sóknaraðila, Jóni Einari Jakobssyni, 400.000 krónur í málskostnað í héraði. Varnaraðili greiði sóknaraðila 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 77/2005
Kærumál Börn Aðfarargerð
K kærði úrskurð héraðsdóms, þar sem M var heimilað að fá son sinn og K tekinn úr umráðum K og afhentan sér með beinni aðfarargerð, en M fór með forsjá drengsins. Eftir uppkvaðningu hins kærða úrskurðar var K úrskurðuð forsjá drengsins til bráðabirgða uns dómur félli í forsjármáli aðila. Hafði M því ekki forsjá drengsins að svo stöddu. Þegar af þeirri ástæðu var beiðni M um aðfarargerðina hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson, og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. febrúar 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 15. febrúar 2005, þar sem varnaraðila var heimilað að fá son sinn og sóknaraðila, A, tekinn úr umráðum sóknaraðila og afhentan sér með beinni aðfarargerð. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og synjað verði um hina umbeðnu aðfarargerð. Hún krefst og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með úrskurði Héraðsdóms Vestfjarða 15. mars 2005 var sóknaraðila úrskurðuð forsjá sonar aðila til bráðabirgða uns dómur fellur í forsjármáli þeirra. Hefur varnaraðili því ekki forsjá drengsins að svo stöddu. Þegar af þeirri ástæðu verður beiðni varnaraðila hafnað. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hafnað er beiðni varnaraðila, M, um að honum verði heimilað að fá son sinn og sóknaraðila, A, tekinn úr umráðum sóknaraðila, K, og fenginn sér með beinni aðfarargerð. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 101/1999
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
X, skipverji á ms. Goðafossi, var grunaður um brot gegn 123. og 124. gr. tollalaga nr. 55/1987 og 4. sbr. 27. gr. áfengislaga nr. 75/1998, með því að hafa smyglað til landsins miklu magni af áfengi, tóbaki og fleiru. Talið var að skilyrði a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, væri fullnægt til að staðfesta mætti úrskurð héraðsdóms um að X sætti gæsluvarðhaldi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. mars 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. mars 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 15. mars nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.