Datasets:
thorirhrafn
/
domar_temp2

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
Title
stringlengths
43
45
Keywords
stringlengths
3
216
⌀
Summary
stringlengths
141
7.4k
Text
stringlengths
135
434k
Mál nr. 7/2016
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Kærumálsgögn
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu C ehf. um að dómkveðja matsmann til að svara þremur nánar tilgreindum spurningum. Talið var að þegar litið væri til þeirra úrræða sem C ehf. hefði samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 og þeirra takmarkana sem heimild málsaðila til að afla matsgerðar væru settar í þeim lögum, væri ljóst að með matsbeiðni C ehf. væri nú leitað mats um atriði sem að mestu leyti hefðu áður verið metin í undir- og yfirmati. Að öðru leyti þótti bersýnilegt að matsgerð um það sem eftir stæði væri tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. sömu laga. Var því staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að synja beiðni C ehf. um dómkvaðningu matsmanns.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Helgi I. Jónsson og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru, sem barst héraðsdómi 4. janúar 2016, en kærumálsgögn bárust Hæstarétti 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. desember 2015, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að umbeðin dómkvaðning fari fram. Þá krefst hann ,,kærumálskostnaðar bæði vegna meðferðar málsins fyrir héraðsdómi og fyrir Hæstarétti.“ Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Sóknaraðili höfðaði mál þetta, sem þingfest var fyrir héraðsdómi 14. mars 2012, og krafðist greiðslu vangoldinna reikninga að fjárhæð samtals 169.568 evrur. Varnaraðili krafðist aðallega frávísunar en til vara sýknu og lagði í málinu fram reikninga, sem áritaðir voru um greiðslu. Sóknaraðili hefur aflað álitsgerðar Haraldar Árnasonar rithandarsérfræðings, matsgerðar og yfirmatsgerðar og með því móti freistað þess að sanna að áritanir á reikninga þá, sem varnaraðili lagði fram, séu falsaðar. Ágreiningsefni þessa þáttar málsins lýtur að því hvort fallast beri á beiðni sóknaraðila, sem lögð var fram í héraðsdómi 18. desember 2015, um dómkvaðningu matsmanns til þess að skoða og meta þau atriði, sem þar greinir og tíunduð eru í hinum kærða úrskurði. Í matsbeiðninni kemur fram að matsmaðurinn eigi að rannsaka frumrit reikninga, sem lögð hafa verið fram í málinu. Ástæða þess að dómkveðja þurfi nú matsmann sé sú að í fyrri matsgerðum sé ekki ,,nægilega svarað ákveðnum þáttum sem rannsaka átti í tilvitnuðum mötum og því liggi ekki fyrir hvort gögnin eru ófölsuð eða ekki.“ Í yfirmatsgerð sé bent á að ekki sé tekin afstaða til þess möguleika að um geti verið að ræða ,,þjálfaða eftirlíkingu sem skrifuð sé hratt.“ Þá komi að auki fram að um geti verið að ræða mann ,,sem þekkir aðferðir rithandarsérfræðinga og nýti sér þá þekkingu.“ Loks sé hvorki um það fjallað í matsgerðunum hvort sami maður og ritaði orðið ,,paid“ og skráði dagsetningar á reikninga hafi einnig fært á suma þeirra útreikninga, sem á þeim séu, né hvert sönnunargildi tiltekinna mynda sé. Um ,,tilefni og markmið“ nýrrar matsgerðar segir að matsbeiðandi telji að hún muni leiða í ljós að fyrri matsgerðir séu ,,alltof varkárar og að mat á skjölunum og undirritun þeirra og að ekki sé um frumrit reikninga að ræða og sem slík geti þau ekki verið ígildi fullnaðarkvittana“ í málinu. ,,Til þess að leggja frekari grunn að kröfum sínum telur matsbeiðandi nauðsynlegt að dómkvaddur verði hæfur og sérfróður aðili til að meta hvort þær hugleiðingar er fram koma í tilvitnuðum matsgerðum hafi sönnunargildi sem fullnaðarkvittanir ... Með hinu umbeðna mati hyggst matsbeiðandi sanna að framlagðar matsskýrslur taki ekki [á] þeim þætti hvort unnt sé að falsa nafn hans með þeim hætti að það verði vart greint. Matsgerð muni leiða í ljós þá fullyrðingu matsbeiðanda að um fölsuð og breytt gögn sé að ræða eins og matsbeiðandi hefur haldið fram frá upphafi“. II Í IX. kafla laga nr. 91/1991 er að finna reglur um matsgerðir. Í 1. mgr. 61. gr. laganna er mælt fyrir um að í matsbeiðni skuli koma skýrlega fram hvað meta skuli og hvað aðili hyggist sanna með mati. Af 2. mgr. 60. gr. leiðir að ekki er unnt að beiðast matsgerðar ef tilgangur þess er að sanna lögfræðileg atriði, enda er það hlutverk dómara máls að leggja mat á atriði sem krefjast lagaþekkingar. Þá er í 1. mgr. 66. gr. kveðið á um að dómari geti úrskurðað um atriði er varða framkvæmd matsgerða svo sem hvort það hafi verið metið, sem meta skyldi samkvæmt dómkvaðningu, eða hvort matsgerð sé nægilega rökstudd rísi ágreiningur um kröfu um endurskoðun hennar. Loks er mælt fyrir um í 1. mgr. 65. gr. að matsmanni beri, krefjist málsaðili þess, að koma fyrir dóm og gefa þar skýrslu til skýringar og staðfestingar um atriði sem tengjast matsgerð. III  Þær spurningar sem fram koma í matsbeiðni sóknaraðila, er lögð var fram í héraðsdómi 18. desember 2015, lúta að efni til að atriðum sem hann hefur þegar fengið metin bæði með undirmatsgerð og yfirmatsgerð. Í framangreindri lýsingu í matsbeiðninni á tilgangi hennar og hvað sóknaraðili hyggist sanna með henni kemur í fyrsta lagi fram að hann telji matsmenn hafa verið of varkára í matsgerðum sínum og að mat á skjölunum og undirritun þeirra og að ekki sé um frumrit reikninga að ræða og því geti þau ekki verið það sem hann nefnir ígildi fullnaðarkvittana. Samkvæmt framansögðu á hann þess kost að afla skýringa frá matsmönnum um mat þeirra er þeir gefa skýrslu fyrir dómi. Mat á því hvort reikningur, áritaður um greiðslu, er fullnaðarkvittun er lögfræðilegt og samkvæmt 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991 viðfangsefni dómara máls. Í öðru lagi kveður sóknaraðili tilgang með matsbeiðni þann að fá mat á því hvort þær hugleiðingar er fram koma í tilvitnuðum matsgerðum hafi sönnunargildi sem fullnaðarkvittanir í máli því sem hann rekur gegn varnaraðila. Að því leyti sem unnt er að skilja þennan hluta lýsingar sóknaraðila á tilgangi nýrrar matsgerðar er slíkt mat á sönnunargildi hugleiðinga í fyrri matsgerðum lögfræðilegt og því einungis á færi dómara máls, en getur ekki orðið andlag nýrrar matsgerðar. Í þriðja lagi kveður sóknaraðili nýja matsgerð muni sanna að fyrri matsgerðir taki ekki á þeim þætti hvort unnt sé að falsa nafn þannig að það verði vart greint. Matsgerðin muni leiða í ljós að um fölsuð og breytt gögn sé að ræða, svo sem sóknaraðili hafi haldið fram frá upphafi. Sá tilgangur með nýrri matsgerð, sem hér er lýst, er hinn sami og með fyrri matsgerðum, að leiða í ljós hvort undirritun á reikningana sé fölsuð. Játa verður aðila máls ríkan rétt til þess að afla og leggja fram þau sönnunargögn sem hann telur þörf á. Meðal slíkra gagna eru matsgerðir dómkvaddra manna. Almennt eiga hvorki gagnaðili né dómstólar að standa þeirri gagnaöflun í vegi. Þessum rétti málsaðila hafa þó verið settar nokkrar skorður í lögum. Hafi aðili þannig aflað bæði matsgerðar og yfirmatsgerðar getur hann ekki, samkvæmt gagnályktun frá 64. gr. laga nr. 91/1991, leitað nýrrar matsgerðar til sönnunar um sömu atriði. Þá verður ekki aflað matsgerðar um atriði, sem lögfræðiþekkingu þarf til að skera úr, enda er það hlutverk dómara máls svo sem fyrr greinir. Loks leiðir af 65. og 66. gr. sömu laga að sóknaraðili getur fengið úr því skorið með úrskurði hvort metið hafi verið það sem meta skyldi og hann getur leitað skýringa matsmanna á því sem fram kemur í matsgerð þegar matsmenn gefa skýrslu fyrir dómi. Þegar litið er til þeirra úrræða, sem sóknaraðili hefur samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 og þeirra takmarkana sem heimild málsaðila til að afla matsgerðar eru settar í þeim lögum er ljóst að með þeirri matsbeiðni sem mál þetta varðar er leitað mats um atriði sem að mestu leyti hafa þegar verið metin í undirmati og yfirmati. Að öðru leyti er bersýnilegt að matsgerð um það sem eftir stæði er tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt framansögðu verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að synja beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Málskostnaðarákvörðun héraðsdóms verður staðfest. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Það athugast að við málskot þetta hefur sóknaraðili ekki sinnt fyrirmælum í reglum nr. 677/2015 um kærumálsgögn í einkamálum, sem settar voru með stoð í 6. mgr. 147. gr. laga nr. 91/1991. Þannig hefur hann ekki gætt þess að leggja einungis fyrir Hæstarétt þau skjöl sem þörf er á til úrlausnar um ágreining þann er kærumálið varðar. Efnisyfirlit er ekki í samræmi við 4. gr. reglnanna og röð skjala er ekki sú sem mælt er fyrir um í 5. gr. Þá eru gögnin ekki í hefti og ekki með síðutali, svo sem boðið er í 7. gr. reglnanna. Ber að átelja sóknaraðila fyrir þessa ágalla. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, C Trade ehf., greiði varnaraðila, BVBA De Klipper, 450.000 krónur í kærumálskostnað.            
Mál nr. 309/2015
Börn Brot gegn blygðunarsemi
G var sakfelldur fyrir brot gegn 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 með því að hafa í aftursæti bifreiðar sinnar reynt að fá A til að fara með hendurnar inn fyrir buxur hans á kynfærasvæði. Var G hins vegar sýknaður af þeirri háttsemi að hafa sent A tvær myndir af getnaðarlim í síma hennar. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að G var 19 ára þegar hann framdi brotið og hafði ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi. Á hinn bóginn var litið til ungs aldurs A sem var 14 ára þegar brotið átti sér stað. Var refsing G ákveðin fangelsi í 45 daga en fullnustu refsingarinnar var frestað skilorðbundið í 2 ár.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 22. apríl 2015 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað, en til vara að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Kröfu sína um ómerkingu hins áfrýjaða dóms reisir ákærði á því að mat héraðsdóms á sönnunargildi munnlegs framburðar sé rangt, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og ekki hafi farið fram heildstætt mat á öllum gögnum málsins og munnlegum framburði. Ekkert er komið fram í málinu um að niðurstaða héraðsdóms um mat á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi sé rangt svo einhverju skipti um úrlausn málsins, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008. Þá verður af forsendum dómsins ráðið að heildstætt mat fór fram á framburði ákærða og vitna og þeim gögnum sem fyrir dóminn voru lögð. Samkvæmt þessu er kröfu ákærða um ómerkingu héraðsdóms hafnað.  Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði, Guðjón Ingibergur Ólafsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 603.479 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Gísla M. Auðbergssonar  hæstaréttarlögmanns, 496.000 krónur, og ferðakostnað hans, 63.294 krónur.     Dómur Héraðsdóms Austurlands 6. mars 2015.        Mál þetta, sem dómtekið var 9. janúar sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 10. september 2014, á hendur Guðjóni Ingibergi Ólafssyni, kt. [...], Sandbakkavegi 2, Höfn í Hornafirði, „fyrir neðangreind brot gegn blygðunarsemi og brot gegn barnaverndarlögum, framin í ágúst 2013 sem hér greinir:                 1. Með því að hafa sent A, fæddri [...] 1999, tvær myndir af getnaðarlimi með forritinu snapchat í síma A.                 2. Með því að hafa í aftursæti bifreiðar sinnar sem lagt var við [...] á [...], reynt að fá A til að fara með hendurnar inn fyrir buxur ákærða á kynfærasvæði.“                 Í ákæru er þessi háttsemi talin varða við 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 og er þess krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar.                 Ákærði krefst sýknu. Til vara er krafist þeirrar vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá er þess krafist að allur sakarkostnaður verði lagður á ríkissjóð, þar með talin hæfileg málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða. I                 Samkvæmt fyrirliggjandi rannsóknargögnum er upphaf máls þessa að rekja til bréfs félagsmálayfirvalda á [...], dags. 25. október 2013, þar sem óskað var lögreglurannsóknar á samskiptum ákærða við þrjár stúlkur, allar fæddar árið 1999, þar á meðal við brotaþola, A. Í bréfinu segir að komið hafi fram upplýsingar um að ákærði hafi sent stúlkunum myndir með kynferðislegu ívafi, að öllum líkindum um nokkurra vikna skeið. Þá hafi ákærði reynt að fá brotaþola til að „fara inn á sig“ í bifreið, að viðstaddri annarri þessara stúlkna, B.                 Ákærði var handtekinn og húsleit gerð á heimili hans 5. nóvember 2013, samkvæmt heimild í dómsúrskurði. Við leitina var lagt hald á tölvur og síma ákærða en ekkert saknæmt fannst við rannsókn á þeim munum.                 Að kröfu lögreglu voru skýrslur teknar af öllum stúlkunum þremur undir stjórn dómara á rannsóknarstigi málsins, sbr. a-lið 1. mgr. 59. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Skýrslutökurnar fóru allar fram 7. nóvember 2013 og liggja fyrir upptökur af þeim í hljóði og mynd.                 Í framburði brotaþola kom fram að hún hefði vistað á tölvu nokkrar ljósmyndir frá ákærða. Samdægurs nálgaðist lögregla myndirnar á heimili brotaþola, samkvæmt því sem greinir í skýrslu, dags. 7. janúar 2014, um þá rannsóknaraðgerð. Kemur þar fram að fimm svokallaðar „Snapchat“ myndir hafi verið „afhentar“. Lýtur ákæra málsins að tveimur þeirra mynda, sem eru mjög áþekkar, báðar nærmyndir þar sem sést í getnaðarlim og hönd utan um hann (merktar nr. 4 og 5 í rannsóknargögnum lögreglu). Til viðbótar hafi brotaþoli sent lögreglu eina mynd með tölvupósti, sem B hafi tekið í bifreið ákærða það sinn sem fjallað er um í síðari lið ákærunnar (merkt nr. 7). Sú mynd sýnir stúlku og mann í aftursæti bifreiðar, en stúlkan er að horfa út um hægri hliðarrúðu og heldur hún að hluta fyrir andlit sitt, en maðurinn liggur að því er virðist á læri hennar og horfir upp til hennar, með síma í hendinni. Loks er í skýrslunni getið um eina mynd til viðbótar sem aflað hafi verið frá þriðju stúlkunni, C (merkt nr. 6). Liggja allar þessar sjö myndir fyrir í málinu. II                 Ákærði, sem neitar sök hvað báða ákæruliði varðar, kvaðst fyrir dómi kannast við brotaþola og hafa vitað nokkurn veginn um aldur hennar. Brotaþoli hafi haft frumkvæði að samskiptum þeirra með því að „adda“ honum sem vini í samskiptamiðlinum „Snapchat“. Þau hafi aðallega átt samskipti í gegnum samskiptamiðla, s.s. Snapchat og Facebook. Ákærði noti heitið [...] á Snapchat.                 Ákærði neitaði alfarið að hafa sent frá sér þær tvær myndir af getnaðarlim sem liggja fyrir í málinu, hvorki til brotaþola né nokkurs annars. Þær myndir hafi fyrst komið fyrir sjónir hans við skýrslutöku hjá lögreglu. Hann kvaðst ekki kannast við að hafa sent brotaþola neinar myndir sem geti talist vafasamar. Hann kunni enga skýringu á því hvers vegna brotaþoli beri um að hann hafi sent henni þessar myndir. Hann kvaðst ekki vita til þess að einhver annar hafi sent myndir úr síma hans en það sé ekki útilokað.                 Bornar voru undir ákærða fleiri myndir sem liggja fyrir meðal málsgagna og var aflað frá brotaþola, m.a. ein mynd sem sýnir ákærða, þar á meðal andlit hans, þar sem hann hylur nekt sína að framanverðu með baðhandklæði (merkt nr. 1 í rannsóknargögnum lögreglu). Kannaðist ákærði við að hafa sent vinum sínum á Snapchat þá mynd, þar á meðal e.t.v. brotaþola, en sú mynd væri „eðlileg“. Einnig var borin undir hann mynd (merkt nr. 3) sem ákærði kvaðst telja sýna niður eftir líkama karlmanns, að því er virðist reistan lim undir nærbuxum. Kvað ákærði að það „gæti verið“ að hann kannaðist við þá mynd og umhverfi sem sjáist á myndinni svipi til herbergis hans. Ákærði var þó ekki spurður beint að því hvort hann hafi tekið eða sent brotaþola eða öðrum þá mynd.                 Aðspurður kvaðst ákærði kannast við að hafa einhvern tímann átt í rafrænum samskiptum við brotaþola og B á meðan þær voru að passa fyrir frænku annarrar hvorrar þeirra.                 Varðandi síðari lið ákærunnar kvaðst ákærði hafa getað rifjað það upp að hann hafi farið með brotaþola og vinkonu hennar í eitt skipti á rúntinn. Kvaðst hann hafa átt í erfiðleikum með að rifja þetta upp, enda fari hann svo oft á rúntinn. Stúlkurnar hafi margsinnis verið búnar að biðja hann að bjóða þeim á rúntinn og í eitt skipti hafi hann látið það eftir þeim, rúntað með þær og spjallað við þær um stund. Þetta hafi verið að sumarlagi og kvaðst ákærði hafa verið þreyttur eftir vinnudaginn. Er hann hafi viljað fara heim hafi stúlkurnar ekki viljað það. Hafi hann þá stungið upp á því að hann stöðvaði aksturinn og hvíldi sig aðeins. Hann hafi lagst í aftursætið, í kjöltu brotaþola og farið að skoða símann sinn. Þar hafi hann legið í svolitla stund. B hafi setið í framsæti bifreiðarinnar. Stúlkurnar og hann hafi spjallað saman og hlustað á útvarpið. Meðal annars hafi ákærði hringt í vin sinn úr síma brotaþola, en ákærði kvaðst ekki muna hvort hann hafi svarað.                 Brotaþoli hafi síðan misst símann sinn. Síminn hafi lent á gólfinu. Brotaþoli hafi beðið ákærða að ná í hann. Kvaðst ákærði ekki hafa náð að teygja sig í hann og sagt henni að ná bara í hann sjálf, en brotaþoli hljóti að hafa misskilið það og ekki tekið eftir því hvar síminn lenti. Brotaþoli hafi farið út úr bílnum, staðið þar og leitað að símanum og fljótlega eftir það hafi hann skutlað stúlkunum heim.                 Ákærði neitaði því alfarið að hafa hneppt frá buxnaklauf sinni umrætt sinn og ýjað að því við brotaþola að hún skyldi sækja símann inn undir buxur hans á kynfærasvæði. Aðspurður hvers vegna hann hafi ekki gefið framangreinda skýringu fyrr, þ.e. við rannsókn málsins, sagði ákærði þessi atvik ekki hafa rifjast upp fyrir sér fyrr en eftir síðari skýrslutökuna hjá lögreglu. Fyrir dómi staðfesti ákærði að mynd (merkt nr. 7 í rannsóknargögnum lögreglu) af manni og stúlku í aftursæti bifreiðar, sýni hann og brotaþola og hafi myndin verið tekin í bifreið hans umrætt sinn.                 Ákærði gaf skýrslu við rannsókn málsins hjá lögreglu, fyrst 7. nóvember 2013 og aftur 13. janúar 2014, í bæði skiptin að viðstöddum verjanda. Við fyrri skýrslutökuna kvaðst ákærði ekki minnast þess að hafa verið á rúntinum með brotaþola og B, en ekki getað útilokað það enda sé hann oft á rúntinum. Á sama veg bar ákærði við upphaf síðari skýrslutökunnar. Var þá borinn undir hann framburður brotaþola, þar á meðal um að hann hafi stöðvað bifreiðina á [...], farið á milli sæta aftur í bifreiðina og lagst í aftursætið á læri hennar, þar sem hann hafi m.a. handleikið síma hennar, rennt frá buxnaklauf og gefið henni til kynna að hann vildi að hún færi með hendur að kynfærum hans. Einnig var borinn undir hann samsvarandi framburður B. Kvaðst ákærði ekkert kannast við þetta og telja að hann hefði munað það ef þetta hefði gerst. Ákærða var þá sýnd áður nefnd mynd (merkt nr. 7) af manni og stúlku í aftursæti bifreiðar. Þekkti ákærða sjálfan sig og brotaþola á myndinni en kvaðst ekki muna við hvaða tilefni hún hafi verið tekin. Er framburður ákærða fyrir dómi breyttur að því leyti að hann kveðst nú muna eftir atvikum í bifreiðinni. Að öðru leyti samræmist framburður ákærða fyrir dómi í meginatriðum framburði hans hjá lögreglu.                 Brotaþoli, A, þá 14 ára gömul, gaf skýrslu undir stjórn dómara við rannsókn málsins 7. nóvember 2013. Er aðalmeðferð málsins fór fram hafði hún náð 15 ára aldri, en ekki var talin þörf á að leiða hana fyrir dóminn á nýjan leik. Í skýrslu hennar, sem liggur fyrir í hljóði og mynd, kom fram að hún væri komin til að gefa skýrslu „út af strák sem var alltaf að senda mér myndir af sér og svo tókum við alveg ömurlega ákvörðun og fórum upp í bíl með honum, ég og vinkona mín ... hann fór eitthvað aftur í og lagðist ofan á mig og ég hljóp út úr bílnum fyrst, þú veist, já, en hann var þá búinn að taka símann af mér og þóttist vera búinn að setja hann innan á sig og hneppti frá buxunum og sagði „náðu bara í hann“ og ég sagði „nei, ég vil það ekki“ og já, það var þá sem ég hljóp út úr bílnum ... það var dimmt í kringum okkur því hann lagði á einhverjum stað sem enginn getur séð ... ég heyrði eitthvað eins og einhver væri að hlaupa fyrir utan bílinn og ég var geðveikt hrædd og hljóp bara aftur inn í bílinn ...“.                 Í framburði brotaþola kom fram að umræddur „strákur“ sé ákærði. Hún hafi kynnst honum þannig að hann hafi „addað“ henni á Snapchat og hún „bara samþykkt“ það skömmu áður en þessir atburðir gerðust.                 Nánar skýrði brotaþoli svo frá að hún teldi atburðinn í bifreiðinni hafa átt sér stað síðla kvölds í júlí eða ágúst s.á. og telja að ákærði hafi farið að senda sér myndir eftir það. Þau hafi verið þrjú í bílnum, B í framsæti og brotaþoli í aftursæti, en ákærði hafi klifrað aftur í til hennar á milli framsætanna. „Hann fór aftur í til að leggjast ofan á mig ... leggst bara hérna ofan á lærið á mér ... ég veit ekki af hverju“. „B tók mynd af honum liggjandi ofan á mér ... ég var bara eitthvað að þykjast vera að horfa út og skoða stjörnurnar af því að mér leið svo óþægilega ... ég vissi ekkert hvað ég gat gert, ég þorði ekkert að ýta honum í burtu ... hann fékk að skoða símann minn og ég [sagði] „getur þú látið mig hafa símann minn“ og hann [sagði] bara „þú verður bara að finna hann“ og þóttist vera búinn að setja hann inn á sig og byrjaði að hneppa frá buxunum ... hann var alveg búinn að reyna að láta mig fara inn á sig í örugglega 10 mínútur sko og svo gafst hann bara upp af því að hann vissi að ég var ekki að fara að gera það og vildi þetta ekki“. Aðspurð hvar ákærði hafi reynt að fá hana til að fara inn á sig, svaraði hún: „Á typpið.“ Aðspurð hvernig hún hafi vitað að hann vildi að hún færi inn á hann þar, sést á upptöku að brotaþoli ber hönd að buxnastreng, svarar hún: „Af því að hann hneppti frá og var eitthvað svona og kom eitthvað „þú verður að ná í símann“ bara hérna“. Nánar aðspurð hvernig ákærði hafi gefið í skyn að hún ætti að fara inn á hann svaraði hún: „Ég man það ekki alveg, hann var bara „komdu bara hérna og farðu bara hérna inn á mig“ og var bara að segja „síminn er þarna“ ... ég sagði bara nei og ætlaði að hlaupa út úr bílnum, en ég ætlaði ekkert hvort eð er að fara án símans“. Aðspurð hvernig þetta hafi endað svarði hún: „Hann kom eitthvað „æ fock you“ og keyrði okkur bara heim.“                 Brotaþoli kvað ákærða hafa verið að senda sér myndir á Snapchat, fyrst „kannski í júlí“ og síðast í október 2013. Taldi hún þetta hafa gerst fimm sinnum. Kom fram við upphaf skýrslutökunnar að þetta hafi verið myndir af kynfærum hans, en ekki sést mikið í þau, og einnig myndir af honum „á brókinni“. Nánar aðspurð um hvað hafi sést á myndunum sagði hún: „Sko, þetta var bara yfirleitt að hann var að senda eitthvað upp úr þurru, bara á brókinni sko, skrifaði eitthvað „like it“ og eitthvað svona“. Er brotaþola var bent á að hún hefði verið búin að nefna að sést hefði í kynfæri hans sagði hún: „Já það var á einhverjum, það var samt ekkert mikið sko. Hann, þú veist, það var ekki ég sem hann var að senda þannig, það var önnur vinkona mín [leturbreyting dómara].“ Aðspurð hvort ákærði hafi þá alltaf verið í brókinni á myndunum var svarið: „Yfirleitt.“ Beinlínis aðspurð hvort hún hafi séð einhverja líkamsparta eða eitthvað  slíkt var svarið: „Það var bara á tveimur myndum, en það sást ekkert allt, bara eitthvað svona smá ... hann var bara haldandi eitthvað utan um og tók mynd“. Aðspurð um hvað hann hafi haldið svaraði hún: „Typpið á sér ... ég vildi ekkert horfa á þetta, ég opnaði bara og úff.“ Aðspurð í beinu framhaldi hvernig hún fékk „þessa mynd“ senda svaraði hún: „Snapchat.“ Kom fram að myndin hafi verið send með Snapchat í símann hennar.                 Síðar við skýrslutökuna dró spyrillinn saman það sem komið hafði fram hjá brotaþola og bað hana að leiðrétta ef eitthvað væri rangt. Var borið undir brotaþola að hún hafi fengið sendar 5 myndir, þar af tvær þar sem sést hafi í typpið á ákærða, þar sem hann haldi utan um það. Svaraði brotaþoli: „Já, en það er sko ekkert mikið ... en mér fannst það alveg nóg ... ég hefði ekki viljað sjá neitt meira ...“ Síðar við skýrslutökuna er brotaþoli enn spurð út í þessar tvær myndir, og þá spurð hvernig hún viti að þær sýni ákærða halda um typpið á sér, og svaraði hún: „Hann sagði það, hann var eitthvað talandi um að hann ætlaði að gera það ... og svo var hann allt í einu búinn að senda það.“                 Síðasta myndin sem ákærði hafi sent henni hafi sýnt hann standandi, nakinn, en með handklæði fyrir framan sig og með hafi fylgt textinn „bað yeee“. Þá hafi hún sent honum boðin „þetta er allt of langt gengið hjá þér“ og hann svarað „það sást ekki neitt“. Í framhaldinu hafi hún eytt honum sem vini á samskiptamiðlum.                 Brotaþoli kvaðst hafa vistað skjáskot af þessum myndum. Aðspurð hvernig henni hafi liðið þegar hún fékk þessar myndir sagði hún að fyrst hafi henni fundist þetta fyndið, en síðan fundist þetta „allt of gróft“. Henni líði „ógeðslega illa“ við að sjá hann á förnum vegi eða hugsa um hann. Einnig kom fram að henni líði „ömurlega“ út af því að málið hafi undið upp á sig með aðkomu lögreglu og félagsmálayfirvalda.                 Vitnið B gaf fyrst skýrslu undir stjórn dómara við rannsókn málsins 7. nóvember 2013 og síðan aftur við aðalmeðferð málsins.                 Við fyrri skýrslugjöf hennar kvaðst hún komin til viðtals „af því að [ákærði] var að senda stelpunum myndir ... A var að peppa hann í að senda myndir eða segja honum að senda ... hún var bara að biðja hann að senda myndir af sér og eitthvað.“ Aðspurð hvernig myndir brotaþoli hafi beðið ákærða að senda henni svaraði hún: „Af typpinu sínu.“ Aðspurð hvort hann hafi gert það svaraði hún: „Hann hélt bara fyrir, það sást bara í neðst.“ Fram kom að umrætt sinn hafi þær brotaþoli verið saman að passa heima hjá frænku vitnisins og að brotaþoli hafi átt samskipti við ákærða í gegnum Facebook og Snapchat. U.þ.b. 4 til 6 myndir hafi komið frá ákærða þetta kvöld sem þær voru að passa og vitnið séð þær allar hjá brotaþola, sem og samskiptin við ákærða. Á einni myndinni, sem hafi verið tekin í spegil, hafi ákærði sést á brókinni „og síðan allar hinar sem hann hélt bara fyrir og það sást bara svona“. Sýndi vitnið með bili milli tveggja fingra hve mikið hafi sést. Aðspurð í hvað sást svaraði hún: „Bara neðst á typpinu.“                 Aðspurð hvort hún hafi sjálf átt einhver samskipti við ákærða sagðist vitnið bara hafa átt samskipti við hann „þegar við fórum á rúntinn með honum“. Lýsti hún því atviki svo að brotaþoli hafi haft frumkvæði að því að biðja ákærða að bjóða þeim á rúntinn. Ákærði hafi alltaf verið „að fara á staði til að stoppa og fara í símann sinn og á einum staðnum fór hann eitthvað aftur í til A ... hún sat og hann lagðist bara hjá henni, hún var eitthvað í símanum sínum og hann eitthvað tók símann hennar og var eitthvað að segja að hann væri inni á sér ... hún var eitthvað „má ég fá símann?“ ... svo ætluðum við að fara og hann var ennþá með símann ... ég var eitthvað „náðu þá bara í hann“ en hún hélt að hann væri inni á brókinni hans og var eitthvað „já, ég er ekkert að fara án símans míns af því að hann er ekki læstur“ ... ég sagði „já farðu þá og náðu í hann“ en hún misskildi það og hélt að ég væri að segja [henni] að fara ofan í buxurnar, sem ég var auðvitað ekki að láta hana gera.“                 Nánar aðspurð, sagði B að brotaþoli hafi verið að biðja ákærða að hringja í vin sinn. Ákærði hafi fengið símann hennar til að hringja úr honum. Svo hafi ákærði verið „eitthvað að þykjast hafa sett hann inn á sig“ og þær brotaþoli farið út úr bílnum, en síðan hafi ákærði verið „að djóka eitthvað í okkur og tók símann upp og keyrði okkur heim“. Ákærði hafi farið aftur í til brotaþola með því að klifra á milli framsæta bifreiðarinnar. Hann hafi legið í aftursætinu á lærum brotaþola í „svona korter, við vorum alltaf að segja honum að fara, en hann vildi það ekki, ekki strax“. Brotaþoli hafi verið „komin með geðveikt mikinn kvíða þannig að hún horfði bara og var eitthvað að telja stjörnurnar“. Aðspurð hvernig hún vissi um kvíða brotaþola sagði vitnið hana hafa sent sér SMS-skeyti um það á meðan þau voru öll í bílnum. Aðspurð hvort hún vissi hvort ákærði hafi í raun sett símann inn á sig eða bara þóst gera það sagðist hún fyrst ekki vita það en síðan að síminn hafi örugglega ekki verið þar. Ákærði hafi sagt brotaþola að ná í símann ofan í brókina. Aðspurð hvort ákærði hafi sagt brotaþola þetta með orðum játti hún því í fyrstu, en nánar aðspurð sagði hún brotaþola hafa spurt ákærða hvort hún mætti fá símann sinn og ákærði hafi sagt: „Þú verður bara að ná í hann.“ Ákærði hafi ekki beinlínis sagt henni að ná í símann ofan í buxurnar, en gefið í skyn að síminn væri þar. Aðspurð hvernig ákærði hafi gefið þetta í skyn svaraði hún: „... hún var eitthvað „Má ég fá símann?“ og hann bara „Þú verður að ná í hann“ og hann var með hneppt frá ... buxunum“ Kvaðst B hafa séð að buxurnar voru fráhnepptar. Ákærði hafi þá legið á lærum brotaþola. Hún kvaðst ekki vita hvenær ákærði hneppti frá sér en hafa tekið eftir þessu er hún tók mynd af þeim. Aðspurð hve oft hún hafi heyrt ákærða segja þetta kvaðst hún bara hafa heyrt það einu sinni en tók fram að hún hafi „eiginlega ekkert [verið] að hlusta, ekki mikið“.                  Aðspurð hvort ákærði hafi gert eitthvað fleira svaraði hún: „Nei, þær náttúrulega gerðu svo mikið mál úr þessu af því að hann var ekki að gera neitt.“                 Í framburði B kom fram að þessi atburður hafi átt sér stað u.þ.b. þremur dögum áður en skólinn hófst að hausti, þetta hafi verið seint að kvöldi, nálægt miðnætti. Þau hafi verið þrjú í bílnum og bílnum hafi verið lagt nálægt gistiheimili, [...]. Hún hafi tekið eina mynd af ákærða liggjandi á lærum brotaþola. Hitt tilvikið, þar sem ákærði sendi brotaþola myndir þegar þær voru að passa, sagði hún hafa gerst í ágúst, u.þ.b. viku áður en þær fóru á rúntinn með ákærða.                 Við aðalmeðferð málsins gaf B skýrslu fyrir dómi á ný. Tók framburður hennar þá nokkrum breytingum sem hér verður vikið sérstaklega að.                 Eins og fyrr kvað hún ákærða hafa sent brotaþola myndir af sér kvöldið sem þær brotaþoli voru að passa hjá frænku vitnisins, en þetta hafi verið myndir af honum „á brókinni ... með standpínu“. Sést hafi í andlit ákærða á einhverjum myndanna og allar myndirnar komið frá sama „aðganginum“. Aðspurð sagði hún ekki hafa sést í getnaðarlim á þessum myndum. Er borinn var undir hana fyrri framburður hennar um að hafa verið með brotaþola er ákærði sendi henni myndir þar sem sást í getnaðarlim sagði hún að það hafi „annað hvort“ verið „A eða C“ sem hafi fengið slíka mynd, þar sem „sást sko eiginlega ekkert ... það sást svona höndin, ef það var einhver mynd. Við erum búnar að fá svo margar svona myndir sko.“ Aðspurð hvort hún hafi munað betur atvik þegar hún gaf skýrslu ríflega ári áður svaraði hún: „Nei, af því að þær voru að láta mig segja helling af hlutum sem að, eða þú veist, þær sko sögðu mér að segja bara eins og þær væru að gera, ég vildi ekki missa þær þarna en mér er eiginlega alveg sama núna ...“. Kom skýrt fram í framburði B að með „þeim“ væri hún að vísa til brotaþola og vitnisins C, og bætti hún við: „Það var sko C sem stjórnaði þessu öllu. A vildi ekkert segja frá þessu.“ Aðspurð hvort hún hafi þá verið að skálda þegar hún sagðist hafa séð slíka mynd svaraði hún: „Ég alla vega man ekki eftir neinni mynd sko, ég átti bara að segja eins og þær sögðu ... þær voru bara að segja mér að segja að hann hafi verið að senda helling af ógeðslegum myndum og eitthvað ... ég átti náttúrulega bara að hjálpa þeim.“                 Aðspurð um atvikið á rúntinum, sbr. síðari lið ákærunnar, varð af framburði B ráðið að hún vildi gera sem minnst úr því atviki. Aðspurð hvort eitthvað hafi þá gerst sagði hún: „Ekki eins og hún er að segja. Ég var þarna sko og ég veit alveg hvað gerðist ...“. Sagði vitnið að brotaþoli hafi sagt henni síðar „að þetta hefði ekki verið jafn mikið og hún hefði upplifað það fyrst“.                 Tók vitnið fram að ákærði hafi lagst á hné brotaþola, en „ekki svona ofarlega eins og hún var að segja“ og að „hann potaði í magann á henni, mér finnst það ekkert eitthvað kynferðislegt ofbeldi sko, en það er náttúrulega bara misjafnt hvernig fólk upplifir það ... svo tók hann eitthvað símann af henni og var eitthvað að djóka í henni, að segja, að þú veist, hann faldi hann, setti hann bara í sætið og það var alveg augljóst að síminn var í sætinu sko, ... hann var eitthvað að djóka í henni og segja henni að sækja símann ofan í buxurnar. Hvernig gat hún ekki fattað að þetta væri djók ...“.        Kvaðst B viss um að ákærði hafi ekki sett símann inn fyrir buxur sínar í raun og veru, því að hún hafi séð þegar hann sótti símann undan læri sínu. Síminn hafi verið „í sætinu, ekki ofan í buxunum“.                 Að öðru leyti lýsti vitnið atvikum með sama eða svipuðum hætti og við fyrri skýrslugjöf fyrir dómi, þar á meðal um að ákærði hafi verið með fráhneppta buxnaklauf, eða með hennar orðum: „... hún sagði honum að koma með símann og hann hafði einhvern veginn gefið í skyn að hann hefði verið ofan í buxunum af því að hann hneppti frá og hérna og já svo var hann eitthvað að, hún sagði „nennir þú að koma með símann“ og hann eitthvað „náðu í hann“ „ok, ég er ekki að fara að ná í hann ofan í buxurnar þínar“.“ Nánar aðspurð kvaðst vitnið þó ekki muna beinlínis eftir því að brotaþoli hafi sagst ekki vilja sækja símann ofan í buxur ákærða.                 Brýnt var sérstaklega fyrir vitninu að gera greinarmun á því sem hún sjálf hefði séð, heyrt eða skynjað með öðrum hætti og því sem brotaþoli hefði e.t.v. sagt henni um sína upplifun af atvikinu. Endurtók vitnið þá efnislega fyrri frásögn sína, þar á meðal um að ákærði hafi verið með fráhneppta buxnaklauf. Sérstaklega aðspurð hvort ákærði hafi með hátterni sínu gefið brotaþola í skyn að síminn væri inni á honum svaraði hún: „Já, annað hvort það eða hann hafi verið að biðja hana um að gera eitthvað, en ég veit að hann er alveg ekki það ruglaður, en já, hún eitthvað „ég veit ekkert hvar hann er“ og þú veist, hann var bara alltaf að segja henni að sækja símann.“                 Fyrir dómi var borin undir B ljósmynd, merkt nr. 7 í rannsóknargögnum lögreglu, og staðfesti hún að hafa tekið þessa mynd af ákærða og brotaþola í bifreiðinni umrætt sinn.                 C gaf skýrslu undir stjórn dómara við rannsókn málsins 7. nóvember 2013 og liggur framburður hennar fyrir í hljóði og mynd. Verða hér aðeins rakin atriði úr framburði hennar sem haft geta þýðingu fyrir mál þetta. Fram kom að hún hafi ekki vistað myndir sem ákærði hafi sent henni. Ákærði noti heitið [...] á Snapchat. Hún viti til þess að brotaþoli eigi myndir frá ákærða í tölvunni sinni. Brotaþoli hafi sýnt sér þær. Brotaþoli hafi einnig sagt sér frá atviki í bifreið, þar sem ákærði hafi verið byrjaður að hneppa frá buxum sínum. Brotaþoli hafi verið miður sín er hún skýrði vitninu frá þessu.                 D, móðir brotaþola, gaf skýrslu fyrir dómi og kvað dóttur sína hafa upplýst sig um málið haustið 2013. Hafi dóttir hennar upplýst vitnið að hún mætti eiga von á símtali frá móður vinkonu sinnar, C, sem hafi verið búin að upplýsa félagsmálayfirvöld um mál hennar. Dóttir hennar hafi lýst fyrir vitninu atvikum í bifreið með ákærða, en ekki nefnt neinar myndsendingar. Hafi vitninu ekki orðið kunnugt um að brotaþola hefðu borist myndir fyrr en lögregla nálgaðist þær í tölvu á heimili þeirra. Hún hafi ekki séð þessar myndir sjálf. Aðspurð um líðan brotaþola haustið 2013 sagði vitnið dóttur sína vera haldna kvíða og hafa liðið illa á þeim tíma ef hún mætti ákærða á förnum vegi, en í dag líði henni fyrst og fremst illa yfir því í hvern farveg málið hafi farið og hve mikið hafi verið gert úr því.                 Borið var undir vitnið að í samantekt á framburði hennar hjá lögreglu 14. nóvember 2013 komi fram að dóttir hennar hafi sýnt vitninu mynd á síma sínum af ákærða, þar sem hann hylji nekt sína að hluta með handklæði, og sagt vitninu að ákærði hafi sent sér fleiri myndir. Kvað vitnið ekki rétt að dóttir hennar hafi sýnt sér myndina, en hún hafi sagt sér frá þessari mynd.                 E lögreglumaður gaf skýrslu fyrir dómi og kvaðst hafa farið á heimili brotaþola til að nálgast myndir í fartölvu þar. Þar hafi brotaþoli sýnt honum myndir, sem hafi verið vistaðar þar í möppu með fleiri myndum. Ekki hafi tekist að afrita myndirnar yfir á minnislykil og brotaþoli því sent lögreglu þessar sömu myndir með tölvupósti.                 Þegar Snapchat-myndir séu vistaðar sem skjáskot vistist þær á venjulegu myndasniði, t.d. „jpg“. Myndirnar sem fundust í tölvu á heimili brotaþola hafi verið á slíku sniði og því auðvelt að vinna með þær í myndvinnsluforriti. Vitnið staðfesti að hafa stækkað og lýst upp tvær þessara mynda, að beiðni saksóknara, sbr. skýrslu hans, dags. 9. september 2014. Hann kvaðst ekki muna skráarheiti myndanna. Tölur í horni myndanna sýni að þær hafi verið sendar með Snapchat-forritinu og sýni þær hve margar sekúndur hafi verið eftir af birtingartíma myndanna þegar skjáskot var tekið af þeim.                 F rannsóknarlögreglumaður gaf skýrslu fyrir dómi. Staðfesti hann að hafa fengið myndir framsendar frá E 8. nóvember 2013. Myndirnar hafi verið á „png“-formi, heiti þeirra ekki lýsandi fyrir efni þeirra og ekki hafi fylgt þeim neitt „snið“, þ.e. upplýsingar um hvenær þær hafi verið teknar. Talan „2“ sjáist í horni á tveimur myndum af getnaðarlim í hendi, sem vitnið hafi fengið sendar frá E. Sé sú tala til marks um að um Snapchat-mynd sé að ræða.                 Loks gaf skýrslu fyrir dómi G sálfræðingur og staðfesti vottorð sitt varðandi brotaþola, dags. 13. nóvember 2014, þar sem fram kemur að brotaþoli eigi við kvíðaröskun að etja og mælst til þess að álag á hana verði mildað með því að víkja ákærða úr dómsal, komi til þess að henni verði gert að bera vitni við aðalmeðferð málsins. Kvaðst hann hafa sinnt brotaþola í rúm tvö ár vegna kvíða, eftir tilvísun frá skóla, og síðast hitt hana ásamt móður hennar snemma árs 2014. Vitnið kvaðst ekki geta lagt mat á það hvort mál þetta hafi haft áhrif á brotaþola, enda hafi hún aldrei rætt málið neitt við vitnið og vitnið fyrst fengið upplýsingar um að mál þetta væri til meðferðar í gegnum félagsmálastjóra. III 1.                 Með fyrri lið ákærunnar er ákærða gefið að sök að hafa, í ágúst 2013, brotið gegn blygðunarsemi brotaþola, sem þá var 14 ára gömul, með því að hafa sent henni, þ.e. í síma hennar með forritinu Snapchat, tvær myndir af getnaðarlim. Er brotið talið varða við 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, auk 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.                 Ákærði hefur frá upphafi rannsóknar málsins neitað að hafa sent brotaþola myndir sem sýna getnaðarlim og ekki kannast við tvær slíkar myndir sem brotaþoli framvísaði við lögreglu.                 Í skýrslu, sem brotaþoli, A, gaf undir stjórn dómara á rannsóknarstigi málsins, kom margsinnis fram að ákærði hafi sent henni tvær myndir þar sem sést hafi í typpi innan í hendi og hún talið um kynfæri hans að ræða. Þó kom í eitt skipti fram í framburði brotaþola, snemma í skýrslutökunni, nokkurt misræmi að þessu leyti, sbr. setninguna „það var ekki ég sem hann var að senda þannig, það var önnur vinkona mín“. Í ljósi þess hve skýrt kom annars fram í framburði brotaþola að ákærði hafi sent henni sjálfri slíkar myndir er ekki ólíklegt að með tilvitnaðri setningu hafi brotaþoli verið að vísa til þess að vinkona hennar hafi fengið sendar enn skýrari myndir af kynfærum. Sökum þess vafa sem á um þetta leikur verður ekki hjá þessu misræmi litið við mat á framburði brotaþola. Þá verður að líta til þess að framburður brotaþola var ekki svo skýr sem skyldi um t.d. það hvenær ákærði hafi sent henni þessar myndir, hvar hún var stödd er hún opnaði þær og hvort hún hafi opnað myndirnar í félagsskap einhvers annars, s.s. vinkonu. Að öðru leyti en að framan greinir er ekkert fram komið sem dregur úr trúverðugleika framburðar brotaþola, sem virtist einlæg í sínum framburði.                 Við útgáfu ákæru naut framburður brotaþola um myndsendingar ákærða stoðar í framburði sem B gaf undir stjórn dómara meðan á rannsókn málsins stóð. Kom í framburði hennar fram að þær A hafi verið að passa, skömmu fyrir skólabyrjun, þegar ákærði hafi sent A nokkrar myndir, þar á meðal myndir þar sem sést hafi í typpi innan í hendi.                 Þennan framburð dró B til baka er hún gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins og kvaðst ekki hafa orðið vitni að því að ákærði sendi brotaþola myndir af getnaðarlim. Gaf hún þá skýringu á breyttum framburði að stúlkurnar hafi lagt að henni að segja eins frá og þær, áður en þær gáfu allar skýrslu undir stjórn dómara 7. nóvember 2013. Var á henni að skilja að þrýstingurinn hafi verið mestur frá C.                 Ekkert er fram komið sem bendir til þess að síðari framburður B sé rangur eða að hún hafi verið undir þrýstingi er hún gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Verður því að leggja til grundvallar að hún sé ekki til vitnis um það hvernig og hvaðan brotaþola bárust þær myndir af getnaðarlim sem í ákæru greinir.                 Myndirnar sjálfar, sem brotaþoli framvísaði og eru nærmyndir af getnaðarlim sem hönd heldur utan um, bera engin einkenni sem tengt geta þær við ákærða. Engar tækniupplýsingar liggja heldur fyrir um tilurð myndanna sem stutt geta að þær séu frá ákærða komnar.                 Sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik sem telja má honum í óhag hvílir á ákæruvaldinu og metur dómari hverju sinni hvort nægileg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé fram komin um hvert það atriði sem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti, sbr. 108. og 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Gegn eindreginni neitun ákærða fær framburður brotaþola ekki þá stoð í gögnum málsins eða framburði vitna að sannað geti talist að ákærði hafi brotið gegn henni með þeim hætti sem greinir í fyrri lið ákærunnar. Ber því að sýkna ákærða af því sakaratriði. 2.                 Með síðari lið ákærunnar er ákærða gefið að sök að hafa, í aftursæti bifreiðar sinnar, sem lagt var á tilgreindum stað, „reynt að fá [brotaþola] til að fara með hendurnar inn fyrir buxur ákærða á kynfærasvæði“. Með því hafi ákærði brotið gegn blygðunarsemi brotaþola og er þetta talið varða við 209. gr. almennra hegningarlaga og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga.                  Í framangreindri háttsemislýsingu ákæru er ekki tilgreint með hvaða hætti ákærði hafi reynt að fá brotaþola til að fara með hendur inn fyrir buxur sínar á kynfærasvæði. Ekki var að því fundið af hálfu ákærða að ákæran væri óskýr að þessu leyti og verður ekki séð að vörn ákærða hafi orðið áfátt af þessum sökum.                 Eins og fyrr var rakið bar ákærði við aðalmeðferð málsins um að hafa getað rifjað upp atvik sem hann hafi ekki getað munað er hann gaf skýrslur hjá lögreglu. Kvaðst hann minnast þess að hafa farið í bíltúr með brotaþola og vitninu B, og þess að hafa lagst aftur í hjá brotaþola, í kjöltu hennar. Síminn hennar hafi dottið á gólf bifreiðarinnar. Brotaþoli hafi beðið hann að rétta sér símann en ákærði kvaðst hafa sagt henni að sækja símann sjálf. Kvaðst hann telja framburð brotaþola á einhverjum misskilningi byggðan.                 Við mat á trúverðugleika þessa framburðar ákærða verður ekki hjá því litið að það var fyrst við aðalmeðferð málsins sem hann bar með framangreindum hætti um atvikið, en við skýrslutökur hjá lögreglu kvaðst hann alls ekki minnast þess að hafa farið í bíltúr með stúlkunum, enda þótt borinn væri undir hann framburður stúlknanna við síðari skýrslutökuna og honum sýnd mynd sem hann kannaðist við að sýndi hann sjálfan liggjandi í kjöltu brotaþola í aftursæti bifreiðar. Sú skýring sem ákærði gaf fyrir dómi á breyttum framburði sínum, þ.e. að hann hafi ekki getað rifjað þetta atvik upp fyrr þar sem hann sé svo oft á rúntinum, virðist ekki ýkja trúverðug, sérstaklega í ljósi þess að ekkert bendir til annars en að þetta hafi verið í fyrsta og eina skiptið sem hann fór í bíltúr með stúlkunum. Að áliti dómsins ber þessi skýring einkenni þess að vera búin til eftir á, auk þess sem skýringin sjálf virðist ekki sennileg. Dregur þetta úr trúverðugleika framburðar ákærða.                  Óumdeilt er að vitnið B var með ákærða og brotaþola í bifreiðinni umrætt sinn. Ber ákærða og báðum stúlkunum saman um að ákærði hafi klifrað aftur í til brotaþola, lagst í kjöltu hennar og handleikið símann hennar. Það sem skilur í milli framburðar ákærða og stúlknanna er að ákærði neitar að hafa hneppt frá buxnaklauf sinni umrætt sinn og gefið brotaþola til kynna að hún ætti að sækja símann sinn inn fyrir föt hans á kynfærasvæði. Um það efni er framburður brotaþola afdráttarlaus og kveður hún að á þessu hafi gengið um nokkra hríð í bílnum, eða í um 10 mínútur. Hafi ákærði gefið henni þetta til kynna bæði með orðum og hátterni, þar sem hann lá með höfuðið á lærum hennar. Eins og fyrr sagði virtist brotaþoli einlæg í framburði sínum og var framburður hennar um atvik í bifreiðinni mun nákvæmari en framburður hennar um myndsendingar ákærða. Er framburður brotaþola um atvik í bifreiðinni bæði skýr og trúverðugur að áliti dómsins.                 Framburður B hefur verið stöðugur um atvik í bifreiðinni í öllum meginatriðum, þótt nokkurra áherslubreytinga hafi gætt í síðari framburði hennar fyrir dómi varðandi alvarleika og þýðingu þeirra atburða. Samræmist framburður hennar framburði brotaþola um atvik í bifreiðinni í öllum meginatriðum, þar á meðal um að hafa veitt því athygli að ákærði hafði hneppt frá buxnaklauf sinni. Þá kom að áliti dómsins skýrt fram í framburði hennar að með hátterni sínu og orðum hafi ákærði gefið brotaþola til kynna að hún ætti að sækja símann sinn inn fyrir buxur hans, þótt hann hafi ekki beinlínis sagt henni að gera það. Rennir framburður vitnisins stoðum undir það að brotaþoli hafi mátt leggja þann skilning í hátterni ákærða sem hún gerði.                 Við mat á trúverðugleika framburðar B verður ekki hjá því litið að vitnið viðurkenndi fyrir dómi að hafa sagt ósatt við fyrri skýrslugjöf sína varðandi myndsendingar ákærða. Þetta viðurkenndi hún hins vegar hreinskilnislega og bar við að hafa verið undir þrýstingi frá hinum stúlkunum, einkum þó C. Á hinn bóginn varð ekki ráðið af framburði B að hún hafi verið undir neinum þrýstingi varðandi frásögn af atvikum í bifreiðinni er hún gaf skýrslu undir stjórn dómara 7. nóvember 2013 og aftur við aðalmeðferð málsins og hefur framburður hennar um þau atvik verið stöðugur eins og fyrr sagði. Verður heldur ekki annað ráðið en að vitnið hafi lýst atvikum af eigin raun, eins og sérstaklega var brýnt fyrir henni að gera við aðalmeðferð málsins. Þá styrkir það fremur trúverðugleika framburðar vitnisins heldur en hitt, að hún bar um að vera ekki lengur í nánum vináttutengslum við brotaþola.                 Samkvæmt öllu framanrituðu þykir trúverðugur framburður brotaþola um atvik í bifreiðinni fá slíka stoð í framburði vitnisins B, að gegn neitun ákærða telst fram komin lögfull sönnun þess að ákærði hafi reynt að fá brotaþola til að fara með hendurnar inn fyrir buxur hans á kynfærasvæði.                 Af hálfu ákærða var jafnframt borið við þeirri vörn, teldist háttsemi hans sönnuð, að virða verði háttsemina sem grín og að hann hafi ekki haft ásetning til kynferðisbrots. Teljist háttsemin honum því ekki refsiverð.                 Í framburði ákærða fyrir dómi bar hann því við að brotaþoli hlyti að hafa misskilið hann þegar hann sagði henni að sækja símann sinn sjálf, en ekkert kom fram sem getur stutt það að um grín af hans hálfu hafi verið að ræða. Þótt þessi málsvörn ákærða fái vissa stoð í framburði B, einkum við aðalmeðferð málsins, um að brotaþola hafi mátt vera ljóst að um grín væri að ræða, kom ekkert fram efnislega í framburði vitnisins sem rennir stoðum undir það að háttsemi ákærða hlutlægt séð hafi verið sett fram sem grín og að brotaþola hafi mátt skiljast það. Kom heldur ekkert fram í framburði ákærða eða vitnisins um að brotaþola hafi verið tjáð að um grín hefði verið að ræða. Virtist framburður vitnisins fyrst og fremst byggður á því að vegna aldursmunar ákærða og brotaþola hafi vitnið talið ólíklegt að hann væri að fara á fjörurnar við hana og því hlyti að hafa verið um grín að ræða. Getur afstaða vitnisins engum úrslitum ráðið í þessum efnum. Hins vegar kom skýrt fram í framburði B að brotaþoli hafi sýnt þess merki í bifreiðinni að henni liði illa vegna hátternis ákærða. Samræmist það framburði brotaþola sjálfrar um upplifun hennar af atvikinu. Verður framangreindri vörn ákærða því hafnað.                 Sú háttsemi sem sannað er samkvæmt framanrituðu að ákærði viðhafði í garð brotaþola, þar sem hann lá í kjöltu hennar og gaf í skyn með orðum og látbragði að hún gæti sótt símann sinn inn undir fráhnepptar buxur hans á kynfærasvæði, er hlutlægt séð af kynferðislegum toga og til þess fallin að brjóta gegn blygðunarsemi brotaþola, eins og framburður hennar er jafnframt til marks um. Er brot ákærða réttilega heimfært í ákæru til 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, og jafnframt til 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, í ljósi ungs aldurs brotaþola. IV                 Samkvæmt framanrituðu er ákærði hér sakfelldur fyrir brot samkvæmt síðari lið ákærunnar, en sýknaður af fyrri lið hennar, og varðar brot hans við 209. gr. almennra hegningarlaga, auk 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga.                 Ákærði var 19 ára er brot hans átti sér stað og hefur hann ekki áður gerst sekur um refsiverð brot. Við ákvörðun refsingar hans er litið til ungs aldurs hans og hreins sakaferils, en jafnframt til ungs aldurs brotaþola, sem var 14 ára gömul er brotið átti sér stað. Framburður móður brotaþola fyrir dómi bendir þó ekki til þess að brot ákærða hafi haft varanleg neikvæð áhrif á líðan brotaþola og liggja ekki fyrir gögn sem benda til annars. Með hliðsjón af framanrituðu og brotinu sjálfu, þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin 45 daga fangelsi, en fullnustu refsingarinnar er frestað og fellur hún niður að liðnum tveimur árum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga.                 Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Gísla M. Auðbergssonar hrl., vegna starfa hans á rannsóknarstigi málsins og fyrir dómi, eru hæfilega ákveðin í einu lagi að fjárhæð 742.500 krónur, en auk þess á verjandinn rétt til greiðslu 70.064 króna vegna aksturs. Þóknun réttargæslumanns brotaþola, Evu Dísar Pálmadóttur hrl., vegna starfa hennar í þágu brotaþola á rannsóknarstigi málsins og fyrir dómi, þykir hæfilega ákveðin 207.075 krónur. Við ákvörðun málsvarnarlauna verjanda og þóknunar réttargæslumanns hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Þá féll við aðalmeðferð málsins til sakarkostnaður vegna aksturs vitnis, 59.392 krónur. Með hliðsjón af úrslitum málsins þykir rétt að dæma ákærða til greiðslu helmings áfallins sakarkostnaðar, þ.e. 539.515 krónur, en að öðru leyti greiðist sakarkostnaður úr ríkissjóði.                 Dómur þessi er kveðinn upp af Hildi Briem héraðsdómara föstudaginn 6. mars 2015, kl. 14.00, í dómsal Héraðsdóms Austurlands að Lyngási 15, Egilsstöðum. Við dómsuppsögu var gætt ákvæðis 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, en dráttur varð á dómsuppsögu vegna embættisanna dómara. Dómsorð:                 Ákærði, Guðjón Ingibergur Ólafsson, sæti fangelsi í 45 daga, en fullnustu refsingarinnar er frestað og fellur hún niður að liðnum tveimur árum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga.                 Ákærði greiði 539.515 krónur í sakarkostnað, en að öðru leyti greiðist sakarkostnaður úr ríkissjóði. Innifalið í sakarkostnaði eru málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Gísla M. Auðbergssonar hrl., 742.500 krónur, ferðakostnaður verjandans, 70.064 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Evu Dísar Pálmadóttur hrl., 207.075 krónur.                               
Mál nr. 572/2015
Líkamsárás Ómerkingu héraðsdóms hafnað
X var ákærður fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa veitt A högg með krepptum hnefa í andlit þar sem hún stóð við útidyr heimilis síns með þeim afleiðingum að hún féll við og lenti á gólfi innan við útidyrnar og hlaut bólgu og margúl neðan við auga og út til hliðar yfir kinnbein. Talið var að framburður A, sem var ein til frásagnar um að X hefði ráðist á hana, hefði að sumu leyti verið óstöðugur og í ósamræmi við framburð annars vitnis um atvik áður en árásin átti sér stað. Yrði sakfelling því ekki á honum byggð gegn neitun X. Var því ekki talið að komin væri fram lögfull sönnun þess að X hefði veist að A með þeim hætti sem greindi í ákæru. Var X því sýknaður.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Benedikt Bogason og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 6. ágúst 2015. Af hálfu ákæruvaldsins er þess aðallega krafist að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað, en til vara að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og dæmdur til refsingar. Ákærði krefst staðfestingar héraðsdóms. Krafa ákæruvaldsins um ómerkingu héraðsdóms er reist á því að sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi kunni að vera rangt svo að einhverju skipti um úrslit máls, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þegar niðurstaða hins áfrýjaða dóms er virt í ljósi þess sem komið hefur fram í málinu verður ekki fallist á að það með ákæruvaldinu að líkur standi til að sönnunarmatið hafi verið rangt svo einhverju skipti um niðurstöðuna. Verður kröfunni því hafnað. Samkvæmt 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 getur Hæstiréttur ekki endurmetið niðurstöðu héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar nema hlutaðeigandi vitni eða ákærði gefi skýrslu hér fyrir dómi. Að því gættu og með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Allur áfrýjunarkostnaður málsins verður felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða fyrir Hæstarétti sem ákveðin verða með virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Héraðsdómur skal vera óraskaður. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða, Jónasar Þórs Jónassonar hæstaréttarlögmanns, 496.000 krónur.   Dómur Héraðsdóms Vestfjarða 10. júlí 2015. I Mál þetta, sem dómtekið var 24. júní sl., höfðaði lögreglustjórinn á Vestfjörðum með ákæru 30. apríl 2015 á hendur ákærða; „X, kennitala [...], [...], [...], fyrir líkamsárás, með því að hafa að kvöldi mánudagsins 3. nóvember 2014, veitt A, kt. [...], eitt högg með krepptum hnefa í andlit, þar sem hún stóð við útidyr heimilis síns að [...] á [...], með þeim afleiðingum að hún féll við og lenti á gólfi innan við útidyrnar og hlaut bólgu og margúl neðan við vinstra auga og út til hliðar yfir kinnbein. Telst þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. síðari breytingar. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Ákærði neitaði sök við þingfestingu málsins og skilaði 3. júní sl. greinargerð sinni, sbr. 165. gr. laga nr. 88/2008. Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvalds en til vara að hann verði dæmdur til vægustu refsingar er lög leyfa. Í báðum tilvikum er þess krafist að allur sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði, þar á meðan málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í samræmi við framlagða tímaskýrslu, auk útlagðs kostnaðar verjandans. II Þann 3. nóvember 2014 barst lögreglu tilkynning um að brotaþoli, A, hefði verið kýld í andlitið fyrir utan heimili sitt að [...], [...]. Í tilkynningunni kom fram að meintur gerandi væri ákærði sem er nágranni brotaþola og býr í götunni fyrir ofan hana. Þegar lögregla kom á vettvang var brotaþoli í uppnámi og mátti sjá örlítinn roða í andliti hennar. Brotaþoli sagði hundinn hennar hafa farið að gelta eins og hann geri þegar einhver er að „sníglast“ á lóðinni við húsið. Hún hafi þá farið út og þegar hún kom til baka hafi ákærði staðið við dyrnar, klæddur dökkgrárri úlpu, með húfu og svartan og hvítan hund af tegundinni border collie. Hún hafi spurt ákærða hvað hann væri að gera og hafi hann svarað að hann væri að viðra hundinn. Ákærði hafi svo kýlt hana fyrirvaralaust í andlitið með krepptum hnefa þannig að hún kastaðist inn í húsið. Lögregla náði síðan tali af ákærða þar sem hann var við vinnu á [...]. Ákærði var sýnilega ölvaður, á stólbaki á vinnustað hans var dökkgrá úlpa og auk þess var hann með svartan og hvítan border collie hund sem hann kvaðst vera að gæta. Ákærði neitaði því að hafa gert brotaþola nokkuð. Hann kvaðst hafa komið gangandi heiman frá sér fyrr um kvöldið. Hafi hann þá gengið út [...] og niður [...], [...] niður að [...] og [...] að hafnarvoginni. Þá gaf ákærði öndunarsýni í áfengismæli sem sýndi niðurstöðuna 1,06 mg/l. Brotaþoli gaf skýrslu hjá lögreglu vegna málsins 4. nóvember 2014. Hún kvaðst hafi farið út þar sem hún heyrði hund sinn gelta. Þegar hún kom til baka og hafi verið komin í anddyri íbúðar sinnar og hafi haldið annarri hendi í sneril útihurðar, sem var hálfopin, og með aðra löppina inni en hina úti hafi hún litið við og þá séð ákærða fyrir aftan sig. Hún hafi spurt hann hvað hann væri að gera þarna og hafi hann svarað að hann væri að fylgjast með hundi sínum. Ákærði hafi verið með hund og hafi hann verið klæddur grárri úlpu og með húfu á höfði. Eftir þetta svar ákærða hafi hún ætlað að fara inn en hann hafi þá reitt hægri hnefa til höggs og slegið hana í vinstri kinn þannig að hún féll inn um dyrnar og í gólfið. Skýrsla var tekin af ákærða 7. nóvember 2014. Hann sagði kæruna vera ranga og hann hafi aldrei komið nálægt húsi brotaþola. Hann hafi þetta kvöld verið kallaður út í vinnu en hann sé [...] og [...] á [...]. Hann hafi gengið niður á bryggju til vinnu og hafi þá verið með hund sem hann hafi verið með í pössun. Hann hafi gengið heiman frá sér út [...], niður [...] og út á bryggju. Hann sagði vel geta staðist að hann hafi verið klæddur grárri úlpu og kvaðst einnig hafa verið með rauða Arsenal-húfu en kvaðst einnig eiga svarta húfu. Hann kvaðst hafa verið undir áhrifum áfengis og hafa byrjað að drekka um fimm- eða sexleytið og hafa drukkið tæpa flösku af rauðvíni. Vitnið B sagði í skýrslu sinni hjá lögreglu að snemma þetta kvöld hafi hann, frá bílskúrnum á heimili sínu að [...], séð ákærða koma gangandi framhjá, en ákærði búi við hliðina í húsi nr. [...]. Hafi hundur fylgt ákærða. Um 10 til 15 mínútum seinna hafi hann séð ákærða inni í vigtarskúrnum að vigta upp úr vélbátnum [...]. Fyrir liggur læknisvottorð, dagsett 7. nóvember 2014, þar sem fram kemur að brotaþoli hafi leitað til slysadeildar 4. nóvember 2014. Þar hafi hún lýst atvikum svo að hún hafi fengið hnefahögg í andlitið þar sem hún var í anddyri íbúðar sinnar og hafi það lent fyrir neðan vinstra auga og á kinnbeini. Hún hafi þá dottið aftur fyrir sig og skollið í gólfið. Fram hafi komið hjá henni að hún hafi kastað einu sinni upp. Ástandi brotaþola er lýst svo í vottorðinu að hún hafi verið vakandi og áttuð en í talsverðri geðshræringu. Bólgusvæði hafi verið neðan við vinstra auga og út til hliðar yfir kinnbein, 3 x 5 sm að stærð, og aðeins blámi í því (margúll). Einnig liggur fyrir vottorð C sálfræðings, dagsett 3. desember 2014, vegna brotaþola. Þá liggur fyrir ljósmyndamappa lögreglu með ljósmyndum sem teknar voru 18. nóvember 2014 af brotavettvangi og þeirri gönguleið sem ákærði kvaðst hafa gengið, tvær ljósmyndir af áverkum á brotaþola sem teknar voru af lögreglu 4. nóvember 2014, götukort af [...], gögn um færslur bæði brotaþola og ákærða á Facebook, yfirlit ákærða vegna samskipta á milli fjölskyldna hans og brotaþola, vigtarskýrsla vegna [...] og símagögn. Loks liggja fyrir útprentanir úr dagbók lögreglu sem ná yfir tímabilið frá 16. janúar 2014 til 19. maí 2015 þar sem bókaðar eru tilkynningar um ætlað áreiti annars vegar frá brotaþola og fjölskyldu hennar og hins vegar frá ákærða og fjölskyldu hans og þrjár tilkynningar til barnaverndaryfirvalda sem settar voru fram af hálfu ákærða og eiginkonu hans vegna ætlaðs áreitis brotaþola gagnvart börnum þeirra. III Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði lýsti því fyrir dómi að hann hafi þetta kvöld verið kallaður í vinnu að vigta úr mótorbátnum [...] af D stýrimanni bátsins. Hann hafi farið gangandi í vinnuna frá heimili sínu og gengið út [...], út [...], út [...] og út á [...] og þaðan út í vigtarskúr. Þar hafi hann setið og beðið eftir því að báturinn byrjaði að landa þegar lögreglumaður hringdi í hann og sagði honum að hann ætti von á heimsókn lögreglu út af líkamsárásarmáli. Þegar hann var byrjaður að vigta hafi tveir lögreglumenn komið til hans og hafi þeir staðið yfir honum og spurt hann spjörunum úr. Það hafi allt farið í „kleinu“ hjá honum út af þessu þar sem hann átti ekki von á þessu. Eftir þetta hafi hann gengið heim og á leiðinni hringt í E, sambýlismann brotaþola, og spurt hann hvað honum gengi til í þetta skipti en þau séu búin að vera að áreita hann og konuna hans síðustu tvö ár. E hafi engu svarað og skellt á en hann haldið áfram heim. Þegar hann kom heim hafi hann sett færslu á Facebook-síðu sína því að hann hafi reiðst mjög út af þessu. Ákærði sagði að verið gæti að klukkan hafi verið fimmtán til tuttugu mínútur í níu þegar hann lagði af stað niður í vigtarskúr. Báturinn hafi komið inn fyrir níu og hann hafi verið mættur niður eftir þegar báturinn kom. Ákærði kvaðst ekki vita hversu lengi hann var að ganga niður eftir en hann hafi verið með hundinn með sér og hafi hann stundum drifið hann áfram en stoppað einnig mikið á leiðinni.                 Ákærði kvaðst hafa sagt lögreglumönnunum að það væri fjarri lagi að hann hafi gert þetta. Þeir hafi látið hann blása í áfengismæli og spurt hann um hundinn. Ákærði kvaðst hafa verið undir áhrifum áfengis. Hann hafi drukkið kannski eina rauðvínsflösku frá klukkan fimm eða sex þangað til hann fór að vigta. Ákærði kvaðst hafa verið með hund í pössun, svartan og hvítan border collie, og hafi verið búinn að vera með hann í um tvær vikur þegar þetta gerðist. Á þeim tíma hafi hann margoft farið með hann út en muni ekki eftir að hafa hitt brotaþola á þeim ferðum. Aðspurður kvaðst ákærði hafa verið klæddur í gráa úlpu með loðkraga, svartar joggingbuxur og verið með húfu. Ákærði sagði að göngufæri væri á milli heimilis hans og brotaþola en girðing sé við ofanvert hús brotaþola, tvær spýtur þveraðar, kannski 40 sm að hæð. Órækt sé á svæðinu milli húsanna, og einhverjir runnar og sé þetta ekki gönguleið. Ákærði sagði að það sæist glitta í hús hans frá húsi brotaþola en það sjáist greinilega frá [...]. Aðspurður sagði ákærði að ágreiningur væri á milli fjölskyldu hans og fjölskyldu brotaþola sem hafi upphaflega stafað af því að dætrum þeirra hefði sinnast. Dóttir ákærða hafi þá sagt í gríni að hún ætlaði að biðjast afsökunar svo að hún yrði ekki tekin hálstaki. Með þetta hafi dóttir brotaþola hlaupið heim og svo hafi brotaþoli hringt í konu ákærða og dóttur og kallað dóttur hans lygatík og sagt að hún væri að bera út lygar um E. Skömmu seinna, haustið 2013, hafi hann unnið með E á [...] og hafi E þá fengið far með honum til baka til [...]. Á leiðinni hafi þeir rætt um slys sem ákærði lenti í árið 2011 en hann þurfti að hætta á sjónum vegna þess. Hann hafi sagt E að ef allt færi eins og áætlað væri fengi hann umtalsverðar tryggingabætur. Hann hafi síðan fengið bréf frá lögmanni sínum um að það væri búið að klaga hann fyrir tryggingasvik. Hann kvaðst strax hafa séð að þetta var frá E komið. Fljótlega upp úr þessu hafi hann séð, þegar hann var að aka framhjá húsinu hjá þeim, að þau voru vinkandi, hlæjandi og klappandi framan í hann. Þetta hafi svo ágerst. Vitnið kvaðst vita að E gerði þetta og hafi farið að segja öðrum frá því og þá hafi þetta breyst í grettur og „fokkjúmerki“. Í janúar 2014 hafi kona hans lent í rifrildi við E úti í íþróttahúsi og hafi ákærði þá farið og látið E heyra það. Hann hafi þá verið mjög reiður og kannski sagt ýmislegt sem hefði mátt kyrrt liggja. Upp frá þessu ágerðist skítkastið. Ákærði sagði að hann hefði verið kallaður í endurmat hjá tryggingafélaginu vegna tilkynningarinnar frá E og niðurstaða þess hafi verið sú að fyrra mat á varanlegri örorku var lækkað um 10%. Þá sagði ákærði það ekki vera rétt að hann hafi verið að gefa brotaþola og fjölskyldu hennar einhverjar bendingar og merki heldur væri þessu öfugt farið. Ákærði sagði E og brotaþola hafa haft í hótunum við sig og einnig hafi brotaþoli verið að kalla dóttur hans nöfnum. Þá hafi honum verið sagt að E hafi hótað því að yrði mál þetta ekki tekið fyrir hjá lögreglu yrði fjórföld jarðarför. Einnig hafi E og brotaþoli hringt í bæjarstjórann og reynt að fá hann rekinn af vigtinni og sagt að hann væri alltaf dauðadrukkinn í vinnu og einnig talað um að hann væri grunaður um að vera í neyslu eiturlyfja. Þá hringdu þau í starfsmann [...] með sömu sögu og E reyndi að fá hann rekinn úr starfi í [...] og sagt að hann væri að áreita börnin hans í íþróttahúsinu og í sundi. Ákærði kvaðst vera í hjúskap, eiga tvö börn og starfa sem [...] og hafa að auki verið í hlutastarfi sem [...] síðasta vetur. Hann kvaðst hafa liðið miklar þjáningar út af þessum árásum af hálfu brotaþola og fjölskyldu hennar. Það hafi verið mikið áfall að missa starfið sem hann var búinn að vera í alla tíð. Hann hafi verið edrú þegar hann fékk þær fréttir að tryggingafélagið ætlaði að taka hann til rannsóknar. Hann hékk heima og var á endanum orðinn þunglyndur og fékk lyf við því en byrjaði að drekka aftur í júní 2014 og telur það vera beina afleiðingu af þeim ásökunum sem á hann hafa verið bornar. Vitnið A, brotaþoli, lýsti því að þetta kvöld hafi hún verið ein heima með nú fimm ára gamla dóttur sína og hafi sambýlismaður hennar, E, farið í vinnu um klukkan hálfátta. Hún hafi þá sett dóttur sína í bað. Þetta hafi gerst í nóvember og það hafi verið farið að dimma úti. Hún sé með hund og alltaf þegar einhver komi að húsinu eða gangi framhjá gelti hann. Meðan dóttir hennar var í baði hafi hún heyrt hundinn gelta en hann var læstur inni í þvottahúsi. Eftir að hún tók dóttur sína úr baðinu hafi hún farið út. Hennar hundur hafi þá enn verið í þvottahúsinu. Hún hafi séð son sinn rétt hjá á skólalóðinni og gengið í áttina að honum talað við hann nokkur orð. Hún hafi svo gengið til baka að húsinu en áður en hún kom inn í húsið hafi hún fundið skrýtna tilfinningu og snúið sér við og þá séð ákærða. Hann hafi verið með svarta húfu, í dökkum buxum og í grárri úlpu. Hún sagði ákærða hafa verið með hund, svartan og hvítan, border collie-blöndu. Útiljósið var kveikt og lýsti á ákærða. Hann var alls ekki illur en var mjög órólegur og mjög skrítinn eins og hann væri undir áhrifum en var ekki ókurteis. Hann hafi ekki getað staðið kyrr og var með líkamlega kæki. Þegar hann kom nærri henni hafi hún farið að óttast hann og hafi spurt hann hvað hann væri að gera. Hann sagði að hann væri að fylgjast með hundinum sínum. Hún hafi þá opnað dyrnar og hafi ætlað að fara inn í húsið en þá hafi hann kýlt hana. Hann hafi haldið í hundinn með vinstri hendi og kýlt hana með hægri hendi og í vinstri kinn. Hún kvaðst ekki muna mikið eftir þessu nema að eftir að hún rankaði við sér á gólfinu þá heyrði hún yngstu dóttur sína gráta og kalla: „mamma“. Hún þorði ekki að snúa sér að henni af því að hún vissi ekki hvernig andlitið á sér liti út, til að hræða hana ekki, en hún hafi staðið fyrir aftan hana í ganginum. Hún kvaðst hafa sagt dóttur sinni af fara inn í rúm áður en hún snéri sér að henni. Vitnið kvaðst hafa verið mjög vönkuð og í sjokki og hafa kastað upp inni á salerni eftir að hún stóð upp. Hún kvaðst ekki hafa áttað sig á því hvort hennar hundur gelti þegar ákærði var þarna og ekki hafa séð hvaðan ákærði kom. Frá því að hún sá ákærða þar til hann kýldi hana hafi liðið mjög stuttur tími. Vitnið kvaðst halda að hún hafi rotast í nokkrar sekúndur. Síðan hafi hún hringt í 112 og 118, en muni ekki í hvort númerið hún hringdi fyrst, og sagt að ákærði hefði kýlt hana. Systir E, vitnið F, hafi komið eftir að ákærði kýldi hana og seinna einnig vitnið G, sóknarprestur. F hafi sagt lögreglu að flýta sér af því að hún vissi að E færi að koma og óttaðist hvað hann gerði. Vitnið hafi einnig verið hrædd um að E kæmi heim og mundi gera eitthvað við ákærða en hann hafi verið orðinn mjög þreyttur á framkomu ákærða gagnvart börnum þeirra og henni. Hún óttaðist að hann mundi, eins og örugglega flestir menn mundu gera ef einhver ræðst á konu þeirra, ráðast á þann sem það gerði. Vitnið kvaðst ekki vita hve lengi hún hafi verið rotuð eða hvernig ástand hennar var eftir að ákærði kýldi hana en hún hafi dottið inn í ganginn heima hjá sér og lent á gólfinu. Hún kvaðst muna að yngri dóttir hennar kallaði nafnið hennar en viti ekki hvort hún stóð fyrir aftan hana eða hvort hún heyrði í henni í gegnum barnapíutækið. Aðspurð um afleiðingar árásarinnar sagði vitnið að ákærði hefði kýlt hana í kinnina og hafi hún verið bólgin þar og síðan marin. Einnig hafi hún daginn eftir verið bólgin á öxlinni og hafi bólgan verið eins og kúla og kvaðst hún halda að einnig hafi verið rispa. Vitnið kvaðst hafa verið þunglyndissjúklingur áður en þetta gerðist og ákærði og fjölskylda hans vissu það. Hún hafi hætt að vinna vegna þess í september eða október 2014 að ráðleggingu sálfræðings. Hún hafi verið mjög illa andlega stödd en sálfræðingurinn sagði henni að finna sér eitthvað að gera, til dæmis ganga úti. Eftir þetta gat hún ekki gert það og var eins og hann hefði tekið þetta frelsi frá henni. Hún hafi verið mjög hrædd við ákærða. Hann hafi einnig verið að aka framhjá húsinu hjá henni en hún hafi „elskað“ að sitja við eldhúsgluggann og drekka kaffi. Eftir að hún kærði hafi þetta verið lifandi helvíti. Hann hafi alltaf verið með bendingar og nefnir sem dæmi að hann hafi gefið bendingu með því að setja fingur þvert yfir hálsinn á sér. Hann hægði á bifreiðinni ef hún var að ganga úti á götu og starði á hana. Einu sinni þegar hún var að fara með dóttur sína á leikskóla og hann var að fara með konu sína í vinnu hafi hann ekið á gönguhraða og starað á hana allan tímann.                 Brotaþoli sagði ágreining milli fjölskyldu hennar og ákærða hafa byrjað fyrir um tveimur árum og nefnir annars vegar ásakanir um tryggingasvik og hins vegar að ákærði hafi verið að ógna dóttur hennar. Hún nefnir sem dæmi að hann hafi verið hjólandi eftir henni og verið að horfa á hana, eða akandi á bifreið eftir henni. Ef börnin voru að rífast, eins og krakkar geri, þá kom konan hans og skammaði börnin hennar. Mest allt „vesen“ hafi þó verið eftir árásina. Nefndi hún sem dæmi að ákærði hafi kallað dóttir hennar hóru og að hann hafi einu sinni ekið svo nálægt dóttur hennar þegar hún var á hjóli að hún hafi dottið af því. Aðspurð kvaðst brotaþoli ekki hafa klagað ákærða út af tryggingasvikum en ágreiningurinn milli þeirra hafi í raun byrjað fyrst eftir að þau komu upp. Þá kvaðst vitnið kannast við að hafa skrifað Facebook-færslu sem liggur fyrir í málinu en sagði þar ekki koma fram að þarna sé hún að skrifa um ákærða. Hún kvaðst hafa skrifað færsluna í kjölfar samskipta ákærða við dóttur hennar þegar hún var á vegum skólans að safna fyrir krabbameinssjúka. Aðspurð kvaðst hún ekki hafa séð ákærða með þennan hund áður en atvik gerðist. Þá staðfesti hún að göngufæri væri frá bakhlið húss hennar að heimili brotaþola. Vitnið F, systir E, sambýlismanns brotaþola, sagði brotaþola hafa hringt í sig og sagt að ákærði hefði barið hana og að E væri farinn. Hafi hún haldið að hann hafi farið á eftir ákærða en vitnið hafi óttast viðbrögð hans. Vitnið hafi svo farið til brotaþola sem hafi verið í mikilli geðshræringu og hafi dóttir hennar verið grátandi. Vitnið hafi þá hringt í G sem hafi einnig komið. Aðspurð um áverka á brotaþola sagði hún hana hafa verið rauða á vanganum. Vitnið sagði brotaþola hafi lýst atvikum fyrir henni svo að hún hafi verið að baða stelpuna og hafi þá heyrt hundinn gelta. Hún hafi svo farið út til að athuga með son sinn en þegar hún koma til baka hafi ákærði birst með hund. Hún hafi staðið í dyrunum og snúið sér við og svo fengið högg í andlitið og rankað við sér á gólfinu. Brotaþoli hafi sagt henni að ákærði aki oft framhjá húsinu og horfi upp í gluggann og sé með áreiti. Kvaðst vitnið hafa staðreynt þetta eitt sinn er hún gekk á eftir ákærða framhjá húsinu. Þá sagði hún ákærða hafa sagt sér að hann hefði áreiðanlegar heimildir fyrir því að E hafi látið tryggingar vita af því að hann teldi að ákærði væri að svíkja undan bætur. Vitnið H lögregluvarðstjóri kvaðst hafa ritað frumskýrslu málsins. Þegar þeir komu á vettvang hafi brotaþoli verið í miklu uppnámi, grátandi og rauð í framan, og sagði að ákærði hefði ráðist á sig og talað um að hann hafi verið með hund. Vitnið F hafi þá verið hjá brotaþola. Brotaþoli hafi verið með roða á kinn sem vitnið hafi tekið myndir af. Brotaþoli lýsti því að hún hafi sussað á hundinn og farið út að athuga með son sinn. Þegar hún kom til baka stóð ákærði fyrir utan útidyrnar hjá henni í dökkum jakka með svarta húfu með hund í bandi. Vitnið kvaðst ekki muna hvort hún sagði ákærða hafa ýtt henni inn eða kýlt hana inn og minnti að hún hafi sagt að hún hafi henst eftir ganginum. Þeir hafi síðan farið að leita að E, sambýlismanni brotaþola, en hún hafi óttast að hann yrði reiður þegar hann heyrði hvað hefði gerst. Hann hafi reyndar verið mjög rólegur þegar þeir hittu hann. Þeir hafi svo fundið ákærða í vigtarskúrnum við höfnina með hund og jakka sem passaði við lýsingu brotaþola. Ákærði hafi vitað að von var á lögreglu. Ákærði talaði mikið og reyndist hann vera undir áhrifum áfengis. Hann hafi talað um samskipti við brotaþola og hennar fólk og lýst ágreiningi. Hann hafi lýst leiðinni sem hann fór til vinnu og samkvæmt því fór hann ekki framhjá húsi brotaþola. Vitnið kvaðst ekki minnast þess að brotaþoli hafi sagt að hún hafi kastað upp. Vitnið I, fyrrverandi lögreglumaður, kvaðst hafa farið á vettvang og hitt þar vitnið F ásamt brotaþola sem var í miklu uppnámi og grét og sagði þeim að ákærði hefði kýlt hana í andlitið. Hún hafi heyrt hundinn sinn gelta og þá farið út og róað hann niður og séð síðan son sinn og kallað á hann. Þegar hún kom til baka sá hún ákærða, með hund, og hann hafi kýlt hana fyrirvaralaust með krepptum hnefa. Við það hafi hún kastast inn. Hún talaði um að vera aum í andlitinu og hafi þeir tekið mynd af henni. Vitnið kvaðst ekki muna eftir því að hún hafi talað um að hún hafi vankast, misst meðvitund eða kastað upp. F hafi lýst því að hún hefði áhyggjur af E og óttast að hann yrði reiður og myndi ganga í skrokk á ákærða. Þeir hafi því fyrst leitað að E. Þegar þeir hittu hann hafi hann reynst vera rólegur en vildi vita hvort það væri í lagi með brotaþola. Þeir hafi síðan hitt ákærða á vinnustað hans á [...] og var þá verið að landa. Ákærði hafi verið töluvert ölvaður. Hann sagðist vera nýkominn í vinnu og lýsti leiðinni sem hann fór til vinnu en samkvæmt henni hafði hann ekki gengið fram hjá húsi brotaþola. Ákærði var lítillega stressaður þegar þeir komu. Hann neitaði því að hafa framið líkamsárásina. Hann var klæddur ljósbrúnni skyrtu og jakki hékk á stól hjá honum. Hann var með hund af tegundinni border collie, svartan og hvítan að lit. Vitnið kvaðst ekki muna hvort hann sá áverka á brotaþola en hún hafi haldið mikið um andlitið og grátið. Hún talaði um að það hafi verið einhverjar erjur á milli þeirra og ákærða síðustu mánuði. Vitnið E, sambýlismaður brotaþola, kvaðst hafa farið að vinna fyrir klukkan átta þetta kvöld. Þegar hann kom heim hafi brotaþoli verið grátandi og skolfið en þar hafi einnig verið vitnin F og G. Vitnið sagði brotaþola hafa verið dálítið bólgin í andliti, á vinstra kinnbeini, og hafi mar komið út seinna og einnig bólga í herðunum á henni. Hann hafi sjálfur verið í hálfgerðu taugaáfalli og muni lítið. Seinna um kvöldið hafi brotaþoli sagt honum frá því sem gerðist. Hún kvaðst hafa heyrt eitthvað úti þegar hún var að baða dóttur þeirra. Skömmu seinna hafi hún farið út og þá hafi ákærði verið kominn. Hún hafi spurt hann hvað hann væri að gera og hann sagt að hann væri að fylgjast með hundi sem hann var með. Hún hafi sagt „ok“ og kvaðst hann halda að hún hafi ekki munað neitt meira fyrr en hún var komin niður á gólf og heyrði dóttur þeirra gráta. Vitnið sagði ágreining hafa byrjað milli fjölskyldu hans og ákærða um áramót 2013 og 2014 en dætrum þeirra hafi þá lent saman. Í febrúar 2014 hafi hann frétt að kona ákærða hefði sakað hann um að hafa tekið myndir út af Facebook-síðu hennar og sent tryggingunum. Hann hafi þá reynt að segja henni að hann hefði ekki gert það og í kjölfar þess hitti hann ákærða sem hafi ætlað að hjóla í hann og hafi sagt að hann ætlaði að stúta fjölskyldu vitnisins. Þetta hafi vitnið tilkynnt til lögreglu. Vitnið kvaðst hafa talað við [...] og starfsmann [...] eftir árásina eftir að hafa fengið vitneskju um að ákærði hafi verið undir áhrifum áfengis við vinnu. Þá hafi hann talað m.a. við bæjarstjóra vegna barnanna en hann hafi verið búinn að reyna að koma þeim í íþróttir, en ákærði hafi verið [...], og einnig vegna samskipta ákærða við dóttur hans í tengslum við söfnun sem hún tók þátt í. Vitnið kvaðst hafa haft samband við tryggingafélagið vegna ætlaðra bótasvika ákærða eftir að hafa unnið með honum. Ástæða þess að hann hringdi var sú að það komu upp erjur milli dætra þeirra og eftir það hafi dóttir ákærða sagt þá sögu, sem hafi borist út um allt, að vitnið tæki fólk hálstaki. Þá kvaðst hann ekki kannast við að hafa hótað ákærða lífláti og í því sambandi talað um fjórfalda jarðarför. Loks kannaðist hann við að hafa sagt frá því að ákærði hefði verið færður til blóðrannsóknar á Ísafirði vegna gruns um fíkniefnaneyslu. Vitnið G sóknarprestur kvaðst hafa verið beðin um að koma til brotaþola í umrætt sinn. Brotaþoli hafi verið í mjög miklu uppnámi, í raun verið í áfalli, hafi ætt um gólf og litla stjórn haft á gráti og raddstyrk. Hún hafi skolfið mikið og ekki ráðið við að halda á símtóli eða kaffibolla og endurtekið sig í sífellu og séu þetta einkenni áfalls. Brotaþoli hafi sagt að hún hafi verið að baða barnið og hafi síðan farið út á götu og yfir götuna þar sem sonur hennar var að leika sér á sparkvelli við skólann og talað við hann. Þegar hún kom til baka hafi hún hitt ákærða, það hafi komið til einhverra orðaskipta milli þeirra og hún fengið högg í andlitið. Hún hafi talað um að hafa legið á gólfinu, heyrt í barninu gráta og svo hafi sagan byrjað upp á nýtt. Hún sagði ákærða hafa verið með hund, svartan og hvítan. Brotaþoli hafi verið með áverka, daufan roða á kinn, en vitnið hafi séð þar stóran marblett daginn eftir. Þá kvaðst hún hafa hitt E þegar hann kom á meðan hún var þarna. Hann hafi lítið sagt og hafi í raun verið „úr leik“ og gerði ekki neitt. Þá sagði hún ákærða hafa komið til hennar eftir þetta og sagt henni að það væri verið að bera á hann sakir sem ættu sér ekki stoð. Vitnið B kvaðst búa við hlið ákærða og vera vinur hans. Hann kvaðst muna eftir því að hafa séð ákærða þetta kvöld, líklega um klukkan sex, að ganga út [...] og hafi hann þá gengið framhjá húsi vitnisins. Seinna hafi hann séð ákærða aftur þar sem hann sat inni í vigtarskúrnum þar sem verið var að vigta úr [...]. Þetta hafi verið korter eða tuttugu mínútum seinna en hann sá ákærða gangandi. Vitnið kvaðst ekki muna eftir að hafa séð ákærða oftar þennan dag. Hann kvaðst einnig hafa séð brotaþola skömmu áður en hann sá ákærða en hann hafi ekið framhjá henni þar sem hún var gangandi á leið niður að skólaplássinu, með hundinn. Vitnið J læknir lýsti því fyrir dómi að þegar brotaþoli kom til hans hafi hún verið í léttri geðshræringu. Hann hafi ekki séð aðra áverka á henni en margúl neðan við vinstra auga. Hann hafi ekki getað greint hvers vegna þessi margúll var en saga hennar var sú að hún hafi fengið hnefahögg í andlitið. Vitnið staðfesti vottorð sitt frá 7. nóvember 2014 og þá lýsingu sem þar kemur fram og kvaðst hafa skoðað brotaþola sjálfur og tekið niður upplýsingar. Þá sagði vitnið að allt sem sagt er um aðdraganda árásarinnar í vottorðinu sé haft eftir brotaþola. Vitnið K, nágranni brotaþola, sem búsett er að [...], kvaðst hafa verið heima þetta kvöld og telja að hún hafi verið í sófa í stofu með veikt barn. Aðspurð sagði hún stofuna væntanlega snúa að húsi nr. [...]. Hún kvaðst ekki muna eftir neinum mannaferðum þetta kvöld en hafa séð, þegar hún stóð upp úr sófanum, að lögreglubifreið var komin en heyrði hana ekki koma né heldur sá hún lögreglumennina. Vitnið kvaðst venjulega verða vör við ef hundurinn hjá brotaþola geltir þegar hann er úti og hafi hún orðið vör við að hundurinn var eitthvað úti þetta kvöld en muni ekki klukkan hvað. Venjulega heyrðist rosalega mikið í hundi brotaþola, það megi varla koma fugl yfir þá heyrist í honum. Vitnið kvaðst venjulega heyra vel þegar gengið er framhjá húsinu og þegar bifreiðar fara framhjá en hafi ekkert orðið vör við það þetta kvöld og hafi ekki séð ákærða þetta kvöld. Vitnið L rannsóknarlögreglumaður kvaðst hafa tekið myndir sem fyrir liggja í málinu. Myndirnar hafi verið teknar nokkurn veginn af leiðinni sem ákærði sagðist hafa gengið heiman frá sér niður á höfn. Einnig hafi hann tekið myndir af aðstæðum utandyra við heimili brotaþola. Þá staðfesti hann að hafa gert upplýsingaskýrslu um vegalengdir og að hafa mælt vegalengdina frá heimili ákærða niður á höfn og reiknað út áætlaðan göngutíma miðað við mismunandi forsendur. Aðspurður sagði vitnið að það væri hægt að ganga stystu leið milli heimila ákærða og brotaþola, sem væri kannski 80 metra loftlína, og komast milli húss og bílskúrs í anddyri á heimili brotaþola. Vitnið C sálfræðingur sagði brotaþola hafa verið í sálfræðimeðferð hjá henni, frá því í febrúar 2014 þar til í maí 2015, vegna þunglyndis og mikillar streitu. Brotaþoli hafi verið búin að vera veik áður en hún byrjaði að koma til hennar, með alvarlegt þunglyndi, kvíða, streitu og þráhyggju. Mikið álag hafi fylgt starfi hennar og var því ákveðið að hún myndi hætta að vinna í október 2014. Eftir það fóru að sjást batamerki. Vitnið sagði að mikilvægur þáttur í meðferð þunglyndis væri að auka virkni. Það hafi verið farið að ganga betur og sýnileg merki voru um bata í október 2014. Vitnið kvaðst hafa hitt brotaþola 7. nóvember 2014, fjórum dögum eftir árásina, og þá sagði hún frá því að hún hefði verið kýld. Brotaþoli hafi eftir árásina átt mjög erfitt, henni hafi liðið illa og verið hrædd og fundið fyrir miklum ótta og varnarleysi. Hún hafi verið búin að sofa illa og var með tilfinningasveiflur. Þegar þetta gerðist var hún farin að fara í göngutúra með hundinn og fannst eins og hún væri farin að ná tökum á þunglyndiseinkennunum en eftir þetta þorði hún ekki út og upplifði mikla ógn af ákærða sem var, að hennar sögn, oft að aka framhjá heimili hennar. Meðferð brotaþola hafi haldið áfram eftir árásina en þá hafi komið skýrt bakslag í meðferðina. Vitnið sagði brotaþola hafa greinst með einkenni áfallastreituröskunar. Vitnið hafi kannað þau einkenni aftur í desember og í janúar og þá hafi hún enn verið með mikið þunglyndi, hafi grátið mikið, verið hrædd og með tilfinningasveiflur. Hún hafi enn verið viðbrigðin og hrædd við að fara út og vera ein. Vitnið kvaðst tengja þessi einkenni beint við árásina. Kvíðinn hafi verið fyrir en hann hafði dvínað mikið fyrir árásina. Þá kvaðst hún ekki telja að brotaþoli hafi veitt sér áverkana sjálf en hún hafi ekki, að vitninu vitandi, verið með sjálfskaðahegðun. Aðspurð sagði vitnið að miðað við frásögn og upplifun brotaþola og ástand hennar þegar hún sá hana þá trúi hún því að hún hafi orðið fyrir árásinni. Þá séu engin merki um geðrof eða að þetta sé ímyndun brotaþola. Brotaþoli hafi verið bólgin og marin á vinstri kinn og upp undir auga þegar hún sá hana eftir árásina. Þá sagði vitnið að brotaþoli hafi ekki minnst á það að erfiðleikar væru í sambandi hennar við E. IV Ákærði neitar sök. Hann er ákærður fyrir líkamsárás, með því að hafa veitt brotaþola, A, eitt högg með krepptum hnefa í andlit, þar sem hún stóð við útidyr heimilis síns að [...] á [...], með þeim afleiðingum að hún féll við og lenti á gólfi innan við útidyrnar og hlaut bólgu og margúl neðan við vinstra auga og út til hliðar yfir kinnbein. Ákærði byggir sýknukröfu sína á því að ósannað sé að hann hafi framið þann verknað sem greinir í ákæru. Af framburði ákærða, brotaþola og vitna má ráða að óvild hefur verið á milli ákærða og fjölskyldu hans og brotaþola og fjölskyldu hennar í nokkurn tíma. Báðir aðilar virðast m.a. rekja þetta annars vegar til ágreinings sem kom upp á milli dætra þeirra og til þess að sambýlismaður brotaþola hafði samband við tryggingafélag og benti á hugsanleg tryggingasvik ákærða. Fyrir liggur að ákærði var við vinnu þetta kvöld á [...] og samkvæmt framlagðri vigtarskýrslu í málinu var fyrsta vigtun þetta kvöld klukkan 21.08. Ákærði bar um það í framburði sínum að hann hafi lagt af stað í vinnu fimmtán til tuttugu mínútur fyrir níu og fyrirliggjandi gögn um símtöl benda til þess að stýrimaður á bátnum hafi hringt í ákærða klukkan 19.42. Samkvæmt skýrslu lögreglu barst henni tilkynning um líkamsárásina klukkan 20.23 og samkvæmt framburði brotaþola, sem fær stuðning í framburði sambýlismanns hennar E, var hún ein heima með dóttur sína frá því fyrir klukkan átta. Af hálfu ákæruvalds er aðallega byggt á framburði brotaþola og hann talinn fá stuðning í öðrum gögnum. Brotaþoli hefur frá upphafi verið staðföst um að það hafi verið ákærði sem veittist að henni í umrætt sinn. Misræmi er í framburði hennar hvað varðar afleiðingar árásarinnar en það var fyrst við aðalmeðferð málsins sem hún bar um að hafa einnig hlotið áverka á öxl en sá framburður er í samræmi við framburð E fyrir dómi. Þá bar hún fyrst um það við aðalmeðferð málsins að hafa kastað upp eftir árásina en samkvæmt læknisvottorði lýsti hún þessu einnig við komu til læknis. Einnig komu þá fyrst fram hugleiðingar hennar um að vera kunni að hún hafi rotast við árásina, að dóttir hennar hafi ekki komið til hennar og kallað á hana heldur kunni að vera að hún hafi heyrt í henni í gegnum „barnapíu“ og nákvæmari lýsingar á ástandi ákærða, t.d. um að hann hafi verið með kæki. Þá bar hún um að hundur hennar hefði verið lokaður inni í þvottahúsi þegar atvik gerðust en það samrýmist ekki framburði vitnisins B sem bar um að hún hafi verið með hundinn úti. Hann sagði brotaþola þá hafa verið að ganga að skólaplássinu sem er í samræmi við þá leið sem brotaþoli sagðist hafa farið áður en hún hitti ákærða. Þá kvaðst B hafa skömmu síðar séð ákærða ganga framhjá heimili vitnisins og fimmtán til tuttugu mínútum seinna séð ákærða í vigtarskúrnum að vigta úr [...]. B taldi að öll þessi atvik líklega hafa gerst um sexleytið, en hvorki ákærði né brotaþoli báru um að hafa þá verið á ferðinni en ákærði taldi að hann hafi lagt af stað frá heimili sínu um tuttugu mínútum eftir að lögreglu barst tilkynning um árásina. Þá lýsti hann ferðum sínum í samræmi við það sem fram kom í skýrslu vitnisins B. Einnig liggur fyrir framburður vitnisins K um að hún hafi hvorki heyrt hund brotaþola gelta né heyrt til mannaferða þetta kvöld en það samrýmist ekki framburði brotaþola um að hundurinn hafi verið að gelta meðan hún var með barnið í baði. Með hliðsjón af því að framburður K var með þeim fyrirvara að hún heyrði alltaf hundinn gelta þegar hann væri úti og að samkvæmt framburði hennar væri það ekki óskeikult að hún heyrði alltaf til mannaferða telur dómurinn ekki að framburður hennar rýri sérstaklega trúverðugleika framburðar brotaþola. Þá var klæðnaður ákærða og sá hundur sem hann var með þegar lögregla hafði tal af honum í vigtarskúrnum eftir árásina í samræmi við lýsingar brotaþola. Telur dómurinn þó ekki að það styðji ekki sérstaklega framburð brotaþola um að ákærði hafi ráðist á hana þar sem stutt er á milli heimila þeirra. Loks reyndist ákærði vera ölvaður en brotaþoli lýsti því að hann hafi verið undir áhrifum. Samkvæmt fyrirliggjandi vottorði og framburði sálfræðings greindist brotaþola með áfallastreituröskun eftir atvikið auk þess sem bakslag kom í bataferli hennar vegna veikina fyrir árásina. Er þetta í samræmi við lýsingu brotaþola á líðan sinni á þeim tíma. Þetta verður þó ekki, eins og atvikum er háttað, talið vera til sönnunar um sekt ákærða. Ákærði hefur frá upphafi neitað sök og hefur framburður hans verið stöðugur. Ætla má að þau atvik sem á undan gerðust milli fjölskyldna ákærða og brotaþola hafi setið í ákærða en ekkert er þó fram komið sem bendir til þess að á þessum tímapunkti hafi ákærði haft sérstakt tilefni til að ganga lengra en áður í þeirra samskiptum og ráðast á brotaþola. Ljóst er að ákærði hafði svigrúm hvað varðar tíma og staðsetningu til að fremja það brot sem hann er ákærður fyrir en leiðin frá húsi ákærða í bakgarð brotaþola, og þar með að útidyrum húss brotaþola, er stutt og þar er göngufæri samkvæmt framburði brotaþola, framlögðum ljósmyndum og framburði vitnisins L rannsóknarlögreglumanns. Engin vitni eru hins vegar að því að ákærði hafi farið þessa leið. Þá er brotaþoli ein til frásagnar um að ákærði hafi verið á vettvangi brotsins þegar atvik gerðust og að ákærði hafi ráðist á hana. Sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik sem telja má honum í óhag hvílir á ákæruvaldinu og metur dómari hverju sinni hvort nægileg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé fram komin um hvert það atriði sem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti, sbr. 108. og 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Framburður brotaþola hefur að sumu leyti verið óstöðugur, eins og að framan hefur verið rakið, og í ósamræmi við framburð vitnisins B um atvik áður en árásin átti sér stað. Gegn neitun ákærða verður sakfelling ekki á honum byggð. Með vísan til þess verður því ekki talið að fram sé komin lögfull sönnun þess að ákærði hafi veist að brotaþola, eins og í ákæru greinir. Verður ákærði því sýknaður. Eftir úrslitum málsins, sbr. 2. mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008, ber að fella allan sakarkostnað málsins, sem er samtals 1.041.392 krónur, á ríkissjóð. Til sakarkostnaðar teljast málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Jónasar Þórs Jónassonar hrl., sem eru hæfilega ákveðin 900.000 krónur vegna starfa hans bæði á rannsóknarstigi og fyrir dómi, og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts, útlagður kostnaður verjandans, 35.700 krónur, og annar sakarkostnaður samkvæmt framlögðu yfirliti ákæruvalds, samtals 105.692 krónur. Af hálfu ákæruvalds flutti mál þetta Bryndís Ósk Jónsdóttir fulltrúi. Dóm þennan kveður upp Sigríður Elsa Kjartansdóttir dómstjóri. D Ó M S O R Ð: Ákærði, X, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins. Allur sakarkostnaður málsins, 1.041.392 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Jónasar Þórs Jónassonar hrl., 900.000 krónur, og útlagður kostnaður verjandans, 35.700 krónur.
Mál nr. 452/2015
Líkamsárás Ölvunarakstur Ökuréttarsvipting Einkaréttarkrafa Ómerkingu héraðsdóms hafnað
X var sakfelldur fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás með því að hafa veist að A, þáverandi unnustu sinni, sparkað og slegið í andlit hennar og líkama ásamt því að hafa slegið hana í höfuð með kertastjaka. Hann var á hinn bóginn sýknaður af ákæru fyrir aðra sérstaklega hættulega líkamsárás. Ekki var fallist á með ákæruvaldinu að ómerkja bæri héraðsdóm sökum þess að í því tilviki hefði ekki hefði verið lagt sérstakt mat á trúverðugleika framburðar ákærða og brotaþola. Þá var ómerkingarkröfu X, vegna rangs mats á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008, einnig hafnað. Við ákvörðun refsingar X var meðal annars litið til 3. mgr. 70. gr. laga nr. 19/1940 en líkamsárásin, sem var hrottaleg, beindist að unnustu hans á heimili hennar. Þá var X jafnframt sakfelldur fyrir ölvunarakstur.Var refsing X ákveðin fangelsi í tíu mánuði en fullnustu sjö mánaða hennar var frestað skilorðsbundið í tvö ár, auk þess sem staðfest var niðurstaða héraðsdóms um sviptingu ökuréttar og greiðslu sektar vegna ölvunarakstursbrotsins, svo og greiðslu miska- og þjáningabóta til A. 
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 18. júní 2015 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess aðallega krafist að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað hvað varðar fyrri lið ákæru ríkissaksóknara 12. mars 2014, en að niðurstaða um sakfellingu ákærða verði að öðru leyti staðfest. Til vara er þess krafist að ákærði verði sakfelldur samkvæmt fyrrnefndri ákæru auk ákæru lögreglustjórans á [...] 2. maí 2014. Í báðum tilvikum er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað, en að því frágengnu að refsing hans verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá dómi, en til vara að hún verði lækkuð. A krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 1.545.760 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. ágúst 2010 til 5. apríl 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. I Aðalkrafa ákæruvaldsins er reist á því að ómerkja beri hinn áfrýjaða dóm vegna þess ágalla á málsmeðferð að héraðsdómur hafi ekki lagt mat á trúverðugleika framburðar ákærða og brotaþola vegna sakargifta samkvæmt fyrri lið ákæru ríkissaksóknara 12. mars 2014, en með  dóminum var ákærði sýknaður af þeirri háttsemi sem honum er gefin að sök samkvæmt þeim ákærulið. Af gögnum málsins er ljóst að brotaþoli kærði ekki hina ætluðu árás 22. ágúst 2010 fyrr en 10. febrúar 2013. Í forsendum fjölskipaðs héraðsdóms er rakið að brotaþoli hafi komið á sjúkrahúsið á [...] 22. ágúst 2010 með þá áverka sem greinir í vottorði sjúkrahússins og að þar hafi jafnframt komið fram að brotaþoli hafi sagt ákærða hafa ráðist á sig. Þá hafi hún borið á sama veg hjá félagsráðgjafa sem starfi á sjúkrahúsinu. Brotaþoli hafi einnig sagst hafa skýrt mágkonu ákærða frá atvikinu um svipað leyti, en hin síðarnefnda hafi ekki kannast við það sem vitni fyrir dómi. Yrði að skoða framburð mágkonunnar í ljósi tengsla hennar við ákærða, en engu að síður þætti, í ljósi meginreglu sakamálaréttarfars um að ákæruvaldið beri sönnunarbyrði af öllu því sem ákærða er í óhag, ekki fært að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að brotaþoli hafi tjáð sig á þennan hátt í samtali sínu og mágkonunnar. Þá hafi enginn nema brotaþoli borið fyrir dómi með vissu um að hún og ákærði hafi verið saman umrætt kvöld og lægju engin gögn fyrir í málinu sem styddu það sérstaklega. Af þessum sökum hafi ákæruvaldið ekki gegn neitun ákærða fært fram lögfulla sönnun fyrir því að brotaþoli hafi verið á heimili ákærða 22. ágúst 2010 og hlotið af hans völdum þá áverka sem í ákæru greinir. Samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála metur dómari hverju sinni hvort nægileg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé fram komin um hvert það atriði sem varðar sekt við broti, þar á meðal hvaða sönnunargildi skýrslur ákærða hafi, vitnisburður, skjöl og önnur sönnunargögn. Þá metur dómari það enn fremur ef þörf krefur hvert sönnunargildi þær staðhæfingar hafa sem varða ekki beinlínis það atriði sem sanna skal en ályktanir má leiða af um það, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Framangreint sönnunarmat héraðsdóms ber það með sér að dómurinn hafi talið óþarft að meta trúverðugleika framburðar ákærða og brotaþola, þar sem engin gögn málsins bæru með sér að brotaþoli hefði verið á heimili ákærða það kvöld sem líkamsárás sú, sem hér um ræðir, var talin hafa átt sér stað samkvæmt ákæru. Stæðu því orð gegn orði um þetta grundvallaratriði við sönnunarmat í málinu og hafi ákæruvaldið þar af leiðandi ekki axlað þá sönnunarbyrði sem á því hvílir eftir 108. gr. áðurnefndra laga. Í ljósi þess sem rakið hefur verið eru ekki efni til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm af þeim sökum að ekki hafi verið lagt sérstakt mat á trúverðugleika framburðar ákærða og brotaþola. Verður þeirri kröfu ákæruvaldsins því hafnað. Ekkert er fram komið í málinu um að niðurstaða hins áfrýjaða dóms um mat á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi sé rangt svo einhverju skipti um úrlausn málsins, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008. Af þeim sökum verður ómerkingarkröfu ákærða einnig hafnað. II Samkvæmt 4. mgr. 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 er dómstólum heimilt, sé dæmt fyrir tvö eða fleiri brot, er annað eða sum varða fangelsi en hin sektum, að dæma sektir jafnframt fangelsi, svo sem gert var í héraðsdómi. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en fangelsisrefsingu þá, sem ákærði hlaut fyrir brot það sem hann var sakfelldur fyrir samkvæmt ákæru ríkissaksóknara. Til þyngingar refsingar ákærða fyrir það brot horfir samkvæmt 3. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga að brotið, sem var hrottafengið, beindist að unnustu hans á heimili hennar. Er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 10 mánuði, en fresta skal fullnustu 7 mánaða refsingarinnar skilorðsbundið eins og nánar greinir í dómsorði. Ákærða verður gert að greiða ⅔ hluta alls áfrýjunarkostnaðar málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en fangelsisrefsingu ákærða, X. Ákærði sæti fangelsi í 10 mánuði, en fresta skal fullnustu 7 mánaða refsingarinnar og sá hluti hennar falla niður að liðnum 2 árum frá uppsögu dóms þessa að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði greiði ⅔ hluta alls áfrýjunarkostnaðar málsins, samtals 1.153.640 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjenda sinna, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 620.000 krónur, auk útlagðs kostnaðar hans, 44.500 krónur, og Gísla M. Auðbergssonar hæstaréttarlögmanns, 124.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Arnbjargar Sigurðardóttur hæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur, svo og ferðakostnað hennar, 64.900 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 12. maí 2015. Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð þriðjudaginn 17. mars, er höfðað með tveimur ákærum á hendur X, kt. [...], [...], [...]. Fyrri ákæru gaf ríkissaksóknari út hinn 12. mars 2014 og er hún fyrir „neðangreind brot gegn fyrrum unnustu [ákærða], A, [sem ákærði hafi framið] á [...] sem hér greinir: 1.         Sérstaklega hættulega líkamsárás, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 22. ágúst 2010 á ofangreindu heimili sínu að [...] veist með ofbeldi að A og sparkað ítrekað í líkama hennar og höfuð. Af þessu hlaut A bólgu yfir vinstra hluta andlits, bólgu og skrámu á nef, bólgu aftan við hægra eyra og tvær kúlur á höfuð, mar á handarbak, upp- og framhandlegg hægri handar, mar yfir vinstri axlarvöðva og á vinstri framhandlegg, mar á brjóstkassa og eymsli í hálsi og mjóbaki. 2.         Sérstaklega hættulega líkamsárás, með því að hafa, aðfaranótt sunnudagsins 10. febrúar 2013, að [...], veist að A, sparkað og slegið í andlit hennar og líkama ásamt því að hafa slegið hana í höfuð með kristalkertastjaka. Afleiðingar árásarinnar urðu þær að A hlaut kúlu aftan á hnakka hægr[a] megin, á vinstri hlið höfuðs og ofan við vinstra eyra, mar aftan á baki, á vinstri upphandlegg, hægri framhandlegg, við vinstri úlnlið og aftan á hægra læri. Þá hlaut hún skurð á vinstra handarbak sem sauma þurfti saman og bólgu á varir. Teljast brot þessi varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“   A, kt. [...], gerir þá kröfu að ákærði verði dæmdur til að greiða henni kr. 1.545.760,- í skaða- og miskabætur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 22. ágúst 2010 til 5. apríl 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Auk þessa er krafist hæfilegrar þóknunar vegna starfa réttargæslumanns að mati dómara eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi auk virðisaukaskatts. Síðari ákæru gaf lögreglustjórinn á [...] út hinn 2. maí 2014 og er hún „fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa aðfaranótt mánudagsins 10. mars 2014, ekið bifreiðinni [...], undir áhrifum áfengis (alkóhólmagn í blóði reyndist 1,99‰), stutta vegalengd á bifreiðastæði við afgreiðslu [...] við [...] á [...]. Telst þetta varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987, með síðari breytingum. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar, til greiðslu sakarkostnaðar og til sviptingar ökuréttar, samkvæmt 101. og 102. gr. nefndra umferðarlaga.“ Ákærði neitar sök. Að því er varðar síðari ákærulið í ákæru ríkissaksóknara neitar ákærði að hafa sparkað í A og neitar að hafa slegið hana með kertastjaka en viðurkennir að þau hafi tekist á og hann slegið hana, en það hafi verið í sjálfsvörn. Ákærði krefst sýknu en til vara krefst hann vægustu refsingar sem lög leyfi. Verjandi hans krefst málsvarnarlauna úr ríkissjóði. Málin voru sameinuð. Málavextir Ákæra ríkissaksóknara, fyrri ákæruliður Samkvæmt lögregluskýrslu kom A, hér eftir nefnd brotaþoli, til lögreglu 19. febrúar 2013 vegna mála sem í skýrslunni eru sögð „varða samskipti hennar og X“, ákærða í málinu. Sagði hún þá meðal annars svo frá að ákærði hefði, hinn 22. ágúst 2010, að heimili sínu í [...], sparkað í sig, svo hún hefði orðið bólgin í andliti og fengið mikla verki. Hún hefði farið á sjúkrahús eftir þetta en ekki leitað til lögreglu. Samkvæmt vottorði úr bráðasjúkraskrá [...]sjúkrahússins á [...] kom brotaþoli þangað kl. 15:31 hinn 22. ágúst 2010. Er haft eftir henni að hún hafi daginn áður farið út að borða með unnusta sínum, þau hafi eitthvað farið að kýta og þegar heim til hans hafi verið komið hafi hann hrint henni svo hún hafi dottið í gólfið og sparkað í nokkur skipti í höfuð hennar. Um skoðun á henni segir í vottorðinu: „Hún er mjög sjokkeruð að sjá. Höfuð: Hún er greinilega bólgin yfir [vinstri] hluta andlits, sérstaklega yfir kinnbeini og fyrir framan eyra. Einnig nokkuð bólgin á nefi og það er skráma [vinstra] megin á nefi. Einnig bólga fyrir aftan [hægra] eyra og 2 aðrar kúlur á höfði. Við þreifingu á andlitsbeinum er hún mjög aum yfir [vinstri] zygomaticus og yfir [vinstri] sinus og einnig kjálka, bæði efri og neðri. Finnst vera skrítin tilfinning eiginlega báðum megin í andliti, þó ekki eins og náladofi. Það er sársaukafullt að bíta tönnum saman og getur ekki opnað munninn að fullu. Öll andlitsbein eru stabil. Ekki blóð úr eyrnagöngum. Það eru mikil eymsli þegar þreifað er yfir nefi en ekkert óstabilitet þreifast. Öll andlitsmimik eru eðlileg og sjón í lagi. [Hægri] handleggur: Það er mar ofan á handarbaki, fyllir nær allt handarbakið. Það er einnig mar dorsalt á framhandlegg og 2 á upphandlegg, þetta er allt byrjandi mar. Mjög aum við þreifingu. Þó ekki aum í olnbogalið, úlnlið eða öxl og allar þreifingar í þessum liðum eðlilegar. [Vinstri] handleggur: Það er stórt mar yfir deltoid vöðva og einnig mar dorsalt á framhandlegg. Það er í lagi með öxl, olnboga og úlnlið. Það má sjá mar á thorax, rétt fyrir neðan axilluna á bakinu [vinstra] megin. Það eru eymsli paravertebralt í hálsi, ekki bankaum yfir hryggjatindum á hálsi eða bakinu, en eymsli við þreifingu í mjóbaki og paravertebralt þar. Allar hreyfingar í baki eru þó í lagi en hún heldur mjóbakinu svolítið stífu.“ Undir vottorðið ritar B læknir. Samkvæmt vottorði C háls-, nef- og eyrnalæknis, dags. 11 nóvember 2013, kom brotaþoli til læknisins hinn 25. október 2010, þar sem hún hefði orðið fyrir líkamsárás tveimur mánuðum áður og þá fengið högg á höfuð, andlit og háls. Í vottorðinu segir að við skoðun hafi verið að sjá „svolitla þykknun á vinstri kinn, eðlilegar andlitshreyfingar og skoðun [að öðru leyti] innan eðlilegra marka. Virtist vera með smá blóðgúl í vinstri kinn sem var að fara og hverfa en virtist ganga frekar hægt.“ Þá segir í vottorðinu að brotaþoli hafi komið í eftirlitsskoðun til læknisins hinn 11. ágúst 2011. Hafi bólga á andliti þá verið gengin niður. Áður hafi D lýtalæknir sprautað í hægri kinn hennar vegna skekkju á brosi. Við skoðun hafi komið í ljós að munnvik hægra megin hafi verið aðeins lægra, sem hugsanlega hafi verið vegna sprautunnar, en annað eðlilegt. Samkvæmt vottorði D lýtalæknis, dags. 5. nóvember 2013, kom brotaþoli til læknisins hinn 8. ágúst 2011 og hafi þá sagst hafa fengið áverka ári áður eftir spark í andlit. Við skoðun hafi hún verið „með dýpri nasolabiallínu vinstra megin, þ.e.a.s. hrukkulínan milli vinstri kinnar og munns. Er þó ekki lömuð en áberandi er þó hve vöðvakraftur vinstri andlitshelmings er minni en hægra megin. Þar er áberandi munur og þegar hún talar er eins og munnvik séu aðeins skökk vegna sömu orsaka. Útlitslega séð er hægt að minnka þetta örlítið með því að sprauta fylliefni undir nasolabialhrukkuna til að [mýkja] þetta örlítið og það var gert“. Þá segir í vottorðinu að brotaþoli hafi hitt lækninn að nýju hinn 3. júní 2013 og hafi hún þá sagst hafa fengið spark á vinstri andlitshelming í febrúar. Við skoðun hafi verið „greinilegt að andlitið virkaði skakkt en aðallega virðist efri vör vinstra megin vera slappari þegar hún talar og hangir þar aðeins meira niður þannig að eins og tonus vöðvanna sé ekki eins mikill vinstra megin eins og hægra megin. Það er þó ekki full lömun á tauginni, hún getur brosað, hún getur talað en bara eins og vöðvatonusinn sé ekki eins mikill. Húðskyn er eðlilegt. Þegar bankað er yfir fascialis taugina, þ.e.a.s. andlitstaugina sem hefur með andlitsvöðvana að gera á þessu svæði er hún aum þar yfir vinstra megin en ekki hægra megin. Óþægindi niður eftir kinn yfir tauginni vinstra megin. Álitið var eins og fyrr að taugin sé aðeins löt, þó ekki lömuð. Erfitt að gera sér grein fyrir hvort þetta sé versnun frá því 2 árum áður eða ekki. Ekki var gerð aðgerð eða frekari meðferð planlögð en henni var ráðlagt að gefa þessu tíma enda fannst sjúklingi þessi einkenni versna við þennan seinni áverka. Erfitt er að gera sér grein fyrir batahorfum þannig að líklega er þessi taugalömun sem að hluta til virðist vera í andlitstaug varanleg, hún allavegana var til staðar 08. 08. 2011 og þegar maður skoðar sjúkling u.þ.b. 2 árum seinna virðist enginn bati hafi orðið þarna á. Geri ekki ráð fyrir að taugin nái sér eða það sé hægt með aðgerðum að lagfæra þetta. Ef hins vegar taugin verður algerlega lömuð myndi horfa allt öðru vísi við. Þá yrði hægt að gera aðgerð til að fá betri function eða leiðni í þessa taug.“ Samkvæmt vottorði E félagsráðgjafa á sjúkrahúsinu á [...] kom brotaþoli til hennar hinn 25. ágúst 2010 í kjölfar komu á slysadeild hinn 22. ágúst „í kjölfar meints ofbeldis á henni af hálfu kærasta síns“, ákærða. Hafi hún komið reglulega til félagsráðgjafans „til úrvinnslu áfalls og til að fá aðstoð við að setja nýjan ramma utan um líf sitt, þ.e. að slíta sambandi við [ákærða].“ Hafi hún sýnt sterk einkenni kvíða og hræðslu, átt erfitt með svefn og óttast viðbrögð ákærða við sambandsslitum. Henni hafi svo gengið ágætlega að slíta tengsl við ákærða, farið að vinna einhverjum vikum eftir atburðinn og í nóvember hafi hún verið farin „að geta notið lífsins betur, losa um einangrun og hitta vinkonur.“  Ákæra ríkissaksóknara, síðari ákæruliður  Samkvæmt frumskýrslu lögreglu barst tilkynning klukkan 04:13 hinn 10. febrúar 2013 um hávær öskur í konu úr íbúð í [...], líklega íbúð [...]. Á vettvangi hafi brotaþoli opnað þar fyrir lögreglu og verið í miklu uppnámi, með áverka í andliti og blóðugar hendur. Á vettvangi hafi ákærði einnig verið og er haft eftir honum í frumskýrslu að þau hafi rifist og það farið úr böndunum. Var ákærði handtekinn og fluttur af vettvangi en brotaþoli flutt á slysadeild. Þá hafi ákærði verið færður á slysadeild klukkan 05:10. Í málinu liggja fyrir ljósmyndir sem lögregla tók á vettvangi. Sjást meðal annars brotnir kertastjakar á gólfi og að glerplata á sófaborði er skökk. Þá segir að blóðblettir hafi fundist á sófa. Einnig sést á myndum blóð við eldhúsvask og á eldhúsgólfi og brotin flaska á eldhúsgólfinu. Þá sjást á myndum blóðblettir á gangi íbúðarinnar og blóðkám á svalahurð og vegg við hana, og einnig segir í gögnunum að blóðkám hafi verið á svölunum sjálfum. Tekið var blóðsýni úr ákærða til alkóhólákvörðunar klukkan fimm um morguninn. Samkvæmt vottorði rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði við Háskóla Íslands mældist magn alkóhóls í sýninu 2,11‰. Ekki er í málinu vottfest skjal um að sýni hafi verið tekið úr brotaþola, en þess er getið í frumskýrslu lögreglu að svo hafi verið gert. Segir í yfirliti lögreglu að skjal með niðurstöðu alkóhólákvörðun taki til sýna úr báðum aðilum. Skjalið greinir tvær, annars vegar þá sem rakin hefur verið og varðar sannanlega ákærða. Hin niðurstaðan hljóðar um 1,63‰ og verður miðað við að hún taki til brotaþola. Samkvæmt áverkavottorði, undirrituðu af F lækni, dags. 1. mars 2013, kom brotaþoli á bráðamóttöku hinn 10. febrúar 2013. Hafi hún þá verið „sjokkeruð að sjá“ og grátið. Hún hafi verið með kúlu aftan á hnakka hægra megin og aðra á vinstri hlið höfuðs, verið aum við þreifingu neðst á hálsi og þreifiaum „yfir paravertebral vöðva á hálsi. Getur hreyft háls í alla hreyfifleti en fær eymsli við að reigja höfuðið aftur og einnig fær hún eymsli þegar hún setur höku niður í bringu. Það er að sjá mar aftan á baki í hæð við C7 sem nær frá hægri öxl og út á þá vinstri, um 10 cm á lengd. Er um 3 cm breitt. Hún er með bólgnar varir og hefur blætt úr þeim. Er að sjá blóð í kringum munn. Útlimir: Það er að sjá mar á innanverðum upphandleggnum vinstra megin. Einnig er að sjá mar á vinstri úlnlið. Á vinstra handarbaki er skurður sem að saumaður er með 3 sporum. Einnig er að sjá á hægri framhandlegg 2 marbletti á stærð við 5 krónu peninga.“ Í vottorðinu segir einnig að hún hafi komið að nýju daginn eftir og þá hafi verið teknar Röntgen-myndir af hálsi og brjósthrygg en engir brotáverkar hafi greinst. Við skoðun hafi sést greinilegur marblettur aftan á hægra læri, um sex til sjö cm á lengd og einn í þvermál þar sem mest hafi verið. Þá hafi hún kvartað yfir „töluverðum eymslum yfir vinstra parietalsvæði og eru nokkur eymsli þar við þreifingu. Þreifast greinilega kúla þar sem hún er mjög aum. Hún er sirka 4 cm fyrir ofan vinstra eyra. Ekki eru nein merki um haematom eða mar í gegnum hárið. Einnig er hún með nokkur eymsli á bak við vinstra eyra. Hugsanlega smá punktmarblettur sem er um sirka ½ x ½ cm að stærð. Er þá aðallega aum við þreifingu. Ekki augljós merki um yfirborðsáverka. Þá er hún mjög aum í vinstri hendi þar sem hún hafði verið saumuð“. Brotaþoli hafi komið að nýju í saumatöku hinn 22. febrúar. Hafi þá verið sýking í kring um skurðsárið og hafi hún verið sett á sýklalyf í vikutíma. Samkvæmt áverkavottorði undirrituðu af F lækni, dags. 28. febrúar 2013, kom ákærði á bráðamóttöku hinn 10. febrúar 2013. Hann hafi verið sýnilega ölvaður en sagt skýrlega frá atvikum frá sínum sjónarhóli. Skyrta hans hafi verið blóðug yfir vinstri framhandlegg. Um skoðun segir meðal annars: „Áverka var að sjá á vinstri handlegg. Það var að sjá eitt skurðsár dorsalt rétt neðan við olnboga, var grunnt örlítið gapandi. Sett var 1 spor í sárið og síðan settur steristrip plástur yfir. Annað sár var meira distalt, um 5 cm ofan við úlnlið, um 2 cm á lengd. Við fyrstu sýn virtist það ekki vera djúpt en þegar búið var að deyfa í sárið og farið var með pincettu niður þá virtist það liggja undir húðlagið. Annað sár sem lá volart virtist vera útgangsport sársins. Sett voru 2 spor í sárið dorsalt en sárið sem var volart var skilið eftir opið, lokað með steristripi. Hann var með eðlilega hreyfigetu í öllum fingrum og virtist hnífsblaðið rétt hafa aðeins farið undir húðlagið. Ekki var að sjá sinaskaða. Hann var töluvert bólginn fram á handarbak alveg upp undir kjúkur. Var þreifiaumur yfir metacarpalbeini I og II aðallega. Hann var með fulla hreyfigetu um úlnlið en töluvert verkjaður í öllum framhandleggnum. Einnig var að sjá stórt bitfar um miðjan framhandlegg lateralt. Hann var með rispur inni í hægri og vinstri lófa. Einnig var að sjá fleiðursár á hægri framhandlegg sem var plástrað. Ekki var að sjá áverka annarsstaðar á líkama.“ Síðar sama dag hafi ákærði komið í endurmat og þá verið tekin Röntgen-mynd af framhandlegg sem ekki hafi sýnt beináverka. Skoðun hafi sýnt að „distal status“ hafi verið í lagi og engin merki verið um taugaskaða. Hafi hann getað hreyft alla fingur. Enn hafi hann haft verki og bólgur eftir stungusár og bit. Samkvæmt vottorði E félagsráðgjafa á sjúkrahúsinu á [...] kom brotaþoli til hennar í kjölfar þess að hafa leitað á slysadeild hinn 10. febrúar 2013. Hafi brotaþoli lýst því að hún hafi átt erfitt með að slíta alveg tengslin við ákærða og hafi þau tekið saman að nýju og gengið vel í fyrstu. Hafi hún komið í regluleg viðtöl hjá félagsráðgjafanum og meðferðartímabil verið frá 20. febrúar 2013 til 24. október 2014. Segir í vottorðinu meðal annars að brotaþoli hafi lýst vaxandi líkamlegri og andlegri þreytu og megi líklega rekja þau einkenni að verulegu leyti til langvarandi streitu og kvíða og hræðslu. Hafi brotaþoli sveiflast mjög tilfinningalega gagnvart ákærða og í senn haft áhyggju af honum og vitað að hún þyrfti að slíta sig frá honum. Segir svo í vottorðinu að „ítrekað ofbeldi sem [brotaþoli hafi] orðið fyrir“ hafi að mati félagsráðgjafans „klárlega sett sitt mark á konuna. Hún [lýsi] sífelldri þreytu, dofaeinkennum og skertu jafnvægi sem vel [geti] verið einkenni áfallastreitu.“ Ákæra sýslumannsins á [...] Samkvæmt lögregluskýrslu barst hinn 10. mars 2014 klukkan 02:38 tilkynning um að ölvaður ökumaður hefði komið að bifreiðastöðinni [...] á bifreiðinni [...] og væri vitni að akstrinum, G. Ökumaður hefði hlaupið frá stöðinni þegar hann hafi orðið þess var að hringt var á lögreglu. Er lögregla hefði verið á leið á vettvang hefði hún orðið vör við mann á hlaupum við [...]götu [...] og hafi hún þekkt hann sem ákærða. Hafi hann verið hlaupinn uppi og handtekinn og hafi kveikjuláslyklar bifreiðarinnar fundist í vasa hans. Segir í skýrslunni að ákærði hafi verið „margsaga um hvort hann hefði ekið bifreiðinni eða ekki“, og hafi hann borið öll merki ölvunar við handtökuna. Tvívegis var tekið blóð úr ákærða til rannsóknar, klukkan 03:15 og klukkan 04:45. Samkvæmt vottorði rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði við Háskóla Íslands mældist alkóhól 1,99‰ í fyrra sýni en 1,55‰ í hinu síðari. Tekin var skýrsla af ákærða eftir handtökuna og neitaði hann þá að tjá sig um sakarefnið. Hinn 11. apríl 2014 gaf ákærði skýrslu hjá lögreglu og sagði þá að vinur sinn, H, hefði ekið bifreiðinni frá heimili ákærða og að leigubifreiðastöðinni. Hinn 14. apríl 2014 gaf H skýrslu hjá lögreglu. Kvaðst hann hafa ekið bifreið ákærða þessa nótt frá heimili ákærða og að leigubifreiðastöðinni. Hefði hann skilið bifreiðina þar eftir og farið þaðan gangandi. Skýrsla ákærða og framburður vitna fyrir dómi Ákæra ríkissaksóknara, fyrri ákæruliður Ákærði sagði samband sitt og brotaþola hefði verið mjög gott, en stormasamt. Áfengisneysla hefði valdið vandamálum í sambandinu og ættu þar bæði sök. Væri brotaþoli mjög skapbráð og hefði gert margt á hlut ákærða, sem ekki hefði farið lengra. Sjálfur ætti hann enga ofbeldissögu og hefði aldrei lagt hendur á nokkurn mann. Hann hefði hins vegar oft þurft að verja sig þegar brotaþoli hefði fengið „bræðisköst“. Sambandið hefði varað í um níu ár, en þau hefðu aldrei átt sameiginlegt heimili, þótt slíkt hefði stundum komið til tals. Sambandinu væri nú lokið, þótt ákærði gæti ekki nefnt ákveðna dagsetningu í því samhengi. Síðast hefðu þau verið saman sem par, fyrir hálfu ári, eða svo. Spurður um þetta kvöld sagðist ákærði ekki muna hvort þau brotaþoli hefðu farið saman út þá, en sagði engin gögn málsins styðja að hún hefði verið hjá sér um kvöldið. Áverkar sem hún hefði verið með daginn eftir, væru ekki af sínum völdum.  Brotaþoli sagði samband þeirra ákærða hafa staðið í átta ár eða svo, og hafa verið stormasamt, tilfinningaríkt og flókið. Víndrykkja, afbrýðisemi og misskilningur hefði spillt fyrir þeim. Bæði hefðu neytt áfengis en ákærði þó í meira mæli en hún. Spurð um fyrri ákæruliðinn sagði brotaþoli að þau hefðu farið út að borða og eftir það á skemmtistað þar sem þau hefðu verið langt fram eftir nóttu. Þar hefði hún dansað tvo eða þrjá dansa við annan mann, en hætt því þegar vinkona sín hefði bent sér á að ákærði hefði staðið reiður á dansgólfinu með kreppta hnefa. Brotaþoli hefði þó ekki tekið því neitt alvarlega því kvöldið hefði verið búið að vera „mjög skemmtilegt“. Þau hefðu farið með leigubifreið heim til hans og strax í forstofunni hefði hafist rifrildi og ákærði fljótlega hrint sér í gólfið og byrjað að sparka í sig, fyrst í hliðina, í kring um brjóstkassa og út á handlegg, en svo í höfuðið margoft. Brotaþoli hefði farið inn í herbergi ákærða og læst að sér, en hann hefði átt lykil og hefði opnað og komið inn og þar haldið áfram um stund. Kvaðst brotaþoli ekki muna frekar eftir sér fyrr en hún hefði vaknað í rúmi í herberginu daginn eftir. Hefði hún farið heim til sín, lagt sig en ákveðið eftir það að fara á sjúkrahús vega verkja, einkum höfuðverkja. Brotaþoli sagðist hafa hringt í mágkonu sína, vitnið I, og sagt henni hvað gerst hefði. Hefði mágkonan komið til brotaþola sama dag eða daginn eftir og séð áverkana. Brotaþoli sagði að ákærði hefði oft komið til sín dagana eftir þetta og viljað „gera allt til þess að laga þetta“ og hefði meðal annars séð um innkaup fyrir hana. Hann hefði sýnt henni „fram á það að hann var sjálfur ekki ánægður með það sem gerðist“, og hefði það átt þátt í því að hún hefði ákveðið að kæra atvikið ekki til lögreglu. Vitnið I, mágkona ákærða, var spurð hvort hún hefði talað við brotaþola í ágúst 2010. Kvaðst hún hafa farið tvisvar og talað við hana, en ekki muna hvenær það hefði verið nákvæmlega. Þá kvaðst hún ekki muna orðaskiptin nákvæmlega, en þær hefðu rætt deilur sem verið hefðu milli ákærða og brotaþola og áfengisneyslu þeirra. Hefði vitnið sagt að skoðun sín væri „að þau ættu að hætta því, en nákvæmlega hvað okkur fór á milli man ég ekki“. Vitnið sagðist ekki hafa séð áverka á brotaþola og ekki muna til þess að brotaþoli hefði sagt við sig að ákærði hefði lagt hendur á hana. Nánar spurð neitaði hún að brotaþoli hefði sagt að orðið hefðu átök þar sem hún hefði meiðst. Brotaþoli hefði sagt sér að hún væri þreytt og vansvefta, og það hefði ekki leynt sér, auk þess sem hún hefði eflaust glímt við eftirköst áfengisneyslu og verið útgrátin. Ekki hefðu verið, vitninu vitanlega, átök milli ákærða og brotaþola, en vitnið tók fram að það hefði ekki verið daglegur gestur hjá þeim. Vitninu voru sýndar myndir af brotaþola, sem liggja fyrir í málinu, og sagði vitnið að brotaþoli „hefði verið vansvefta, útgrátin og örugglega verið timbruð eftir fyllerí, en svona var hún ekki.“ Vitni J, sonur ákærða, kvaðst hafa átt heima hjá föður sínum í mörg ár, fram á árið 2011. Herbergi vitnisins hefði verið við hliðina á innganginum í húsið og hefði hann því tekið eftir mannaferðum í og úr húsinu. Vitnið sagði að í ágúst 2010 hefði hann verið að vinna síðari hluta dags en almennt verið mjög mikið heima á kvöldin. Sagðist vitnið hafa verið heima umrætt kvöld og vísaði til þess að á þessum tíma hefði það sofið heima hjá sér allar nætur og hefði hvergi annars staðar getað verið. Hann hefði verið heima eiginlega hvert einasta kvöld að spila tölvuleiki. Kvaðst vitnið ekki kannast við að nein átök hefðu orðið milli ákærða og brotaþola á þessum tíma. Vitnið K vinnufélagi brotaþola kvaðst muna eftir því að hafa hitt ákærða og brotaþola í nokkur skipti saman á [...]. Hugsanlega hefði eitt skiptið verið í ágúst 2010. Kvaðst vitnið muna eftir því að ákærði hefði orðið afbrýðissamur vegna þess að brotaþoli hefði dansað við annan mann og hefði vitnið þá sagt við hana „að það væri kannski sniðugt hjá henni að hætta að dansa við hann.“ Vitnið B læknir staðfesti vottorð sitt. Vitnið sagði þá áverka sem brotaþoli hefði verið með hefðu getað komið heim og saman við frásögn hennar. Batahorfur hefðu verið góðar. Hugsanlega yrðu slíkir áverkar til þess að menn misstu daga úr vinnu, en ekki marga. Vitnið E félagsráðgjafi sagði brotaþola hafa leitað á slysadeild sjúkrahússins í ágúst 2010 og í framhaldi af því hefði henni verið vísað til vitnisins. Þeirra fyrsta viðtal hefði verið 25. ágúst og þá hefði sést á andliti brotaþola og eitthvað á höndum hennar, að því er vitnið minnti. Fyrst og fremst hefði brotaþola verið brugðið og hún verið skelkuð. Hefði brotaþoli viljað fá aðstoð við að slíta sambandinu, sem hún hefði verið í lengi. Brotaþoli hefði verið í viðtölum við vitnið fram yfir næstu áramót og þá verið komin „á góða leið“, ef svo mætti segja. Hefði brotaþoli sýnt ýmis einkenni sem þekktust hjá konum sem átt hefðu í ofbeldisfullu sambandi. Ákæra ríkissaksóknara, síðari ákæruliður Ákærði tók fram að hann myndi atvikið ekki í smáatriðum, enda hefði hann verið ölvaður og þau brotaþoli bæði. Þá hefðu allt gerst hratt, þegar í íbúð brotaþola hefði verið  komið. Þau hefðu farið saman í matarboð í heimahús um kvöldið, en eftir það á [...]. Þaðan hefðu þau farið með leigubifreið heim til hennar. Þar hefðu þau fljótlega farið að þrasa og hún tekið upp vasahníf, svo sem hún væri vön. Ákærði hefði þá orðið hræddur, enda hefði hún stungið hann áður, og reynt að ná af henni hnífnum. Sá leikur hefði eitthvað borist um íbúðina en að lokum hefði hann náð af henni hnífnum, en áður hefði hann fengið þrjú sár á hendina, þar af eitt í gegn. Þá hefði brotaþoli reynt að stinga hann í bakið. Ákærði hefði tekið utan um brotaþola, til þess að róa hana, en þá hefði hún bitið hann í hendina og hefði hann borið tannaför eftir í hálfan mánuð. Eftir þetta hefði „leikurinn [borist] þarna eitthvað um húsið og endirinn er sá að við dettum um eitthvert tréborð inni í stofunni, sem var með glerplötu, og á því voru einhverjir kertastjakar sem náttúrulega duttu niður og brotnuðu“. Eftir þetta hefði ákærði náð að róa brotaþola, en hún hefði tekið síma og hringt á lögreglu. Ákærði hefði tekið af henni símann, enda hefði sér fundist lögreglan búin að koma „nógu oft“ til þeirra. Ákærði hefði farið í yfirhöfn sína og byrjað að þurrka upp blóð af gólfinu en þá hefði lögreglu borið að garði og hún handtekið ákærða. Fossblætt hefði úr höndum ákærða en hann hefði samt verið fluttur í fangageymslu en brotaþola verið ekið á sjúkrahús. Ákærði var spurður hvort hann hefði getað flúið úr íbúðinni en sagðist ekki hafa átt möguleika á því. Brotaþoli hefði reynt að stinga sig í bakið og væru göt á baki skyrtu hans eftir það. Leðurjakkinn sem hann hefði verið í væri hins vegar heill, enda hefði hann farið úr honum þegar hann kom inn í íbúðina. Á sjúkrahúsinu um nóttina hefði bakið ekkert verið skoðað og því væru ekki til læknisfræðileg gögn um áverka á bakinu, sem hefðu bæði verið eftir stungu og klór.  Brotaþoli sagði þau ákærða hafa farið út um kvöldið, en í leigubifreiðinni heim til hennar á eftir hefði ákærði sagt að hún hefði verið „mjög köld við hann“ þetta kvöld. Hefði hún þá sagt honum að koma ekki með sér inn heldur fara heim til sín. Hefði hún svo yfirgefið bifreiðina og farið ein inn til sín. Þegar hún hefði verið komin inn hefði ákærði fljótlega knúið dyra og það fast og hún þá ákveðið að opna svo „hann myndi ekki gera eitthvað“. Þegar hún hefði opnað hefði hann sparkað beint framan í hana og aftur þegar hún hefði legið í gólfinu. Hún hefði reynt að slá til baka og reynt að losa sig við hann. Þessar ryskingar hefðu borist um alla íbúðina og í eitt skipti, er ákærði hefði haldið um höfuð hennar, hefði hún bitið hann. Hefði hann þá byrjað að „láta höggin dynja“ og þau þá verið komin í stofusófann. Hefði hann þá meðal annars barið sig í höfuðið með kristalskertastjaka. Hún hefði tekið stálkertastjaka og ætlað að verja sig með honum, en ákærði tekið hann af henni. Þá hefði hún hlaupið til að ná í síma en ákærði einnig tekið hann af henni. Loks hefði hún náð í lítinn hníf til að ógna ákærða með, en ákærði einnig náð honum. Hún sagðist ekki muna til þess að hafa reynt að stinga ákærða með hnífnum, en hún hefði otað hnífnum að honum til að halda honum frá sér. Ákærði hefði þá verið „með hendurnar úti um allt til þess að reyna að taka hann af“ brotaþola. Hefði hann getað fengið stungusár vegna þess. Hún kvaðst ekki muna til þess að hafa reynt að stinga ákærða í bakið. Nánar spurð hvort verið gæti að hún hefði hlaupið á eftir ákærða og stungið hann í bakið sagði hún að það gæti verið, en hún myndi ekki eftir því. Brotaþoli sagði að lögregla hefði komið einni til tveimur mínútum eftir að átökunum hefði lokið. Vitnið L, sem heima á í annarri íbúð fyrir ofan íbúð brotaþola, kvaðst hafa tilkynnt atvikið til lögreglu. Vitnið hefði vaknað um nóttina við „gríðarlegan hávaða“ úr íbúð brotaþola og skruðninga í húsgögnum. Þá hefði hún heyrt „óhljóð“ í konu, frekar væl en öskur. Ekki hefði heyrst í karlmanni. Ekki hefði farið milli mála að þarna hefði ofbeldi verið haft í frammi. Vitnið sagði að sér hefði fundist lögregla lengi á leiðinni og hefði ætlað að hringja til hennar aftur, þegar hún hefði komið. Hefði hún svo séð lögreglu fylgja ákærða á brott. Vitnið M leigubifreiðarstjóri kvaðst hafa ekið ákærða og brotaþola á heimili brotaþola í febrúar 2013. Hefði vitninu fundist framkoma brotaþola við ákærða á leiðinni vera „dálítið leiðinleg“. Nánar spurt vísaði vitnið til þess að tónninn í tali hennar hefði verið „fráhrindandi“ og hún „æddi nú út á undan manninum á meðan hann er að gera upp [...] ökugjaldið“. Vitnið kvaðst ekki hafa heyrt í ákærða á leiðinni. Vitnið N lögregluþjónn sagði brotaþola hafa opnað fyrir lögreglunni og þá verið blóðug, hrædd og lítið getað tjáð sig. Ákærði hefði verið á staðnum og að þrífa blóð af gólfi, æstur og hefði hreytt einhverju í lögregluna. Hefði strax verið ákveðið að handtaka hann og færa af vettvangi. Staðfesti vitnið skýrslu sína en kvaðst ekki muna nú hvaða orð hefðu farið milli manna á vettvangi. Vitnið O lögregluþjónn sagðist hafa komið á vettvang, en þá hefðu aðrir lögregluþjónar þegar verið komnir. Hefði ákærði þá verið að þrífa gólfið, sem hefði verið svolítið blóðugt, en brotaþoli hefði setið eða legið á gólfinu og verið í uppnámi. Ákærði hefði ekki verið æstur en „hundfúll“ vegna komu lögreglu og sagt um einkamál þeirra að ræða. Hefði honum orðið tíðrætt um að brotaþoli væri blóðheit og erfið. Ákærði hefði verið fluttur á lögreglustöðina og þegar hann hefði þar verið færður úr leðurjakka sínum hefði komið í ljós að hann hefði verið talsvert blóðugur á annarri hendi og með stungusár þar, en einnig klór- og bitför. Þá hafi ákærði verið með þrjá síma á sér og sagt að einn væri hans sjálfs, annar væri gsm-sími brotaþola og þriðji heimasími hennar. Gsm-sími brotaþola hefði verið brotinn í tvennt. Vitnið sagði að ákærði hefði sagt að brotaþoli hefði ráðist að sér mér hníf. Vitnið P rannsóknarlögreglumaður sagðist hafa fengið skyrtu ákærða í hendur við rannsókn málsins. Skyrtan hefði verið blóðug á ermum. Vitnið kvaðst hafa séð lítið gat á skyrtunni, milli herðanna, en þar hefði ekkert blóð verið að sjá. Hefði vitnið fengið ákærða til sín til að athuga hvort eitthvað væri að sjá á honum sem skýrt gæti gatið. Vitnið hefði skoðað bak ákærða en þar hefði ekkert verið að sjá sem tengst gæti gatinu á skyrtunni, hvorki sár né hrufl. Vitnið kvaðst ekki muna hvenær þetta hefði verið gert, það hefði verið einhverjum dögum eftir atvikið, en ekki mörgum. Vitnið kvaðst ekki muna hvort þá hefði verið tekin skýrsla af ákærða. Vitnið R, bróðir ákærða, sagðist hafa verið viðstaddur er kona sín, vitnið I, hefði tekið sauma úr hendi ákærða. Hefði ákærði sagt brotaþola hafa stungið sig. Þá hefði ákærði kvartað yfir kláða á baki og hefði vitnið skoðað bakið og séð „smá áverka“ á því ofarlega, rétt fyrir neðan hnakka. Vitnið sagðist hafa farið heim til brotaþola í febrúar 2013, að beiðni fyrrverandi tengdaföður hennar. Hún hefði þá verið með marbletti og hefði gefið þá skýringu að ákærði hefði ráðist á sig. Vitnið I, mágkona ákærða, sagðist hafa séð áverka á ákærða eftir hníf. Hún hefði tekið sauma úr hendi hans en þeir hefðu komið til af hnífstungu frá brotaþola, að því er ákærði hefði sagt. Hún kvaðst ekki muna nákvæmlega hvenær þetta hefði verið. Vitnið E félagsráðgjafi bar að brotaþoli hefði komið á slysadeild í febrúar 2013 og í framhaldi af því til vitnisins. Hefði þá verið liðinn langur tími frá því þær hefðu hist síðast. Vitnið staðfesti vottorð sitt en að öðru leyti þykir ekki sérstök ástæða til að rekja framburð þess frekar hér. Vitnið D lýtalæknir kvaðst hafa skoðað brotaþola í ágúst 2010. Skoðunin og frásögn brotaþola gætu komið heim og saman. Vitnið kvað mun hafa verið á hægri og vinstri andlitshelmingi og áberandi minni vöðvanotkun í vinstri kinn eða í kring um vörina. Brotaþoli hefði komið aftur til sín í júní 2013 og þá hefði vitninu fundist vera meiri dofi og vöðvi við efri vör slappari en áður. Spurður um batahorfur sagði vitnið að það tæki taugar allt að tveimur árum að verða betri, en eftir það yrði yfirleitt ekki frekari bati. Hafi ástand brotaþola í júní 2013 verið vegna áverka sem hún hafi fengið í febrúar sama ár, mætti geri ráð fyrir að ástandið hafi þá átt eftir „að skána eitthvað“. Vitnið C læknir staðfesti vottorð sitt. Vitnið F læknir staðfesti vottorð. Hún kvað áverka á brotaþola geta komið heim og saman við sögu hennar. Brotaþoli hefði þurft að vera með sauma í tíu daga og þurft að vera frá vinnu allan þann tíma, og væntanlega lengri tíma hafi hún fengið sýkingu. Sár ákærða í lófa gætu komið heim og saman við að hann hafi tekið um hnífsblað til að reyna að ná hníf. Hún kvaðst ekki muna hvort hún hefði skoðað bak ákærða en það hefði verið bókað ef hann hefði borið um stunguáverka á baki. Vitnið S, BA í sálfræði, kvaðst hafa verið „meðferðaraðili“ ákærða í nokkur ár en auk þess hefðu þau þekkst í 24 ár. Aðstoðaði hún ákærða sem vinur hans. Vitnið sagðist hafa séð umbúðir á baki ákærða eftir stungusár, en ekki muna hvenær það hefði verið. Ákæra lögreglustjórans á [...] Ákærði sagðist hafa verið heima hjá sér þegar vinur sinn, H, hefði komið í heimsókn á eigin bifreið. Ákærði hefði verið búinn að mæla sér mót við tiltekinn bifreiðastjóra á [...] og hefði H ekið sér þangað á bifreið ákærða, en skilið eigin bifreið eftir heima hjá honum. Þegar á leigubifreiðastöðina hefði verið komið, hefði ákærði stigið úr bifreiðinni og farið í afgreiðsluna. Bifreið sín hefði verið skilin eftir við stöðina en H gengið leiðar sinnar, en hann hefði þá átt heima þar skammt frá. Bifreiðarstjóri sá, sem ákærði hefði ætlað að finna, hefði verið nýfarinn af stöðinni svo ákærði hefði gengið burt og ætlað á eftir H. Þegar hann hefði verið kominn í námunda við [...], sem væri um áttatíu metra frá leigubílastöðinni, hefði lögreglan komið og tekið hann fastan. Ákærði sagði að til væru þrjú eintök af lyklum að bifreið sinni. Sjálfur hefði hann eitt, dóttir sín annað og H hefði þarna verið með það þriðja. Ákærði var spurður hvers vegna hann hefði ekki sagt lögreglu að H hefði ekið bifreiðinni en ekki hann sjálfur, og sagði það vera vegna þess að hann „treysti ekki lögreglunni fyrir húshorn“. Þar að auki ætti lögreglan ekki að yfirheyra drukkna menn. Ákærði kvaðst efast um að leigubifreiðarstjóri sá, sem hefði sagst hafa séð hann aka bifreið sinni, hefði séð það í raun. Þarna hefði verið niðamyrkur og filmur fyrir rúðum. Kvaðst ákærði ekki muna til þess að bifreiðastjórinn hefði verið úti á plani, enda væri síminn á [...] með snúru sem byði ekki upp á slíkt. Vitnið G leigubifreiðarstjóri kvaðst hafa verið á næturvakt á [...] umrædda nótt. Afgreiðslan væri jafnan læst að nóttu en knúið hefði verið dyra og vitnið hleypt komumanni inn. Þar hefði ákærði verið á ferð og kvað vitnið engan vafa leika á því, þeir væru jafnaldrar og vitnið hefði kannast við hann í þrjátíu til fjörutíu ár. Ákærði hefði viljað vín en vitnið sagst ekki hafa það í boði. Eftir stuttar viðræður þeirra um þetta hefði ákærði farið út. Fyrir utan hefði bifreið staðið og ákærði opnað dyr hennar og sest undir stýri. Vitnið hefði hugsað með sér að ákærði væri ölvaður og hefði farið á eftir honum, „[rifið] upp hurðina og [sagt]: þú ferð ekkert á þessum bíl, nú hringi ég bara á lögregluna.“ Þá hefði ákærði fært bifreiðina fyrir húshornið og komið svo gangandi til vitnisins og beðið hann um að hringja ekki á lögregluna. Vitnið hefði svarað því til að hann liði engum að aka ölvaður en þá hefði ákærði ætt af stað og gengið yfir götuna. Vitnið hefði náð sambandi við lögreglu og lýst ferðum ákærða. Ákærði hefði komið að nýju til vitnisins og endurtekið ósk sína um að ekki yrði hringt á lögreglu en vitnið hefði svarað því til að hann væri þá með lögregluna í símanum. Ákærði hefði þá tekið „á strauið aftur yfir götuna og milli húsa og í áttina að [...]“ en vitnið áfram verið í sambandi við lögreglu. Skömmu síðar hefði vitnið séð glampa af bláum ljósum og lögreglumann á hlaupum og séð lögreglu taka ákærða fastan við [...]. Lögreglan hefði svo komið með ákærða til vitnisins og spurt hvort væri ökumaðurinn, og hefði vitnið staðfest það. Vitnið sagði að enginn hefði verið með ákærða í bifreiðinni og enginn þar nálægt. Vitnið sagði að sú vegalengd sem ákærði hefði ekið að sér ásjáandi hefði ekki verið löng, tveir til þrír metrar. Vitnið sagði að stæði það, sem ákærði hefði lagt bifreið sinni í, væri eingöngu ætlað leigubifreiðum. Stæðið væri ekki merkt þeim sérstaklega en þetta vissu allir. Vitnið T lögregluþjónn sagði tilkynningu hafa borist um ölvaðan ökumann við [...]. Lögreglan hefði hraðað sér þangað og séð þá mann á ferli milli [...]götu [...] og [...]. Kallað hafi verið til hans en hann þá hlaupið undan. Annar lögregluþjónn, U, hefði stokkið úr bifreiðinni og farið á eftir manninum, sem hefði verið handtekinn skammt frá. Þeir hefðu farið með hann á [...] þar sem tilkynnandi hafi staðfest að hinn handtekni væri ökumaðurinn. Maðurinn hefði verið með lykil bifreiðarinnar á sér. Vitnið sagðist ekki muna hvort maðurinn hefði sagt að einhver annar hefði ekið bifreiðinni eða nefnt vitnið H á nafn. Slíkt hefði þá verið skráð í skýrslu. Vitnið U lögregluþjónn lýsti aðdraganda handtöku ákærða með sama hætti og vitnið T. Vitnið sagði að ákærði hefði ekki gefið skýra frásögn við handtökuna og fyrst sagt að hann hefði ekki ekið bifreiðinni en svo sagst hafa verið á henni, en frásögnin hefði aldrei orðið heildstæð. Vitnið tók þó fram að langt væri um liðið. Vitnið H kvaðst hafa farið heim til ákærða þetta kvöld og þá verið á eigin bifreið. Eftir um tveggja klukkustunda veru þar hefði hann ekið ákærða þaðan, á bifreið hans, að bifreiðastöðinni [...]. Hefði vitnið lagt bifreiðinni vestan megin við afgreiðslu [...]. Þetta hefði vitnið gert að beiðni ákærða sem hefði ætlað að hitta einhvern bifreiðastjóra að máli. Þeir ákærði hefðu skilið á planinu við bifreiðastöðina og er vitnið hefði gengið burt hefði hann séð ákærða ganga að dyrunum. Á þessum tíma hefði vitnið átt heima í [...] og hefði gengið þangað en skilið bifreið ákærða eftir. Ákærði hefði viljað hafa þennan hátt á, og hann hefði átt bifreiðina, svo vitnið hefði ekki andmælt því. Vitnið hefði svo farið með frænda sínum daginn eftir og vitjað bifreiðar sinnar heima hjá ákærða. Vitnið sagði að það stæði, sem hann hefði lagt í, væri eingöngu ætlað leigubifreiðum. Hann hefði hins vegar lagt þar, þar sem hann hefði séð að bifreiðin yrði ekki fyrir neinum þarna og hann hefði talið í lagi að hún yrði þar til morguns. Vitnið hefði notað varalykla að bifreiðinni og tekið þá með sér eftir aksturinn. Niðurstaða Ljóst er að brotaþoli kom á sjúkrahúsið á [...] hinn 22. ágúst 2010 og var þá með þá áverka sem í vottorði eru greindir. Þá er ljóst af vottorði að hún hefur þá borið að unnusti hennar hafi ráðist á sig. Hún hefur borið á sama veg við félagsráðgjafa er starfar á sjúkrahúsinu. Hún kveðst einnig hafa tjáð mágkonu ákærða þetta sama í samtali um svipað leyti, en mágkonan kannaðist ekki við það er hún bar vitni fyrir dóminum. Framburð mágkonunnar verður að skoða í ljósi tengsla hennar og ákærða en engu að síður þykir, í ljósi meginreglu sakamálaréttarfars um að ákæruvaldið beri sönnunarbyrði af öllu sem ákærða í óhag, ekki fært að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að brotaþoli hafi tjáð sig á þennan hátt í samtali þeirra. Ákærði neitar sök og kveður ósannað að brotaþoli hafi verið á heimili hans umrætt kvöld. Sonur hans kvaðst fyrir dómi hafa verið heima og ekki hafa orðið var við nein átök. Framburð hans verður að meta í ljósi tengsla hans við ákærða og þess að vel á fimmta ár er liðið frá þessum tíma. Óumdeilt er að ákærði og brotaþoli fóru ósjaldan út að skemmta sér saman. Hins vegar hefur enginn nema brotaþoli borið fyrir dómi af vissu um að þau hafi verið saman umrætt kvöld. Engin gögn liggja fyrir í málinu sem veita því atriði sérstakan stuðning. Þegar á allt er horft þykir dóminum sem ákæruvaldinu hafi ekki tekist að færa fram lögfulla sönnun fyrir því, svo hnekkt geti neitun ákærða, að brotaþoli hafi verið á heimili ákærða aðfaranótt 22. ágúst 2010 og þar fengið af hans völdum þá áverka sem taldir eru upp í ákæru. Verður því að sýkna ákærða af fyrri ákærulið í ákæru ríkissaksóknara. Enginn vafi er hins vegar á að til átaka kom milli ákærða og brotaþola aðfaranótt sunnudagsins 10. febrúar 2013. Telja má sannað að hvort um sig hafi fengið þá áverka sem í vottorðum greinir. Skyrta ákærða var sýnd í réttinum og var lítið gat á baki hennar. Hins vegar sá P rannsóknarlögreglumaður, sem sérstaklega kallaði ákærða á sinn fund í framhaldi af því að hafa tekið eftir gatinu á skyrtunni, engin merki um ákomu á baki ákærða. Í læknisvottorði um skoðun á ákærða eftir atvikið er hvorki minnst á áverka á baki né á að hann hafi sagt frá stungu í bakið. Þykir í þessu ljósi ekki verða byggt á að hann hafi fengið stungu í bakið í átökunum, og þykir framburður bróður hans og vitnisins S engu breyta um þessa niðurstöðu. Ákærði kveðst hafa verið í sjálfsvörn. Fyrir liggur að brotaþoli freistaði þess í átökunum að hringja til lögreglu en ákærði tók af henni síma. Lögregla fann á honum tvo síma brotaþola og var annar brotinn. Ákærði kvaðst fyrir dómi hafa hindrað hana í að hringja á lögreglu þar sem sér hefði fundist lögregla búin að koma nógu oft til þeirra. Sú staðreynd að brotaþoli reyndi að kalla á lögreglu en ákærði hindraði það, mælir gegn því að hann hafi átt hendur sínar að verja fyrir árásum brotaþola. Verður að telja almennar líkur á því að það sé fremur árásarþoli en árásarmaður sem vilji fá lögreglu á vettvang. Vitnið L kvaðst hafa heyrt úr íbúðinni „óhljóð“ í konu og lýsti „óhljóðunum“ sem væli frekar en öskrum. Hún hefði hins vegar ekkert heyrt í karlmanni. Ljóst má telja að brotaþoli hafi á einhverju stigi átakanna haft hníf í hönd og ákærði fengið áverka af honum, en sjálf segist hún hafa otað honum að ákærða í varnarskyni. Ber þeim ákærða saman um að hann hafi tekið af henni hnífinn. Ákærði hlaut stungusár á hönd og rispur í báða lófa og þykja áverkarnir geta komið heim og saman við þessa frásögn. Að mati dómsins var framburður brotaþola trúverðugur en á hinn bóginn þykir í ljósi framanritaðs ekki trúverðugt að hún hafi ráðist á ákærða sem hafi síðan verið í sjálfsvörn. Þykir verða að leggja framburð brotaþola til grundvallar og telja ákærða sannan að sök samkvæmt síðari ákærulið, en háttsemi hans er í ákærunni rétt færð til refsiheimildar. Loks er ákærða gefið að sök að hafa ekið bifreið sinni undir áhrifum áfengis stutta vegalengd. Vitnið G leigubifreiðarstjóri bar fyrir dómi að ákærði, sem vitnið hefði kannast við um áratuga skeið, hefði komið á leigubifreiðastöðina, falast þar eftir áfengi, en eftir að hafa verið tjáð að það væri ekki í boði, farið í bifreið sína og ekið henni spölkorn. Fyrir liggur að vitnið hafði samband við lögreglu og bar kennsl á ákærða þegar hann hafði verið handtekinn þar skammt frá, stuttu síðar. Framburður vitnisins var mjög trúverðugur. Fyrir liggur að ákærði var handtekinn skammt frá bifreiðastöðinni og var hann þá með kveikjuláslykil að bifreiðinni í fórum sínum. Nefndi ákærði ekki við lögreglu þá um nóttina að vinur sinn, H, hefði í raun ekið bifreiðinni, en telja verður líkur á því að maður, sem handtekinn er fyrir ölvunarakstur, upplýsi lögreglu um það ef hann veit til þess að annar maður hafi í raun verið ökumaðurinn. Fyrir dómi vísaði ákærði til þess að hann treysti lögreglunni alls ekki og hefði því ekki tjáð sig um þetta við hana um nóttina, auk þess sem alls ekki ætti að yfirheyra ölvaða menn. Hvað sem um þessi atriði má segja þykir ekki verða horft fram hjá því að ákærði nefndi H ekki sem raunverulegan ökumann, þegar lögreglan handtók hann og færði á lögreglustöð grunaðan um ölvunarakstur. Framburður ákærða og H fyrir lögreglu um mánuði eftir atvikið, og svo framburður þeirra beggja fyrir dómi, breytir engu um það, að telja verður sannað með mjög trúverðugum framburði vitnisins G að ákærði hafi í raun ekið bifreið sinni stuttan spöl á bifreiðastæðinu við [...] þessa nótt. Er hann því sannur að sök samkvæmt ákæru sýslumannsins á [...], en háttsemi hans er í ákærunni rétt færð til refsiheimildar. Af sakaferli ákærða skal þess getið hér að með dómi Hæstaréttar Íslands var hann hinn [...] dæmdur til greiðslu 250.000 króna sektar fyrir brot gegn 1. sbr. 3. mgr. 45. gr. og 1. sbr. 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga og var jafnframt sviptur ökurétti í tvö ár og þrjá mánuði frá 10. mars 2014 að telja, en héraðsdómur, þar sem ákærði hafði verið sakfelldur fyrir brot gegn sömu lagaákvæðum, var kveðinn upp [...]. Hefur dómurinn ítrekunaráhrif að því er varðar tímalengd sviptingar ökuréttar sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 92/2008. Ákærða hefur ekki áður gerð refsing fyrir ofbeldisbrot. Á hinn bóginn var brotaþoli unnusta hans um átta til níu ára skeið, þótt þau hafi aldrei átt sameiginlegt heimili. Verður litið svo á að þau hafi verið nákomin í skilningi 3. mgr. 70. gr. laga nr. 19/1940. Verður ákærði dæmdur til átta mánaða fangelsis en fullnustu þeirrar refsingar skal frestað og niður skal hún falla að liðnum tveimur árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá verður ákærða gerð 220.000 króna sekt vegna umferðarlagabrotsins en sextán daga fangelsi komi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Ákærði verður sviptur ökurétti í þrjú ár og sex mánuði frá 10. júní 2016 að telja. Ákærði framdi ólögmæta meingerð gagnvart brotaþola og verður dæmdur til greiðslu 600.000 króna miskabóta til hennar ásamt vöxtum svo sem í dómsorði greinir. Þá liggur fyrir samkvæmt vottorði að brotaþoli var í tólf daga með sauma og svo á sýklalyfjum í viku vegna sýkingar. Verður ákærði dæmdur til greiðslu þjáningabóta vegna nítján daga, 33.440 króna, ásamt vöxtum svo sem í dómsorði greinir. Bótakrafa var birt 4. mars 2014. Ákærði er sýknaður af fyrri ákærulið ákæru ríkissaksóknara en sakfelldur af hinum síðari og ákæru sýslumanns. Verður ákveðið að ákærði greiði að tveimur þriðju hlutum en ríkissjóður einum þriðja 1.860.000 króna málsvarnarlaun Gísla M. Auðbergssonar hrl., verjanda ákærða, 366.560 króna ferðakostnað verjandans og 558.000 króna þóknun Arnbjargar Sigurðardóttur hrl. réttargæslumanns, og er virðisaukaskattur innifalinn í launum lögmannanna. Annar sakarkostnaður samkvæmt yfirliti ákæruvaldsins, 258.603 krónur, er vegna ákæruliða er ákærði er sakfelldur fyrir og ber honum að greiða hann að fullu, en fjörutíu þúsund króna ferðakostnaður vitnis, sem ekki er getið á yfirlitinu, var vegna þess ákæruliðar er ákærði var sýknaður af og greiðist sá kostnaður úr ríkissjóði. Gætt var ákvæða 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008. Af hálfu ákæruvaldsins fór Kolbrún Benediktsdóttir saksóknari með málið. Málið dæma héraðsdómararnir Þorsteinn Davíðsson, Erlingur Sigtryggsson og Ólafur Ólafsson. D Ó M S O R Ð Ákærði, X, sæti átta mánaða fangelsi en fullnustu refsingarinnar er frestað og niður skal hún falla að liðnum tveimur árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. laga nr. 19/1940. Ákærði greiði 220.000 króna sekt í ríkissjóð en sextán daga fangelsi komi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Ákærði er sviptur ökurétti í þrjú ár og sex mánuði frá 10. júní 2016 að telja. Ákærði greiði A 633.444 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 10. febrúar 2013 til 5. apríl 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði að tveimur þriðju hlutum 1.860.000 króna málsvarnarlaun verjanda síns, Gísla M. Auðbergssonar hrl., 366.560 króna ferðakostnað hans, og 558.000 króna þóknun Arnbjargar Sigurðardóttur hrl. réttargæslumanns brotaþola. Þá greiði ákærði annan sakarkostnað 258.603 krónur.                                                                                                                                         
Mál nr. 38/2016
Kærumál Varnarþing
H kærði úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur þar sem ógildingarmáli hans gegn handhafa veðskuldabréfs var vísað frá dómi á þeirri forsendu að málið hefði verið höfðað á röngu varnarþingi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að mál til ógildingar á veðskuldabréfi skyldi höfða í þeirri þinghá þar sem bréfinu var eða yrði þinglýst, sbr. 2. mgr. 120. gr. laga nr. 91/1991. Bréfinu hafði upphaflega verið þinglýst á eign í Reykjavík árið 1988, en flutt yfir á fasteign í Garðabæ tveimur árum síðar. Samkvæmt þessu bar að höfða málið í þinghá Héraðsdóms Reykjaness, en í henni væri eignin sem veðskuldabréfið var þinglýst á. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar um að vísa málinu frá héraðsdómi því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. janúar 2009, en kærumálsgögn bárust réttinum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. desember 2015, þar sem máli sóknaraðila á hendur handhafa veðskuldabréfs var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Í kæru kemur fram að lögmanni sóknaraðila hafi borist vitneskja um hinn kærða úrskurð 28. desember 2015 og eru ekki efni til að miða við annað en að svo hafi verið. Barst kæran því innan lögbundins kærufrests, sbr. 1. mgr. 144. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt fyrri málslið 2. mgr. 120. gr. laga nr. 91/1991 skal höfða mál til ógildingar á veðskuldabréfi í þeirri þinghá þar sem því var eða yrði þinglýst. Veðskuldabréfi því, sem um ræðir í málinu, var þinglýst 26. júlí 1988 hjá Borgarfógetaembættinu í Reykjavík á tilgreinda fasteign að Stigahlíð 35 í Reykjavík. Hinn 23. október 1990 var bréfinu síðan þinglýst á fasteignina Naustahlein 7 í Garðabæ og fyrrnefnda fasteignin jafnframt leyst undan veðbandi. Samkvæmt þessu ber að höfða málið í þinghá Héraðsdóms Reykjaness, en í henni er eignin sem veðskuldabréfinu var þinglýst á svo sem rakið hefur verið, sbr. 8. tölulið 1. mgr. 2. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla og reglugerð nr. 395/1998 um dómþinghár og þingstaði, eins og henni var breytt með  með reglugerð nr. 1109/2010. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 461/2015
Fiskveiðistjórn Skattur Veiðigjald Stjórnarskrá Jafnræði
Í málinu krafðist H ehf. endurgreiðslu veiðigjalda sem hann greiddi fiskveiðiárið 2012/2013 vegna landaðs afla í fisktegundum sem ekki sættu ákvörðun um heildarafla, en um var að ræða tindaskötu, hlýra, rauðmaga og grásleppu. Taldi hann að veiðigjöld af þessu tagi væru skattar og að skattlagningin uppfyllti ekki skilyrði stjórnarskrár um skattlagningu, jafnræði og vernd eignarréttar. Talið var að veiðar H ehf. á umræddum tegundum hefðu verið háðar stjórn fiskveiða í skilningi laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða og því skylt samkvæmt 20. gr. þeirra að greiða veiðigjöld af þessum tegundum, svo sem í lögum nr. 74/2012 um veiðigjöld greindi. Ekki var fallist á með H ehf. að það að miða gjaldstofn veiðigjalds við þorskígildi hefði falið í sér ólögmætt framsal á skattlagningarvaldi til stjórnvalda þannig að færi í bága við 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Þá var talið að sú málsástæða H ehf. að umrædd gjaldtaka stæðist ekki ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar væri engum haldbærum rökum studd og var henni því hafnað. Við mat á því hvort skattlagningin hefði farið í bága við jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar var litið til þess að aðstaða H ehf., sem gerði út aflamarksbát, og þeirra sem gerðu út báta með krókaaflamarki hefði á umræddum tíma verið ósambærileg varðandi tegundirnar tindaskötu, hlýra og rauðmaga. Hefðu álögð veiðigjöld á H ehf. vegna þessara tegunda því ekki brotið í bága við 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Á hinn bóginn var talið að aðstaða þeirra væri sú sama þegar um væri að ræða veiðar á grásleppu þar sem við stjórn þeirra veiða hafði ekki verið gerður munur á þessum tvenns konar bátum, auk þess sem veiðarfærin gætu í báðum tilvikum verið þau sömu. Talið var að í þessu hefði falist ómálefnaleg mismunun sem hefði verið í andstöðu við 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Var Í því gert að greiða H ehf. nánar tilgreinda fjárhæð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson.  Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. júlí 2015. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér aðallega 877.769 krónur, en til vara 871.718 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. október 2013 til 24. sama mánaðar en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Í báðum tilfellum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að dómkröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður falli niður. I Málavextir eru raktir í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir gerir áfrýjandi út aflamarksbátinn Halldór NS 302 og voru á hann lögð veiðigjöld fiskveiðiárið 2012/2013 vegna landaðs afla í fisktegundum sem ekki sættu ákvörðun um heildarafla, en um var að ræða tindaskötu, hlýra, rauðmaga og grásleppu. Áfrýjandi hefur greitt álögð veiðigjöld að þessu leyti og krefst endurgreiðslu þeirra á þeim forsendum að veiðigjöld af þessu tagi séu skattur og skattlagningin uppfylli ekki skilyrði stjórnarskrár um skattlagningu, jafnræði og vernd eignarréttar. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að veiðar áfrýjanda á framangreindum tegundum voru háðar stjórn fiskveiða í skilningi laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða og því skylt samkvæmt 20. gr. laganna að greiða veiðigjöld af þessum tegundum, svo sem í lögum nr. 74/2012 um veiðigjöld greindi. II Ágreiningslaust er að álögð veiðigjöld af þeim toga sem fjallað er um í máli þessu teljist skattur í skilningi 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Eins og að framan greinir telur áfrýjandi að álagning veiðigjaldanna uppfylli ekki skilyrði stjórnarskrár um skattlagningu, jafnræði og vernd eignarréttar. Sú málsástæða hans að umdeild gjaldtaka standist ekki ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar er engum haldbærum rökum studd og verður henni hafnað. Á þeim tíma sem hin umdeildu veiðigjöld voru lögð á áfrýjanda sagði í 3. gr. laga nr. 74/2012 að í lögunum hefðu hugtökin aflahlutdeild, aflamark, fiskveiðiár, veiðiheimild, þorskígildi og þorskígildisstuðull þá merkingu sem í þau væri lögð í lögum um stjórn fiskveiða. Þá var í fyrri málslið 1. mgr. 7. gr. laganna kveðið á um að gjaldstofn almenns og sérstaks veiðigjalds væri afli hvers gjaldskylds aðila í þorskígildum samkvæmt úthlutuðu aflamarki, öðrum aflaheimildum eða lönduðum afla. Í 2. mgr. sagði að þegar um væri að ræða tegundir sem úthlutað væri til einstakra skipa skyldu gjöldin miðast við úthlutað aflamark í kílóum talið og í fyrri málslið 3. mgr. að færi stjórn veiða fram með öðrum hætti en greindi í 2. mgr. skyldu gjöldin miðast við landaðan afla skips í viðkomandi tegund samkvæmt aflaupplýsingakerfi Fiskistofu á tólf mánaða tímabili sem lyki einum mánuði fyrir upphaf fiskveiðiárs eða veiðitímabils. Samkvæmt fyrsta málslið 19. gr. laga nr. 116/2006 skal reikna þorskígildi fyrir 15. júlí hvert ár fyrir hverja fisktegund sem sætir ákvörðun um stjórn veiða, sbr. 20. gr. laganna. Samkvæmt þeirri grein skulu þeir sem fá úthlutað aflaheimildum eða landa afla, fari stjórn veiða fram með öðrum hætti en með úthlutun aflamarks, greiða veiðigjöld svo sem í lögum um veiðigjöld greinir. Í þessu felst að reikna skal þorskígildi fyrir hverja þá tegund sem sætir veiðistjórn, hvort sem sú stjórn fer fram með úthlutun aflamarks eða með öðrum hætti. Fær annar málsliður 19. gr. laga nr. 116/2006 engu breytt þar um. Verður þágildandi fyrri málsliður 1. mgr. 7. gr. laga nr. 74/2012 skýrður svo að með þorskígildum, sem þar var vísað til, væri átt við þorskígildi fyrir allar þær tegundir sem hið almenna og sérstaka veiðigjald náði til. Að öðrum kosti hefði ekki verið unnt að leggja gjaldið á afla vegna veiða, sem ekki voru bundnar takmörkunum, eins og þar var mælt fyrir um, sbr. 2. mgr. og fyrri málslið 3. mgr. sömu lagagreinar. Í samræmi við þetta var með tilvísun 3. gr. laganna til hugtaksins þorskígildi í lögum nr. 116/2006 einungis átt við þá aðferð sem viðhöfð skyldi við útreikning þess. Að því virtu sem að framan er rakið verður ekki fallist á með áfrýjanda að það að miða gjaldstofn veiðigjalds við þorskígildi hafi falið í sér ólögmætt framsal á skattlagningarvaldi til stjórnvalda þannig að færi í bága við 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. III Áfrýjandi byggir einnig á því að álagning veiðigjaldanna hafi falið í sér óheimila mismunun, sbr. 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem veiðigjöld hafi ekki verið lögð á afla krókaaflamarksbáta í sömu fisktegundum. Slíkir bátar hafi verið í sambærilegri stöðu og bátur áfrýjanda og hafi löggjafinn ekki lagt málefnalegt mat til grundvallar því að ekki hafi þurft að greiða veiðigjöld af afla þeirra báta sem ekki sættu ákvörðun um heildarafla, en sér hafi verið gert að greiða gjaldið af sams konar afla.  Á þeim tíma sem veiðigjöldin voru lögð á áfrýjanda var kveðið á um í fyrri málslið 3. mgr. 7. gr. laga nr. 74/2012 að færi stjórn veiða fram með öðrum hætti en í 2. mgr. greindi skyldu gjöldin miðast við landaðan afla skips í viðkomandi tegund. Þá sagði í síðari málslið 3. mgr. að gjöld vegna strandveiða skyldu miðast við landaðan afla í strandveiðum og miða skyldi við landaðan afla krókabáta í þeim tegundum sem þeir væru ekki bundnir aflatakmörkunum í en sættu ákvörðun um heildarafla. Ágreiningslaust er með aðilum að tegundirnar tindaskata, hlýri, rauðmagi og grásleppa voru á umræddu fiskveiðiári ekki háðar ákvörðun um heildarafla. Samkvæmt orðalagi síðari málsliðar 3. mgr. 7. gr. laga nr. 74/2012 átti aðeins að leggja veiðigjöld á landaðan afla krókaaflamarksbáta í tegundum sem sættu ákvörðun um heildarafla og voru þeir því samkvæmt orðalagi ákvæðisins undanþegnir veiðigjöldum á þessar tegundir, öfugt við afla hjá áfrýjanda. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á að aðstaða áfrýjanda og þeirra sem gerðu út báta með krókaaflamarki hafi á þessum tíma verið ósambærileg varðandi tegundirnar tindaskötu, hlýra og rauðmaga og því ekki um það að ræða að álögð veiðigjöld á áfrýjanda vegna þessara tegunda hafi brotið í bága við 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Veiðum á grásleppu er stýrt með reglugerð settri á grundvelli 7. gr. laga nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands. Fiskveiðiárið 2012/2013 gilti um veiðarnar reglugerð nr. 106/2013 um hrognkelsaveiðar en samkvæmt 1. gr. hennar voru allar veiðar á grásleppu í fiskveiðilandhelgi Íslands óheimilar nema að fengnu sérstöku leyfi Fiskistofu. Ekki liggur því annað fyrir en að staða þeirra sem gerðu út báta í aflamarkskerfi eins og áfrýjandi hafi verið sú sama og þeirra sem stunduðu útgerð í krókaaflamarkskerfi þegar um var að ræða veiðar á grásleppu þar sem við stjórn þeirra veiða var ekki gerður munur á þessum tvenns konar bátum, auk þess sem veiðarfærin gátu í báðum tilvikum verið þau sömu. Af þeim sökum er ekki sýnt fram á neitt sem réttlætir þá mismunun sem fólst í 7. gr. laga nr. 74/2012 að áfrýjanda hafi verið gert að greiða veiðigjöld vegna þeirra veiða en þeim sem stunduðu veiðar í krókaaflamarkskerfi ekki. Fólst í þessu ómálefnaleg mismunun sem var í andstöðu við 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar og verður varakrafa áfrýjanda sökum þess tekin til greina. Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, Halldóri fiskvinnslu ehf., 871.718 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. til 24. október 2013 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. maí 2015. I. Mál þetta, sem dómtekið var 23. mars sl., er höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 24. júní 2014. Stefnandi er Halldór fiskvinnsla ehf., Bæjarási 1, Bakkafirði, en stefndi er íslenska ríkið, Arnarhvoli, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi íslenska ríkið greiði stefnanda 877.769 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, frá 1. október 2013 til 24. sama mánaðar og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi greiði stefnanda 871.718 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, frá 1. október 2013 til 24. sama mánaðar og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, frá þeim degi til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar að mati dómsins. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnda verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda. Til vara krefst stefndi þess að stefnukröfurnar verði stórkostlega lækkaðar og að málskostnaður verði látinn niður falla. II. Stefnandi máls þessa gerir út aflamarksbátinn Halldór NS 302, skipaskrárnúmer 1928, með heimahöfn á Bakkafirði og er báturinn 11,64, metrar á lengd og 13,72 brúttótonn. Samkvæmt framlögðu yfirliti yfir aflamarksstöðu fékk báturinn úthlutað, á grundvelli aflahlutdeildar, aflamarki í þorski, ýsu, ufsa, karfa/gullkarfa, keilu, steinbít, grálúðu, skarkola og þykkvalúru á fiskveiðiárinu 2012/2013. Á framlögðu aflayfirliti kemur fram að báturinn var á netaveiðum frá Grundarfirði frá 5. febrúar 2013 til 26. mars 2013 og fékk við þær netaveiðar meðafla í tindabikkju (tindaskötu) og rauðmaga. Á tímabilinu frá 10. apríl 2013 til 9. maí 2013 var báturinn samkvæmt sérstöku veiðileyfi á grásleppuveiðum í grásleppunet frá Bakkafirði og fékk við þær veiðar í grásleppunet meðafla í hlýra. Á tímabilinu frá 3. júlí til 22. ágúst 2013 var báturinn á handfæraveiðum frá Bakkafirði og er ekki að sjá neinn afla á því tímabili í tegundum sem stefnandi hafði ekki aflamark í. Grásleppuleyfi hvíla á reglugerð um hrognkelsaveiðar, sbr. reglugerð nr. 106/2013 sem gilti um hrognkelsaveiðar vorið 2013. Veiðar á grásleppu eru bundnar sérstöku veiðistjórnunarkerfi sem kveðið er á um í reglugerðum um hrognkelsaveiðar, og hvíli á því að veiðidagar og stærð/fjöldi veiðarfæra sé takmarkaður. Lögð voru veiðigjöld á stefnanda vegna fiskveiðiársins 2012/2013 vegna alls landaðs afla í tegundum sem ekki sæta ákvörðun um heildarafla. Álagning almenns veiðigjalds var 9,5 krónur á hvert þorskígildiskíló, sbr. 8. gr. laga nr. 74/2012, um veiðigjöld, og þá var á fiskveiðiárinu 2012/2013 lagt á sérstakt veiðigjald að fjárhæð 23,2 krónur, sbr. a-lið bráðabirgðaákvæðis I í lögunum. Þorskígildisstuðlar vegna fiskveiðiársins hvíldu á reglugerð nr. 619/2012, um fjárhæð, álagningu og innheimtu veiðigjalda og þorskígildisstuðla fiskveiðiárið 2012/2013. Skipting milli einstakra tegunda var með eftirfarandi hætti: Tegund  Afli kg                   Þorskíg.stuðull     Þorskíg.kg.            Veiðigjald kr. Tindaskata                          28                           0,10                                       3                             29 Hlýri                                      68                           1,02                                       69                           656 Rauðmagi                            390                        0,29                                       113                        1.074 Grásleppa                             35.545                   0,74                                       26.303                   249.879 Grásleppuhrogn   141                                                                       355                        3.373     SAMTALS                                                                                                         26.843                   255.011 Almennt og sérstakt veiðigjald vegna ofangreindra tegunda námu samtals 877.769 krónum og þar af námu veiðigjöld vegna grásleppu og grásleppuhrogna 871.718 krónum. Óumdeilt er að stefnandi hafi staðið skil á álögðum veiðigjöldum. Hann kveðst í stefnu hafa fengið upplýsingar um að krókabátar, sem lönduðu við hlið hans, hefðu verið undanþegnir gjaldinu. Hafi hann því talið að gjaldtakan stæðist ekki. Með bréfi lögmanns stefnanda til fjármála- og efnahagsráðuneytisins, dagsettu 24. október 2013, var þess krafist að íslenska ríkið greiddi stefnanda stefnufjárhæð með þar tilgreindum vöxtum og dráttarvöxtum vegna ólögmætrar álagningar veiðigjalda, svo sem gert er í þessu máli. Með bréfi fjármála- og efnahagsráðuneytisins, dagsettu 11. nóvember sama ár, var erindið framsent Fiskistofu og fékk lögmaður stefnanda sent afrit af því. Er því lýst í stefnu að ekki hafi borist önnur viðbrögð við erindi stefnanda. Stefnandi höfðaði mál þetta 24. júní 2014. III. Stefnandi kveðst byggja á því að gjaldtaka veiðigjalds vegna afla báts stefnanda af tegundum, sem ekki sæta ákvörðun um heildarafla, sbr. 1. mgr. 3. gr. laga um stjórn fiskveiða nr. 116/2006, með orðnum breytingum, standist ekki. Á fiskveiðiárinu 2012/2013, hafi, í tilviki kæranda, verið um að ræða afla í tindaskötu, hlýra, rauðmaga og grásleppu/grásleppuhrognum. Veiðigjald samkvæmt lögum nr. 74/2012 sé skattur í skilningi laga og skattlagningin uppfylli ekki skilyrði sem felist í ákvæðum stjórnarskrár um skattlagningu, jafnræði og vernd eignarréttar. Stefnandi bendir á að bátur hans sé með veiðileyfi í aflamarkskerfi en hann sé að stærð og gerð þess eðlis að hann uppfylli kröfur sem gerðar séu til krókaaflamarksbáta (krókabáta), sbr. 2. mgr. 4. gr. fiskveiðistjórnunarlaga. Tæknilegur útbúnaður bátsins og krókabáta almennt sé sambærilegur. Stefnandi hafi starfað í aflamarkskerfinu lengi og byggt á því að krókaaflamarkskerfið og aflamarkskerfið væru tvö mismunandi fiskveiðistjórnunarkerfi, sem bæði hvíldu á grundvallarreglum fiskveiðistjórnunarlaga, s.s. um ákvörðun heildarafla á ákveðnum tegundum. Við val milli kerfanna hafi stefnandi því ekki haft tilefni til að ætla að veiðikerfin vörðuðu annað en stjórnun á veiðum og leiddu ekki til grundvallarmunar á skattalegri stöðu stefnanda. Stefnandi byggir á því að löggjafinn hafi í raun ekkert mat lagt á málefnalegar forsendur þess að mismunandi skattlagning sé á afla í tegundum sem sæta ekki ákvörðun um heildarafla. Mat löggjafans á slíkum forsendum varði miklu við mat á því hvort mismunun geti talist lögmæt eða eignarskerðing forsvaranleg. Forsaga ákvæða um veiðigjald skýri að mismununin hvíli á mistökum eða misskilningi en ekki sjálfstæðu mati á sjónarmiðum sem réttlæti mismunandi skattlagningu. Stefnandi vísar til þess að í lögum um veiðieftirlitsgjald nr. 33/2000, eins og 2. gr. laganna hafi upphaflega verið, hafi verið kveðið á um álagningu gjaldsins á veiðiheimildir sem veittar voru á grundvelli laga um stjórn fiskveiða. Í því hafi falist að gjaldið hafi ekki verið lagt á veiddan afla í tegundum sem ekki voru háðar veiðistjórnun. Samkvæmt 3. mgr. 2. gr. hafi álagningin farið fram á aflamarki í tegundum sem úthlutað var á grunni aflahlutdeildar eða krókaaflahlutdeildar. Þá sem nú hafi færri tegundir verið í krókaaflamarki en aflamarki. Til að gæta jafnræðis hafi því verið kveðið á um að miða ætti við landaðan afla krókabáta í þeim tegundum þar sem krókabátar væru ekki bundnir aflatakmörkunum en sæta ákvörðun um heildarafla og þar af leiðandi kvótasettar í aflamarkskerfinu. Gjaldskylda hafi því verið á sömu tegundum í veiðikerfunum. Stefnandi vísar enn fremur til þess að með lögum nr. 85/2002, um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða nr. 38/1990, hafi verið tekin upp ákvæði um veiðigjald og hafi fyrirmynd álagningarinnar verið sótt til laga um veiðieftirlitsgjald. Með lögunum hafi þó verið kveðið á um að gjaldið yrði greitt fyrir hvert þorskígildiskílógramm úthlutaðra veiðiheimilda eða landaðs afla í einstökum tegundum, eins og það væri ákvarðað í 21. gr., samkvæmt nýrri 22. gr. fiskveiðistjórnalaga, sbr. d-lið 12. gr. laga nr. 85/2002. Lokamálsliður greinarinnar hafi kveðið á um að miða skyldi við landaðan afla krókabáta í þeim tegundum, sem þeir væru ekki bundnir aflatakmörkunum í, en sættu ákvörðun um heildarafla. Málsliðurinn hafi verið samhljóða ákvæði í lögum um veiðieftirlitsgjöld en í því samhengi að gjöld legðust á allar tegundir hafi falist að krókabátar hafi í raun verið undanþegnir veiðigjaldi á landaðan afla í tegundum sem ekki sættu ákvörðun um heildarafla. Sú aðstaða hafi enga umfjöllun fengið við lagasetninguna og telji stefnandi að hún hvíli á mistökum eða misskilningi. Við setningu laga um veiðigjöld nr. 74/2012 hafi fyrirmynd verið sótt til fyrri ákvæða um álagningu, sbr. 7. gr. laganna. Í 3. mgr. greinarinnar sé svohljóðandi ákvæði: „Fari stjórn veiða fram með öðrum hætti en greinir í 2. mgr. skulu gjöldin miðast við landaðan afla skips í viðkomandi tegund samkvæmt aflaupplýsingakerfi Fiskistofu á tólf mánaða tímabili sem lýkur einum mánuði fyrir upphaf fiskveiðiárs eða veiðitímabils. Gjöld vegna strandveiða miðast við landaðan afla í strandveiðum og miða skal við landaðan afla krókabáta í þeim tegundum sem þeir eru ekki bundnir aflatakmörkunum í en sæta ákvörðun um heildarafla.“ Stefnandi byggir á því að lokamálsliður ákvæðisins leiði til þess að krókabátar, af sambærilegri stærð og gerð og bátur stefnanda, greiði ekki veiðigjald af tegundum sem sæti ekki ákvörðun um heildarafla. Stefnandi vísar í þessu sambandi til jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Með henni sé kveðið á um að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda, án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Í ákvæðinu felist að mismunun aðila með sambærilega stöðu verði að hvíla á hlutlægum og málefnalegum sjónarmiðum. Stefnandi byggir á því í aðalkröfu sinni að í skattalegum skilningi teljist staða aflmarksbáts hans og krókabáta sambærileg, enda varði krókakerfið og aflamarkskerfið stjórnun fiskveiða, þ.e. heimildir til að veiða og koma með fisk að landi. Munur á veiðikerfunum byggi á því mati löggjafans að bátar undir tiltekinni stærð geti verið í veiðikerfi þar sem nægjanlegt sé að færri tegundir lúti beinni kvótasetningu en í aflamarkskerfinu. Aðgangur beggja útgerðarflokka að fiskveiðiauðlindinni hvíli hins vegar á sömu meginreglum, til að mynda um að nytjastofnar sjávar séu sameign íslensku þjóðarinnar, sbr. 1. gr. fiskveiðistjórnunarlaga. Í öllu falli sé ljóst að staða krókabáta og aflamarksbáta varðandi veiðar á tegundum, sem ekki sæta ákvörðun um heildarafla, sé öldungis sambærileg í skilningi fiskveiðistjórnunarlaga. Sókn í slíkar tegundir sé heimil bæði krókabátum og aflmarksbátum. Ekki séu til staðar hlutlæg og málefnaleg sjónarmið að baki mismunandi skattalegri stöðu veiðigjalda útgerðarflokkanna vegna þessara tegunda. Innheimta veiðigjalda byggi m.a. á því að tryggja þjóðinni í heild hlutdeild í arði, sem nýting sjávarauðlinda skapi, sbr. 2. gr. laga um veiðigjöld. Með því sé vísað til 1. gr. fiskveiðistjórnunarlaga og verði að álykta að málefnaleg sjónarmið að baki mismunandi skattlagningu geti helst komið til vegna mismunandi ábyrgðar útgerðarflokka gagnvart fiskveiðiauðlindinni. Slík sjónarmið hafi ekki komið fram varðandi tegundir, sem ekki sæti ákvörðun um heildarafla, og líkur séu á því að umdeild mismunun sé komin til vegna mistaka við lagasetningu. Á því er byggt að til þess að stefnandi geti í raun notið stjórnarskrárbundins jafnræðis gagnvart útgerðum sem veiða tegundir sem sæta ekki ákvörðun um heildarafla, án skyldu til greiðslu veiðigjalda, sé nauðsynlegt að krefjast þess að skattheimta gagnvart stefnanda falli niður. Aðalkrafa stefnanda hvíli á þeim sjónarmiðum en þar sé krafist endurgreiðslu á þeim veiðigjöldum sem stefnandi hafi þegar greitt. Stefnandi telji að líta megi til upplýsinga um skiptingu veiða eftir bátaflokkum. Stór hluti þeirra tegunda, sem um ræðir, sé veiddur af krókabátum og þar af leiðandi séu þær veiðar veiðigjaldafrjálsar. Um grásleppu gildi t.d. að af 4.007 tonnum hafi 2.350 tonn verið veidd af krókaaflamarksbátum en einungis 1.597 tonn veidd af smábátum með aflamark sem bátur stefnanda falli undir. Í þessu samhengi vísar stefnandi enn fremur til þess að skattaálögur feli í sér skerðingu eignarréttar. Í ákvæðum 72. gr. stjórnarskrárinnar um vernd eignarréttar felist kröfur um að skattaálögur séu lagðir á eftir almennum, efnislegum mælikvarða og að gætt sé ákveðins jafnræðis. Þá vísar stefnandi til stuðnings sjónarmiðum sínum til mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 1. gr. samningsviðauka nr. 1, um friðhelgi eignarréttar. Jafnframt vísar stefnandi til 14. gr. sáttmálans um bann við mismunun. Vísar stefnandi sérstaklega til viðmiðana um hvað teljist mismunun í skilningi sáttmálans. Stefnandi vísar enn fremur til 77. gr. stjórnarskrárinnar sem kveði á um að skattamálum skuli skipað með lögum og að ekki megi fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann. Stefnandi byggir á því að lög um veiðigjöld feli í sér ólögmætt framsal á skattlagningarvaldi til stjórnvalda vegna þýðingar þorskígildisstuðla á skattlagningu tegunda. Samkvæmt 2. gr. veiðigjaldalaga sé vísað til þorskígildisstuðla samkvæmt skilgreiningu fiskveiðistjórnunarlaga, sbr. 19. gr. laganna, sem orðist svo: „Ráðuneytið skal reikna þorskígildi fyrir 15. júlí ár hvert fyrir hverja tegund sem sætir ákvörðun um stjórn veiða, sbr. 20. gr., og taka mið af tólf mánaða tímabili sem hefst 1. maí næstliðið ár og lýkur 30. apríl. Sé tekin ákvörðun um stjórn veiða á tegund sem ekki hefur áður sætt slíkri ákvörðun skal þegar reikna þorskígildi fyrir tegundina miðað við sama tímabil og greinir í 1. ml. Þorskígildi skulu reiknuð sem hlutfall verðmætis einstakra tegunda sem sæta ákvörðun um stjórn veiða af verðmæti slægðs þorsks. Til grundvallar verðmætaútreikningi skal leggja heildaraflamagn og heildarverðmæti þessara tegunda samkvæmt upplýsingum Fiskistofu þar um. Þegar fiskur er seldur ferskur erlendis skal miða við 88% af söluverðmæti hans. Varðandi botnfisk, að undanskildum karfa, skal miða við slægðan fisk. Miða skal við slitinn humar.“ Skilyrði þess að þorskígildisstuðull skuli reiknaður vegna tegundar, sé að veiðar tegundar sæti ákvörðun um stjórn, sbr. 20. gr. fiskveiðistjórnunarlaga, en greinin orðist svo: „Allir þeir sem fá úthlutað aflaheimildum samkvæmt lögum þessum, eða landa afla fari stjórn veiða fram með öðrum hætti en með úthlutun aflamarks, skulu greiða veiðigjöld svo sem í lögum um veiðigjöld greinir.“ Engin stjórn sé á veiðum á hlýra, tindaskötu og rauðmaga í skilningi laga um stjórn fiskveiða. Að því er varðar grásleppu, vísar stefnandi til þess að lagaleg umgjörð veiðanna hvíli á 7. gr. laga um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, nr. 79/1997. Tegundirnar sæti ekki ákvörðun um heildarafla samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða.  Útreikningur á þorskígildum fyrir tegundirnar hafi því ekki lagastoð vegna fiskveiðiársins 2012/2013. Ákvæði veiðigjaldalaga og fiskveiðistjórnunarlaga feli í sér einhvers konar hringskilgreiningu um það hvenær reikna skuli út þorskígildisstuðla. Lagastoð fyrir útreikningi þorskígildisstuðla sé ekki nægjanlega skýr svo hún geti verið grundvöllur skattlagningar vegna tegunda sem ekki sæti ákvörðun um heildarafla samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða. Stefnandi vísar til upplýsinga frá Fiskistofu um að fjöldi tegunda, sem þorskígildisstuðlar hafi verið reiknaðir á, hafi aukist verulega fiskveiðiárið 2004/2005. Fyrir þann tíma hafi slíkir stuðlar ekki verið til fyrir tegundir sem ekki sættu ákvörðun um heildarafla, sbr. töflu um þorskígildisstuðla á tímabilinu frá 1991 til fiskveiðiársins 2003/2004. Lagagrundvöllur útreiknings þorskígildisstuðla fyrir þær tegundir liggi ekki fyrir. Þá byggir stefnandi á því að fyrirkomulag á útreikningi þorskígildisstuðla hafi ekki lagastoð og aðferðafræði við útreikning stuðlanna samkvæmt lögum feli í sér of mikið framsal á skattlagningarvaldi til stjórnvalda. Ákvæði 19. gr. um þorskígildisstuðla kveði ekki á um þann tíma eða aðstæður sem verðmæti einstakra tegunda skuli miðað við. Útfærsla á þeim atriðum sé mótuð af stjórnvöldum við framkvæmd upplýsingasöfnunar á afurðaverði. Þá sé ljóst að fiskur sé seldur mismunandi unninn og því sýnt að útreikningar þorskígildisstuðla hvíli á ýmiss konar leiðréttingarstuðlum, s.s. slægingarstuðlum, frystingarstuðlum o.fl., sem feli í sér að umreikna misunninn fisk til þess sem ætla má að sé verð og þyngd slægðs botnfisks. Framkvæmd þeirra útreikninga sé ólögbundin en aðeins einn stuðull varðandi þessi atriði sé lögbundinn, þ.e. 88% verðmat miðað við útfluttan fisk. Þá byggir stefnandi á því að fyrirkomulag veiðigjalda standist ekki kröfur um að skattheimta hvíli á efnislegum mælikvarða. Skattlagning miðuð við þorskígildi hvíli á hlutföllum aflaverðmætis einstakra tegunda gagnvart þorski. Í því felst að verðbreytingar á þorski hafi áhrif á þorskígildisstuðul annarra tegunda, þótt engin verðbreyting verði á þeim. Skortur á efnislegum mælikvarða felist jafnframt í því að þorskígildisstuðlar séu ekki í nokkru samhengi við afrakstur af veiðum á einstökum tegundum. Stuðlarnir lýsi hlutfalli fiskverðs, án tillits til fyrirkomulags og kostnaðar við veiðar. Stórkostlegar sveiflur séu á afurðaverði grásleppuhrogna. Áhrif veiðigjalda á útgerð stefnanda séu þungbær og hafi í raun í för með sér að vart verði eftir afrakstur af veiðunum hjá stefnanda. Í ljósi þessa geti áhrif veiðigjalda verið sambærileg við eignaskatt varðandi grásleppuútgerð, þrátt fyrir yfirlýst markmið um að þau beinist að tekjuafgangi af veiðum einstakra tegunda. Skattlagning veiðigjalda á stefnanda geti sem slík skoðast sem ólögmæt þjóðnýting. Þá vísar stefnandi jafnframt til sérstakra málsástæðna um þorskígildisstuðla vegna grásleppu og grásleppuhrogna undir varakröfu. Stefnandi kveður rétt til endurgreiðslu byggja á 1. gr. laga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, þar sem forsendur fyrir skattheimtunni standist ekki samkvæmt framangreindu. Að því er varðar vaxtakröfu vísar stefnandi til þess að greiðsla umræddra veiðigjalda hafi farið fram eigi síðar en við gjalddaga, 1. október 2013, og miðist upphaf vaxta því við þá dagsetningu. Þá hafi stefnandi með bréfi, dagsettu 24. október 2013, krafist endurgreiðslu í samræmi við lög nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Miðist upphaf dráttarvaxta við þá dagsetningu. Stefnandi byggir vaxtaþátt dómkröfu á 2. gr. laga um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, sbr. einnig ákvæði vaxtalaga nr. 38/2001. Um vexti er vísað til 1. mgr. 8. gr. vaxtalaga og um upphafstíma þeirra til sömu greinar og 1. mgr. 2. gr. laga um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Um fjárhæð dráttarvaxta vísar stefnandi til 6. gr. vaxtalaga og um upphafstíma þeirra til 2. mgr. 2. gr. laga um endurgreiðslu oftekinna skatta. Upphaf dráttarvaxta miðist við 24. október 2013 þegar stefnandi hafi sett fram endurgreiðslukröfu. Stefnandi byggir varakröfu sína á því að í öllu falli fái innheimta veiðigjalda af grásleppu og grásleppuhrognum fiskveiðiárið 2012/13 ekki staðist. Veiðar á grásleppu fari fram á vorin og sé þeim stýrt með sérstökum hætti með reglugerð, settri á grundvelli 7. gr. laga nr. 79/1997, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands. Fiskveiðiárið 2012/13 hafi gilt reglugerð nr. 106/2013, um hrognkelsaveiðar. Samkvæmt 1. gr. reglugerðarinnar séu allar veiðar á grásleppu í fiskveiðilandhelgi Íslands óheimilar, nema að fengnu sérstöku leyfi Fiskistofu samkvæmt 2. gr. Í 2. gr. reglugerðarinnar sé kveðið á um að leyfi til grásleppuveiða séu bundin við báta, sem hafi rétt til slíkra leyfa á vertíðinni 1997, eða leiði rétt sinn frá þeim. Í 5. gr. reglugerðarinnar sé fjallað um flutning á grásleppuleyfum milli báta. Skilyrði þess séu að bátur hafi rétt til veiða í atvinnuskyni en enginn greinarmunur sé gerður á því hvort um krókaaflamarksbát eða smábát í aflamarkskerfi sé að ræða. Í 6. gr. sé að finna skilyrði sem afmarki nánar að grásleppuveiðar krókabáta fari fram á grundvelli reglugerðarinnar og að bátarnir séu ekki gerðir út á sama tíma til almennra veiða krókabáta. Stefnandi byggir á því að réttur báta til grásleppuveiða á grundvelli reglugerðar um hrognkelsaveiðar sé sambærilegur að því er varði rétt til að koma með grásleppuafla að landi og sem máli skipti um skattlagningu þess afla. Áréttar stefnandi að staða aflamarksbáta og krókabáta kunni að vera mismunandi varðandi stöðu meðafla en veiðar á grásleppu hvíli hins vegar á sama réttargrundvelli og hjá öllum bátum. Vísar stefnandi til fyrri umfjöllunar um jafnræðisákvæði stjórnarskrárinnar og sjónarmiða um skýringu þess. Í mismunandi álagningu veiðigjalda á grásleppu og grásleppuhrogn á bát stefnanda annars vegar og þess hluta grásleppubáta, sem hafi leyfi til veiða í atvinnuskyni sem krókabátar hins vegar, felist ólögmæt mismunun. Engin hlutlæg og málefnaleg sjónarmið réttlæti mismunandi skattalega stöðu grásleppuafla milli báta með grásleppuleyfi. Vísar stefnandi til fyrri umfjöllunar um hvernig ákvæði veiðigjaldalaga um mismunandi skattlagningu virðist vera komin til vegna mistaka eða misskilnings í lagasetningu þar sem litið hafi verið til álagningarreglna laga um veiðieftirlitsgjald í yngri lagasetningu. Allir bátar með grásleppuleyfi hafi sambærilega stöðu um rétt til veiða í skilningi 65. gr. stjórnarskrárinnar. Hvergi liggi fyrir mat löggjafans um forsendur mismunandi skattlagningar og þá séu vandséð málefnaleg sjónarmið í skilningi jafnræðisreglu og meðalhófsreglna stjórnskipunarréttar. Að mati stefnanda réttlæti engin hlutlæg og málefnaleg sjónarmið mismunandi skattalega stöðu grásleppuafla milli báta með grásleppuleyfi. Allir bátar með grásleppuleyfi hafi sambærilega stöðu um rétt til veiða í skilningi 65. gr. stjórnarskrárinnar. Þá byggir stefnandi á því að innheimta veiðigjalda af grásleppu og grásleppuhrognum uppfylli ekki kröfur sem 77. gr. stjórnarskrárinnar geri til skattheimtu, sbr. umfjöllun í aðalkröfu. Er vísað til þess að lagaákvæði um þorskígildisstuðla séu að grunni til sett í löggjöf, án þess að til hafi staðið að reikna hann á grásleppu. Lagákvæðið sé ekki nægjanlega skýr grundvöllur fyrir slíka útreikninga. Að áliti stefnanda felur útreikningur á þorskígildisstuðlum fyrir grásleppu í sér ólögmætt valdframsal til stjórnvalda. Afurðir grásleppu séu einkum tvær, þ.e. annars vegar grásleppuhrogn og hins vegar fiskurinn sjálfur. Í 19. gr. fiskveiðistjórnunarlaga sé kveðið á um að bera skuli verðmæti afurða saman við verð á slægðum þorski. Þá komi fram að miða skuli við slægðan botnfisk og slitinn humar. Ekki sé til staðar viðmið varðandi grásleppu. Það sé því fyrst og fremst ákvörðun stjórnvalda að reikna þorskígildisstuðulinn, bæði varðandi fiskinn og hrognin, en hrogn séu ekki reiknuð í þorskígildisstuðla fyrir aðrar tegundir almennt, þótt þau kunni að hafa verðgildi. Þá hafi það enga stoð að reikna þorskígildisstuðul á grásleppuhrogn ein og sér, sbr. álagningu veiðigjalds á stefnanda samkvæmt framlagðri frumálagningarskýrslu. Slíkur stuðull komi ekki fram í reglugerð nr. 619/2012. Valdframsal varðandi álagningu veiðigjalda felist jafnframt í því að þorskígildisstuðlar grásleppu hvíli ekki á vigtun á grásleppufiski annars vegar og grásleppuhrognum hins vegar hjá einstökum skattaðilum. Samkvæmt 4. og 5. mgr. 9. gr. reglugerðar um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 2012/2013 skuli við umreikning reiknaðra grásleppuhrogna í heila grásleppu miðað við margföldunarstuðulinn 3,4 og við ákvörðun magns hrogna í aflaskráningarkerfi skuli miðað við reiknistuðulinn 0,8. Þá sé greiðslufyrirkomulag á grásleppuafla ólíkt því sem almennt gildi um fiskafla. Grásleppuhrogn séu í verulegum mæli sett í umboðssölu þar sem endanlegt kaupverð liggi ekki fyrir fyrr en afurðin er seld. Forsendur fyrir verðmæti grásleppuhrogna hvíli því á áætlunum um væntanlegt söluverð, sem settar séu fram við skil aflaskýrslna af einstökum útgerðum eða áætlunum Fiskistofu um slík verðmæti. Ákvæði 19. gr. fiskveiðistjórnunarlaga feli ekki í sér heimild til að leggja áætlanir til grundvallar við útreikning þorskígildisstuðla.  Þá vísar stefnandi að öðru leyti til umfjöllunar um aðalkröfu og upplýsinga um stefnufjárhæðir í málavaxtalýsingu. IV. Í greinargerð sinni vísar stefndi til ákvæða laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, laga nr. 79/1997, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, og laga nr. 74/2012, um veiðigjöld. Kveður stefndi ljóst af lögum nr. 74/2012, um veiðigjöld, að veiðigjöldum sé ætlað að mæta kostnaði ríkisins við rannsóknir, stjórn, eftirlit og umsjón með fiskveiðum, fiskvinnslu og að tryggja íslensku þjóðinni í heild hlutdeild í þeim arði sem nýting sjávarafurða skapi, sbr. 2. gr. þeirra laga. Í lögunum sé farin sú leið að innheimta endurgjald fyrir nýtingu á þeirri sameign þjóðarinnar, sem nytjastofnarnir séu, með innheimtu gjalds sem uppfylli þær kröfur sem gerðar séu samkvæmt stjórnarskrá við álagningu skatta. Uppfylli lögin þær kröfur að mati stefnda. Af 1. gr. laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, sé jafnframt ljóst að allir nytjastofnar á Íslandsmiðum séu í sameign íslensku þjóðarinnar og að úthlutun veiðiheimilda myndi ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum. Markmið laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, og laga nr. 79/1997, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, sé að stuðla að viðgangi og hagkvæmri nýtingu nytjastofnanna og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Stefndi vísar til þess að allir nytjastofnar samkvæmt lögum nr. 116/2006 og lögum nr. 79/1997, sem bæði fjalli um stjórnun fiskveiða, séu undir stöðugri vöktun og eftirliti Hafrannsóknarstofnunar og í því skyni sé í lögunum kveðið á um skilyrði sem varði almenn og sérstök veiðileyfi vegna veiða í atvinnuskyni, um hámarksafla í einstökum tegundum og eftir atvikum í því sambandi úthlutun á einstök skip í formi aflahlutdeildar og aflamarks með aflaheimildum með öðrum hætti eða lönduðum afla á grundvelli veiðileyfa í atvinnuskyni. Allar veiðar úr nytjastofnum í atvinnuskyni séu háðar almennu veiðileyfi og eftir atvikum sérstöku veiðileyfi. Meðafli, sem stefnandi hafi fengið við veiðar í net og veiðar hans á grásleppu með grásleppunetum og meðafli er þar hafi fengist utan aflamarks, hafi þannig verið háður stjórnun veiða í skilningi framangreindra laga og 1. gr. og 6. gr. laga nr. 74/2012, um veiðigjöld, án tillits til þess hvort veiðar í þeim tegundum væru háðar ákvörðun um hámarksafla og hlutdeildarsetningu á skip. Stefnandi beri bát sinn, sem sé í aflamarkskerfi, saman við báta í krókaaflamarkskerfi og telji þá í öllu sem máli skipti sambærilega í skilningi 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar, þ. á m. um skattskyldu. Þetta fái ekki staðist. Bátur stefnanda sé í aflamarkskerfi, hafi aflahlutdeild, fái úthlutað aflamarki í fjölmörgum kvótabundnum tegundum og sé heimilt að sækja þær með margvíslegum veiðarfærum. Honum sé auk þess heimilt að flytja til sín aflahlutdeild í öðrum kvótabundnum tegundum. Enn fremur sé honum heimilt innan árs að leigja til sín aflamark í þeim tegundum sem hann hafi ekki aflahlutdeild í. Krókaaflamarksbátar hafi einungis krókaaflahlutdeild í tilteknum tegundum, þ.e. þorski, ýsu, ufsa, steinbít, löngu, keilu og gullkarfa. Óheimilt sé að flytja aflahlutdeild í öðrum tegundum til krókaaflamarksbáts, þótt heimilt sé að leigja til sín aflamark í öðrum tegundum botnfisks. Krókaaflamarksbátum sé jafnframt óheimilt að stunda veiðar með öðrum veiðarfærum en handfærum og línu. Af framangreindu telji stefndi ljóst að allnokkur greinarmunur sé á aðstöðu aðila sem veiða annars vegar í aflamarkskerfi og hins vegar í krókaaflamarkskerfi og séu þessir útgerðarflokkar ekki sambærilegir og samanburðarhæfir í skilningi 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrár. Stefndi vísar til þess að stefnandi reisi endurgreiðslukröfur sínar aðallega á því að útgerðarflokkum sé mismunað við álagningu veiðigjalda þar sem krókaaflamarksbátum hafi ekki verið gert að greiða veiðigjöld af þeim tegundum sem ekki sæti ákvörðun um heildarafla og sem endurgreiðslukrafa stefnanda taki til. Í stefnu sé rakið að á stefnanda hafi, fiskveiðiárið 2012/2013, verið lögð almenn og sérstök veiðigjöld vegna landaðs afla í tegundum, sem ekki sættu veiðistjórnun, með ákvörðun um hámarksafla tegunda, þ.e. hlýra, tindaskötu, rauðmaga og grásleppu. Að mati stefnda sé það í fullkomnu samræmi við ákvæði um gjaldskyldu í 6. gr. og 7. gr. laga nr. 74/2012, um veiðigjöld. Stefndi vísar í þessu sambandi til þess að samkvæmt 6. gr. laganna séu gjaldskyldir aðilar einstaklingar og lögaðilar sem fái úthlutað aflamarki, öðrum aflaheimildum eða landi afla á grundvelli laga um stjórn fiskveiða, laga um fiskveiðar utan lögsögu Íslands eða annarra laga er kveða á um stjórn fiskveiða. Í 1. mgr. 7. gr. sé kveðið á um það að gjaldstofn almenns og sérstaks veiðigjalds sé afli hvers gjaldskylds aðila í þorskígildum samkvæmt úthlutuðu aflamarki, öðrum aflaheimildum eða lönduðum afla. Í 2. mgr. 7. gr. sé kveðið á um það að þegar um sé að ræða tegundir, sem úthlutað sé til einstakra skipa, skuli gjöldin miðast við úthlutað aflamark í kílóum talið. Ákvæði 3. mgr. 7. gr. hljóði svo: „Fari stjórn veiða fram með öðrum hætti en greinir í 2. mgr. skulu gjöldin miðast við landaðan afla skips í viðkomandi tegund samkvæmt aflaupplýsingakerfi Fiskistofu á tólf mánaða tímabili sem lýkur einum mánuði fyrir upphaf fiskveiðiárs eða veiðitímabils. Gjöld vegna strandveiða miðast við landaðan afla í strandveiðum og miða skal við landaðan afla krókabáta í þeim tegundum sem þeir eru ekki bundnir aflatakmörkunum í en sæta ákvörðun um heildarafla.“ Stefndi kveður sér ekki hafa verið ljóst fyrr en stefna í máli þessu barst að Fiskistofa hefði ekki lagt á krókaaflamarksbáta almenn og sérstök veiðigjöld vegna ofangreindra tegunda þ.e. hlýra, tindaskötu, rauðmaga og grásleppu á fiskveiðiárinu 2012/2013. Að mati stefnda sé þessi framkvæmd Fiskistofu án lagastoðar og beri að leggja á krókaaflamarksbáta almenn og sérstök veiðigjöld vegna ofangreindra tegunda og hafi strax verið brugðist við því. Í stefnu sé því lýst að Fiskistofa byggi þessa framkvæmd sína á lokamálslið 3. mgr. 7. gr. laga nr. 74/2012, um veiðigjöld, þar sem segi: „og miða skal við landaðan afla krókabáta í þeim tegundum sem þeir eru ekki bundnir aflatakmörkunum í en sæta ákvörðun um heildarafla“. Sé óskiljanlegt hvernig af þessu ákvæði sé dreginn sá skilningur að krókaaflamarksbátar skuli vera undanskildir almennu og sérstöku veiðigjaldi vegna framangreindra tegunda. Umræddur lokamálsliður varði, efni sínu samkvæmt, nytjastofnategundir sem sæti ákvörðun um heildarafla. Á fiskveiðiárinu 2012/2013 hafi tindaskata, hlýri, rauðmagi og grásleppa ekki sætt stjórn veiða með ákvörðun um heildarafla, heldur hafi veiðum á þeim verið stjórnað með öðrum hætti, þ.e.a.s. með almennum og sérstökum veiðileyfum, en enginn þeirra hafi verið háð ákvörðun um heildarafla. Skylda til að greiða almenn og sérstök veiðigjöld af lönduðum afla í þeim tegundum sé skýr og ótvíræð samkvæmt lögum nr. 74/2012, um veiðigjöld, og ekkert í þeim lögum geti heimilað stjórnvöldum að falla frá álagningu og innheimtu þeirra. Á engan hátt fái þannig staðist, sbr. ákvæði 40. gr. og 1. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar um bann við ákvörðun um niðurfellingu eða breytingu skatta eða gjalda nema með lögum, krafa stefnanda um endurgreiðslu veiðigjalda sem grundvölluð sé á því að Fiskistofa hafi ekki lagt á krókaaflamarksbáta almenn og sérstök veiðigjöld vegna ofangreindra tegunda. Viðbrögð við því verði að vera þau að leitast við að koma fram álagningu á hendur þeim sem, án lagastoðar, hafi sloppið við álagningu og greiðslu veiðigjalda og sé það nú til athugunar hjá stefnda. Stefndi telji því að álagning almennra og sérstakra veiðigjalda á stefnanda vegna ofangreindra tegunda hafi verið lögmæt og geti ekki talist ólögmæt, þótt í ljós komi að aðrir hafi komist undan álagningu og beri að sýkna af kröfum stefnanda byggðum á mismunun við skattlagningu. Staðhæfingum stefnanda, um að lög nr. 74/2012, um veiðigjöld, feli í sér óheimilt framsal á skattlagningarvaldi vegna þýðingar þorskígildisstuðla á skattlagningu tegunda, vísar stefndi á bug. Bendir stefndi á að fiskveiðiárið 2012/2013 skyldi almennt veiðigjald vera 9,50 krónur á hvert þorskígildiskíló, sbr. 8. gr., og sérstakt veiðigjald 23,20 krónur á hvert þorskígildiskíló í botnfiskveiðum og 27,50 krónur á þorskígildiskíló í uppsjávarveiðum, sbr. a-lið ákvæðis I til bráðabirgða með lögunum. Samkvæmt 3. gr. laganna hafi þorskígildi og þorskígildisstuðull þá merkingu sem í þau séu lögð í lögum um stjórn fiskveiða. Víða í lögum um stjórn fiskveiða sé miðað við þorskígildi í þágu stjórnunar fiskveiða. Um það megi m.a. vísa til ákvæða 5. tl. 5. mgr. 6. gr. a í lögum nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, þar sem mælt sé fyrir um hámarksafla kvótabundinna tegunda í veiðiferð strandveiðibáta. Einnig megi vísa til 7. mgr. 10. gr. um skyldu til að landa afla til vinnslu innan hlutaðeigandi byggðarlaga sem úthlutað sé samkvæmt 2. tl. 1. mgr. 10. gr., 1. mgr. 11. gr. um heimild til veiða umfram aflamark í einstökum botnfisktegundum og hlutfallslega skerðingu annarra botnfisktegunda í samræmi við verðmætahlutfall einstakra tegunda, sbr. 19. gr., ákvæða í 5. mgr. 15. gr. um niðurfellingu aflahlutdeildar veiði skip minna en 50% á fiskveiðiári af úthlutuðu og fluttu aflamarki frá fyrra árið í þorskígildum talið. Þá sé í ákvæðum 7. mgr. 15. gr. kveðið á um árlegar heimildir til að flytja af skipi 50% af úthlutuðu aflamarki í þorskígildum talið. Í 19. gr. laganna sé kveðið á um útreikning þorskígilda. Þar segi að ráðuneytið skuli reikna þorskígildi fyrir 15. júlí ár hvert fyrir hverja tegund, sem sæti ákvörðun um stjórn veiða, sbr. 20. gr., og taka mið af tólf mánaða tímabili sem hefjist 1. maí næstliðið ár og ljúki 30. apríl. Þorskígildi skuli reiknuð sem hlutfall verðmætis einstakra tegunda sem sæti ákvörðun um stjórn veiða af verðmæti slægðs þorsks. Til grundvallar verðmætaútreikningi skuli leggja heildaraflamagn og heildarverðmæti þessara tegunda samkvæmt upplýsingum Fiskistofu þar um. Samkvæmt 20. gr. laganna, sbr. 1. gr. laga nr. 75/2012, skuli allir þeir, sem fái úthlutað aflaheimildum samkvæmt lögunum eða landa afla fari stjórn veiða fram með öðrum hætti en úthlutun aflamarks, greiða veiðigjöld eins og í lögum um veiðigjöld greini. Með 6. gr. reglugerðar nr. 619/2012, um fjárhæð, álagningu og innheimtu veiðigjalda og þorskígildisstuðla fiskveiðiárið 2012/2013, hafi verið ákvarðaðir og birtir þorskígildisstuðlar í samræmi við ákvæði laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, og laga nr. 74/2102, um veiðigjöld, þ. á m. fyrir tindaskötu, hlýra, rauðmaga og grásleppu. Ekki sé unnt að fallast á það með stefnanda að útreikningar þorskígilda og þorskígildisstuðla feli í sér óheimilt framsal skattlagningarvalds. Þorskígildi spegli hlutfallslegt verðmæti ólíkra nytjastofna. Allt frá því að veiðigjöld voru tekin upp með lögum nr. 85/2002 um breytingu á þágildandi lögum nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða, hafi álagning þeirra miðast við úthlutun aflaheimilda eða landaðan afla umreiknaðan til þorskígildiskílóa. Um útreikning þorskígilda séu ítarleg fyrirmæli í 19. gr. laga nr. 116/2006. Þorskígildi og þorskígildisstuðlar hafi verið reiknuð á grundvelli opinberra gagna sem Fiskistofa hafi safnað allt frá 2002 og birt séu af Hagstofu Íslands, m.a. vegna álagningar veiðigjalds. Þorskígildi skuli reiknuð sem hlutfall verðmætis einstakra tegunda sem sæti ákvörðun um stjórn veiða af verðmæti slægðs þorsks. Til grundvallar verðmætaútreikningi skuli leggja heildaraflamagn og heildarverðmæti þessara tegunda samkvæmt upplýsingum Fiskistofu þar um. Í íslenskri löggjöf sé að finna fjölmörg dæmi um að stjórnvöldum hafi verið falið að taka saman og meta með reglubundnum hætti þætti sem mynda grundvöll að álagningu skatta og gjalda. Sem dæmi megi nefna hlutverk Þjóðskrár Íslands samkvæmt lögum nr. 6/2001, um skráningu og mat fasteigna, að meta og endurmeta ár hvert (og jafnvel oftar) skráð matsverð fasteigna. Þetta matsverð sé t.d. notað sem grundvöllur að ákvörðun fasteignaskatts samkvæmt lögum nr. 4/1995, um tekjustofna sveitarfélaga. Fái ekki staðist að slíkt feli í sér óheimilt framsal skattlagningarvalds. Þá vísar stefnandi á bug staðhæfingum stefnanda um að lagastoð skorti fyrir útreikningi þorskígilda samkvæmt 19. og 20. gr. laga nr. 116/2006 fyrir tegundirnar tindaskötu, hlýra, rauðmaga og grásleppu. Stefndi telji að staðhæfingar stefnanda, um að veiðar á þeim tegundum sæti ekki stjórn á veiðum í skilningi 19. og 20. gr. þeirra laga og laga nr. 74/2014 um veiðigjöld, fái ekki staðist. Allar veiðar á þeim tegundum í atvinnuskyni sæti stjórnun veiða með öðrum hætti en með úthlutun aflamarks og sæti stjórnun með almennum veiðileyfum og grásleppuveiðar séu til viðbótar háðar sérstökum veiðileyfum. Stefndi vísar til þess að grásleppuveiðar séu samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 97/1997 háðar sérstöku veiðileyfi og almennt bannaðar nema þeim bátum sem rétt áttu til leyfis á grásleppuvertíðinni 1997. Á fiskveiðiárinu 2012/2013 hafi gilt um stjórnun grásleppuveiða reglugerð nr. 106/2013. Sé þannig langsótt að grásleppuveiðar stefnanda á grundvelli sérstaks veiðileyfis þar lútandi, falli ekki undir stjórn veiða með öðrum hætti í skilningi 19. og 20. gr. laga nr. 116/2006 og 1. gr., 6. gr. og 7. gr. laga nr. 74/2012, um veiðigjöld. Samkvæmt framangreindu hafi útreikningur þorskígilda og þorskígildisstuðla fyrir tegundirnar tindaskötu, hlýra, rauðmaga og grásleppu í 6. gr. reglugerðar nr. 619/2012 átt sér ótvíræða lagastoð. Stefndi kveðst hafna þeim sjónarmiðum stefnanda að fyrirkomulag á útreikningi þorskígildisstuðla feli í sér of mikið framsal og standist ekki kröfur um efnislegan mælikvarða við álagningu veiðigjalda, þar sem útreikningar þeirra hvíli á ýmsum leiðréttingarstuðlum og taki ekki tillit til kostnaðar við veiðar á einstökum tegundum. Við eftirlit og vöktun nytjastofnanna sé nauðsynlegt að hafa yfirsýn yfir þann afla, sem tekinn sé úr sjó hverju sinni, og sé þá stuðst við landaðan afla sem skylt sé að vigta og skrá, sbr. lög nr. 57/1996, um umgengni við nytjastofna sjávar, og reglugerð nr. 224/2006, um vigtun og skráningu sjávarafla, með síðari breytingum. Landaður afli sé ýmist beint úr sjó eða hafi sætt verkun um borð fyrir löndun, s.s. slægingu eða frekari vinnslu. Allur afli sé skráður í samræmi við það við löndun eftir verkunarstigi, sbr. framlagt yfirlit vegna stefnanda. Samkvæmt yfirlitinu landi stefnandi að stærstum hluta óslægðum afla. Meðafla í hlýra við grásleppuveiðar sé landað slægðum og aðeins við löndun 10. apríl 2013 hafi stefnandi landað lítilsháttar af slægðri grásleppu og grásleppuhrognum. Allur landaður afli sé skráður inn í aflaskráningarkerfi sem Fiskistofa haldi. Úthlutun aflamarks í hlutdeildarsettum nytjastofnum í botnfiski byggi á slægðum fiski með haus, nema í gull- og djúpkarfa sem miðist við óslægðan fisk. Í uppsjávartegundum sé miðað við óslægðan afla og nytjabotndýrið humar miðist við slitinn humar. Kveðið sé á um slægingarstuðla, þar sem umreikna þurfi óslægðan fisk til slægðs fisks, í árlegum reglugerðum um stjórn fiskveiða. Á fiskveiðiárinu 2012/2013 hafi verið kveðið á um þá slægingarstuðla í 9. gr. reglugerðar nr. 698/2012, um veiðar í atvinnuskyni. Útreikningar þorskígilda miði við slægðan fisk og sé miðað við þá slægingarstuðla sem fram komi um meðalnýtingu tegunda yfir fiskveiðiár eða vertíð og byggi þeir á rannsóknum og bestu vitneskju hverju sinni. Álagning veiðigjalda á grundvelli þorskígildisstuðla, sem taki mið af hlutfalli aflaverðmætis hlutaðeigandi tegunda, sé í jaðartilfellum háð vissum annmörkum. Slík skekkja jafnist þó út við veiðar, enda stundi skip jafnan veiðar á mörgum ólíkum tegundum sem jafni hana út. Hafi löggjafinn tekið afstöðu til þess að það sé réttlætanlegt að miða við þorskígildi. Þar er um að ræða einfaldan og skiljanlegan almennan mælikvarða til grundvallar gjaldtöku þar sem allir standi jafnvígis við gjaldtökuna. Jafnframt hafi löggjafinn sjálfur, við ákvörðun á fjárhæð veiðigjalda fiskveiðiárið 2012/2013, tekið með almennum hætti tillit til kostnaðar við veiðarnar þar sem álagning miðist við þorskígildiskíló. Af hálfu stefnanda sé staðhæft, án nokkurra raka eða gagna almennt og sérstaklega um grásleppu, að álagning á grásleppuútgerð hans jafnist á við álagningu eignarskatta og feli nánast í sér þjóðnýtingu. Stefndi mótmæli þessu sem röngu, haldlausu og ósönnuðu. Til viðbótar sé á það bent og áréttað að álögð og greidd veiðigjöld af hálfu stefnanda séu í rekstri hans frádráttarbær rekstrarútgjöld. Þá sé við ákvörðun löggjafans á fjárhæð veiðigjalda tekið almennt tillit til kostnaðar við veiðar og eðlilega ávöxtun fjár sem bundið sé í rekstrinum. Fái þannig á engan hátt staðist framangreind sjónarmið stefnanda um ólögmætt framsal skattlagningarvalds vegna þorskígildisstuðla og skort á efnislegum viðmiðunum við álagningu veiðigjalda. Stefndi vísar til þess að í lok umfjöllunar sinnar um þorskígildisstuðla í aðalkröfu vísi stefnandi jafnframt til umfjöllunar sinnar um varakröfu vegna veiðigjalda á grásleppu. Byggi stefnandi varakröfu sína á öllum sömu málsástæðum og lagarökum og hann byggi á í aðalkröfu. Vísi stefndi til umfjöllunar hér að framan um lagarök og rök stefnda fyrir því að sjónarmið stefnanda fái ekki staðist. Stefndi vísar til sjónarmiða stefnanda þess efnis að um ólögmætt framsal skattlagningarvalds sé að ræða þar sem ekki sé nægilega áreiðanlegum gögnum til að dreifa um verðmæti grásleppu og ekki sé fundinn grásleppustuðull fyrir hvern og einn aðila. Þetta fái ekki staðist. Gögn um verðmæti grásleppu vinni Fiskistofa úr vigtar- og ráðstöfunarskýrslum sem kaupendum á sjávarafla sé skylt að skila inn mánaðarlega fyrir kaup sín undangenginn mánuð. Gögn er varði grásleppu og hrogn úr henni séu oft ófullkomin frá hendi kaupendanna vegna þess að endanleg sala á hrognum fari oftar en ekki fram mun seinna en mánuði eftir veiðina þegar kaupendum sé skylt að skila skýrslunum. Af þessum sökum sé nauðsynlegt að afla nánari upplýsinga um rétt verðmæti þessa nytjastofns og hafi það verið gert fyrir ákvörðun sjávarútvegsráðuneytisins um þorskígildisstuðla hinn 13. júlí 2012 og sé gerð ítarleg grein fyrir því í framlögðu bréfi ráðuneytisins. Eins og þar komi fram, hafi forstöðumaður upplýsingasviðs Fiskistofu sent tölvubréf varðandi verðmætastuðul fyrir grásleppu hinn 29. júní 2012 þar sem fram komi að erfiðleikar hefðu verið við að ná fullnægjandi upplýsingum um söluverðmæti grásleppu en það hafi þó verið reynt til hins ýtrasta, þar á meðal með könnun hjá stærstu söluaðilum. Útkoman hafi verið mjög svipuð og í fyrra eða þorskígildisstuðull upp á 0,78. Í ljósi upplýsinga í rafbréfi Fiskistofu og í öryggisskyni, hafi ráðuneytið ákveðið að lækka stuðulinn lítillega og hafi þorskígildisstuðull fyrir grásleppu því verið ákveðinn 0,74, sbr. 6. gr. reglugerðar nr. 619/2012. Hafi sú ákvörðun ráðuneytisins í hvívetna verið lögmæt. Á engan hátt fái þannig staðist staðhæfingar stefnanda um ólögmætt framsal skattlagningarvalds við ákvörðun þorskígildisstuðla vegna grásleppu. Að því er varðar grásleppuna sérstaklega, vísar stefndi á bug fullyrðingum stefnanda um að lagastoð skorti fyrir álagningu almennra og sérstakra veiðigjalda á hann vegna landaðra grásleppuhrogna en enginn þorskígildisstuðull vegna grásleppuhrogna hefði verið birtur í reglugerð nr. 619/2012. Rétt sé, að ekki hafi verið birtur sérstakur stuðull í þorskígildum fyrir grásleppuhrogn í reglugerð nr. 619/2012. Á fiskveiðiárinu 2012/2013 hafi ekki átt að koma til þess lengur, sem tíðkast hafði um árabil, að henda grásleppuhveljunni en landa aðeins hrognum. Sé gerð grein fyrir þeirri breytingu í framlögðu bréfi sjávarútvegsráðuneytisins og vísist til þess sem þar greini um það efni og hvernig þorskígildi séu fundin við álagningu veiðigjalda fiskveiðiárið 2012/2013 fyrir grásleppuhrogn, þar sem þrátt fyrir það hafi verið landað grásleppuhrognum. Eins og þar komi fram hafi Fiskistofa við álagningu veiðigjalda þar sem landað var grásleppuhrognum, þurft að styðjast við ákvæði í 4. og 5. mgr. 9. gr. reglugerðar nr. 678/2012, um stjórn fiskveiða, varðandi landaðan afla í grásleppuhrognum. Hafi sú framkvæmd Fiskistofu við álagningu á stefnanda vegna grásleppuhrogna því haft fullnægjandi lagastoð og fá þessi sjónarmið stefnanda þannig ekki staðist. Verði ekki á sýknukröfu stefnda fallist, krefst stefndi þess til vara að stefnukröfur verði lækkaðar stórkostlega. Í því sambandi kveðst stefndi byggja á öllum framangreindum sjónarmiðum sem færð hafi verið fram til stuðnings sýknu. V. Í máli þessu er deilt um það hvort stefnandi eigi rétt á endurgreiðslu veiðigjalda, sem lögð voru á hann vegna afla báts hans af tegundum sem ekki sæta ákvörðun um heildarafla fiskveiðiárið 2012/2013. Stefnandi byggir kröfu sína á því að veiðigjöld samkvæmt lögum nr. 74/2012 séu skattur og skattlagning þessi uppfylli ekki skilyrði stjórnarskrárinnar um skattlagningu, jafnræði og vernd eignarréttar. Þá telur stefnandi útgerðarflokkum mismunað við skattlagningu á afla sem ekki sætir ákvörðun um heildarafla þar sem krókaaflamarksbátar greiði ekki veiðigjöld af þeim tegundum. Jafnframt sæti þessar tegundir ekki ákvörðun um heildarafla og engin stjórn fari fram á veiðum í þessum tegundum í skilningi laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, og umgjörð grásleppuveiða hvíli á 7. gr. laga nr. 79/1997, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands. Loks telur stefnandi skorta lagastoð fyrir útreikningi á þorskígildum vegna þessara tegunda, sem ekki sæti stjórn veiða, og feli fyrirkomulag á útreikningi þorskígilda í sér ólögmætt framsal skattlagningarvalds. Í lögum nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, segir í 1. gr. að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar og að markmið laganna sé að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu þeirra og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Hefur verið litið svo á að úthlutun veiðiheimilda myndi ekki eignarrétt eða óafturkallanleg forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum. Í 2. gr. laganna er því lýst að til nytjastofna teljist sjávardýr, svo og sjávargróður, sem nytjuð eru og kunna að verða nytjuð í íslenskri fiskveiðilandhelgi og sérlög gilda ekki um. Samkvæmt 4. gr. laganna má enginn stunda veiðar í atvinnuskyni við Ísland nema hann hafi fengið til þess almennt veiðileyfi, þ.e. veiðileyfi með aflamarki eða veiðileyfi með krókaaflamarki. Óumdeilt er að bátur stefnanda er aflamarksbátur. Um almenn og sérstök veiðigjöld gilda lög nr. 74/2012, um veiðigjöld, sem tóku gildi 5. júlí 2012. Í 1. gr. þeirra kemur fram að þau taki til veiðigjalda, almenns veiðigjalds og sérstaks veiðigjalds, sem lögð eru á aflamark, aðrar úthlutaðar aflaheimildir eða landaðan afla, fari stjórn veiða fram með öðrum hætti en með úthlutun aflamarks, samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða eða öðrum lögum er við geta átt. Samkvæmt 6. gr. laganna eru þeir aðilar gjaldskyldir sem fá úthlutað aflamarki, öðrum aflaheimildum eða landa afla á grundvelli laga um stjórn fiskveiða, laga um fiskveiðar utan lögsögu Íslands eða annarra laga sem kveða á um stjórn fiskveiða. Í 20. gr. laga nr. 116/2006 er síðan mælt fyrir um að allir þeir, sem fái úthlutað aflaheimildum samkvæmt lögunum, eða landa afla fari stjórn veiða fram með öðrum hætti en með úthlutun aflamarks, skuli greiða veiðigjöld svo sem í lögum um veiðigjöld greinir. Af framangreindu er ljóst að veiðar úr nytjastofnum í atvinnuskyni eru háðar almennu veiðileyfi og eftir atvikum sérstöku veiðileyfi. Meðafli, sem stefnandi hafi fengið við veiðar í net og meðafli, sem þar hefur fengist utan aflamarks, var þannig háður stjórnun veiða í skilningi framangreindra laga og 1. gr. og 6. gr. laga nr. 74/2012, um veiðigjöld, án tillits til þess hvort veiðar í þeim tegundum voru háðar ákvörðun um hámarksafla og hlutdeildarsetningu á skip. Þá verður af framangreindu ráðið að gjaldskyldir aðilar samkvæmt ákvæði 6. gr. laganna eru allar persónur að lögum sem fá úthlutað veiðiheimildum eða geta landað afla á grundvelli laga um stjórn fiskveiða og annarra laga sem kveða á um stjórn fiskveiða. Um grásleppuveiðar gilda ákvæði laga nr. 79/1997, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, en samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laganna eru grásleppuveiðar háðar sérstöku leyfi Fiskistofu. Enn fremur kom fram í 1. gr. reglugerðar nr. 106/2013, sem gilti um grásleppuveiðar á fiskveiðiárinu 2012/2013, að allar veiðar á grásleppu í fiskveiðilandhelgi Ísland væru óheimilar nema að fengnu sérstöku leyfi Fiskistofu. Þar sem grásleppuveiðar voru þannig leyfisskyldar, voru þeir sem þær veiðar stunduðu fiskveiðiárið 2012/2013 gjaldskyldir í skilningi 6. gr. laga nr. 74/2012, um veiðigjöld, sem og meðafli með þeim veiðum. Eins og fram er komið kveðst stefnandi reka bátinn Halldór NS 302, sem fær úthlutað aflamarki, m.a. í þorski og ýsu, og er hann gerður út á hefðbundnar botnfiskveiðar. Eru veiðar stefnanda á bátnum því gjaldskyldar samkvæmt framangreindu. Þá liggur frammi í málinu yfirlit vegna bátsins um afla hans á fiskveiðiárinu 2012/2013 og hefur því ekki verið mótmælt. Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að stefnandi hafi verið gjaldskyldur vegna útgerðar sinnar á umræddum báti.                 Kemur þá til skoðunar hvort gjaldið hafi verið rétt lagt á stefnanda. Í 3. mgr. 7. gr. laga nr. 74/2012, um veiðigjöld, eins og ákvæðið var orðað fiskveiðiárið 2012/2013, segir að gjaldstofn almenns og sérstaks veiðigjalds sé afli hvers gjaldskylds aðila í þorskígildum samkvæmt úthlutuðu aflamarki, öðrum aflaheimildum eða lönduðum afla. Í því máli sem hér er til umfjöllunar var veiðigjald lagt á landaðan afla stefnanda. Stefnandi heldur því fram að, þrátt fyrir ofangreint, hafi ekki verið heimilt að leggja á hann veiðigjald, enda felist í álagningunni óheimil mismunun þar sem ekki hafi verið lagt veiðigjald á báta í krókaaflamarkskerfi, sem hafi að öðru leyti verið í sambærilegri stöðu og aflamarksbátur stefnanda. Þá hafi löggjafinn í raun ekki lagt mat á málefnalegar forsendur þess að mismunandi skattlagning væri á afla í tegundum sem sæti ekki ákvörðun um heildarafla. Hér verður að líta til þess að bátur stefnanda er í aflamarkskerfi og hefur því aflahlutdeild og fær úthlutað aflamarki í mörgum kvótabundnum tegundum. Auk þess er honum heimilt að sækja aflann með margvíslegum veiðarfærum, flytja til sín aflahlutdeild í öðrum kvótabundnum tegundum og leigja aðrar tegundir. Staða krókaaflamarksbáta er ólík að þessu leyti, enda hafa þeir einungis krókaaflahlutdeild í tilteknum tegundum, þ.e. þorski, ýsu, ufsa, steinbít, löngu, keilu og gullkarfa og er m.a. óheimilt að stunda veiðar með öðrum veiðarfærum en handfærum og línu. Er því ljóst að nokkur munur er á stöðu þeirra sem veiða annars vegar í aflamarkskerfi og hins vegar í krókaaflamarkskerfi. Þá verður einnig litið til þess, sem fram kom hjá stefnda, að sú framkvæmd Fiskistofu að innheimta ekki veiðigjöld á krókaaflamarksbáta væru mistök, enda yrði sú ráðstöfun ekki leidd af ákvæðum 3. mgr. 7. gr. laga nr. 74/2012. Að þessu virtu og þegar litið er til þess sem að framan greinir um tilgang laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, og ákvæði laga nr. 74/2012, um veiðigjöld, um gjaldskyldu og gjaldstofn, verður ekki fallist á það með stefnanda að um sé að ræða mismunun milli annars vegar aflamarksbáta og hins vegar krókaaflamarksbáta. Verður því að fallast á það með stefnda að aðstaðan sé að þessu leyti ósambærileg í skilningi 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Á það einnig við að því er varðar veiðar á grásleppu. Sjónarmið stefnanda um að löggjafinn hafi ekki byggt á málefnalegum forsendum við mismunandi gjaldtöku að þessu leyti koma því ekki til frekari skoðunar. Loks er það mat dómsins að endurgreiðslukrafa stefnanda verði ekki byggð á þeirri málsástæðu að um mistök stefnda hafi verið að ræða við gjaldtöku af annarri tegund útgerðar. Stefnandi heldur því enn fremur fram að hin umdeilda gjaldtaka fari gegn ákvæðum 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að skattamálum skuli skipað með lögum og að ekki megi fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema. Þá byggir stefnandi á því að lög nr. 74/2012, um veiðigjöld, feli í sér ólögmætt framsal á skattlagningarvaldi til stjórnvalda vegna þýðingar þorskígildisstuðla við skattlagningu en samkvæmt 19. gr. laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, sem 2. gr. laga um veiðigjöld vísar til, skuli ráðuneytið eftir nánar tilgreindri aðferð reikna þorskígildi fyrir 15. júlí hvert ár fyrir hverja tegund sem sæti ákvörðun um stjórn veiða. Áður er rakin sú niðurstaða dómsins að á stefnanda hvíli skylda til greiðslu veiðigjalda lögum samkvæmt. Um gjaldstofn almenns og sérstaks veiðigjalds segir í 7. gr. laga nr. 74/2012 að hann sé afli hvers gjaldskylds aðila í þorskígildum samkvæmt úthlutuðu aflamarki, öðrum aflaheimildum eða lönduðum afla. Er í 8. gr. laganna að finna nokkuð ítarlega útfærslu á álagningu almenns veiðigjalds og tölulegan grunn hennar. Ákvæði 1. mgr. 9. gr. laganna um ákvörðun fjárhæðar sérstaks veiðigjalds, byggð á ákvæðum 10.-12. gr. laganna, hafa enn ekki komið til framkvæmda en í 1. mgr. a-liðs ákvæðis I til bráðabirgða var kveðið á um að þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. 9. gr. skyldi sérstakt veiðigjald á fiskveiðiárinu 2012/2013 vera 23,20 krónur á hvert þorskígildiskíló í botnfiskveiðum. Samkvæmt fyrirmælum í 1. mgr. 13. gr. laganna er Fiskistofu falið að leggja gjöldin á. Þá koma fram í 19. gr. laga nr. 16/2006 fyrirmæli um að ráðuneytið skuli reikna þorskígildi fyrir 15. júlí ár hvert fyrir hverja tegund sem sætir ákvörðun um stjórn veiða, sbr. 20. gr. laganna. Í lagaákvæðinu er einnig að finna nánari útlistun á útreikningi þorskígilda og segir þar m.a.: „Þorskígildi skulu reiknuð sem hlutfall verðmætis einstakra tegunda sem sætir ákvörðun um stjórn veiða af verðmæti slægðs þorsks. Til grundvallar verðmætaútreikningi skal leggja heildaraflamagn og heildarverðmæti þessara tegunda samkvæmt upplýsingum Fiskistofu þar um. Þegar fiskur er seldur ferskur erlendis skal miða við 88% af söluverðmæti hans. Varðandi botnfisk, að undanskildum karfa, skal miða við slægðan fisk. Miða skal við slægðan humar.“ Með 6. gr. reglugerðar nr. 619/2012, um fjárhæð, álagningu og innheimtu veiðigjalda og þorskígildisstuðla fiskveiðiárið 2012/2013, voru ákvarðaðir og birtir þorskígildisstuðlar í samræmi við ákvæði laga nr. 116/2006 og laga nr. 74/2012, m.a. fyrir tindaskötu, hlýra, rauðmaga og grásleppu. Að þessu virtu verður ekki fallist á það með stefnanda að fyrirkomulag á útreikningi þorskígildisstuðla vegna botnfiskveiða skorti lagastoð. Fyrirmæli laganna um útreikning og álagningu gjaldanna eru skýrlega fram sett í lögum og fela í sér hlutlægar og gagnsæjar reglur sem reistar eru á almennum efnislegum mælikvarða. Fram kemur í framlögðu bréfi atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis til lögmanns stefnda, dagsettu 17. október 2014, að þorskígildi og þorskígildisstuðlar hafi verið reiknuð á grundvelli opinberra gagna sem Fiskistofa hefur safnað, allt frá árinu 2002. Sýnist því ljóst, að sá útreikningur þorskígilda, sem liggur til grundvallar álagningu veiðigjalda á botnfisktegundir, hvíli bæði á skýrum lagafyrirmælum og gögnum. Í þessu ljósi verður hvorki fallist á sjónarmið stefnanda um að þorskígildisstuðlar séu ekki í neinu samhengi við afrakstur af veiðum á einstökum tegundum né að skattlagning veiðigjalda feli í sér ólögmæta þjóðnýtingu, eins og kemur fram í stefnu. Breytir engu um þá niðurstöðu þótt útreikningur þorskígildisstuðla hvíli að einhverju leyti á ýmsum leiðréttingarstuðlum, enda er tilgangur þeirra sá að finna út með nákvæmari hætti, hvert er verðgildi hverrar tegundar um sig. Ekki verður fallist á það með stefnanda að útreikningur á þorskígildisstuðlum fyrir grásleppu sé ólögmætur, enda eiga hér við sömu sjónarmið og áður eru rakin um fyrirmæli 19. gr. laga nr. 116/2006 um slíkan útreikning fyrir hverja tegund sem sætir ákvörðun um stjórn fiskveiða. Grásleppa er botnfisktegund og þá liggur fyrir að útreikningur þorskígildisstuðuls vegna grásleppu var birtur í reglugerð nr. 619/2012, um fjárhæð, álagningu og innheimtu veiðigjalda og þorskígildisstuðla fiskveiðiárið 2012/2013, sem sett var með heimild í lögum nr. 74/2012, um veiðigjöld, og lögum nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða. Í ljósi áðurgreinds þykir engu breyta þótt ákvæði um þorskígildisstuðla hafi að grunni til verið bundið í lög áður en ákveðið var að reikna slíkan stuðul vegna grásleppu. Þá eiga hér einnig við sömu sjónarmið og áður eru rakin að því er varðar niðurstöðu dómsins um að ekki sé um að ræða mismunun milli annars vegar aflamarksbáta og hins vegar krókaaflamarksbáta. Að öllu framangreindu virtu verður ekki fallist á það með stefnanda að álagning veiðigjalda feli í sér slíkt framsal skattlagningarvalds að fari í bága við 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Verður því að hafna kröfu stefnanda um endurgreiðslu veiðigjalda vegna botnfisktegundanna tindaskötu, hlýra, rauðmaga og grásleppu. Stefnandi byggir varakröfu sína varðandi útreikning stefnda á þorskígildisstuðli fyrir grásleppuhrogn ein og sér á því að hann eigi sér enga stoð, enda komi slíkur stuðull ekki fram í reglugerð nr. 619/2012. Af hálfu stefnda er þessu mótmælt og á því byggt að á fiskveiðiárinu 2012/2013 hafi staðan verið sú að ekki hefði lengur átt að koma til þess að henda grásleppuhveljunni en landa aðeins hrognum. Hefði því ekki verið birtur sérstakur stuðull fyrir hrognin í framangreindri reglugerð. Í áðurnefndu bréfi atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins til stefnda, dagsettu 17. október 2014, kemur fram að við útreikning á veiðigjöldum á grásleppuhrogn hafi verið litið til ákvæða í 4. og 5. mgr. 9. gr. reglugerðar nr. 698/2012, um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 2012/2013. Samkvæmt 19. gr. laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, skulu þorskígildi reiknuð sem hlutfall verðmætis einstakra tegunda sem sæta ákvörðun um stjórn fiskveiða. Áður er getið þeirrar niðurstöðu dómsins að afli stefnanda hafi verið háður stjórnun fiskveiða í skilningi laganna. Grásleppuhrogn eru hluti af verðmæti grásleppu. Verður því að telja að álagning veiðigjalds eigi sér nægilega lagastoð, þótt ekki hafi verið ákveðinn þorskígildisstuðull fyrir hrognin sérstaklega. Ekki hefur verið sýnt fram á að sú framkvæmd, sem höfð var við útreikning veiðigjalds á grásleppuhrogn umrætt sinn, hafi verið röng eða ósanngjörn og þá er ljóst af framansögðu að hún á sér skýringar. Er því hafnað varakröfu stefnanda að því er varðar álögð veiðigjöld á grásleppuhrogn vegna fiskveiðiársins 2012/2013. Að öllu framangreindu virtu verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eins og mál þetta er vaxið þykir rétt að málskostnaður falli niður. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Uppkvaðning dómsins hefur dregist vegna embættisanna dómarans. D Ó M S O R Ð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af öllum kröfum stefnanda, Halldórs fiskvinnslu ehf., í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 281/2015
Tekjuskattur Nauðasamningur
Ágreiningur aðila laut að því hvort eftirgjöf skulda samkvæmt nauðasamningi teldist til skattskyldra tekna samkvæmt 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Talið var að af ákvæðinu yrði ráðin sú meginregla skattaréttar að greiða skyldi tekjuskatt af öllum tekjum nema þær væru sérstaklega undanþegnar. Samkvæmt 3. tölulið 28. gr. sömu laga teldist eignaauki eða aukning ráðstöfunartekna, sem stöfuðu af eftirgjöf skulda við nauðasamningi, ekki til tekna, enda hefðu skuldirnar ekki myndast í sambandi við atvinnurekstur skattaðila. Ágreiningslaust var að umþrættar skuldir hefðu myndast í atvinnurekstur A hf. Samkvæmt gagnályktun frá framangreindu ákvæði var talið að fjárhæðin, sem A hf. fékk gefna eftir af skuldum sínum með nauðasamningi, teldist til skattskyldra tekna hans í skilningi 7. gr. laga nr. 90/2003. Var Í því sýknað af kröfu A hf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. apríl 2015. Hann krefst þess að viðurkennt verði að ekki hafi myndast skattskyldar tekjur vegna eftirgjafar skulda hans samkvæmt nauðasamningi sem samþykktur var á kröfuhafafundi 14. ágúst 2009 og staðfestur 28. sama mánaðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi gáfu lánardrottnar áfrýjanda eftir kröfur að fjárhæð 90.992.523.593 krónur þegar staðfestur var nauðasamningur hans við lánardrottnana 28. ágúst 2009. Áfrýjandi heldur því meðal annars fram í málinu að ofangreind fjárhæð falli ekki undir hugtakið skattskyldar tekjur í upphafsákvæði 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Ástæðan sé sú að félagið hefði aldrei getað greitt þessar skuldir og þess vegna feli niðurfelling þeirra ekki í sér gæði, sem metin verði til peningaverðs, eins og áskilið er í ákvæðinu. Í II. kafla laga nr. 90/2003, sem hefst með 7. gr. þeirra, er fjallað um skattskyldar tekjur í skilningi laganna og er hugtakið þannig afmarkað nánar, þar á meðal í 28. gr. Þar segir í 3. tölulið að þrátt fyrir ákvæði kaflans teljist meðal annars eignaauki eða aukning ráðstöfunartekna, sem stafar af eftirgjöf skulda við nauðasamning, ekki til tekna, enda hafi skuldirnar ekki myndast í sambandi við atvinnurekstur skattaðila. Ágreiningslaust er að skuldir þær, sem um ræðir, höfðu myndast í atvinnurekstri áfrýjanda. Samkvæmt gagnályktun frá framangreindum 3. tölulið 28. gr. taldist þannig fjárhæðin, sem áfrýjandi fékk gefna eftir af skuldum sínum með nauðasamningi, til skattskyldra tekna hans í skilningi 7. gr. laga nr. 90/2003. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, A1988 hf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. janúar 2015. I. Mál þetta var höfðað 4. febrúar 2014 og dómtekið 11. desember 2014 að loknum munnlegum málflutningi.                 Stefnandi er A1988 hf., Korngörðum 2, Reykjavík, en stefndi er íslenska ríkið, Arnarhvoli, Reykjavík.                 Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að ekki hafi myndast skattskyldar tekjur vegna eftirgjafa skulda stefnanda samkvæmt nauðasamningi sem samþykktur var á kröfuhafafundi þann 14. ágúst 2009 og staðfestur í Héraðsdómi Reykjavíkur 28. ágúst 2009. Þá krefst stefnandi málskostnaðar.                 Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda, auk málskostnaðar.                 Dómsuppkvaðning dróst fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Aðilar og dómari töldu þó ekki þörf á því að málið yrði flutt að nýju. II. Atvik málsins eru þau að stefnandi, sem áður bar heitið HF. Eimskipafélag Íslands, leitaði nauðasamninga í júlí 2009. Var frumvarp að nauðasamningi samþykkt á kröfuhafafundi þann 14. ágúst 2009. Samningurinn var síðan staðfestur í Héraðsdómi Reykjavíkur 28. ágúst 2009.                 Eftirgefnar skuldir stefnanda samkvæmt nauðasamningnum námu 90.992.523.593 krónum og færði stefnandi þær til skattskyldra tekna í reit 1060 á skattframtal árið 2010.                 Jafnframt færði stefnandi til lækkunar á tekjuskattsstofni frádráttarliðinn „Niðurfelldar skuldir færðar á móti fjárfestingu“ að fjárhæð 55.410.845.133 krónur. Er tekist á um lögmæti þeirrar færslu í máli nr. E-2715/2013 (A1988 ehf. gegn íslenska ríkinu) og kemur það álitaefni því ekki frekar hér við sögu.                 Í kjölfar bréfaskrifta á milli stefnanda og ríkisskattstjóra féllst ríkisskattstjóri á það með úrskurði, dags. 22. september 2011, að leggja skattframtal stefnanda til grundvallar álagningu opinberra gjalda hans árið 2010 með þeirri breytingu að felldur var niður greindur frádráttarliður „Niðurfelldar skuldir færðar á móti fjárfestingu“ að fjárhæð 55.410.845.133 krónur. Í úrskurði ríkisskattstjóra var á hinn bóginn ekki hreyft við áðurgreindri tekjufærslu stefnanda vegna eftirgjafar skulda samkvæmt nauðasamningnum að fjárhæð 90.992.523.593 krónur sem stefnandi færði í reit 1060 á skattframtali sínu.                 Stefnandi kærði úrskurð ríkisskattstjóra til yfirskattanefndar og krafðist þess aðallega að úrskurðurinn yrði ómerktur og að skattframtalið yrði lagt óbreytt til grundvallar álagningu opinberra gjalda stefnanda árið 2010. Til vara var þess krafist að tekjufærsla eftirgefinna skulda yrði hagað samkvæmt ákvæði XXXVI til bráðabirgða við lög nr. 90/2003, þannig að skattstofn hans yrði lækkaður um 7.422.423.853 krónur frá því sem ákveðið var í úrskurði ríkisskattstjóra.                 Með úrskurði, dags. 10. október 2012, hafnaði yfirskattanefnd kröfu stefnanda. Þá var varakröfu stefnanda vísað frá þar sem krafan hefði fyrst komið fram í kæru til nefndarinnar og lægi því ekki fyrir ákvörðun ríkisskattstjóra sem kæranleg væri til yfirskattanefndar. Laut umræddur úrskurður ríkisskattstjóra, sem staðfestur var af yfirskattanefnd, sem fyrr segir eingöngu að niðurfellingu frádráttar frá tekjuskattsstofni að fjárhæð 55.410.845.133 krónur, en hróflaði ekki við tekjufærslu stefnanda að fjárhæð 90.992.523.593 krónur í skattframtali 2010. Samkvæmt framansögðu hefur því ekki gengið úrskurður á stjórnsýslustigi um greinda tekjufærslu stefnanda vegna eftirgjafa skulda samkvæmt nauðasamningi stefnanda. III. 1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að ekki hafi myndast skattskyldar tekjur við eftirgjöf skulda félagsins samkvæmt nauðasamningi stefnanda sem gerður var við kröfuhafa og staðfestur var með Héraðsdómi Reykjavíkur þann 28. ágúst 2009, enda hafi stefnandi ekki öðlast nein gæði sem metin verði til peningaverðs við eftirgjöfina.                 Stefnandi vísar til 1. mgr. 7. gr. laga nr. 90/2003. Samkvæmt greininni teljist til skattskyldra tekna hvers konar gæði sem skattaðila hlotnast og metin verði til peningaverðs. Stefnandi telur að líta beri til þess hvort þær skuldir sem félagið fékk eftirgefnar með nauðasamningi félagsins við kröfuhafa hafi falið í sér einhver verðmæti fyrir stefnanda. Stefnandi telur að kröfurnar hafi verið verðlausar bæði fyrir hann og kröfuhafa.                 Stefnandi vísar til þess að félagið hafi verið í nauðasamningsferli þar sem leitt hafi verið í ljós hver greiðslugeta félagsins hafi verið á þeim tímapunkti. Eigið fé þess hafi verið neikvætt og greiðslugeta ekki til staðar fyrir þeim skuldum sem síðar voru gefnar eftir með umræddum nauðasamningi. Voru kröfurnar verðlausar, bæði að mati kröfuhafa og stefnanda. Við gerð nauðasamnings stefnanda við kröfuhafa hafi legið fyrir að félagið gæti aldrei greitt upp í eftirgefnar skuldir og kröfuhafar gætu aldrei fengið greitt upp í þær skuldir, eini valkosturinn hafi verið gjaldþrot og lok tilvist stefnanda ef ekki hefði komið til nauðasamningsins.                  Sú eftirgjöf skulda sem leiddi af gerð nauðasamnings við kröfuhafa hafi því ekki leitt til þess að félagið teldist hafa hlotnast skattskyldar tekjur í skilningi 7. gr. laga nr. 90/2003.                 Stefnandi telur einnig að valdi eftirgjöf skulda ekki aukningu á hreinni eign skuldara, teljist eftirgjöf skuldanna ekki tekjur, enda eigi skattaðilinn þá ekki fyrir skuldinni og sé skuldakrafan því raunverulega verðlaus. Leiði það af eðli máls því valkosturinn við nauðasamning, sem er gjaldþrot, leiðir til þess að ekkert greiðist upp í skuldir umfram eignir.                 Stefnandi vísar til sjónarmiða sem fram komu í eldri lögum um tekjuskatt og eignarskatt varðandi eftirgjöf. Í frumvarpi til laga nr. 40/1978 um tekjuskatt og eignaskatt segði í athugasemdum við 3. tölul. 28. gr., sbr. núgildandi ákvæði laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, að hliðstæð ákvæði væri að finna í c-lið 10. gr. laga nr. 68/1971, um tekjuskatt og eignarskatt, en samkvæmt því ákvæði teldist eftirgjöf skulda ekki til tekna ef sannast hefði við gjaldþrot, nauðasamninga eða á annan fullnægjandi hátt að ekki væru til eignir fyrir skuldunum. Eftirgjöf skulda teldist þó til tekna, ef uppgjöfin kæmi fram sem kaupauki, gjöf eða úthlutun arðs úr hlutafélagi. Ákvæðið hefði upphaflega komið fram með c-lið 9. gr. laga nr. 6/1935 og haldist  óbreytt þar til með lögum nr. 40/1978. Hafi ákvæðið náð bæði til einstaklinga og atvinnurekanda. Í athugasemdum frumvarpsins um c-lið 9. gr. hafi komið fram að bætt væri við því ákvæði að eftirgjöf skulda teldist ekki til tekna með vissum takmörkunum, og sé þar einnig farið eftir því, hvernig skattalögin hafi verið í framkvæmd í þessu efni.                 Ákvæði c-liðar 9. gr. laga nr. 6/1935 hafi haft í för með sér að einstaklingum og atvinnurekendum hafi ekki verið gert að greiða skatt af eftirgjöf verðlausra krafna. Eftirgjöf verðmætra krafna hafi hins vegar verið skattskyld bæði hjá einstaklingum og rekstraraðilum eins og áður hafi verið. Með lögfestingu 3. tölul. 28. gr. laga nr. 40/1978, sbr. nú lög nr. 90/2003, hafi einstaklingar verið undanþegnir skatti af eftirgjöf skulda við nauðasamning þrátt fyrir að niðurfelling skuldanna fæli í sér að eigið fé þeirra yrði jákvætt. Orðalag í greinargerð með breytingu þar sem tilvísun til atvinnurekstrar fellur niður bendi ekki til þess að nein breyting hafi átt að eiga sér stað að því er varðar verðlausar kröfur í atvinnurekstri. Því teljist eftirgjöf slíkra krafna ekki til tekna.                 Stefnandi telur að af þessu leiði að eftirgjöf á skuldum, sem myndast hafa í sambandi við atvinnurekstur, eigi því aðeins að teljast til tekna að hún valdi aukningu á hreinni eign atvinnurekanda og því geti aldrei komið til skattgreiðslu af eftirgjöf verðlausra krafna. Greiðsla tekjuskatts af þeim skuldum sem gefnar voru eftir með nauðasamningi sé til þess fallin að skuldari verði aftur ógjaldfær, sem geti að endingu leitt til gjaldþrots hans. Slíkt sé í andstöðu við tilgang nauðasamningskafla laga um gjaldþrotaskipti o.fl. og eigi sér ekki skýra stoð í lögum um tekjuskatt. 2. Helstu málsástæður og lagarök stefnda Krafa stefnda um sýknu af kröfum stefnanda er reist á því að tekjufærsla eftirgefinna skulda stefnanda samkvæmt nauðasamningi sé í samræmi við ákvæði laga nr. 90/2003 um tekjuskatt.                 Samkvæmt 7. gr. laga nr. 90/2003 teljist til skattskyldra tekna hvers konar gæði, arður, laun og hagnaður sem skattaðila hlotnast og metin verða til peningaverðs og skiptir ekki máli hvaðan þær stafa eða í hvaða formi þær eru. Í stafliðum A-C séu svo í dæmaskyni taldar upp hinar ýmsu  tegundir tekna. Í B. lið 7. gr. komi fram að til skattskyldra rekstrartekna teljist allar tekjur af atvinnurekstri og sjálfstæðri starfsemi þar með talið hvers konar tekjur sem upp eru taldar í öðrum liðum ákvæðisins og tengdar eru atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi. Í 9. tölulið C. liðar 7. gr. komi fram að til tekna teljist sérhverjar aðrar tekjur eða ígildi tekna sem eigi eru sérstaklega undanþegnar í lögunum eða sérlögum. Almenna reglan sé því sú að allar tekjur, í hvaða formi sem þær eru, teljist til skattskyldra tekna með þeim undan­tekningum sem er nánar mælt fyrir um í lögunum. Hugtakið tekjur sé því víðtækt og taki til hvers konar gæða sem skattaðila hlotnast, þar með talið þeirrar eignaaukningar eða ávinnings sem felst í því að lánardrottnar falla frá innheimtu krafna sinna á hendur rekstraraðilum.                 Ætla verði að til skulda í atvinnu­rekstri sé almennt stofnað vegna kostnaðar við öflun rekstrar­aðfanga, sem dreginn hafi verið frá tekjum, og þannig ýmist haft áhrif á ákvörðun hagnaðar eða taps í viðkomandi rekstri. Eftir­gjöf skulda í rekstri leiðir því almennt til þess að tekjufæra ber þá fjárhæð sem skuldari er leystur undan greiðslu á og með þeim hætti leiðréttist meðal annars áður gjaldfærður rekstrarkostnaður.                 Í 1.-11. tölulið 28. gr. laga nr. 90/2003 sé að finna upptalningu á því hvað telst ekki til tekna. Í 3. tölulið 28. gr. laganna er kveðið sérstaklega á um að eignaauki eða aukning ráðstöfunar­tekna sem stafa af eftirgjöf skulda við nauðasamning teljist ekki til skatt­skyldra tekna enda hafi skuldirnar ekki myndast í sambandi við atvinnurekstur einstaklinga. Sú breyting sem gerð var á þessu ákvæði með lögum nr. 40/1978, þannig að skattleysi tók eftirleiðis eingöngu til einstaklinga utan rekstrar, sé rökrétt, enda megi almennt ætla að til skulda í atvinnurekstri hafi verið stofnað vegna kaupa á rekstrarfjármunum eða öðrum aðföngum sem leiddu með beinum eða óbeinum hætti af sér frádráttarbæran rekstrarkostnað eða yfirfæranlegt tap.                 Í lögum nr. 90/2003 sé því miðað við að eftirgjöf skulda sem tengjast atvinnurekstri skuli telja til tekna. Í þessu sambandi bendir stefndi á að með a-lið 1. gr. laga nr. 104/2010 um breytingu á lögum nr. 90/2003 var tekið upp bráðabirgðaákvæði þar sem fjallað eru um tekju­­færslu eftir­gefinna skulda í atvinnurekstri.                 Í athugasemdum með frumvarpi því er varð að lögum nr. 104/2010 segir meðal annars svo:                 Samkvæmt lögum um tekjuskatt ber í öllum tilvikum að telja til skattskyldra tekna eftir­gjöf skulda sem tengjast atvinnurekstri. Sú regla er ótvíræð og er með frumvarpi þessu ekki lögð til nein breyting þar á, að öðru leyti en því að tímabundið verði að uppfylltum tilteknum skilyrðum heimilt að telja einungis ákveðið hlutfall þeirrar fjárhæðar sem gefin er eftir til skattskyldra tekna.                 Samkvæmt framansögðu verður ákvæði 3. töluliðar 28. gr. laganna ekki skýrt á þann veg að það taki til aðila í atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi. Þess í stað ber í öllum tilvikum að telja til skattskyldra tekna eftirgjöf skulda sem tengjast atvinnu­rekstri. IV. Niðurstaða Óumdeilt er að með nauðasamningi stefnanda, sem staðfestur var í Héraðsdómi Reykjavíkur 28. ágúst 2009, voru stefnanda gefnar eftir skuldir að fjárhæð 90.992.523.593 krónur. Einnig er óumdeilt að um hafi verið að ræða skuldir sem stofnað var til í atvinnurekstri stefnanda og að stefnandi hafi fært skuldirnar til tekna í reit 1060 í skattframtali sínu árið 2010, en með málsókn þessari freistar hann þess að hnekkja þeirri skattaákvörðun sem fram fór á þessum grunni.                 Samkvæmt 7. gr. laga nr. 90/2003 teljast til skattskyldra tekna hvers konar gæði, arður, laun og hagnaður sem skattaðila hlotnast og metin verða til peningaverðs og skiptir ekki máli hvaðan þær stafa eða í hvaða formi þær eru. Í A-C liðum ákvæðisins eru síðan taldar upp ýmsar tegundir tekna í dæmaskyni. Hugtakið er samkvæmt þessu víðtækt og verður m.a. talið ná til ávinnings sem í því felst að lánardrottnar falla frá kröfum sínum að nokkru leyti eða öllu. Verður af þessu ráðin sú meginregla skattaréttar að greiða skuli tekjuskatt af öllum tekjum nema þær séu sérstaklega undanþegnar.                 Ákvæði 3. tölul. 28. gr. laga nr. 90/2003, eins og það hljóðaði við álagningu opinberra gjalda á árinu 2010, mælti fyrir um að eignaauki sem stafar af eftirgjöf skulda við nauðsamning teldist ekki til skattskyldra tekna enda hafi skuldirnar ekki myndast í sambandi við atvinnurekstur einstaklinga. Dómurinn telur að skýra beri ákvæðið í samræmi við orðanna hljóðan, þannig að ef um er að ræða eftirgjöf skulda við nauðasamning sem myndast í atvinnurekstri þá beri að færa þær til skattskyldra tekna. Þá telur dómurinn að málsástæður stefnanda um að eftirgjöf skuldanna hafi ekki haft í för með sér verðmætaaukningu hjá stefnanda, sbr. 7. gr. laga nr. 90/2003, eigi ekki við rök að styðjast, enda verður ekki betur séð en að eftirgjöfin hafi nýst honum við áframhaldandi reksturs fyrirtækisins.                 Samkvæmt framangreindu er stefndi sýknaður af kröfu stefnanda.                 Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, ber stefnanda að greiða stefnda 350.000 krónur í málskostnað.                 Ragnheiður Snorradóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Stefndi, íslenska ríkið, er sýknað af kröfu stefnanda, A1988 hf. Stefnandi greiði stefnda 350.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 300/2015
Líkamsárás Einkaréttarkrafa Ómerkingu héraðsdóms hafnað
X var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa slegið A hnefahöggi í andlitið með þeim afleiðingum að hann hlaut blóðnasir, mar og opið sár á nefi sem sauma þurfti með tveimur sporum. Við ákvörðun refsingar X var litið til þess að atlaga hans að A hefði verið tilefnislaus og harkaleg. Var refsing X ákveðin fangelsi í 30 daga en fullnustu refsingarinnar var frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þá var honum gert að greiða A 400.000 krónur í miskabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Ákærði reisir kröfu sína um ómerkingu hins áfrýjaða dóms annars vegar á því að héraðsdómara hafi borið að neyta heimildar 4. mgr. 3. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála um að þrír dómarar skipuðu dóm í málinu og hins vegar á því að mat dómsins á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi sé rangt, sbr. 3. mgr. 208. gr. sömu laga.  Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, X, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 527.440 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Stefáns Karls Kristjánssonar hæstaréttarlögmanns, 496.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. janúar 2015. Mál þetta, sem dómtekið var fimmtudaginn 8. janúar 2014, er höfðað með ákæru, útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 19. nóvember 2013, á hendur X, kt. [...], búsettum í [...], fyrir líkamsárás með því að hafa, föstudaginn 19. júlí 2013, slegið A, kt. [...], föður fyrrverandi sambýliskonu ákærða, á heimili A að [...], [...], í andlitið með hnefahöggi, með þeim afleiðingum að hann hlaut blóðnasir, mar og opið sár á nefi sem þurfti að sauma með 2 sporum. Telst þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981 og 110. gr. laga nr. 82/1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Af hálfu A, kt. [...] er krafist skaðabóta og málskostnaðar, samtals að fjárhæð 939.303 krónur. Krafist er vaxta og dráttarvaxta samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Verjandi krefst þess aðallega að ákærði verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvalds, en til vara að hann verði dæmdur til vægustu refsingar er lög leyfa. Aðallega er krafist frávísunar fram kominnar bótakröfu, en til vara að bætur verði stórlega lækkaðar. Loks krefst verjandi málsvarnarlauna sér til handa, sem greiðist úr ríkissjóði. Ákærði er búsettur í [...]. Ekki tókst að birta honum ákæru fyrr en 16. júlí 2014 og mætti verjandi hans til þinghalds 5. september 2014. Að beiðni verjanda var aðalmeðferð málsins ákveðin 16. desember 2014, þar sem ákærði yrði hérlendis á þeim tíma. Fór aðalmeðferð málsins fram dagana 16. desember 2014 og 8. janúar 2015. Málsatvik                 Föstudaginn 19. júlí 2013, klukkan 12:40, var óskað aðstoðar lögreglu að [...] í [...], vegna líkamsárásar. Er lögreglumenn komu á vettvang var ákærði staddur utan við húsið. Hann kvaðst hafa komið þangað til að sækja muni sem væru í hans eigu. Hann hefði nýverið skilið við sambýliskonu sína og barnsmóður, B. Þau hefðu verið búsett í [...], en áður en þau fluttu þangað hefði B fengið að geyma ýmsa muni þeirra hjá foreldrum sínum að [...]. Hefðu foreldrar B, A og C, neitað að hleypa honum inn og A skellt á hann hurðinni, svo að hann fékk sár á hægra hné, vinstri framhandlegg og vinstri hönd. Hann hefði séð að A var blóðugur á nefi eftir þetta, en kvaðst ekki vita hvernig hann meiddist. Rætt var við A, C og B. A, sem var með opið sár á nefi, kvað ákærða hafa slegið sig hnefahögg í andlit eftir að hann hefði beðið hann um að fara og reynt að loka útidyrahurðinni. A mætti hjá lögreglu viku síðar og lagði fram kæru á hendur ákærða vegna atviksins. Þá mætti ákærði hjá lögreglu 1. ágúst 2013 í því skyni að leggja fram kæru á hendur A.                 Samkvæmt vottorði D, sérfræðilæknis á slysa- og bráðadeild Landspítala - háskólasjúkrahúss, mætti A á bráðadeild 19. júlí 2013, klukkan 13:17. Hann kvaðst hafa verið kýldur í andlitið og hefði hann verið með minni háttar sár og bólgu á nefi.                 Þá liggur fyrir vottorð sama læknis ritað vegna komu ákærða á bráðadeild klukkan 13:26 þennan dag. Ákærði kvaðst hafa lent í ryskingum við fyrrverandi tengdaföður sinn, sem hefði ítrekað skellt á hann útidyrahurð, en hann hefði borið fyrir sig höndina og sett fót í dyrakarminn. Við skoðun reyndist hann vera með minniháttar sár við vinstri olnboga og á hægra hné og voru hvort tveggja skrapsár.                 Í málinu liggur fyrir hljóð- og myndbandsupptaka sem ákærði tók í umrætt sinn og afhenti lögreglu. Á upptökunni sést hvar ákærði gengur að húsinu og ber á stofuglugga. Kemur brotaþoli til dyra og ákærði segist vera kominn til að sækja eigur sínar, en brotaþoli segir honum að ræða það við lögmann sinn. Ákærði heldur áfram að krefja brotaþola um eigur sínar og kemur eiginkona brotaþola fram í dyrnar. Brotaþoli reynir að loka hurðinni en ákærði setur hönd á hana og virðist ýta henni upp. Brotaþoli og eiginkona hans sjást síðan reyna að loka hurðinni, en af orðaskiptum verður ráðið að ákærði hafi þá verið með fót sinn í dyragættinni og varnað því. Brotaþoli heyrist biðja eiginkonu sína að hringja á lögregluna. Þegar 11 sekúndur eru eftir af upptökunni beinist myndavélin niður og heyrist eins og stimpingar eigi sér stað uns upptöku lýkur.                 Þá liggja fyrir í málinu ljósmyndir teknar að [...], sem sýna húsaskipan og aðstæður á vettvangi.        Við aðalmeðferð málsins bar ákærði á sama veg og fyrr greinir um tilgang sinn með komu á heimili brotaþola og samskipti þeirra. Hann kvaðst hafa haft með sér myndavél til að taka atvikið upp vegna fyrri samskipta við fjölskylduna. Hann hefði bankað á dyrnar og A komið til dyra. Kvaðst ákærði hafa spurt hvort hann gæti fengið eigur sínar afhentar en A sagt honum að hafa samband við lögfræðing og ætlað að loka hurðinni. Ákærði kvaðst hafa staðið á þröskuldinum og hefði hann sett höndina á hurðina. Þá hefðu A og C, eiginkona hans, farið að ýta á hurðina og hefði hún lent fimm eða sex sinnum á fæti hans. Síðan hefði A beðið C að hringja á lögregluna. Um leið og hún fór út úr þvottahúsinu hefði A rifið í ákærða og hrist hann fram og til baka. Kvaðst ákærði rétt hafa náð að halda í myndavélina sem hann hefði verið með í hægri hendi. A hefði síðan hent honum aftur á bak svo að hann lenti á bílskúrsvegg í um eins metra fjarlægð. Hefði A að því búnu skellt aftur hurðinni. Ákærði kvaðst hafa litið inn um stofuglugga skömmu síðar og þá séð A vera að þurrka eitthvað í skyrtuna sína. Síðan hefði lögregla komið á vettvang og hefði hann þá séð að A var með blóðnasir. Hann kvaðst ekki gera sér grein fyrir því hvernig A meiddist.                 A kvaðst hafa rætt við ákærða eftir að hann knúði dyra og hefði ákærði heimtað að fá muni sína afhenta. Vitnið kvaðst hafa svarað því til að málið væri í höndum lögmanna og að ákærði væri ekki velkominn á heimilið þar sem hann hefði ítrekað sýnt þar ógnandi hegðun. Vitnið kvaðst hafa ætlað að loka hurðinni en ákærði hefði sett fótinn í gættina. Hann hefði náð að ýta ákærða frá og reynt að loka hurðinni, en þá hefði ákærði stokkið á hurðina, rifið hana upp og slegið hann hnefahögg beint í andlitið. Hann kvað eiginkonu sína hafa staðið í um eins metra fjarlægð þegar þetta gerðist. Þá kvaðst hann telja að ákærði hefði verið með myndavélina í ól yfir háls eða öxl þegar hann sló vitnið með hægri hendi. Vitnið lýsti því að fjölskyldan hefði orðið fyrir miklu áreiti af hálfu ákærða eftir sambandsslit hans og dóttur vitnisins. Hefðu ákærði og dóttir vitnisins átt muni sem voru í geymslu á heimilinu, en mál vegna eignaskipta þeirra hefði verið í höndum lögmanna.                 B kvaðst hafa farið með barn sitt inn í svefnherbergi þegar hún sá ákærða fyrir utan húsið, en hún væri hrædd við hann. Hún hefði heyrt einhver köll og hljóð inn í svefnherbergið og hefðu þessi hljóð ágerst. Síðan hefði verið eins og einhver væri að taka við einhverju og lýsti vitnið því hljóði eins og stunu, það hefði verið eins og átök ættu sér stað. Hún hefði farið fram og þá séð móður sína standa í sameiginlegu rými hússins. Hefði móðir hennar sagt: „Ertu nefbrotinn?“ eða: „Hann er örugglega nefbrotinn“. Hún hefði þá séð föður sinn alblóðugan halda um nefið. Þegar þetta var hefði hún séð ákærða glottandi fyrir utan bakdyrnar og hefði hún lokað hurðinni fram í þvottahús. Faðir hennar hefði virst vankaður og ekki sagt neitt í fyrstu, en eftir að hún lokaði hurðinni fram í þvottahús hefði hann sagt: „Hann kýldi mig.“ Þá hefði móðir hennar sagt henni að ákærði hefði komið að sækja eitthvert dót og hefði hann kýlt föður hennar. Eftir að faðir hennar var farinn á slysadeild hefði hún séð blóðslettur á skáphurð á hvítri innréttingu beint á móti bakdyrunum. C kvaðst hafa staðið rétt fyrir aftan A þegar hann opnaði dyrnar fyrir ákærða. Hefði hún séð ákærða fyrir utan með stóra myndavél á öxlinni. Hann hefði verið æstur og sagst vilja fá munina sína. Ákærði hefði sett fótinn yfir þröskuldinn, en A hefði reynt að halda honum úti og hefði hún aðstoðað hann við það. Þau hefðu ýtt á hurðina, en ákærði hefði reynt að brjóta sér leið inn og verið með myndavélina á öxlinni. A hefði tekist að loka hurðinni og hefði hún þá gengið fram úr þvottahúsinu inn í eldhúsið við hliðina. Hún hefði þá skyndilega séð að þvottahúshurðinni var sparkað upp og hefði ákærði kýlt A beint í andlitið. Hún hefði þá farið inn í húsið og hringt á lögreglu. Vitnið kvaðst hafa verið í um 1 ½ metra fjarlægð frá A þegar ákærði sló hann með krepptum hnefanum. Hefði hún talið hann vera nefbrotinn þar sem blóð fossaði úr nefi hans og henni hefði sýnst það bólgna upp. Þá hefði hún séð blóðslettur á hvítri innréttingu í þvottahúsinu á eftir, auk þess sem blóðslóð hefði verið um allt hús. Borið var undir vitnið það sem bókað var í skýrslu lögreglumanna sem komu á vettvang að hún hafi sagst ekki hafa orðið vitni að því þegar ákærði kýldi A þar sem hún hafi verið að hringja í 112. Hún hafi heyrt þegar ákærði kom aftur og í framhaldinu öskur frá A og séð þegar hann kom inn blóðugur í andliti. Vitnið kvaðst ekki hafa skýringar á því sem ritað hefði verið í skýrsluna, en hún væri þess fullviss að hún sá þetta hnefahögg. Hún tók fram að hún hefði verið í miklu uppnámi þegar hún ræddi við lögreglumanninn og titrað svo mikið að hún hefði orðið að setjast í stól. Hún hefði ekki treyst sér til að aka A upp á slysadeild vegna ástands síns. Vitnið kvaðst hafa hringt í lögregluna eftir að A fékk höggið á nefið. Þá kvaðst hún telja að ákærði hefði slegið A með hægri hendi og hefði hann þá verið með myndavélina á vinstri öxl. Loks lýsti vitnið áreiti sem fjölskyldan hefði orðið fyrir af hálfu ákærða fyrir og eftir þennan atburð.                 Lögreglumennirnir E og F, sem komu á vettvang í umrætt sinn, gerðu grein fyrir aðkomu sinni og viðræðum við ákærða og heimilisfólk. E kvaðst hafa rætt við eiginkonu brotaþola, sem hefði sagt að hún hefði ekki séð atvikið. Hann tók fram að hún hefði verið í miklu uppnámi og hefði talað „bjagaða“ íslensku, en kvaðst telja rétt eftir henni haft í frumskýrslu lögreglu, sem hann ritaði um málið. F kvaðst hafa hitt tvær konur inni í húsinu og hefðu þær verið í uppnámi. Hann kvaðst telja að fram hefði komið að hvorug þeirra hefði séð brotaþola sleginn.                 D, sérfræðilæknir á slysa- og bráðadeild, staðfesti læknisvottorð sem liggur fyrir í málinu, en kvaðst ekki hafa skoðað brotaþola sjálfur. Hann kvað áverka sem lýst er í vottorðinu samrýmast því að þeir gætu hafa stafað af hnefahöggi. Loks gaf G geðlæknir skýrslu fyrir dóminum og bar að brotaþoli hefði leitað til sín í nokkur skipti eftir atvikið. Vitnið kvað atvikið greinilega hafa haft áhrif á brotaþola svo að hann hefði þurft á meðferð að halda. Þá hefði líkamsárás sem þessi meiri áhrif á brotaþola en ella eftir langvarandi áreiti af hálfu árásarmanns. Niðurstaða                 Ákærði neitar sök og hafnar því að hafa veist að A eins og honum er gefið að sök í ákæru. A og C, eiginkona hans, hafa borið að ákærði hafi slegið A hnefahögg í andlit og hefði hann við það fengið miklar blóðnasir. C lýsti líkamsárás ákærða við skýrslutöku hjá lögreglu 12. september 2013 og við aðalmeðferð málsins og kom fram hjá henni að hún hefði staðið í um 1½ metra fjarlægð frá A þegar ákærði veitti honum höggið. Vitnið gaf greinargóða lýsingu á atvikum fyrir dóminum. Þykir ekki eiga að hafna framburði hennar þótt lögreglumaður sem ræddi við hana á vettvangi hafi ritað í skýrslu sína að hún hefði sagst ekki hafa séð atvikið, en fram er komið að vitnið var í miklu uppnámi þegar þetta var, auk þess sem hún talar ekki lýtalausa íslensku. Þá bar D, sérfræðingur á slysa- og bráðadeild, að áverki A samrýmdist því að hann hefði fengið hnefahögg. Loks hefur ákærði engar trúverðugar skýringar getað gefið á tilurð áverkans. Samkvæmt framansögðu þykir sannað að ákærði hafi veist að brotaþola með þeim hætti sem honum er gefið að sök í ákæru, með þeim afleiðingum sem þar greinir og staðfest er í læknisvottorði. Verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og er háttsemi hans þar rétt færð til refsiákvæða.                 Ákærði er fæddur í september [...]. Sakaferill hans hefur ekki áhrif á refsingu. Í máli þessu er ákærði sakfelldur fyrir að veitast með ofbeldi að brotaþola á heimili hans, í viðurvist fjölskyldu hans. Hafði ákærði áður hunsað ítrekuð tilmæli brotaþola um að hverfa á brott. Var atlaga hans að brotaþola tilefnislaus og harkaleg. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955.                 Af hálfu brotaþola er krafist miskabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 800.000 krónur, auk vaxta og málskostnaðar. Ákærði hafnar bótakröfunni alfarið. Ákærði hefur valdið brotaþola miskatjóni samkvæmt a-lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt því, og með vísan til sjónarmiða sem rakin hafa verið um ákvörðun refsingar, þykir fjárhæð miskabóta hæfilega ákveðin 400.000 krónur, með vöxtum sem í dómsorði greinir. Þá verður ákærði dæmdur til að greiða brotaþola málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 210.000 krónur. Við meðferð málsins fyrir dómi var jafnframt krafist bóta vegna útlagðs kostnaðar brotaþola, samkvæmt reikningum sem lagðir voru fram eftir þingfestingu málsins. Einkaréttarkrafa brotaþola er tilgreind í ákæru, sbr. f. lið 1. mgr. 152. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, en ekki er með henni krafist bóta vegna umrædds kostnaðar. Ber því að vísa kröfunni frá dómi.                   Ákærði verður dæmdur til að greiða þóknun skipaðs verjanda síns, Láru V. Júlíusdóttur hrl., 260.400 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, og 34.200 krónur í annan sakarkostnað.                  Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Einar E. Laxness aðstoðarsaksóknari.                 Ragnheiður Harðardóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð:                 Ákærði, X, sæti fangelsi í 30 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955.                 Ákærði greiði A 400.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 19. júlí 2013 til 16. ágúst 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags, og 210.000 krónur í málskostnað.                 Ákærði greiði þóknun skipaðs verjanda síns, Láru V. Júlíusdóttur hrl., 260.400 krónur, og 34.200 krónur í annan sakarkostnað. 
Mál nr. 462/2015
Fiskveiðistjórn Aflaheimild Aflahlutdeild Stjórnarskrá Jafnræði Meðalhóf Kröfugerð
Með setningu laga nr. 48/2014 var sett nýtt bráðabirgðaákvæði við lög nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða þar sem fram kom að ákveða skyldi aflahlutdeild til veiða á úthafsrækju og rækju við Snæfellsnes, en veiðarnar höfðu verið öllum frjálsar fiskveiðiárin 2010/2011 til 2013/2014. Samkvæmt bráðabirgðaákvæðinu skyldi aflahlutdeildin ráðast að helmingi annars vegar af skráðri aflahlutdeild hvers fiskiskips til veiða á úthafsrækju við lok fiskveiðiársins 2012/2013 og hins vegar af aflareynslu hvers fiskiskips í sams konar veiðum á fiskveiðiárunum 2010/2011 til 2012/2013. E ehf., sem kvaðst hafa byrjað rækjuveiðar á skipi sínu á fiskveiðiárinu 2013/2014, fullnægði hvorugu þessara skilyrða og krafðist í málinu viðurkenningar á skaðabótaskyldu Í af þeim sökum. Með hliðsjón af markmiði laga nr. 116/2006 og að úthlutun veiðiheimilda myndaði ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra manna yfir þeim var talið að það væri á valdi löggjafans að velja á milli sjónarmiða um hvernig veiðireynsla yrði lögð til grundvallar við úthlutun aflahlutdeilda við stjórn fiskveiða. Slíkt mat löggjafans þyrfti þó ávallt að vera reist á málefnalegum forsendum þannig að ekki færi í bága við jafnræðisreglu og atvinnufrelsisákvæði stjórnarskrárinnar, en löggjafinn hefði víðtækt svigrúm til mats að þessu efni. Talið var að málefnalegt hafi verið að miða aflahlutdeild til framtíðar að nokkru leyti við eldri aflahlutdeildir og að nokkru leyti við veiðireynslu þegar tekið væri tillit til þeirra aðstæðna sem verið höfðu á veiðum á úthafsrækju á árunum þar á undan. Þá hafði með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 48/2014 verið litið til þess hvort þeir sem hefðu stundað frjálsar veiðar á úthafsrækju ættu að njóta verndar stjórnarskrárinnar til að halda þeim veiðum áfram. Loks hafði verið boðað fyrir fiskveiðiárið 2013/2014 að frjálsar veiðar væru tímabundið fyrirkomulag. Samkvæmt framansögðu var ekki fallist á með E ehf. að ákvæði laga nr. 48/2014 hefðu farið í bága við stjórnarskrárvarin réttindi hans. Var Í því sýknað af kröfu E ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. júlí 2015. Hann krefst þess að viðurkennd verði bótaábyrgð stefnda á tjóni sínu „við upphaf fiskveiðiársins 2014/2015 sem fólst í því að hann varð af úthlutun aflahlutdeildar í úthafsrækju og rækju á miðunum við Snæfellsnes“, aðallega vegna ákvæða 1. mgr. 13. gr. laga nr. 48/2014 um breytingu á lögum nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða, en til vara vegna b. liðar sömu málsgreinar, með því að veiðireynsla skips hans Árna á Eyri ÞH 205 á fiskveiðiárinu 2013/2014 fram að gildistöku laga nr. 48/2014 hinn 28. maí 2014 hafi ekki haft áhrif á ákvörðun aflahlutdeildarinnar. Í báðum tilvikum krefst áfrýjandi þess jafnframt að viðurkennd verði bótaábyrgð stefnda á tjóni sínu af því að „ekki var tekið tillit til veiðigetu bátsins Árna á Eyri ÞH 205 og fjárfestingar áfrýjanda, til að bæta upp takmarkaða aflareynslu áfrýjanda.“ Að þessu frágengnu krefst áfrýjandi þess að viðurkennd verði bótaábyrgð stefnda á tjóni sínu af því að hafa ekki fengið úthlutað aflahlutdeild til fyrrgreindra veiða, sem hafi bundið „enda á rétt áfrýjanda til að stunda veiðar á tegundinni á grundvelli 1. mgr. 8. gr. laga nr. 116/2006.“ Í öllum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málið á rætur að rekja til þess að við gildistöku laga nr. 116/2006 voru þær rækjuveiðar, sem um ræðir í dómkröfum áfrýjanda, háðar takmörkunum á heildarafla samkvæmt 3. gr. laganna og var því veiðiheimildum úthlutað til einstakra skipa sem aflahlutdeild, sbr. 2. mgr. 8. gr. þeirra. Við ákvörðun veiðiheimilda fyrir fiskveiðiárið 2010/2011 varð á hinn bóginn sú breyting að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra ákvað ekki takmörkun á heildarafla í þessum fisktegundum og þar með ekki aflamark skipa, sem áttu í þeim aflahlutdeild, sbr. 3. mgr. 8. gr. laga nr. 116/2006, en með því urðu veiðarnar þá frjálsar öllum þeim skipum sem höfðu leyfi til veiða í atvinnuskyni, sbr. 4. gr. og 1. mgr. 8. gr. laganna. Eins var farið að fiskveiðiárin 2011/2012, 2012/2013 og 2013/2014. Með fyrrnefndri 13. gr. laga nr. 48/2014 var sett nýtt bráðabirgðaákvæði við lög nr. 116/2006, þar sem fram kom að ákveða skyldi aflahlutdeild til veiða á úthafsrækju og rækju við Snæfellsnes og hún ráðast að helmingi annars vegar af skráðri aflahlutdeild hvers fiskiskips til veiða á úthafsrækju við lok fiskveiðiársins 2012/2013 og hins vegar af aflareynslu hvers fiskiskips í sams konar veiðum á fiskveiðiárunum 2010/2011, 2011/2012 og 2012/2013. Áfrýjandi, sem kveðst hafa byrjað rækjuveiðar á skipi sínu Árna á Eyri á fiskveiðiárinu 2013/2014, fullnægði hvorugu þessara skilyrða samkvæmt bráðabirgðaákvæðinu til að fá úthlutað aflahlutdeild til veiða á úthafsrækju og rækju við Snæfellsnes. Hann telur setningu ákvæðisins hafa á ólögmætan hátt valdið sér tjóni, en skilja verður dómkröfur hans svo að í raun leiti hann ekki annars með þeim en viðurkenningar á skaðabótaskyldu stefnda af þeim sökum, þótt hann hafi að ástæðulausu gert fleiri kröfur en eina og fellt inn í orðalag þeirra atriði sem varða málsástæður að baki þeim. Að þessu athuguðu og með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður niðurstaða hans staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Eyrarhóll ehf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. júní 2015.                                                                                  I. Mál þetta var höfðað  25. september 2014 og dómtekið 8. maí 2015. Dómsuppkvaðning dróst fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Aðilar og dómari töldu þó ekki þörf á því að málið yrði flutt að nýju.                 Stefnandi er Eyrarhóll ehf., Bjarkarási 21, Garðabæ, en stefndi er íslenska ríkið, Arnarhvoli Reykjavík.                 Stefnandi krefst þess aðallega að viðurkennd verði með dómi bótaábyrgð íslenska ríkisins á tjóni stefnanda við upphaf fiskveiðiársins 2014/2015 sem fólst í því að hann varð af úthlutun aflahlutdeildar í úthafsrækju og rækju á miðunum við Snæfellsnes samkvæmt úthlutunarreglu 1. mgr. 13. gr. laga nr. 48/2014, um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða nr. 116/2006, þar sem tillit til veiðireynslu bátsins Árna á Eyri ÞH 205 á fiskveiðiárinu 2013/2014 og fram að gildistöku breytingarlaganna 28. maí 2014 hafði ekki áhrif á það hvaða aflahlutdeild kæmi í hlut stefnanda.                 Jafnframt að viðurkennd verði með dómi bótaábyrgð íslenska ríkisins á tjóni stefnanda við upphaf fiskveiðiársins 2014/2015 vegna úthlutunarreglu 1. mgr. 13. gr. laga nr. 48/2014 um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða nr. 116/2006, þar sem ekki var tekið tillit til veiðigetu bátsins Árna á Eyri ÞH 205 og fjárfestingar stefnanda, til að bæta upp takmarkaða aflareynslu stefnanda.                 Til vara að viðurkennd verði með dómi bótaábyrgð íslenska ríkisins á tjóni stefnanda við upphaf fiskveiðiársins 2014/2015 sem fólst í því að hann varð af úthlutun aflahlutdeildar í úthafsrækju og rækju á miðunum við Snæfellsnes samkvæmt úthlutunarreglu b-liðar 1. mgr. 13. gr. laga nr. 48/2014, um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða nr. 116/2006, þar sem tillit til veiðireynslu bátsins Árna á Eyri ÞH 205 á fiskveiðiárinu 2013/2014 og fram að gildistöku breytingarlaganna 28. maí 2014 hafði ekki áhrif á það hvaða aflahlutdeild kæmi í hlut stefnanda.                 Jafnframt að viðurkennd verði með dómi bótaábyrgð íslenska ríkisins á tjóni stefnanda við upphaf fiskveiðiársins 2014/2015 vegna úthlutunarreglu 1. mgr. 13. gr. laga nr. 48/2014 um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða nr. 116/2006, þar sem ekki var tekið tillit til veiðigetu bátsins Árna á Eyri ÞH 205 og fjárfestingar stefnanda, til að bæta upp takmarkaða aflareynslu stefnanda.                 Til þrautavara er þess krafist að viðurkennd verði með dómi bótaábyrgð íslenska ríkisins á tjóni stefnanda við upphaf fiskveiðiársins 2014/2015 sem fólst í því að hann fékk ekki úthlutun aflahlutdeildar í úthafsrækju og rækju á miðunum við Snæfellsnes samkvæmt úthlutunarreglu samkvæmt 1. mgr. 13. gr. laga nr. 48/2014, um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða nr. 116/2006, sem batt enda á rétt stefnanda til að stunda veiðar á tegundinni á grundvelli 1. mgr. 8. gr. laga nr. 116/2006. Þá krefst stefnandi í öllum tilvikum málskostnaðar.                 Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda, auk málskostnaðar.                                                                                   II. Í máli þessu er deilt um hvort stefnandi eigi rétt á skaðabótum úr hendi stefnda, vegna tjóns sem hlotist hafi af lögfestingu ákvæðis til bráðabirgða XIV í lögum nr. 116/2006, um úthlutun úthafsrækju, sbr. 13. gr. laga nr. 48/2014, um breyting á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, með síðari breytingum (hlutdeildarsetning úthafsrækju og rækju á miðunum við Snæfellsnes, afli til strandveiða og bóta- og byggðaráðstafana, flutningur í aflamark) sem birt voru í stjórnartíðindum þann 28. maí 2014.                 Stefnandi hóf fyrst úthafsrækjuveiðar á skipinu Árna á Eyri ÞH í september árið 2013. Stundaði hann veiðar fiskveiðiárið 2013/2014. Fyrir gildistöku laga nr. 48/2014, höfðu veiðar á rækju verið öllum frjálsar í fjögur fiskveiðiár, þ.e. fiskveiðiárin 2010/2011, 2011/2012, 2012/2013 og 2013/2014, eða til 23. maí 2014. Þá voru þær stöðvaðar með reglugerð nr. 479/2014. Síðasta löndun stefnanda fór þó fram 23. júlí 2014, sem skýrðist af því að atvinnuvegaráðuneyti hafði boðað að veiðar yrðu stöðvaðar þegar afli næði 5000 tonnum.                 Með a-lið 13. gr. laga nr. 48/2014, var mælt fyrir um að setja skyldi aflahlutdeild annars vegar í úthafsrækju og hins vegar í rækju við Snæfellsnes, þ.e. í Kolluáli, Jökuldjúpi og sunnaverðum Breiðafirði með þeim hætti sem hér segir:                 a. Að 5/10 hlutum samkvæmt skráðum aflahlutdeildum hvers fiskiskips í úthafsrækju við lok fiskveiðiársins 2012/2013.                 b. Að 5/10 hlutum samkvæmt aflareynslu hvers fiskiskips í úthafsrækju á fiskveiðiárunum 2010/2011, 2011/2012 og 2012/2013.                 Í athugasemdum við frumvarp að lögum nr. 48/2014, (þingskjal 178-153. mál. 143. löggjafarþingi 2013-2014) er vikið að reglugerð nr. 588 frá 15. júlí 2010 um leyfilegan heildarafla fyrir fiskveiðiárið 2010/2011 og fréttatilkynningu atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis nr. 46/2010, dags. 16. júlí 2010, um heildaraflamark fiskveiðiárið 2010/2011, þar sem fram hefði komið að ekki hefði á neinu fiskveiðiári frá fiskveiðiárinu 2000/2001 verið aflað upp í útgefið aflamark. Er því næst vikið að því að veiðar á úthafsrækju hafi samkvæmt því verið frjálsar síðan á fiskveiðiárinu 2010/2011, en með því hafi orðið til mjög sérstakar aðstæður sem verið sé að bregðast við með frumvarpinu. Veiðisókn í úthafsrækju hafi aukist umtalsvert á síðustu árum og samkvæmt gögnum Fiskistofu hafi tæplega helmingur aflamagns í úthafsrækju á síðustu þremur árum verið veiddur af skipum útgerða sem ekki ráði yfir skráðri aflahlutdeild, en fjöldi báta sem stundað hafi veiðarnar hafi aukist jafnt og þétt á síðustu árum. Segir í frumvarpinu að af þessum sökum sé fullt tilefni til að taka stjórn veiðanna til endurskoðunar að nýju og að ekki verði hjá því litið að óbreytt veiðistjórn á úthafsrækju sé til þess fallin að leiða til umtalsverðrar sóunar í hagfræðilegum skilningi. Opinn aðgangur með sóknarstýringu gefi sjaldnast góða raun til lengri tíma litið, enda ýti það undir offjárfestingu í búnaði og skipum.                 Undir kaflanum „meginefni frumvarpsins” segir að með hliðsjón af markmiðum laga um stjórn fiskveiða þyki eðlilegt að taka annars vegar ríkt tillit til þeirra sem ráði yfir fyrri hlutdeildum í úthafsrækju, ekki síst í því ljósi að ella væri grafið mjög undan þeirri langtímahugsun sem væri aðalsmerki hlutdeildarkerfisins. Hins vegar þætti rétt að horfa til þess að það umhverfi sem hafi orðið til með frjálsum veiðum á úthafsrækju hafi laðað nýja aðila til veiðanna sem gefið hefðu kröftum sínum viðnám við að byggja upp framleiðslutæki og aðstöðu. Þörf væri á lagasetningu í þessu skyni en ekki yrði séð að ráðherra hefði að óbreyttu valdheimild til þess að setja nýjar aflahlutdeildir í úthafsrækju með þessum hætti.                 Í frumvarpinu er vikið að réttarstöðu þeirra sem stundað hafi frjálsar veiðar á úthafsrækju og hvort þeir aðilar njóti verndar stjórnarskrárinnar til að halda þeirri atvinnu sinni áfram. Telja frumvarpshöfundar að leiða megi rök að því, enda hafi þeir stundað veiðarnar í góðri trú um möguleika sína til að halda veiðum áfram. Segir að með frumvarpinu sé leitað málamiðlunar milli þeirra ólíku sjónarmiða og hagsmuna sem um sé að tefla og að telja verði að með því sé ekki gengið svo nærri réttindum hlutdeildarhafa að varði skaðabótum, en um leið sé leitast við að taka tillit til hagsmuna þeirra sem stundað hafi veiðar í skjóli þess frelsis sem ríkt hafi til veiðanna síðustu þrjú fiskveiðiár, þ.e. fiskveiðiárin 2010/2011, 2011/2012 og 2012/2013.                 Hér að framan var getið ákvörðunar atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins nr. 46/2010 um heildaraflamarks fiskveiðiárið 2010/2011 frá 16. júlí 2010. Árið áður, eða hinn 10. júlí 2009, hafði ráðuneytið birt ákvörðun ráðherra um leyfilegan hámarksafla fiskveiðiárið 2009/2010. Þá liggur fyrir ákvörðun ráðherra um leyfilegan heildarafla 2013/2014 frá 5. júlí 2013. Þar segir m.a.: „Ekki hefur verið gefinn út leyfilegur heildarafli fyrir rækju á djúpslóð (úthafsrækju) sl. þrjú ár og hafa veiðar á henni verið frjálsar. Á vormánuðum var ljóst að afli var kominn að ráðgjöf. Þó var ákveðið að veiðar skyldu ekki stöðvaðar fyrr en 1. júlí. Líkast til er umframveiði samanlagt á úthafsrækju og rækju frá miðunum við Snæfellsnes á þessu fiskveiðiári tæplega 40% umfram ráðgjöf og því er ljóst að bregðast þarf við. Fyrir liggur vilji sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um að veiðarnar lúti stjórn að nýju. Viðfangsefnin því tengd eru flókin og eru nú til lögfræðilegrar skoðunar. Af þessum sökum er ekki gefinn út leyfilegur heildarafli í úthafsrækju að sinni.“                                                                                   III. 1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Almennt um bótagrundvöll aðalkröfu og um b-lið 1. mgr. 13. gr. laga nr. 48/2014  Stefnandi telur réttarstöðu sína hvíla á því að skipið Árni á Eyri ÞH hafi haft almennt veiðileyfi og veiðiheimildir á úthafsrækju, samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, frá því rækjuveiðar hans hófust í september 2013. Með þessu hafi stefnandi nýtt rétt sinn samkvæmt 75. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 13. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, til þess að stunda hverja þá atvinnu sem hann kaus og lög leyfðu. Telur stefnandi að fjárhagslegir hagsmunir sem hann hafi bundið við atvinnustarfsemi sína, hafi notið verndar eignarréttarákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar. Verði þeir hagsmunir ekki skertir nema almenningsþörf krefji og samkvæmt skýrri heimild í lögum. Þá leiði af 72. gr., sbr. 65. gr. stjórnarskrárinnar, að stefnandi verði ekki sviptur fiskveiðirétti sínum bótalaust nema sú skerðing verði reist á efnislegum mælikvarða og jafnræðis gætt.                  Stefnandi mótmælir ekki nauðsyn þess að veiðar á úthafsrækju og rækju við Snæfellsnes verði kvótasettar fyrir fiskveiðiárið 2014/2015, með ákvörðun löggjafans eða stjórnvalda á heildarafla og úthlutun aflahlutdeildar. Þá dregur hann ekki í efa að skerða hafi þurft atvinnuréttindi útgerða.                 Stefnandi telur hins vegar að bráðabirgðaákvæði XIV í lögum nr. 116/2006, um úthlutun úthafsrækju, sbr. 13. gr. a í lögum nr. 48/2014, séu andstæð sjónarmiðum og forsendum sem liggi til grundvallar úthlutun aflaheimilda sem fram komi í ákvæðum fiskveiðistjórnunarlaga nr. 116/2006, stjórnarskrá og meginreglum stjórnskipunarréttar og gangi á lögverndaða hagsmuni stefnanda.                 Viðmiðunartímabil nýlegrar veiðireynslu samkvæmt b-lið bráðabirgðaákvæðisins miðist við þriggja ára tímabil sem hafi lokið 31. ágúst 2013. Hafi úthlutun 50% aflaheimildar ráðist af veiðum á því tímabili. Í tilviki stefnanda hafi lagabreytingin leitt til þess að alfarið hafi verið litið fram hjá veiðireynslu stefnanda og þar með atvinnuhagsmunum hans af áframhaldandi veiðum. Breytingin hafi verið óvenjulega og verulega íþyngjandi fyrir stefnanda samanborið við aðra sem stundað höfðu veiðar á sömu tegund. Stefnandi hafi með þessu verið sviptur fjárhagslegum hagsmunum til úthafsrækjuveiða bótalaust í andstöðu við 72. gr. stjórnarskrárinnar. Hvíli bótaskylda hans á þessu atriði.                 Þá telur stefnandi að afmörkun veiðireynslutímabils laganna feli í sér ólögmæta mismunun í skilningi 65. gr. stjórnarskrárinnar. Veiðireynslu samkvæmt lögunum ljúki 8-9 mánuðum fyrir samþykkt laganna. Í því felist mismunun stefnanda sem hafi stundað rækjuveiðar frá september 2013, gagnvart útgerðum sem stunduðu rækjuveiðar á veiðireynslutímabilinu. Um a-lið 1. mgr. 13. gr. laga nr. 48/2014 Stefnandi telur að forsaga veiða á úthafsrækju og ákvarðanir eða tilkynningar stjórnvalda takmarki ekki stjórnarskrárvarin réttindi stefnanda. Telur stefnandi að með lögfestingu a-liðar 13. gr. laga nr. 48/2014, um að miða aflahlutdeild við 50% skráðra aflahlutdeilda í úthafsrækju eins og þær voru skráðar við lok fiskveiðiársins 2012/2013, hafi verið brotið gegn réttindum stefnanda. Með þessu hafi löggjafinn ranglega byggt á því að tilteknir aðilar hefðu virk atvinnuréttindi og látið þau takmarka atvinnuréttindi útgerða með raunveruleg og virk atvinnuréttindi.                 Stefnandi telur að ekki geti á sama tíma verið til staðar tvenns konar veiðiheimildir á úthafsrækju samkvæmt fiskveiðistjórnunarlögum. Ákvæði 1. mgr. 8. gr. laganna feli í sér ótímabundin atvinnuréttindi stefnanda til rækjuveiða. Þau atvinnuréttindi njóti verndar samkvæmt 75. gr. stjórnarskrárinnar og verði aðeins takmörkuð með lögum. Skráning Fiskistofu á aflahlutdeild í úthafsrækju eftir lok fiskveiðiársins 2009/2010, hafi því ekki haft lagastoð.                 Stefnandi telur að eldri aflahlutdeild í úthafsrækju hafi verið fallin úr gildi þegar hann hóf veiðar á árinu 2013. Óumdeilt sé að stjórn veiða á úthafsrækju hafi farið eftir 2. mgr. 8. gr. laga nr. 116/2006, fiskveiðiárið 2009/2010, þ.e. kvótakerfinu. Á fiskveiðiárinu 2010/2011, sem hófst 1. september 2010, hafi enginn heildarafli verið ákveðinn í úthafsrækju í skilningi 2. mgr. 8. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 116/2006, sbr. reglugerð um leyfilegan heildarafla, nr. 588/2010. Aflahlutdeild í tegundinni hafi því verið fallin niður við lok fiskveiðiársins 2009/2010, sbr. lokamálslið 3. gr. laga nr. 116/2006. Orðlag 2. mgr. 8. gr. um að aflahlutdeild haldist óbreytt milli ára, hvíli samkvæmt orðalagi ákvæðisins á því að stjórn veiða fari fram með því að heildarafli tegundar sé ákveðinn fyrir hvert fiskveiðiár. Ef heildarafli tegundar sé ekki ákveðinn fari stjórn veiða ekki lengur eftir ákvæðinu. Þar af leiðandi hafi áskilnaður um óbreytta aflahlutdeild ekki þýðingu. Því gat ekki verið um það að ræða að eldri aflahlutdeild væri til staðar sem óvirk réttindi og skráning geti því verið réttlætanleg.                 Stefnandi telur áðurgreinda lögskýringu í samræmi við meginreglur laga um fiskveiðistjórn. Meginástæða kvótasetningar og þjóðhagslegar forsendur þess hvíla á því að sókn í tegund sé meiri en nytjastofn ber. Veiðar á úthafsrækju hafi fallið niður og því þjónaði kvótasetning tegundarinnar ekki markmiðum laganna, en frjálsar veiðar gátu leitt til aukinnar veiði. Telur stefnandi að ákvörðun þáverandi sjávarútvegsráðherra á árinu 2010, um að veiðar á rækju sættu ekki ákvörðun um heildarafla, hafi verið í samræmi við 3. gr. laga nr. 116/2006 og því lögmæt.                 Réttarstaða stefnanda við veiðar í upphafi fiskveiðiársins 2013/14 hafi hvílt á 1. mgr. 8. gr. laga nr. 116/2006, án þess að aðrar útgerðir en þær sem stunduðu veiðar hefðu lögformleg atvinnuréttindi. Stefnandi hafi því með veiðum sínum áunnið sér rétt samkvæmt 9. gr. fiskveiðistjórnunarlaga að aflahlutdeild sem að réttu hefði átt að miðast við þriggja ára veiðitímabil.                 Stefnandi telur með vísan til 65. gr. stjórnarskrárinnar, að óheimilt hafi verið að miða úthlutun 50% aflahlutdeildar við eldri aflahlutdeild í úthafsrækju. Slíkt viðmið geti ekki talist málefnalegt í ljósi þess að réttindin voru fallin niður að lögum. Löggjafanum hafi því verið óheimilt að takmarka atvinnuréttindi veiðandi rækjuútgerða á grundvelli hagsmuna eldri aflahlutdeildarhafa. Það hafi að minnsta kosti verið andstætt meðalhófsreglu.                 Stefnandi vísar til þess að löggjafinn hafi heimildir til að skerða virkar veiðiheimildir, í þágu hagsmuna annarra en þeirra sem stunda veiðar, sbr.  lagareglur um byggðakvóta, línuívilnun, flutning nýrra bátaflokka í aflahlutdeildarkerfi o.fl. sem feli í sér að aflahlutdeild, þ.e. veiðiheimildir, hafi verið skertar. Tilflutningur veiðiréttar með því að útgerðir sem stundi veiðar verði fyrir 50% takmörkun veiðiheimilda, í ljósi hagsmuna annarra útgerða án tillits til nýlegrar veiðireynslu þeirra, sé hins vegar fordæmalaus.                 Stefnandi telur að sú atvinnustarfsemi sem hann hóf með veiðum á úthafsrækju hafi haft augljósa fjárhagslega þýðingu fyrir hann, bæði vegna fjárfestinga í tækjum og búnaði, svo og vegna væntanlegra tekna og lífsviðurværis til framtíðar. Stofnkostnaður við útgerðina hafi verið um 80.000.000 króna og afli fyrst og fremst rækja. Þá telur stefnandi sýnt, óháð bótaábyrgð ríkisins vegna þess að ekki hafi verið tekið nægjanlegt tillit til raunverulegrar veiðireynslu stefnanda, að ákvörðun aflahlutdeildar hafi komið með óvenjulegum og verulega íþyngjandi hætti niður á stefnanda samanborið við aðra sem stundað höfðu veiðar á sömu tegund.                 Um varakröfu og þrautavarakröfu                 Stefnandi kveður varakröfu sína fela í sér að bætur séu miðaðar við að b-liður bráðabirgðaákvæðis XIV, í lögum nr. 116/2006, taki ekki tillit til veiðireynslu stefnanda, en að ákvæði a-liðar sömu greinar teljist forsvaranleg. Því komi einkum til skoðunar málsástæður aðalkröfu um b-lið bráðabirgðaákvæðis XIV, auk þess hvort ákvörðun viðmiðunartímabils hafi brotið gegn réttindum stefnanda, og málsástæður sem vísi til veiðigetu og fjárfestinga stefnanda.                 Með þrautavarakröfu er byggt á því að viðurkenning bótaábyrgðar fari fram án nákvæmrar tilgreiningar á því hvaða þættir laga laga nr. 48/2014 hafi valdið stefnanda tjóni. Bótaábyrgð verði þá staðfest á þeim grunni að aðstaða stefnanda og áhrif lagasetningar nr. 48/2014 í heild leiði til bótaábyrgðar ríkissjóðs. 2. Helstu málsástæður og lagarök stefnda Stefndi telur að aflahlutdeildir séu opinber réttindi sem ekki verði felld niður nema með skýrri lagaheimild og að virtu ákvæði stjórnarskrár um vernd atvinnuréttinda.                  Stefndi telur að hafna verði kröfum stefnanda þar sem hann hafi ekki sýnt fram á að skilyrði skaðabóta séu fyrir hendi. Stefnandi geti ekki byggt bótakröfu á eigin væntingum um framtíð aflahlutdeildar í tegundinni, sem hann segir forsendu þess að ráðist var í breytingar á bát hans.                 Af fréttatilkynningu atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis 16. júlí 2010 hafi verið ljóst að ákveðið hafi verið að gefa veiðar frjálsar einungis til eins árs.                 Um bótagrundvöll stefnanda vísar stefndi til almennra athugasemda við frumvarp að lögum nr. 48/2014, þar sem fjallað hafi verið um skerðingu þeirra atvinnuréttinda sem felist í handhöfn aflaheimilda og hvort slík skerðing geti varðað skaðabótum. Með frumvarpinu hafi verið leitað málamiðlunar á milli ólíkra sjónarmiða. Hafi löggjafinn með frumvarpinu fyrst og fremst litið til réttinda og hagsmuna handhafa aflahlutdeilda.                 Í frumvarpi að lögum nr. 48/2014 hafi verið mælt fyrir um að við setningu hlutdeilda skyldi að hluta miðað við skráðar aflahlutdeildir og að hluta við veiðar á fiskveiðiárunum 2010/2011, 2011/2012 og 2012/2013. Telur stefndi að með þessu hafi skýr og ákveðin afstaða verið tekin til þess að veiðar eftir 1. september 2013 myndu ekki telja við ákvörðun aflareynslu og setningu aflahlutdeilda. Tilgangur þess hafi verið sá að varna frekara kapphlaupi á miðin til tjóns fyrir alla hlutaðeigandi aðila, enda hafi heimilaður viðmiðunarafli reynst mun minni en svo að nægði til að afkoma veiðiskipa yrði sæmileg. Með þessu hafi verið stefnt að því málefnalega markmiði að koma í veg fyrir að réttmætar væntingar sköpuðust nokkru sinni til úthlutunar á aflahlutdeild á grundvelli veiða eftir 1. september 2013.                 Stefndi mótmælir því að brotið hafi verið gegn stjórnarskrá við setningu laga nr. 48/2014. Mörg dæmi séu um að eigendur fiskiskipa hafi talið sig bera skarðan hlut frá borði en hafi orðið við það að una. Telur stefndi að líkt verði að gilda hér, enda sú úthlutunaraðferð sem lögin mæla fyrir um almenn og sanngjörn. Telur stefndi aðferðina standast áskilnað stjórnarskrár um jafnræði og að tillit hafi verið tekið til atvinnuréttinda einstaklinga og lögaðila. Um a-lið 1. mgr. 13. gr. laga nr. 48/2014 Stefndi mótmælir því að aflahlutdeild hafi fallið niður. Lög nr. 48/2014 byggi á því að litið sé til skráðra aflahlutdeilda við úthlutun. Þá er því mótmælt sem ósönnuðu að löggjöfin hafi ranglega verið byggð á því að tilteknir aðilar hefðu virk atvinnuréttindi og látið þau takmarka atvinnuréttindi útgerða með raunveruleg og virk atvinnuréttindi. Bendir stefndi á að í lögum nr. 116/2006 sé ekki gert ráð fyrir að aflahlutdeildir falli niður. Engin ákvörðun hafi verið tekin um brottfall aflaheimilda, þó að aflamarki hafi ekki verið úthlutað fyrir tegundina á umræddum tíma til frjálsrar veiðisóknar. Stefndi hafnar túlkun stefnanda á 1. mgr. 9. gr. laganna. Telur stefndi að skýra beri ákvæðið samkvæmt orðanna hljóðan þannig að í þeim tilvikum sem greinin nefni verði einungis úthlutað aflahlutdeildum á grundvelli aflareynslu síðustu þriggja veiðitímabila hafi veiðarnar ekki áður verið bundnar ákvæðum um leyfðan heildarafla. Þá mótmælir stefndi því að stillt sé upp andstæðum pólum milli útgerða sem stundi veiðar og annarra útgerða. Leggur stefndi áherslu á að flestar eða allar þær útgerðir sem um ræðir séu komnar að aflahlutdeildinni vegna úthlutunar á grundvelli veiða.                 Um bótagrundvöll vegna veiðigetu og fjárfestinga stefnanda, tekur stefndi fram að samkvæmt upplýsingum Fiskistofu hafi samanlagt aflaverðmæti rækjuafla stefnanda á tímabilinu 1. september 2013 til 31. júlí 2014 verið 35 milljónir króna. Gera megi ráð fyrr að 2/3 hluta þessara tekna hafi verið ráðstafað í aflahluti, eldsneyti og annan úthaldskostnað skips. Því hafi afkoma stefnanda af rækjuveiðum verið mjög slæm í ljósi þeirra framkvæmda sem ráðist var í til að útbúa bátinn á rækjuveiðar. Stefnandi geti ekki gefið sér að hann geti veitt í frjálsri sókn það aflamagn sem hann hafi talið sig þurfa til að skila viðunandi afkomu. Stefnandi hafi mátt gera ráð fyrir að veiðum á úthafsrækju yrði innan skamms stýrt með aflamarksskipulagi og þá væntanlega á grundvelli skráðrar aflahlutdeildar. Þá fái stefndi ekki séð hvernig minni háttar úthlutun aflahlutdeildar til skips stefnanda hefði getað reist við fjárhag félagsins. Úthlutun hefði miðað við að óbreytt veiðimagn milli fiskveiðiáranna 2013/2014 og 2014/2015 hefði mest getað orðið 1/3 af helmingi þess aflamagns sem báturinn veiddi á fiskveiðiárinu 2013/2014, ef stuðst hefði verið við það fiskveiðiár við setningu hlutdeilda, sem væri í samræmi við varakröfu stefnanda. Í ljósi þess að aflamark úthafsrækju fiskveiðiárið 2014/2015 hafi aðeins verið ákveðið 5000 tonn og 600 tonn við Snæfellsnes, það er nokkru lægra en sem nam veiðum á árunum þar á undan, hefði niðurstaðan orðið enn erfiðari en ella fyrir rekstur stefnanda.                                                                                     IV.                                                                               Niðurstaða Stefnandi krefst viðurkenningar á bótaábyrgð stefnda vegna tjóns sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna lagareglna um úthlutun aflaheimilda á úthafsrækju og rækju við Snæfellsnes sem fram koma í ákvæði til bráðabirgða XIV í lögum nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, sbr. 13. gr. laga nr. 48/2014. Stefnandi mótmælir ekki nauðsyn þess að rækjuveiðar hafi verið kvótasettar fyrir fiskveiðiárið 2014/2015 eða að skerða hafi þurft atvinnuréttindi útgerða í tengslum við það.                 Á hinn bóginn telur stefnandi að óheimilt hafi verið að úthluta aflaheimildum á grundvelli skráðra aflahlutdeilda, sbr. a-lið 13. gr. laga nr. 48/2014, þar sem aflahlutdeildir í rækju hafi verið fallnar niður og að réttarstaða stefnanda við veiðarnar 2013/2014 hafi því átt sér stoð í 1. mgr. 8. gr. laga nr. 116/2006 og aðeins útgerðir sem stundað hafi frjálsar veiðar hafi þar með haft lögformleg atvinnuréttindi. Stefnandi hafi áunnið sér rétt samkvæmt 9. gr. laga nr. 116/2006 og að við mat á aflareynslu hafi því borið að miða við aflareynslu síðustu þriggja ára eins og ákvæði 9. gr. laganna mæli fyrir um. Þessu til viðbótar telur stefnandi að með þeirri ákvörðun löggjafans að leggja ekki veiðireynslu fiskveiðiárið 2013/2014 til grundvallar úthlutun aflahlutdeilda, hafi verið gengið á lögverndaðan rétt stefnanda til að stunda rækjuveiðar. Fyrrgreindar ákvarðanir löggjafans hafi valdið stefnanda tjóni, sem stefndi beri bótaábyrgð á.                 Lög um stjórn fiskveiða eru öðrum þræði reist á mati á því að sú hagkvæmni, sem leiði af varanleika aflahlutdeildar og heimildum til framsals hennar og aflamarks, leiði til arðbærrar nýtingar fiskstofna fyrir þjóðarbúið í samræmi við markmið 1. gr. laganna. Samkvæmt 3. málslið 1. gr. laganna myndar úthlutun veiðiheimilda hins vegar ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra manna yfir þeim. Aflaheimildir eru aðeins varanlegar í þeim skilningi að þær verða hvorki felldar niður né þeim breytt nema með lögum, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 12/2000, frá 6. apríl 2000. Löggjafinn getur því frá einum tíma til annars m.a. kveðið nánar á um réttinn til fiskveiða, þ. á m. úr einstökum stofnum eða bundið hann skilyrðum vegna breyttra sjónarmiða um ráðstöfun þeirrar sameignar íslensku þjóðarinnar, sem nytjastofnar á Íslandsmiðum eru. Hins vegar verður mat löggjafans ávallt að vera reist á málefnalegum forsendum þannig að ekki fari í bága við jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Jafnframt  þarf að gæta jafnræðis við takmörkun atvinnufrelsis samkvæmt 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar. Meðal þeirra atriða sem löggjafinn getur látið ráða vali sínu í þessum efnum er tillit til hagsmuna af atvinnu og fjárfestingum sem bundnir hafa verið í sjávarútvegi, og til reynslu og þekkingar því samfara, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 221/2004, frá 18. nóvember 2004.                 Það er því á valdi löggjafans að velja á milli kosta um hvernig veiðireynsla verður lögð til grundvallar við úthlutun aflahlutdeilda við stjórn fiskveiða innan fyrrgreindra marka. Er ekki vafi á því að löggjafinn hefur víðtækt mat í þessu efni.                 Áður er að því vikið að í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 48/2014 var tekið til meðferðar hvort þeir sem hafi stundað frjálsar veiðar á úthafsrækju ættu að njóta verndar stjórnarskrárinnar til að halda þeim veiðum áfram. Var talið að leiða mætti rök að því, enda hafi þeir stundað veiðarnar í góðri trú um möguleika sína til að halda veiðum áfram. Segir að með frumvarpinu sé leitað málamiðlunar milli þeirra ólíku sjónarmiða og hagsmuna sem um sé að tefla og að telja verði að með því sé ekki gengið svo nærri réttindum hlutdeildarhafa að varði skaðabótum.                 Dómurinn telur að eldri aflahlutdeildir í úthafsrækju, þ.e. skráðar aflahlutdeildir, feli í sér ákveðnar heimildir sem varðar eru með ákvæðum stjórnarskrár í samræmi við það sem að ofan er ritað. Dómurinn fellst ekki á það með stefnanda að eldri aflahlutdeildir hafi fallið niður við upphaf fiskveiðiársins 2010/2011 eða síðar, þar sem enginn heildarafli hafi verið ákveðinn í skilningi 2. mgr. 8. gr. laga nr. 116/2006 fyrir upphaf þess veiðiárs, enda varð slíkt ekki gert, eins og áður er sagt, nema með sérstökum lögum þar að lútandi.                 Þá telur dómurinn að málefnalegt hafi verið að miða aflahlutdeild til framtíðar að nokkru leyti við eldri aflahlutdeildir og að nokkru leyti miðað við veiðireynslu þegar tekið er tillit til þeirra aðstæðna sem verið höfðu á veiðum á úthafsrækju á árunum þar á undan.  Eru rökin fyrir því rakin hér að framan.                 Í lögunum fólst að veiðireynsla sem unnist hafði á fiskveiðiárinu 2013/2014, við ákvörðun á veiðiheimildum féll ekki undir tímabil veiðireynslu samkvæmt b-lið 13. gr. laga nr. 48/2014. Telur stefnandi að sú ákvörðun hafi farið í bága við stjórnarskrárvarin réttindi hans til þess að stunda rækjuveiðar á fiskveiðiárinu 2014/2015. Eins og áður hefur komið fram hóf stefnandi rækjuveiðar haustið 2013. Stefnandi hafði aðeins stundað veiðar í atvinnuskyni í eitt fiskveiðitímabil, þ.e. 2013/2014, á grundvelli frjálsra veiða þegar breytingar voru gerðar á lögum nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða með lögum nr. 48/2014, sem útilokuðu stefnanda frá að stunda veiðar á úthafsrækju á fiskveiðiárinu 2014/2015. Frumvarp sem varð að lögum nr. 48/2014, var lagt fram 6. nóvember 2013. Áður hafði verið boðað að frjálsar veiðar væru tímabundið fyrirkomulag, sbr. tilkynning atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins, nr. 46/2010, frá 16. júlí 2010 og ákvörðun ráðherra um leyfilegan heildarafla 2013/2014 frá 5. júlí 2013. Tilgangur frumvarpsins var öðrum þræði að varna frekara kapphlaupi á miðin til tjóns fyrir alla aðila. Í þessu ljósi verður ekki annað séð en að ákvörðun viðmiðunartímabila veiðireynslu hafi einnig verið tekin á málefnalegum grundvelli.                 Af framansögðu leiðir að ákvæði laga nr. 48/2014 um setningu aflahlutdeildar í úthafsrækju og rækju við Snæfellsnes studdust við efnisrök og verður ekki talið að þau hafi farið í bága við stjórnarskrárvarin réttindi stefnanda. Ber því að sýkna stefnda, íslenska ríkið, af öllum kröfum stefnanda, Eyrarhóls ehf. Þá verður heldur ekki séð að önnur atriði laganna geti haft í för með sér bótaskyldu ríkissjóðs gagnvart stefnanda.                 Samkvæmt þessum málsúrslitum, og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefnanda gert að greiða stefnda 700.000 krónur í málskostnað.                 Ragnheiður Snorradóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan.                                                                 DÓMSORÐ: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Eyrarhóls ehf.                 Stefnandi greiði stefnda 700.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 52/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. janúar 2016 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. janúar 2016 þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 16. febrúar 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, skal sæta gæsluvarðhaldi áfram allt til þriðjudagsins 16. febrúar 2016 klukkan 16.                                                                                                                                             
Mál nr. 593/2015
Börn Forsjá
K og M deildu um forsjá tveggja barna þeirra og lögheimili. Hafði forsjá barnanna verið sameiginleg en lögheimili þeirra verið hjá M. Bjuggu aðilar lengst af í sama sveitarfélagi en árið 2014 flutti M ásamt börnunum í annað bæjarfélag. Samkvæmt matsgerð dómkvadds matsmanns voru báðir aðilar hæfir til að fara með forsjána. Taldi héraðsdómur að það þjónaði framtíðarhagsmunum systkinanna best að lögheimili þeirra yrði áfram hjá M og að hann færi jafnframt með forsjá þeirra. Í dómi Hæstaréttar kom fram að af matsgerðinni yrði ráðið að vilji barnanna stæði til þess að flytja aftur til þess sveitarfélags þar sem þau hefðu áður búið. Við mat á því hvernig forsjá og lögheimili yrði háttað eftir því sem barni væri fyrir bestu væri vilji barns eitt þeirra atriða sem líta bæri til, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Hefði í hinum áfrýjaða dómi, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, farið fram heildarmat á aðstæðum barnanna og hvernig forsjá þeirra og lögheimili yrði háttað eftir því sem þeim væri fyrir bestu. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. september 2015. Hún krefst þess að sér verði falin forsjá barnanna A og B og að lögheimili þeirra verði hjá sér. Þá krefst hún þess að stefnda verði gert að greiða einfalt meðlag með hvoru barni frá dómsuppkvaðningu til 18 ára aldurs þeirra. Loks krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Af matsgerð dr. H sálfræðings 7. apríl 2015 verður ráðið að vilji barnanna, A og B, standi fremur til þess að flytjast aftur til [...], en vera um kyrrt á [...] og kemur sá vilji skýrar fram hjá drengnum. Þegar lagt er mat á hvernig forsjá og lögheimili verði háttað eftir því sem barni er fyrir bestu, ber að líta til þeirra atriða sem greinir í 2. mgr. 34  gr. barnalaga nr. 76/2003. Vilji barna þeirra sem í hlut eiga er eitt þeirra atriða, svo fremi að börn hafi nægilegan þroska og aldur til að tjá hann, en jafnframt ber að virða í heild þau atriði sem fyrrnefnt ákvæði tilgreinir. Með hinum áfrýjaða dómi, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, fór fram heildarmat á aðstæðum barnanna og hvernig forsjá þeirra og lögheimili yrði háttað eftir því sem þeim væri fyrir bestu, en ágreiningslaust er að vilji beggja aðila stendur til þess að systkinin verði búsett á sama stað. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsenda hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur með þeim hætti sem í dómsorði greinir. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Stefnda, M, er falin forsjá barnanna A og B og skal lögheimili þeirra vera hjá stefnda. Ákvæði héraðsdóms um meðlag, fyrirkomulag umgengni og málskostnað eru staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 13. ágúst 2015. Mál þetta, sem dómtekið var 23. júní sl., er höfðað af K, kt. [...], [...], [...], gegn M, kt. [...], [...], [...], með stefnu birtri 31. október 2014. Endanlegar kröfur stefnanda eru þær að henni verði dæmd forsjá ólögráða barna aðila, A, kt. [...] og B, kt. [...], til átján ára aldurs þeirra og að lögheimili þeirra verði hjá henni.  Enn fremur krefst stefnandi að stefnda verði gert að greiða henni einfalt meðlag með börnunum til framfærslu þeirra eins og barnalífeyrir er ákveðinn hverju sinni, frá dómsuppsögu til átján ára aldurs.  Þá krefst stefnandi að dómurinn ákveði inntak umgengi barnanna við það foreldri sem ekki verður falin forsjá þeirra.  Loks krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða henni málskostnað ásamt virðisaukaskatti. Endanlegar kröfur stefnda eru að kröfum stefnanda um forsjá barnanna A og B verði hafnað og að honum verði falin forsjá þeirra til átján ára aldurs.  Til vara krefst stefndi að forsjá barnanna verði áfram sameiginleg en að lögheimili þeirra verði hjá honum.  Til þrautavara krefst stefndi að núverandi samkomulagi um forsjá og lögheimili barnanna, sem komið var á með dómsátt 27. apríl 2011 haldist óbreytt.  Þá krefst stefndi að stefnanda verði gert að greiða honum einfalt meðlag með börnunum A og B og enn fremur að í dómi verði kveðið á um inntak umgengisréttar þeirra og þess foreldris sem börnin hafa ekki lögheimili hjá.  Loks krefst stefndi að í öllum tilvikum verði honum dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda, að viðbættum virðisaukaskatti. I. Málsatvik samkvæmt stefnu, greinargerð og framlögðum gögnum eru í stuttu máli þau, að málsaðilar kynntust skömmu fyrir aldamótin, en þau áttu þá fyrir sitt hvort barnið.  Þau gengu í hjónaband og stofnuðu heimili í [...], en á árunum 2003 og 2005 eignuðust þau saman þau tvö börn sem hér koma við sögu, A og B, en áður höfðu þau eignast stúlkuna C, sem fædd er í [...] 2000. Hjónabandi aðila lauk árið 2007.  Nokkru síðar hóf stefndi sambúð með núverandi sambýliskonu sinni, vitninu D, [...], sem fædd er [...]. Haustið 2007 höfðaði stefndi forsjármál, en því lauk með dómsátt þann 3. september 2008.  Samkvæmt sáttinni var forsjá allra barna aðila sameiginleg, en kveðið var á um að elsta barnið, stúlkan C, skyldi eiga lögheimili og vera búsett hjá stefnanda, en að lögheimili og búseta drengsins A skyldi vera hjá stefnda.  Í sáttinni var kveðið á um að lögheimili stúlkunnar B skyldi skiptast á milli aðila árlega.  Þannig skyldi hún búa hjá stefnda fyrsta árið en hið næsta hjá stefnanda og síðan koll af kolli.  Í sáttinni var enn fremur kveðið á um reglulega umgengni barnanna þannig að þau skyldu dvelja tvær vikur í senn hjá hvoru foreldri.  Sátt þessi var gerð fyrir Héraðsdómi Vesturlands, en til grundvallar lágu m.a. undir- og yfirmatsgerðir dómkvaddra matsmanna, en þær eru dagsettar 22. ágúst 2007 og 31. janúar 2008. Samkvæmt gögnum höfðaði stefndi að nýju forsjármál á hendur sóknaraðila vorið 2010 fyrir Héraðsdómi Vesturlands.  Við meðferð málsins var dómkvaddur matsmaður og ritaði hann skýrslu, sem dagsett er 25. febrúar 2011.  Við aðalmeðferð málsins, sem fram fór hinn 27. apríl 2011 tókst með aðilum dómsátt.  Í sáttinni var sem fyrr kveðið á um að aðilar færu sameiginlega með forsjá nefndra barna.  Enn fremur var í sáttinni kveðið á um að lögheimili elstu stúlkunnar, C skyldi sem fyrr vera hjá stefnanda og að lögheimili drengsins A skyldi vera hjá stefnda.  Aftur á móti var ákveðið að lögheimili yngsta barnsins, stúlkunnar B, skyldi vera hjá stefnda.  Tóku meðlagsgreiðslur mið af þessu fyrirkomulagi.  Með sáttinni var einnig kveðið á um gagnkvæma umgengni aðila og þá þannig að sá aðili sem börn voru ekki með lögheimili hjá skyldi hafa þau hjá sér aðra hverja helgi frá fimmtudegi eftir skóla til mánudagsmorguns. Nánar var kveðið á um umgengnina, m.a. um hátíðisdaga og í sumarleyfum, og var miðað við að börnin skyldu dvelja hjá hvorum aðila fyrir sig í fjórar vikur samfellt yfir sumartíðina.  Í niðurlagi nefndrar sáttar sagði að aðilar væru sammála um að leita sérfræðiaðstoðar í því augnamiði að bæta samvinnu sína um málefni barnanna. Málsaðilar héldu eftir greinda sáttagjörð báðir áfram búsetu sinni í [...], en fyrir liggur að stefnandi hóf fjarbúð árið 2010 með vitninu E [...], fæddum [...].  Hann hefur um árabil starfað í [...], en dvelur tíðum um helgar og í orlofum á heimili stefnanda. Fyrir liggur að stefndi fluttist þann 1. ágúst 2014 til [...] ásamt sambýliskonu og stúlkubarni þeirra, sem fædd er 2013, en einnig áðurnefndum yngri börnum málsaðila, þeim A og B.  Af gögnum verður ráðið að fjölskyldan hafi í fyrstu búið í eign sem stefndi og sambýliskona hans höfðu keypt í bænum, en eftir að gallar komu fram í eigninni og kaupunum var rift fluttu þau í stuttan tíma í leiguhúsnæði.  Þann 10. október sl. fluttust þau ásamt nefndum börnum í núverandi húsnæði.  Þá um haustið hófu börnin A og B skólagöngu í [...], en stefndi og sambýliskona hans eignuðust annað stúlkubarn í desember sl. Stefnandi hefur haldið áfram búsetu sinni í [...] ásamt elstu dóttur málsaðila, C, sem hefur um árabil stundað nám í grunnskóla þar í bæ. II. Við þingfestingu, hinn 6. nóvember sl., og undir rekstri málsins hafa málsaðilar lagt fram nokkur gögn, en kröfugerð þeirra varðaði í upphafi öll börnin, þ.e C, A og B.  Liggja þannig fyrir áðurnefndar undir- og yfirmatsgerðir sérfróðra matsmanna vegna fyrsta forsjármáls aðila, en eins og áður sagði lauk þeirri deilu með sátt fyrir dómi hinn 3. september 2008.  Þá hafa aðilar lagt fram gögn, sem tengjast öðru forsjármáli aðila, sem lauk með dómsátt, hinn 27. apríl 2011.  Á meðal gagna sem þá lágu fyrir, líkt og nú, voru auk fyrrgreindra matsgerða m.a. umsagnir Félags og skólaþjónustu [...] í [...], en einnig nýleg álitsgerð dómkvadds matsmanns, F, sálfræðings, sem dagsett er 25. febrúar 2011.  Í lokaorðum álitsgerðarinnar segir nefndur matsmaður:  Undirritaður telur að báðir foreldrar uppfylli skilmerki um viðunandi foreldrahæfni og ráði við að skapa börnunum viðunandi uppeldisskilyrði. Benda má á að þau skil, sem kennarar töldu sig verða vara við á ástandi og aðbúnaði barnanna á skólaárinu 2009-2010 eftir því hvort þau dvöldu á heimili móður eða föður, voru ekki lengur til staðar fyrri hluta skólaársins 2010-2011.  Á hinn bóginn er augljóst að báðir foreldrarnir geta bætt sig persónulega.  K þarf að læra og þjálfa sig í að verða ákveðnari og setja sjálfri sér og börnum sínum mörk.  M þarf að takast á við reiðistjórnun og vinna öðruvísi úr reiði sinni en ýmis dæmi í gögnum málsins, m.a. umsögn hans sjálfs og D, benda til.  Undirrituðum þykir ljóst að heimili föður ráði mun betur við uppeldishlutverkið eins og sakir standa og aðstæður benda til og verður að taka þar tillit til styrkleika D, sambýliskonu föður.  Hins vegar verður að taka jafnframt mið af sterkum tengslum allra barnanna við móður sína og ekki síst mismunandi viðhorfa og ólíkra tengsla C við foreldra sína. Samkvæmt gögnum hefur Félags- og skólaþjónusta [...] haft málefni nefndra barna til meðferðar eftir að umræddu dómsmáli lauk með sátt málsaðila.  Verður ráðið að þar hafi málefni elstu stúlkunnar C verið fyrirferðarmest, m.a. vegna barnaverndartilkynningar um ofbeldi af hálfu stefnda í ágúst 2013, sbr. ákvæði 43. gr. barnaverndarlaga nr. 80, 2002.  Þeirri athugun lauk í nóvember sama ár án sérstakra viðbragða af hálfu nefndarinnar.  Auk þess liggja fyrir í málinu nýlegar umsagnir um stúlkuna frá Greiningar- og ráðgjafastöð ríkisins, en þar kemur m.a. fram, sbr. bréf dags. 25. febrúar og 28. maí sl., að hún hafi greinst á einhverfurófi og með kvíða og þunglyndi, en vegna þessa hefur hún að undanförnu verið í meðferð hjá sálfræðingi. Samkvæmt vottorði sáttamanns hjá sýslumanninum í Reykjavík, sem dagsett er 26. september 2014, leituðu málsaðilar sátta vegna ágreinings um umgengni og forsjá nefndra barna.  Verður ráðið að tilefnið hafi verið afstaða stefnanda, sbr. bréf hennar til sýslumannsins [...], dags. 10. febrúar 2014, þess efnis að grundvöllur hinnar sameiginlegu forsjár væri brostinn, en jafnframt leitaði hún eftir jafnri búsetu barnanna á heimilum aðila.  Vegna þessa ágreinings voru haldnir sjö sáttafundir á tímabilinu frá 31. mars til 29. september 2014, sem að lokum reyndust árangurslausir.  Eins og fyrr er fram komið fluttust stefndi og D sambýliskona hans búferlum á nefndu tímabili til [...]. Í vottorði sáttamanns er stutt lýsing á afstöðu yngri barnanna, A og B, til ágreiningsefnisins.  Segir þar að börnin hafi ekki tekið afgerandi afstöðu til umgengnisfyrirkomulags né til forsjár, en að bæði hafi lýst yfir vilja til að hitta stefnanda reglulega.  Þá er skráð í vottorðið að stefndi hafi flutt með börnin fyrirvaralaust frá [...] til [...] og að þau hafi lýst yfir vanlíðan með framkvæmdina og verið í óvissu um framhaldið, þ.e. hvernig umgengni yrði háttað og um aðrar afleiðingar af flutningunum. Í vottorðinu segir að þrátt fyrir þetta hafi nefnd börnin virst vera opin fyrir tækifærum á nýjum stað og að þau hafi verið ánægð með móttökur í skóla á [...]. III. Við upphaf dómsmeðferðar þessa máls, síðla árs 2014, var auk upphaflegrar kröfugerðar stefnanda, einnig tekist á um kröfur hennar um að til bráðabirgða yrði henni veitt forsjá barnanna A og B, líkt og stúlkunnar C.  Af þessu tilefni var afráðið af dómara að börnunum gæfist færi á að lýsa skoðunum sínum og högum utan réttar, sbr. ákvæði 43. gr. barnalaga nr. 76, 2003.  Er þetta gerðist lá fyrir að gagnkvæm umgengni barnanna við málsaðila hafði haldist þrátt fyrir búferlaflutninga stefnda og fjölskyldu hans sumarið 2014 og þá í samræmi við það sem aðilar höfðu áður samið um, sbr. fyrrnefnd dómsátt þeirra frá 27. apríl 2011. Nefnd áform gengu eftir, en þann 12. janúar sl. tjáðu yngri börnin, A og B, sig um málefni sín hjá dómsformanni, en elsta stúlkan C skoraðist undan þegar til kom.  Til aðstoðar hafði dómari fengið dr. G sálfræðing, en hún greindi aðilum og lögmönnum þeirra, í þinghaldi þann 13. janúar sl., frá því sem fram hafði komið.  Í þinghaldinu leitaði dómari eftir sátt með aðilum, en er það gekk ekki eftir var málið flutt um fyrrnefndar bráðabirgðakröfur stefnanda.  Með úrskurði dómsins hinn 20. janúar sl. var bráðabirgðakröfum stefnanda hafnað. Í nefndu þinghaldi 13. janúar sl. lagði stefnandi fram beiðni um að dómkvaddur yrði matsmaður til að rita sérfræðilega álitsgerð um málefni málsaðila og ofangreindra barna og þá í samræmi við þau álitaefni, sem vikið er að í 34. gr. barnalaga nr. 76, 2003. Var dr. H sálfræðingur kvaddur til starfans.  Matsskýrsla hans er dagsett 7. apríl sl. Er aðilar máls höfðu lýst sýnilegri gagnaöflun lokið var aðalmeðferð málsins háð þann 23. júní sl., en jafnframt var í þinghaldinu af hálfu dómara leitast við að leiða málið til lykta með sátt að fullu eða hluta til.  Að því leyti var sérstaklega vísað til áðurgreindra gagna um stúlkuna C, aldurs hennar og þeirra ráðstafana sem þá hafði verið gripið til vegna aðstæðna hennar.  Í samræmi við áætlun sem gerð var í þinghaldinu, með aðstoð lögmanna aðila, héldu sáttaumleitanir aðila áfram.  Leiddu þær að lokum til þess aðilar náðu sátt um málefni stúlkunnar þann 31. júlí sl.  Með sáttinni var farið að vilja stúlkunnar um að hún myndi áfram eiga lögheimili í [...], á heimili stefnanda, en enn fremur var þar kveðið á um umgengni við stefnda og aðrar ráðstafanir henni til heilla.  Vegna þessa var málið endurupptekið, en í framhaldi af því staðfestu aðilar sáttina fyrir dómi.  Aðilar lögðu síðan málið í dóm að nýju, en þá aðeins um fyrrgreindan ágreining þeirra um börnin A og B, sbr. endanlegar dómkröfur þeirra hér að framan. IV. Í staðfestri matsskýrslu dr. H sálfræðings er að nokkru rakin forsaga málsins, en samkvæmt vætti hans fyrir dómi hafði hann undir höndum við gerð hennar eldri matsskýrslur og önnur gögn.  Í skýrslunni, sem dagsett er 7. apríl sl., er gerð grein fyrir tilhögun matsvinnunnar og þar á meðal að matsmaður hafi á tímabilinu frá 11. febrúar til 28. mars sl. rætt einslega við aðila og börn þeirra þrjú í heimahéraði og gert viðeigandi sálfræðiprófanir.  Jafnframt hafi fyrri sálfræðipróf, sem gerð höfðu verið í tengslum við hin fyrri forsjármál, verið höfð til hliðsjónar, m.a. að því er varðaði vilja barnanna til búsetu.  Til þess er að líta að eftir gerð matsskýrslunnar lögðu aðilar fram nýleg gögn frá grunnskóla barnanna A og B. Í matsskýrslunni eru rakin viðtöl matsmannsins við aðila og börnin og einnig lífssaga þeirra að nokkru.  Enn fremur er farið yfir niðurstöður fyrrnefndra sálfræðiprófa. Í lokakafla skýrslunnar er vísað til áðurgreindra atriða, en einnig er vikið að þeim álitaefnum sem vísað var til í matsbeiðni.  Rétt þykir að rekja efni skýrslunnar, en þá með hliðsjón af endanlegri kröfugerð málsaðila, þar sem sátt tókst með þeim um málefni stúlkunnar C undir rekstri málsins. Um foreldrahæfni stefnanda og framtíðaráform segir í skýrslunni: Það er niðurstaða þessarar athugunar á K sé hæf til þess að fara með forsjá barnanna. K var samvinnuþýð og svaraði spurningum hreinskilnislega. Niðurstöður benda ekki til geðveiki eða persónuröskunar hjá henni. Vandamál með kvíða eða þunglyndi greinast ekki, en á fyrri árum var hún í óreglu, misnotaði áfengi og um tíma fíkniefni. Hún fór í meðferð og kveðst hafa lært mikið af því að vinna í sínum málum og náð tökum á þessum neysluvanda. Niðurstöður benda til þess að hún sé þýðlynd og stöðuglynd, en finni fyrir sveiflum í sinni líðan. Hún virðist fremur viðkvæm, auðsæranleg og hættir sennilega til sjálfsásakana, og þess að skorta ákveðni eða festu við að setja fólki mörk. Hún virðist geta notið sín vel í félagsskap annarra og í spennandi umhverfi, og líka þar sem hún er ein með sjálfri sér og þar sem fátt er að gerast. Framtíðaráform móður eru að búa í [...]. Þar hefur móðir átt heima lengst af og þar býr flest hennar fjölskyldufólk. Fyrirhugað er að hún skipti um starf í apríl 2015, hætti hjá Samgöngustofu og hefji starf sem verslunarstjóri hjá [...]. Móðir er í fjarbúð með manni sem starfar hjá [...] og býr í [...]. Um foreldrahæfni og framtíðaráform stefnda segir í skýrslunni: Það er niðurstaða þessarar athugunar að M sé hæfur til þess að fara með forsjá barnanna. Hann var samvinnuþýður og svaraði spurningum af hreinskilni. Niðurstöður benda hvorki til geðveiki né persónuröskunar hjá honum. Hann á sögu um þunglyndi, en það er ekki til staðar nú. Hann mælist félagslyndur og með áhuga fyrir spennandi og skemmtilegum verkefnum. Það liggur misvel á honum, hann verður daufur eða þreyttur eins og af ástæðulausu, fær þrálátar áhyggjur og lætur sumt fara í taugarnar á sér. Langvinnir verkir eftir slysfarir trufla svefn hans. Verkjunum hefur M vanist með árunum og harkar þá af sér með eigin ráðum, en verkjalyf dugðu honum lítt. Hann hlífir sér lítið og gerir jafnframt kröfur til annarra um að þola álag og kvarta ekki. M virðist vanmeta nokkuð hve erfiður sá missir er fyrir tvö yngri börn þeirra K að fara úr umhverfi sem þau hafa vanist alla sína tíð og að fjarlægjast eða missa sambönd við fólk sem þau tengjast tilfinningalega. Framtíðaráform föður um búsetu eru á [...]. Þar hefur D sambýliskona hans sem er lífeindafræðingur fengið starf við sitt hæfi við Héraðssjúkrahúsið. Faðir er heimavinnandi og með 75% örorku vegna varanlegra afleiðinga af sjóslysi árið 1998 og svo tveimur bílslysum. M og D hafa fest kaup á einbýlishúsi, sem þau hafa komið sér fyrir í og eru byrjuð að gera upp. Báðir foreldrar hafa áður fyrr lent í vanda vegna áfengisneyslu en matsmaður fann ekki vísbendingar um slíkan vanda nú. Móðir smakkaði áfengi fyrst 16 ára gömul. Hún hefur farið í fíkniefna- og áfengismeðferð. Hún skilgreinir sig ekki sem alkóhólista og kveðst geta átt vín og neytt þess í hófi, sjaldan og án vandræða. Faðir smakkaði áfengi fyrst 16-17 ára gamall. Neysla hans hefur verið aðallega bjór eða léttvín um helgar eða á kvöldin. Hann missti ökuréttindi í 18 mánuði árið 2008 fyrir ölvunarakstur. Að mati matsmanns eru foreldrarnir, hvort um sig, hæfir til að sinna uppeldi barnanna. Þau taka foreldrahlutverkið alvarlega og hafa næga getu til að mæta þörfum barnanna Börnunum getur verið vel borgið í forsjá þeirra hvors um sig. Foreldrarnir hafa ólíka nálgun varðandi uppeldi þeirra og sýna ólíka styrkleika þannig að þau bæta hvort annað upp og börnin njóta í meginatriðum góðs af. Um ytri aðstæður og um umbúnað barnanna heimili málsaðila segir í skýrslunni: Báðir foreldrar búa við ágætar og rúmgóðar aðstæður til þess að hafa börnin hjá sér. Á báðum heimilum virðist fjölskyldulíf vera sett í forgang. Beggja vegna er venjulegur nútíma húsbúnaður fyrir hendi og ekki annað að sjá en að viðhöfð sé almenn snyrtimennska og hreinlæti. Að mati matsmanns er vel búið að börnunum bæði hjá móður og föður. Börnin virðast finna sig örugg og heimakomin hjá hvoru foreldrinu sem er. Athugun bendir til þess að daglegri umönnun barnanna sé sinnt vel á báðum heimilum. Þar sé með viðeigandi hætti og af umhyggju hugað að hag barnanna, passað upp á að þau nærist vel, séu vel búin og líði sem best. Á báðum heimilum voru ... börnin frjálsleg og virtist líða vel þegar matsmaður kom í heimsókn  .. Yngri börnin eru frískleg og glöð Um tengsl málsaðila við börnin A og B segir í skýrslunni: Tengsl foreldra hvors um sig við börnin eru jákvæð og sterk. Börnunum líður vel hjá föður og þeim líður vel hjá móður. Þau finna stuðning frá hvoru foreldri um sig og finna sig geta leitað til þeirra. Um viðhorf drengsins A til búsetu og um umgengni segir í skýrslunni: A var í fyrstu ekki viss um hvað honum finnist um að hafa flutt til [...], en sagði svo að það hafi verið erfitt fyrir hann að fara þangað og vera svona mikið í burtu frá móður. Samt væri ágætt að vera á [...]. Hann sagði að sér gengi ágætlega í [...] og hefði eignast vini, en hann saknar skólans í [...] og krakkanna þar. Hann langar meira að vera í skólanum í [...] en á [...]. A finnst leiðinlegt að ferðast á milli [...] og [...]. Í fluginu verður hann oft flugveikur. Hann vill samt ekki fækka ferðunum. Hann kveðst vilja vera jafn mikið hjá sínum foreldrum og fá að hitta mömmu sína meira. Hann saknar afa og ömmu í [...], fleira fólks þar og umhverfisins. Nánar segir í matsskýrslunni um viðhorf barnanna A og B til núverandi aðstæðna og um umgengni: Af viðtölum við .... börnin tvö má ráða að þeim finnst þau tilheyra hvort sem er hjá föður og hjá móður, en þau skynja sig greinilega tilheyra meira í umhverfinu í [...] heldur en á [...]. Þau finna fyrir meiri tengingu við fólk á fyrrnefnda staðnum. Börnin ... eru jákvætt og sterkt tengd D stjúpmóður sinni og vön því að hún sinni þeim. Þau eru líka jákvætt en minna tengd E kærasta móður, sem hún er í fjarbúð með, enda hafa þau ekki reynslu af að búa á heimili með honum. Ferðir barnanna á milli [...] og [...] hafa reynst ... börnunum erfiðar. Þeim finnst eins og að þau séu varla komin til móður seinnipart föstudags en að þau séu að fara seinnipart sunnudags. Langur tími þessara daga fer í bíl- og flugferðir sem þau verða þreytt af, auk þess sem þau hafa orðið bílveik og flugveik. Börnin hafa þó ekki viljað fækka ferðum af því að þau hafa ekki viljað minnka umgengnina. Þeim hefur fundist sá tími sem er á milli föstudaga til sunnudaga hjá móður vera of fljótur að líða, þannig að þau hafa ekki getað hitt fólk sem þau hafa viljað hitta og ekki getað komist yfir að gera það sem þau hafa viljað gera. Matsmaður telur ráðlegt að huga að því að breyta umgengni með þeim hætti að fækka ferðum í eina ferð í mánuði og hafa helgina langa, t.d. frá fimmtudegi til þriðjudags. Þetta útheimtir að foreldrar hafi samstarf varðandi nám og heimavinnu barnanna þannig að tryggt sé að þau dragist ekki aftur úr í námi. Móðir sýnir að mati matsmanns meiri skilning en faðir á þeim söknuði sem .. börnin finna til þess umhverfis sem þau best þekkja og til þess fólks sem þau tengjast tilfinningalega í [...]. Hún virðist einnig hafa meiri skilning á því álagi sem ferðir á milli heimilanna eru fyrir yngri börnin. Faðir hefur að mati matsmanns tekið vel á því að styrkja sjálfstraust A, tengja hann félagslega á [...] og leggja sig fram um að hann ástundi nám og fái góðar einkunnir í [...]. Faðir virðist búa yfir meiri ákveðni og eftirfylgni en móðir, þar sem hann leggur áherslu á að börnin veigri sér ekki við hlutum sem þeim finnast erfiðir og að þau haldi út það sem þau byrja á. Hann hjálpar þeim til að styrkjast persónulega við að fást við verkefni og standast mótlæti. Matsmaður telur að móðir fari offari í því að ásaka föður um ofbeldi gagnvart börnunum, þó að í stöku tilvikum hafi hann brugðist of hart við. Það myndi að mati matsmanns koma sér betur fyrir börnin ef foreldrar létu af ásökunum um annars vegar vanrækslu og hins vegar ofbeldi. Við uppeldi barnanna hafa báðir betra við tímann að gera. Matsmaður telur að báðir foreldrar séu líklegir til að virða skilmála sem kunna að verða settir um breytta umgengni. Báðir foreldrar eru hlynntir umgengni barnanna við hitt foreldrið og að hún sé rúm í tíma, en sú fjarlægð sem hefur myndast við flutning föður norður setur umgengni skorður, sérstaklega vegna ástundunar skóla, íþrótta og annarra tómstundaáhugamála. Sú staða er komin upp að ...börnin, A og B, óska eindregið eftir meiri umgengni við móður, en faðir hefur annaðhvort ekki áttað sig á því eða að hann hefur ekki tekið það til greina. Við aðalmeðferð málsins staðfesti dr. I efni matsgerðarinnar, þar á meðal að því er varðaði forsjárhæfni beggja málsaðila og jákvæð tengsl þeirra við börnin A og B, en einnig gagnvart systur þeirra C.  Hann bar að aðilar hefðu ólíka persónugerð en sagði að þau væru einnig með ólíkar uppeldisaðferðir.  Hann áréttaði að þau gætu bæði ráðið við foreldrahlutverkið og bar að þau hefðu styrkst í því hlutverki með árunum.  Aftur á móti skorti verulega á hjá þeim að þau ættu samræður sín í milli um börnin.  Hann kvaðst ekki hafa orðið var við að börnin hefðu orðið fyrir vanrækslu eða að þau byggju við einhver konar harðneskju og bar að öll orðræða málsaðila í garð hvors annar hefði verið svolítið ýkt. Matsmaðurinn sagði að A og B liði vel hvort sem þau hefðust við á heimili stefnanda eða stefnda, en bar að þau hefðu bæði lýst vilja til að dvelja lengur hjá stefnanda.  Þá hefðu þau bæði einnig haft orð á því að þau söknuðu umhverfisins í [...]. Nánar aðspurður áréttaði matsmaðurinn að A hefði lýst vilja sínum til að fá að búa í [...] og það jafnvel þrátt fyrir að B yrði þar ekki með honum.  Hann sagði að A saknaði vina og ættmenna sinna í [...], en sagði að drengurinn væri með fyrrgreindri ósk sinn ekki að velja á milli málsaðila.  Hann sagði að A fyndi sig eiga meira heima í [...], líkt og systir hans B, og áréttaði m.a. að drengurinn ætti þar sterkt ættarnet.  Hann sagði að A hefði verið seinni til en B við að aðlagast nýjum aðstæðum á [...].  Hann sagði að aðlögun hans hefði gengið vel og bar að ekkert óeðlilegt hefði verið í því ferli.  Matsmaðurinn vísaði til þess að drengurinn hefði myndað tengsl við tvær yngri systur sínar á heimili stefnda og sagði að mikilvægt væri að hann ræktaði þau tengsl. Matsmaðurinn lét það álit í ljós að koma mætti til móts við óskir drengsins með því að lengja umgengni hans við stefnanda enda væri mikilvægt fyrir hann að vera í miklum tengslum við báða foreldra sína. Matsmaðurinn vísaði til þess að A hefði um margra ára skeið verið með lögheimili og aðalbúsetu hjá stefnda og því myndi það verð röskun á högum hans ef það yrði niðurstaðan að þessum aðstæðum hans yrði snúið við, en lét það álit í ljósi að vegna tengslanets drengsins í [...] myndi hann klára sig af því.  Aftur á móti væri drengnum mjög mikilvægt vegna þeirra vandamála sem hann ætti við að glíma að hann byggi við skýran ramma og sagði að slíkur rammi hefði verið að mótast við hinar nýju aðstæður á [...], á heimili stefnda. Matsmaðurinn lét það álit í ljós að ráðlegast væri í ljósi aðstæðna að A og B yrðu áfram saman.  Þar um vísaði hann m.a. til lítils aldursmunar, kærleika og þess sterka sambands sem væri á milli þeirra.  Hann sagði að veruleg breyting yrði á högum þessara barna ef mál skipuðust á þann veg að þau yrðu með aðalbúsetu á sitt hvoru heimilinu og mikill söknuður. Matsmaðurinn sagði að B hefði mikla aðlögunarhæfni og bar að hún hefði aðlagast vel á [...], líkt og hún hefði áður gert í [...].  Hann sagði að hún væri vel tengd ættmennum sínum í móðurætt í [...], ekki síst móðurforeldrum, líkt og bróðir hennar, en bar að hún ætti einnig mjög góð tengsl við föðursystur, sem byggi á neðri hæð á heimili föður á [...]. Matsmaðurinn sagði að A og B hefði jákvætt viðhorf til unnusta móður þeirra, en bar að hann væri ekki í miklu uppeldishlutverki þar sem hann hefði ekki fasta búsetu á heimilinu.  Hann sagði að börnin væru með sterk og jákvæð tengsl við sambýliskonu föður og bar að hún hefði miklu uppeldishlutverki að gegna. V. Eins og fyrr sagði hafa aðilar lagt fram gögn frá skóla- og félagsmálayfirvöldum, sem varða m.a. börnin A og B.  Liggja þannig fyrir umsagnir kennara og skólastjórnanda í Leik- og Grunnskóla [...] á fyrstu skólaárunum, en einnig annaryfirlit og námsframmistöðumat frá [...] á [...] skólaárið 2014-2015. Fram kemur í umsögnum að á árunum 2009 og 2010 hafi skólastjórnendur leikskólans og grunnskólans í [...] haft áhyggjur af tilfinningalegu ójafnvægi hjá A og B.  Tekið er fram að ekki hafi fundist skýringar á þessari líðan barnanna, en þess getið að þetta ,,ástand“ hafi verið sýnilegra þegar þau hafi verið hjá stefnanda.  Samkvæmt bréfi Félags- og skólaþjónustu [...] dagsettu 24. apríl nefnt ár leiddi könnun barnaverndar m.a. það í ljós að orsök vanlíðunar og óvissu hjá börnunum væri að leita í misfellum í aðbúnaði þeirra á heimilum málsaðila.  Vegna þessa var aðilum boðin stuðningsúrræði, en þau að auki eindregið hvött til að bæta samskiptin sín í milli með velferð barnanna í huga.  Eins og áður var rakið var vikið að þessu umfjöllunarefni í matsskýrslu frá árinu 2011 og að mál hefðu þróast til betri vegar. Í framlagðri skýrslu sálfræðings eru leiddar líkur að því að drengurinn A glími við ADHD einkenni.  Þá er í tveimur umsögnum bekkjarkennara í [...] vegna skólaársins 2013/2014, er drengurinn var í 5. bekk, greint frá því að hann hafi ekki sama úthald og jafnaldrar hans og þurfi á talsverðum sérstuðningi að halda.  Tekið er fram að hann virðist vera ánægður í skólanum, en það sagt að hann tengist þó ekki mikið bekkjarfélögum sínum og sé því mikið einn að sýsla.  Greint er frá því að heimanámi drengsins sé ágætlega fylgt eftir af stjúpu hans og að hún hafi verið í samstarfi við skólann.  Að auki komi hún með stefnda á foreldrafundi, án stefnanda, sem komi ein.  Tekið er fram að umhirða drengsins hafi almennt verið ágæt. Í bréfi skólastjóra og deildarstjóra yngri deildar [...] á [...], dagsettu 4. desember 2014, er greint frá líðan, námslegri stöðu og umhirðu A frá því að hann hóf nám í 6. bekk þá um haustið.  Greint er frá því að drengurinn hafi farið í þroskamat á árum áður, sem hafi gefið til kynna að hann þurfi góðan stuðning við nám sitt.  Í því sambandi er sagt að fram hafi komið upplýsingar um að drengurinn hafi einkenni athyglisvanda og ofvirkni og sagt að það krefjist ákveðinna vinnubragða af hálfu foreldra og skóla.  Í bréfinu segir einnig að mætingar drengsins hafi verið góðar, en að hann eigi erfitt með stærðfræði og af þeim sökum hafi hann fengið aðlagað efni.  Þá segir að hugtakaskilningur drengsins sé lítill, að hann hafi litla trú á eigin getu og eigi erfitt með að halda skipulagi og að halda utan um eigin gögn.  Greint er frá því að í upphafi skólaársins hafi A átt erfitt með að tengjast öðrum og að hann hafi þá verið afar vansæll, en að mál hafi síðan þróast heldur til betri vegar og eigi hann einn vin í skólanum.  Greint er frá því að drengurinn hafi rætt við námsráðgjafa og tjáð sig um líðan sína.  Fram kemur að utanumhald um skólagögn drengsins hafi verið ábótavant og að hann hafi lítt sinnt heimanámi sínu, en að það ástand hafi heldur lagast eftir að samræður urðu um málefnið á milli skólans og heimilis hans eins og það er orðað.  Það álit er látið í ljós að drengurinn þurfi mikla aðstoð og eftirfylgni við alla umhirðu og skipulag.  Í frammistöðumati sem gert var febrúar sl. segir m.a. frá því að A vinni oftast vel, en þess er getið að gæta verði að því að hann missi ekki af spjalli við félagana.  Greint er frá því að hann hafi tekið miklum framförum í stærðfræði og sé metnaður, sjálfstæði og vinnusemi það sem einkenni helst nám hans.  Tekið er fram að drengurinn sé áhugasamur eða oftast áhugasamur í ensku, í samfélagsfræði og í list- og verkgreinum.  Þá segir að hann standi sig vel í íþróttum og að þar sé virkni hans og framkoma til fyrirmyndar, en að hann þurfi að taka sig á í sundi.  Loks er tekið fram að drengurinn hafi sýnt áhuga og verið samstarfsfús vegna árshátíðar skólans, en honum gangi stundum illa að skilja hvað orð þýði. Í umsögn skólastjórnanda leikskólans í [...] í lok árs 2009 segir m.a. að veturinn 2008 hafi borið á talsverðum leiða og viðkvæmni hjá stúlkunni B, en að breytingar hafi orðið þar á til batnaðar og hafi hún orðið glaðlyndari og félagslyndari og verið í góðu jafnvægi er frá leið.  Tekið er fram að stúlkan hafi mætt vel í skólann, hvort sem að hún hafi dvalið hjá stefnanda eða stefnda, en einnig hafi umhirða hennar  verið eðlileg. Í tveimur bréfum umsjónarkennara í Grunnskóla [...], dagsettum 31. janúar og 5. desember 2014, segir að B hafi stundað nám í 1.-3. bekk.  Fram kemur að stúlkan hafi mætt vel og verið glaðlynd og félagslynd.  Þá segir að hún hafi verið góður námsmaður og með gott úthald.  Einnig segir að umhirða hennar hafi almennt verið ágæt.  Tekið er fram að heimanámi stúlkunnar hafi verið fylgt vel eftir, en að samskipti skólans hafi einkum verið við stjúpmóður.  Þá hafi foreldrar stúlkunnar komið á fundi sitt í hvoru lagi og hafi sá háttur verið viðhafður að ósk stefnda. Í bréfi skólastjóra og deildarstjóra yngri deildar [...] á [...], dagsettu 4. desember 2014, er greint frá líðan, námslegri stöðu og umhirðu B frá því að hún hóf þar nám í 4. bekk þá um haustið.  Í bréfinu segir að mætingar stúlkunnar hafi verið góðar, að hún hafi fengið góðar umsagnir frá öllum kennurum sínum varðandi nám í frammistöðumati haustið 2014.  Enn fremur hafi henni gengið vel í samvinnu við aðra nemendur.  Tekið er fram að stúlkan sé vinnusöm og dugleg, að hún hafi sinnt heimalestri ágætlega og sýnt framfarir.  Greint er frá því að stúlkunni hafi verið vel tekið af bekkjarfélögum og að hún hafi fallið vel inn í hópinn.  Þá hafi ekki verið merkjanlegar breytingar á aðlögun eða líðan stúlkunnar frá því að hún hóf námið.  Greint er frá því að hún hafi verið örugg í fasi og yfirleitt glöð.  Þá hafi umhirða hennar verið góð. Í frammistöðumati, sem gert var febrúar sl., kemur fram að stúlkunni líði almennt vel í skólanum og eigi í góðum í samskiptum við bekkjarfélaga og kennara.  Tekið er fram að hún eigi gott með að vinna sjálfstætt en einnig með öðrum, að hún taki leiðbeiningum vel og geti vel tjáð sig munnlega og tekið virkan þátt í umræðum, en eigi ekki eins gott með að koma hugsunum sínum á blað. VI. Stefnandi byggir á því að börnunum A og B sé ótvírætt fyrir bestu að hún fari ein með forsjá þeirra, en þar um vísar hún til ákvæða 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76, 2003.  Stefnandi reisir kröfur sínar á því að hún sé án efa mun tengdari börnunum en stefndi, enda hafi hún verið aðalumönnunaraðili þeirra allt frá fæðingu þeirra.  Þá telur stefnandi að stefndi hafi ekki til að bera þá eiginleika sem þurfi til að tryggja börnunum velferð og viðunandi aðstæður, en þar um vísar hún til 1. gr. barnalaganna.  Stefnandi byggir á því að stefndi og sambýliskona hans geti ekki tryggt velferð barnanna sem skildi enda hafi þau bæði gerst sek um að hafa beitt líkamlegu ofbeldi.  Hún byggir á því að þetta verði að hafa í huga við úrlausn málsins og enn fremur að stefndi sé ekki fær um að taka tillit til velferðar barnanna þegar komi að ákvörðunartöku varðandi umgengni og búsetu líkt og dæmin sýni. Stefnandi staðhæfir að hún sé afar reglusöm og hafi verið það um langa hríð, en hún hafi ekki neytt áfengis um árabil.  Þá hafi hún að undanförnu verið í öruggu starfi hjá Samgöngustofu með starfsstöð í [...].  Við flutning var til þess vísað að á næstunni myndi stefnandi taka við verslunarstjórastöðu hjá [...] í bænum.  Stefnandi vísar til þess að hún búi í eigin húsnæði í bæjarfélaginu [...] ásamt elstu dóttur aðila, en þar búi einnig foreldrar hennar og nánasta fjölskylda, svo og vinir barnanna.  Að auki búi elsta systir barnanna, dóttir stefnanda, einnig í [...], en hún starfi þar í grunnskólanum. Stefnandi byggir á því að verði orðið við kröfum hennar muni það tryggja áframhaldandi búsetu A og B í [...], en hún geti þá tryggt þeim þann stuðning sem þeim sé nauðsynlegur, enda hafi hún sterkt bakland í heimabyggð.  Vísar stefnandi til þess að með slíku fyrirkomulagi gefist börnunum tækifæri til að umgangast móðurforeldra sína að vild og staðhæfir að samskipti þeirra við þau hafi ætið verið mikil, til að mynda eftir skóla á daginn.  Stefnandi vísar til þess að vegna þessa hafi söknuður verið hjá börnunum er stefndi flutti með þau til [...].  Telur stefnandi að sú ákvörðun stefnda að flytja með börnin fyrirvaralaust úr heimabyggð sinni hafi komið niður á þessum samskiptum barnanna við móðurforeldrana og áréttar að með þeim sé mikill kærleikur, enda hafi móðurforeldrarnir alla tíð veitt þeim mikinn stuðning. Stefnandi staðhæfir að elsta dóttir stefnda, sem lengst af hafi búið hjá móður sinni í [...], en hafi nýverið flust til [...], sé í góðu sambandi við hana og komi hún oft í heimsókn til í [...], en hafi ekki verið í samskiptum við stefnda, föður sinn, að undanförnu vegna samskiptaörðugleika þeirra í millum. Stefnandi byggir á því að forsendur sameiginlegrar forsjár séu brostnar, en í því sambandi vísar hún til 4. mgr. 34. gr. barnalaganna.  Stefnandi byggir á því að allar forsendur skorti til að slíkt samstarf geti þrifist líkt og mál hafi þróast.  Þessu til stuðnings bendir stefnandi á að stefndi hafi neitað að mæta með henni á sameiginlegar uppákomur barnanna, svo sem á foreldrafundi í skólum, og vísar til þess að umsjónarkennarar barnanna hafi lýst yfir vonbrigðum með þessa afstöðu hans.  Þessu til viðbótar bendir stefnandi á að stefndi og sambýliskona hans hafi kosið að mæta ekki til fermingarveislu elstu dóttur aðila, C, vorið 2014. Stefnandi byggir á því að samskiptahættir stefnda séu með þeim hætti að þeir valdi börnunum miklu hugarangri og hafi þeir haft áhrif á börnin. Stefnandi byggir á því að í ljósi aðstæðna hljóti nokkur óvissa að ríkja um framtíð stefnda á [...], og þar meðal um það hvort að þar verði framtíðarbúseta fjölskyldu hans.  Þar um vísar hún einkum til þess að stefndi hafi búið á [...] á ólíkum stöðum frá því að hann kom þangað.  Vegna þess sé til staðar óöryggi varðandi framfærslu og búsetu hans, en slíkt henti ekki börnunum. Um lagarök vísar stefnandi einkum til 1. gr., 34. gr., sbr. 28. gr. og 37. gr. barnalaga nr. 76, 2003, en einnig til 53. gr., sbr. 6. mgr. 57. gr. og VI. kafla laganna.  Enn fremur vísar stefnandi til laganna í heild sinni og þeim meginreglum og undirstöðum sem þar koma fram. Þá byggir stefnandi á 1. og 2. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barns, sbr. lög nr. 19, 2013.  Varðandi málskostnað vísar stefnandi til 130. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, en um virðisaukaskatt til laga nr. 50, 1988 um virðisaukaskatt. Stefndi byggir kröfu sína um að hann eigi að fá forsjá barnanna A og B, en einnig um að lögheimili þeirra verði hjá honum á ákvæði 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76, 2003.  Hann rökstyður forsjárkröfuna m.a. með því að með málarekstri sínum hafi stefnandi sýnt að hún vilji ekki lengur viðhalda þeirri sameiginlegu forsjá sem samkomulag hafi orðið um með fyrri dómsáttum, fyrst árið 2008 og síðan aftur 2011.  Vegna þessa séu forsendur á áframhaldandi sameiginlegri forsjá brostnar og því sé eðlilegt að hann fái forsjána í sínar hendur, enda þjóni það hagsmunum barnanna best. Stefndi bendir á að fyrir liggi í málinu fjöldi álita frá kennurum, sálfræðingum og félagsráðgjöfum og byggir á því að þessi gögn gefi glögga mynd af þörfum barnanna og þeirri staðreynd að hann sé mun betur í stakk búinn til að sinna þeim heldur en stefnandi.  Hann vísar m.a. til þess að börnunum A og B hafi vegnað vel í námi og félagslega og að þau hafi yfirstigið þá erfiðleika sem fylgdu skilnaðinum á sínum tíma.  Hann byggir á því að börnin séu í góðu andlegu jafnvægi og hafi greinilega blómstrað með því að hafa lögheimili sitt hjá honum. Stefndi bendir á að drengurinn A hafi verið greindur með athyglisbrest, en það hafi kallað á þéttan uppeldisramma, mikla reglu og öryggi.  Stefndi byggir á því að af gögnum verði ráðið að hann hafi veitt drengnum viðunandi uppeldisaðstæður. Aftur á móti geti þau vandkvæði sem upp hafi komið varðandi elsta sameiginlega barn aðila, stúlkuna C, verið vísbending um það hvers megi vænta um velferð yngri barnanna verði stefnanda falin forsjá þeirra og að þau spor hræði.  Því megi ekki taka áhættu varðandi framtíð barnanna A og B.  Hann byggir á því að vegna þess eigi börnin rétt á því að vera áfram hjá honum og sambýliskonu hans, í því góða atlæti sem þau njóti á heimili þeirra. Stefndi segir að stefnandi sýni börnunum blíðu, en geti ekki veitt þeim það uppeldi, öryggi og reglu sem til þurfi.  Hann staðhæfir að stefnandi sé lítið til staðar og sinni því börnunum ekki nægilega þegar þau séu hjá henni.  Þá eigi stefnandi erfitt með að axla ábyrgð, en velti henni yfir á foreldra sína þegar hún sé með börnin.  Enn fremur standi hún ekki við loforð, sem skapi óöryggi hjá börnunum, en að auki eigi hún í erfiðleikum með að eiga samskipti við stefnda.  Stefndi vísar til þess að stefnandi segist lifa í gegnum börnin og því sé mögulegt að hún geri ekki greinarmun á milli sinna þarfa og þarfa barnanna. Stefndi vísar til þess að í könnunarferli Félags- og skólaþjónustu hafi komið fram að mikið ósamræmi hafi verið á milli heimila barnanna varðandi uppeldisreglur og aðbúnað, þ.e. annars vegar hjá honum og sambýliskonu hans og hins vegar hjá stefnanda.  Hafi þar hallað á stefnanda, sem ekki hafi veitt börnunum jafnskýran uppeldisramma og hann.  Í þessu samhengi bendir stefndi sérstaklega á óboðaða heimsókn sem framkvæmd hafi verið af Félagsþjónustu [...] til stefnanda í fyrri málarekstri um forsjárdeilur.  Telur stefndi að þessi heimsókn staðfesti orð hans um að stefnandi sé ekki fær um að setja börnunum nauðsynleg mörk og að sinna grundvallarþörfum þeirra að því er varðar aðhald í skóla, hreinlæti á heimili og um hollt mataræði.  Segir stefndi að þetta sé í samræmi við reynslu hans, en að frekari staðfesting þessa hafi ekki fengist hjá félagsþjónustu þrátt fyrir beiðni hans þar um.  Til frekari stuðnings vísar stefndi til fyrri matsgerða í hinum eldri dómsmálum.  Telur stefndi að af þessu öllu megi ráða að stefnandi hafi sýnt sjálfsfegrun og ætlar að hún hafi ekki gefið raunsæja mynd af því álagi sem fylgi því að hafa hjá sér þrjú börn.  Stefndi staðhæfir að stefnandi hafi ekki getað sinnt elstu dóttur aðila, C, með fullnægjandi hætti og þ.a.l. séu engir möguleikir á því að hún geti sinnt tveimur börnum til viðbótar.  Í þessu sambandi áréttar stefndi að drengurinn A eigi við athyglisbrest að stríða.  Því þurfi að sinna honum vel og hafa utan um hann skýran uppeldisramma.  Á hinn bóginn sé dóttirin B talsvert yngri, en það kalli einnig á að utan um hennar mál sé vel haldið. Stefndi bendir sérstaklega á að eftir að málsaðilar skildu á árinu 2007 hafi stefnandi aldrei haft öll börnin lengur hjá sér en sem nemur fjórum vikum í sumarleyfi og staðhæfir hann að þá hafi hún oftast látið foreldra sína sjá um börnin á daginn á meðan hún hafi stundað vinnu.  Vegna þessa sé engin reynsla fyrir hendi um að stefnandi geti annast öll börnin í lengri tíma. Stefndi byggir á því að við skipan forsjár beri lögum samkvæmt að líta til þess hvort að foreldri tryggi rétt barns til umgengni.  Hann staðhæfir að frá hausti 2013 hafi umgengnin hans við elstu dóttur aðila, C, verið mjög stopul og hafi stefnandi almennt ekki látið vita þegar hennar var ekki að vænta, en að auki hafi stefnandi stuðlað að minni samvistum þeirra mæðgina með öðrum hætti.  Stefndi telur sig hins vegar vera traustan og ábyrgan föður sem vilji verja miklum tíma með börnum sínum.  Bendi hann á að framlögð gögn sýni að hann veiti börnunum gott heimili, ástúð, aðhald og festu og styðji þau þannig til að standa á eigin fótum í framtíðinni.  Jafnframt staðhæfir stefndi að sambýliskona hans sé honum traustur bakhjarl við uppeldi barnanna. Stefndi staðhæfir að samkvæmt gögnum í hinum eldri forsjármálum komi samróma álit fram hjá kennurum og sálfræðingum að drengnum, A, líði betur hjá honum og þar fái hann þann ramma og aðhald sem hann þurfi.  Á annan veg sé farið þegar drengurinn dvelji hjá stefnanda, en þá sinni hann námi sínu verr og eigi það til að strjúka úr skólanum.  Hið sama hafi í raun gilt um elstu dóttur málsaðila, C, en við flutning var til þess vísað að hún hefði ekkert farið í skólann á vorönn 2015. Stefndi vísar til þess að hann hafi byggt upp fallega fjölskyldu með sambýliskonu sinni og eigi börn hans, A og B, nú tvö hálfsystkini, sem einnig séu á heimilinu.  Hann byggir á því að A og B eigi rétt á því að taka þátt í venjulegu heimilishaldi og þeirri samveru og samstöðu sem því fylgi.  Í þessu samhengi vísar hann til þess að í mati dómkvadds matsmanns frá árinu 2010 komi fram sláandi munur á þeim anda sem ríki á milli barnanna eftir því hvort þau hafi verið í umsjón stefnanda eða hjá honum.  Hjá honum hafi ríkt kátína og mikið jákvætt samspil milli systkinanna, en slíku hafi ekki verið fyrir að fara á heimili stefnanda. Stefndi byggir á því að af öllum fyrirliggjandi gögnum megi ráð að það sé augljóslega börnunum A og B fyrir bestu að honum verði falin forsjá þeirra, en þannig verði framtíðarheill þeirra best tryggð.  Engir óvissuþættir séu til staðar varðandi þann aðbúnað sem börnin njóti á heimili hans og sambýliskonunnar.  Þá sýni forsaga málsins glögglega að hjá honum fái börnin það sem þau eigi kröfu á varðandi aðbúnað, ástúð og festu í uppeldinu. Að því er varðar aðrar kröfu hans í málinu, vara og þrautavarakröfur, vísar hann til þess sem hér að ofan var rakið, en jafnframt bendir hann á að verði gerð breyting á, t.a.m. á lögheimili, verði það gríðarleg röskun fyrir börnin A og B og þá til hins verra. Stefndi krefst þess að dómurinn ákvarði um inntak umgengnisréttar og fer fram á að hann verði með líkum hætti á hvorn veginn sem málið fari.  Þar um leggur hann tilteknar tillögur fram um umgengni aðra eða þriðju hverju helgi, en því til viðbótar umgengni í skólaorlofum, um hátíðisdaga og í sumarleyfum. Um lagarök vísar stefndi til V. kafla barnalaga nr. 76, 2003, einkum 34. gr., sbr. 28. gr. og 53. og 57. gr.  Að því er varðar málskostnað vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91, 1991, en um virðisaukaskatt til laga nr. 50, 1988. VII. Fyrir dómi gáfu málsaðilar aðilaskýrslur, en vitnaskýrslur gáfu E, unnusti stefnanda, D sambýliskona stefnda, J, vinkona stefnanda og K, þroskaþjálfi og heimilisvinur stefnda. Einnig staðfesti, eins og hér að framan var rakið, hinn dómkvaddi matsmaður skýrslu sína og svaraði spurningum um einstaka þætti hennar. Eins og áður er fram komið tókst undir rekstri þessa máls sátt með málsaðilum um forsjá og lögheimili, en einnig um umgengni stúlkunnar C, en hún er nú 15 ára.  Í sáttinni segir að í samræmi við vilja stúlkunnar verði lögheimili hennar, a.m.k. fyrst um sinn og meðan hún lýkur grunnskólanámi, áfram hjá stefnanda, en að það verði endurskoðað vorið 2016.  Þá er í sáttinni kveðið á um að aðilar fari sameiginlega með forsjá stúlkunnar, en einnig eru ákvæði um önnur mikilsverð atriði, sem taka mið af vanda hennar og væntanlegri aðgerðaráætlun því tengdu.  Um umgengni stúlkunnar við stefnda segir í sáttinni að hún skuli að lágmarki vera einu sinni í mánuði, en einnig er kveðið á um hátíðar- og sumarumgengni.  Nánar er kveðið á um önnur atriði, þ. á m. um að stefndi beri kostnað af umgengninni, um upplýsingastreymi um málefni stúlkunnar og um bætt samskipti á milli aðila. Endanlegur ágreiningur málsaðila í málinu er um forsjá, lögheimili og umgengni og meðlagsgreiðslur vegna barnanna A, sem er tæplega 12 ára, og B, sem er 10 ára. Samkvæmt 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76, 2003 skal í dómi ákveða hvernig forsjá og lögheimili barns er háttað eftir því sem því er fyrir bestu.  Skal dómur líta m.a. til hæfis foreldris, stöðugleika í lífi barns, tengsla barns við báða foreldra, skyldu þeirra til að tryggja rétt barns til umgengni, hættu á að barnið, foreldrar eða aðrir á heimili hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi og vilja barns að teknu tilliti til aldurs og þroska.  Er hér um grundvallarreglu barnaréttar að ræða. Við meðferð málsins fyrir dómi tjáðu börnin A og B sig um málefni sín, en það gerðu þau einnig við gerð matsskýrslu hins dómkvadda matsmanns. Samkvæmt matsgerð og vætti matsmanns fyrir dómi eru báðir málsaðilar hæfir til að fara með forsjá nefndra barna, A og B, og verður það lagt til grundvallar við úrlausn ágreinings þeirra um forsjá og lögheimili, en einnig um aðra þá þætti sem hér eru til úrlausnar Fyrir liggur að báðir aðilar hafa sterk og jákvæð tengsl við börn sín, A og B, en þau hafa farið sameiginlega með forsjá þeirra allt frá skilnaði árið 2007.  Að áliti dómsins sýnir þetta, eins og við var að búast, að börnunum þykir vænt um foreldra sína og hafa þau sýnt vilja til að búa hjá þeim báðum.  Af gögnum verður ráðið að málsaðilar hafi báðir styrkt stöðu sína sem foreldrar undanfarin ár.  Þá má ætla að betur muni takast til um samskipti þeirra á næstunni, m.a. í ljósi fyrrnefndrar réttarsáttar þeirra um dótturina C.  Verður að telja að aðilum sé báðum ljóst að það eru mjög ríkir hagsmunir fyrir börn þeirra, miðað við það sem á undan hefur gengið, að þeir eigi betri og uppbyggilegri samskipti sín á milli en verið hefur og þá um atriði sem varðar velferð allra barna þeirra. Samkvæmt 31. gr. barnalaga, sbr. 1. gr. laga nr. 69, 2006, fara foreldrar sameiginlega með forsjá barna sinna eftir skilnað og slit sambúðar nema annað sé ákveðið.  Skulu foreldrar ákveða hjá hvoru þeirra barn skuli eiga lögheimili. Fyrir liggur að í kjölfar fyrri málaferla og endurtekinna réttarsátta málsaðila hefur drengurinn A verið með lögheimili hjá stefnda allt frá árinu 2008.  Með réttarsátt aðila á árinu 2011 var ákveðið að það sama skyldi gilda um stúlkuna B.  Hefur stefndi og sambýliskona hans, D, þannig verið aðalumönnunaraðilar nefndra barna í nokkur ár. Lengst af bjuggu aðilar í sama sveitarfélagi, [...], en veruleg breyting varð þar á er stefndi flutti ásamt fjölskyldu sinni, þ. á m. börnunum A og B, til [...] sumarið 2014, sbr. að því leyti ákvæði 1. mgr. 28. gr. a barnalaga. Samkvæmt matsskýrslu, sem er í samræmi við önnur gögn eru sterk og jákvæð tengsl milli A og B og nefndrar sambýliskonu stefnda, en hún hefur komið að uppeldi þeirra í mörg undanfarin ár.  Af gögnum verður ráðið að stefndi og sambýliskona hans hafi á hinum nýja vettvangi, líkt og áður, komið til móts við þroska barnanna með því að fylgja eftir námi þeirra, tómstundum og tilfinningalegum þörfum.  Og þrátt fyrir að nokkuð sé um liðið verður að áliti dómsins ekki litið fram hjá forsögu málsins og gögnum, sem vísa til þess að heimili stefnda hafi gengið betur að ráða við uppeldishlutverkið heldur en stefnanda, sbr. það sem að nokkru var rakið í II.- IV. kafla hér að framan.  Í því samhengi verður að áliti dómsins ekki horft fram hjá því að drengurinn A hefur vegna persónugerðar sinnar ríka þörf fyrir mikla aðstoð og eftirfylgni við alla umhirðu og skipulag.  Samkvæmt skýrslu matsmanns og öðrum gögnum, sem einnig eru í samræmi við vitnisburð K, þroskaþjálfa, virðast þessi mikilvægu atriði í góðu lagi á núverandi heimili stefnda, þrátt fyrir nokkra hnökra í byrjun búsetunnar á [...]. Af gögnum verður ráðið að stúlkunni B hafi mörg undanfarin ár farnast vel í leik og starfi og þá einnig á síðasta skólaári eftir að hún fluttist búferlum til [...]. Daglegt líf barnanna virðist samkvæmt framansögðu í góðum skorðum og liggur fyrir að ekki verður rask á högum þeirra við óbreytt ástand.  Börnin eru þannig hluti af fjölskyldu sem þau hafa tilheyrt í mörg ár, en að auki hafa nýverið bæst við tvær hálfsystur þeirra.  Börnin virðast búa við festu og öryggi og er eftir atvikum mikilsvert að þau fái að festa betur rætur í hinu nýja umhverfi. Af gögnum verður ráðið að stefnandi hafi sinnt uppeldishlutverki sínu vel gagnvart börnunum A og B hin síðustu ár miðað við aðstæður.  Þá liggur fyrir að hún á gott bakland í stórfjölskyldu sinni í [...] þar sem börnin hafa lengst af dvalið.  Það er álit dómsins, m.a. í ljósi vitnisburðar matsmanns, að vilji A til að vera meira í [...] tengist fremur því að hann vilji verja meiri tíma þar, og tengist því ekki endilega ósk hans um að flytjast af heimili stefnda. Samkvæmt skýrslum málsaðila fyrir dómi var það eindregin vilji þeirra að A og B verði búsett á sama stað.  Samkvæmt vitnisburði matsmanns er það fyrirkomulag farsælast fyrir börnin.  Dómurinn tekur undir þetta, en af gögnum verður m.a. ráðið að börnin séu nátengd, en auk þess virðist A treysta mjög á systur sína, B.  Að framangreindu virtu og í ljósi grundvallarreglu barnaréttar um að þarfir og hagsmunir barns ráði því, en ekki hagsmunir foreldranna eða annarra ættingja, hverjum verður falin forsjá og/eða lögheimili þá er það niðurstaða dómsins að það þjóni framtíðarhagsmunum systkinanna A og B betur að sú skipan mála haldist sem nú ríkir.  Það er því niðurstaða dómsins að þau verði með lögheimili hjá föður sínum, stefnda.  Enn fremur er það niðurstaðan dómsins, m.a. í ljósi langvarandi ágreinings aðila, að þau lúti bæði forsjá föður síns.  Verður því að þessu leyti að hafna dómkröfum stefnanda. Í ljósi ofangreindrar niðurstöðu dómsins skal stefnandi greiða einfalt meðlag með A og B eins og það er ákveðið hjá Tryggingastofnun ríkisins til fullnaðs átján ára aldurs, eins og segir í dómsorði. Af hálfu málsaðila er gerð krafa um að kveðið verði á um inntak umgengnisréttar.  Í því efni er til þess að líta að við meðferð málsins hafa málsaðilar, hvor um sig, vísað til vilja barna sinna, A og B, um að umgengni þeirra verði breytt og þá þannig að hún verði aukin miðað við það sem ákveðið var í sáttagjörð þeirra frá 27. apríl 2011.  Aðilar staðhæfa að það fyrirkomulag sem komið var á með sáttinni hafi vegna breyttra aðstæðna og þá einkum vegna búferlaflutnings stefnda og fjölskyldu hans sumarið 2014 valdið börnunum erfiðleikum, enda sé nú langt á milli heimila þeirra.  Í þessu samhengi er að áliti dómsins einnig til þess að líta að eins og nú er komið hafa börnin takmarkaða samveru við stefnanda og móðurfjölskyldu sína.  Að öllu þessu virtu, en einnig með hliðsjón af matsskýrslu hins dómkvadda matsmanns, er það niðurstaða dómsins að farsælast sé að miðað verði við að hin reglubundna umgengni barnanna við stefnanda fari fram á þriggja vikna fresti, eins og nánar greinir í dómsorði.  Þar kunna málsaðilar hins vegar að finna annan flöt á síðar meir, enda hafa þeir að áliti dómsins báðir heilbrigða sýn á barnauppeldi, á sjálfa sig sem uppalendur og á þarfir barna sinna.  Að áliti dómsins er að því leyti mikilvægt að umgengni barnanna taki a.m.k að nokkru mið af skólagöngu, og falli reglubundin skólaleyfi innan vetrar saman við umgengnina þykir rétt að ákveða að hún skuli þá eftir atvikum lengjast sem því nemur.  Um umgengni um páska, jól og áramót fer eins og í dómsorði greinir.  Að því er varðar umgengni í sumarleyfum barnanna skal henni hagað þannig að þau verði hvor um sig í fimm vikur hjá hvorum málsaðila.  Rétt þykir að stefnandi kveði á um það tímabil og geri stefnda það kunnugt með sannanlegum hætti fyrir 1. apríl 2016, en árið 2017 verði farið að ósk stefnda þar um, enda geri hann stefnanda orð um það fyrir 1. apríl og svo koll af kolli.  Ákvæði um umgengni um hátíðar og í sumarleyfi upphefja ákvæði um reglulega umgengni. Líkt og atvikum er háttað er það niðurstaða dómsins að kostnað vegna umgengninnar greiði aðilar að jöfnu. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91, 1991 þykir eftir atvikum rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 115. gr. laga nr. 91, 1991. Dóm þennan kveða upp Ólafur Ólafsson héraðsdómari, dr. Rúnar Helgi Andrason sálfræðingur og Eyrún Kristína Gunnarsdóttir sálfræðingur. D Ó M S O R Ð : Felld er úr gildi réttarsátt aðila frá 27. apríl 2011 um sameiginlega forsjá og umgengni málsaðila með börnum þeirra A og B. Forsjá og lögheimili systkinanna A og B skal vera hjá stefnda. Stefnandi skal greiða stefnda einfalt meðlag með A og B frá dómsuppsögudegi til átján ára aldurs þeirra, eins og það er ákveðið hverju sinni af Tryggingastofnun ríkisins. Regluleg umgengni A og B skal vera frá fimmtudegi til mánudags þriðju hverja helgi.  Upphaf umgengni skal miðast við að börnin fari til umgengnisforeldris eftir skóladag á fimmtudegi en verði komin heim til forsjár- og lögheimilisforeldris fyrir klukkan 21:00 á mánudegi. Börnin skulu njóta umgengni við aðila önnur hver jól og önnur hver áramót, líkt og málsaðilar ákveða.  Hið sama gildir um umgengni barnanna við málsaðila um páska.  Þá skulu þau njóta sumarumgengni við hvorn málsaðila í fimm vikur og skal dagsetning skiptanna ákveðin eigi síðar en 1. apríl ár hvert.  Regluleg umgengni fellur niður á meðan á umgengni barnanna í sumarfríi stendur. Kostnað vegna umgengninnar greiði aðilar að jöfnu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 318/2015
Tollur Stjórnarskrá Skattur Endurgreiðsla
Í málinu krafðist S ehf. endurgreiðslu á fjárhæðum sem hann hafði innt af hendi til Í, annars vegar fyrir svonefnda tollkvóta og hins vegar sem greiðslu á magntolli fyrir landbúnaðarafurðir er hann hafði flutt inn á grundvelli heimildar sem hann hafði áunnið sér með greiðslu fyrir tollkvóta. Ekki var fallist á með S ehf. að gildandi viðmið við álagningu á magntolli samkvæmt 1. mgr. 12. gr. tollalaga nr. 88/2005 færi í bága við 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Á hinn bóginn var talið að reglur 65. gr., sbr. 65. gr. B, í búvörulögum nr. 99/1993 um að ráðherra hefði frjálst val um það, þegar umsóknir bærust um meiri innflutning vöru en tollkvóta hennar nam hverju sinni, hvort hlutkesti skyldi ráða úthlutun eða hvort leita skyldi tilboða í heimildir til innflutnings samkvæmt tollkvótunum, hefði farið í bága við fyrrgreind ákvæði stjórnarskrárinnar. Í þessari skipan hefði falist að ráðherra gæti einhliða ákveðið hvort greiða skyldi gjald fyrir tollkvóta eða ekki, en slík gjaldtaka væri allsherjarréttarlegs eðlis og teldist skattheimta að því leyti til að lagaheimildir til hennar þyrftu að uppfylla skilyrði þau, sem gerð væru til fullgildrar sköttunarheimildar. Loks var talið að krafa um endurgreiðslu oftekinna skatta, sem með réttu væri reist á lögum nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, væri ekki bundin því skilyrði að sá, sem hana gerði, sannaði að hann hefði orðið fyrir tjóni vegna hinnar ólögmætu skattheimtu, þótt sú regla kynni að hafa gilt fyrir gildistöku laganna. Yrði eðli málsins samkvæmt að miða við að álagning gjaldsins hefði haft áhrif á rekstur S ehf. og að sönnunarbyrði um annað hvíldi á Í. Samkvæmt framansögðu var fallist á endurgreiðslukröfu S ehf. vegna þeirra fjárhæða sem hann hafði greitt fyrir tollkvóta.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. apríl 2015. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér aðallega 58.041.299 krónur, en til vara 51.936.300 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 28. desember 2009 til 16. desember 2013, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður á báðum dómstigum felldur niður. Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, Sælkeradreifingu ehf., 51.936.300 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.100.000 krónum frá 28. desember 2009 til 28. desember 2010, en frá þeim degi af 13.961.300 krónum til 28. desember 2011, frá þeim degi af 23.296.300 krónum til 19. júní 2012, frá þeim degi af 28.596.300 krónum til 21. desember sama ár, frá þeim degi af 48.336.300 krónum til 24. júní 2013, frá þeim degi af 51.936.300 krónum til 16. desember sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. mars 2015.                 Mál þetta var höfðað 16. desember 2014 og dómtekið 17. febrúar 2015.                 Stefnandi eru Sælkeradreifing ehf., Tunguhálsi 1, Reykjavík.                 Stefndi er íslenska ríkið, Lindargötu Arnarhvoli, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða stefnanda alls 58.041.299 kr. með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 2.100.000 kr. frá 28. desember 2009 til 28. desember 2010, en frá þeim degi af 13.961.300 kr. til 28. desember 2011 en frá þeim degi af 23.296.300 kr. til 19. júní 2012 en frá þeim degi af 28.596.300 kr. til 15. september 2012 en frá þeim degi af 29.130.389 kr. til 15. nóvember 2012 en frá þeim degi af 31.291.572 kr. til 21. desember 2012 en frá þeim degi af 51.031.572 til 15. janúar 2013 en frá þeim degi af 51.873.877 kr. til 15. mars 2013 en frá þeim degi af 52.245.875 kr. til 15. maí 2013 en frá þeim degi af 52.796.459 kr. til 24. júní 2013 en frá þeim degi af 56.396.459 kr. til 15. júlí 2013 en frá þeim degi af 57.154.349 kr. til 15. september 2013 en frá þeim degi af 57.844.199 til 15. nóvember 2013 en frá þeim degi af 58.041.299 kr. til 16. desember 2013, og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.              Stefnandi gerir þá kröfu til vara að stefnda verði gert að greiða stefnanda alls 51.936.300 kr. með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 2.100.000 kr. frá 28. desember 2009 til 28. desember 2010, en frá þeim degi af 13.961.300 kr. til 28. desember 2011 en frá þeim degi af 23.296.300 kr. til 19. júní 2012 en frá þeim degi af 28.596.300 kr. til 21. desember 2012 en frá þeim degi af 48.336.300 kr. til 24. júní 2013 en frá þeim degi af 51.936.300 kr. til 16. desember 2013, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði stórkostlega lækkaðar og málskostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. I. Málavextir Stefnandi máls þessa, Sælkeradreifing ehf., hefur með höndum innflutning á matvörum og heildsölu matvæla. Fyrir liggur að á árunum 2009-2013 flutti stefnandi inn tilteknar landbúnaðarvörur á grundvelli tollkvóta, annars vegar svokallaðra WTO-tollkvóta og hins vegar ESB-tollkvóta, en tollkvótunum var úthlutað í samræmi við reglugerðir um úthlutun kvótana að undangenginni auglýsingu.  Hugtakið tollkvóti er skýrt svo í tollalögum að átt sé við tiltekið magn vöru sem flutt er inn á lægri tollum en ella gilda um tollaálagningu viðkomandi vöru. WTO-tollkvótar eru til komnir vegna úthlutar á tollkvótum vegna innflutnings á landbúnaðarvörum frá aðildarríkjum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar og á sér stoð í lögum nr. 87/1995 um breyting á lögum vegna aðildar íslands að Alþjóðaviðskiptastofnuninni. ESB-tollkvótar eru tilkomnir vegna innflutnings á landbúnaðarvörum frá Evrópusambandinu samkvæmt samkomulagi er gert var í febrúar 2007 á grundvelli 19. gr. EES-samningsins og fela í sér veitingu gagnkvæmra tollkvóta. Á úthlutunin sér stoð í lögum nr. 2/1993, um evrópska efnahagssvæðið. Ísland hefur skuldbundið sig til að úthluta tilteknu magni af tollkvótum á hverju ári en þannig er veitt heimild til að flytja inn tiltekið magn af vöru án tolla eða með lægri tollum en annars þyrfti að greiða fyrir viðkomandi vöru. Á ári hverju gefur sjávar- og landbúnaðarráðuneytið út reglugerðir um úthlutun WTO og ESB-tollkvóta og á grundvelli þeirra eru kvótarnir auglýstir til umsóknar. Sæki innflytjendur um meira magn en auglýst er hafa kvótarnir verið boðnir út í sérstökum útboðum, WTO-tollkvótarnir eru í maí/júní og ESB tollkvótarnir í desember. Í niðurstöðukafla er nánar vikið að fyrirkomulagi við úthlutun tollkvóta.                 Stefnandi tók þátt í útboðum WTO-tollkvóta og fékk úthlutað kvóta fyrir samtals 8.900.000 krónur á tímabilinu frá júní 2012 til júní 2013 vegna innflutnings á landbúnaðarvörum samkvæmt reglugerðum nr. 454/2012 og nr. 472/2013 um úthlutun á tollkvótum vegna innflutnings á unnum kjötvörum og reglugerð nr. 453/2012 um úthlutun á tollkvótum vegna innflutnings á svína-, kinda-, geita- og alifuglakjöti. Þá  greiddi stefnandi einnig magntoll fyrir hið innflutta magn samkvæmt fyrrgreindum reglugerðum og nam heildargreiðsla vegna innflutningsins til stefnda því 16.184.211 krónum.  Greiðslur fyrir tollkvótann voru inntar af hendi á tímabilinu frá 19. júní 2012 til 24. júní 2013 og greiðslur fyrir magntollinn á tímabilinu frá 15. ágúst 2012 til 12. september 2013.                 Þá tók stefnandi þátt í útboðum ESB tollkvóta og fékk úthlutuðum kvóta fyrir samtals 43.036.300 krónur á tímabilinu frá desember 2009 til desember 2012. Um var að ræða úthlutun á tollkvótum vegna innflutnings á ýmsum landbúnaðarvörum frá Evrópusambandinu samkvæmt reglugerðum þar að lútandi nr. 966/2009, 894/2010, nr. 1103/2011 og nr. 994/2012. Greiðslur fyrir tollkvótann voru inntar af hendi á tímabilinu frá 28. desember 2009 til 21. desember 2012.   Enginn tollur leggst ofan á innflutt magn sem úthlutað hefur verið samkvæmt fyrrgreindum reglugerðum, í samræmi við 19. gr. EES samningsins, sbr. lög nr. 2/1993 . Samkvæmt ofangreindu námu greiðslur stefnanda til stefnda vegna framangreinds innflutnings samtals 58.041.299 krónum. Stefnandi telja gjaldtökuna ólögmæta og beri því að endurgreiða þeim umrædda fjárhæð. Fyrir liggur að stefnandi fékk á grundvelli tollaívilnana þeirra er hann naut á grundvelli 1. tl. 1. mgr. 7. gr. og 1. og 5. mgr. 12. gr. tollalaga nr. 88/2005, niðurfelldan allan verð- og magntoll vegna innflutnings innan ESB-tollkvóta og niðurfelldan allan verðtoll auk lægri magntolls vegna innflutnings innan WTO-tollkvóta. II. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að gjaldtaka í tengslum við úthlutun tollkvóta sé ólögmæt. Hún eigi sér ekki viðhlítandi stoð í lögum og sé andstæð ákvæðum stjórnarskrár um bann við því að eftirláta stjórnvöldum val um það hvort og hvernig skattheimta fari fram. Af þeirri ástæðu sé ekki fullnægt þeim skýlausa áskilnaði stjórnarskrár að skattamálum sé skipað með lögum og að stjórnvöldum sé ekki falin ákvörðun um skattlagningu. Ráðherra hafi því tekið sér vald sem samkvæmt skýrum ákvæðum stjórnarskrár sé einungis á hendi löggjafans. Telja stefnandi ljóst að ákvörðun ráðherra um tollaálagningu landbúnaðarvara sem fluttar séu inn samkvæmt WTO- og ESB-tollkvótum, og gjaldtaka í tengslum við uppboð á þeim tollkvótum, feli í sér skattheimtu í merkingu 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrár. Sú skattheimta sé valkvæð og framkvæmd hennar bæði óskýr og ófyrirsjáanleg fyrir gjaldendur. Gera verði strangar stjórnskipulegar kröfur til heimilda í settum lögum sem geri stjórnvöldum með einhverjum hætti kleift að hafa áhrif á skattlagningu. Slíkar heimildir þurfi að byggja á skýrum og hlutlægum viðmiðum sem komi fram í þeim lögum sem kveða á um skattlagninguna. Sú gjaldataka sem hér um ræðir hafi í för með sér viðbótar tollheimtu við skuldbindingar Íslands samkvæmt WTO-samningnum og ESB-samningnum án viðhlítandi lagaheimildar eða samninga um frávik þar um. Ásókn í tollkvóta hafi verið mikil og greiði innflytjendur hátt gjald fyrir tollkvótana sem renni í ríkissjóð. Það gjald sem um ræði leggist ofan á það tollverð sem birt sé fyrir fram í lögum og reglugerð. Gjaldið leggist ofan á önnur gjöld sem fyrirtækin greiði til að fullnýta sér tollkvótana. Verði því endanleg gjaldtaka mun hærri en sú hámarksgjaldtaka sem umræddir WTO- og ESB-samningar kveði á um og skili sér í hærra verðlagi til neytenda. Þá sé gjaldtakan í andstöðu við þá meginreglu tollaréttar að tollar og önnur aðflutningsgjöld skuli greidd við innflutning. Þegar um útboð á tollkvótum sé að ræða sé innflytjendum gert að greiða fyrir fram, þ.e. áður en til innflutnings kemur, og óháð því hvort innflutningsheimildir séu nýttar. Hvergi sé að finna lagaheimild fyrir slíkri fyrirframgreiðslu sem sé því í andstöðu við meginreglur tollalaga og 1. mgr. 120. gr. tollalaga. Jafnframt gangi þetta fyrirkomulag þvert á meginreglur um gjaldtöku hins opinbera og sé í andstöðu við framangreind ákvæði stjórnarskrár. Umrætt tollafyrirkomulag feli í sér brot á þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem Ísland hafi tekist á herðar á vettvangi WTO og EES. Tollkvótar WTO og ESB hafi verið til þess ætlaðir að auka frelsi í viðskiptum á milli landa, koma í veg fyrir hindranir og stuðla að opnun markaða og aukinni samkeppni, neytendum til hagsbóta. Aðildarríkjunum beri að sjá til þess við ákvarðanatöku á grundvelli samninganna að tilviljanakennd og óréttlát mismunun eigi sér ekki stað og að ráðstöfunum sé ekki beitt þannig að þær hafi í för með sér dulda hindrun í viðskiptum. Ljóst sé að sú framkvæmd, sem viðhöfð sé hérlendis við úthlutun á tollkvótum, gangi þvert á þessi markmið. Stefnandi telur jafnframt að ákvörðun um álagningu tolls á vörur sem fluttar eru inn samkvæmt WTO-tollkvótum, sé ólögmæt. Enginn slíkur tollur leggist ofan á þær vörur sem fluttar eru inn frá Evrópusambandinu samkvæmt ESB-tollkvótum. Stefnandi byggir á því að gildandi viðmið við ákvörðun álagningar tolls á vörur sem fluttar eru inn samkvæmt WTO-tollkvótum, samkvæmt 12. gr. tollalaga, fari í bága við stjórnskipulegar kröfur til innheimtu skatta og tolla.   Í kjölfar þess að umboðsmaður Alþingis, skilaði áliti í máli nr. 6070/2010, hafi verið gerðar vissar breytingar á tollalögum og búvörulögum sem hafi átt að koma til móts við athugasemdir hans, sbr. lög nr. 160/2012 um breytingu á búvörulögum og tollalögum. Þrátt fyrir þær breytingar hafi framkvæmdinni verið viðhaldið sem tíðkast hafði við úthlutun tollkvóta, líkt og segi í frumvarpinu sjálfu. Telur stefnandi að ákvæði tolla- og búvörulaga gangi, þrátt fyrir þessar breytingar, lengra en svo að það samrýmist þeim kröfum um skýrleika sem leiddar verða af 40. og 77. gr. stjórnarskrár. Stefnandi telur ólögmælta þá aðferð að miða toll á framangreindar vörur við tollabindingu við SDR á hvert kílógramm innfluttrar vöru. Með tengingu við SDR sé verið að verðtengja tollkvóta, enda sé SDR ávallt undirorpið breytingum sökum gengisþróunar. Að mati stefnanda sé tengingin við SDR í raun tenging við erlendan gjaldeyri og hafi í för með sér að tollurinn hækkar og lækkar án lagabreytinga, og þar með án lagaheimildar sem sé andstætt ákvæðum 40. og 77. gr. stjórnarskrár. Þá telur stefnandi að ákvæði 12. gr. tollalaga í heild brjóti gegn kröfum um skýrleika sem leiddar verði af 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Benda þeir á frumvarp til laga um breytingu á tollalögum, sem var fyrir Alþingi á yfirstandandi löggjafarþingi (nú lög 5/2014). Telja stefnandi að athugasemdir sem fram komi í umfjöllun um ákvæðið staðfesti ófyrirsjáanleika og ógagnsæi tollheimtunnar.                 Stefnandi byggir á því að meginreglur um jafnræði, gagnsæi og atvinnufrelsi séu brotnar við úthlutun á WTO- og ESB-tollkvótum. Framkvæmdin sé með þeim hætti að við innflutning á sömu vöru, frá sama landi og á sama tíma, geti verið lögð mismunandi gjöld á vöruna. Engin leið sé fyrir innflytjendur að sjá það fyrir með nokkurri vissu hvaða gjöld verði lögð á hverju sinni eða á hvaða gjaldstofn þau kunni að leggjast. Innflytjendur séu settir í aðra og mun verri stöðu en innlendir framleiðendur og því sé verið að mismuna þessum aðilum án málefnalegra sjónarmiða. Slíkt sé m.a. í andstöðu við jafnréttiskjarareglu sem og jafnræðisreglu samkvæmt 65. gr. stjórnarskrár og 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Umrætt fyrirkomulag raski jafnræði innbyrðis á milli einstakra innflytjenda þar sem það leiði til þess að þeir sem hafa mestan efnahagslegan styrk fái úthlutað kvóta á meðan aðrir fái það ekki, sem einnig hamli inngöngu nýrra aðila inn á markaðinn. Þá sé það þekkt vandamál, sem Samkeppniseftirlitið hafi margsinnis bent á, að innlendir framleiðendur geti í skjóli þessa fyrirkomulags keypt upp kvóta á samkeppnisvöru sinni til þess að koma í veg fyrir samkeppni við sína eigin innlendu framleiðslu. Slíkt sé í andstöðu við meginreglur samkeppnisréttar, sem m.a. komi fram í c-lið. 1. mgr. 8. gr. og b-lið 1. mgr. 16. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005, þess efnis að opinberir aðilar skuli ekki raska samkeppni. Gjaldheimtan sé auk þess óþarflega flókin og ruglingsleg, fyrirsjáanleiki hennar sé enginn og verði hún mjög handahófskennd í framkvæmd. Flækjustigið sé því mikið og dragi verulega úr gagnsæi þessara tolla. Ómögulegt sé fyrir innflytjendur að henda reiður á það fyrir fram hvaða gjöld verði lögð á umræddan innflutning og á hvaða gjaldstofn slík gjöld verði lögð þegar vörur eru fluttar til landsins. Þessi óskýrleiki sé í andstöðu við áðurnefnda gagnsæisreglu, meginreglur íslensks réttar um gjaldtöku hins opinbera og ákvæði 40. gr., 72. gr. og 77. gr. stjórnarskrár, sbr. einnig 1. mgr. 1. gr. 1. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu.  Umrædd gjaldtaka skerði stjórnarskrárvarið atvinnufrelsi stefnanda með ólögmætum hætti, sbr. 75. gr. stjórnarskrár. Samkvæmt ákvæðinu megi setja atvinnufrelsi borgaranna skorður með lögum, enda krefjist almannahagsmunir þess. Engir almannahagsmunir krefjast þess að atvinnufrelsi stefnanda, og annarra innflytjenda, verði settar slíkar skorður. Þvert á móti fari það bersýnilega gegn hagsmunum almennings að skerða atvinnufrelsi innflytjenda með þessum hætti.  Stefnandi bendi á að þar sem ásókn í tollkvóta hafi verið mikil og hátt verð greitt fyrir þá í útboðum leiði það til hærri innflutningskostnaðar og vöruverðs á innfluttum búvörum til neytenda. Þetta þýði að þrátt fyrir umsamda tollkvóta njóti íslenskir neytendur ekki þess hagræðis sem kvótunum hafi verið ætlað að tryggja. Þess í stað hækki meðalverð á vörum til neytenda samhliða því sem greiðsla fyrir tollkvótana hækkar með ári hverju. Við þetta bætist að við ákvörðun tollkvóta sé stuðst við neysluviðmið frá árunum 1986-1988 sem endurspegli ekki á nokkurn hátt raunverulega heildarneyslu hér á landi. Af þessu leiðir að magn á innfluttri matvöru hefur ekki fylgt innanlandsneyslu og slíkt er augljóslega til tjóns fyrir íslenska neytendur. Að mati stefnanda sé því ljóst að ekki sé uppfyllt það skilyrði 75. gr. stjórnarskrár að almannahagsmunir krefjist skerðingar á atvinnufrelsi stefnanda og annarra innflytjenda. Þvert á móti krefjist hagsmunir almennings þess að atvinnufrelsið sé ekki skert með þeim hætti sem nú sé gert, enda feli umrædd gjaldtaka í sér hækkað verðlag og skertar samkeppnisaðstæður á íslenskum markaði, almenningi til tjóns. Kröfur stefnanda sé byggð á meginreglum um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, sbr. m.a. 1. gr. laga nr. 29/1995. Til vara sé byggt á reglum um skaðabætur vegna ofangreindra vanefnda stefnda á alþjóðlegum skuldbindingum og ólögmætrar háttsemi stefnda, sem m.a. hafi falist í þeirri stjórnsýsluframkvæmd sem hafi verið viðhöfð.  Krafist sé vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af því fé sem oftekið var frá þeim tíma sem greiðslan átti sér stað til birtingardags stefnu, en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá birtingardegi stefnu til greiðsludags. Byggir þessi krafa um vexti og dráttarvexti á fyrirmælum 1. mgr. 2. gr. og 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995. Sama vaxta- og dráttarkrafa er gerð á grundvelli laga nr. 38/2001 verði fallist á kröfu stefnanda sem skaðabótakröfu. Gjaldtakan fyrir ESB tollkvóta sundurliðist með eftirfarandi hætti: Gjaldtaka fyrir WTO tollkvóta sundurliðast með eftirfarandi hætti: Við þetta bætist sá magntollur sem stefnandi greiddi fyrir innflutt magn samkvæmt úthlutuðum WTO kvótum. Sá magntollur sundurliðist með eftirfarandi hætti:  Samtalan af öllu framangreindu, þ.e. gjaldi fyrir tollkvóta ásamt álögðum magntolli, er 59.220.511 krónur, sem sé höfuðstóll aðalkröfu stefnanda.  Stefnufjárhæð málsins var síðar lækkuð með bókun stefnanda í 58.336.175 kr. Þá var hún lækkuð enn frekar með bókun við aðalmeðferð málsins í 58.041.299 kr. Varakrafa stefnanda byggir á því að öll gjaldtaka vegna uppboða á innflutningsheimildum hafi verið ólögmæt og því beri að endurgreiða allt sem þar falli undir. Gildi því framangreind sundurliðum að því eina atriði frátöldu að ekki er gerð krafa um álagðan magntoll sem stefnandi greiddi fyrir innflutning samkvæmt úthlutuðum WTO tollkvótum. Gjaldtaka fyrir ESB tollkvóta sundurliðist með eftirfarandi hætti: Gjaldtaka fyrir WTO tollkvóta sundurliðist með eftirfarandi hætti: Samtalan af framangreindu, þ.e. gjaldtöku fyrir WTO og ESB tollkvóta, sé 51.936.300 krónur, sem sé höfuðstóll varakröfu stefnanda.  Stefnandi byggir kröfur sínar einkum á 40., 72., 75 og 77. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, lögmætisreglu stjórnskipunarréttar, meginreglum íslensks réttar um gjaldtöku hins opinbera og almennum reglum kröfuréttar um endurgreiðslu oftekins fjár. Þá byggir stefnandi kröfur sínar á lögum nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, tollalögum nr. 88/29005 ásamt viðaukum, og búvörulögum nr. 99/1993, auk meginreglna samkeppnisréttar og samkeppnislaga nr. 44/2005. Ennfremur vísar stefnandi til skuldbindinga Íslands af vettvangi WTO og ESB, meginreglna þjóðaréttar um túlkun slíkra alþjóðlegra skuldbindinga, almennum reglum um bótaábyrgð hins opinbera og eignaréttarákvæðis í 1. gr. 1. samningsviðauka Mannréttindasáttmála Evrópu. Vaxta- og dráttarvaxtakrafa byggir á lögum nr. 29/1995 og lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málskostnaðarkrafa stefnanda byggir á XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Varnarþing á stoð í 3. mgr. 33. gr. laga um meðferð einkamála og fyrirsvar á stoð í 5. mgr. 17. gr. sömu laga. III. Helstu málsástæður og lagarök stefnda Stefndi vísar sjónarmiðum stefnanda á bug um að við úthlutun á tollkvótum hafi ráðherra með gjaldtöku oftekið skatta og gjöld án lagastoðar og í andstöðu við ákvæði stjórnarskrár um skatta í 40. og 77. gr. Ekki sé unnt að fallast á að greiðslur fyrir tollkvóta sem byggi á greiðslutilboði frá viðkomandi í tollkvóta geti talist skattar eða gjöld í skilningi framangreindra stjórnarskrárákvæða. Samkvæmt 3. mgr. 65. gr. laga nr. 99/1993 sé heimilt að láta hlutkesti ráða úthlutun eða leita tilboða í heimildir til innflutnings samkvæmt tollkvótum og skal andvirði þá renna í ríkissjóð. Lagaheimildin fyrir leitun tilboða sé því skýr. Með því að fara þá leið að leita tilboða í takmarkaðar innflutningsheimildir samkvæmt tollkvótum sé leitast við að veita öllum umsækjendum jafna möguleika á að fá úthlutun en jafnframt falli þá til kostnaður á innflytjendur velji þeir þann kost að bjóða í tollkvóta og fái hann, samkvæmt forsendum sem þeir sjálfir gefa sér um hagkvæmni þess í rekstri sínum. Innflutningsaðili sem sótt hafi um tollkvóta þurfi ekki að bjóða í kvóta ef farið er í tilboðsferli. Að mati stefnda sé ljóst að umrædd greiðsla tilboðsfjárhæðar falli ekki undir skatta og gjöld í skilningi 40. og 77. gr. stjórnarskrár. Um sé að ræða valkvæða greiðslu þar sem umsækjendur um tollkvóta sækist eftir tollkvótum sem feli í sér ívilnun frá lögboðinni tollskyldu gegn greiðslu tilboðsandvirðis ef umsóknir liggja fyrir um meira magn en er í boði hverju sinni. Greiðslan byggi þannig ekki á einhliða, allsherjarréttarlegri ákvörðun ríkisvaldsins. Innflytjendum sé í sjálfsvald sett að sækja um tollkvóta og ef til útboðs kemur, hvort gert sé tilboð í tollkvóta. Þá fáist einnig endurgjald á móti greiðslunni sem séu ívilnandi innflutningsheimildir samkvæmt tollkvóta. Sé þannig ljóst að greiðsla á tilboðsfjárhæð við útboð tollkvóta, sbr. 3. mgr. 65. gr. laga um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, sé ekki skattur. Umrætt gjald sé ekki innheimt samkvæmt tollskrá og sé því hvorki skattur í formi tolls, sbr. 24. tölul. 1. gr. tollalaga, né skattur í formi aðflutningsgjalda sbr. 1. tölul. 1. gr. tollalaga. Stefndi vísar sjónarmiðum stefnanda á bug um að greiðsla fyrir tollkvóta feli í sér viðbótartollheimtu við skuldbindingar Íslands samkvæmt WTO-samningnum og ESB-samningnum án viðhlítandi lagaheimildar eða samninga um frávik þar um. Alþjóðlegar skuldbindingar Íslands um hámarkstolla og tollkvóta fyrir landbúnaðarvörur séu tilteknar í skuldbindingaskrá Íslands við stofnsamning Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar og þá samninga sem séu hluti hans. Skuldbindingar Íslands gagnvart Evrópusambandinu séu tilgreindar í samningi Íslands og Evrópusambandsins á grundvelli 19. gr. EES-samningsins. Með því að úthluta þeim tollkvótum sem þar eru tilgreindir uppfylli ráðherra skyldur Íslands samkvæmt framangreindum samningum. Þjóðréttarlegar skuldbindingar Íslands samkvæmt samningunum séu því uppfylltar. Þegar leitað sé tilboða í tollkvóta á grundvelli 3. mgr. 65. gr. laga um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum sé ekki verið að leggja viðbótartoll á umrædda vöru, enda ekki um toll að ræða sbr. umfjöllun hér að framan. Í stefnu sé því haldið fram að gjaldtaka við úthlutun tollkvóta sé mun hærri en sú hámarksgjaldtaka sem WTO-samningurinn og ESB-samningurinn kveði á um. Í nefndum samningum sé ekki fjallað um greiðslur fyrir innflutningsheimildir á grundvelli tollkvóta. Samningsaðilum sé þannig í sjálfsvald sett hvort og hvernig greiðslur fyrir innflutningsheimildir á grundvelli tollkvóta fari fram, þó með hliðsjón af þeim skuldbindingum sem felist í samningunum. Það fyrirkomulag, þ.e. að bjóða út og leita greiðslutilboða í tollkvóta, sé viðurkennt innan WTO og noti fleiri ríki þessa aðferð, t.d. Noregur. Þá hafi samningsaðilar ekki gert athugasemdir við framkvæmd Íslands á samningunum hvað varði útboð og leitun tilboða í innflutningsheimildir og greiðslur fyrir þær. Hvað varði sjónarmið stefnanda um að svokölluð gjaldtaka sé í andstöðu við þá meginreglu tollaréttar að tollar og önnur aðflutningsgjöld skuli greidd við innflutning, leggur stefndi áherslu á að þar sem umrædd greiðsla falli ekki undir skilgreiningu tolla verði ekki séð að brotið sé gegn umræddri meginreglu tollaréttar. Í 120. gr. tollalaga sé fjallað um gjalddaga aðflutningsgjalda. Aðflutningsgjöld séu skilgreind í 1. tölul. 1. gr. laganna sem tollur og aðrir skattar og gjöld sem greiða beri við tollmeðferð vöru við inn- eða útflutning og sé upphafi tollmeðferðar lýst í 34. gr. laganna. Telur stefndi ljóst að umrædd greiðsla samkvæmt tilboði í tengslum við úthlutun tollkvóta sem fari fram áður en vara er tekin til tollmeðferðar geti ekki talist til tolla eða aðflutningsgjalda. Stefndi vísar á bug sjónarmiðum um að ákvæði tolla- og búvörulaga gangi lengra en svo að þau samrýmist þeim kröfum um skýrleika sem leiddar verði af 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar, hvað varðar álagningu magntolla á vörur sem fluttar séu inn samkvæmt WTO-kvótum. Viðauki IIA við tollalög birtist í Stjórnartíðindum með lögum nr. 87/1995 og séu í viðaukanum tilgreind SDR/kg. fyrir allar þær vörur sem úthlutað sé tollkvóta fyrir. Skýr lagaheimild hafi þannig staðið til að miða magntoll við SDR/kg samkvæmt 1. mgr. 12. gr. áður en ákvæði 12. gr. var breytt með lögum nr. 160/2012. Lögin séu skýr og útreikningar tolla byggi á opinberum tölum. Hægt sé að finna SDR gengi inni á heimasíðu Seðlabanka Íslands. Ráðherra gefi ár hvert út reglugerð um úthlutun WTO-tollkvóta þar sem meðal annars komi fram upplýsingar um tolltaxta. Í reglugerðum vegna áranna 2012 og 2013 komi skýrt fram hversu hár magntollur sé lagður á viðkomandi vöru innan tollkvóta á tímabilinu. Magntollur sem lagður sé á vörurnar sé þannig almennt ákveðinn til eins árs. Innflytjendur ættu því ekki að eiga í neinum vandræðum með að átta sig á því hvaða tollur falli á vöru hverju sinni. Tollar innan WTO-tollkvóta séu hins vegar breytilegir frá ári til árs, enda taki SDR-gengi breytingum. Í reglugerðum sem úthlutun tollkvóta byggi á sé nákvæmlega tilgreint hvaða tollur leggist á vörur innan tollkvóta í íslenskum krónum. Því fái það ekki staðist að brotið sé gegn nefndum lögum við álagningu tolla vegna WTO- tollkvóta. Stefndi hafnar sjónarmiðum stefnanda um að 12. gr. tollalaga brjóti í heild sinni gegn kröfum um skýrleika sem leiddar verði af ákvæðum stjórnarskrár. Í 1. mgr. 12. gr. tollalaga, sem hér eigi við, komi fram skýr og hlutlæg viðmið fyrir ákvörðun tolla á þær vörur sem úthlutað sé samkvæmt WTO-tollkvótum. Afstaða löggjafans liggi fyrir um ákvörðun tolla og ráðherra sé ekki falið neitt mat í þeim efnum. Samkvæmt 3. mgr. 5. gr. tollalaga megi tollur á vörur frá aðildarríkjum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar eigi vera hærri en þær tollbindingar sem tilgreindar eru í viðaukum IIA, IIB og IIC með lögunum. Miðist tollbinding bæði við verð og magn skuli hámarkstollur miðast við þá bindingu sem hærri álagningu leyfir. Með þeim breytingum sem gerðar voru á lögunum með lögum nr. 160/2012, hafi verið komið til móts við athugasemdir umboðsmanns í máli nr. 6070/2010 og sé nú skýrt kveðið á um það hvað varði 1. mgr. 12. gr. að tollur á vörur sem fluttar eru inn samkvæmt tollkvótum í viðauka IIIA skuli vera 32% af grunntaxta vöruliðar miðað við SDR/kg, þannig að miðað skuli við magntoll. Ráðherra hafi þannig ekki vald til að ákvarða hvort miðað sé við magntoll eða verðtoll þegar tollur innan tollkvóta er reiknaður út. Stefndi mótmælir sjónarmiðum stefnanda um að regla um innlenda meðferð og gagnsæisreglan séu brotnar við úthlutun á WTO- og ESB-tollkvótum. Tollar innan tollkvóta gildi eins um alla þá sem fái úthlutað slíkum kvótum innan sama tímabils. Fyrir innflutning á sömu vöru, frá sama landi, á sama tíma séu sömu tollar lagðir á innan tollkvóta. Þá njóti erlendir og innlendir aðilar nákvæmlega sömu meðferðar við úthlutun tollkvóta, þó svo að erlendir aðilar hafi hingað til ekki sótt um tollkvóta. Gagnsæis sé gætt í reglum sem gildi um úthlutun. Um sé að ræða lögfestar reglur sem birtar hafi verið eins og lög gera ráð fyrir. Skilyrði um aðgengi að markaði séu því fyrirsjáanleg. Við úthlutun tollkvóta sitji allir við sama borð, innflutningsaðilar og framleiðendur. Öllum sé frjálst að sækja um þá tollkvóta sem séu í boði og gera tilboð í þá ef til þess kemur. Þá megi öllum vera ljóst hvaða tollar verði lagðir á þær vörur sem falla innan nefndra tollkvóta, enda tilgreint með skýrum hætti í lögunum og í reglugerðum um úthlutun tollkvóta. Framangreindum aðilum sé því ekki mismunað að neinu leyti. Stefndi vísar einnig á bug sjónarmiðum stefnanda um að gjaldheimtan sé óþarflega flókin og ruglingsleg, fyrirsjáanleiki hennar enginn og hún verði handahófskennd í framkvæmd. Jafnframt að hún sé í andstöðu við gagnsæisreglu, meginreglur íslensks réttar um gjaldtöku hins opinbera og ákvæði 40. gr., 72. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig 1. mgr. 1. gr. 1. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Þá sé sjónarmiðum stefnanda um að atvinnufrelsi sé skert með ólögmætum hætti vísað á bug. Tollkvótar og fyrirkomulag við úthlutun þeirra á grundvelli tilboða í kvótana feli ekki í sér að atvinnufrelsi innflytjenda sé skert. Öllum sé frjálst að flytja landbúnaðarvörur til landsins, með þeim takmörkunum sem gildi í lögum varðandi varnir gegn dýrasjúkdómum, og séu tollar þá lagðir á samkvæmt tollskrá. Það sé meginreglan sem gildir við innflutning. Tollkvótar sem skylt er að úthluta séu þannig ívilnandi varðandi tollskyldu en takmarkað magn sé í boði samkvæmt þeim samningnum sem úthlutun tollkvóta byggir á. Því þurfi að finna leiðir til að úthluta tollkvótum þannig að hægt sé að uppfylla þjóðréttarlegar skuldbindingar ríkisins og sé það gert með því að leita tilboða í þær heimildir sem eru í boði eru. Hvað varði sjónarmið stefnanda um að tollkvótafyrirkomulagið feli í sér brot á þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem Ísland tókst á herðar á vettvangi WTO og EES, telur stefndi að það standist ekki skoðun. Í stefnu sé á það bent að ásókn í tollkvóta sé mikil, enda ljóst að ekki komi til þess að ráðuneytið leiti tilboða í tollkvóta nema þegar sótt sé um meira magn en í boði er. Tollkvótar séu nánast alltaf fylltir og aðilar nýti almennt þær innflutningsheimildir sem þeim sé úthlutað. Með úthlutun tryggi ráðuneytið hinn umsamda markaðsaðgang. Skuldbindingar Íslands samkvæmt nefndum samningum séu þannig uppfylltar. Stefndi fái ekki séð, verði fallist á sjónarmið stefnanda um að ákvæði laganna uppfylli ekki kröfur sem gerðar eru til löggjafar varðandi skatta í stjórnarskrá, að slíkt gæti leitt til endurgreiðsluskyldu á grundvelli greidds magntolls, bresti ívilnanaheimildir stjórnskipulega lagastoð. Óröskuð standi þá grundvallarreglan í 1. mgr. 5. gr. tollalaga um skyldu til að greiða bæði verð- og magntoll samkvæmt tollskrá og því geti endurgreiðslurétti ekki verið til að dreifa. Stefnendur byggi kröfur sínar aðallega á lögum um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Því sé eindregið vísað á bug að þau lög geti tekið til greiðslna sem stefnandi innti af hendi fyrir tollkvóta. Varakröfum stefnanda byggðum á reglum skaðabótaréttar sé einnig eindregið vísað á bug. Staðhæfingar um brot á alþjóðlegum skuldbindingum og ólögmæta háttsemi stefnda fái ekki staðist. Þá verði skaðabótaskylda gagnvart einstaklingi eða fyrirtækjum ekki leidd af þjóðréttarsamningi. Staðhæfingum stefnanda um meint tjón sé mótmælt. Um lögvarinn rétt stefnanda til niðurfellingar eða lækkunar tolla sé ekki að ræða. Meint tjón sé ósannað og sé því mótmælt að stefndi hafi valdið stefnanda tjóni. Þá sé kröfugerð stefnanda að því leyti sem hún byggir á skaðabótaskyldu algerlega vanreifuð. Enga umfjöllun sé að finna í stefnu um atriði sem máli skipta og taka þurfi afstöðu til við mat á skaðabótaskyldu. Stefnandi hefur sönnunarbyrði fyrir öllum fullyrðingum sínum m.a. um sök, tjón, ólögmæti, orsakatengsl, sennilega afleiðingu o.fl. en ekkert af þessum skilyrðum sé til staðar að mati stefnda. Þannig beri að sýkna af öllum kröfum stefnanda byggðum á skaðabótaskyldu, verði þeim ekki vísað frá dómi vegna vanreifunar. Til vara krefst stefndi stórkostlegrar lækkunar stefnukrafnanna. Á því sé byggt að kröfur stefnanda um endurgreiðslu á þeim fjárhæðum sem hann greiddi fyrir tollkvóta fái ekki staðist hvernig sem á er litið og beri að sýkna af kröfum stefnanda um endurgreiðslu á þeim fjárhæðum sem hann greiddi á grundvelli tilboðs síns fyrir tollkvóta. Til vara er krafist stórkostlegrar lækkunar á þeim kröfum. Kröfum stefnanda um almenna vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 fyrir þingfestingu máls þessa er mótmælt og krafist sýknu af þeim kröfum. Þá er dráttarvaxtakröfu stefnanda mótmælt og þess krafist að dráttarvextir miðist ekki við fyrri tíma en þingfestingu máls þessa. Kröfur stefnanda um endurgreiðslu á magntollum fá ekki staðist og beri að sýkna af þeim kröfum. IV. Niðurstaða                 Eins og rakið hefur verið í málavaxtalýsingu flutti stefnandi inn tilteknar landbúnaðarvörur á grundvelli tollkvóta sem honum var úthlutað að undangengnu útboði. Um var að ræða bæði svokallaða WTO- og ESB-tollkvóta. Fyrir tollkvótana greiddi stefnandi hverju sinni tiltekið gjald sem rann í ríkissjóð. Jafnframt greiddi stefnandi magntolla við innflutning á landbúnaðarvörum þegar um var að ræða WTO-tollkvóta. Aðila máls þessa greinir á um lögmæti ofangreindra gjalda. Krefst stefnandi aðallega endurgreiðslu þeirra fjárhæða sem hann þurfti að greiða fyrir fyrrgreinda tollkvóta auk magntolls vegna WTO-tollkvóta. Til vara er krafist fjárhæðar sem svarar til þeirra greiðslna sem inntar voru af hendi vegna uppboða á tollkvótum. Stefnandi byggir á þeirri málsástæðu hvað þessi atriði varðar að sú framkvæmd sem viðtekin hefur verið við gjaldtökuna sé andstæð 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar, enda leiði hún af sér skattheimtu sem stjórnvöldum sé eftirlátið val um hvort fari fram og hvernig. Það tollkvótafyrirkomulag við innflutning á landbúnaðarvörum sem tíðkast í dag var innleitt með lögum nr. 87/1995 um breytingar á þágildandi tollalögum nr. 55/1987. Samhliða voru gerðar breytingar á lögum nr. 99/1993 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum. Tilefni lagasetningarinnar var aðild íslenska ríkisins að samningi um stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar en hann var undirritaður í Marakess 15. apríl 1994. Samningur þessi tók gildi 1. janúar 1995 og er sérstakur samningur um landbúnað, hluti heildarsamningsins. Landbúnaðarsamningur þessi gerði ráð fyrir tollvernd, í formi tolla, í stað hafta og sérgjalda, eins og ítarlega er rakið í almennum athugasemdum með ofangreindum lögum nr. 87/1995. Skiptist hann í þrjá meginþætti, þ.e. markaðsaðgang, innanlandsstuðning og útflutningsstyrki. Í meginatriðum fól umrætt tollkvótafyrirkomulag í sér tiltekið hámark á tollum, þ.e. svokallaðar tollabindingar sem voru settar á allar landbúnaðarvörur og skyldu þær lækka í áföngum á sex árum. Þær er að finna í skrá yfir tollabindingar, svokölluðum ívilnanalista, sem er hluti hins almenna samnings og hluti tollalaga rétt eins og aðrir viðaukar. Íslenska skráin er í viðauka II og sá hluti er lýtur að landbúnaðarvörum í viðauka IIA. Jafnframt skuldbatt íslenska ríkið sig til að heimila innflutning á tilteknu magni af landbúnaðarvörum á lægri eða engum tollum ár hvert, svokallaða tollkvóta. Í viðauka III við tollalög er að finna lista yfir þessa tollkvóta. Slíkar skuldbindingar um lágmarksmarkaðsaðgang fólu í sér tollkvóta sem áttu við um vörur sem enginn eða óverulegur innflutningur hafði verið heimilaður á. Tollkvótarnir skyldu fara stigvaxandi á árunum 1995-2000 og var skylt að úthluta þeim (WTO-tollkvótar). Var ráðherra falið að birta í reglugerð þær reglur sem giltu um úthlutun tollkvótanna þar sem fram kæmu þeir skilmálar sem um innflutninginn giltu. Ráðherra úthlutar einnig tollkvótum í samræmi við tvíhliða skuldbindingar Íslands við Evrópusambandið um viðskipti með landbúnaðarvörur (ESB-tollkvótar). Samningurinn, sem var gerður í febrúar 2007, kveður á um veitingu gagnkvæmra tollkvóta á grundvelli 19. gr. EES-samningsins. Samkvæmt samningnum má flytja til landsins alls 650 tonn af kjötafurðum og 100 tonn af ostum, án allra tolla en tollkvótarnir takmarkast við vörur sem koma frá upprunaríki ESB, eins og nánar greinir í bókun 4 við EES-samninginn. Í 1. mgr. 5. gr. tollalaga nr. 88/2005 er að finna þá meginreglu, að af vörum sem fluttar eru inn á tollsvæði ríkisins skuli greiða toll eins og mælt er fyrir í tollskrá í viðauka I með lögunum. Skal tollur lagður á sem verðtollur og sem magntollur á vörumagn eins og það er ákveðið í tollskrá samkvæmt viðauka I við lögin. Í viðauka I við tollalög er að finna tolltaxtaskrá tollskrár. Skiptast tolltaxtarnir í dálka A þar sem tilgreindur er verðtollur í % og dálk A1 þar sem tilgreindur er magntollur í kr./kg, sem gilda fyrir allar innfluttar vörur. Þær landbúnaðarvörur sem hér um ræðir falla þannig undir 2.4 og 16. kafla tollskrár og bera 30% verðtoll auk magntolls eins og nánar greinir. Í 1. mgr. 7. gr. laganna er að finna undantekningu frá ofangreindri 1. mgr. 5. gr., þ.e. um niðurfellingu, lækkun eða endurgreiðslu tolls, að uppfylltum tilteknum skilyrðum svo sem þeim er tilgreind eru í 1. tl., þ.e. í samræmi við ákvæði í fríverslunar- og milliríkjasamningum sem Ísland er aðili að. Í 12. gr. er kveðið á um tollkvóta sem landbúnaðarráðherra úthlutar. Í 1. mgr. þeirrar greinar er kveðið á um tollkvóta samkvæmt viðaukum IIIA og B í samningnum um stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, þ.e. WTO-kvóta. Samkvæmt málsgreininni fer um úthlutun þeirra kvóta skv. 65. gr. laga nr. 93/1993. Skal tollur á þær vörur sem fluttar eru inn samkvæmt tollkvótum í viðauka IIA vera 32% af grunntaxta viðkomandi vöruliðar miðað við SDR/kg eins og hann er tilgreindur í viðauka IIA með tollalögunum. Í viðauka IIA við tollalögin er grunntaxti magntolls tilgreindur í SDR/kg (sérstök dráttarréttindi, Special Drawing Rights). Í 5. mgr. 12. gr. tollalaga er kveðið á um að ráðherra úthluti tollkvótum samkvæmt öðrum skuldbindingum Íslands um innflutning á landbúnaðarvörum í fríverslunar- og milliríkjasamningum en þeim sem tilgreindar eru í 1.-3. mgr. enda sé tollur lagður á vöruna sem magntollur eftir því sem í tollskrá í viðauka I greinir. Um úthlutun samkvæmt þeirri málsgrein fer skv. 65. gr. B laga um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum nr. 99/1993. Hér falla undir tvíhliða skuldbindingar Íslands við Evrópusambandið um viðskipti með landbúnaðarvörur. Samkvæmt 1. mgr. 65. gr. laga nr. 99/1993 úthlutar sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra tollkvótum fyrir landbúnaðarvörur samkvæmt viðaukum IIIA og B við tollalög, nr. 88/2005, á þeim tollum sem tilgreindir eru í 12. gr. tollalaga. Í 3. mgr. 65. gr. segir að heimilt sé að skipta tollkvótum upp í einingar. Tollkvótum skal úthlutað til ákveðins tíma, allt að einu ári í senn. Berist umsóknir um meiri innflutning en sem nemur tollkvóta vörunnar skal heimilt að láta hlutkesti ráða úthlutun eða leita tilboða í heimildir til innflutnings samkvæmt tollkvótum og skal andvirðið þá renna í ríkissjóð. Endurúthluta má tollkvótum sem ekki eru nýttir innan þess frests sem tilgreindur er við úthlutun kvótans. Heimilt er í stað úthlutunar á tollkvóta að veita almenna heimild til innflutnings á þeim vörum sem um tollkvótana gilda. Framkvæmd úthlutunar ESB-tollkvóta er með sama hætti og úthlutun WTO-tollkvótanna, sbr. 5. mgr. 12. gr. tollalaga og 1. mgr. 65. gr. B laga um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum. Samkvæmt 4. mgr. 65. gr. birtir ráðherra í reglugerð þær reglur sem gilda um úthlutun tollkvóta þar sem m.a. komi fram úthlutunarkvóti, innflutningstímabil, tollataxtar, viðurlög við misnotkun og aðrir skilmálar sem um innflutninginn skulu gilda.  Það gjald sem stefnanda var gert að greiða fyrir tollkvóta þá sem honum var úthlutað á grundvelli tilboða sinna við útboð, var annars vegar á grundvelli reglugerða nr. 454/2012, 453/2012 og 472/2013 að því er varðar WTO-tollkvóta og hins vegar á grundvelli reglugerða nr. 966/2009, 894/2010, 1103/2011 og 994/2012 að því er varðar ESB-tollkvóta. Reglugerðir þessar eru staðlaðar en í þeim er að finna töflu er gildir um tollkvóta, tímabil innflutnings, vörumagn og verð- og magntoll auk skilmála sem gilda um úthlutunina. Við mat á því hvort það gjald sem stefnandi greiddi í tengslum við útboð á tollkvótum sé í reynd skattur, eins haldið er fram, ber að líta til þeirrar skilgreiningar á hugtakinu skattar sem byggt hefur verið á í dómaframkvæmd. Samkvæmt því er um að ræða gjald sem lagt er á tiltekinn hóp einstaklinga eða lögaðila samkvæmt einhliða ákvörðun hins opinbera eftir almennum, efnislegum mælikvarða og án sérstakt endurgjalds. Gildir hér einu hvort um sé að ræða gjald sem nefnt er skattur, eða gjald sem ber einkenni skatta. Þeir sem gera tilboð í tollkvóta mynda hóp sem til greina kemur við úthlutun og eftir atvikum til að greiða það gjald sem hér um ræðir. Tollkvótarnir eru takmörkuð gæði, sem ráðherra úthlutar samkvæmt fyrrnefndum alþjóðlegum skuldbindingum sem Ísland hefur gengist undir. Úthlutun þeirra felur í sér ívilnun til handa þeim sem hljóta úthlutun. Innflytjendur hafa ávallt val um að taka þátt í útboðinu en þeir hafa hins vegar ekki val um aðrar leiðir vilji þeir fá tollkvóta úthlutað. Aðrar leiðir standa því ekki til boða fyrir innflytjendur sem gæta vilja viðskiptalegra hagsmuna sinna. Tilboð þeirra ræður þannig alfarið úthlutun og þar með því gjaldi sem þeir greiða fyrir tollkvótann, sem svo rennur í ríkissjóð. Samkvæmt þessu verður því að telja að gjald það sem hér um ræðir sé lagt á við aðstæður sem jafna megi við gjald samkvæmt einhliða ákvörðun ríkisvaldsins án þess að sérstakt endurgjald komi til. Niðurstaða dómsins er því sú að útboðsgjald það á tollkvótum sem hér um ræðir sé gjald sem talist geti skattur í skilningi 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar Kemur þá til skoðunar hvort sú framkvæmd sem viðtekin hefur verið hér á landi við úthlutun tollkvóta brjóti gegn ákvæðum 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Byggir stefnandi á því að sú gjaldtaka sem af henni leiði feli í sér ólögmætt framsal skattlagningarvalds til ráðherra. Heldur stefnandi því m.a. fram að þar sem gjaldtakan sé háð vali ráðherra hafi hann í reynd óheft vald til að ákveða hvort tollur verði lagður á eða ekki. Um úthlutun tollkvóta sem fjallað er um í máli þessu gildir eins og áður segir 65. gr. og 65. gr. B laga nr. 99/1993, sem kveða á um val á milli tveggja leiða komi sú staða upp að eftirspurn sé meiri en framboð tollkvóta en einmitt sú staða á við í máli þessu. Í athugasemdum við 19. gr. frumvarps til laga um breytingar á lögum vegna aðildar að Alþjóðaviðskiptastofnuninni nr. 87/1995 var gert ráð fyrir því að 53. gr. laga nr. 99/1993 um verðlagningu og sölu á búvörum, sem nú er 65. gr. laga nr. 99/1993, kvæði aðeins á um að við slíkar aðstæður skyldi hlutkesti ráða úthlutun nema sérstakar ástæður mæltu með öðru. Í meðförum frumvarpsins á Alþingi komu hins vegar fram efasemdir um að þessi aðferð væri framkvæmanleg, m.a. þar sem búast mætti við því að allir sem hefðu heildsöluleyfi myndu sækja um kvóta í þeim eina tilgangi að taka þátt. Þá myndu leyfin ganga kaupum og sölum með einum eða öðrum hætti. Var talið að yrði einhver hvati í undantekningartilvikum til innflutnings myndu innflytjendur bjóða vöruna sem næst markaðsverði en það myndi þýða að neytendur nytu ekki góðs af verlækkunum. Eðlilegra væri, þar sem innflutningur væri takmarkaður, að verðmæti þessi væru seld fyrir opnum tjöldum og tekjurnar rynnu í ríkissjóð. Að tillögu efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis voru því gerðar breytingar á frumvarpinu þar sem útboðsleiðinni var bætt við áður og var frumvarpið samþykkt þannig að lögum. Segir í breytingatillögunni að þar sem efasemdir um að lækkað verð vegna lægri tolltaxta skili sér til neytenda þyki nefndinni rétt að ráðherra eigi kost á að leita tilboða í heimildir til innflutnings samkvæmt tollkvótum. Samkvæmt gögnum málsins hefur sú aðferð að leita tilboða í tollkvóta alla jafna verið notuð þegar umsóknir berast um meiri innflutning en sem nemur tollkvóta vöru og hefur stefnandi staðhæft að þannig sé það í allflestum tilvikum og að ásókn í kvótana sé mikil. Ómdeilt er að hún tíðkast víðar en á Íslandi, þó að mönnum beri ekki saman um ágæti hennar frá bæjardyrum neytenda séð. Í skýrslu OECD frá árinu 2004 er fjallað stuttlega um kosti og galla mismunandi aðferða við úthlutun á kvóta, án þess að tekin sé afstaða til þess hver þeirra sé ákjósanlegust. Kostir útboðs aðferðarinnar umfram aðrar aðferðir, sér í lagi með hugsanleg áhrif á vöruverð í huga, hafa ekki verið reifaðir nema að takmörkuðu leyti í máli þessu. Í 40. gr. stjórnarskrárinnar segir að engan skatt megi á leggja né breyta né af taka nema með lögum. Í 77. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um að skattamálum skuli skipa með lögum. Ekki má fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann. Með síðastnefnda ákvæðinu er afdráttarlaust kveðið á um að almenna löggjafanum sé óheimilt að framselja til framkvæmdavaldsins ákvörðunarvald um fyrrgreind atriði. Við mat á því hvort sú gjaldtaka sem leiðir af útboðsaðferðinni feli í sér ólögmætt framsal skattlagningarvalds til ráðherra ber að líta til þess hvort ráðherra hafi í reynd haft vald til að ákveða grunnforsendur útboðsgjaldsins, líkt og stefnandi heldur fram. Í ofangreindum ákvæðum laga nr. 99/1993 er að finna málsmeðferðarreglur sem ráðherra ber að fara eftir við úthlutun tollkvóta. Skal ráðherra birta í reglugerð þær reglur og aðra skilmála sem gilda um úthlutunina eins og nánar segir í 4. mgr. 65. gr. laga nr. 99/1993. Samkvæmt því sem rakið hefur verið hefur ráðherra ótvíræða lagaheimild samkvæmt 65. gr. og 65. gr. B laga nr. 99/1993, um val á tveimur aðferðum við úthlutun tollkvóta ef eftirspurn er meiri en framboð, þ.e að láta hlutkesti ráða eða efna til útboðs. Eins og áður er lýst felur síðari aðferðin í sér að greiða þarf tiltekið gjald fyrir tollkvótann sem rennur í ríkissjóð en hin fyrri leiðir ekki af sér sérstakt gjald í ríkissjóð. Í tilvitnuðum lagaákvæðum er ekki að finna reglur um ákvörðun fjárhæðar gjaldsins eða hámark þess en fyrir liggur að tilboð aðila ræður úthlutun. Í þessu felst sérstaða gjaldsins þar sem þeir sem bjóða í tollkvóta hafa um það að segja hve hátt það verður að lokum. Gjaldið er þó skýrt að því leyti að bjóðandi veit hvað hann býður og á sama hátt er engum vafa undirorpið hver gjaldandinn er. Þá felur útboðið að auki í sér að gætt er vissrar jafnræðisreglu. Engu að síður er ljóst að ráðherra hefur verið fengið ákvörðunarvald um hvort skattur skuli lagður á eða ekki með því vali sem honum hefur verið fengið í lögum, á milli tveggja eðlisólíkra aðferða, þ.e. hvort hlutkesti skuli ráða úthlutunarkvóta eða útboð. Telur dómurinn engu breyta um þessa niðurstöðu að almennir innflutningstollar  á umræddar landbúnaðarvörur séu almennt hærri en það gjald sem hér um ræðir og að síðarnefnda gjaldið feli í sér ívilnun með hliðsjón af því. Að öllu ofangreindu virtu er niðurstaða dómsins sú að löggjafinn hafi í umræddu tilviki framselt til ráðherra of viðtækt skattlagningarvald en slíkt er í andstöðu við 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Þegar af þeirri ástæðu koma aðrar málsástæður ekki til skoðunar í tengslum við lögmæti útboðsgjaldsins. Stefnandi byggir aðalkröfu sína jafnframt á því að ákvörðun við álagningu magntolls í tengslum við WTO-tollkvóta hafi verið ólögmæt. Telur hann að gildandi viðmiðið SDR/kg við ákvörðun álagningar tolls samkvæmt 12. gr. tollalaga brjóti í bága við stjórnskipulegar kröfur til innheimtu skatta og tolla. Óumdeilt er að umræddur magntollur telst skattur í skilningi stjórnlaga. Eins og áður er rakið er í 1. mgr. 12. gr. tollalaga fjallað um úthlutun tiltekins magns WTO-tollkvóta samkvæmt skuldbindingum íslenska ríkisins samkvæmt samningum um stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Samkvæmt ákvæðinu skal tollur á þær vörur sem fluttar eru inn samkvæmt tollkvótum í viðauka IIIA vera 32% af grunntaxta viðkomandi vöruliðar miðað við SDR/kg eins og hann er tilgreindur í viðauka IIA með tollalögunum. Í 3. mgr. 5. gr. tollalaga segir að tollur á vörur frá aðildarríkjum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar megi eigi vera hærri en þær tollabindingar sem tilgreindar eru í viðaukum IIA, IIB og IIC með lögunum. Miðist tollabinding bæði við verð og magn og skal hámarkstollur miðast við þá bindingu sem hærri álagningu leyfir. Með lögum nr. 160/2012 voru gerðar breytingar á lögum nr. 93/1993 og 1. mgr. 12. gr. tollalaga en tilefni þeirra voru athugasemdir umboðsmanns Alþingis frá 18. júlí 2011 í máli nr. 6070/2010, sem lutu að því að ráðið yrði af 1. mgr. 12 gr. tollalaga, eins og hún var þá orðuð, að ráðherra gæti haft val um hvort miða ætti við 32% af tollabindingu við verð eða magn, í þeim tilvikum sem báðar eru tilgreindar í IIA. Væri það ekki í samræmi við skattlagningarheimildir sem leiddu af 40. og 77. gr. stjórnarskrár. Rétt væri að tollabinding skyldi annaðhvort vera verðtollur eða magntollur samkvæmt nánari tilgreiningu viðauka IIA, allt eftir því hvor aðferðin leiðir af sér hærri fjárhæð. Með lagabreytingum þessum var litið til athugasemda umboðsmanns Alþingis en í almennum athugasemdum við frumvarp til breytingalaganna segir að þær miði að því að takmarka eins og kostur sé þau matskenndu skilyrði sem þurfi að vera uppfyllt við ákvörðun um úthlutun tollkvóta og kveða skýrt á um tollprósentu sem vörur sem séu fluttar inn á grundvelli tollkvóta beri þannig að standist stjórnarskrá. Með lagabreytingunum var ráðherra gert að miða við magntolla við úthlutun á tollkvótum samkvæmt viðaukum IIIA og B en ekki verðtolla. Einnig var nánar skýrt hvernig tollur skyldi ákveðinn við úthlutun tollkvóta og lögfest hlutlæg skilyrði fyrir þeirri ákvörðun. Að ofangreindu virtu er ljóst að með lagabreytingunum var bætt úr þeim annmörkum sem að var stefnt og hefur ráðherra því ekki það val sem hann áður hafði við ákvörðun á grunntaxta fyrir álagningu tolls innan tollkvóta. Að mati dómsins hefur stefnandi ekki fært haldbær rök fyrir því að tenging tollaálagningar við SDR/kg samkvæmt 1. mgr. 12. gr. tollalaga samrýmist ekki þeim kröfum um skýrleika sem leiddar verða af 40. og 77. gr. stjórnarskrár. Er viðmiðun við SDR í samræmi við tilgreiningu í viðauka IIA við tollalög og er ekki unnt að líta svo á að þrátt fyrir að SDR taki breytingum vegna gengisþróunar á milli tímabila brjóti álagning magntolls gegn ofangreindum ákvæðum stjórnarskrár. Gildi SDR er reiknað út frá gengi tiltekinnar körfu þeirra gjaldmiðla sem mest eru notaðir í milliríkjaviðskiptum, þ.e. Bandaríkjadals, evru, japansks jens og sterlingspunds. Um er að ræða viðurkennda reiknieiningu sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn notar í viðskiptum sínum. Allir útreikningar magntolla styðjast við þessar tölur og eru birtir opinberlega hér á landi. Þessar tölur eru birtar með reglulegum fresti af Seðlabanka Íslands og verður að telja nægilega glöggt. Þá er hafnað þeim rökum stefnenda að það að SDR sé undiropið fyrrnefndum breytingum, dragi úr hvata innflytjenda til að nýta sér umrædda tollkvóta sem þýðingarlausum fyrir úrslit máls þessa. Þá er ekki fallist á það með stefnanda að 12. gr. tollalaga brjóti í heild gegn kröfum um skýrleika. Tilvísun til frumvarps til laga um breytingu á tollalögum sem nú eru lög nr. 5/2014 á ekki við eins og ljóst má vera af athugasemdum með frumvarpinu. Tilgangur lagabreytinganna var að bæta úr ákveðnum vanköntum við ákvörðun á tolli samkvæmt 3. mgr. greinarinnar en í henni var kveðið á um hvernig skyldi ákvarða magntoll á vörur fluttar inn samkvæmt tollkvótum sem tilgreindir eru í viðaukum IVA og B við tollalög, þ.e. tollkvóta sem heimilt er að leyfa innflutning á þegar svo er ástatt að framboð á viðkomandi vöru er eða verður ekki nægjanlegt á innanlandsmarkaði. Þegar litið er til þess sem rakið hefur verið verður ekki fallist á það með stefnanda að ákvörðun um álagningu magntolls á vörur fluttar inn samkvæmt WTO-tollkvótum sé ólögmæt og brjóti gegn fyrrgreindum ákvæðum stjórnarskrár. Dómurinn hefur aðeins fallist á að gjaldtaka ráðherra í tengslum við útboð á tollkvótum hafi verið ólögmæt. Kemur því ekki til skoðunar endurgreiðslukrafa stefnanda í tengslum við álagðan magntoll á hinar innfluttu vörur. Hvað varðar endurgreiðslu vegna þeirra gjalda sem greidd voru vegna útboðs, krefjast stefnendur tiltekinnar fjárhæðar vegna oftekinna skatta og gjalda og vísa til laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Stefndi telur hins vegar að stefnandi eigi ekki rétt til endurgreiðslu. Í stefnu kemur fram að stefnandi hafi greitt hátt gjald fyrir kvótana í útboðum og að það hafi lagst ofan á önnur gjöld sem greidd hafi verið til að fullnýta kvótana. Takmarkaða sundurliðun er þó að finna í stefnu en ágreiningslaust er að fjárhæðirnar voru greiddar í tengslum við útboðin þá daga sem þar eru tilgreindir. Í stefnu kemur einnig fram að stefnendur greiddu útboðsgjald hverju sinni áður en til innflutnings vörunnar kom og óháð því hvort innflutningsheimildirnar voru í reynd nýttar. Þar kemur einnig fram að gjaldtakan hafi skilað sér í hærra verðlagi til neytenda, sem ber að skilja svo að stefnandi hafi í reynd, a.m.k. að einhverju leyti, velt kostnaði yfir á neytendur. Af hálfu stefnanda hafa þó engin gögn verið lögð fram eða gerður reki að því að sýna fram á hve mikinn hluta þeir hafi því í raun þurft að bera, þ.e. kostnað sem má með sanni segja að hafi ekki skilað sér til baka í verðlagningu þeirra landbúnaðarvara sem hér um ræðir, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 359/1999 þar sem áfrýjandi var talinn eiga rétt til endurgreiðslu gjalds að því marki sem telja mátti næsta öruggt, þegar litið var til framlagðra gagna, að hefði ekki skilað sér til baka í verðlagningu vöru. Með hliðsjón af ofangreindum ummælum er það mat dómsins að til þess að endurgreiðsla ofgreidds gjalds geti komið til álita þurfi að liggja fyrir gögn um að það hafi ekki skilað sér til baka til greiðanda að nokkru leyti eða öllu.  Stefnendur hafa enga grein gert fyrir þessu hvorki með framlögðum gögnum né með matsgerð. Verður krafa um endurgreiðslu því ekki byggð á þessum grunni. Til vara byggir stefnandi kröfu sína um endurgreiðslu á reglum um skaðabætur vegna ofangreindra vanefnda stefnda á alþjóðlegum skuldbindingum og ólögmætrar háttsemi stefnda. Þessi krafa stefnenda er sömuleiðis engum gögnum studd, þ.e. ekki er sýnt fram á tjón stefnenda, hvorki með matsgerð né öðrum hætti. Verður krafa stefnenda um endurgreiðslu því ekki heldur byggð á þessum grunni. Niðurstaða máls þessa er því sú að stefndi er sýkn af öllum kröfum stefnanda.                 Með hliðsjón af 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að málskostnaður á milli aðila falli niður. Sigríður Hjaltested, héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð:                 Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af öllum kröfum stefnanda, Sælkeradreifingar ehf.                 Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 319/2015
Tollur Stjórnarskrá Skattur Endurgreiðsla
Í málinu krafðist I ehf. endurgreiðslu á fjárhæðum sem hann hafði innt af hendi til Í, annars vegar fyrir svonefnda tollkvóta og hins vegar sem greiðslu á magntolli fyrir landbúnaðarafurðir er hann hafði flutt inn á grundvelli heimildar sem hann hafði áunnið sér með greiðslu fyrir tollkvóta. Ekki var fallist á með I ehf. að gildandi viðmið við álagningu á magntolli samkvæmt 1. mgr. 12. gr. tollalaga nr. 88/2005 færi í bága við 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Á hinn bóginn var talið að reglur 65. gr., sbr. 65. gr. B, í búvörulögum nr. 99/1993 um að ráðherra hefði frjálst val um það, þegar umsóknir bærust um meiri innflutning vöru en tollkvóta hennar nam hverju sinni, hvort hlutkesti skyldi ráða úthlutun eða hvort leita skyldi tilboða í heimildir til innflutnings samkvæmt tollkvótunum, hefði farið í bága við fyrrgreind ákvæði stjórnarskrárinnar. Í þessari skipan hefði falist að ráðherra gæti einhliða ákveðið hvort greiða skyldi gjald fyrir tollkvóta eða ekki, en slík gjaldtaka væri allsherjarréttarlegs eðlis og teldist skattheimta að því leyti til að lagaheimildir til hennar þyrftu að uppfylla skilyrði þau, sem gerð væru til fullgildrar sköttunarheimildar. Loks var talið að krafa um endurgreiðslu oftekinna skatta, sem með réttu væri reist á lögum nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, væri ekki bundin því skilyrði að sá, sem hana gerði, sannaði að hann hefði orðið fyrir tjóni vegna hinnar ólögmætu skattheimtu, þótt sú regla kynni að hafa gilt fyrir gildistöku laganna. Yrði eðli málsins samkvæmt að miða við að álagning gjaldsins hefði haft áhrif á rekstur I ehf. og að sönnunarbyrði um annað hvíldi á Í. Samkvæmt framansögðu var fallist á endurgreiðslukröfu I ehf. vegna þeirra fjárhæða sem hann hafði greitt fyrir tollkvóta.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. apríl 2015. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér aðallega 218.776.017 krónur, en til vara 212.037.299 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 29. desember 2009 til 16. desember 2013, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður á báðum dómstigum felldur niður. Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, Innnesi ehf., 212.037.299 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 10.160.000 krónum frá 29. desember 2009 til 28. desember 2010, en frá þeim degi af 43.301.399 krónum til 30. ágúst 2011, frá þeim degi af 43.332.399 krónum til 28. desember sama ár, frá þeim degi af 123.710.399 krónum til 21. júní 2012, frá þeim degi af 126.731.399 krónum til 21. desember sama ár, frá þeim degi af 203.657.399 krónum til 21. júní 2013, frá þeim degi af 212.037.299 krónum til 16. desember sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. mars 2015. Mál þetta var höfðað 16. desember 2014 og dómtekið 17. febrúar 2015.                 Stefnendur eru Innnes ehf., Fossaleyni 21, Reykjavík.                 Stefndi er íslenska ríkið, Lindargötu Arnarhvoli, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða honum alls 218.776.017 kr. með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 10.160.000 kr. frá 29. desember 2009 til 28. desember 2010 en frá þeim degi af 43.301.399 kr. til 30. ágúst 2011 en frá þeim degi af 43.332.399 kr. til 28. desember 2011 en frá þeim degi af 123.710.399 kr. til 15. janúar 2012 en frá þeim degi af 123.902.497 kr. til 15. febrúar 2012 en frá þeim degi af 124.094.595 kr. til 21. júní 2012 en frá þeim degi af 127.115.595 kr. til 21. desember 2012 en frá þeim degi af 204.041.595 kr. til 15. maí 2013 en frá þeim degi af 205.820.578 kr. til 5. júní 2013 en frá þeim degi af 206.245.278 kr. til 21. júní 2013 en frá þeim degi af 214.625.178 kr. til 15. júlí 2013 en frá þeim degi af 215.818.074 kr. til 5. ágúst 2013 en frá þeim degi af 217.010.970 kr. til 15. september 2013 en frá þeim degi af 217.259.650 kr. til 5. október 2013 en frá þeim degi af 217.508.330 kr. til 15. nóvember 2013 en frá þeim degi af 218.142.174 kr. til 5. desember 2013 en frá þeim degi af 218.776.017 kr. til 16. desember 2013, og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi gerir þá kröfu til vara að stefnda verði gert að greiða honum alls 212.037.299 kr. með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 10.160.000 kr. frá 29. desember 2009 til 28. desember 2010 en frá þeim degi af 43.301.399 kr. til 30. ágúst 2011 en frá þeim degi af 43.332.399 kr. til 28. desember 2011 en frá þeim degi af 123.710.399 kr. til 21. júní 2012 en frá þeim degi af 126.731.399 kr. til 21. desember 2012 en frá þeim degi af 203.657.399 kr. til 21. júní 2013 en frá þeim degi af 212.037.299 til 16. desember 2013, og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar.             Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði stórkostlega lækkaðar og málskostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. I. Málavextir Stefnandi máls þessa, Innnes ehf., hefur með höndum innflutning, markaðssetningu og dreifingu á matvöru. Fyrir liggur að á árunum 2009-2013 flutti stefnandi inn tilteknar landbúnaðarvörur á grundvelli tollkvóta, annars vegar svokallaðra WTO-tollkvóta og hins vegar ESB-tollkvóta, en tollkvótunum var úthlutað í samræmi við reglugerðir um úthlutun kvótana að undangenginni auglýsingu.  Hugtakið tollkvóti er skýrt svo í tollalögum að átt sé við tiltekið magn vöru sem flutt er inn á lægri tollum en ella gilda um tollaálagningu viðkomandi vöru. WTO-tollkvótar eru til komnir vegna úthlutar á tollkvótum vegna innflutnings á landbúnaðarvörum frá aðildarríkjum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar og á sér stoð í lögum nr. 87/1995 um breyting á lögum vegna aðildar íslands að Alþjóðaviðskiptastofnuninni. ESB-tollkvótar eru tilkomnir vegna innflutnings á landbúnaðarvörum frá Evrópusambandinu samkvæmt samkomulagi er gert var í febrúar 2007 á grundvelli 19. gr. EES-samningsins og fela í sér veitingu gagnkvæmra tollkvóta. Á úthlutunin sér stoð í lögum nr. 2/1993, um evrópska efnahagssvæðið. Ísland hefur skuldbundið sig til að úthluta tilteknu magni af tollkvótum á hverju ári en þannig er veitt heimild til að flytja inn tiltekið magn af vöru án tolla eða með lægri tollum en annars þyrfti að greiða fyrir viðkomandi vöru. Á ári hverju gefur sjávar- og landbúnaðarráðuneytið út reglugerðir um úthlutun WTO og ESB-tollkvóta og á grundvelli þeirra eru kvótarnir auglýstir til umsóknar. Sæki innflytjendur um meira magn en auglýst er hafa kvótarnir verið boðnir út í sérstökum útboðum, WTO-tollkvótarnir eru í maí/júní og ESB tollkvótarnir í desember. Í niðurstöðukafla er nánar vikið að fyrirkomulagi við úthlutun tollkvóta.                 Stefnandi tók þátt í útboðum WTO-tollkvóta og fékk úthlutað kvóta fyrir samtals 11.431.900 krónur á tímabilinu frá 30. júní 2011 til 18. júní 2013 vegna innflutnings á alifuglakjöti samkvæmt reglugerð nr. 558/2011, unnum kjötvörum skv. reglugerðum nr. 454/2012 og nr. 472/2013, og vegna vegna innflutnings á smjöri og ostum skv. reglugerðum nr. 455/2012 og nr. 473/2013. Þá  greiddi stefnandi einnig magntoll fyrir hið innflutta magn samkvæmt fyrrgreindum reglugerðum og nam heildargreiðsla vegna innflutningsins til stefnda því 39.067.000 krónum. Greiðslur fyrir tollkvótann áttu sér stað á tímabilinu frá 30. ágúst 2011 til 21. júní 2013 og greiðslur fyrir magntollinn á tímabilinu frá 7. desember 2011 til 9. desember 2013.                  Þá tók stefnandi þátt í útboðum ESB-tollkvóta og fékk úthlutuðum kvóta fyrir samtals 200.605.399 krónur á tímabilinu frá 22. desember 2009 til 17. desember 2012. Um var að ræða úthlutun á tollkvótum vegna innflutnings á ýmsum landbúnaðarvörum frá Evrópusambandinu samkvæmt reglugerðum þar að lútandi nr. 966/2009, 894/2010, nr. 1103/2011 og nr. 994/2012. Greiðslur fyrir tollkvótann áttu sér stað á tímabilinu frá 29. desember 2009 til 21. desember 2012. Enginn tollur leggst ofan á innflutt magn sem úthlutað hefur verið samkvæmt fyrrgreindum reglugerðum, í samræmi við 19. gr. EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993. Samkvæmt ofangreindu námu greiðslur stefnanda til stefnda vegna framangreinds innflutnings samtals 220.041.163 krónum. Stefnandi telur gjaldtökuna ólögmæta og beri því að endurgreiða þeim umrædda fjárhæð. Fyrir liggur að stefnandi fékk á grundvelli tollaívilnana þeirra er hann naut á grundvelli 1. tl. 1. mgr. 7. gr. og 1. og 5. mgr. 12. gr. tollalaga nr. 88/2005, niðurfelldan allan verð- og magntoll vegna innflutnings innan ESB-tollkvóta og niðurfelldan allan verðtoll auk lægri magntolls vegna innflutnings innan WTO-tollkvóta. II. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að gjaldtaka í tengslum við úthlutun tollkvóta sé ólögmæt. Hún eigi sér ekki viðhlítandi stoð í lögum og sé andstæð ákvæðum stjórnarskrár um bann við því að eftirláta stjórnvöldum val um það hvort og hvernig skattheimta fari fram. Af þeirri ástæðu sé ekki fullnægt þeim skýlausa áskilnaði stjórnarskrár að skattamálum sé skipað með lögum og að stjórnvöldum sé ekki falin ákvörðun um skattlagningu. Ráðherra hafi því tekið sér vald sem samkvæmt skýrum ákvæðum stjórnarskrár sé einungis á hendi löggjafans. Telja stefnandi ljóst að ákvörðun ráðherra um tollaálagningu landbúnaðarvara sem fluttar séu inn samkvæmt WTO- og ESB-tollkvótum, og gjaldtaka í tengslum við uppboð á þeim tollkvótum, feli í sér skattheimtu í merkingu 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrár. Sú skattheimta sé valkvæð og framkvæmd hennar bæði óskýr og ófyrirsjáanleg fyrir gjaldendur. Gera verði strangar stjórnskipulegar kröfur til heimilda í settum lögum sem geri stjórnvöldum með einhverjum hætti kleift að hafa áhrif á skattlagningu. Slíkar heimildir þurfi að byggja á skýrum og hlutlægum viðmiðum sem komi fram í þeim lögum sem kveða á um skattlagninguna. Sú gjaldataka sem hér um ræðir hafi í för með sér viðbótar tollheimtu við skuldbindingar Íslands samkvæmt WTO-samningnum og ESB-samningnum án viðhlítandi lagaheimildar eða samninga um frávik þar um. Ásókn í tollkvóta hafi verið mikil og greiði innflytjendur hátt gjald fyrir tollkvótana sem renni í ríkissjóð. Það gjald sem um ræði leggist ofan á það tollverð sem birt sé fyrir fram í lögum og reglugerð. Gjaldið leggist ofan á önnur gjöld sem fyrirtækin greiði til að fullnýta sér tollkvótana. Verði því endanleg gjaldtaka mun hærri en sú hámarksgjaldtaka sem umræddir WTO- og ESB-samningar kveði á um og skili sér í hærra verðlagi til neytenda. Þá sé gjaldtakan í andstöðu við þá meginreglu tollaréttar að tollar og önnur aðflutningsgjöld skuli greidd við innflutning. Þegar um útboð á tollkvótum sé að ræða sé innflytjendum gert að greiða fyrir fram, þ.e. áður en til innflutnings kemur, og óháð því hvort innflutningsheimildir séu nýttar. Hvergi sé að finna lagaheimild fyrir slíkri fyrirframgreiðslu sem sé því í andstöðu við meginreglur tollalaga og 1. mgr. 120. gr. tollalaga. Jafnframt gangi þetta fyrirkomulag þvert á meginreglur um gjaldtöku hins opinbera og sé í andstöðu við framangreind ákvæði stjórnarskrár. Umrætt tollafyrirkomulag feli í sér brot á þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem Ísland hafi tekist á herðar á vettvangi WTO og EES. Tollkvótar WTO og ESB hafi verið til þess ætlaðir að auka frelsi í viðskiptum á milli landa, koma í veg fyrir hindranir og stuðla að opnun markaða og aukinni samkeppni, neytendum til hagsbóta. Aðildarríkjunum beri að sjá til þess við ákvarðanatöku á grundvelli samninganna að tilviljanakennd og óréttlát mismunun eigi sér ekki stað og að ráðstöfunum sé ekki beitt þannig að þær hafi í för með sér dulda hindrun í viðskiptum. Ljóst sé að sú framkvæmd, sem viðhöfð sé hérlendis við úthlutun á tollkvótum, gangi þvert á þessi markmið. Stefnandi telur jafnframt að ákvörðun um álagningu tolls á vörur sem fluttar eru inn samkvæmt WTO-tollkvótum, sé ólögmæt. Enginn slíkur tollur leggist ofan á þær vörur sem fluttar eru inn frá Evrópusambandinu samkvæmt ESB-tollkvótum. Stefnandi byggir á því að gildandi viðmið við ákvörðun álagningar tolls á vörur sem fluttar eru inn samkvæmt WTO-tollkvótum, samkvæmt 12. gr. tollalaga, fari í bága við stjórnskipulegar kröfur til innheimtu skatta og tolla.   Í kjölfar þess að umboðsmaður Alþingis, skilaði áliti í máli nr. 6070/2010, hafi verið gerðar vissar breytingar á tollalögum og búvörulögum sem hafi átt að koma til móts við athugasemdir hans, sbr. lög nr. 160/2012 um breytingu á búvörulögum og tollalögum. Þrátt fyrir þær breytingar hafi framkvæmdinni verið viðhaldið sem tíðkast hafði við úthlutun tollkvóta, líkt og segi í frumvarpinu sjálfu. Telur stefnandi að ákvæði tolla- og búvörulaga gangi, þrátt fyrir þessar breytingar, lengra en svo að það samrýmist þeim kröfum um skýrleika sem leiddar verða af 40. og 77. gr. stjórnarskrár. Stefnandi telur ólögmælta þá aðferð að miða toll á framangreindar vörur við tollabindingu við SDR á hvert kílógramm innfluttrar vöru. Með tengingu við SDR sé verið að verðtengja tollkvóta, enda sé SDR ávallt undirorpið breytingum sökum gengisþróunar. Að mati stefnanda sé tengingin við SDR í raun tenging við erlendan gjaldeyri og hafi í för með sér að tollurinn hækkar og lækkar án lagabreytinga, og þar með án lagaheimildar sem sé andstætt ákvæðum 40. og 77. gr. stjórnarskrár. Þá telur stefnandi að ákvæði 12. gr. tollalaga í heild brjóti gegn kröfum um skýrleika sem leiddar verði af 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Benda þeir á frumvarp til laga um breytingu á tollalögum, sem var fyrir Alþingi á yfirstandandi löggjafarþingi (nú lög 5/2014). Telja stefnandi að athugasemdir sem fram komi í umfjöllun um ákvæðið staðfesti ófyrirsjáanleika og ógagnsæi tollheimtunnar.                 Stefnandi byggir á því að meginreglur um jafnræði, gagnsæi og atvinnufrelsi séu brotnar við úthlutun á WTO- og ESB-tollkvótum. Framkvæmdin sé með þeim hætti að við innflutning á sömu vöru, frá sama landi og á sama tíma, geti verið lögð mismunandi gjöld á vöruna. Engin leið sé fyrir innflytjendur að sjá það fyrir með nokkurri vissu hvaða gjöld verði lögð á hverju sinni eða á hvaða gjaldstofn þau kunni að leggjast. Innflytjendur séu settir í aðra og mun verri stöðu en innlendir framleiðendur og því sé verið að mismuna þessum aðilum án málefnalegra sjónarmiða. Slíkt sé m.a. í andstöðu við jafnréttiskjarareglu sem og jafnræðisreglu samkvæmt 65. gr. stjórnarskrár og 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Umrætt fyrirkomulag raski jafnræði innbyrðis á milli einstakra innflytjenda þar sem það leiði til þess að þeir sem hafa mestan efnahagslegan styrk fái úthlutað kvóta á meðan aðrir fái það ekki, sem einnig hamli inngöngu nýrra aðila inn á markaðinn. Þá sé það þekkt vandamál, sem Samkeppniseftirlitið hafi margsinnis bent á, að innlendir framleiðendur geti í skjóli þessa fyrirkomulags keypt upp kvóta á samkeppnisvöru sinni til þess að koma í veg fyrir samkeppni við sína eigin innlendu framleiðslu. Slíkt sé í andstöðu við meginreglur samkeppnisréttar, sem m.a. komi fram í c-lið. 1. mgr. 8. gr. og b-lið 1. mgr. 16. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005, þess efnis að opinberir aðilar skuli ekki raska samkeppni. Gjaldheimtan sé auk þess óþarflega flókin og ruglingsleg, fyrirsjáanleiki hennar sé enginn og verði hún mjög handahófskennd í framkvæmd. Flækjustigið sé því mikið og dragi verulega úr gagnsæi þessara tolla. Ómögulegt sé fyrir innflytjendur að henda reiður á það fyrir fram hvaða gjöld verði lögð á umræddan innflutning og á hvaða gjaldstofn slík gjöld verði lögð þegar vörur eru fluttar til landsins. Þessi óskýrleiki sé í andstöðu við áðurnefnda gagnsæisreglu, meginreglur íslensks réttar um gjaldtöku hins opinbera og ákvæði 40. gr., 72. gr. og 77. gr. stjórnarskrár, sbr. einnig 1. mgr. 1. gr. 1. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu.  Umrædd gjaldtaka skerði stjórnarskrárvarið atvinnufrelsi stefnanda með ólögmætum hætti, sbr. 75. gr. stjórnarskrár. Samkvæmt ákvæðinu megi setja atvinnufrelsi borgaranna skorður með lögum, enda krefjist almannahagsmunir þess. Engir almannahagsmunir krefjast þess að atvinnufrelsi stefnanda, og annarra innflytjenda, verði settar slíkar skorður. Þvert á móti fari það bersýnilega gegn hagsmunum almennings að skerða atvinnufrelsi innflytjenda með þessum hætti.  Stefnandi bendi á að þar sem ásókn í tollkvóta hafi verið mikil og hátt verð greitt fyrir þá í útboðum leiði það til hærri innflutningskostnaðar og vöruverðs á innfluttum búvörum til neytenda. Þetta þýði að þrátt fyrir umsamda tollkvóta njóti íslenskir neytendur ekki þess hagræðis sem kvótunum hafi verið ætlað að tryggja. Þess í stað hækki meðalverð á vörum til neytenda samhliða því sem greiðsla fyrir tollkvótana hækkar með ári hverju. Við þetta bætist að við ákvörðun tollkvóta sé stuðst við neysluviðmið frá árunum 1986-1988 sem endurspegli ekki á nokkurn hátt raunverulega heildarneyslu hér á landi. Af þessu leiðir að magn á innfluttri matvöru hefur ekki fylgt innanlandsneyslu og slíkt er augljóslega til tjóns fyrir íslenska neytendur. Að mati stefnanda sé því ljóst að ekki sé uppfyllt það skilyrði 75. gr. stjórnarskrár að almannahagsmunir krefjist skerðingar á atvinnufrelsi stefnanda og annarra innflytjenda. Þvert á móti krefjist hagsmunir almennings þess að atvinnufrelsið sé ekki skert með þeim hætti sem nú sé gert, enda feli umrædd gjaldtaka í sér hækkað verðlag og skertar samkeppnisaðstæður á íslenskum markaði, almenningi til tjóns. Kröfur stefnanda sé byggð á meginreglum um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, sbr. m.a. 1. gr. laga nr. 29/1995. Til vara sé byggt á reglum um skaðabætur vegna ofangreindra vanefnda stefnda á alþjóðlegum skuldbindingum og ólögmætrar háttsemi stefnda, sem m.a. hafi falist í þeirri stjórnsýsluframkvæmd sem hafi verið viðhöfð.  Krafist sé vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af því fé sem oftekið var frá þeim tíma sem greiðslan átti sér stað til birtingardags stefnu, en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá birtingardegi stefnu til greiðsludags. Byggir þessi krafa um vexti og dráttarvexti á fyrirmælum 1. mgr. 2. gr. og 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995. Sama vaxta- og dráttarkrafa er gerð á grundvelli laga nr. 38/2001 verði fallist á kröfu stefnanda sem skaðabótakröfu. Krafist sé vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af því fé sem oftekið var frá þeim tíma sem greiðslan átti sér stað til birtingardags stefnu, en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá birtingardegi stefnu til greiðsludags. Byggir þessi krafa um vexti og dráttarvexti á fyrirmælum 1. mgr. 2. gr. og 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995. Sama vaxta- og dráttarkrafa er gerð á grundvelli laga nr. 38/2001 verði fallist á kröfu stefnenda sem skaðabótakröfu. Gjaldtakan fyrir ESB tollkvóta sundurliðist með eftirfarandi hætti: Gjaldtaka fyrir WTO tollkvóta sundurliðast með eftirfarandi hætti: Við þetta bætist sá magntollur sem stefnandi greiddi fyrir innflutt magn samkvæmt úthlutuðum WTO kvótum. Sá magntollur sundurliðist með eftirfarandi hætti:  Samtalan af öllu framangreindu, þ.e. gjaldi fyrir tollkvóta ásamt álögðum magntolli, er 220.041.163 krónur, sem er höfuðstóll aðalkröfu stefnanda.   Í dómi héraðsdóms Reykjavíkur þann 27. september 2012, í máli nr. E-1974/2012, hafi héraðsdómur komist að þeirri niðurstöðu að sú ákvörðun ráðherra skv. reglugerð nr. 558/2011 að miða WTO toll við tiltekinn hundraðshluta verðs (verðtoll), í stað þess að miða við ákveðið verð á magn (magntoll), hefði verið ólögmæt og hafi íslenska ríkið verið dæmt til þess að endurgreiða stefnanda þá fjárhæð sem svaraði til mismunar á tollálagningu sem grundvallaðist annars vegar á verðtolli og hins vegar á magntolli. Stefnandi hafði greitt verðtoll að fjárhæð 760.295 kr. og hin endurgreidda fjárhæð samkvæmt niðurstöðu héraðsdóms hafi numið 376.099 kr. Eftir standi því 384.196 kr., sem sé sú fjárhæð sem tilgreind er að framan, vegna úthlutunar skv. reglugerð nr. 558/2011, og myndi hluta af aðalkröfu stefnanda. Varakrafa stefnanda byggir á því að öll gjaldtaka vegna uppboða á innflutningsheimildum hafi verið ólögmæt og því beri að endurgreiða allt sem þar falli undir. Gildi því framangreind sundurliðum að því eina atriði frátöldu að ekki er gerð krafa um álagðan magntoll sem stefnandi greiddi fyrir innflutning samkvæmt úthlutuðum WTO tollkvótum. Gjaldtaka fyrir ESB tollkvóta sundurliðist með eftirfarandi hætti: Gjaldtaka fyrir WTO tollkvóta sundurliðist með eftirfarandi hætti: Samtalan af framangreindu, þ.e. gjaldtöku fyrir WTO og ESB tollkvóta, sé 212.037.299 krónur, sem sé höfuðstóll varakröfu stefnanda.  Stefnandi byggir kröfur sínar einkum á 40., 72., 75 og 77. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, lögmætisreglu stjórnskipunarréttar, meginreglum íslensks réttar um gjaldtöku hins opinbera og almennum reglum kröfuréttar um endurgreiðslu oftekins fjár. Þá byggir stefnandi kröfur sínar á lögum nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, tollalögum nr. 88/29005 ásamt viðaukum, og búvörulögum nr. 99/1993, auk meginreglna samkeppnisréttar og samkeppnislaga nr. 44/2005. Ennfremur vísar stefnandi til skuldbindinga Íslands af vettvangi WTO og ESB, meginreglna þjóðaréttar um túlkun slíkra alþjóðlegra skuldbindinga, almennum reglum um bótaábyrgð hins opinbera og eignaréttarákvæðis í 1. gr. 1. samningsviðauka Mannréttindasáttmála Evrópu. Vaxta- og dráttarvaxtakrafa byggir á lögum nr. 29/1995 og lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málskostnaðarkrafa stefnanda byggir á XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Varnarþing á stoð í 3. mgr. 33. gr. laga um meðferð einkamála og fyrirsvar á stoð í 5. mgr. 17. gr. sömu laga. III. Helstu málsástæður og lagarök stefnda Stefndi vísar sjónarmiðum stefnanda á bug um að við úthlutun á tollkvótum hafi ráðherra með gjaldtöku oftekið skatta og gjöld án lagastoðar og í andstöðu við ákvæði stjórnarskrár um skatta í 40. og 77. gr. Ekki sé unnt að fallast á að greiðslur fyrir tollkvóta sem byggi á greiðslutilboði frá viðkomandi í tollkvóta geti talist skattar eða gjöld í skilningi framangreindra stjórnarskrárákvæða. Samkvæmt 3. mgr. 65. gr. laga nr. 99/1993 sé heimilt að láta hlutkesti ráða úthlutun eða leita tilboða í heimildir til innflutnings samkvæmt tollkvótum og skal andvirði þá renna í ríkissjóð. Lagaheimildin fyrir leitun tilboða sé því skýr. Með því að fara þá leið að leita tilboða í takmarkaðar innflutningsheimildir samkvæmt tollkvótum sé leitast við að veita öllum umsækjendum jafna möguleika á að fá úthlutun en jafnframt falli þá til kostnaður á innflytjendur velji þeir þann kost að bjóða í tollkvóta og fái hann, samkvæmt forsendum sem þeir sjálfir gefa sér um hagkvæmni þess í rekstri sínum. Innflutningsaðili sem sótt hafi um tollkvóta þurfi ekki að bjóða í kvóta ef farið er í tilboðsferli. Að mati stefnda sé ljóst að umrædd greiðsla tilboðsfjárhæðar falli ekki undir skatta og gjöld í skilningi 40. og 77. gr. stjórnarskrár. Um sé að ræða valkvæða greiðslu þar sem umsækjendur um tollkvóta sækist eftir tollkvótum sem feli í sér ívilnun frá lögboðinni tollskyldu gegn greiðslu tilboðsandvirðis ef umsóknir liggja fyrir um meira magn en er í boði hverju sinni. Greiðslan byggi þannig ekki á einhliða, allsherjarréttarlegri ákvörðun ríkisvaldsins. Innflytjendum sé í sjálfsvald sett að sækja um tollkvóta og ef til útboðs kemur, hvort gert sé tilboð í tollkvóta. Þá fáist einnig endurgjald á móti greiðslunni sem séu ívilnandi innflutningsheimildir samkvæmt tollkvóta. Sé þannig ljóst að greiðsla á tilboðsfjárhæð við útboð tollkvóta, sbr. 3. mgr. 65. gr. laga um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, sé ekki skattur. Umrætt gjald sé ekki innheimt samkvæmt tollskrá og sé því hvorki skattur í formi tolls, sbr. 24. tölul. 1. gr. tollalaga, né skattur í formi aðflutningsgjalda sbr. 1. tölul. 1. gr. tollalaga. Stefndi vísar sjónarmiðum stefnanda á bug um að greiðsla fyrir tollkvóta feli í sér viðbótartollheimtu við skuldbindingar Íslands samkvæmt WTO-samningnum og ESB-samningnum án viðhlítandi lagaheimildar eða samninga um frávik þar um. Alþjóðlegar skuldbindingar Íslands um hámarkstolla og tollkvóta fyrir landbúnaðarvörur séu tilteknar í skuldbindingaskrá Íslands við stofnsamning Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar og þá samninga sem séu hluti hans. Skuldbindingar Íslands gagnvart Evrópusambandinu séu tilgreindar í samningi Íslands og Evrópusambandsins á grundvelli 19. gr. EES-samningsins. Með því að úthluta þeim tollkvótum sem þar eru tilgreindir uppfylli ráðherra skyldur Íslands samkvæmt framangreindum samningum. Þjóðréttarlegar skuldbindingar Íslands samkvæmt samningunum séu því uppfylltar. Þegar leitað sé tilboða í tollkvóta á grundvelli 3. mgr. 65. gr. laga um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum sé ekki verið að leggja viðbótartoll á umrædda vöru, enda ekki um toll að ræða sbr. umfjöllun hér að framan. Í stefnu sé því haldið fram að gjaldtaka við úthlutun tollkvóta sé mun hærri en sú hámarksgjaldtaka sem WTO-samningurinn og ESB-samningurinn kveði á um. Í nefndum samningum sé ekki fjallað um greiðslur fyrir innflutningsheimildir á grundvelli tollkvóta. Samningsaðilum sé þannig í sjálfsvald sett hvort og hvernig greiðslur fyrir innflutningsheimildir á grundvelli tollkvóta fari fram, þó með hliðsjón af þeim skuldbindingum sem felist í samningunum. Það fyrirkomulag, þ.e. að bjóða út og leita greiðslutilboða í tollkvóta, sé viðurkennt innan WTO og noti fleiri ríki þessa aðferð, t.d. Noregur. Þá hafi samningsaðilar ekki gert athugasemdir við framkvæmd Íslands á samningunum hvað varði útboð og leitun tilboða í innflutningsheimildir og greiðslur fyrir þær. Hvað varði sjónarmið stefnanda um að svokölluð gjaldtaka sé í andstöðu við þá meginreglu tollaréttar að tollar og önnur aðflutningsgjöld skuli greidd við innflutning, leggur stefndi áherslu á að þar sem umrædd greiðsla falli ekki undir skilgreiningu tolla verði ekki séð að brotið sé gegn umræddri meginreglu tollaréttar. Í 120. gr. tollalaga sé fjallað um gjalddaga aðflutningsgjalda. Aðflutningsgjöld séu skilgreind í 1. tölul. 1. gr. laganna sem tollur og aðrir skattar og gjöld sem greiða beri við tollmeðferð vöru við inn- eða útflutning og sé upphafi tollmeðferðar lýst í 34. gr. laganna. Telur stefndi ljóst að umrædd greiðsla samkvæmt tilboði í tengslum við úthlutun tollkvóta sem fari fram áður en vara er tekin til tollmeðferðar geti ekki talist til tolla eða aðflutningsgjalda. Stefndi vísar á bug sjónarmiðum um að ákvæði tolla- og búvörulaga gangi lengra en svo að þau samrýmist þeim kröfum um skýrleika sem leiddar verði af 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar, hvað varðar álagningu magntolla á vörur sem fluttar séu inn samkvæmt WTO-kvótum. Viðauki IIA við tollalög birtist í Stjórnartíðindum með lögum nr. 87/1995 og séu í viðaukanum tilgreind SDR/kg. fyrir allar þær vörur sem úthlutað sé tollkvóta fyrir. Skýr lagaheimild hafi þannig staðið til að miða magntoll við SDR/kg samkvæmt 1. mgr. 12. gr. áður en ákvæði 12. gr. var breytt með lögum nr. 160/2012. Lögin séu skýr og útreikningar tolla byggi á opinberum tölum. Hægt sé að finna SDR gengi inni á heimasíðu Seðlabanka Íslands. Ráðherra gefi ár hvert út reglugerð um úthlutun WTO-tollkvóta þar sem meðal annars komi fram upplýsingar um tolltaxta. Í reglugerðum vegna áranna 2012 og 2013 komi skýrt fram hversu hár magntollur sé lagður á viðkomandi vöru innan tollkvóta á tímabilinu. Magntollur sem lagður sé á vörurnar sé þannig almennt ákveðinn til eins árs. Innflytjendur ættu því ekki að eiga í neinum vandræðum með að átta sig á því hvaða tollur falli á vöru hverju sinni. Tollar innan WTO-tollkvóta séu hins vegar breytilegir frá ári til árs, enda taki SDR-gengi breytingum. Í reglugerðum sem úthlutun tollkvóta byggi á sé nákvæmlega tilgreint hvaða tollur leggist á vörur innan tollkvóta í íslenskum krónum. Því fái það ekki staðist að brotið sé gegn nefndum lögum við álagningu tolla vegna WTO- tollkvóta. Stefndi hafnar sjónarmiðum stefnanda um að 12. gr. tollalaga brjóti í heild sinni gegn kröfum um skýrleika sem leiddar verði af ákvæðum stjórnarskrár. Í 1. mgr. 12. gr. tollalaga, sem hér eigi við, komi fram skýr og hlutlæg viðmið fyrir ákvörðun tolla á þær vörur sem úthlutað sé samkvæmt WTO-tollkvótum. Afstaða löggjafans liggi fyrir um ákvörðun tolla og ráðherra sé ekki falið neitt mat í þeim efnum. Samkvæmt 3. mgr. 5. gr. tollalaga megi tollur á vörur frá aðildarríkjum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar eigi vera hærri en þær tollbindingar sem tilgreindar eru í viðaukum IIA, IIB og IIC með lögunum. Miðist tollbinding bæði við verð og magn skuli hámarkstollur miðast við þá bindingu sem hærri álagningu leyfir. Með þeim breytingum sem gerðar voru á lögunum með lögum nr. 160/2012, hafi verið komið til móts við athugasemdir umboðsmanns í máli nr. 6070/2010 og sé nú skýrt kveðið á um það hvað varði 1. mgr. 12. gr. að tollur á vörur sem fluttar eru inn samkvæmt tollkvótum í viðauka IIIA skuli vera 32% af grunntaxta vöruliðar miðað við SDR/kg, þannig að miðað skuli við magntoll. Ráðherra hafi þannig ekki vald til að ákvarða hvort miðað sé við magntoll eða verðtoll þegar tollur innan tollkvóta er reiknaður út. Stefndi mótmælir sjónarmiðum stefnanda um að regla um innlenda meðferð og gagnsæisreglan séu brotnar við úthlutun á WTO- og ESB-tollkvótum. Tollar innan tollkvóta gildi eins um alla þá sem fái úthlutað slíkum kvótum innan sama tímabils. Fyrir innflutning á sömu vöru, frá sama landi, á sama tíma séu sömu tollar lagðir á innan tollkvóta. Þá njóti erlendir og innlendir aðilar nákvæmlega sömu meðferðar við úthlutun tollkvóta, þó svo að erlendir aðilar hafi hingað til ekki sótt um tollkvóta. Gagnsæis sé gætt í reglum sem gildi um úthlutun. Um sé að ræða lögfestar reglur sem birtar hafi verið eins og lög gera ráð fyrir. Skilyrði um aðgengi að markaði séu því fyrirsjáanleg. Við úthlutun tollkvóta sitji allir við sama borð, innflutningsaðilar og framleiðendur. Öllum sé frjálst að sækja um þá tollkvóta sem séu í boði og gera tilboð í þá ef til þess kemur. Þá megi öllum vera ljóst hvaða tollar verði lagðir á þær vörur sem falla innan nefndra tollkvóta, enda tilgreint með skýrum hætti í lögunum og í reglugerðum um úthlutun tollkvóta. Framangreindum aðilum sé því ekki mismunað að neinu leyti. Stefndi vísar einnig á bug sjónarmiðum stefnanda um að gjaldheimtan sé óþarflega flókin og ruglingsleg, fyrirsjáanleiki hennar enginn og hún verði handahófskennd í framkvæmd. Jafnframt að hún sé í andstöðu við gagnsæisreglu, meginreglur íslensks réttar um gjaldtöku hins opinbera og ákvæði 40. gr., 72. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig 1. mgr. 1. gr. 1. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Þá sé sjónarmiðum stefnanda um að atvinnufrelsi sé skert með ólögmætum hætti vísað á bug. Tollkvótar og fyrirkomulag við úthlutun þeirra á grundvelli tilboða í kvótana feli ekki í sér að atvinnufrelsi innflytjenda sé skert. Öllum sé frjálst að flytja landbúnaðarvörur til landsins, með þeim takmörkunum sem gildi í lögum varðandi varnir gegn dýrasjúkdómum, og séu tollar þá lagðir á samkvæmt tollskrá. Það sé meginreglan sem gildir við innflutning. Tollkvótar sem skylt er að úthluta séu þannig ívilnandi varðandi tollskyldu en takmarkað magn sé í boði samkvæmt þeim samningnum sem úthlutun tollkvóta byggir á. Því þurfi að finna leiðir til að úthluta tollkvótum þannig að hægt sé að uppfylla þjóðréttarlegar skuldbindingar ríkisins og sé það gert með því að leita tilboða í þær heimildir sem eru í boði eru. Hvað varði sjónarmið stefnanda um að tollkvótafyrirkomulagið feli í sér brot á þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem Ísland tókst á herðar á vettvangi WTO og EES, telur stefndi að það standist ekki skoðun. Í stefnu sé á það bent að ásókn í tollkvóta sé mikil, enda ljóst að ekki komi til þess að ráðuneytið leiti tilboða í tollkvóta nema þegar sótt sé um meira magn en í boði er. Tollkvótar séu nánast alltaf fylltir og aðilar nýti almennt þær innflutningsheimildir sem þeim sé úthlutað. Með úthlutun tryggi ráðuneytið hinn umsamda markaðsaðgang. Skuldbindingar Íslands samkvæmt nefndum samningum séu þannig uppfylltar. Stefndi fái ekki séð, verði fallist á sjónarmið stefnanda um að ákvæði laganna uppfylli ekki kröfur sem gerðar eru til löggjafar varðandi skatta í stjórnarskrá, að slíkt gæti leitt til endurgreiðsluskyldu á grundvelli greidds magntolls, bresti ívilnanaheimildir stjórnskipulega lagastoð. Óröskuð standi þá grundvallarreglan í 1. mgr. 5. gr. tollalaga um skyldu til að greiða bæði verð- og magntoll samkvæmt tollskrá og því geti endurgreiðslurétti ekki verið til að dreifa. Stefnendur byggi kröfur sínar aðallega á lögum um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Því sé eindregið vísað á bug að þau lög geti tekið til greiðslna sem stefnandi innti af hendi fyrir tollkvóta. Varakröfum stefnanda byggðum á reglum skaðabótaréttar sé einnig eindregið vísað á bug. Staðhæfingar um brot á alþjóðlegum skuldbindingum og ólögmæta háttsemi stefnda fái ekki staðist. Þá verði skaðabótaskylda gagnvart einstaklingi eða fyrirtækjum ekki leidd af þjóðréttarsamningi. Staðhæfingum stefnanda um meint tjón sé mótmælt. Um lögvarinn rétt stefnanda til niðurfellingar eða lækkunar tolla sé ekki að ræða. Meint tjón sé ósannað og sé því mótmælt að stefndi hafi valdið stefnanda tjóni. Þá sé kröfugerð stefnanda að því leyti sem hún byggir á skaðabótaskyldu algerlega vanreifuð. Enga umfjöllun sé að finna í stefnu um atriði sem máli skipta og taka þurfi afstöðu til við mat á skaðabótaskyldu. Stefnandi hefur sönnunarbyrði fyrir öllum fullyrðingum sínum m.a. um sök, tjón, ólögmæti, orsakatengsl, sennilega afleiðingu o.fl. en ekkert af þessum skilyrðum sé til staðar að mati stefnda. Þannig beri að sýkna af öllum kröfum stefnanda byggðum á skaðabótaskyldu, verði þeim ekki vísað frá dómi vegna vanreifunar. Til vara krefst stefndi stórkostlegrar lækkunar stefnukrafnanna. Á því sé byggt að kröfur stefnanda um endurgreiðslu á þeim fjárhæðum sem hann greiddi fyrir tollkvóta fái ekki staðist hvernig sem á er litið og beri að sýkna af kröfum stefnanda um endurgreiðslu á þeim fjárhæðum sem hann greiddi á grundvelli tilboðs síns fyrir tollkvóta. Til vara er krafist stórkostlegrar lækkunar á þeim kröfum. Kröfum stefnanda um almenna vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 fyrir þingfestingu máls þessa er mótmælt og krafist sýknu af þeim kröfum. Þá er dráttarvaxtakröfu stefnanda mótmælt og þess krafist að dráttarvextir miðist ekki við fyrri tíma en þingfestingu máls þessa. Kröfur stefnanda um endurgreiðslu á magntollum fá ekki staðist og beri að sýkna af þeim kröfum. IV. Niðurstaða                 Eins og rakið hefur verið í málavaxtalýsingu flutti stefnandi inn tilteknar landbúnaðarvörur á grundvelli tollkvóta sem honum var úthlutað að undangengnu útboði. Um var að ræða bæði svokallaða WTO- og ESB-tollkvóta. Fyrir tollkvótana greiddi stefnandi hverju sinni tiltekið gjald sem rann í ríkissjóð. Jafnframt greiddi stefnandi magntolla við innflutning á landbúnaðarvörum þegar um var að ræða WTO-tollkvóta. Aðila máls þessa greinir á um lögmæti ofangreindra gjalda. Krefst stefnandi aðallega endurgreiðslu þeirra fjárhæða sem hann þurfti að greiða fyrir fyrrgreinda tollkvóta auk magntolls vegna WTO-tollkvóta. Til vara er krafist fjárhæðar sem svarar til þeirra greiðslna sem inntar voru af hendi vegna uppboða á tollkvótum. Stefnandi byggir á þeirri málsástæðu hvað þessi atriði varðar að sú framkvæmd sem viðtekin hefur verið við gjaldtökuna sé andstæð 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar, enda leiði hún af sér skattheimtu sem stjórnvöldum sé eftirlátið val um hvort fari fram og hvernig. Það tollkvótafyrirkomulag við innflutning á landbúnaðarvörum sem tíðkast í dag var innleitt með lögum nr. 87/1995 um breytingar á þágildandi tollalögum nr. 55/1987. Samhliða voru gerðar breytingar á lögum nr. 99/1993 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum. Tilefni lagasetningarinnar var aðild íslenska ríkisins að samningi um stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar en hann var undirritaður í Marakess 15. apríl 1994. Samningur þessi tók gildi 1. janúar 1995 og er sérstakur samningur um landbúnað, hluti heildarsamningsins. Landbúnaðarsamningur þessi gerði ráð fyrir tollvernd, í formi tolla, í stað hafta og sérgjalda, eins og ítarlega er rakið í almennum athugasemdum með ofangreindum lögum nr. 87/1995. Skiptist hann í þrjá meginþætti, þ.e. markaðsaðgang, innanlandsstuðning og útflutningsstyrki. Í meginatriðum fól umrætt tollkvótafyrirkomulag í sér tiltekið hámark á tollum, þ.e. svokallaðar tollabindingar sem voru settar á allar landbúnaðarvörur og skyldu þær lækka í áföngum á sex árum. Þær er að finna í skrá yfir tollabindingar, svokölluðum ívilnanalista, sem er hluti hins almenna samnings og hluti tollalaga rétt eins og aðrir viðaukar. Íslenska skráin er í viðauka II og sá hluti er lýtur að landbúnaðarvörum í viðauka IIA. Jafnframt skuldbatt íslenska ríkið sig til að heimila innflutning á tilteknu magni af landbúnaðarvörum á lægri eða engum tollum ár hvert, svokallaða tollkvóta. Í viðauka III við tollalög er að finna lista yfir þessa tollkvóta. Slíkar skuldbindingar um lágmarksmarkaðsaðgang fólu í sér tollkvóta sem áttu við um vörur sem enginn eða óverulegur innflutningur hafði verið heimilaður á. Tollkvótarnir skyldu fara stigvaxandi á árunum 1995-2000 og var skylt að úthluta þeim (WTO-tollkvótar). Var ráðherra falið að birta í reglugerð þær reglur sem giltu um úthlutun tollkvótanna þar sem fram kæmu þeir skilmálar sem um innflutninginn giltu. Ráðherra úthlutar einnig tollkvótum í samræmi við tvíhliða skuldbindingar Íslands við Evrópusambandið um viðskipti með landbúnaðarvörur (ESB-tollkvótar). Samningurinn, sem var gerður í febrúar 2007, kveður á um veitingu gagnkvæmra tollkvóta á grundvelli 19. gr. EES-samningsins. Samkvæmt samningnum má flytja til landsins alls 650 tonn af kjötafurðum og 100 tonn af ostum, án allra tolla en tollkvótarnir takmarkast við vörur sem koma frá upprunaríki ESB, eins og nánar greinir í bókun 4 við EES-samninginn. Í 1. mgr. 5. gr. tollalaga nr. 88/2005 er að finna þá meginreglu, að af vörum sem fluttar eru inn á tollsvæði ríkisins skuli greiða toll eins og mælt er fyrir í tollskrá í viðauka I með lögunum. Skal tollur lagður á sem verðtollur og sem magntollur á vörumagn eins og það er ákveðið í tollskrá samkvæmt viðauka I við lögin. Í viðauka I við tollalög er að finna tolltaxtaskrá tollskrár. Skiptast tolltaxtarnir í dálka A þar sem tilgreindur er verðtollur í % og dálk A1 þar sem tilgreindur er magntollur í kr./kg, sem gilda fyrir allar innfluttar vörur. Þær landbúnaðarvörur sem hér um ræðir falla þannig undir 2.4 og 16. kafla tollskrár og bera 30% verðtoll auk magntolls eins og nánar greinir. Í 1. mgr. 7. gr. laganna er að finna undantekningu frá ofangreindri 1. mgr. 5. gr., þ.e. um niðurfellingu, lækkun eða endurgreiðslu tolls, að uppfylltum tilteknum skilyrðum svo sem þeim er tilgreind eru í 1. tl., þ.e. í samræmi við ákvæði í fríverslunar- og milliríkjasamningum sem Ísland er aðili að. Í 12. gr. er kveðið á um tollkvóta sem landbúnaðarráðherra úthlutar. Í 1. mgr. þeirrar greinar er kveðið á um tollkvóta samkvæmt viðaukum IIIA og B í samningnum um stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, þ.e. WTO-kvóta. Samkvæmt málsgreininni fer um úthlutun þeirra kvóta skv. 65. gr. laga nr. 93/1993. Skal tollur á þær vörur sem fluttar eru inn samkvæmt tollkvótum í viðauka IIA vera 32% af grunntaxta viðkomandi vöruliðar miðað við SDR/kg eins og hann er tilgreindur í viðauka IIA með tollalögunum. Í viðauka IIA við tollalögin er grunntaxti magntolls tilgreindur í SDR/kg (sérstök dráttarréttindi, Special Drawing Rights). Í 5. mgr. 12. gr. tollalaga er kveðið á um að ráðherra úthluti tollkvótum samkvæmt öðrum skuldbindingum Íslands um innflutning á landbúnaðarvörum í fríverslunar- og milliríkjasamningum en þeim sem tilgreindar eru í 1.-3. mgr. enda sé tollur lagður á vöruna sem magntollur eftir því sem í tollskrá í viðauka I greinir. Um úthlutun samkvæmt þeirri málsgrein fer skv. 65. gr. B laga um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum nr. 99/1993. Hér falla undir tvíhliða skuldbindingar Íslands við Evrópusambandið um viðskipti með landbúnaðarvörur. Samkvæmt 1. mgr. 65. gr. laga nr. 99/1993 úthlutar sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra tollkvótum fyrir landbúnaðarvörur samkvæmt viðaukum IIIA og B við tollalög, nr. 88/2005, á þeim tollum sem tilgreindir eru í 12. gr. tollalaga. Í 3. mgr. 65. gr. segir að heimilt sé að skipta tollkvótum upp í einingar. Tollkvótum skal úthlutað til ákveðins tíma, allt að einu ári í senn. Berist umsóknir um meiri innflutning en sem nemur tollkvóta vörunnar skal heimilt að láta hlutkesti ráða úthlutun eða leita tilboða í heimildir til innflutnings samkvæmt tollkvótum og skal andvirðið þá renna í ríkissjóð. Endurúthluta má tollkvótum sem ekki eru nýttir innan þess frests sem tilgreindur er við úthlutun kvótans. Heimilt er í stað úthlutunar á tollkvóta að veita almenna heimild til innflutnings á þeim vörum sem um tollkvótana gilda. Framkvæmd úthlutunar ESB-tollkvóta er með sama hætti og úthlutun WTO-tollkvótanna, sbr. 5. mgr. 12. gr. tollalaga og 1. mgr. 65. gr. B laga um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum. Samkvæmt 4. mgr. 65. gr. birtir ráðherra í reglugerð þær reglur sem gilda um úthlutun tollkvóta þar sem m.a. komi fram úthlutunarkvóti, innflutningstímabil, tollataxtar, viðurlög við misnotkun og aðrir skilmálar sem um innflutninginn skulu gilda. Það gjald sem stefnanda var gert að greiða fyrir tollkvóta þá sem honum var úthlutað á grundvelli tilboða sinna við útboð, var annars vegar á grundvelli reglugerða nr. 558/2011, 455/2012, 454/2012, 472/2013 og 473/2013 að því er varðar WTO-tollkvóta og hins vegar á grundvelli reglugerða nr. 966/2009, 894/2010, 1103/2011 og 994/2012 að því er varðar ESB-tollkvóta. Reglugerðir þessar eru staðlaðar en í þeim er að finna töflu er gildir um tollkvóta, tímabil innflutnings, vörumagn og verð- og magntoll auk skilmála sem gilda um úthlutunina. Við mat á því hvort það gjald sem stefnandi greiddi sé í reynd skattur, eins og haldið er fram, ber að líta til þeirrar skilgreiningar á hugtakinu skattar sem byggt hefur verið á í dómaframkvæmd. Samkvæmt því er um að ræða gjald sem lagt er á tiltekinn hóp einstaklinga eða lögaðila samkvæmt einhliða ákvörðun hins opinbera eftir almennum, efnislegum mælikvarða og án sérstakt endurgjalds. Gildir hér einu hvort um sé að ræða gjald sem nefnt er skattur, eða gjald sem ber einkenni skatta. Þeir sem gera tilboð í tollkvóta mynda hóp sem til greina kemur við úthlutun og eftir atvikum til að greiða það gjald sem hér um ræðir. Tollkvótarnir eru takmörkuð gæði, sem ráðherra úthlutar samkvæmt fyrrnefndum alþjóðlegum skuldbindingum sem Ísland hefur gengist undir. Úthlutun þeirra felur í sér ívilnun til handa þeim sem hljóta úthlutun. Innflytjendur hafa ávallt val um að taka þátt í útboðinu en þeir hafa hins vegar ekki val um aðrar leiðir vilji þeir fá tollkvóta úthlutað. Aðrar leiðir standa því ekki til boða fyrir innflytjendur sem gæta vilja viðskiptalegra hagsmuna sinna. Tilboð þeirra ræður þannig alfarið úthlutun og þar með því gjaldi sem þeir greiða fyrir tollkvótann, sem svo rennur í ríkissjóð. Samkvæmt þessu verður því að telja að gjald það sem hér um ræðir sé lagt á við aðstæður sem jafna megi við gjald samkvæmt einhliða ákvörðun ríkisvaldsins án þess að sérstakt endurgjald komi til. Niðurstaða dómsins er því sú að útboðsgjald það á tollkvótum sem hér um ræðir sé gjald sem talist geti skattur í skilningi 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar Kemur þá til skoðunar hvort sú framkvæmd sem viðtekin hefur verið hér á landi við úthlutun tollkvóta brjóti gegn ákvæðum 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Byggir stefnandi á því að sú gjaldtaka sem af henni leiði feli í sér ólögmætt framsal skattlagningarvalds til ráðherra. Heldur stefnandi því m.a. fram að þar sem gjaldtakan sé háð vali ráðherra hafi hann í reynd óheft vald til að ákveða hvort tollur verði lagður á eða ekki. Um úthlutun tollkvóta sem fjallað er um í máli þessu gildir eins og áður segir 65. gr. og 65. gr. B laga nr. 99/1993, sem kveða á um val á milli tveggja leiða komi sú staða upp að eftirspurn sé meiri en framboð tollkvóta en einmitt sú staða á við í máli þessu. Í athugasemdum við 19. gr. frumvarps til laga um breytingar á lögum vegna aðildar að Alþjóðaviðskiptastofnuninni nr. 87/1995 var gert ráð fyrir því að 53. gr. laga nr. 99/1993 um verðlagningu og sölu á búvörum, sem nú er 65. gr. laga nr. 99/1993, kvæði aðeins á um að við slíkar aðstæður skyldi hlutkesti ráða úthlutun nema sérstakar ástæður mæltu með öðru. Í meðförum frumvarpsins á Alþingi komu hins vegar fram efasemdir um að þessi aðferð væri framkvæmanleg, m.a. þar sem búast mætti við því að allir sem hefðu heildsöluleyfi myndu sækja um kvóta í þeim eina tilgangi að taka þátt. Þá myndu leyfin ganga kaupum og sölum með einum eða öðrum hætti. Var talið að yrði einhver hvati í undantekningartilvikum til innflutnings myndu innflytjendur bjóða vöruna sem næst markaðsverði en það myndi þýða að neytendur nytu ekki góðs af verlækkunum. Eðlilegra væri, þar sem innflutningur væri takmarkaður, að verðmæti þessi væru seld fyrir opnum tjöldum og tekjurnar rynnu í ríkissjóð. Að tillögu efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis voru því gerðar breytingar á frumvarpinu þar sem útboðsleiðinni var bætt við áður og var frumvarpið samþykkt þannig að lögum. Segir í breytingatillögunni að þar sem efasemdir um að lækkað verð vegna lægri tolltaxta skili sér til neytenda þyki nefndinni rétt að ráðherra eigi kost á að leita tilboða í heimildir til innflutnings samkvæmt tollkvótum. Samkvæmt gögnum málsins hefur sú aðferð að leita tilboða í tollkvóta alla jafna verið notuð þegar umsóknir berast um meiri innflutning en sem nemur tollkvóta vöru og hefur stefnandi staðhæft að þannig sé það í allflestum tilvikum og að ásókn í kvótana sé mikil. Ómdeilt er að hún tíðkast víðar en á Íslandi, þó að mönnum beri ekki saman um ágæti hennar frá bæjardyrum neytenda séð. Í skýrslu OECD frá árinu 2004 er fjallað stuttlega um kosti og galla mismunandi aðferða við úthlutun á kvóta, án þess að tekin sé afstaða til þess hver þeirra sé ákjósanlegust. Kostir útboðs aðferðarinnar umfram aðrar aðferðir, sér í lagi með hugsanleg áhrif á vöruverð í huga, hafa ekki verið reifaðir nema að takmörkuðu leyti í máli þessu. Í 40. gr. stjórnarskrárinnar segir að engan skatt megi á leggja né breyta né af taka nema með lögum. Í 77. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um að skattamálum skuli skipa með lögum. Ekki má fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann. Með síðastnefnda ákvæðinu er afdráttarlaust kveðið á um að almenna löggjafanum sé óheimilt að framselja til framkvæmdavaldsins ákvörðunarvald um fyrrgreind atriði. Við mat á því hvort sú gjaldtaka sem leiðir af útboðsaðferðinni feli í sér ólögmætt framsal skattlagningarvalds til ráðherra ber að líta til þess hvort ráðherra hafi í reynd haft vald til að ákveða grunnforsendur útboðsgjaldsins, líkt og stefnandi heldur fram. Í ofangreindum ákvæðum laga nr. 99/1993 er að finna málsmeðferðarreglur sem ráðherra ber að fara eftir við úthlutun tollkvóta. Skal ráðherra birta í reglugerð þær reglur og aðra skilmála sem gilda um úthlutunina eins og nánar segir í 4. mgr. 65. gr. laga nr. 99/1993. Samkvæmt því sem rakið hefur verið hefur ráðherra ótvíræða lagaheimild samkvæmt 65. gr. og 65. gr. B laga nr. 99/1993, um val á tveimur aðferðum við úthlutun tollkvóta ef eftirspurn er meiri en framboð, þ.e að láta hlutkesti ráða eða efna til útboðs. Eins og áður er lýst felur síðari aðferðin í sér að greiða þarf tiltekið gjald fyrir tollkvótann sem rennur í ríkissjóð en hin fyrri leiðir ekki af sér sérstakt gjald í ríkissjóð. Í tilvitnuðum lagaákvæðum er ekki að finna reglur um ákvörðun fjárhæðar gjaldsins eða hámark þess en fyrir liggur að tilboð aðila ræður úthlutun. Í þessu felst sérstaða gjaldsins þar sem þeir sem bjóða í tollkvóta hafa um það að segja hve hátt það verður að lokum. Gjaldið er þó skýrt að því leyti að bjóðandi veit hvað hann býður og á sama hátt er engum vafa undirorpið hver gjaldandinn er. Þá felur útboðið að auki í sér að gætt er vissrar jafnræðisreglu. Engu að síður er ljóst að ráðherra hefur verið fengið ákvörðunarvald um hvort skattur skuli lagður á eða ekki með því vali sem honum hefur verið fengið í lögum, á milli tveggja eðlisólíkra aðferða, þ.e. hvort hlutkesti skuli ráða úthlutunarkvóta eða útboð. Telur dómurinn engu breyta um þessa niðurstöðu að almennir innflutningstollar  á umræddar landbúnaðarvörur séu almennt hærri en það gjald sem hér um ræðir og að síðarnefnda gjaldið feli í sér ívilnun með hliðsjón af því. Að öllu ofangreindu virtu er niðurstaða dómsins sú að löggjafinn hafi í umræddu tilviki framselt til ráðherra of viðtækt skattlagningarvald en slíkt er í andstöðu við 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Þegar af þeirri ástæðu koma aðrar málsástæður ekki til skoðunar í tengslum við lögmæti útboðsgjaldsins. Stefnandi byggir aðalkröfu sína jafnframt á því að ákvörðun við álagningu magntolls í tengslum við WTO-tollkvóta hafi verið ólögmæt. Telur hann að gildandi viðmiðið SDR/kg við ákvörðun álagningar tolls samkvæmt 12. gr. tollalaga brjóti í bága við stjórnskipulegar kröfur til innheimtu skatta og tolla. Óumdeilt er að umræddur magntollur telst skattur í skilningi stjórnlaga. Eins og áður er rakið er í 1. mgr. 12. gr. tollalaga fjallað um úthlutun tiltekins magns WTO-tollkvóta samkvæmt skuldbindingum íslenska ríkisins samkvæmt samningum um stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Samkvæmt ákvæðinu skal tollur á þær vörur sem fluttar eru inn samkvæmt tollkvótum í viðauka IIIA vera 32% af grunntaxta viðkomandi vöruliðar miðað við SDR/kg eins og hann er tilgreindur í viðauka IIA með tollalögunum. Í 3. mgr. 5. gr. tollalaga segir að tollur á vörur frá aðildarríkjum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar megi eigi vera hærri en þær tollabindingar sem tilgreindar eru í viðaukum IIA, IIB og IIC með lögunum. Miðist tollabinding bæði við verð og magn og skal hámarkstollur miðast við þá bindingu sem hærri álagningu leyfir. Með lögum nr. 160/2012 voru gerðar breytingar á lögum nr. 93/1993 og 1. mgr. 12. gr. tollalaga en tilefni þeirra voru athugasemdir umboðsmanns Alþingis frá 18. júlí 2011 í máli nr. 6070/2010, sem lutu að því að ráðið yrði af 1. mgr. 12 gr. tollalaga, eins og hún var þá orðuð, að ráðherra gæti haft val um hvort miða ætti við 32% af tollabindingu við verð eða magn, í þeim tilvikum sem báðar eru tilgreindar í IIA. Væri það ekki í samræmi við skattlagningarheimildir sem leiddu af 40. og 77. gr. stjórnarskrár. Rétt væri að tollabinding skyldi annaðhvort vera verðtollur eða magntollur samkvæmt nánari tilgreiningu viðauka IIA, allt eftir því hvor aðferðin leiðir af sér hærri fjárhæð. Með lagabreytingum þessum var litið til athugasemda umboðsmanns Alþingis en í almennum athugasemdum við frumvarp til breytingalaganna segir að þær miði að því að takmarka eins og kostur sé þau matskenndu skilyrði sem þurfi að vera uppfyllt við ákvörðun um úthlutun tollkvóta og kveða skýrt á um tollprósentu sem vörur sem séu fluttar inn á grundvelli tollkvóta beri þannig að standist stjórnarskrá. Með lagabreytingunum var ráðherra gert að miða við magntolla við úthlutun á tollkvótum samkvæmt viðaukum IIIA og B en ekki verðtolla. Einnig var nánar skýrt hvernig tollur skyldi ákveðinn við úthlutun tollkvóta og lögfest hlutlæg skilyrði fyrir þeirri ákvörðun. Að ofangreindu virtu er ljóst að með lagabreytingunum var bætt úr þeim annmörkum sem að var stefnt og hefur ráðherra því ekki það val sem hann áður hafði við ákvörðun á grunntaxta fyrir álagningu tolls innan tollkvóta. Að mati dómsins hefur stefnandi ekki fært haldbær rök fyrir því að tenging tollaálagningar við SDR/kg samkvæmt 1. mgr. 12. gr. tollalaga samrýmist ekki þeim kröfum um skýrleika sem leiddar verða af 40. og 77. gr. stjórnarskrár. Er viðmiðun við SDR í samræmi við tilgreiningu í viðauka IIA við tollalög og er ekki unnt að líta svo á að þrátt fyrir að SDR taki breytingum vegna gengisþróunar á milli tímabila brjóti álagning magntolls gegn ofangreindum ákvæðum stjórnarskrár. Gildi SDR er reiknað út frá gengi tiltekinnar körfu þeirra gjaldmiðla sem mest eru notaðir í milliríkjaviðskiptum, þ.e. Bandaríkjadals, evru, japansks jens og sterlingspunds. Um er að ræða viðurkennda reiknieiningu sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn notar í viðskiptum sínum. Allir útreikningar magntolla styðjast við þessar tölur og eru birtir opinberlega hér á landi. Þessar tölur eru birtar með reglulegum fresti af Seðlabanka Íslands og verður að telja nægilega glöggt. Þá er hafnað þeim rökum stefnenda að það að SDR sé undiropið fyrrnefndum breytingum, dragi úr hvata innflytjenda til að nýta sér umrædda tollkvóta sem þýðingarlausum fyrir úrslit máls þessa. Þá er ekki fallist á það með stefnanda að 12. gr. tollalaga brjóti í heild gegn kröfum um skýrleika. Tilvísun til frumvarps til laga um breytingu á tollalögum sem nú eru lög nr. 5/2014 á ekki við eins og ljóst má vera af athugasemdum með frumvarpinu. Tilgangur lagabreytinganna var að bæta úr ákveðnum vanköntum við ákvörðun á tolli samkvæmt 3. mgr. greinarinnar en í henni var kveðið á um hvernig skyldi ákvarða magntoll á vörur fluttar inn samkvæmt tollkvótum sem tilgreindir eru í viðaukum IVA og B við tollalög, þ.e. tollkvóta sem heimilt er að leyfa innflutning á þegar svo er ástatt að framboð á viðkomandi vöru er eða verður ekki nægjanlegt á innanlandsmarkaði. Þegar litið er til þess sem rakið hefur verið er  ekki fallist á það með stefnanda að ákvörðun um álagningu magntolls á vörur fluttar inn samkvæmt WTO-tollkvótum sé ólögmæt og brjóti gegn fyrrgreindum ákvæðum stjórnarskrár. Dómurinn hefur aðeins fallist á að gjaldtaka ráðherra í tengslum við útboð á tollkvótum hafi verið ólögmæt. Kemur því ekki til skoðunar endurgreiðslukrafa stefnanda í tengslum við álagðan magntoll á hinar innfluttu vörur. Hvað varðar endurgreiðslu vegna þeirra gjalda sem greidd voru vegna útboðs, krefjast stefnendur tiltekinnar fjárhæðar vegna oftekinna skatta og gjalda og vísa til laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Stefndi telur hins vegar að stefnandi eigi ekki rétt til endurgreiðslu. Í stefnu kemur fram að stefnandi hafi greitt hátt gjald fyrir kvótana í útboðum og að það hafi lagst ofan á önnur gjöld sem greidd hafi verið til að fullnýta kvótana. Takmarkaða sundurliðun er þó að finna í stefnu en ágreiningslaust er að fjárhæðirnar voru greiddar í tengslum við útboðin þá daga sem þar eru tilgreindir. Í stefnu kemur einnig fram að stefnendur greiddu útboðsgjald hverju sinni áður en til innflutnings vörunnar kom og óháð því hvort innflutningsheimildirnar voru í reynd nýttar. Þar kemur einnig fram að gjaldtakan hafi skilað sér í hærra verðlagi til neytenda, sem ber að skilja svo að stefnandi hafi í reynd, a.m.k. að einhverju leyti, velt kostnaði yfir á neytendur. Af hálfu stefnanda hafa þó engin gögn verið lögð fram eða gerður reki að því að sýna fram á hve mikinn hluta þeir hafi því í raun þurft að bera, þ.e. kostnað sem má með sanni segja að hafi ekki skilað sér til baka í verðlagningu þeirra landbúnaðarvara sem hér um ræðir, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 359/1999 þar sem áfrýjandi var talinn eiga rétt til endurgreiðslu gjalds að því marki sem telja mátti næsta öruggt, þegar litið var til framlagðra gagna, að hefði ekki skilað sér til baka í verðlagningu vöru. Með hliðsjón af ofangreindum ummælum er það mat dómsins að til þess að endurgreiðsla ofgreidds gjalds geti komið til álita þurfi að liggja fyrir gögn um að það hafi ekki skilað sér til baka til greiðanda að nokkru leyti eða öllu.  Stefnendur hafa enga grein gert fyrir þessu hvorki með framlögðum gögnum né með matsgerð. Verður krafa um endurgreiðslu því ekki byggð á þessum grunni. Til vara byggir stefnandi kröfu sína um endurgreiðslu á reglum um skaðabætur vegna ofangreindra vanefnda stefnda á alþjóðlegum skuldbindingum og ólögmætrar háttsemi stefnda. Þessi krafa stefnenda er sömuleiðis engum gögnum studd, þ.e. ekki er sýnt fram á tjón stefnenda, hvorki með matsgerð né öðrum hætti. Verður krafa stefnenda um endurgreiðslu því ekki heldur byggð á þessum grunni. Niðurstaða máls þessa er því sú að stefndi er sýkn af öllum kröfum stefnanda.                 Með hliðsjón af 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að málskostnaður á milli aðila falli niður. Sigríður Hjaltested, héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð: Stefndi, íslenska ríkið er sýkn af öllum kröfum stefnanda, Innness ehf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 356/2015
Sjómaður Vinnusamningur Tómlæti
S höfðaði mál til heimtu vangreiddra launa vegna starfa hans sem skipstjóri á bát F ehf. á árunum 2007 til 2012, en óumdeilt var að ekki hafði verið gerður skriflegur ráðningarsamningur og að ekki var í gildi kjarasamningur. S reisti kröfu sína á því að samið hefði verið um að laun hans miðuðust við 12% af aflaverðmæti að teknu tilliti til lögmætra frádráttarliða, auk orlofs, en F ehf. hélt því hins vegar fram að miðað hefði verið við 8%. Með hliðsjón af 1. mgr. 6. gr. og 42. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 var talið að F ehf. bæri sönnunarbyrði í málinu. Að virtum gögnum málsins og yfirlýsingum vitna var ekki talið að F ehf. hefði hnekkt staðhæfingu S um 12% skiptahlut. Á hinn bóginn hefði S fyrst gert athugasemd við fjárhæð launa í október 2013, þrátt fyrir að launaseðlar hans hefðu gefið tilefni til að kanna grundvöll uppgjörsins strax í upphafi starfssambandsins. Var því fallist á með F ehf. að S hefði sýnt af sér tómlæti í málinu. Var F ehf. því sýknað af kröfu S.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. maí 2015. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 19.116.768 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. febrúar 2008 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Sveinbjörn Ragnarsson, greiði stefnda, Fiskihóli ehf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vestfjarða 20. febrúar 2015. Mál þetta, sem dómtekið var 23. janúar sl., er höfðað af Sveinbirni Ragnarssyni, Holtastíg 4, Bolungarvík, gegn Fiskihóli ehf., Vitastíg 7, Bolungarvík, með stefnu birtri 3. júní 2014. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 26.974.249 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 61.345 krónum frá 1. febrúar 2008 til 1. mars 2008, en af 962.872 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2008, en af 1.139.245 krónum frá þeim degi til 1. maí 2008, en af 1.660.861 krónu frá þeim degi til 1. júní 2008, en af 2.130.245 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2008, en af 2.502.052 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2008, en af 2.969.168 krónum frá þeim degi til 1. október 2008, en af 3.277.614 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2008, en af 3.783.948 krónum frá þeim degi til 1. desember 2008, en af 4.379.620 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2009, en af 5.117.580 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2009, en af 5.688.106 krónum frá þeim degi til 1. mars 2009, en af 5.913.150 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2009, en af 6.244.949 krónum frá þeim degi til 1. maí 2009, en af 6.691.281 krónu frá þeim degi til 1. júní 2009, en af 7.083.886 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2009, en af 7.529.774 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2009, en af 7.663.035 krónum frá þeim degi til 1. september 2009, en af 8.025.606 krónum frá þeim degi til 1. október 2009, en af 8.588.045 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2009, en af 9.156.894 krónum frá þeim degi til 1. desember 2009, en af 9.804.901 krónu frá þeim degi til 1. janúar 2010, en af 10.843.718 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2010, en af 11.791.374 krónum frá þeim degi til 1. mars 2010, en af 12.207.779 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2010, en af 12.280.688 krónum frá þeim degi til 1. maí 2010, en af 12.939.899 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2010, en af 13.036.066 krónum frá þeim degi til 1. september 2010, en af 13.310.923 krónum frá þeim degi til 1. október 2010, en af 14.035.249 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2010, en af 14.736.324 krónum frá þeim degi til 1. desember 2010, en af 15.706.683 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2011, en af 16.466.760 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2011, en af 17.167.564 krónum frá þeim degi til 1. mars 2011, en af 18.091.234 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2011, en af 19.013.128 krónum frá þeim degi til 1. maí 2011, en af 19.329.297 krónum frá þeim degi til 1. júní 2011, en af 20.464.275 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2011, en af 21.384.945 krónum frá þeim degi til 1. september 2011, en af 21.774.563 krónum frá þeim degi til 1. október 2011, en af 22.329.229 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2011, en af 22.889.662 krónum frá þeim degi til 1. desember 2011, en af 23.640.621 krónu frá þeim degi til 1. janúar 2012, en af 24.392.897 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2012, en af 25.340.608 krónum frá þeim degi til 1. mars 2012, en af 25.796.817 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2012, en af 26.415.097 krónum frá þeim degi til 1. maí 2012, en af 26.974.249 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara gerir stefnandi þá kröfu að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 19.116.768 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 495.984 krónum frá 1. febrúar 2008 til 1. mars 2008, en af 852.446 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2008, en af 900.979 krónum frá þeim degi til 1. maí 2008, en af 1.057.815 krónum frá þeim degi til 1. júní 2008, en af 1.472.065 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2008, en af 1.792.537 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2008, en af 1.993.703 krónum frá þeim degi til 1. október 2008, en af 2.261.573 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2008, en af 2.707.613 krónum frá þeim degi til 1. desember 2008, en af 3.230.287 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2009, en af 3.887.075 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2009, en af 4.392.458 krónum frá þeim degi til 1. mars 2009, en af 4.592.028 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2009, en af 4.886.989 krónum frá þeim degi til 1. maí 2009, en af 5.277.933 krónum frá þeim degi til 1. júní 2009, en af 5.559.641 krónu frá þeim degi til 1. júlí 2009, en af 5.803.179 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2009, en af 5.917.902 krónum frá þeim degi til 1. september 2009, en af 5.967.987 krónum frá þeim degi til 1. október 2009, en af 6.411.134 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2009, en af 6.914.415 krónum frá þeim degi til 1. desember 2009, en af 7.488.800 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2010, en af 7.996.506 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2010, en af 8.839.238 krónum frá þeim degi til 1. mars 2010, en af 9.209.973 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2010, en af 9.272.772 krónum frá þeim degi til 1. maí 2010, en af 9.859.818 krónum frá þeim degi til 1. september 2010, en af 10.041.250 krónum frá þeim degi til 1. október 2010, en af 10.605.630 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2010, en af 11.035.162 krónum frá þeim degi til 1. desember 2010, en af 11.779.023 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2011, en af 12.127.966 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2011, en af 12.750.524 krónum frá þeim degi til 1. mars 2011, en af 13.167.349 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2011, en af 13.928.643 krónum frá þeim degi til 1. maí 2011, en af 14.208.401 krónu frá þeim degi til 1. júní 2011, en af 14.761.013 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2011, en af 14.901.030 krónum frá þeim degi til 1. september 2011, en af 15.245.555 krónum frá þeim degi til 1. október 2011, en af 15.736.172 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2011, en af 16.231.893 krónum frá þeim degi til 1. desember 2011, en af 16.708.245 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2012, en af 17.377.757 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2012, en af 18.219.678 krónum frá þeim degi til 1. mars 2012, en af 18.566.281 krónu frá þeim degi til 1. apríl 2012, en af 19.116.768 krónum frá þeim degi, til greiðsludags. Í báðum tilvikum er þess krafist að viðurkennt verði sjóveð fyrir öllum tildæmdum fjárhæðum í skipinu Gunnari Leós ÍS-112, skipanr. 2497, auk málskostnaðar að skaðlausu, að mati dómsins, úr hendi stefnda að meðtöldum virðisaukaskatti. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til vara að dómkröfur stefnanda verði verulega lækkaðar. Í báðum tilvikum gerir stefndi kröfu um málskostnað úr hendi stefnanda, að mati dómsins. Málsatvik Stefnandi var haustið 2007 ráðinn til starfa sem skipstjóri á bát stefnda, Gunnari Leós ÍS-112. Báturinn, sem er með skipaskrárnúmer 2497, er 11 brúttótonna krókaflamarksbátur og eru alla jafnan tveir menn um borð við veiðar. Þegar stefnandi var ráðinn til starfans höfðu ekki verið gerðir kjarasamningar milli sjómanna og útgerðarmanna um kaup og kjör skipverja á bátum sem voru sömu eða svipaðrar stærðar og báturinn. Þá var ekki gerður skriflegur ráðningarsamningur milli aðila. Ágreiningur aðila snýst um það hver hafi verið umsamin launakjör stefnanda. Stefnandi byggir dómkröfur sínar á því að svo hafi verið um samið að laun hans miðuðust við 12% af aflaverðmæti hverju sinni að frádregnum þeim kostnaði sem heimilt var að draga frá aflaverðmæti áður en til skipta kom, auk orlofs. Þetta hafi verið algengur skiptahlutur skipstjóra á sambærilegum bátum sem gerðir voru út frá Bolungarvík á þessum tíma. Stefnandi byggir dómkröfu sína á því að stefndi beri að greiða honum mismun þess sem um var samið og þeirra launa sem hann fékk greidd, að teknu tilliti til venjubundinna og lögmætra frádráttarliða. Stefndi byggir á því að svo hafi verið samið við stefnanda þegar hann réð sig til starfans að kjör hans hafi átt að vera að öllu leyti sambærileg þeim kjörum sem aðrir skipstjórar á sambærilegum bátum í Bolungarvík sem lönduðu afla á fiskmörkuðum höfðu, sem hafi verið 7,7 til 8% af aflaverðmæti, með orlofi. Þá byggir stefndi á því að sá mismunur sem hafi verið á launum milli mánaða sé fyrst og fremst tilkominn vegna mismunandi aflaverðmætis innan hvers mánaðar fyrir sig, sölukostnaðar, frítöku stefnanda, o.fl. Í stefnu er það rakið að á árinu 2011 í aðdraganda að gerð kjarasamningsins hafi flest drög að honum mælt fyrir um að skiptahlutur sjómanna yrði skertur, þ.e. að skiptahlutur skipverja yrði ekki 10% og 12% líkt og verið hafði, heldur nokkuð lægri. Í byrjun september 2011 hafi verið haldinn fundur í húsakynnum Verkalýðs- og sjómannafélags Bolungarvíkur þar sem m.a. var til umræðu kjarasamningur á milli Salting ehf. og Sigurgeirs Þórarinssonar, Hagbarðar Marinóssonar og Hálfdáns Daðasonar um kaup og kjör á Vilborgu ÍS-103. Fundinn hafi sótt smábátasjómenn úr Bolungarvík, m.a. í þeim tilgangi að bera saman bækur sínar og styðja hvern annan í kjarabaráttu við útgerðarmenn. Á þeim fundi hafi stefnandi ekki verið reiðubúinn til að fara í kjarabaráttu þar sem hann væri sjálfur á 12% skiptahlut og taldi að það gæti komið niður á sér síðar með lækkandi hlut. Af hálfu stefnda voru gefnir út launaseðlar til stefnanda og annaðist Jón Þorgeir Einarsson, endurskoðandi hjá Endurskoðun Vestfjarða ehf., alla launaútreikninga. Á þeim launaseðlum sem liggja fyrir í málinu er ekki hægt að sjá hver var skiptahlutur stefnda heldur er þar tilgreind eining sem hafi verið 1,00 og fjárhæð sem hafi verið breytileg milli mánaða, auk orlofs. Þá eru tilgreindir á launaseðlunum frádráttarliðir sem hafi verið lífeyrissjóðsiðgjöld, félagsgjöld og staðgreiðsla skatta. Stefnanda var sagt upp störfum á árinu 2012 og lauk ráðningarsambandi hans við stefnda í ágúst 2012. Hann fékk greidd laun meðan á uppsagnarfresti hans stóð eða allt til loka október 2012. Í stefnu er það rakið að nokkru eftir að stefnanda var sagt upp störfum hafi hann ákveðið að staðreyna hvort laun hans hefðu verið í samræmi við umsaminn skiptahlut. Hann hafi óskað eftir því að fá upplýsingar um aflaverðmæti Gunnar Leós á þeim tíma er hann starfaði sem skipstjóri á bátnum, frá fiskmarkaði og frá stefnda. Þegar honum bárust þær upplýsingar, sem samkvæmt framlögðum gögnum var 23 júlí 2013, hafi hann fyrst fengið vitneskju um forsendur launauppgjörsins. Samkvæmt greinargerð stefnda voru þessar upplýsingar teknar saman af Jóni Þorgeiri Einarssyni. Þá kemur þar fram að í kjölfar þess hafi verið óskað eftir frekari upplýsingum sem hafi þegar verið sendar stefnanda. Þessu til viðbótar hafi Jón Þorgeir tekið saman yfirlit um aflaverðmæti bátsins á árunum 2009-2012, sölukostnað, frítöku stefnanda og annað er skipti máli við útreikning á hlut stefnanda. Samkvæmt stefnu fékk stefnandi í september 2013 ítarlegri upplýsingar frá Fiskmarkaði Suðurnesja til þess að staðreyna hvort stefndi miðaði við rétt uppgefið aflaverðmæti. Stefnandi byggir á því að þá hafi komið í ljós að skiptahlutur stefnanda var ekki nærri 12% nema örfáa mánuði á umræddu tímabili og að launin hafi því verið umtalsvert lægri en samið hafði verið um. Þá liggur fyrir tölvupóstur þar sem fram kemur að stefnanda hafi 5. febrúar 2014 verið framsendar upplýsingar frá Jóni Þorgeiri vegna ársins 2008. Með bréfi, dagsettu 24. október 2013, krafði stefnandi stefnda um vangoldin laun vegna áranna 2009 til 2012. Í kjölfar þess, í nóvember 2013, hittust stefndi og stefnandi á fundi þar sem farið var yfir launaútreikninga og lagði stefndi fram ný gögn til útreiknings skiptahlutarins. Stefnandi rekur það í stefnu að hann hafi talið að þeir útreikningar væru ekki í samræmi við það sem um var samið og það sama eigi við um viðbótarupplýsingar frá stefnda í febrúar 2014. Fyrir liggja launaseðlar vitnisins Snorra Harðarsonar ásamt sundurliðun á aflaverðmæti vegna september 2007, apríl 2008 og janúar 2009 og upplýsingar um aflaverðmæti Gunnars Leós á því tímabili er stefnandi starfaði hjá stefnda. Þá lagði stefnandi fram yfirlýsingu Bjarka Friðbergssonar, vottaða 22. desember 2013, yfirlýsingu Hagbarðar Marinóssonar, vottaða 23. desember 2013, og yfirlýsingu Snorra Harðarsonar, einnig vottaða 23. desember 2013. Yfirlýsingarnar eru allar samhljóða og varða atvik á fundi sem haldinn var í Bolungarvík í september 2011. Af hálfu stefnda var lögð fram yfirlýsing Jakobs Valgeirs Flosasonar, f.h. Jakobs Valgeirs ehf., dagsett 13. október 2014, ásamt yfirlýsingu sama aðila, dagsettri 20. nóvember 2014, þar sem fyrri yfirlýsingin var leiðrétt. Af hálfu stefnda voru einnig lagðar fram yfirlýsingar eftirfarandi aðila, dagsettar 13. október 2014; Runólfs K. Péturssonar, f.h. Sigga Bjartar ehf., Jakobs Valgeirs Flosasonar, f.h. Völusteins ehf., og Guðmundar Einarssonar og Jóns Þorgeirs Einarssonar, f.h. Blakkness ehf. Í þeim yfirlýsingum sem stefndi lagði fram upplýsa viðkomandi um þær skiptaprósentur sem greitt var eftir hjá viðkomandi útgerðum áður en kjarasamningur tók gildi 2012. Þá lagði stefndi fram kjarasamning milli Völusteins ehf. og Ólafs Jens Daðasonar, Guðbjarna Karlssonar og Hjalta Þórs Þorkelssonar, dagsettan 1. desember 2009, og kjarasamning milli SSÍ, FFSÍ og VM annars vegar og Landssambands smábátaeigenda hins vegar um kaup og kjör á smábátum, dagsettan 29. ágúst 2012. Loks lagði stefnandi fram tölvupóst frá Verðlagsstofu skiptaverðs, dagsettan 30. ágúst 2013, þar sem fram kemur að samkvæmt þeim uppgjörum sem verðlagsstofa hafi séð vegna smábáta sem lönduðu á markaði fyrir gildistöku kjarasamningsins 1. september 2012 hafi skiptahlutur verið á bilinu 7-12% Við aðalmeðferð málsins gáfu stefnandi og fyrirsvarsmaður stefnda, Bæring Freyr Gunnarsson, aðilaskýrslur. Einnig gáfu skýrslu Snorri Harðarson, Einar Jón Snorrason, Hagbarður Marinósson, Svavar Geir Ævarsson, Jón Þorgeir Einarsson og Jakob Valgeir Flosason. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína á því, að stefndi skuldi honum umstefnda fjárhæð vegna vangoldinna launa á ráðningartímabili stefnanda hjá stefnda. Samið hafi verið um fastan 12% skiptahlut, að teknu tilliti til lögmætra frádráttarliða áður en til skipta kæmi, auk orlofs, og gekk stefnandi af þeim sökum út frá því að hlutur hans hjá stefnda væri ávallt 12% að viðbættu 10,17% orlofi hverju sinni. Stefnandi byggir á þeirri almennu reglu vinnuréttar að það sé frumskylda vinnuveitanda að greiða starfsmönnum laun í samræmi við umsamin ráðningarkjör, sem í þessu tilviki hafi miðast við 12% skiptahlut auk orlofs. Komi þessi skylda skýrt fram í sjómannalögum nr. 35/1985. Sökum vanefndar stefnda á þessari samningsskyldu sinni beri honum að greiða stefnanda umkrafða fjárhæð. Stefnandi bendir á að ekki hafi verið gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda í samræmi við áskilnað 6. gr. sjómannalaga, en þar sé m.a. mælt fyrir um að útgerðarmaður skuli sjá um að gerður sé skriflegur ráðningarsamningur við skipverja sem skuli m.a. greina umsamið kaup. Skylda þessi sé óundanþæg. Í ljósi þess beri að túlka allan vafa, sem upp kemur vegna ráðningarsambands stefnanda við stefnda, stefnanda í hag og stefnda í óhag, samkvæmt skýrri dómvenju. Stefnandi byggir einnig á þeirri staðreynd að 12% skiptahlutur hafi verið algengur skiptahlutur skipstjóra á svæðinu á því tímabili er stefnandi vann hjá stefnda. Auk þess hafi stefnandi fengið 12% hlut greiddan í maí 2010 og stefnandi hefði ekki ráðið sig á verri kjör en aðrir skipstjórar í sambærilegri stöðu og hann. Stefnandi bendir á að stefndi hafi sönnunarbyrðina fyrir því að stefnandi hafi ekki verið ráðinn á 12% skiptahlut líkt og algengur skiptahlutur skipstjóra var á sambærilegum skipum í Bolungarvík á umræddu tímabili. Allan vafa hvað þetta varðar verði að túlka stefnda í óhag. Þá bendir stefnandi á að á launaseðlum hans á umræddu tímabili megi glöggt ráða að kaup hans sé miðað við tiltekinn hlut af aflaverðmæti en ekki komi hins vegar fram hver hluturinn skyldi vera í prósentum talið. Í ljósi samkomulags aðila um 12% skiptahlut hafi stefnandi staðið í þeirri góðu trú að kaup hans væri reiknað út miðað við það, enda hafði hann enga ástæðu til annars en að ganga út frá því að stefndi stæði við gerðan ráðningarsamning. Af launaseðlunum verði heldur ekki ráðið hvert heildaraflaverðmæti var hverju sinni að teknu tilliti til lögmætra frádráttarliða áður en til skipta kom. Laun stefnanda hafi verið síbreytileg milli mánaða allan ráðningartímann og gekk hann út frá því að laun sín væru ávallt 12% eins og um var samið. Hann sem launamaður hafi mátt treysta því að það sem fram kom á launaseðli væri í samræmi við umsamin launakjör hverju sinni og byggir stefnandi á því að á honum hafi ekki hvílt sú skylda að sannreyna það í hvert skipti sem hann fékk útborgað. Þá bendir stefnandi á að á árunum 2010 og 2011 var hafist handa við gerð kjarasamninga fyrir smábátasjómenn. Á þeim tíma ræddu smábátasjómenn sín á milli um kaup sín og kjör og hafi þeim sem voru á fundi í Sjómanna- og verkalýðsfélagi Bolungarvíkur í september 2011 verið ljóst að stefnandi taldi sig hafa verið ráðinn á 12% skiptahlut. Upplýsti hann fundarmenn um kaup sín og kjör til útskýringar á því hvers vegna hann teldi sig ekki geta lagt öðrum smábátasjómönnum lið í kjarabaráttu sinni. Ástæða þess að stefnandi taldi sig ekki geta lagt þeim lið var sú staðreynd að hann væri ráðinn á 12% skiptahlut og vildi ekki styggja yfirmann sinn. Framangreint renni stoðum undir þá málsástæðu stefnanda að hann hafi verið ráðinn á 12% skiptahlut. Þá byggir stefnandi á því að þar sem hann hafði ekki fengið upplýsingar um þær forsendur sem lágu að baki skiptunum til þess að staðreyna skiptahlutinn hafi hann kallað eftir þeim upplýsingum frá stefnda í júlí 2013. Upplýsingarnar hafi hann fengið sendar með tölvupósti dagsettum 23. júlí 2013. Þá hafi stefnandi fyrst fengið vitneskju um grundvöll og undirliggjandi forsendur stefnda vegna launagreiðslna. Í kjölfar upplýsinga frá stefnda hafi stefnandi óskað eftir upplýsingum frá Verðlagsstofu skiptaverðs til að sannreyna upplýsingarnar auk upplýsinga um aflaverðmæti Gunnars Leós frá Fiskmarkaði Suðurnesja til að sannreyna framangreint. Eftir að þær upplýsingar bárust í september 2013 kom í ljós að ákveðið ósamræmi virtist vera á milli uppgefins aflaverðmætis stefnda sem finna mátti í gögnum stefnda frá því í júlí 2013 og þeirra upplýsinga um aflaverðmæti sem aflað var frá Fiskmarkaði Suðurnesja. Eins kom í ljós að skiptahlutur var síbreytilegur á milli mánaða og ekki í samræmi við það sem um var samið. Á grundvelli gagna frá stefnda og Fiskmarkaði Suðurnesja er skiptahlutur stefnanda reiknaður að teknu tilliti til lögmætra frádráttarliða. Auk þess er gerð krafa um 8% vangreitt mótframlag stefnda í lífeyrissjóð. Nánar tiltekið er krafan reiknuð á þann veg að 4% uppboðskostnaður er dreginn frá aflaverðmæti skipsins í hverjum mánuði fyrir sig. Skiptahluturinn er því fundinn með því að reikna 12% af raunaflaverðmæti að frádregnum uppboðskostnaði (0,12 x aflaverðmæti–uppboðskostnaður). Við skiptahlutinn er bætt 10,17% orlofi. Sú fjárhæð myndar stofn stefnufjárhæðarinnar að frádregnum þeim launum sem stefnandi fékk sannanlega greidd frá stefnda. Þar sem stefnandi byggir á því að sú fjárhæð samsvari vangreiddum launum hefur mótframlagi stefnda í lífeyrissjóð stefnanda hvað varðar þá fjárhæð ekki verið skilað. Er því einnig gerð krafa um vangreitt mótframlag í lífeyrissjóð. Á hinu umstefnda tímabili frá 2008 til 2012 nam mismunur á milli greiddra launa og 12% skiptahlutar með orlofi samtals 24.976.157 krónum. Þá nam 8% mótframlag atvinnurekanda í lífeyrissjóð 1.998.092 krónum. Er heildarstefnukrafan því samtals 26.974.249 krónur. Þá lagði stefnandi fram yfirlit þar sem fram koma útreikningar hans á stefnukröfu, sundurliðaða eftir mánuðum. Stefnandi leggur upplýsingar um aflaverðmæti skipsins frá Fiskmarkaði Suðurnesja til grundvallar útreikningi á stefnukröfu, að undanskildum einum mánuði, í maí 2010, þar sem stór hluti af aflanum í þeim mánuði voru hrogn sem seld voru til Jóns Ásbjörnssonar. Samkvæmt upplýsingum frá stefnda voru hrognin seld fyrir 5.315.100 krónur. Heildaraflaverðmæti sem kom til skipta í maí 2010 var því 6.939.437 krónur þar sem annað aflaverðmæti nam 1.624.337 krónum. Reiknaður skiptahlutur útgerðarinnar þennan tiltekna mánuð til stefnanda nam um 12% án orlofs. Það var eini mánuðurinn á hinu umstefnda tímabili þar sem skiptahlutur var reiknaður rétt og í samræmi við umsamin ráðningarkjör. Stefnandi hefur ekki upplýsingar um það hvers vegna skiptahlutur var síbreytilegur milli mánaða allan ráðningartímann. Stefnandi telur þó mögulegt að við uppgjör launa hafi stefndi dregið frá kostnað stefnda vegna kvótaleigu en slíkur kostnaður er alla jafna breytilegur milli mánaða og kann að skýra uppgjör stefnda. Þar sem slíkra gagna nýtur ekki við hefur stefnandi ekki getað staðreynt það. Komi í ljós að stefndi hafi dregið frá kvótaleigu er á því byggt að um ólögmætan frádráttarlið sé að ræða auk þess sem ekki var samið um að kostnaður vegna kvótaleigu yrði dreginn frá skiptahlut stefnanda. Beri stefnda að greiða stefnanda laun án þess að kostnaður vegna kvótaleigu komi til skerðingar á skiptahlut. Stefnandi bendir einnig á að gjalddagi launa hafi verið fyrirfram ákveðinn sem fyrsti hvers mánaðar og fái það stoð í framlögðum launaseðlum. Með vísan til þess byggist dráttarvaxtakrafan á III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 með sérstakri tilvísun til 1. mgr. 6. gr. laganna. Við upphaf aðalmeðferðar málsins lagði stefnandi fram varakröfu að fjárhæð 19.116.768 krónur. Lagði stefnandi einnig fram yfirlit þar sem fram koma útreikningar hans á varakröfu. Við útreikning hennar er notuð sama aðferð og hvað varðar aðalkröfu en einnig er tekið tillit til fjarvista stefnanda, auk þess sem fallið er frá kröfu um 8% mótframlag stefnda í lífeyrissjóð stefnanda og miðað er við að uppboðskostnaður sé 5,69%. Stefnandi byggir kröfu sína um viðurkenningu á sjóveðrétti í skipinu Gunnari Leós ÍS-112 á 1. tl. 197. gr. siglingalaga nr. 34/1985 og langri og athugasemdalausri dómvenju þar að lútandi. Stefnandi vísar, kröfu sinni til stuðnings, til almennra reglna vinnu- og sjóréttar, meginreglna samninga- og kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga er fá stoð í lögum nr. 50/2000 og samningalögum nr. 7/1936. Þá vísar hann til sjómannalaga nr. 35/1985 og siglingalaga nr. 34/1985 auk laga um orlof nr. 30/1987. Hvað varðar dráttarvexti vísar stefnandi til III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, þá sérstaklega 1. mgr. 6. gr. laganna. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og um varnarþing vísast til 33. gr. sömu laga. Í stefnu skoraði stefnandi á stefnda að leggja fram gögn um kostnað af kvótaleigu vegna bátsins á ráðningartíma stefnanda. Þá skoraði hann á stefnda að leggja fram skriflegan ráðningarsamning stefnanda við stefnda eða önnur gögn sem mæla fyrir um hver ráðningarkjör stefnanda voru á ráðningartímanum. Einnig skoraði hann á stefnda að leggja fram sundurliðaða útreikninga launauppgjörs stefnanda á tímabilinu. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi gerir aðallega kröfu um að hann verði alfarið sýknaður af öllum kröfum stefnanda í málinu. Stefndi telur að kröfur stefnanda eigi ekki við nokkur rök að styðjast. Þau laun sem stefnandi fékk greidd meðan hann starfaði hjá stefnda á árunum 2007-2012 hafi í einu og öllu verið í samræmi við það sem um var samið milli málsaðila. Þá vakti stefndi athygli á því í greinargerð að hann teldi að verulegur vafi sé á að málið sé tækt til efnismeðferðar fyrir dómi, eins og það er lagt upp af hálfu stefnanda. Framsetning málsins sé með þeim hætti að miklar þversagnir séu í málatilbúnaði stefnanda og verði ekki séð að dómkröfur hans séu í samræmi við þau gögn sem vísað er til af hans hálfu. Þannig virðist stefnandi byggja dómkröfur sínar á því að stefnandi eigi að fá hlutdeild af öllu heildaraflaverðmæti bátsins á tímabilinu 1. janúar 2008 til 30. apríl 2012, að undanskildum þremur mánuðum, þrátt fyrir að hafa ekki farið í allar veiðiferðir bátsins á þessu tímabili auk þess að hafa verið í launalausu leyfi. Engin skýring sé á því hvers vegna miðað sé við fastan 4% sölukostnað en hann sé misjafn á milli veiðiferða. Stefndi telur með hliðsjón af þessu að verulegur vafi leiki á því að hægt sé að leggja dóm á málið auk þess sem vafi sé á því að stefnan uppfylli þau skilyrði sem fram koma í e- til g-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála varðandi stefnu í einkamáli og því hljóti að koma til greina að vísa málinu frá dómi án kröfu. Stefndi bendir á að í stefnu sé því haldið fram að stefnandi hafi samið um það við forsvarsmann stefnda, þegar hann réði sig til starfa, að hann fengi í sinn hlut 12% af aflaverðmæti bátsins hverju sinni auk orlofs og fullyrðir að algengur skiptahlutur á sambærilegum bátum í Bolungarvík á þessum tíma hafi verið 10% í hlut háseta og 12% í hlut skipstjóra. Stefnandi nefnir hins vegar engin dæmi þessu til staðfestingar. Telji stefndi að þessar fullyrðingar stefnanda séu rangar. Hið rétta sé að á árinu 2007, þegar stefndi var ráðinn, var samið um að hann fengi sambærileg launakjör og aðrir skipstjórar á sambærilegum bátum í Bolungarvík höfðu og var þá miðað við báta sem lönduðu afla á fiskmörkuðum. Við þetta hafi stefndi staðið. Varðandi kjör skipstjóra á sambærilegum bátum í Bolungarvík bendir stefndi á að Völusteinn ehf., sem hóf útgerð bátsins Hrólfs Einarssonar ÍS-255 í júlí 2009, samdi við áhöfnina um að skipstjóri bátsins fengi 8% af aflaverðmæti og háseti 6% og var orlof innifalið í þeirri prósentutölu. Hjá Blakksnesi ehf., sem gerði út bátinn Einar Hálfdáns ÍS-11 á þessum tíma, var svo um samið að skipstjóri bátsins fengi 7,7% í sinn hlut og háseti 6,3%. Siggi Bjartar ehf. gerði út bátinn Sigga Bjartar ÍS-50 og fékk skipstjóri þess báts 7,7% í sinn hlut og hásetinn 6,3%. Hjá útgerð Jakobs Valgeirs ehf. var skiptum þannig háttað að þegar aflinn var seldur til eigin útgerðar á svokölluðu „verðlagsstofuverði“ fékk skipstjórinn 10% í sinn hlut og hásetinn 8% en þegar afli var seldur á markaði voru skiptin þannig að skipstjóri fékk 7,7% og háseti 6,3%. Orlof var í öllum tilvikum innifalið í fyrrgreindum prósentutölum. Í ágúst 2012 var gerður kjarasamningur milli Landssambands smábátaeigenda, annars vegar, og Sjómannasambands Íslands, Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og VM - félags vélstjóra og málmtæknimanna, hins vegar, og var þar kveðið á um að skipstjóri á þessum bátum fengi 8,92% með orlofi og háseti 5,95%. Stefndi mótmælir fullyrðingu stefnanda um að hann hafi einn skipstjóra í Bolungarvík átt að fá allt aðra og miklu hærri skiptaprósentu en aðrir skipstjórar á sambærilegum bátum, enda á hún ekki við nokkur rök að styðjast. Þá skori stefndi á stefnanda að leggja fram gögn til stuðnings þeirri fullyrðingu að algengur skiptahlutur á sambærilegum bátum í Bolungarvík hafi verið þannig að skipstjóri fengi 12% af aflaverðmæti og háseti 10%. Stefna málsins verði ekki skilin á annan veg en þann að stefnandi byggi málatilbúnað sinn m.a. á þessari órökstuddu fullyrðingu. Staðreyndin sé sú að aldrei hafi verið samið við stefnanda um að hann fengi 12% af aflaverðmæti heldur átti hann að fá sambærilegan hlut og viðgengst hjá öðrum útgerðum í Bolungarvík á sams konar eða sambærilegum bátum. Við þetta hafi stefndi staðið og ef eitthvað var hafi stefnandi fengið ívið hærra skiptahlutfall en almennt viðgekkst, þar sem fyrirliggjandi gögn sýni að stefnandi fékk að meðaltali 8,93% í sinn hlut af aflaverðmæti bátsins á árinu 2008 og 8,05% á árunum 2009–2012. Til stuðnings kröfu sinni um 12% skiptahlut af aflaverðmæti bátsins vísar stefnandi m.a. til þess að hann hafi fengið 12% skiptahlut greiddan í maí 2010. Hið rétta sé að hann fékk í þessum mánuði að meðaltali 11,87% skiptahlut af aflaverðmæti bátsins en ástæða þess var sú að þá var báturinn m.a. á grásleppuveiðum og þá sé skiptahlutur skipverja, sem oft eru þrír, mun hærri, eða 12,33% með orlofi. Þá bendir stefndi á að það eina sem stefnandi leggi fram til sönnunar því að hann hafi átt að fá 12% skiptahlut af aflaverðmæti séu yfirlýsingar þriggja einstaklinga um að þeir hafi heyrt stefnanda sjálfan hafa orð á því á fundi sjómanna í Verkalýðs- og sjómannafélagi Bolungarvíkur í september 2011. Fráleitt sé að halda því fram að slíkar einhliða yfirlýsingar stefnanda á fundi hafi eitthvert sönnunargildi og hefði stefnandi getað nefnt hvaða skiptaprósentu sem er. Stefndi segir það vera rétt sem stefnandi heldur fram í stefnu að ekki hafi verið gerður við hann skriflegur ráðningarsamningur eins og skylt sé samkvæmt 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Dómafordæmi séu fyrir því að vinnuveitandi beri hallann af því að hafa ekki gert skriflegan ráðningarsamning ef ekki tekst að sanna hver hin umsömdu launakjör voru. Þegar lagt er mat á sönnun þess um hvaða kjör var samið við stefnda við upphaf ráðningar hans á árinu 2007 vegur hvað þyngst að mati stefnda þær upplýsingar sem tiltækar eru um hvað aðrir skipstjórar á sambærilegum bátum í Bolungarvík höfðu á þessum tíma. Engin ástæða er til að ætla eða halda því fram að stefnandi hafi átt að fá eitthvað allt annað og miklu meira en aðrir skipstjórar á sambærilegum bátum á þessum tíma. Þá skipti ekki síður miklu máli sú staðreynd að stefnandi gerði aldrei á starfstíma sínum athugasemd við laun sín þrátt fyrir að hann fengi launaseðil um hver mánaðamót þar sem laun hans fyrir næstliðinn mánuð voru tilgreind. Eins og sjá má af dómskjölum voru heildarlaun stefnanda hjá stefnda á tímabilinu 1. janúar 2008 til og með 30. apríl 2012, samtals 31.911.154 krónur. Samkvæmt stefnu telur stefnandi að laun hans á fyrrgreindu tímabili hafi verið vantalin um tæpar 27 milljónir króna og þannig hafi hann fengið rétt rúman helming þeirra launa sem honum bar að fá. Telur stefndi ósennilegt að stefnandi hefði látið hjá líða að gera athugasemdir við launin ef hann hefur einungis verið að fá greidd rúmlegan helming þeirra launa sem hann taldi sig hafa samið um. Slíkt hefði ekki getað farið framhjá stefnanda en hann gerði aldrei á starfstíma sínum hjá stefnda athugasemdir við launaútreikninga né kallaði hann eftir upplýsingum um aflaverðmæti bátsins. Gera verður ráð fyrir því að stefnandi, sem skipstjóri bátsins, hafi mátt gera sér grein fyrir því við lok hverrar veiðiferðar hvert aflaverðmæti bátsins hafi verið. Þrátt fyrir það kallaði stefnandi aldrei eftir upplýsingum um aflaverðmæti bátsins né gerði athugasemdir við launin. Ef svo ólíklega vildi til að talið verði að stefnda hafi ekki tekist að sanna að umsamin laun stefnanda hafi verið í samræmi við það sem hann fékk greitt og að stefndi eigi að bera hallann af því að slík sönnun hafi ekki tekist, telur stefndi engu að síður að sýkna eigi hann af öllum kröfum stefnanda í málinu vegna tómlætis og aðgerðarleysis stefnanda. Það sé með slíkum ólíkindum að ekki verði annað séð en að meint krafa stefnanda sé niður fallin af þeim sökum. Gera verður þá kröfu til þess sem telur sig vanhaldinn í launum að hann geri án tafar athugasemdir. Slíku var ekki fyrir að fara í tilviki stefnanda heldur móttók stefnandi launin og launauppgjör í fimm ár án þess að gera nokkurn tímann athugasemdir við launin eða mánaðarleg launauppgjör. Tómlæti og aðgerðarleysi stefnanda sé með ólíkindum, ekki síst þegar það er haft í huga að hann var skipstjóri bátsins og var fullkunnugt um afla eftir hverja veiðiferð og aflaverðmæti. Mikilvægt sé einnig að hafa í huga að stefnandi er að tala um tæpan helming þeirra launa sem hann taldi sig eiga rétt á. Fjölmörg dómafordæmi séu fyrir því að slíkt tómlæti og aðgæsluleysi til margra ára valdi því að meint krafa falli niður af þeim sökum. Stefnandi gerði engan reka að því að gera stefnda viðvart um tilvist hinnar meintu kröfu fyrr en í júlí 2013, tæpum sex árum eftir að hann hóf störf hjá stefnda. Stefndi krefst sýknu af kröfu stefnanda um að viðurkennt verði sjóveð fyrir kröfum stefnanda í bátnum Gunnari Leós ÍS-112. Stefnandi vísar í stefnu til 1. mgr. 197. gr. siglingalaga nr. 34/1985 þessari kröfu til stuðnings svo og til langrar og athugasemdalausrar dómvenju á þessu sviði. Þessi krafa á sér hins vegar ekki lagastoð og vísar stefndi í því sambandi til 201. gr. siglingalaga þar sem fram kemur að sjóveðréttur fyrnist ef honum er ekki fylgt eftir með lögsókn innan eins árs frá því að krafan stofnaðist. Mál þetta var höfðað í júní 2014 en þá var löngu liðinn sá ársfrestur sem kveðið er á um í fyrrgreindri 201. gr. siglingalaga og því er mögulegur sjóveðréttur löngu fyrndur. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda um sýknu krefst hann þess til vara að krafa stefnanda verði verulega lækkuð. Stefndi bendir fyrir það fyrsta á að stór hluti þeirrar kröfu sem sett er fram af hálfu stefnanda í málinu sé fyrndur. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda er almennur fyrningarfrestur kröfuréttinda fjögur ár. Í 1. mgr. 2. gr. sömu laga kemur fram að fyrningarfrestur kröfu reiknist frá þeim degi sem kröfuhafi gat fyrst átt rétt til efnda og í 2. mgr. 2. gr. laganna kemur fram að fyrningarfrestur krafna sem stofnast vegna vanefnda reiknast frá þeim degi sem samningurinn var vanefndur. Samkvæmt 15. gr. laganna verður fyrningu slitið með málssókn kröfuhafans á hendur skuldara til að fá dóm fyrir kröfunni eða þegar krafist er skuldajafnaðar fyrir dómi. Dómkrafa stefnanda miðist við að krafa hans hafi fallið í gjalddaga miðað við hver mánaðamót, þ.e. við útborgun launa í lok hvers mánaðar. Samkvæmt framansögðu sé ljóst að krafa stefnanda um vangoldin laun sem féll í gjalddaga frá 1. janúar 2008 til og með 1. júní 2010 sé fyrnd, því að fyrningu var ekki slitið fyrr en með málsókn stefnanda þegar stefna var birt stefnda 3. júní s.l. Ekki verður séð að stefnandi geti byggt á viðbótarfrestum 10. gr. laga nr. 150/2007, það er að hann hafi skort nauðsynlega vitneskju um kröfuna, þar sem upplýsingar um aflaverðmæti bátsins Gunnars Leós ÍS-112 hafi legið fyrir og hafi stefnanda verið í lófa lagið að óska eftir slíkum upplýsingum við lok hverrar veiðiferðar ef því væri að skipta. Þá vísar stefndi til þess að sölukostnaður vegna afla bátsins á árunum 2008-2012 hafi ekki verið 4% eins og miðað er við í dómkröfum stefnanda. Stefndi sendi lögmanni stefnanda upplýsingar um sölukostnað á árunum 2009-2012, en stefnandi kaus að horfa framhjá þessum upplýsingum. Hefðbundið sé að fastur sölukostnaður til fiskmarkaða sé 3% af aflaverðmæti, en því til viðbótar koma ýmis önnur viðbótargjöld tengd sölu aflans sem einnig koma til frádráttar aflaverðmæti, s.s. móttöku- og vigtargjald, bryggjuþjónusta, íssala og kostnaður vegna slægingar, sem t.d. fellur alltaf til þegar um er að ræða steinbít. Fyrirliggjandi gögn gefi til kynna að sölukostnaður aflans á árunum 2008–2012 hafi að meðaltali verið 5,69% af aflaverðmæti. Kostnaður sé misjafn milli einstakra veiðiferða og því fráleitt að miða við 4% jafnan sölukostnað. Krafa um lækkun á dómkröfum byggist þannig m.a. á því að eðlilegt sé að byggt verði á raunkostnaði varðandi sölukostnað aflans. Þá bendir stefndi á að dómkröfur stefnanda miðist við að hann hafi farið í allar veiðiferðir bátsins frá því í janúar 2008 til loka apríl 2012, að undanskildum þremur mánuðum, þ.e. ágúst 2008, júlí 2010 og júlí 2011. Ekkert tillit sé tekið til frítöku stefnanda þrátt fyrir að það liggi fyrir og sé óumdeilt að stefnandi fór ekki í allar veiðiferðir bátsins á fyrrgreindu tímabili. Látið er líta svo út sem hann hafi aldrei tekið sér frí eða launalaust leyfi í þessi rúm fjögur ár. Stefndi hefur lagt fram upplýsingar um frítöku stefnanda á fyrrgreindu tímabili og er fráleitt að stefnandi geti gert kröfu um laun vegna þeirra veiðiferða sem hann er ekki um borð vegna frítöku sinnar. Brúttóaflaverðmætið vegna þessara veiðiferða eru rúmar 40 milljónir króna. Gerir stefndi kröfu um lækkun vegna aflaverðmætis í þeim veiðiferðum sem farnar voru á fyrrgreindu tímabili meðan stefnandi var í launalausu leyfi. Stefndi mótmælir kröfu stefnanda um greiðslu á 8% mótframlagi atvinnurekanda í lífeyrissjóð. Stefnandi geti ekki átt aðild að slíkri kröfu, einungis viðkomandi lífeyrissjóður ef því er að skipta. Annað kann mögulega að eiga við varðandi töpuð lífeyrisréttindi, verði talið að laun stefnanda hafi að einhverju leyti verið vangreidd. Þá þyrfti stefnandi að láta reikna út töpuð lífeyrisréttindi miðað við þau laun sem hann telur vangreidd en það hafi hann ekki gert. Stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda og vísar m.a. til þess að hluti vaxtakröfu stefnanda sé fyrndur þar sem vextir fyrnist á fjórum árum, sbr. lög nr. 150/2007. Þá bendir stefndi á að krafa stefnanda hafi í raun fyrst legið fyrir við þingfestingu málsins í héraði. Ljóst sé að stefnandi geti aldrei krafist dráttarvaxta fyrr en í fyrsta lagi frá þingfestingu málsins. Loks gerir stefndi í aðal- og varakröfu sinni kröfu um málskostnað úr hendi stefnanda og byggir kröfu sína á ákvæðum 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Varðandi lagarök þá vísar stefndi m.a. til ákvæða sjómannalaga nr. 35/1985, m.a. til 6., 27. og 32. laganna. Þá vísar hann til 197. og 201. gr. siglingalaga nr. 34/1985 svo og til ákvæða laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, einkum til 2., 3., 10. og 15. gr. laganna. Þá vísar stefndi einnig til ákvæða laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum til III. kafla laganna og ólögfestra meginreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og um efndir loforða. Loks er vísað til almennra reglna kröfuréttarins um réttaráhrif tómlætis og aðgerðarleysis af hálfu kröfueiganda. Forsendur og niðurstaða                 Stefnandi byggir málsókn sín á því að stefndi hafi vangreitt honum laun á tímabilinu 2008 til 2012 þegar hann starfaði sem skipstjóri á bát stefnda, Gunnari Leós ÍS-112. Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu af kröfum stefnanda en til vara að þær verði stórlega lækkaðar. Við upphaf aðalmeðferðar lagði stefnandi fram varakröfu ásamt útreikningum hennar og er ekki tölulegur ágreiningur milli aðila um þá kröfu. Lýsti lögmaður stefnda því yfir í málflutningi að eftir að stefnandi setti varakröfuna fram byggi stefndi ekki lengur á því að málatilbúnaði stefnanda sé svo ábótavant að frávísun varði. Ágreiningur aðila varðar það hver laun stefnanda hafi átt að vera. Stefnandi byggir kröfu sína á því að samið hafi verið um að laun miðuðust við 12% af aflaverðmæti að teknu tilliti til lögmætra frádráttarliða, auk orlofs. Styður hann kröfu sína þeim rökum að 12% skiptahlutur hafi verið algengur á sambærilegum bátum í Bolungarvík á þessum tíma. Þá byggir hann kröfu sína á því að hluturinn hafi verið sá sami allan ráðningartímann. Stefndi byggir hins vegar á því að samið hafi verið um að stefnandi hefði sambærileg laun og tíðkuðust á sambærilegum bátum í Bolungarvík á þessum tíma sem hafi verið 7,7 til 8%. Óumdeilt er að stefnandi var við störf hjá stefnda sem skipstjóri á Gunnari Leós ÍS-112 frá því haustið 2007 þar til á árinu 2012 og að á þeim tíma var ekki í gildi kjarasamningur sem náði til stefnanda. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 skal útgerðarmaður sjá um að gerðir séu skriflegir ráðningarsamningar við skipverja og skal þar m.a. kveðið á um umsamið kaup. Í 42. gr. laganna er þetta áréttað hvað varðar skipstjóra og sérstaklega kveðið á um að þar skuli tilgreina ráðningarkjör hans. Einnig er óumdeilt að ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda vegna starfa hans hjá stefnda í umrætt sinn. Í samræmi við dómafordæmi verður stefndi því að bera hallann af sönnunarskorti varðandi það um hvaða kjör samið var á milli málsaðila. Framburður stefnanda og fyrirsvarsmanns stefnda fyrir dómi var samhljóða að því leyti að þeir sögðu báðir að þeir hafi rætt saman haustið 2007 þegar stefnandi var ráðinn í starfið og þá rætt um launakjör. Sagði stefnandi að þau hafi verið ákveðin í samræmi við kjör annarra á sambærilegum bátum í Bolungarvík á þessum tíma, 12% af aflaverðmæti auk orlofs. Fyrirsvarsmaður stefnda sagði hins vegar að einungis hafi verið rætt um að stefnandi fengi sömu laun og aðrir sem þá voru í sömu stöðu á sambærilegum bátum sem væru að veiða á línu, í Bolungarvík, en ekki hafi verið rætt um prósentutölu. Þá bera framlagðir launaseðlar stefnanda ekki með sér við hvaða prósentutölu var miðað og af þeim útreikningum sem stefnandi hefur lagt fram má ráða að ekki hafi alltaf verið miðað við sömu prósentutöluna. Fyrirsvarsmaður stefnda gat litlar skýringar gefið á því fyrir dómi hvernig laun stefnanda voru reiknuð út og vísaði á Jón Þorgeir Einarsson endurskoðanda sem sá um launaútreikninga fyrir stefnda. Hann kvaðst hafa gefið Jóni Þorgeiri þau fyrirmæli að stefnandi hafi átt að fá sambærileg laun og aðrir á sambærilegum bátum en ekki nefnt skiptaprósentu við hann. Í fyrirliggjandi yfirlýsingum vitnanna Hagbarðar Marinóssonar og Snorra Harðarsonar, auk yfirlýsingar Bjarka Friðbergssonar, sem allar eru orðrétt samhljóða, kemur fram að þeir hafi verið á fundi í Bolungarvík í byrjun september 2011 þar sem m.a. hafi verið rætt um nýja samninga útgerðarmanna við smábátasjómenn. Í yfirlýsingunni segir m.a.: „Á fundinum varð ég vitni að því er [stefnandi] upplýsti um að hann gæti ekki samþykkt samninginn þar sem hann hafi verið ráðinn á 12% skiptahlut á Gunnari Leós og fyrirhuguð drög að samningi kváðu á um lakari skiptahlut.“ Stefnandi styður kröfu sína við framangreindar yfirlýsingar en vitnin Hagbarður og Snorri staðfestu sínar yfirlýsingar fyrir dómi. Hagbarður sagði fundinn hafa verið haldinn í tilefni að fyrirhuguðum kjarasamningum. Kvaðst hann minnast þess að stefnandi hafi sagt að hann ætlaði ekki að vera með og að hann væri með 12% skiptahlut en samningurinn hefði verið miklu lægri. Þá sagði vitnið að árið 2007, og fyrir þann tíma, hafi algengur hlutur skipstjóra verið 12% og hlutur háseta 10%. Taldi vitnið að seint á árinu 2008 eða árið 2009 hafi hlutur verið lækkaður í 10% og 8%. Á fundinum 2011 hafi líklega verið talað um að lækka hlutina í 8% og 6%. Þá kvaðst hann aldrei hafa heyrt um að greiddur væri síbreytilegur hlutur á milli mánaða og taldi að venjulega hefðu hlutir verið lækkaðir einhliða af útgerð. Vitnið Einar Jón Snorrason kvaðst hafa verið á Gunnari Leós árið 2007 og þá hafi honum verið sagt að háseti væri með 10% en skipstjóri 12% og hafi þetta verið þeir skiptahlutir sem þá voru greiddir í Bolungarvík. Stefnandi byggir á framangreindum framburði Hagbarðar, Snorra og Einars. Einnig byggir hann á framburði Svavars Geirs Ævarssonar, sem þá var háseti á Gunnari Leós og leysti stefnanda af sem skipstjóri, en hann sagði að hlutur skipstjóra hafi árið 2007 verið 12% og háseta 10% og sem sé það sama og var þá á öðrum bátum frá Bolungarvík. Árið 2007 hafi hann verið nýhættur á Sirrý og þar hafi verið sama prósentutala. Hann kvaðst hafa farið í plássið út af þessum hlut og hafi fyrirsvarsmaður stefnanda talað um að hluturinn væri sá sami og á hinum bátunum. Ekki hafi verið gerður við hann skriflegur ráðningarsamningur og hluturinn hafi ekki átt að lækka. Aðspurður sagði hann að þeir hefðu getað séð hvert verðmæti aflans var þegar þeir vildu. Þá byggir stefnandi á framlögðum launaseðlum vitnisins Snorra ásamt sundurliðun á aflaverðmæti vegna apríl 2008, janúar 2009 og júlí 2009. Samkvæmt þessum launaseðlum var skiptahlutur 10% og 12% í apríl 2008 en 8% og 10% í janúar 2009 og júlí 2009. Vitnið kvaðst hafa ýmist verið skipstjóri eða háseti á þessum tíma og hafi skiptahlutur þá farið lækkandi frá því að hafa verið 12% fyrir skipstjóra 2007. Nýir samningar hafi verið gerðir við sjómenn þegar hlutirnir voru lækkaðir. Loks byggir stefnandi á yfirlýsingu Verðlagsstofu skiptaverðs í framlögðum tölvupósti, dagsettum 30. ágúst 2013, þar sem fram kemur að skiptakjör hafi áður en kjarasamningurinn tók gildi, 1. september 2012, rokkað frá 7% upp í 12% af aflaverðmæti. Vitnið Jón Þorgeir sá um útreikning launa fyrir stefnda á því tímabili sem hér er deilt um. Hann kvaðst fyrir dómi hafa fengið sín fyrirmæli um útreikning launa frá fyrirsvarsmanni stefnda og hafi skiptahlutur átt að vera sá sami og á öðrum bátum en hann hafi einnig séð um útreikning launa fyrir fleiri útgerðir. Sami háttur hafi verið hafður á við útreikning launa hjá öllum sem seldu afla á markaði. Hlutur stefnanda á árinu 2008 hafi líklega verið 8% en á einhverju tímabili lækkað í 7,7%, í báðum tilfellum með orlofi. Frá skiptahlut hafi verið dregin sölukostnaður, umboðslaun sem yfirleitt voru 3% af aflaverðmæti, þjónustugjöld, móttökugjöld og slæging. Þá lagði stefndi fram tvo kjarasamninga þar sem samið var um lægri skiptaprósentu en 12%, og yfirlýsingar Jakobs Valgeirs Flosasonar, f.h. Völusteins ehf. og Jakobs Valgeirs ehf., Guðmundar Einarssonar og Jóns Þorgeirs Einarssonar, f.h. Blakkness ehf., og Runólfs K. Péturssonar, f.h. Sigga Bjartar ehf. Jón Þorgeir og Jakob Valgeir staðfestu yfirlýsingar sínar við aðalmeðferð málsins. Einnig kom fram hjá Jakobi Valgeiri að áður hefði hlutur skipstjóra verið 12% en mundi ekki hvenær. Hluturinn hafi farið lækkandi og m.a. verið 10% árið 2011 en hlutur hefði almennt verði hærri hjá honum þar sem hann hafi greitt eftir verðlagsstofuverði. Í öllum framangreindum yfirlýsingum var því haldið fram að almennt hafi skiptahlutur verið lægri en haldið er fram af hálfu stefnanda en engri þeirra var tilgreindur sá skiptahlutur sem var við líði árið 2007 og í ársbyrjun 2008. Þá voru framangreindir kjarasamningar gerðir 2009 og 2012. Eins og rakið hefur verið ber stefndi sönnunarbyrði um það hvert efni ráðningarsamnings stefnanda hafi verið þar sem vanrækt var að gera skriflegan samning. Framangreind gögn sem lögð hafa verið fram af hálfu stefnanda styðja málatilbúnað hans um að miða hafi átt við 12% af aflaverðmæti. Þau gögn sem stefndi byggir á ná ekki aftur til ársins 2007 þegar stefnandi var ráðinn í starfið. Þá telur dómurinn að framburður Jóns Þorgeirs hafi ekkert gildi til sönnunar á því um hvað var samið milli stefnanda og stefnda en fyrir liggur, samkvæmt framburði hans, að hann byggði útreikning launa á upplýsingum frá fyrirsvarsmanni stefnda. Með vísan til framangreinds telur dómurinn því að stefndi hafi á engan hátt fært fram gögn því til sönnunar að samið hafi verið við stefnanda um annan skiptahlut en stefnandi heldur fram og hefur fært fram rök fyrir. Er það því niðurstaða dómsins að stefndi hafi ekki hnekkt staðhæfingu stefnanda um að samið hafi verið um 12% skiptahlut.                 Óumdeilt er að stefnanda var sagt upp störfum á árinu 2012, hann hætti störfum í ágúst það ár og fékk greidd laun í uppsagnarfresti, til loka október 2012. Stefna málsins var birt fyrir stefnda 3. júní 2014 og málið þingfest 18. júní 2014. Í stefnu er á því byggt að stefnandi hafi nokkru eftir að honum var sagt upp störfum ákveðið að sannreyna hvort greidd laun hafi verið í samræmi við það sem um var samið. Hafi hann fyrst reynt að fá upplýsingar frá fiskmarkaði um aflaverðmæti á því tímabili sem hann var við störf hjá stefnda. Þau gögn hafi hann hins vegar ekki fengið fyrr en í júlí 2013 og þá frá stefnda. Byggir stefnandi málatilbúnað sinn á því að krafa hans hafi stofnast þá. Það var fyrst með bréfi dagsettu 24. október 2013 sem stefnandi krafði stefnda um vangoldin laun. Þá var liðið rúmlega ár frá því að stefnandi hætti störfum, um sex ár frá því að hann hóf störf hjá stefnda og tæp sex ár síðan honum voru greidd elstu launin sem hann telur vangreidd. Stefnandi sagði fyrir dómi að hann hafi fyrst kvartað undan launum og skiptaprósentu við vitnið Jón Þorgeir og hafi það verið gert munnlega, líklega 2011. Vitnið Jón Þorgeir kvaðst fyrir dómi kannast við að hafa rætt við stefnanda vegna launa hans á meðan hann starfaði hjá stefnda en sagði hann aldrei hafa gert athugasemd við skiptaprósentu. Þá liggur ekkert fyrir um að stefnandi hafi gert fyrirvara við launaútreikninga. Með vísan til framangreinds verður að telja ósannað að stefnandi hafi gert athugasemd við fjárhæð launa fyrr en í október 2013. Á launaseðlum stefnanda kom fram fjárhæð launa og orlof, sem greitt var ofan á laun, en ekki komu þar fram nánari upplýsingar um það hver skiptahlutur væri, aflaverðmæti, eða hvaða kostnaður væri dreginn frá söluverði aflans við útreikning skiptahlutar. Jafnvel þótt telja megi að launaseðlar hafi samkvæmt þessu gefið takmarkaðar upplýsingar var það einnig tilefni fyrir stefnanda til að kanna grundvöll uppgjörsins strax í upphafi starfssambandsins eftir að honum fóru að berast launaseðlar. Gat hann ekki látið það vera átölulaust hvernig staðið var að uppgjöri. Verður ekki á það fallist að eitthvað sé fram komið sem réttlætir þann drátt sem varð á því að stefnandi hæfist handa við að kanna hvort launin hafi verið í samræmi við það sem um var samið þar til eftir að hann hætti störfum hjá stefnda eða að sá dráttur réttlætist af því að erfitt hafi reynst að fá aðgang að gögnum. Er því fallist á þá málsvörn stefnda að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti með því að gera ekki fyrr reka að því að halda fram ætlaðri kröfu sinni. Þegar af þeirri ástæðu er það niðurstaða dómsins að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Af hálfu stefnanda flutti málið Ólafur Páll Vignisson hdl. og af hálfu stefnda flutti málið Björn Jóhannesson hrl. Dóm þennan kveður upp Sigríður Elsa Kjartansdóttir dómstjóri. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Fiskihóll ehf., er sýkn af öllum kröfum stefnanda, Sveinbjörns Ragnarssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 193/2015
Lífeyrissjóður Lífeyrisréttur Kröfugerð Sakarefni Lögvarðir hagsmunir Frávísun frá héraðsdómi
Í ársbyrjun 1997 var lífeyrissjóðnum L skipt upp í tvær fjárhagslega sjálfstæðar deildir, A-deild og B-deild. Í desember það ár kaus Þ að greiða framvegis iðgjöld til A-deildar, en lífeyrisréttindin sem hann hafði áður áunnið sér stóðu á hinn bóginn eftir í B-deild. Í málinu krafðist Þ viðurkenningar á því að mánaðarlaun til viðmiðunar við útreikning á lífeyrisrétti hans úr B-deild L hefði í nóvember 2013 numið fjárhæð mánaðarlauna fyrir fullt starf hans þann mánuð. Reisti hann kröfu sína á því að hann ætti samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins rétt á að velja að lífeyrir sinn úr B-deildinni tæki þegar til kæmi mið af launum fyrir sama starf og hann hafði gegnt þegar iðgjöld hefðu verið greidd vegna hans til þeirrar deildar, en samkvæmt vottorði vinnuveitanda hans var starfið það sama og hann hefði gegnt frá árinu 1996. Taldi Þ að skilyrði 1. mgr. 74. gr. samþykkta fyrir L um að slíkur valréttur væri aðeins á hendi þeirra, sem hæfu töku lífeyris úr B-deild sjóðsins í beinu framhaldi af starfi „sem greitt er af til deildarinnar til þess tíma“, ætti ekki stoð í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 1/1997 og væri L því óheimilt að neita honum um þetta val. Í dómi Hæstaréttar kom fram að valrétturinn samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laganna væri veittur sjóðfélögum í L sem hæfu töku lífeyris í beinu framhaldi af starfi. Hvorki við uppsögu dóms þessa né við höfðun málsins hefði Þ fullnægt þessu frumskilyrði til að geta notið þessa valréttar, enda lægi ekki annað fyrir en að hann gegndi enn því starfi sem hann tengdi þennan ætlaða rétt sinn við og væri að svo komnu alls óvíst hvort hann myndi enn gera það þegar hann kynni að öðru leyti að öðlast rétt til að hefja töku lífeyris. Hefði Þ lagt málið fyrir dómstóla í þeim búningi að í raun væri borin upp við þá lögspurning sem andstæð væri meginreglu 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá hefði Þ ekki lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr kröfu sinni enda væri ekki komið að því að ákveða þyrfti lífeyri honum til handa. Var málinu því af sjálfsdáðum vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. mars 2015 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þess að viðurkennt verði að viðmiðunarlaun til útreiknings á mánaðarlegum lífeyrisrétti hans í B-deild stefnda hafi verið 596.761 króna í nóvember 2013. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. október 2014. Mál þetta, sem dómtekið var 2. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Þórólfi Antonssyni (kt. [...]), Bergþórugötu 31, Reykjavík, gegn Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins (kt. [...]), Engjateigi 11, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu þann 7. febrúar 2014.                  Dómkröfur stefnanda eru, að ákvörðun stefnda um lífeyrisrétt stefnanda í B-deild í október 2007 verði ógilt og viðurkennt verði að viðmiðunarlaun til útreiknings mánaðarlegs lífeyrisréttar stefnanda í B-deild stefnda hafi verið 596.761 króna í nóvembermánuði 2013.  Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað með tilliti til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað.                 Ágreiningsefni og málsatvik                 Stefnandi hefur starfað sem fiskifræðingur hjá Veiðimálastofnun síðan árið 1988 og starfar þar enn. Þennan tíma hefur hann verið virkur sjóðfélagi stefnda. Stefnandi átti aðild að B-deild stefnda allt þar til henni var lokað fyrir nýja sjóðfélaga um áramót 1996–1997. Upp frá því hefur stefndi rekið tvær deildir samhliða, B-deild og A-deild. Stefnanda, eins og öllum starfsmönnum ríkisins sem tilheyrðu B-deild um áramótin 1996–1997, var gefinn kostur á að velja um það fyrir 1. desember 1997 hvorri deild hann vildi framvegis eiga aðild að. Til að kynna sér málið fékk stefnandi eins og aðrir þáverandi sjóðfélagar sendan kynningarbækling heim frá stefnda, sem ætlað var að skýra helstu reglur hvorrar deildar um sig sem gætu haft áhrif á val sjóðfélaga. Stefnandi kynnti sér málið og tók þá ákvörðun að eiga framvegis aðild að A-deild sjóðsins. Þann 10. október 2007 fékk stefnandi sent yfirlit frá stefnda um B-deildar inneign sína. Þar kemur fram hvaða viðmiðunarlaun yrðu lögð til grundvallar lífeyris- réttindum hans úr B-deild. Samkvæmt því yrði lífeyrir hans reiknaður af þeim launum sem síðast var greitt af til B-deildar auk meðalhækkunar launa opinberra starfsmanna samkvæmt útreikningum Hagstofu Íslands. Viðmiðunarlaunafjárhæð sú er skilgreind var í bréfinu nam 304.951 krónu. Stefnandi gat ekki fallist á þessa afstöðu og sendi stefnda bréf þann 16. október 2007, þar sem hann mótmælti forsendum útreikninganna og rakti að raunlaun hans á þeim degi næmu 473.741 krónu sem miða bæri við, sbr. m.a. 74. gr. samþykkta stefnda. Stefndi svaraði með bréfi, dags 22. október 2007, þar sem kröfu stefnanda var hafnað þar sem sjóðurinn liti svo á að ekki væri lagaheimild fyrir henni og var vísað til 24. gr. laga um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins nr. 1/1997. Jafnframt vísaði stefndi til þess að hin svokallaða eftirmannsregla taki aðeins til sjóðfélaga sem hefji töku lífeyris í beinu framhaldi af starfi, sbr. 74. gr. samþykkta stefnda. Vísaði stefndi til þess að ákvæði þetta næði ekki yfir réttindi sjóðfélaga sem ekki væru virkir greiðendur í B-deild við upphaf lífeyristöku. Byggði stefndi afstöðu sína á því að rétturinn í B-deild slitni úr tengslum við laun sem greidd séu fyrir viðkomandi starf eftir að hætt er að greiða til B-deildar. Því væri ekki lagaheimild til að miða lífeyrisrétt stefnanda í B-deild við dagvinnulaun stefnanda eins og þau voru í október 2007 þ.e. á þeim tíma sem bréfaskipti málsaðila áttu sér stað. Stefnandi leitaði til stjórnar Bandalags háskólamanna með bréfi dags 12. nóvember 2007 og óskaði eftir að bandalagið skoðaði málið fyrir hann. Var honum bent á að leggja málið fyrir stjórn stefnda sem hann og gerði með bréfi dags. 10. mars 2008. Í því bréfi skoraði stefnandi á stjórn stefnda að úrskurða í málinu um það hvort B-deildar réttindi hans bæri ekki að reikna út frá hæstu grunnlaunum sem stefnandi hefði haft um starfsævina. Um ári síðar eða 13. febrúar 2009 barst svar frá stjórn stefnda þar kynnt var að erindi stefnanda hafi verið synjað í atkvæðagreiðslu í stjórn. Í kjölfarið leitaði stefnandi til stjórnar Félags íslenskra náttúrufræðinga (FÍN) og fór fram á að félagið myndi kanna með ítarlegum hætti hvort bera ætti ágreining hans undir dómstóla. Af hálfu félagsins var ákveðið að afla lögfræðilegs álits til að greina réttarstöðu þeirra sem völdu á sínum tíma milli A-deildar og B-deildar stefnda. Niðurstaða þeirrar álitsgerðar varð sú að 74. gr. samþykkta stefnda sem kvæði á um að einungis þeir sem greiddu í B-deild sjóðsins við upphaf töku lífeyris gætu miðað við eftirmannsregluna, ætti sér ekki fullnægjandi lagastoð í 35. gr. laga nr. 1/1997. Stefnda var í kjölfarið sent bréf þann 21. mars 2013, þar sem þess var krafist að stefndi endurskoðaði afstöðu sína og viðurkenndi að stefnandi ætti rétt til lífeyris- greiðslna miðað við svokallaða eftirmannsreglu. Þann 14. ágúst 2013 barst bréf frá stefnda þar sem greint er frá því að málið hafi verið tekið fyrir á fundi stjórnar stefnda 13. maí 2013 þar sem farið var yfir málið og stjórnin komist að þeirri niðurstöðu að hafna öllum kröfum stefnanda með vísan til þess að 35. gr. laga nr. 1/1997 ætti ekki við um aðra en virka greiðendur í B-deild. Stefnandi fellst ekki á þessi sjónarmið stefnda og því var mál þetta höfðað.                 Málsástæður og lagarök stefnanda                 Krafist er ógildingar á ákvörðun stefnda dags 22. október 2007 sem staðfest hafi verið af stjórn stefnda 13. febrúar 2009. Í kröfunni felist að viðurkennt verði að skilyrði 74. gr. samþykkta stefnda um að sjóðsfélagar þurfi að hafa verið virkir greiðendur í B-deild við upphaf töku lífeyris til að fá að njóta réttar til að ákveða að lífeyrir þeirra fylgi breytingum á þeim launum, sem á hverjum tíma séu greidd fyrir það starf sem þeir gegndu síðast, sé óskuldbindandi fyrir stefnanda. Fjárkrafa stefnanda byggi á útreikningi Bjarna Guðmundssonar tryggingarstærðfræðings. Útreikningar byggi á áunnu hlutfalli lífeyrisréttar hans í B-deild og síðustu greiddu launum til B-deildar, sbr. bréf dags 10. október 2007. Réttindahlutfall stefnanda sé 17,596%. Mánaðarlaun stefnanda fyrir fullt starf í dagvinnu í nóvembermánuði 2013 hafi verið 596.761 króna. Mánaðarlegur eftirlauna- og örorkulífeyrisréttur stefnanda í nóvembermánuði 2013 sé fenginn með því að margfalda laun stefnanda, 596.761 krónu, með áunnu réttindahlutfalli hans í B-deild, 17,596, er geri alls 105.006 krónur. Stefnandi byggi á því að stefnda sé ekki stætt á að miða lífeyrisrétt stefnanda við laun hans 31. desember 1997 með vísan til 74. gr. samþykkta stefnda. Það ákvæði eigi ekki stoð í ákvæðum laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Í 74. gr. samþykkta stefnda sé bætt við efnislegu skilyrði um rétt til að njóta eftirmannsreglu sem ekki sé að finna í 35. gr. laga um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Ákvæði 35. gr., sem sé heimildarákvæði 74. gr. samþykkta stefnda, sé eftirfarandi: „Sjóðfélagar, sem hefja töku lífeyris í beinu framhaldi af starfi og þeir sem fá lífeyrisgreiðslur úr sjóðnum við gildistöku laga þessara, geta, þrátt fyrir ákvæði 3. mgr. 24. gr. laganna og 1. mgr. 34. gr. laga nr. 141/1996, valið hvort lífeyrisgreiðslur til þeirra breytist til samræmis við breytingar sem verða á launum er á hverjum tíma eru greidd fyrir það starf sem þeir gegndu síðast, eða eftir atvikum við breytingar á launum fyrir hærra launað starf samkvæmt ákvæðum 6. mgr. 24. gr. og 1. eða 2. mgr. 28. gr. laganna, eða hvort þær skuli breytast samkvæmt ákvæðum 3. mgr. 24. gr. laganna. Setja skal nánari ákvæði í samþykktir sjóðsins um með hvaða hætti vali sjóðfélaga samkvæmt þessu verði háttað og innan hvaða tímamarka þeir skuli tilkynna sjóðnum um þessa ákvörðun.“ Ákvæði 74. gr. samþykkta stefnda sé eftirfarandi: ,,Þrátt fyrir ákvæði 72. greinar geta þeir, sem fengu lífeyri úr sjóðnum í desember 1996 eða hefja töku lífeyris úr B-deild sjóðsins í beinu framhaldi af starfi sem greitt er af til deildarinnar til þess tíma, ákveðið að í stað breytinga skv. 72. gr. fylgi lífeyririnn breytingum á þeim launum, sem á hverjum tíma eru greidd fyrir það starf sem þeir gegndu síðast eða upphaflegur lífeyrir er miðaður við með öðrum hætti skv. 55. gr. Val lífeyrisþega skv. þessu ákvæði tekur einnig til makalífeyrisréttar og er bindandi fyrir hann með sama hætti.“ Í ákvæði 35. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins um eftirmannsregluna sé ekki að finna það skilyrði sem sett sé í 74. gr. samþykkta stefnda um að til þess að sjóðfélagar fái að njóta eftirmannsreglunnar þurfi þeir að hafa verið virkir greiðendur í B-deild við upphaf töku lífeyris. Hvorki sé hægt að leiða af ákvæðinu né lögskýringagögnum að sjóðfélagar í þessu samhengi séu þeir einir sem séu virkir greiðendur til B-deildar fram að lífeyristöku. Með því að setja það skilyrði í 74. gr. samþykktar hafi stefndi skert réttindi stefnanda án lagaheimildar með þeim afleiðingum að hann hafi ekki val um hvort áunnin réttindi hans í B-deild sjóðsins skuli reiknast í samræmi við 24. gr. eða 35. gr. laga nr. 1/1997. Í 35. gr. sé að finna almenna reglu sem kveði á um réttindi allra sjóðfélaga og að stefndi hafi ekki heimild til að takmarka þau réttindi. Sé þar kveðið með skýrum hætti á um að setja skuli nánari ákvæði í samþykktir sjóðsins með hvaða hætti vali sjóðfélaga samkvæmt þessu skuli háttað og innan hvaða tímamarka þeim beri að tilkynna sjóðnum um ákvörðun sína.   Í ákvörðun stefnda, sem rökstudd hafi verið 22. október 2007, sé kynnt að réttindi þeirra sem ekki séu virkir greiðendur í B-deild við upphaf lífeyristöku taki mið af launum sem síðast hafi verið greitt af til B-deildar og taki breytingum frá þeim tíma til samræmis við meðalbreytingar sem verði á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu, sbr. b-lið 1. mgr. 56. gr. samþykkta stefnda. Þannig virðist stefndi leggja til grundvallar að sama regla eigi við um réttindi stefnanda í B-deild og þeirra sem eigi geymd réttindi hjá B-deildinni sem ekki greiði til stefnda þar sem þeir hafi látið af því starfi sem veitti þeim rétt til aðildar að stefnda, en séu ekki byrjaðir að taka lífeyri. Þetta ákvæði eigi ekki við um stefnanda þar sem hann hafi ekki hætt í starfi því sem veitti honum aðild að B-deild sjóðsins, hann sé enn í sama starfi og eigi virk réttindi í B-deild stefnda, þrátt fyrir að hann greiði nú til A-deildar. Réttindi hans séu því ekki „geymd“ enda sé samband stefnanda og lífeyrissjóðsins órofið. Umfjöllun í kynningarefni breyti ekki réttarstöðu stefnanda heldur gildi sett lög um þau efni.  Í tilefni af þeim grundvallarbreytingum sem gerðar hafi verið á stefnda með setningu laga nr. 1/1997 um skiptingu í tvær deildir hafi lögin falið í sér nokkur lagaskilaákvæði og tengd sérákvæði í IV. kafla laganna. Þannig hafi stjórn stefnda verið falið, með 35. gr. laga nr. 1/1997, að ákveða í samþykktum innan hvaða tímamarka sjóðfélagi skyldi tilkynna sjóðnum hvort hann kysi að lífeyrir hans færi samkvæmt eftirmannsreglunni. Nánari útfærslu á þessum tímamörkum sé að finna í 75.-78. gr. samþykkta stefnda. Stefnandi hafi í samræmi við tilmæli stefnda tekið ákvörðun um að réttindi hans myndu framvegis myndast í A-deild. Stefnandi hafi hins vegar ekki tekið ákvörðun um það að um réttindi hans í B-deild myndi fara samkvæmt 1. mgr. 56. gr. samþykkta stefnda við upphaf töku hans á lífeyri. Hann hafi aldrei verið inntur eftir slíkri ákvörðun enda sé hvorki í lögum nr. 1/1997 né í samþykktum stefnda kveðið á um að réttindi sjóðfélaga, sem hafi ákveðið að hætta greiðslum til B-deildar og greiða til A-deildar, skyldu reiknast á grundvelli 1. mgr. 56. gr., eins og um sé að ræða geymd réttindi starfsmanns sem látið hafi af störfum áður en til töku lífeyris komi. Engin heimild sé fyrir slíku, hvorki í lögum nr. 1/1997 né í samþykktum stefnda. Stjórn stefnda hafi í raun tekið sér lagasetningarvald. Stjórnin sé samkvæmt ákvæði 6. gr. laga nr. 1/1997 um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins skipuð átta mönnum, skipuðum af ráðherra, stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, stjórn Bandalags háskólamanna og stjórn Kennarasambands Íslands. Samkvæmt 7. gr. sömu laga setji stjórn sjóðsins honum samþykktir í samræmi við ákvæði þeirra laga og ákvæði annarra laga um lífeyrissjóði eftir því sem við eigi. Þær samþykktir verði að eiga sér stoð í lögum en sú sé ekki raunin í þessu tilviki. Stefnandi líti svo á að ofangreind ákvörðun stjórnar stefnda sé í andstöðu við meginreglu stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 um þrískiptingu ríkisvaldsins og að löggjafarvaldið skuli liggja hjá Alþingi. Þrátt fyrir að viðurkennt sé í íslenskri réttarframkvæmd að löggjafinn geti framselt hluta valds síns til handhafa framkvæmdavaldsins með skýrri lagaheimild til setningar reglugerða um afmörkuð efni telji stefnandi að löggjafanum sé óheimilt að framselja vald til stjórnar stefnda, sem þar að auki standi utan framkvæmdavalds, hvað þá heldur til að skerða áunnin lífeyrisréttindi manna umfram lagaheimildir. Stefndi hafi farið út fyrir lagaheimild sína og með því skert áunnin réttindi stefnanda verulega. Mikill munur sé á útreikningum á áunnum réttindum stefnanda í B-deild eftir því hvort þau séu reiknuð samkvæmt eftirmannsreglunni í 35. gr. laga nr. 1/1997 eða hvort tekið sé mið af þeim launum sem síðast hafi verið greitt af til deildarinnar sem síðan taki breytingum til samræmis við meðalbreytingar sem hafi orðið á föstum launum opinberra starfsmanna í samræmi við 24. gr. eins og stefndi byggi á. Útreikningar Bjarna Guðmundssonar tryggingastærðfræðings staðfesti þetta en samkvæmt þeim séu réttindi stefnanda 11.326.000 krónum lægri en þau sem hann ætti væri hann talinn njóta heimildar 35. gr. laga nr. 1/1997. Með ákvörðun sinni hafi stefndi skert stjórnarskrárvarinn rétt stefnanda, sbr. 72. gr. stjórnarskrár. Samkvæmt því sé eignarréttur friðhelgur, hann megi ekki skerða nema almenningsþörf krefji og til þess þurfi lagafyrirmæli. Engin almannaþörf knýi á um þá skerðingu er stefndi hafi haldið fram. Ákvæði 74. gr. samþykkta stefnda sé enn fremur í andstöðu við 1. mgr. 1. gr. laga nr. 1/1997, en þar segi að hlutverk sjóðsins sé að tryggja sjóðfélögum, eftirlifandi mökum þeirra og börnum lífeyri samkvæmt ákvæðum þessara laga. Byggt sé á lögum nr. 1/1997 um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, á 2. gr. og 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands. Krafa um málskostnað styðjist við 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun styðjist við lög nr. 50/1988.                 Málsástæður og lagrök stefnda                 Málavextir liggi fyrir, en gera þurfi þó grein fyrir aðdraganda þess að stefnandi hafi staðið frammi fyrir vali um að hætta að greiða til B-deildar og hefja greiðslur til A-deildar stefnda í nóvember 1997. Stefnandi hafi óskað eftir aðild að A-deild með umsókn dags 17. nóvember 1997. Síðustu greiðslur til B-deildar fyrir dagvinnu hafi verið í nóvember 1997 og hafi stefnandi hafið greiðslur til A-deildar í desember 1997. Með lögum nr. 141/1996 hafi verið gerðar verulegar breytingar á stefnda, Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Vegna umfangsins hafi lögin verið endurútgefin sem lög um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins nr. 1/1997. Breytingin hafi einkum falist í því að stofnuð hafi verið ný deild, A-deild LSR, og þangað greiði allir nýir sjóðfélagar. Eldra kerfi sé kallað B-deild LSR og hafi verið lokað fyrir nýjum launagreiðendum og sjóðfélögum í árslok 1996. Sjóðfélagar sem hafi verið greiðendur í sjóðinn hafi þurft að velja á milli þess að halda óbreytt áfram að ávinna sér réttindi í B-deild eða hefja greiðslur til A-deildar. Umfangsmiklar kynningar hafi átt sér stað á lagabreytingunum, fjölmennir fundir hafi verið haldnir um allt land og bæklingar sendir til allra sjóðfélaga. Eftir breytinguna starfi stefndi í tveimur fjárhagslega sjálfstæðum deildum, A-deild og B-deild, og skipti deildirnar með sér rekstrarkostnaði í hlutfalli við umfang hvorrar deildar í rekstri sjóðsins, sbr. 2. mgr. 1. gr. laga nr. 1/1997. Réttindi milli deildanna séu alfarið aðgreind og byggð upp með ólíkum hætti. Samkvæmt ákvæðum laganna leiki enginn vafi á því til hvaða deildar viðkomandi ákvæði vísi og því séu í lögunum tilgreindir sjóðfélagar án aðgreiningar milli deilda. Jafnframt séu sögulegar skýringar á þessu þar sem eldri lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins nr. 29/1963 hafi verið breytt með lögum nr. 141/1996 en þar sé aðeins rætt um sjóðfélaga. Deildirnar séu með aðgreint réttindakerfi og því taki eitt og sama lagaákvæðið ekki til beggja deildanna þegar komi að efnislegum réttindum. Því sé augljóst af samhengi efnisins í hverju lagaákvæði við hvaða sjóðfélaga sé átt hverju sinni. Réttindi í B-deild safnist upp sem prósenturéttindi og reiknist síðan við upphaf lífeyristöku sem hlutfall af viðmiðunarlaunum. Tvær reglur gildi um það með hvaða hætti lífeyrir taki breytingum eftir að lífeyristaka sé hafin. Meginreglan sé að lífeyrir hækki samkvæmt meðalbreytingum sem verði á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu, sbr. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 (meðaltalsregla). Hins vegar sé sérregla í 35. gr. laganna sem veiti þeim sjóðfélögum sem hefji töku lífeyris í beinu framhaldi af starfi val um að lífeyrisgreiðslur til þeirra breytist til samræmis við breytingar sem verði á launum sem á hverjum tíma séu greidd fyrir það starf sem sé til viðmiðunar á lífeyri (eftirmannsregla). Líkt og skýrt komi fram í frumvarpi því er orðið hafi að lögum nr. 141/1996 hafi helsta breytingin á réttindum í B-deildinni lotið að framkvæmd eftirmannsreglunnar og upptöku meðaltalsreglu sem skyldi verða meginreglan. Eftirmannsreglan hafi í raun verið gerð að undantekningarreglu og sé eingöngu valkostur fyrir þá er völdu að vera áfram í B-deild og virkir sjóðfélagar við starfslok. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpinu segi m.a. um helstu breytingar: „Helsta breyting, sem í frumvarpi þessu er lögð til á réttindum í B-deildinni, lýtur að framkvæmd svokallaðrar eftirmannsreglu. Lagt er til að í stað þess að miða lífeyri við þau laun sem á hverjum tíma eru greidd fyrir það starf er sjóðfélagi gegndi síðast verði breytingar á lífeyri miðaðar við meðalbreytingar sem verða á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu. Lífeyrisréttur við upphaf lífeyristöku verði eftir sem áður reiknaður samkvæmt launum við starfslok. Á þennan hátt verður þessi breytta regla jafnverðmæt fyrir sjóðfélaga þegar á heildina er litið. Núverandi sjóðfélögum verði þó gefinn kostur á að velja um óbreytta eftirmannsreglu.“ Í ofangreindri tilvitnun sé fjallað um hvernig breytingarnar muni snúa að þeim sem verði í B-deild og af samhenginu sé ljóst að með „núverandi sjóðfélögum“ sé átt við sjóðfélaga sem séu í B-deild við starfslok og sé 35. gr. lagaskilaákvæði við 24. gr. laganna sem sé í III. kafla laganna og fjalli sá kafli eingöngu um B-deild. Í þeim kafla sé ítrekað talað um sjóðfélaga og ljóst að þar sé ávallt átt við sjóðfélaga í B-deild. Í athugasemdum sem fylgt hafi frumvarpi því sem orðið hafi að lögum nr. 141/1996, megi glöggt sjá að ein helsta ástæða fyrir þeim miklu breytingum sem gerðar hafi verið á lífeyrissjóðakerfi ríkisstarfsmanna hafi verið örðugleikar við framkvæmd hinnar svokölluðu eftirmannsreglu. Með lögunum hafi eftirmannsreglan því verið gerð að undantekningarreglu þar sem hún hafi þótt erfið í framkvæmd. Í 35. gr. laganna sé vísað með beinum hætti til ákvæða sem eigi aðeins við um B-deild og því hafi ákvæðinu af hálfu stefnda ætíð verið beitt með þeim hætti að það taki aðeins til réttinda í B-deild. Stefndi telji ekki unnt að túlka ákvæði 35. gr. laga nr. 1/1997 á annan hátt en svo að eingöngu sé átt við virka greiðandi sjóðfélaga í B-deild. Þegar settar hafi verið samþykktir í kjölfar lagabreytinganna hafi enginn vafi verið í huga stjórnar stefnda á því að ákvæði 35. gr. laganna tæki aðeins til B-deildar. Samþykktirnar hafi verið staðfestar af ráðherra og ákvæðið var nánar útfært í svohljóðandi 74. gr. samþykkta stefnda: „Þrátt fyrir ákvæði 72. greinar geta þeir, sem fengu lífeyri úr sjóðnum í desember 1996 eða hefja töku lífeyris úr B-deild sjóðsins í beinu framhaldi af starfi sem greitt er af til deildarinnar til þess tíma, ákveðið að í stað breytinga skv. 72. grein fylgi lífeyririnn breytingum á þeim launum, sem á hverjum tíma eru greidd fyrir það starf sem þeir gegndu síðast eða upphaflegur lífeyrir er miðaður við með öðrum hætti skv. 55. grein. Val lífeyrisþega skv. þessu ákvæði tekur einnig til makalífeyrisréttar og er bindandi fyrir hann með sama hætti.“ Ljóst sé að það væri í andstöðu við tilgang laganna ef ákvæði 35. gr. væri túlkað svo að það ætti við um bæði virka greiðendur í A-deild og B-deild. Túlka beri ákvæði laga til samræmis við lögskýringargögn og tilgang laganna og þegar það sé gert sé það mat stefnda að ekki sé unnt að túlka ákvæði 35. gr. laga nr. 1/1997 á annan hátt en að eingöngu sé átt við virka greiðendur í B-deild stefnda við starfslok. Kynningarefni sem gefið hafi verið út og sent til allra sjóðfélaga beri það með sér að þeir sem kynnt hafi breytingarnar með lögum nr. 141/1996 hafi gert sér grein fyrir því að þeir sem kysu að flytja sig í A-deild ættu geymd réttindi í B-deild og myndu þar með fyrirgera vali um viðmið samkvæmt eftirmannsreglu 35. gr. laga nr. 1/1997. Þessum skilaboðum hafi verið komið skýrt á framfæri við sjóðfélaga. Kynningarbæklingur hafi verið sendur til allra sjóðfélaga við stofnun A-deildar. Hann hafi einkum verið ætlaður til þess að sjóðfélagar gætu áttað sig á mun milli deildanna og til að tryggja að sjóðfélagar tækju upplýsta ákvörðun um val á milli þess að halda áfram að ávinna sér réttindi í B-deild eða flytja sig yfir í nýtt réttindakerfi, A-deild, en þar sé útlistun á eftirmannsreglu og meðaltalsreglu og tilgreint sérstaklega hverjir geti ekki valið milli reglnanna. Þar segi á bls. 6: „Þeir, sem eiga geymd réttindi hjá B-deildinni, þ.e. hafa greitt iðgjald en eru hættir störfum sem veitt hafa þeim aðild að sjóðnum án þess að vera byrjaðir að taka lífeyri, fara sjálfkrafa á meðaltalsregluna. Þetta á jafnframt við um lífeyrisgreiðslur úr B-deild til þeirra, sem fært hafa sig úr B-deild í A-deild.“ Einnig sé á bls. 12 útlistun á því eftir hvaða reglu lífeyrir úr B-deild stefnda reiknast, þar sem segi: „Lífeyrisþegar við árlok 1996 og þeir sjóðfélagar sem verða áfram í B-deild sjóðsins og fá þaðan lífeyri í beinu framhaldi af starfi sem veitir þeim rétt til aðildar að deildinni, geta valið eftir hvorri reglunni þeir taka lífeyri. Lífeyrir úr B-deild sjóðsins, til þeirra sem færa sig yfir í A-deildina, fer eftir meðaltalsreglunni. Sama á við um lífeyri þeirra sem eiga geymd réttindi hjá B-deild.“ Á sömu síðu nr. 12, segi svo: „Réttur hjá B-deildinni fer þá eftir því hversu lengi sjóðfélagi hefur greitt til sjóðsins og þeim launum, sem greidd eru fyrir starf hans, þegar tilfærsla milli deilda á sér stað. Frá þeim tíma fylgir fjárhæð áunnins réttar hjá B-deildinni meðalbreytingum sem verða á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu.“ Víðar í kynningarbæklingnum, t.d. bls. 18, komi skýrt fram að þeir sem flytji sig yfir í A-deild eigi geymd réttindi í B-deild og um þau réttindi fari samkvæmt þeim reglum sem gildi um geymd réttindi, svo sem að réttindin fylgi meðaltalsreglu. Það hafi því legið skýrt fyrir árið 1997 þegar stefnandi hafi valið hvort hann greiddi í A-deild eða héldi sig við gamla kerfið og greiddi í B-deild að með því tækju greiðslur hans úr B-deild breytingum samkvæmt meðaltalsreglu. Megi ljóst vera að ætlun löggjafans hafi verið að réttindi í B-deild stefnda slitnuðu úr tengslum við þau laun sem greidd hafi verið fyrir viðkomandi starf eftir að hætt hafi verið að greiða til B-deildar. Eftir breytingarnar með lögum nr. 141/1996 hafi verið lagt upp með það sem meginreglu að lífeyrisgreiðslur úr B-deild tækju breytingum eftir meðaltalsreglu, sbr. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997. Eftirmannsreglan sem tilgreind sé í 35. gr. laganna sé sérregla sem aðeins taki til þeirra sem séu virkir greiðendur til B-deildar við upphaf lífeyristöku. Stefndi sé ekki virkur greiðandi í B-deild þar sem hann hafi valið að flytja sig í A-deild en eiga geymd réttindi í B-deild og með því vali hafi hann fyrirgert rétti um val á eftirmannsreglu um réttindi í B-deild.  Yrði krafa stefnanda tekin til greina fæli það í sér að hann ætti rétt til launaviðmiðs á greiðslur úr B-deild stefnda samkvæmt 35. gr. laga nr. 1/1997 (eftirmannsreglu) vegna greiðslna í A-deild. Þá leiddi það til þess að sjóðfélagar sem tapað hefðu aðild að B-deild, t.d. með því að hætta greiðslum til deildarinnar í lengri tíma en ár, sbr. 2. mgr. 5. gr. laga nr. 1/1997, gætu hafið störf síðar og greitt til A-deildar og þar með virkjað rétt til launaviðmiðs skv. 35. gr. laganna (eftirmannsreglu). Raunar mætti ætla að áhrifin gengju lengra og fælu í sér að allir sjóðfélagar sem greiddu til A-deildar við starfslok ættu val um eftirmannsreglu á geymd réttindi í B-deild. Hefði þetta verið ætlun löggjafans vakni samhliða spurning um hvers vegna 35. gr. laganna sé staðsett í kafla sem beri yfirskriftina „Lagaskil og sérákvæði“. Ef aðilar sem greiða til A-deildar ættu rétt til launaviðmiðs samkvæmt eftirmannsreglu á geymd réttindi í B-deild hefði legið beinast við að staðsetja ákvæðið sem sérstaka málsgrein undir 24. gr. laganna. Krafa stefnanda feli í sér túlkun og framkvæmd á 35. gr. laganna sem sé í hrópandi ósamræmi við tilgang löggjafans með lokun B-deildar, upptöku meðaltalsreglu sem meginreglu fyrir breytingar á lífeyrisgreiðslum úr B-deild og stofnun nýrrar deildar með aðgreindan fjárhag og réttindaávinnslu. Telji dómurinn stefnanda, sem eigi geymd réttindi í B-deild, eiga rétt til launaviðmiðs samkvæmt 35. gr. laga nr. 1/1997 (eftirmannsreglu) þá mótmæli stefndi sem ósönnuðu því launaviðmiði sem stefnandi geri kröfu um. Engin gögn liggi fyrir um að stefnandi hafi í nóvember 2013 gegnt sama starfi og hann gerði í nóvember 1997 þegar hann hafi síðast greitt iðgjöld til B-deildar stefnda. Í málinu liggi aðeins fyrir fullyrðing af hálfu stefnanda um að núverandi starf og launaröðun séu tæk til viðmiðunar til greiðslu lífeyris fyrir það starf sem stefnandi hafi greitt síðast af til B-deildar. Þessi fullyrðing sé ekki studd gögnum og sé henni mótmælt af stefnda sem ósannaðri.                 Stefndi vísi til laga nr. 141/1996 er breyttu lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins nr. 29/1963, síðar endurútgefin sem lög nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, en einkum sé vísað til 24. og 35. gr. þeirra laga. Þá sé vísað til samþykkta stefnda, einkum 74. gr. Varðandi málskostnaðarkröfu vísist til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr., sbr. 4. mgr. 129. gr. laganna. Stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili og krafa um greiðslu er jafngildi virðisaukaskattsgreiðslu af málflutningsþóknun sé byggð á lögum nr. 50/1988.                 Niðurstaða Málsatvik liggja fyrir, auk þess sem ekki er ágreiningur um framsetningu á dómkröfu stefnanda, en í þinghaldi 15. maí sl. féll stefndi frá frávísunarkröfu í málinu. Ágreiningur málsaðila afmakast við það álitaefni hvort stefnandi, sem í lok árs 1997 valdi að greiða eftirleiðis í A-deild stefnda í stað B-deildar, eigi þrátt fyrir skýra reglu um hið gagnstæða í 74. gr. samþykkta fyrir Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, rétt til að hefja lífeyristöku til samræmis við svonefnda eftirmannsreglu í 35. gr. laga nr. 1/1997, svo sem kröfugerð stefnanda miðar við, en ákvæði 35. gr. laganna er svohljóðandi: „Sjóðfélagar, sem hefja töku lífeyris í beinu framhaldi af starfi og þeir sem fá lífeyrisgreiðslur úr sjóðnum við gildistöku laga þessara, geta, þrátt fyrir ákvæði 3. mgr. 24. gr. laganna og 1. mgr. 34. gr. laga nr. 141/1996, valið hvort lífeyrisgreiðslur til þeirra breytist til samræmis við breytingar sem verða á launum er á hverjum tíma eru greidd fyrir það starf sem þeir gegndu síðast, eða eftir atvikum við breytingar á launum fyrir hærra launað starf samkvæmt ákvæðum 6. mgr. 24. gr. og 1. eða 2. mgr. 28. gr. laganna, eða hvort þær skuli breytast samkvæmt ákvæðum 3. mgr. 24. gr. laganna. Setja skal nánari ákvæði í samþykktir sjóðsins um með hvaða hætti vali sjóðfélaga samkvæmt þessu verði háttað og innan hvaða tímamarka þeir skuli tilkynna sjóðnum um þessa ákvörðun.“ Nánar tiltekið snýst ágreiningur aðila einkum um lögskýringu á því hvort ofangreint ákvæði skírskoti til allra sjóðfélaga Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, eins og stefnandi byggir dómkröfu sína á, eða hvort það eigi eingöngu við um þá sjóðfélaga sem eru virkir sjóðfélagar í B-deild stefnda við töku lífeyris, eins og stefndi byggir sýknukröfu á. Af hálfu stefnanda er einkum byggt á því, að þrátt fyrir reglu 74. gr. samþykkta Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins um hið gagnstæða gefi framangreint ákvæði, túlkað einfaldri orðskýringu, til kynna að allir virkir sjóðfélagar og þar á meðal stefnandi, eigi þess kost að velja að lífeyrisgreiðslur verði miðaðar við eftirmannsreglu, en lokamálsliður lagaákvæðisins heimili stefnda ekki þá takmörkun á réttindum stefnanda sem felist í 74. gr. samþykkta hans, en þar segir: ,,Þrátt fyrir ákvæði 72. greinar geta þeir, sem fengu lífeyri úr sjóðnum í desember 1996 eða hefja töku lífeyris úr B-deild sjóðsins í beinu framhaldi af starfi sem greitt er af til deildarinnar til þess tíma, ákveðið að í stað breytinga skv. 72. gr. fylgi lífeyririnn breytingum á þeim launum, sem á hverjum tíma eru greidd fyrir það starf sem þeir gegndu síðast eða upphaflegur lífeyrir er miðaður við með öðrum hætti skv. 55. gr. Val lífeyrisþega skv. þessu ákvæði tekur einnig til makalífeyrisréttar og er bindandi fyrir hann með sama hætti.“ Af hálfu stefnda er byggt á því að ekki sé um að ræða misræmi á milli 35. gr. laga nr. 1/1997 og reglunnar í ofangreindri 74. gr. í samþykktum, líkt og stefnandi haldi fram. Ákvæði 35. gr. laga nr. 1/1997 taki, þrátt fyrir almennt orðalag, einungis til B-deildar lífeyrissjóðsins, eins og leiða megi af innbyrðis skýringu á lögunum og markmiðum með þeim, en fyrirkomulag um aðgreiningu sjóðanna tveggja hafi verið kynnt ítarlega fyrir sjóðfélögum. Ákvæði 35. gr. sé lagaskilaákvæði við 24. gr. laganna, sem sé í III. kafla þeirra og fjalli sá kafli eingöngu um B-deild. Þar sé ítrekað talað um sjóðfélaga en ljóst að þar sé ávallt einungis átt við sjóðfélaga í B-deild sem hafi upphaflega verið eina deild sjóðsins. Ekki sé því unnt að túlka ákvæði 35. gr. laga nr. 1/1997 á annan hátt en svo að eingöngu sé þar átt við virka greiðandi sjóðfélaga í B-deild. Væri það jafnframt í andstöðu við yfirlýstan tilgang laganna, um aðgreiningu sjóðanna tveggja og um afnám eftirmannsreglu sem almenns valkosts, ef ákvæði 35. gr. væri túlkað svo að það ætti við um bæði virka greiðendur í A- og B-deild. Er það mat dómsins að með vísan til framangreinds verði að fallast á ofangreinda túlkun stefnda á 35. gr. laga nr. 1/1997, sem felur í sér að þar sem stefnandi eigi geymd réttindi í B-deild, en hætti að greiða í þann sjóð þar sem hann hafi valið sjálfviljugur að flytja sig í A-deild með þeirri réttindabreytingu sem því fylgi, hafi stefnandi fyrirgert rétti um val á eftirmannsreglu um geymd réttindi hans í B-deild. Er þar af leiðandi, eins og hér stendur á, ekki unnt að fallast á stefnukröfur stefnanda eins og þær eru settar hér fram.  Með vísan til alls ofangreinds ber því að sýkna stefnda af dómkröfum stefnanda í máli þessu.  Eins og málið liggur fyrir þykir þó rétt að ákvörðun um málskostnað falli niður.                    Málið flutti Ástráður Haraldsson hæstaréttarlögmaður fyrir hönd stefnanda, en Þórey S. Þórðardóttir hæstaréttarlögmaður fyrir hönd stefnda.                 Pétur Dam Leifsson, settur héraðsdómari, kvað upp dóminn.  D ó m s o r ð Stefndi, Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, skal vera sýkn af dómkröfum stefnanda, Þórólfs Antonssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 19/2016
Kærumál Málskostnaður Álag
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem mál K gegn S, V o.fl. var fellt niður og henni gert að greiða S og V málskostnað. Í dómi Hæstaréttar kom fram að K hafi mátt vera ljóst að krafa sú sem hún hefði uppi í málinu væri þegar greidd. Var því lagt til grundvallar að hún hefði höfðað málið að þarflausu og var henni því gert að greiða V og S málskostnað með álagi samkvæmt 2. mgr., sbr. a. lið 1. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Karl Axelsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 28. og 30. desember 2015, en kærumálsgögn bárust réttinum frá sóknaraðilanum Sævari Eiríki síðarnefnda daginn og frá varnaraðilanum Vilhjálmi 4. janúar 2016. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 18. desember 2015 þar sem mál varnaraðila á hendur sóknaraðilum var fellt niður og henni gert að greiða sóknaraðilanum Vilhjálmi 300.000 krónur og sóknaraðilanum Sævari Eiríki 550.000 krónur í málskostnað. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilinn Sævar Eiríkur krefst þess að varnaraðili greiði sér „fullan málskostnað í samræmi við tímaskýrslu og málskostnaðarreikning“ að teknu tilliti til virðisaukaskatts, ásamt álagi. Sóknaraðilinn Vilhjálmur krefst þess að varnaraðili greiði sér 1.740.202 krónur í málskostnað, ásamt álagi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og að sóknaraðilar greiði sér kærumálskostnað. Í tölvupósti 17. nóvember 2015 frá fyrrum lögmanni varnaraðila kom fram að þær kröfur sem hún hafði uppi í þessu máli hafi verið greiddar að fullu á árunum 2011 og 2012. Hafi félagið VOH ehf. greitt skuldina að undangengnum viðræðum um uppgjör. Samkvæmt þessu mátti varnaraðila vera ljóst að krafa sú sem hún hafði uppi í málinu var þegar greidd. Verður því lagt til grundvallar að hún hafi höfðað mál þetta að þarflausu og verður henni því gert að greiða sóknaraðilum málskostnað með álagi samkvæmt 2. mgr., sbr. a. lið 1. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991. Við ákvörðun málskostnaðar til handa sóknaraðilum er þó litið til þess að málið var ekki flókið auk þess sem ekki verður fallist á kröfu sóknaraðilans Vilhjálms vegna kostnaðar við rannsókn á bókhaldi VOH ehf. Samkvæmt framansögðu verður málskostnaður ákveðinn 800.000 krónur til handa sóknaraðilanum Sævari Eiríki og 600.000 krónur til handa sóknaraðilanum Vilhjálmi. Eftir þessum úrslitum og kröfugerð fyrir Hæstarétti verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðilanum Vilhjálmi kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.    Dómsorð: Varnaraðili, Kristín S. Rögnvaldsdóttir, greiði sóknaraðilanum Sævari Eiríki Jónssyni 800.000 krónur og sóknaraðilanum Vilhjálmi Konráðssyni 600.000 krónur í málskostnað fyrir héraðsdómi. Varnaraðili greiði sóknaraðilanum Vilhjálmi 200.000 krónur í kærumálskostnað. Kærumálskostnaður fellur að öðru leyti niður.  
Mál nr. 40/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. janúar 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 15. janúar 2016 þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengi í máli hans en þó ekki lengur en til föstudagsins 12. febrúar 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 93/2015
Líkamsárás Samverknaður Skaðabætur
R var sakfelldur fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa í sameiningu með X ráðist á A, X með því að slá A hnefahögg í andlitið svo hann missti með­vitund og R með því að slá A liggjandi meðvitundarlausan á jörðinni tvö hnefa­högg í and­litið, allt með þeim afleið­ingum að A hlaut lífshættulega höfuð­­­áverka. Með hliðsjón af niðurstöðu yfirmatsgerðar, sem aflað var eftir að hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp, og að virtu mati héraðsdóms á framburði R, X og vitna var talið að þeir ættu jafna sök á áverkum A. Við ákvörðun refsingar R var litið til 1., 2. og 6. töluliðar 1. mgr. og 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Var refsing hans ákveðin fangelsi í fjögur ár og honum ásamt X gert að greiða A óskipt miskabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir og Garðar Gíslason og Haraldur Henrysson fyrrverandi hæstaréttardómarar. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 30. desember 2014 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað en að því frágengnu að refsing hans verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð. Brotaþoli, A, krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 3.000.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. I Nokkur ný skjöl hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Þar á meðal er læknisvottorð B sérfræðilæknis 31. júlí 2015 varðandi A, þar sem fram kemur að hann sé með varanlegar afleiðingar af lífshættulegum heilaskaða og honum hafi nær ekkert farið fram síðastliðið hálft ár. Horfur á frekari bata hljóti að teljast mjög takmarkaðar. Þá liggur fyrir úrskurður héraðsdóms 16. september 2015 þar sem fallist var á beiðni ákærða um dómkvaðningu yfirmatsmanna. Skyldu þeir svara eftirtöldum spurningum: „1. Hversu mikla áverka hlaut brotaþoli við að vera sleginn hnefahöggi í andlitið og falla við það aftur á bak úr standandi stöðu með höfuðið í malbik? 2. Hversu mikla áverka hlaut brotaþoli við að vera sleginn tveimur hnefahöggum í andlitið eftir framangreint fall?“ Til að framkvæma matið voru kvödd C endurhæfingar- og taugalæknir, D heila- og taugalæknir og E endurhæfingarlæknir. Í niðurstöðu matsgerðar 1. nóvember 2015 segja yfirmatsmenn að þeir telji að „ekki sé hægt að aðgreina hversu mikla áverka brotaþoli hlaut við að vera sleginn hnefahöggi í andlitið af meðákærða og falla við það aftur á bak úr standandi stöðu í malbik og hljóta við það högg á höfuðið og hversu mikla áverka brotaþoli hlaut við að vera sleginn tveimur hnefahöggum í andlitið af yfirmatsbeiðanda eftir framangreint fall. Leggja yfirmatsmenn þannig að jöfnu varanlegar afleiðingar högga meðákærða og yfirmatsbeiðanda.“ II Ákærði reisir kröfu sína um ómerkingu héraðsdóms öðrum þræði á því „að málsvörn ákærða hafi verið áfátt í héraði þar sem verjandi ákærða hafi ekki fengið afhenta myndbandsupptöku úr eftirlitsmyndavél“. Fram kemur í gögnum málsins að ákærða og verjanda hans var ítrekað gefinn kostur á að kynna sér og skoða umrædda myndupptöku. Horfðu þeir tvívegis saman á upptökuna og verjandinn auk þess við aðalmeðferð málsins þar sem bókað var að verjendur ákærðu hefðu sérstaklega bent á atriði sem þeim fannst skipta máli varðandi þátt skjólstæðinga sinna. Af varnarskjali verjanda ákærða sést og að vörn var að engu áfátt af þessum sökum. Að þessu virtu eru ekki efni til að fallast á ofangreinda ómerkingarkröfu. III Niðurstaða héraðsdóms, sem skipaður var þremur dómurum, er byggð á mati á trúverðugleika framburðar ákærðu og vitna með hliðsjón af öðrum gögnum. Ný gögn í málinu styrkja þessa niðurstöðu. Verður henni ekki haggað og með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur að öllu leyti að því er tekur til ákærða. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Reynir Þór Jónasson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 2.358.670 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 1.240.000 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Karls Georgs Sigurbjörnssonar hæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur.   Dómur Héraðsdóms Vesturlands 4. desember 2014.                 Mál þetta, sem þingfest var 15. september 2014 og dómtekið 17. nóvember sl., var höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 12. september 2014, á hendur X, fæddum [...], [...] ríkisborgara, með lögheimili í [...] í [...], og Reyni Þór Jónassyni, kt. [...], Goðabraut 18, Dalvíkurbyggð, „fyrir stórfellda líkamsárás, með því að hafa aðfaranótt fimmtudagsins 17. júlí 2014, á hafnar­­svæðinu í Grundarfirði, í sameiningu ráðist á A, kennitala [...], ákærði X með því að slá A hnefahögg í andlitið svo hann missti með­vitund og skall aftur fyrir sig og lenti harkalega með höfuðið á jörðinni, og ákærði Reynir Þór sem fylgdi á eftir með því að slá A liggjandi og meðvitundarlausan á jörðinni tvö hnefa­högg í and­litið svo höfuðið skall harka­­­lega á jörðinni, allt með þeim afleið­ingum að hann hlaut lífshættulega og alvar­lega höfuð­­­áverka, þar með talið mar á höfuð­leðri ofan við hægra eyra á stóru svæði, mjúkpartabólgur utan við hægra kinnbein og meira áber­andi bólgur, mar og blæðingu hægra megin aftarlega á hvirfli utan höfuð­kúpu, beinbrot hægra megin aftarlega á gagnaugablaðsbeini, sem gekk áfram niður í höfuð­kúpubotn og aftur að hnakka­beins­hluta höfuðkúpu, dreift mar innan höfuð­kúpu í hægra neðanverðu heila­hveli með bólgu og mið­­línu­tilfærslu heila yfir til vinstri með aukinn bjúg og blæð­ingar hægra megin, sem leiddi til heilaskaða, meðal annars með verulegum minnis­­­skerð­­­ingum og skertri hæfni til skilnings og tjáningar, auk máttminnkunar og skertrar líkam­­­legrar hreyfigetu.“ Er þetta talið varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981 og 111. gr. laga nr. 82/1998. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Í málinu gerir brotaþoli einkaréttarkröfu á hendur ákærðu, aðallega kröfu um að ákærðu verði dæmdir in solidum til að greiða miskabætur að fjárhæð 3.000.000 króna með vöxtum sam­kvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. júlí 2014 þangað til mánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu en síðan með dráttarvöxtum til greiðsludags sam­kvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Til vara krefst brotaþoli þess að ákærðu verði dæmdir pro rata til að greiða miskabætur að áliti dómsins og hlutfallslega eftir sök hvors um sig með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 17. júlí 2014 þangað til mán­uður er liðinn frá birtingu bótakröfu en síðan með dráttarvöxtum til greiðsludags sam­kvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6 gr. sömu laga. Þá er einnig krafist greiðslu þókn­unar réttar­gæslu­­manns. Ákærðu neita sök. Ákærði X krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum sakargiftum. Til vara krefst hann þess að verknaður hans verði heimfærður undir 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og honum verði gerð vægasta refsing er lög leyfa og að gæsluvarðhald sem hann hefur sætt frá 17. júlí 2014 komi að öllu leyti í stað refsingar eða a.m.k. til frádráttar henni. Þá krefst ákærði þess að einkaréttarkröfu brotaþola verði vísað frá dómi en til vara að hann verði sýknaður af henni og til þrautavara að krafan verði lækkuð stórlega. Loks krefst ákærði X málsvarnarlauna hver sem úrslit málsins verða og að málsvarnarlaun og annar sakarkostnaður málsins verði lagður á ríkissjóð. Ákærði Reynir gerir þá kröfu aðallega að hann verði sýknaður af þeirri háttsemi sem lýst er í ákæru en til vara krefst hann vægustu refsingar er lög leyfa. Hann krefst þess ennfremur að gæsluvarðhaldsvist hans komi til frádráttar dæmdri refsingu. Ákærði krefst þess að einkaréttarkröfu brotaþola verði vísað frá dómi en til vara að hann verði sýknaður af henni og til þrautavara að krafan verði lækkuð stórlega. Loks krefst ákærði Reynir þess að málsvarnarlaun skipaðs verjanda verði greidd úr ríkissjóði. Undirritaður dómsformaður fékk málið til meðferðar 18. september 2014 samkvæmt 6. mgr. 15. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla. I                 Klukkan 02:28 þann 17. júlí 2014 var lögreglunni á Snæfellsnesi tilkynnt um að maður hefði orðið fyrir líkamsárás við höfnina í Grundarfirði. Forsaga málsins er sú að skipið [...] landaði í Grundarfirði 16. júlí 2014 og um kvöldið fóru flestir skipverjar, þ. á m. ákærðu, á veitingastaðinn [...] í Grundarfirði og fengu sér pizzu og bjór. Dvöldu þeir þar uns staðnum var lokað um klukkan eitt eftir miðnætti. Brotaþoli, sem er ekki einn af áhöfninni og býr í Grundarfirði, var staddur á veitingastaðnum. Fram hefur komið í framburði vitna og ákærðu fyrir dóminum að brotaþoli hafi verið töluvert drukkinn og uppivöðslusamur og verið að leita eftir slagsmálum. Hann hafi gengið milli borða, reynt að fá menn í sjómann og drukkið úr glösum áhafnarmeðlima. Vitnið F, sem vann á veitingastaðnum umrætt kvöld, sagði að brotaþoli hefði verið mjög drukkinn og verið að reyna að fá einhvern til þess að slást við sig. Um klukkan eitt eftir miðnætti hafi hún komið öllum út af staðnum en haldið brotaþola eftir í 5-10 mínútur til þess að róa hann niður. Það síðasta sem brotaþoli hafi sagt við hana áður en hann yfirgaf veitingastaðinn var að hann ætlaði að lemja einhvern eða drepa í kvöld.                 Eftir að staðnum hafði verið lokað gengu skipverjar sem leið lá niður á höfn í tveimur eða þremur hópum. Ákærði Reynir var í síðasta hópnum og er sá hópur var kominn að versluninni [...] dró brotaþoli þá uppi. Kom þar til deilna milli ákærða Reynis og brotaþola en vitnið G gekk á milli. Sagði ákærði Reynir að deila þeirra hefði snúist um að brotaþoli hafi enn verið að leita eftir slagsmálum við skipverja en hann hafi verið að reyna að koma brotaþola í skilning um að þeir hefðu engan áhuga á slíku, heldur vildu komast til skips. Sagði vitnið G að honum hafi virst deilum þeirra lokið en þá hafi hann skyndilega fengið hnefahögg frá brotaþola á gagnauga með þeim afleiðingum að gleraugu hans duttu í jörðina og brotnuðu. Ekki kom til frekari ryskinga vegna þessa heldur hélt hópurinn för sinni áfram niður á bryggju og um borð í skipið. Voru allir skipverjar komnir um borð þegar brotaþoli kemur, eins og sést á eftirlitsmyndavél, gangandi í humátt á eftir þeim kl. 02:13:38. Tvær upptökuvélar eru staðsettar á bryggjunni og tekur önnur upp mynd til vesturs í átt að bænum en hin myndavélin tekur við því sjónarhorni og tekur upp mynd til austurs í átt að skipinu. Brotaþoli sést ganga upp landganginn og er að stíga um borð þegar vitnið G gengur á móti honum ásamt öðrum skipverja og meinar brotaþola að koma um borð. Fleiri skipverjar bætast í hópinn og sést brotaþoli síðan ganga niður landganginn kl. 02.16.23. Staldraði brotaþoli við hjá lyftara og talaði þar um stund við kunningja sinn, vitnið H. Sagði vitnið í skýrslu sinni fyrir dómi að brotaþoli hefði beðið sig um að skutla sér og sagt að skipverjar væru vitleysingjar, talað um líkamsmeiðingar og að einhver myndi deyja í kvöld. Ekki gat vitnið gefið frekari skýringar á þessum orðum brotaþola eða hvað hann ætti við en sagði jafnframt að brotaþoli ætti ekki vana til að tala svona. Brotaþoli gekk síðan upp bryggjuna í átt að bænum og er kominn í töluverða fjarlægð frá skipinu þegar sést til ákærða X kl. 02.23.00 ganga frá borði og að ákærði Reyni kemur hlaupandi á eftir meðákærða. Ganga ákærðu síðan saman á eftir brotaþola og sést ákærði X klæða sig í hanska. Þegar brotaþoli verður ákærðu var stansar hann og snýr við á móti þeim kl. 02.24.14. Eftirlitsmyndavélin tekur ekki upp næstu 28 sekúndur og sést því ekki upphaf átakanna. Þegar upptaka byrjar á ný eru slagsmál byrjuð og sést þá að ákærðu sækja báðir að brotaþola og ganga högg á milli. Brotaþoli er þó bersýnilega í vörn og berast slagsmálin í hvarf við gám sem staðsettur er á bryggjunni. Er þeir koma aftur inn í mynd má sjá að ákærði X veitir brotaþola högg í höfuðið með þeim afleiðingum að hann fellur aftur fyrir sig og skellur með höfuðið í götuna án þess að bera fyrir sig hendur eða reyna að draga úr fallinu á annan hátt. Liggur hann hreyfingarlaus á bakinu með útréttar hendur frá líkama þegar ákærði Reynir krýpur við hlið hans og slær hann tveimur höggum í andlitið með krepptum hnefa. Í þann mund kemur vitnið I aðvífandi á lyftaranum. Loks má sjá nokkra áhafnarmeðlimi koma hlaupandi að en ákærðu ganga í burtu í átt að skipinu. Á leiðinni má sjá ákærðu slá saman öxlum og klappa hvor öðrum á herðar. Sjúkraflutningamenn og læknir komu fljótt á vettvang og hlúðu að brotaþola. Brotaþoli var fluttur á sjúkrahús en síðan með þyrlu á bráðadeild Landspítalans. II                 Á grundvelli 1. mgr. 128. gr. laga nr. 88/2008 um sakamál óskaði lögreglan á Akranesi eftir dómkvaðningu matsmanna til þess að skýra út afleiðingar hinnar meintu líkamsárásar. Dómkvaddir voru J, heila- og taugaskurðlæknir, og K taugalæknir. Í matsgerð þeirra 8. september 2014 segir m.a. að þegar vakthafandi heilsugæslulæknir á Grundarfirði hafi komið að brotaþola hafi hann verið meðvitundarlaus og hafi læknirinn sett í hann barkarennu til að tryggja öndunarveginn. Við komu á Landspítala hafi brotaþoli verið svæfður. Hann hafi verið stöðugur í lífsmörkum og verið lagður á gjörgæsludeild. Nokkrum klukkustundum síðar hafi brotaþoli sýnt merki um lífshættulegan háan innankúpuþrýsting. Hann hafi gengist undir aðgerð þar sem þrýstingsmælir hafi verið settur inn í heila. Þrýstingsmælingin hafi sýnt hættulegan háan innankúpuþrýsting og því hafi brotaþoli gengist undir stærri bráðaaðgerð þar sem stór hluti höfuðkúpubeins hægra megin hafi verið fjarlægður, heilahimnur opnaðar og þannig hafi verið skapað aukið rými fyrir hinn bólgna heila. Brotaþoli hafi verið vistaður á gjörgæsludeild í 13 daga. Í upphafi hafi hann verið með háan innankúpuþrýsting þrátt fyrir aðgerðina en síðan hafi hægst á og jafnvægi náðst. Unnt hafi verið að losa hann úr öndunarvél á 10. degi. Framan af hafi meðvitundarástand hans verið verulega skert en farið batnandi síðustu dagana á gjörgæslu. Við útskrift af gjörgæslu 1. ágúst 2014 hafi brotaþoli verið lamaður á vinstri hlið en hann hafði getað fylgt fyrirmælum og svarað einföldum já- og neispurningum. Þann 27. ágúst 2014 hafi brotaþoli verið fluttur af heila- og taugaskurðdeild í Fossvogi og yfir á endurhæfingardeild LSH að Grensási til áframhaldandi þjálfunar og alhliða endurhæfingar. Teymismeðlimir, einkum sjúkraþjálfari og iðjuþjálfi, hafi reynt að fá brotaþola til þess að vinna í alhliða þjálfun fyrst um sinn stutta stund í senn vegna mjög takmarkaðs úthalds og mikils óróa en allt frá komu brotaþola hafi hann verið mjög órólegur. Matsmenn telja nánast engar líkur á því að brotaþola muni batna það mikið að hann geti átt eðlilegt líf. Ógjörningur sé að svara í dag hversu miklum bata megi búast við miðað við útbreiðslu heilamars og blæðinga í stórum hluta hægra heilahvels. Útilokað sé að brotaþoli muni ekki hafa neina skerðingu á hreyfigetu né erfiðleika við að skilja talað mál eða tjá sig. Brotaþoli sé enn sem komið er með of mikla vitræna skerðingu til þess að hægt sé að gera ítarlegt taugasálfræðimat sem sé eitt helsta hjálpartæki við nánari greiningu á vitrænni skerðingu. Þess vegna sé nánast ógerningur að svara með fullnægjandi hætti spurningu um hverjar mögulegar framtíðarhorfur brotaþola séu til þess að skilja, tjá sig og eiga möguleika á eðlilegri hreyfigetu.                 Matsmenn telja mjög sennilegt að brotaþoli hafi rotast eða misst meðvitund við fyrsta höggið áður en hann féll aftur fyrir sig. Samkvæmt myndbandi virðist sem ákærði X hafi veitt honum rothögg og brotaþoli hafi þannig verið búinn að missa meðvitund áður en hann féll í götuna. Rökin fyrir þessu séu þau að brotaþoli falli skyndilega varnarlaust í götuna með útrétta handleggi án þess að bera fyrir sig hendur, axlir eða draga undan höfuðið við fallið. Þá telja matsmenn yfirgnæfandi líkur á því að brotaþoli hafi verið meðvitundarlaus þegar ákærði Reynir kýldi hann með tveimur hnefahöggum í andlitið. Myndbandið sýni að hann liggi máttlaus á bakinu og sýni enga viðleitni til að verja sig. Líkaminn kippist aðeins við þegar höggin dynja á honum.                 Matsmenn telja útilokað að brotaþoli hafi hlotið áverka á höfði eftir að lyftaragaffli hafi verið ekið á höfuð hans eins og ákærði X heldur fram. Stálbiti hefði rofið húð hans og þá hefði stórséð á höfði brotaþola. Engin merki hafi verið um að stálbiti hafi lent á höfði brotaþola.                 Matsmenn telja ekki tímabært að meta varanlegar afleiðingar áverka brotaþola. Matsmenn taka fram að ef ekki hafi verið komið að brotaþola strax hefði hann látist af völdum áverkans. Hann hefði látist ef ekki hefði verið gerð barkaþræðing og ef fyrstu þættir gjörgæslu hefðu ekki hafist á Grundarfirði og í sjúkraþyrlunni á leið til Reykjavíkur. Hann hefði ennfremur örugglega látist vegna mikillar hækkunar á innankúpuþrýstingi ef ekki hefði verið gerð heilaskurðaðgerð þar sem hluti höfuðkúpubeins var fjarlægt. Innankúpuþrýstingurinn hafi verið það mikill að brotaþola hafi vart verið hugað líf þrátt fyrir að þessi aðgerð hafi verið framkvæmd. Lífi brotaþola hafi ítrekað verið bjargað með skjótum og réttum viðbrögðum á bráðastigi fyrir og eftir komu á Landspítalann.                 Matsmenn segja að samantekið hafi sjúkrasaga og þróun leitt í ljós miðlungs alvarleg lömunareinkenni með skertri hreyfigetu í öllum líkamanum, sem þó sé mun meiri í vinstri líkamshelmingi, ásamt verulegri skerðingu á flestum eða öllum sviðum vitrænnar getu, þ.m.t. erfiðleikum við að skilja og framkvæma fyrirmæli, skertum hæfileika til að átta sig á stað og stund og ekki hvað síst gríðarlega skertri lestrargetu, lestrarskilningi og stærðfræðigetu.                 Í matsbeiðni eru matsmenn spurðir eftirfarandi spurningar: Hversu mikla áverka má telja að A hafi hlotið við eftirfarandi: a) Við að falla með höfuðið í malbik úr standandi stöðu. b) Við að fá tvö hnefahögg eftir fallið sem að framan greinir. Þess er óskað í matsbeiðni að greint verði eins skýr lega og unnt er milli afleiðinga a) og b) hér að framan.                 Í matsgerð segir um þetta að það sé ómögulegt að greina hversu miklir áverkar komu við a) eða b). A getur hafa fengið nánast alla áverkana við a) eða b) sem undirstriki afgerandi þátt beggja í heildaráverkum A. Það sé ekki hægt að færa vísindalega rök fyrir hversu miklir áverkar hlutust hlutfallslega við áverka a) og hlutfallslega við áverka b). Síðan segir í matsgerð:                 „Það hefði verið hægt að svara þessari spurningu með nokkurri vissu ef við hefðum getað tekið tölvusneiðmynd og þrýstingsmælt eftir a) og síðan aftur eftir b). Önnur leið að komast að öruggri og áreiðanlegri niðurstöðu hefði verið að skoða þrjá hópa einstaklinga; einn hóp sem varð fyrir áverka sem líkjast sem allra mest áverka a); annan hóp sem varð fyrir áverka sem líkist sem allra mest áverka b); ásamt þriðja hópnum sem varð fyrir báðum áverkunum a) og b), í þessari röð. Þá, en ekki fyrr, hefði verið hægt að gefa áreiðanlegt mat á því hvaða áverki orsakaði hvaða heilaáverka. Með öðrum orðum; þar sem hvorug þessara rannsókna er framkvæmanleg, er ekki raunhæfur möguleiki að geta sagt eitthvað með vissu um samband hvers þáttar atburðarásarinnar á heildarmynd heilaskaðans.“                 Jafnframt segir í matsgerð að þótt ákveðin óvissa ríki um hve hátt hlutfall af heilaáverkanum í heild hafi orsakast af hverjum einstökum þætti, sé það samdóma álit matsmanna að það sé nánast útilokað að enginn heilaskaði hafi orðið við þátt a) og jafn ólíklegt að enginn heilaskaði hafi orðið við þátt b). Ef orsakakeðja sé skoðuð, þar með talin áhrif áverkanna á meðvitund brotaþola, og ef hinir mismunandi áverkaþættir séu bornir saman við helstu rannsóknarniðurstöður (einkum staðsetningu höfuðkúpubrots og heilamars ásamt heilabólgum), séu yfirgnæfandi líkur á því að samverkan eftirfarandi áverkaþátta hafi haft afgerandi þýðingu fyrir umfang skaðans, þ.e. rothögg þegar brotaþoli stendur uppi, áverkum þegar hann skellur með höfuðið í malbikið og áverkar frá tveimur hnefahöggum ásamt ávekum þegar höfuðið skellur í tvígang í malbikið. Þessir áverkar séu nægileg og fullnægjandi skýring á öllum þáttum í skaðamynd brotaþola. Þar sem sýnt hafi verið án nokkurs efa að báðir ákærðu hafa átt afgerandi þátt í orsakakeðjunni, sem samtals myndi heildaráverkann, sé engin leið að greina á milli þess hvort annar árásaraðilinn hafi átt meiri þátt í heildarskaðanum en hinn.                 Í þinghaldi 6. október 2014 var þess beiðst af ákærða Reyni að dómkvaddur yrði matsmaður til þess að meta afleiðingar þess að ákærði Reynir fékk höfuðhögg frá brotaþola í áflogunum. Var óskað eftir mati á því hvort það höfuðhögg hafi valdið heilahristingi hjá ákærða sem leitt hafi til skertrar dómgreindar hans, skert hæfni hans til þess að leggja mat á aðstæður eða valdið óeðlilegri ákvarðanatöku. Ennfremur hvort höfuðmeiðsli ákærða Reynis 25. júlí 2013 hafi valdið því að hann sé viðkvæmari fyrir höfuðhöggum en annars.                 Í matsskýrslu L, heila- og taugaskurðlæknis, 24. október 2014, segir m.a. að samkvæmt áverkavottorði 19. júlí 2014 hafi ákærði Reynir verið með mar og eymsli á hægra kinnbeini og nefi og það geti svarað til umrædds höggs frá brotaþola. Matsmaður telur að ekkert hafi komið fram sem styðji að þetta högg hafi orsakað heilahristing hjá ákærða Reyni. Matsmaður taldi ólíklegt að heilahristingur gæti skert dómgreind. Það séu ekki venjuleg einkenni heilahristings og í heild megi segja að heilahristingur slævi og dragi úr getu frekar en að valda brenglun á heilastarfsemi eins og dómgreind. Niðurstaða matsmanns er því sú að ákærði Reynir hafi ekki orðið fyrir heilahristingi við högg frá brotaþola þar sem hann hafi ekki minnisskerðingu í aðdraganda höggsins og ekki heldur hefðbundin einkenni eftir að átökum lýkur. Af myndbandinu megi ráða að ákærði Reynir hafi engin einkenni um heilahristing.                 Vitnið B endurhæfingarlæknir hefur annast brotaþola undanfarið í endurhæfingu. Hann sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að brotaþoli væri mikið skertur andlega. Hann væri gleyminn, framkvæmdalítill, skorti allt frumkvæði, gæti skrifað nafnið sitt en ekki meir, hefði ekki skilning á tölum og gæti því ekki séð um fjármál sín. Aðalvandamálið væri þó skortur á innsæi því að hann gerði sér ekki grein fyrir minnkandi getu. Varðandi líkamlegan styrk sagði vitnið að brotaþoli væri með lömun í vinstri hlið en gæti þó gengið óstuddur og án hjálpartækja. Hann gæti hugsanlega unnið á vernduðum vinnustað en gæti ekki búið sjálfstætt því að hann þyrfti aðstoð við að elda mat, halda upp reglu o.s.frv. Hann gæti því ekki lifað eðlilegu lífi án aðstoðar. III             Ákærði X skýrði á sama veg frá hjá lögreglu og fyrir dómi. Hann kvaðst hafa hitt brotaþola á veitingastaðnum fyrr um kvöldið og hafi brotaþoli spurt hann hvaðan hann væri og hann sagst vera frá [...]. Brotaþoli hafði þá sagt að hann vildi gjarnan slást við [...]. Hann hafi sagt honum að hann hefði ekki áhuga á að slást. Brotaþoli hafi verið að ögra honum allt kvöldið og reynt að fá hann til að slást. Hann hafi verið hávær og fyrirferð í honum, drukkið úr glösum annarra, og reynt að fá menn til að slást við sig. Kvartað hafi verið við starfsfólk staðarins sem hafi reynt að róa brotaþola en án árangurs. Þegar veitingastaðnum var lokað um klukkan eitt eftir miðnætti hafi áhöfnin haldið á stað niður á bryggju. Þeir hafi gengið í tveimur hópum og kveðst ákærði hafa verið í fyrri hópnum og gengið um borð í skipið. Seinni hópurinn hafi komið um 10 mínútum seinna um borð. Ákærði X sagði að hann hafi farið upp í heilsuræktarstöðina í skipinu og ætlað að fara að hreyfa sig aðeins. Þess vegna hafi hann verið með hanska á höndum þegar til átakanna kom. Hann hafi heyrt mikinn hávaða um borð og farið niður og spurt hvað væri um að vera. Hafi hann þá hitt vitnið G, sem hafi verið með brotin gleraugu og glóðarauga, og spurt vitnið hvað hefði komið fyrir. Vitnið G hafi sagt honum að það hafi verið brotaþoli sem hefði slegið hann og brotið gleraugun. Hann hafi þá ákveðið að fara á eftir brotaþola í þeim tilgangi, annars vegar að segja honum að hann mætti ekki koma um borð í skipið og hins vegar að segja honum að hann yrði að borga gleraugun. Hann hafi byrjað að tala um gleraugun en brotaþoli þá samstundis slegið til hans. Brotaþoli hafi reynt tvisvar til þrisvar sinnum að slá til ákærða X en ekki hitt. Ákærði kvaðst einnig hafa reynt að slá til baka en ekki heldur hitt brotaþola. Ákærði X sagðist þá hafa tekið eftir því að ákærði Reynir hafi blandað sér í slagsmálin með því að öskra á þá að hætta og reyna að ganga á milli. Síðan hafi slagsmálin verið milli þeirra þriggja þar til brotaþoli hafi dottið aftur fyrir sig. Hann sagði að högg frá honum hafi ekki valdið því að brotaþoli féll aftur fyrir sig á malbikið heldur hafi hann ýtt brotaþola. Hafi brotaþoli síðan legið á malbikinu þar til lyftarinn kom. Ekki kvaðst ákærði X hafa tekið eftir því hvort ákærði Reynir hefði slegið til brotaþola eftir að hann lá í jörðinni. Ákærði X sagði að lyftaramaðurinn hafi komið á mikilli ferð og líklegast hafi hann rekið gaffalinn á lyftaranum í höfuð brotaþola.       Í skýrslu sinni fyrir dómi sagði ákærði Reynir Þ. Jónasson m.a. að brotaþoli hafi verið töluvert ölvaður á veitingahúsinu og byrjað fljótlega með vesen og leitað eftir slagsmálum við alla. Brotaþoli sé stór og mikill og hafi verið að reyna að ota mönnum í sjómann, heilsað þeim og þá kreist á þeim hendurnar, stelandi af þeim bjór af borðum og reynt að fá einhvern til að slást við sig. Ákærði hafi verið í síðasta hópnum sem gekk til skips. Brotaþoli hafi gengið á eftir hópnum og náð honum við verslunina [...] í Grundarfirði. Hann hafi byrjað með leiðindi og reynt að fá menn í slagsmál. Ákærði kveðst hafa reynt að tala um fyrir honum og segja honum að þeir vildu ekki slást heldur vildu þeir ganga til skips og fara að sofa. Brotaþoli hafi slegið vitnið G og brotið gleraugu hans en það hafi ekki haft eftirmála að því leyti að skipverjar hafi haldið för sinni áfram án frekari afskipta brotaþola að sinni. Eftir að brotaþola hafði verið snúið við í landganginum og verið á braut hafi vitnið G farið að segja ákærða X frá því að brotaþoli hefði kýlt sig og brotið gleraugu sín. Við það hafi fokið í ákærða X og hann sagt að brotaþoli skyldi fá að borga gleraugun. Hafi X rokið af stað til að tala við brotaþola og kvaðst Reynir hafa farið á eftir ákærða X til þess að reyna að koma í veg fyrir slagsmál. Kvaðst hann hafa verið búinn að koma í veg fyrir slagsmál við brotaþola allt kvöldið og ekki ætlað að láta það gerast nú. Ákærði X hafi sagt við brotaþola að hann yrði að borga fyrir gleraugun en X hafi varla verið búinn að sleppa orðinu þegar brotaþoli hafi slegið til hans. Þeir hafi byrjað að kýla hvor annan en ákærði Reynir kveðst hafa öskrað á þá að hætta og stigið á milli. Ákærði telur að hann hafi fengið högg frá brotaþola því að hann hafi misst minnið og muni ekki frekar frá atburðinum, aðeins brot og brot. Sagðist ákærði Reynir hafa meiðst eftir högg frá brotaþola en hann muni þó ekki eftir því að hafa fengið höggið. Hann muni ekki frekar eftir atburðum fyrr en nokkru síðar er hann standi í setustofunni í bátnum. Ákærðu ávörpuðu dóminn í lok málflutnings og kom fram hjá þeim báðum að þeir harma mjög hvernig komið er fyrir brotaþola. Þetta hafi verið hræðilegur atburður og það líði vart sá dagur að þeir hugsi ekki um líðan brotaþola og hvernig þetta allt gat gerst. Vitnið I sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að hann hafi verið að vinna við löndun á lyftaranum við skipshlið þegar hann hafi heyrt skipverja tala um að einhverjir væru að fara að ráðast á brotaþola. Hann hafi þá séð tvo menn ganga á eftir brotaþola sem hann þekki og sé æskuvinur hans. Hann taldi að ákærðu og brotaþoli hefðu þá verið í um 150 metra fjarlægð frá honum þegar slagsmálin byrjuðu. Hann kvaðst ekki hafa séð upphaf átakanna, aðeins séð að þrír menn voru að slást og honum virtist að brotaþoli væri að hörfa undan ákærðu. Hann kvaðst síðan hafa séð brotaþola detta aftur fyrir sig og annan ákærðu slá hann tveimur hnefahöggum þar sem brotaþoli lá í götunni. Fleiri vitni komu fyrir dóminn og gáfu skýrslu en ekki þykir þörf á að rekja framburð þeirra að öðru leyti en því að þau staðfestu þá frásögn ákærðu að brotaþoli hefði verið fyrirferðamikill og uppivöðslusamur á veitingastaðnum fyrr um kvöldið og verið að leita eftir slagsmálum. IV                 Ákærðu er gefin að sök líkamsárás með því að hafa í sameiningu ráðist að brotaþola, ákærði X með því að slá brotaþola hnefahöggi í andlitið svo að hann missti meðvitund og skall aftur fyrir sig og lenti harkalega með höfuðið á jörðinni, og ákærði Reynir Þ. Jónasson með því að slá brotaþola tveimur höggum í höfuðið þar sem hann lá meðvitundarlaus í jörðinni. Brotaþoli hlaut alvarlega og lífshættulega höfuðáverka sem leiddu til heilaskaða og eru meiðsli hans og sjúkrasaga rakin hér að framan. Heilaskaði hans leiddi til verulegrar skerðingar á minni, skertrar hæfni hans til skilnings og tjáningar, auk minnkunar á mætti og skertrar líkamlegrar hreyfigetu.                 Aðalsönnunargagn ákæruvaldsins er upptaka úr eftirlitsmyndavél sem staðsett er við höfnina í Grundarfirði. Efni myndbandsins er rakið hér að framan. Sést m.a. á myndskeiðinu er brotaþoli kemur gangandi að skipinu, stuttu eftir að skipverjar voru komnir um borð, leitar uppgöngu en er neitað að koma um borð, snýr við og gengur frá skipinu, staldrar stutta stund við hjá kunningja sínum, vitninu H, sem er að vinna við löndun á lyftara, heldur síðan áfram göngu sinni upp bryggjuna í átt að bænum. Þegar hann er kominn í töluverða fjarlægð frá skipinu, líklegast um 150 metra, sést að ákærðu veita honum eftirför. Á leiðinni klæðir ákærði X sig í hanska. Þegar brotaþoli verður ákærðu var snýr hann við og gengur á móti þeim. Ekki sést á myndbandinu hver hóf átökin því að á upptökuna vantar 28 sekúndna myndskeið um upphafið. Þegar upptaka fer í gang á ný má sjá að aðilar sækja hver að öðrum með hnefahöggum á víxl. Brotaþoli er þó bersýnilega í vörn og hörfar undan. Berast átökin í stutta stund í hvarf við gám, sem staðsettur er á bryggjunni, en þegar þeir koma aftur úr hvarfi sést að ákærði X slær brotaþola í höfuðið með þeim afleiðingum að hann fellur í götuna. Það er álit matsmannanna J, heila- og taugaskurðlæknis, og K taugalæknis að ákærði X hafi með þessu höggi veitt brotaþola rothögg og að hann hafi verið búinn að missa meðvitund er hann féll í götuna vegna þess að hann ber hvorki fyrir sig hendur eða axlir né reynir að koma í veg fyrir að höfuðið skelli í malbikið. Þá sést að í beinu framhaldi krýpur ákærði Reynir við hlið brotaþola og kýlir hann tvisvar með krepptum hnefa í höfuðið. Brotaþoli liggur þá hreyfingar- og rænulaus á jörðinni með hendur útréttar en slæst til þegar höggin dynja á honum. Í sama mund kemur vitnið I aðvífandi á lyftara.                 Þar sem upphaf átakanna náðist ekki á mynd og vitni eru ekki til frásagnar um það verður ekkert fullyrt um hvernig þau hófust. Hins vegar er ljóst að ákærðu fóru á eftir brotaþola þegar honum hafði verið vísað frá skipinu og var á leið í burtu af vettvangi. Var hann kominn í töluverða fjarlægð þegar ákærðu hófu eftirförina. Brotaþoli virtist hafa skilið að hann væri ekki velkominn um borð í skipið, og það samtal brotaþola og skipverja á landganginum fór fram án illdeilna eða átaka, þrátt fyrir það sem á undan var gengið. Enda þótt brotaþoli hafi verið ögrandi fyrr um kvöldið og verið að leita eftir slagsmálum réttlætti það ekki eftirför ákærðu og aðför þeirra að brotaþola, sérstaklega þegar allt var um garð gengið. Þegar ákærðu hófu eftirförina vissu þeir af reynslu sinni fyrr um kvöldið að brotaþoli hafði mikinn áhuga á slagsmálum. Í ljósi þess verður því að miða við að ásetningur þeirra hafi verið að stofna til slagsmála við brotaþola sem endaði með framangreindum hætti. Frásögn ákærða X um að hann hafi aðeins ætlað að ræða við brotaþola um brotin gleraugu og að hann stæði í skuld við G vegna þeirra þykir ótrúverðug í ljósi framangreinds. Þá þykir framburður ákærða Reynis ekki heldur trúverðugur um að hann hafi ætlað að koma í veg fyrir slagsmál með því að fylgja meðákærða X á vettvang. Gefur framganga hans, eins og hún birtist á upptökunni, ekki slíkt til kynna, heldur þvert á móti, t.d. þegar ákærðu ganga til skips eftir átökin og virðast ánægðir með unnið verk. Myndbandsupptakan og álit hinna dómkvöddu matsmanna tekur af öll tvímæli um að meiðsl brotaþola komu til vegna árásar og högga ákærðu. Hafna ber vörn ákærðu um að rekja megi meiðsl brotaþola að einhverju leyti til þess að gaffall lyftarans hafi rekist í höfuð brotaþola þegar hann lá meðvitundarlaus á jörðinni, enda telja matsmenn það útilokað. Þá verður einnig að hafna þeirri málsvörn ákærða Reynis að dómgreind hans hafi brenglast við höfuðhögg frá brotaþola, enda er það niðurstaða matsmannsins L, heila- og taugaskurðlæknis, að ákærði Reynir hafi ekki borið nein einkenni heilahristings eftir átökin en auk þess séu það ekki einkenni heilahristings að hann leiði til skertra dómgreindar, heldur slævi og dragi úr krafti og getu.                 Dómurinn er sammála matsmönnum um að ógjörningur sé að greina á milli hversu miklir áverkar brotaþola stafi frá höggi ákærða X og hversu miklir stafi frá tveimur höggum ákærða Reynis en hinir dómkvöddu matsmenn telja að ekki sé unnt að færa vísindaleg rök fyrir slíkri sundurgreiningu. Verður því málið metið heildstætt og miðað við að samkvæmt læknisfræðilegum gögnum eigi ákærðu jafna sök á áverkum brotaþola.                 Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða dómsins að sannað sé að ákærðu hafi gerst sekir um þá háttsemi sem saksókn á hendur þeim tekur til og að hún sé réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærðu eru því sakfelldir fyrir hættulega líkamsárás.                 Samkvæmt sakavottorði hefur ákærði X ekki gerst sekur um refsivert brot. Ákærði Reynir hefur tvívegis hlotið refsingu, árið 2008 fyrir fíkniefnabrot og 30. mars 2012 fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga en þá hlaut hann fangelsisdóm í tvo mánuði, skilorðsbundið í tvö ár. Atvik í aðdraganda þess að ákærðu veittu brotaþola eftirför og slagsmál hófust voru ekki með þeim hætti að líta beri til 3. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga nr. 19/1940 við ákvörðun refsingar ákærðu þeim til málsbóta. Ákærðu réðust í félagi á brotaþola og ber því að horfa til 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga svo og til sjónarmiða að baki 1., 2. og 6. tölulið 1. mgr. sömu greinar laganna. Að þessu virtu þykir refsing ákærða X hæfilega ákveðin 4 ár og refsing ákærða Reynis 4 ár. Til frádráttar kemur gæsluvarðhaldsvist ákærðu frá 17. júlí 2014.                 Af hálfu brotaþola hefur verið krafist skaðabóta úr hendi ákærðu að fjárhæð 3.000.000 króna. Í skaðabótakröfunni kemur fram að um sé að ræða kröfu um miskabætur á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Er vísað til þess að árás ákærðu á brotaþola hafi verið lífshættuleg og brotaþoli hafi orðið fyrir varanlegum skaða vegna árásarinnar. Ákærðu hafa verið sakfelldir fyrir stórfellda líkamsárás. Með ólögmætri og saknæmri háttsemi hafi þeir valdið brotaþola alvarlegu líkamstjóni og á hann því rétt á skaðabótum úr hendi þeirra. Með hliðsjón af atlögunni, afleiðingum árásarinnar og dómvenju á þessu réttarsviði þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 1.500.000 krónur. Aðalkrafa brotaþola um að ákærðu greiði honum miskabætur in solidum verður tekin til greina. Um vexti fer svo sem í dómsorði greinir en skaðabótakrafan var birt verjendum ákærðu 2. september 2014.                 Ákærðu greiði sakarkostnað samkvæmt sakarkostnaðaryfirliti, málsvarnarlaun skipaðra verjenda og þóknun réttargæslumanns brotaþola, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, eins og nánar í dómsorði greinir.                 Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari dæmir mál þetta ásamt meðdómsmönnunum Jóni Höskuldssyni og Ragnheiði Bragadóttur héraðsdómurum. Dómsorð                 Ákærði, Reynir Þór Jónasson, sæti fangelsi í 4 ár. Til frádráttar refsingu kemur óslitið gæsluvarðhald ákærða frá 17. júlí 2014.                 Ákærði, X, sæti fangelsi í 4 ár. Til frádráttar refsingu kemur óslitið gæsluvarðhald ákærða frá 17. júlí 2014.                 Ákærðu greiði brotaþola, A, óskipt miskabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. júlí 2014 til 2. október 2014 en með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags.                 Ákærði Reynir greiði verjanda sínum, Jóhannesi Árnasyni hdl., 2.800.000 krónur í málsvarnarlaun. Ákærði X greiði verjanda sínum, Arnari Þór Stefánssyni hrl., 2.800.000 krónur í málsvarnarlaun. Ákærðu greiði óskipt þóknun réttargæslumanns brotaþola, Gísla Kr. Björnssonar hdl., 450.000 krónur. Ákærðu greiði óskipt 923.856 krónur í annan sakarkostnað. Ákærði Reynir greiði 296.710 krónur í annan sakarkostnað. Ákærði X greiði 68.710 krónur í annan sakarkostnað.
Mál nr. 310/2015
Ávana- og fíkniefni Upptaka
R var sakfelldur fyrir fíkniefnalagabrot með því að hafa haft í vörslum sínum 24 kannabisplöntur og fyrir að hafa um nokkurt skeið ræktað fíkniefnin. Var refsing R ákveðin fangelsi í 30 daga en fullnustu refsingarinnar var frestað skilorðsbundið í tvö ár, auk þess sem áðurgreindar plöntur voru gerðar upptækar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 28. apríl 2015 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur að öðru leyti en því að refsing verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins en til vara að héraðsdómur verði staðfestur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. desember 2014                 Málið er höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri 20. maí 2014, á hendur: ,,Ragnari Ajaal Magnússyni Arqunov, kt. [...],                                   dvst. [...],  Reykjavík, fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa fimmtudaginn 17. október 2013 í sumarhúsi að [...] í [...] haft í vörslum sínum 24 kannabisplöntur og hafa um nokkurt skeið fram til þessa dags ræktað greindar plöntur sem lögregla fann við leit. Telst þetta varða við 2. gr., sbr. 4., 5. og 6. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar og jafnframt er krafist upptöku á 24 kannabisplöntum samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001.“ Verjandi ákærða krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Málsvarnarlauna er krafist að mati dómsins.                 Hinn 8. október 2013 tilkynnti A um kannabisræktun í sumarbústað sínum að [...] í [...]. Er lögreglan kom þangað greindi A svo frá að Ragnar, [...], hefði um nokkurt skeið haft aðsetur í sumarbústaðnum. Hún kvaðst vita af fíkniefnaneyslu hans og kvað hún kannabisræktun vera í bústaðnum. Tekin var skýrsla af ákærða hjá lögreglunni 29. apríl 2014. Hann kvaðst eigandi plantnanna sem í ákæru greinir og hefði hann ræktað þær um nokkurt skeið. Hann hefði ætlað efnið til eigin nota. Nú verður rakinn framburður ákærða og vitnisburður fyrir dómi Ákærði neitar sök. Spurður um breyttan framburð fyrir dómi frá því sem var hjá lögreglunni, er hann játaði að hafa ræktað og haft í vörslum sínum plönturnar sem um ræðir, kvaðst ákærði hafa verið undir miklu álagi á þeim tíma. Hann hefði verið heimilislaus og því hefði hann búið í [...] að [...]. Hann hefði ekki átt annan kost en að játa hjá lögreglunni. Hann kveðst ekki hafa verið eigandi fræjanna eða plantnanna sem spruttu upp af þeim, hann hefði ekki átt pottana sem plönturnar voru ræktaðar í og heldur ekki áburðinn sem notaður var eða ljósin sem notuð voru við ræktunina. Spurðu um eigandann nafngreindi hann konu sem eigandann. Vitnið A, [...], kvað ákærða, [...], hafa verið með aðsetur í sumarhúsinu á þessum tíma. Hún hefði hringt í lögreglu og tilkynnt um ræktunina en ástæðan verið sú að hún hefði verið hrædd um heilsu [...] vegna fíkniefnaneyslu hans sem hún lýsti. Vitnið B lögreglumaður lýsti komu lögreglunnar í sumarhúsið sem um ræðir og því þegar tekin var þar niður kannabisræktun. A, eigandi hússins, hefði tilkynnt um ræktunina og hún hefði sagt ákærða, [...], hafa dvalið í húsinu. Fram kom að hún hefði áhyggjur af fíkniefnaneyslu hans. Vitnið C lögreglumaður lýsti komu lögreglunnar í sumarhúsið sem um ræðir. A hefði tilkynnt um kannabisræktun í bústaðnum og ákærði, [...], hefði ræktað kannabis en hann hefði haft búsetu þarna um nokkurt skeið. Niðurstaða Ákærði neitar sök. Samkvæmt framburði ákærða og vitnisburði hafði ákærði búsetu í sumarhúsinu á þessum tíma og hafði verið þar um nokkurt skeið. Hann var því húsráðandi og vörslumaður kannabisplantnanna. Fyrir dómi lýsti ákærði því að hann hefði ekki verið eigandi munanna sem notaðir voru við ræktunina en framburður hans um þetta og skýringar á breyttum framburði frá því sem var hjá lögreglu er mjög ruglingslegur og ótrúverðugur og verður ekki byggt á hinum breytta framburði. Sannað er með framburði ákærða hjá lögreglunni, með vitnisburði lögreglumannanna B og C, með stoð í vitnisburði A, [...], og með öðrum gögnum málsins, en gegn neitun ákærða, að hann hafi gerst sekur um háttsemi þá sem í ákæru greinir. Eignarhald sem ákærði bar um fyrir dómi skiptir ekki máli eins og á stendur. Brot ákærða er rétt fært til refsiákvæða í ákærunni. Ákærði hlaut á árinu 1996 refsidóm fyrir fíkniefnalagabrot og gekkst undir lögreglustjórasátt fyrir sams konar brot á árinu 2006. Refsing ákærða þykir hæfilega ákvörðuð 30 daga fangelsi en rétt þykir að fresta fullnustunni skilorðsbundið eins og dómsorði greinir. Með vísan til 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 eru dæmdar upptækar 24 kannabisplöntur. Ákærði greiði 78.923 krónur í útlagðan sakarkostnað ákæruvaldsins. Ákærði greiði 175.700 króna málsvarnarlaun Guðmundar St. Ragnarssonar héraðsdómslögmanns að meðtöldum virðisaukaskatti. Einar Laxness aðstoðarsaksóknari flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, Ragnar Ajaal Magnússon Argunov, sæti fangelsi í 30 daga en fresta skal fullnustu refsingarinnar skilorðsbundið í 2 ár frá birtingu dómsins að telja og falli refsingin niður að þeim tíma liðnum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Upptækar eru dæmdar 24 kannabisplöntur. Ákærði greiði 78.923 krónur í útlagðan sakarkostnað ákæruvaldsins. Ákærði greiði 175.700 króna málsvarnarlaun Guðmundar St. Ragnarssonar héraðsdómslögmanns.
Mál nr. 8/2016
Kærumál Dómari Vanhæfi
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu H um að dómari málsins viki sæti. Ekki var talið að H hefði sýnt fram á að fyrir hendi væru atvik eða aðstæður sem væru til þess fallnar að draga óhlutdrægni dómarans með réttu í efa, sbr. g. lið 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. desember 2015 sem barst réttinum 5. janúar 2016, en kærumálsgögn höfðu borist fyrrnefndan dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 17. desember 2015 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari viki sæti í málinu. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa verði tekin til greina. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar, að viðbættu álagi. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og fram kemur i hinum kærða úrskurði byggir sóknaraðili kröfu sína um að héraðsdómari víki sæti á g. lið 5. gr. laga nr. 91/1991. Sóknaraðili hefur ekki sýnt fram á að fyrir hendi séu atvik eða aðstæður sem eru til þess fallnar að draga óhlutdrægni héraðsdómarans með réttu í efa, sbr. fyrrnefnt ákvæði laga nr. 91/1991. Ber því að staðfesta hinn kærða úrskurð. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Hlédís Sveinsdóttir, greiði varnaraðila, Tryggingamiðstöðinni hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.                                              
Mál nr. 861/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Ríkissaksóknari hefur krafist þess, með vísan til a. liðar 1. mgr. 95. gr. og 1. sbr. 3. mgr. 97. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði x, kt. [...], [...], [...], til að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 15. janúar 2016, kl. 16:00. Þess er einnig krafist að X verði úrskurðaður til að sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur, sbr. b. lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. janúar 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. janúar 2016 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 15. sama mánaðar klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími og einangrun aflétt. Þá krefst hann í báðum tilfellum kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili er meðal annars undir rökstuddum grun um brot gegn 1. mgr. 109. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en fangelsisrefsing liggur við slíku broti. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.    
Mál nr. 27/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Ríkissaksóknari hefur krafist þess, með vísan til a. liðar 1. mgr. 95. gr. og 1. sbr. 3. mgr. 97. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði x, kt. [...], [...], [...], til að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 15. janúar 2016, kl. 16:00. Þess er einnig krafist að X verði úrskurðaður til að sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur, sbr. b. lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. janúar 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. janúar 2016 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 15. sama mánaðar klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími og einangrun aflétt. Þá krefst hann í báðum tilfellum kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili er meðal annars undir rökstuddum grun um brot gegn 1. mgr. 109. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en fangelsisrefsing liggur við slíku broti. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.    
Mál nr. 13/2016
Kærumál Gæsluvarðhald Útlendingur Frávísun frá Hæstarétti
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu L um að X yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Eftir að málið barst Hæstarétti var rétturinn upplýstur um að X hefði þegar verið afhentur frönskum yfirvöldum. Var málinu því vísað frá Hæstarétti, sbr. 4. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. janúar 2016 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. janúar 2016 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að sæta nánar tilgreindu gæsluvarðhaldi. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 4. mgr. 33. gr. a. laga nr. 96/2002 um útlendinga. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa nái fram að ganga. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Hæstarétti hefur borist tölvubréf sóknaraðila þar sem upplýst er að varnaraðili hafi verið afhentur frönskum yfirvöldum fyrr í dag. Samkvæmt því er ljóst að það ástand, sem leitt hefur af hinum kærða úrskurði, er þegar um garð gengið. Málinu verður því vísað frá Hæstarétti, sbr. 4. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008.   Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.  
Mál nr. 832/2015
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina beiðni G ehf. um að dómkvaddir yrðu yfirmatsmenn til að svara nánar tilgreindri spurningu í máli sem S ehf. hafði höfðað gegn G ehf. og P ehf. Talið var að yfirmatsgerð myndi engu breyta um þær kröfur sem G ehf. hafði uppi í málinu og væri sú sönnunarfærsla sem G ehf. gerði kröfu um því bersýnilega þýðingarlaus, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Var beiðni G ehf. um dómkvaðningu því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. desember 2015 en kærumálsgögn bárust réttinum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. nóvember 2015, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðilans GT 2 ehf. um að dómkvaddir yrðu yfirmatsmenn í máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að framangreindri beiðni varnaraðilans verði hafnað. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn GT 2 ehf. krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Potter ehf. hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Aðilar máls þessa deila um hvort sóknaraðili njóti forkaupsréttar að hluta fasteignar að Eyjarslóð 1 í Reykjavík, en varnaraðilinn GT 2 ehf. keypti í einu lagi þann eignarhluta og annan í sömu fasteign með samningi 21. nóvember 2014 af varnaraðilanum Potter ehf. Dómkröfur sóknaraðila lúta að viðurkenningu forkaupsréttar að tilteknum eignarhluta í fasteigninni og því að varnaraðilanum Potter ehf. verði gert að afsala sóknaraðila eignarhlutann, aðallega gegn greiðslu á 38.500.000 krónum. Í matsgerð sem sóknaraðili hefur aflað undir rekstri málsins var komist að þeirri niðurstöðu að verðmæti eignarhlutans væri 40.000.000 krónur en krafa varnaraðilans GT 2 ehf. um dómkvaðningu yfirmatsmanna sem hér er til úrlausnar snýr að þeirri matsgerð. Með yfirmatsgerð sem varnaraðilinn GT 2 ehf. vill afla myndi eingöngu fást sönnunargagn um verðmæti hluta þeirrar fasteignar sem hann keypti af varnaraðilanum Potter ehf. Matsgerðin myndi á hinn bóginn engu breyta fyrir þær kröfur sem varnaraðilinn GT 2 ehf. hefur uppi í málinu en hann krefst sýknu af kröfum sóknaraðila á þeim forsendum annars vegar að skilyrði forkaupsréttar séu ekki fyrir hendi og hins vegar að sá forkaupsréttur sem sóknaraðili vísi til hafi verið niður fallinn þegar kaupsamningur varnaraðila var gerður. Slík yfirmatsgerð myndi heldur engum úrslitum ráða um fjárhæð sem varnaraðilinn GT 2 ehf. kynni að geta krafist að fá endurgreidda frá varnaraðilanum Potter ehf. ef komist yrði að þeirri niðurstöðu að sóknaraðili nyti forkaupsréttar að eignarhlutanum. Að því virtu er sú sönnunarfærsla sem varnaraðilinn GT 2 ehf. gerir kröfu um samkvæmt framangreindu bersýnilega þýðingarlaus fyrir mál þetta, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Verður því beiðni hans um dómkvaðningu yfirmatsmanna hafnað. Varnaraðilanum GT 2 ehf. verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hafnað er kröfu varnaraðila GT 2 ehf. um dómkvaðningu yfirmatsmanna. Varnaraðili GT 2 ehf. greiði sóknaraðila, Sjávarréttum ehf., 500.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 10/2016
Kærumál Reynslulausn Skilorðsrof Fullnusta refsingar
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að afplána 240 daga eftirstöðvar reynslulausnar dóms Hæstaréttar Íslands nr. [...]/2014 frá [...]. mars 2013, sbr. reynslulausn sem honum var veitt af Fangelsismálastofnun ríkisins þann 5. september 2015 í 2 ár.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. janúar 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. janúar 2016 þar sem varnaraðila var gert að afplána 240 daga eftirstöðvar fangelsisrefsingar samkvæmt dómi Hæstaréttar [...]. mars 2014 í máli nr. [...]/2013. Kæruheimild er í 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt gögnum málsins er fram kominn sterkur grunur um að varnaraðili hafi, eftir að honum var veitt reynslulausn, gerst sekur um háttsemi sem varðað getur sex ára fangelsi. Hefur varnaraðili þannig gróflega rofið almennt skilyrði reynslulausnarinnar, sbr. 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, skal afplána 240 daga eftirstöðvar fangelsisrefsingar samkvæmt dómi Hæstaréttar [...]. mars 2014 í máli nr. [...]/2013.
Mál nr. 812/2015
Kærumál Frávísunarúrskurður staðfestur Aðildarhæfi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli R á hendur S ehf. og íslenska ríkinu var vísað frá dómi. R, sem rak skilakerfi framleiðenda og innflytjenda raf- og rafeindatækja í samræmi við ákvæði laga um meðhöndlun úrgangs nr. 55/2003, höfðaði mál til greiðslu kostnaðar sem R taldi sig hafa orðið fyrir vegna söfnunar úrgangs umfram það sem R taldi sér skylt samkvæmt lögunum. Talið var að líta yrði á R sem almennt félag og að slík félög nytu aðildarhæfis að einkamáli samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, óháð opinberri skráningu um stofnun og slit þeirra. Í málinu lágu hins vegar fyrir upplýsingar sem gáfu til kynna að R hefði verið slitið og hafði félagið ekki mótmælt því sem röngu. Var R því ekki lengur talið njóta aðildarhæfis í skilningi ákvæðisins og málinu vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. desember 2015, en kærumálsgögn bárust réttinum 15. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. nóvember 2015, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Stofnun og slit almenns félags eins og um ræðir í tilviki sóknaraðila er ekki háð opinberri skráningu. Að því gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um frávísun málsins frá héraðsdómi. Það leiðir af þeirri niðurstöðu að sóknaraðila brestur aðildarhæfi að hvorki verður dæmdur málskostnaður í héraði né kærumálskostnaður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður verður ekki dæmdur.  
Mál nr. 787/2015
Kærumál Afhending gagna Matsgerð
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfum O um að G yrði gert að afhenda sér og dómkvöddum matsmönnum nánar tiltekin gögn og að dómkvöddum matsmönnum yrði gert að afhenda gögn sem G hefði afhent þeim eftir janúar 2015. Í dómi Hæstaréttar var meðal annars rakið að samkvæmt 3. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála væri hverjum sem hefði umráð þess sem matsgerð lyti að skylt að veita matsmanni aðgang að því nema hann mætti skorast undan vitnaskyldu eða væri óheimilt að bera vitni um það. Þá kæmi fram í 2. mgr. 80. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 3. málslið 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, að sá sem sýndi skiptastjóra fram á að hann hefði lögvarinna hagsmuna að gæta gæti krafist að fá aðgang að skjölum þrotabús til skoðunar og eftirrit af þeim. Framangreind ákvæði væru þó háð takmörkunum sem meðal annars leiddu af þagnarskyldu starfsmanna fjármálafyrirtækja, sbr. 58. gr. laga nr. 161/2002, og væri það hlutverk dómstóla að leggja mat á í hverju tilviki hvort í bága færi við þagnarskyldu að veita upplýsingar eða afhenda gögn. Með beiðni í október 2014 krafðist O upplýsinga um heildarútlán til tólf nafngreindra hlutafélaga. Taldi Hæstiréttur að um væri að ræða tilgreindar og almennar upplýsingar sem G væri skylt að afhenda gögn um og var með sömu rökum fallist á að O fengi afrit þeirra. Hæstiréttur hafnaði á hinn bóginn kröfu O um afhendingu gagna samkvæmt beiðni í júní 2015, enda teldist beiðnin of sértæk þar sem óskað væri eftir sundurgreindum upplýsingum um þá aðila sem hún tæki til og vörðuðu þær meðal annars persónuleg fjármál einstaklinga sem þagnarskylda ríkti um. Þá var fallist á með héraðsdómi að O fengi ekki á ný lagt fyrir dóm ágreining sem þegar hefði verið tekin afstaða til með úrskurði í apríl 2015. Með hliðsjón af meginreglu einkamálaréttarfars um jafnræði aðila og þeim grunnrökum sem búa að baki 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 var aftur á móti fallist á kröfu O um afhendingu annarra gagna en þeirra sem úrskurðurinn tæki til.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. nóvember 2015, en kærumálsgögn bárust réttinum 2. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. nóvember 2015 þar sem hafnað var kröfum sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að afhenda sér og dómkvöddum matsmönnum nánar tiltekin gögn og að dómkvöddum matsmönnum yrði gert að afhenda sóknaraðila gögn sem varnaraðili hefði afhent þeim eftir 30. janúar 2015, en síðastnefndu kröfunni var að öðru leyti vísað frá dómi. Kæruheimild er í c. og d. liðum 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að afhenda sér og dómkvöddum matsmönnum öll gögn sem hinir dómkvöddu menn óskuðu eftir með beiðnum 22. október 2014 og 10. júní 2015. Jafnframt að dómkvöddum matsmönnum verði gert að afhenda sér öll gögn sem þeir hafa fengið frá varnaraðila í þágu matsins og að hafnað verði frávísun héraðsdóms á hluta þeirrar kröfugerðar sóknaraðila. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði gerðu málsaðilar með sér afleiðusamninga og hefur varnaraðili höfðað mál á hendur sóknaraðila til uppgjörs átta þeirra. Með matsbeiðni 13. febrúar 2014 óskaði varnaraðili dómkvaðningar tveggja manna í því skyni að færa sönnur á að varnaraðili hafi veitt rangar upplýsingar um fjárhagsstöðu sína sem hafi nokkru fyrir samningagerð aðila, við hana og allt til 7. október 2008 verið miklum mun verri en opinberar upplýsingar gáfu til kynna. Matsmenn munu hafa óskað eftir og fengið ýmis gögn frá varnaraðila, en hann synjað afhendingu hluta þeirra. Þá hefur sóknaraðili fengið ýmis gögn í hendur, en þó ekki öll þau gögn sem varnaraðili hefur afhent matsmönnum. Í þinghaldi 20. apríl 2015 krafðist sóknaraðili úrskurðar um afhendingu tilgreindra gagna úr hendi matsmanna eða varnaraðila. Með úrskurði héraðsdóms 29. sama mánaðar var kröfum sóknaraðila hafnað. Með dómi Hæstaréttar 5. júní 2015 í máli nr. 336/2015 var úrskurðurinn staðfestur, en eins og kröfugerð sóknaraðila var háttað fyrir réttinum reyndi aðeins á skyldu varnaraðila til afhendingar gagnanna. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði hefur sóknaraðili gert kröfu um afhendingu fjölda gagna. Í fyrsta lagi um að varnaraðili afhendi matsmönnum gögn sem þeir höfðu óskað eftir með beiðnum 22. október 2014, 7. nóvember sama ár og 10. júní 2015. Í beiðni matsmanna 22. október 2014 var óskað eftir nánar tilgreindum upplýsingum um útlán og „aðrar fyrirgreiðslur“ varðandi 25 tilgreind félög. Varnaraðili varð við beiðni matsmanna að því er varðaði þrettán félög, en synjaði um afhendingu gagna að því er varðaði tólf þeirra. Þessi tólf félög eru Stoðir fasteignir ehf., Hitaveita Suðurnesja, Rákungur ehf., Svartháfur ehf., Lyf og heilsa ehf., L&H eignarhaldsfélag ehf., Kistan ehf., Lyfjablóm ehf., Vafningur ehf., Kristinn ehf., Sund ehf. og BLÓ ehf. Í beiðni matsmanna 7. nóvember sama ár var óskað eftir listum dómskjala í tveimur nánar tilgreindum dómsmálum, en fyrir Hæstarétti hefur sóknaraðili fallið frá kröfu um afhendingu gagna samkvæmt þessari beiðni. Í beiðni matsmanna 10. júní 2015 var óskað eftir upplýsingum um lán varnaraðila til fjölmargra einstaklinga og félaga miðað við 31. desember 2007 og 31. mars 2008, auk afrita af ýmsum tegundum samninga. Í öðru lagi krefst sóknaraðili þess að varnaraðili afhendi sér sömu gögn og hann gerir kröfu um að matsmenn fái í hendur. Í þriðja lagi óskar sóknaraðili eftir að sér verði afhent þau gögn sem varnaraðili hefur þegar afhent matsmönnum. II Samkvæmt 3. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 er þeim, sem hefur umráð þess sem matsgerð lýtur að, skylt að veita matsmanni aðgang að því nema hann megi skorast undan vitnaskyldu um matsatriði eða sé óheimilt að bera vitni um það. Þá kemur fram í 2. mgr. 80. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. að sá sem sýni skiptastjóra fram á að hann hafi lögvarinna hagsmuna að gæta geti krafist að fá aðgang að skjölum þrotabús til skoðunar og eftirrit af þeim á eigin kostnað meðan skiptastjóri hefur þau í vörslum sínum, en þetta ákvæði gildir um slitameðferð varnaraðila, sbr. 3. málslið 4. mgr. 101. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Þá er ljóst að sóknaraðili hefur lögvarinna hagsmuna að gæta í skilningi ákvæðisins, en auk þess að taka til varna í þessu máli hefur hann lýst kröfu við slit varnaraðila vegna samninga sem um ræðir í málinu. Framangreind ákvæði um heimildir matsmanna til gagnaöflunar og skyldu þrotabús til afhendingar gagna eru þó háð takmörkunum sem meðal annars leiða af þagnarskyldu starfsmanna fjármálafyrirtækja, sbr. 58. gr. laga nr. 161/2002. Til þess að unnt sé að meta hvort beiðni um gögn eða upplýsingar fari í bága við þagnarskyldu samkvæmt greininni verður sá sem óskar aðgangs að gögnunum að tilgreina nægilega skýrt hvaða gagna sé óskað. Almenn staðhæfing fjármálafyrirtækis um að gögn séu háð þagnarskyldu leiðir á hinn bóginn ekki ein og sér til þess að þau verði ekki afhent. Er það hlutverk dómstóla að leggja mat á í hverju tilviki hvort í bága fari við þagnarskyldu að veita upplýsingar eða afhenda gögn. Við það mat hefur verið lagt til grundvallar að ekki sé sama ástæða til að veita félögum, sem tekin hafa verið til gjaldþrotaskipta eða slita, jafn ríka vernd og einstaklingum, sbr. XII. kafla laga nr. 161/2002 og til hliðsjónar áðurnefnda 2. mgr. 80. gr. laga nr. 21/1991, en varnaraðili er í slitum. Þau gögn sem matsmenn telja að séu nauðsynleg vegna matsstarfa eru tíunduð hér að framan og í hinum kærða úrskurði. Samkvæmt 2. og 3. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 er matsmönnum rétt að afla sér gagna til afnota við matið og er hverjum þeim sem hefur umráð þess sem matsgerð lýtur að skylt að veita matsmönnum aðgang að því, með þeim takmörkunum sem áður greinir. Ekki verður vefengt að gögn þau sem um ræðir kunni að nýtast við matið. Verður á hinn bóginn að taka afstöðu til réttmætis beiðni matsmanna um að fá aðgang að þessum gögnum og upplýsingum eftir þeim reglum sem áður greinir. Það sem eftir stendur af fyrrgreindri beiðni matsmanna 22. október 2014 varðar upplýsingar um heildarútlán til tólf nafngreindra hlutafélaga. Hér er um tilgreindar og almennar upplýsingar að ræða og er því fallist á að varnaraðila sé skylt að afhenda gögn um heildarútlán til þessara aðila. Með sömu rökum er fallist á kröfu sóknaraðila um afhendingu á afritum gagnanna, enda verða slík gögn ekki afhent matsmönnum með áskilnaði um að þau verði ekki afhent gagnaðila. Á hinn bóginn standa ekki rök til þess að fallast á beiðni um afhendingu gagna um svokallaðar „aðrar fyrirgreiðslur“ varðandi þessi tólf félög, enda hefur sóknaraðili ekki tilgreint nægilega hvað í þessu felist. Í áðurnefndri beiðni matsmanna 10. júní 2015 er farið fram á ítarlegar upplýsingar um lánveitingar til fjölda lögaðila og einstaklinga. Þessi beiðni er of sértæk, enda er óskað eftir sundurgreindum upplýsingum um þá aðila sem hún tekur til og varða upplýsingarnar meðal annars persónuleg fjármál einstaklinga sem þagnarskylda ríkir um, sbr. 58. gr. laga nr. 161/2002. Að þessu gættu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um höfnun á afhendingu þeirra gagna sem ekki hafa þegar verið afhent matsmönnum samkvæmt þessari beiðni. Fallist er á með héraðsdómi að sóknaraðili fái ekki lagt á ný fyrir dóm ágreining sem þegar hefur verið tekin afstaða til með úrskurði héraðsdóms 29. apríl 2015, en hann leitaði ekki endurskoðunar á þeirri niðurstöðu með kæru til Hæstaréttar í fyrrgreindu máli nr. 336/2015. Stendur úrskurðurinn óhaggaður að því leyti og kemur krafan því ekki til álita hér fyrir dómi. Krafa sóknaraðila um afhendingu annarra gagna en þeirra sem úrskurðurinn tekur til varðar gögn sem varnaraðili hefur þegar afhent matsmönnum. Með hliðsjón af meginreglu einkamálaréttarfars um jafnræði aðila og þeim grunnrökum sem búa að baki 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991, verður fallist á kröfu sóknaraðila um afhendingu gagnanna á þann hátt sem í dómsorði greinir.  Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur að öðru leyti en því að varnaraðila, Glitni hf., ber að afhenda sóknaraðila, Orkuveitu Reykjavíkur, gögn um heildarútlán til Stoða fasteigna ehf., Hitaveitu Suðurnesja, Rákungs ehf., Svartháfs ehf., Lyfja og heilsu ehf., L&H eignarhaldsfélags ehf., Kistunnar ehf., Lyfjablóms ehf., Vafnings ehf., Kristins ehf., Sunds ehf. og BLÓ ehf. samkvæmt beiðni 22. október 2014 og gögn sem varnaraðili hefur þegar afhent matsmönnum eftir 30. janúar 2015. Varnaraðili greiði sóknaraðila 400.000 krónur í kærumálskostnað.                                                                                   
Mál nr. 9/2016
Kærumál Nálgunarbann
Mál lögreglu nr. 007-2014-[...], frá 17. júlí 2014, en þá hafi verið beðið um aðstoð lögreglu að [...] vegna ónæðis frá kærða. Hafði kærði verið þar með ónæði að heimili þeirra þar sem hann krafðist þessa að fá að sjá son sinn. Hafði kærði m.a. verið með ógnandi hegðan og hafði hann bankað húsið og verið að mynda að utan að sögn C.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. janúar 2016 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. janúar 2016 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að staðfesta ákvörðun hans 29. desember 2015 um að varnaraðili sætti nánar tilgreindu nálgunarbanni. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að fyrrgreind ákvörðun hans verði staðfest. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og þóknunar fyrir Hæstarétti. Af gögnum málsins og framburði varnaraðila verður ráðið að þá er atburðir þeir urðu 26. desember 2015, sem öðru fremur liggja til grundvallar ákvörðun sóknaraðila um nálgunarbann, hafi varnaraðili ítrekað verið í símsambandi við starfsmann barnaverndarnefndar. Enginn reki sýnist þó hafa verið gerður að því að fá upplýsingar frá þeim starfsmanni í aðdraganda þess að tekin var ákvörðun um að varnaraðili skyldi sæta nálgunarbanni. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsenda hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun verjanda varnaraðila, Láru V. Júlíusdóttur hæstaréttarlögmanns, fyrir Hæstarétti, 186.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.  
Mál nr. 825/2015
Kærumál Innsetningargerð Einkahlutafélag
K, stjórnarformaður og G, meðstjórnandi í félaginu 101 A ehf., kröfðust þess að þeim yrði veittur aðgangur að leiguhúsnæði félagsins með beinni aðfarargerð. Beindu þeir kröfu sinni að félaginu og tveimur öðrum stjórnarmönnum. Talið var að einstakir stjórnarmenn í einkahlutafélagi væru ekki bærir til að gripa til ráðstafana fyrir hönd stjórnar félagsins nema á grundvelli ákvarðana sem teknar hefðu verið á stjórnarfundi, sbr. 1. og 2. mgr. 47. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. K og G höfðu ekki sýnt fram á að stjórn 101 A ehf. hefði veitt þeim heimild til aðgangs að húsnæðinu, eða að slík heimild yrði studd við samþykktir eða ályktanir hluthafafundar félagsins. Var kröfu K og G því hafnað, sbr. 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 30. nóvember 2015, en kærumálsgögn bárust réttinum 14. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. nóvember 2015 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að þeim yrði heimilað að fá með beinni aðfarargerð aðgang að húsnæðinu að Austurstræti 7 í Reykjavík. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðilar krefjast þess að fyrrgreind krafa þeirra verði tekin til greina. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnum málsins er stjórn varnaraðilans 101 Austurstrætis ehf. skipuð fjórum mönnum. Sóknaraðilinn Kamran Keivanlou er formaður stjórnarinnar, en aðrir stjórnarmenn eru sóknaraðilinn  Gholamhossein Mohammad Shirazi og varnaraðilarnir Ásgeir Kolbeinsson og Kolbeinn Pétursson. Í IX. kafla laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög er meðal annars fjallað um stjórn slíkra félaga. Samkvæmt upphafsmálslið 1. mgr. 47. gr. laganna er fjölskipuð félagsstjórn ákvörðunarbær þegar meiri hluti stjórnarmanna sækir fund svo framarlega sem ekki eru gerðar strangari kröfur í samþykktum félags. Eftir 2. mgr. sömu lagagreinar ræður einfaldur meiri hluti atkvæða úrslitum á stjórnarfundum nema samþykktir kveði á um annað. Af þessum lagaákvæðum verður dregin sú ályktun að sé stjórn einkahlutafélags skipuð tveimur mönnum eða fleiri verði ákvarðanir um málefni félagsins, sem undir stjórnina heyra, einungis teknar á formlegum fundum hennar. Af þeim sökum eru einstakir stjórnarmenn ekki bærir til þess að grípa til ráðstafana fyrir hönd stjórnarinnar nema á grundvelli ákvarðana sem teknar hafa verið á stjórnarfundi. Sóknaraðilar hafa ekki sýnt fram á að stjórn varnaraðilans 101 Austurstrætis ehf. hafi samkvæmt framansögðu veitt þeim sem stjórnarmönnum heimild til aðgangs að framangreindu húsnæði, sem félagið hefur haft á leigu, eða að slík heimild styðjist við samþykktir eða ályktanir hluthafafundar félagsins. Að þessu virtu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og nánar kemur fram í dómsorði. Dómsorð: Hafnað er kröfu sóknaraðila, Kamran Keivanlou og Gholamhossein Mohammad Shirazi, um að þeim verði gert kleift að komast inn í húsnæði að Austurstræti 7, Reykjavík, fastanúmer 200-2606, merking 010101, landnúmer 100830, kjallara, jarðhæð, 1. og 2. hæð. Sóknaraðilar greiði óskipt varnaraðilum, 101 Austurstræti ehf., Ásgeiri Kolbeinssyni og Kolbeini Péturssyni, hverjum um sig, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 4/2016
Kærumál Kæra Farbann Frávísun frá Hæstarétti
Kæra X uppfyllti ekki skilyrði 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. desember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. janúar 2016. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 29. desember 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta farbanni allt til þriðjudagsins 1. mars 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega í greinargerð til Hæstaréttar að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að hann haldi frelsi gegn því að setja tryggingu, en að því frágengnu að farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar á dómþingi 29. desember 2015 var bókað eftir varnaraðila, að viðstöddum verjanda hans, að hann kærði úrskurðinn til Hæstaréttar. Ekki var bókað í þingbók í hvaða skyni kært væri eins og áskilið er í 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008. Úr þessum annmarka var ekki bætt með skriflegri kæru til héraðsdóms innan kærufrests svo sem unnt hefði verið eftir sömu lagagrein. Samkvæmt þessu verður að vísa málinu frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 835/2015
Kærumál Málskostnaður Gjafsókn
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem K var gert að greiða M málskostnað í máli sem M hafði höfðað gegn K og krafist þess að lögheimili barna þeirra tveggja yrði hjá sér. Sátt náðist í málinu þess efnis að annað barnið hefði lögheimili hjá K og hitt hjá M. Eftir atvikum þótti rétt að málskostnaður milli aðila í héraði félli niður en staðfest var ákvæði hins kærða úrskurðar um gjafsókn sem K hafði verið veitt þar fyrir dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. desember 2015, en kærumálsgögn bárust réttinum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 26. nóvember 2015 þar sem leyst var úr ágreiningi aðila um málskostnað og kveðið á um gjafsóknarkostnað í máli þeirra sem að öðru leyti var lokið með dómsátt. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að varnaraðila verði gert að greiða sér málskostnað í héraði en til vara að hann verði felldur niður. Þá krefst hún kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnum málsins hófu aðilar sambúð árið 1997 og eiga saman tvö börn, dreng fæddan [...] og stúlku fædda [...]. Þau gengu í hjúskap 2005 en munu hafa slitið samvistir um mitt ár 2014. Í kjölfarið leitaði sóknaraðili skilnaðar en við hann reis ágreiningur um hvar lögheimili barnanna ætti að vera. Höfðaði varnaraðili málið og krafðist þess að lögheimili þeirra yrði hjá sér. Aðilar gerðu dómsátt 26. nóvember 2015 um að drengurinn hefði lögheimili hjá varnaraðila en stúlkan hjá sóknaraðila. Með sáttinni lauk málinu að öðru leyti en því að málskostnaður var ákveðinn með hinum kærða úrskurði ásamt gjafsóknarkostnaði sóknaraðila. Eftir atvikum er rétt að málskostnaður milli aðila í héraði falli niður en gjafsóknarákvæði hins kærða úrskurðar verður staðfest. Kærumálskostnaður fellur niður en um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Málskostnaður í héraði fellur niður en ákvæði hins kærða úrskurðar um gjafsóknarkostnað sóknaraðila, K, er staðfest. Kærumálskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar 300.000 krónur.
Mál nr. 859/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. desember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 28. desember 2015 þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 15. janúar 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.                                                                  
Mál nr. 857/2015
Kærumál Reynslulausn Skilorðsrof Fullnusta refsingar
Í greinargerð kemur fram að þann 22. desember sl. hafi verið óskað eftir aðstoð lögreglu að versluninni [...] í [...], Reykjavík, vegna manns, X, sem stolið hafi þar fatnaði og hlaupið gegnum kaffihúsið [...] á flóttanum með fenginn. Maðurinn hafi síðan verið króaður af í sundinu við hliðina á [...] við [...]. Starfsmenn hafi hlaupið hann uppi en hann hefði farið út úr verslun [...] í gegnum neyðarútgang sem liggi úr versluninni og inn milligang/bakherbergi veitingastaðarins. Þaðan hefði hann farið inn í matsal staðarins með fangið fullt af útivistarfatnaði. Þýfið hafi reynst ýmis konar útivistarfatnaður að heildarverðmæti 340.920 kr. X hafi verið handtekinn. Í frumskýrslu lögreglu komi fram að X hafi borið sig aumlega og sagt að hann hafi verið rændur aleigunni í upphafi mánaðar.  Hann ætti ekki krónu og hafi m.a. sagt að hann hefði þurft að verða sér út um einhverjar jólagjafir fyrir börnin sín. Í skýrslutöku hjá lögreglu hafi X játað sök. Hann kvaðst hafa farið inn í þessa búð til þess að skoða og máta buxur. Hann hafi ekki farið inn í búðina í þeim tilgangi að stela. Hann kvaðst ekki geta útskýrt þetta en allt í einu hafi hann verið kominn með einhvern fatanað og ákveðið að labba út. 
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. desember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. desember 2015 þar sem varnaraðila var gert að afplána 150 daga eftirstöðvar fangelsisrefsingar samkvæmt dómum Héraðsdóms Reykjavíkur 6. september 2012 og 23. júní 2015, sem honum var veitt reynslulausn frá 17. ágúst 2015. Kæruheimild er í 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt gögnum málsins, sem vísað er til í hinum kærða úrskurði, er fram kominn sterkur grunur um að varnaraðili hafi, eftir að honum var veitt reynslulausn, gerst sekur um háttsemi sem varðað getur sex ára fangelsi. Hefur varnaraðili þannig gróflega rofið almennt skilyrði reynslulausnarinnar, sbr. 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, skal afplána 150 daga eftirstöðvar fangelsisrefsingar samkvæmt dómum héraðsdóms 6. september 2012 og 23. júní 2015.
Mál nr. 858/2015
Kærumál Nálgunarbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert skylt að sæta nálgunarbanni í sex mánuði á grundvelli laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. desember 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. desember 2015 þar sem staðfest var ákvörðun sóknaraðila 23. sama mánaðar um að varnaraðili sætti nánar tilgreindu nálgunarbanni. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að nálgunarbanni verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með ákæru 24. nóvember 2015 er varnaraðila gefið að sök að hafa tvívegis á árinu 2014 með tilgreindum netskilaboðum hótað A ofbeldi. Önnur tilvik sem greind eru í hinum kærða úrskurði munu enn vera til rannsóknar hjá lögreglu. Samkvæmt gögnum málsins er varnaraðili undir rökstuddum grun um að hafa brotið á refsiverðan hátt gegn A og raskað friði hans, jafnframt því sem hætta er á að varnaraðili muni ekki láta af þeirri háttsemi sinni. Er því fallist á með héraðsdómi að uppfyllt séu skilyrði a. og b. liða 4. gr. laga nr. 85/2011 um að varnaraðili skuli sæta nálgunarbanni. Með þessum athugasemdum verður hinn kærði úrskurður staðfestur.  Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011.  Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, Jóns Egilssonar hæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur greiðist úr ríkissjóði.                            
Mál nr. 846/2015
Kærumál Nauðungarvistun
Með kröfu, móttekinni 7. desember 2015, hefur sóknaraðili, A, [...], Reykjavík, farið þess á leit að felld verði úr gildi ákvörðun innanríkisráðuneytisins frá 5. sama mánaðar um að hann skuli vistast á sjúkrahúsi. Jafnframt krefst sóknaraðili þess að málskostnaður skipaðs talsmanns síns verði greiddur úr ríkissjóði, sbr. 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Málið var þingfest í dag og tekið til úrskurðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. desember 2015 en kærumálsgögn bárust réttinum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. desember 2015 þar sem staðfest var ákvörðun innanríkisráðuneytisins 5. sama mánaðar um nauðungarvistun sóknaraðila á sjúkrahúsi. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að ákvörðun innanríkisráðuneytisins verði felld úr gildi. Þá krefst hann þóknunar til handa skipuðum talsmanni sínum vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun talsmanns sóknaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun talsmanns sóknaraðila, Ingu Lillýjar Brynjólfsdóttur héraðsdómslögmanns, vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, 124.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 851/2015
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 95. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. desember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22. desember 2015 þar sem varnaraðila var gert að sæta farbanni allt til þriðjudagsins 19. janúar 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með dómi Hæstaréttar 27. nóvember 2015 í máli nr. 792/2015 var því slegið föstu að fullnægt væri skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um gæsluvarðhald yfir varnaraðila. Eru því fyrir hendi skilyrði til að honum verði gert að sæta farbanni, sbr. 1. mgr. 100. gr. laganna. Hinn kærði úrskurður verður því staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 853/2015
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 95. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. desember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22. desember 2015 þar sem varnaraðila var gert að sæta farbanni allt til þriðjudagsins 19. janúar 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.  Með dómi Hæstaréttar 27. nóvember 2015 í máli nr. 790/2015 var því slegið föstu að fullnægt væri skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um gæsluvarðhald yfir varnaraðila. Eru því fyrir hendi skilyrði til að honum verði gert að sæta farbanni, sbr. 1. mgr. 100. gr. laganna. Hinn kærði úrskurður verður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 854/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. desember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. desember 2015 þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 19. janúar 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Hjá lögreglu eru til rannsóknar sakargiftir á hendur varnaraðila með því að hafa ráðist á tvær konur aðfaranótt 13. desember 2015. Eru brotin talin varða við 1. mgr. 194. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt því sem rakið er í hinum kærða úrskurði er fyrir hendi sterkur grunur um að varnaraðili hafi framið þessi brot og eru þau þess eðlis að varðhald er nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Er því fullnægt skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 og verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.                                                                   Niðurstaða         Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að kærði hafi setið í gæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna frá 18. desember sl. með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Hann hafi neitað sök í skýrslutökum vegna málsins. Dómur Hæstaréttar Íslands í máli nr. 848/2015 frá 22. þessa mánaðar er lagður fram í málinu.         Í greinargerð segir síðan að í framlögðum myndum séu ferðir manns, sem líkist kærða verulega, raktar aðfaranótt 13. desember frá fyrri brotavettvangi á þann síðari. Jafnframt er lögð fram upptaka af atlögu að síðari brotaþolanum. Að mati lögreglu sé ljóst af upptökum úr eftirlitsmyndavélum og lýsingum vitna og brotaþola á útliti og klæðnaði að um sama árásarmann hafi verið að ræða í báðum framangreindum tilvikum og séu ferðir hans raktar með upptökum frá fyrri vettvangi að síðari vettvangi. Síðari árásin sé svo öll til á upptöku. Útlit kærða komi heim og saman við útlit árásarmannsins sem sjáist á upptökunum og samkvæmt framburði vitnis hafi kærði hafi komið móður og í flýti inn í leigubíl rétt eftir að seinni árásinni lauk. Kærði hafi játaði sem rakið er í greinargerð lögreglustjórna að hann hafi þekkt sig á myndunum sem birst hafi í fjölmiðlum en dregið svo úr því í lok skýrslutökunnar. Telji lögregla því hafið yfir skynsamlegan vafa að kærði sé maðurinn.          Samkvæmt því sem rakið hefur verið er rökstuddur grunur um að kærði hafi aðfaranótt sunnudagsins 13. desember sl., með nokkurra mínútna millibili, ráðist fyrirvaralaust með ofbeldi á tvær konur í miðborg Reykjavíkur og gert tilraun til að nauðga þeim, en þessi háttsemi telst varða við 194. gr., sbr. 20. gr. laga nr. 19/1040. Sannist það brot getur það varðað allt að 16 ára fangelsi.         Það er talið hafa orðið konunum til bjargar í bæði skiptin skv. framburðum brotaþola og vitna að kærði varð fyrir utanaðkomandi truflun svo hann hafi hlaupið á brott. Fallist er á það með lögreglustjóra að um sé að ræða mjög fólskulegar og hættulegar atlögur að ræða. Fallist er á það með lögreglustjóra að brot þau sem hér um ræðir séu þess eðlis að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Óforsvaranlegt þyki að kærði gangi laus þegar sterkur rökstuddur grunur leiki á að hann hafi framið svo alvarleg brot sem honum eru gefin að sök. Að mati lögreglu sé kærði hættulegur umhverfi sínu og þyki brotin vera þess eðlis að það stríði gegn réttarvitund almennings að kærði gangi laus meðan mál hans séu til meðferðar. Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að rannsókn málsins sé á lokastigi og málið verði sent héraðssaksóknara til ákvörðunar um saksókn eins fljótt og unnt er. Að öllu framangreindu virtu og með hliðsjón af því hversu alvarlega háttsemi kærði er sakaður um, teljist uppfyllt skilyrði til að hann sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, enda geti brotið varðað að lögum 10 ára fangelsi og sé þess eðlis að telja verði nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna að kærði sæti gæsluvarðhaldi. Ekki er unnt að fallast á með verjanda að ekki séu til staðar þær aðstæður sem lagðar eru til grundvallar í kröfugerð lögreglustjóra. Því er fallist á að krafa lögreglustjóra nái fram að ganga eins og hún er sett fram.                 Þórður Clausen Þórðarson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð  Kærði, X, kt. [...], skal sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 19. janúar 2016  kl. 16:00.   
Mál nr. 852/2015
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta farbanni á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 1. mgr. 100. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. desember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22. desember 2015 þar sem varnaraðila var gert að sæta farbanni allt til þriðjudagsins 19. janúar 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fallist er á með héraðsdómi að fullnægt sé skilyrðum b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Eru því fyrir hendi skilyrði til að varnaraðila verði gert að sæta farbanni, sbr. 1. mgr. 100. gr. laganna. Hinn kærði úrskurður verður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 848/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Lögreglan byggir kröfu sína um gæsluvarðhald á því að rann­sóknar­hags­munir séu ríkir og vísar til heimildar í a-lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. desember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. desember 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 23. desember 2015 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi og einangrun allt til miðvikudagsins 30. desember 2015 en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur.  Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 21. desember 2015. Hann krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og honum ekki gert að sæta einangrun meðan á því stendur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er fallist á með héraðsdómi að fullnægt sé skilyrðum til að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi. Í ljósi umfangs málsins verður fallist á kröfu sóknaraðila um að varðhaldinu verði markaður lengri tími eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 30. desember 2015 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur.  
Mál nr. 366/2015
null
X var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 210. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa haft í vörslum sínum samtals 34.714 ljósmyndir og 585 hreyfimyndir sem sýndu börn, eða fullorðna einstaklinga í hlutverki barna, á kynferðislegan og klámfengin hátt. Við ákvörðun refsingar var meðal annars litið til þess að X hafði ekki áður verið dæmdur til refsingar og að málsmeðferðin hefði tekið of langan tíma. Þá lá fyrir að sömu myndirnar og myndskeiðin komu ítrekað fyrir í málinu. Var refsing X ákveðin fangelsi í 15 mánuði en fullnustu 12 mánaða af refsingunni frestað skilorðsbundið í tvö ár auk þess sem X var gert að sæta upptöku á umræddum ljós- og hreyfimyndum og þeim búnaði sem þær hafði að geyma.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 21. maí 2015 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða og upptöku, en að refsing verði þyngd.  Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins en til vara að refsing verði milduð og hún bundin skilorði. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði meðal annars sakfelldur fyrir vörslur á 123 ljósmyndum sem sýndu kynferðislegt ofbeldi á börnum sem fundust á hörðum diski Dell fartölvu er fannst hjá ákærða við húsleit, en hald var lagt á tölvuna og fékk hún munanúmerið 375075. Samkvæmt gögnum málsins fannst efnið í svokölluðum „Temporary Internet file“ í tölvunni. A, lögreglufulltrúi í tölvurannsóknardeild lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, útskýrði þetta svo í vætti sínu fyrir héraðsdómi að um væri að ræða möppu sem „Internet Explorer vafrinn býr til og geymir gögn meðan hann er að birta þau á skjánum hjá viðkomandi. Síðan er þessum gögnum eytt jafnvel fljótlega eftir eða einhvern tímann seinna eftir notkunina, þegar búið er að slökkva niður á vafrann.“ Aðspurður kvað hann að ekki væri um að ræða varanlegar vörslur þegar efni væri í slíkri möppu en „allt efni sem er í Temporary Internet files, kemur þegar að viðkomandi hefur opnað vafra á einhverri vefsíðu og þessu er hlaðið niður af vefsíðunni til þess að geta birt það á skjánum.“ Samkvæmt þessu er ósannað að ákærði hafi haft vörslur á því efni sem hér um ræðir í skilningi 1. mgr. 210. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur, þó þannig að hafnað er upptöku framangreindrar fartölvu. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að ekki verður gerð upptæk Dell fartölva með Hitachi hörðum diski (munanúmer 375075). Ákærði, X, greiði áfrýjunarkostnað málsins 1.134.470 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 496.000 krónur.   Dómur Héraðsdóms Vestfjarða 20. maí 2015. I Mál þetta, sem dómtekið var 17. apríl sl., höfðaði ríkissaksóknari með ákæru 30. janúar 2015 á hendur ákærða; „X, kennitala [...], […], fyrir kynferðisbrot, með því að hafa föstudaginn 15. febrúar 2013, og um nokkurt skeið fram til þess dags, að […] og […], haft í vörslum sínum samtals 34.837 ljósmyndir og 585 hreyfimyndir, er sýna börn, eða fullorðna einstaklinga í hlutverki barna, á kynferðislegan og klám­fenginn hátt, þar af 34.371 ljósmynd[...] og 562 hreyfimyndir að […] og 466 ljósmyndir og 23 hreyfimyndir að […]. Telst þetta varða við 1. mgr. 210. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 6. gr. laga nr. 58/2012. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Einnig er krafist upptöku samkvæmt 1. og 2. tölul. 1. mgr. 69. gr. a. almennra hegningarlaga, sbr. 2. gr. laga nr. 149/2009, á framangreindu myndefni og Toshiba hörðum diski (munaskrárnúmer 375051), Western Digital hörðum diski (munaskrárnúmer 375055), Western Digital hörðum diski (munaskrárnúmer 375057), Samsung hörðum diski (munaskrárnúmer 375066), USB minnislykli af óþekktri tegund (munaskrárnúmer 375076), USB minnislykli af óþekktri tegund (munaskrár­númer 375078), Seagate hörðum diski (munaskrárnúmer 375056), Dell fartölvu með Hitachi hörðum diski (munaskrárnúmer 375075), turntölvu af óþekktri tegund með einum Western Digital hörðum diski og einum Seagate hörðum diski (munaskrárnúmer 374696), Business Line borðtölvu með tveimur Western Digital hörðum diskum (munaskrárnúmer 374699), Dvico TViX C-2000u lite myndbands­flakkara (munaskrárnúmer 375053), Western Digital hörðum diski (munaskrárnúmer 375085), tveimur JVC myndbandsspólum (DV) (munaskrárnúmer 375080), fjórum JVC myndbandsspólum (DV) (munaskrárnúmer 375079), Western Digital hörðum diski (munaskrárnúmer 375059), þremur CD geisladiskum af óþekktri tegund og tveimur DVD geisladiskum af óþekktri tegund (munaskrárnúmer 375087), turntölvu af óþekktri tegund með Western Digital hörðum diski (munaskrárnúmer 374698), Western Digital hörðum diski (munaskrárnúmer 375058), og sextán DVD geisladiskum af óþekktri tegund og tíu CD geisladiskum af óþekktri tegund (muna­skrárnúmer 375074), allt búnaður sem myndefnið var geymt á, sem lögregla lagði hald á.“ Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvalds, en til vara að hann verði dæmdur til vægustu refsingar er lög leyfa og að allur sakarkostnaður, þ.m.t. hæfileg málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða og útlagður kostnaður hans, verði greiddur úr ríkissjóði. II Samkvæmt frumskýrslu lögreglu var 15. febrúar 2013 framkvæmd húsleit á heimili ákærða að […], og á vinnustað hans að […], eftir að lögregla hafði fengið húsleitarheimild með úrskurði héraðsdóms vegna grunsemda um að ákærði hefði ætlað barnaklámefni í vörslum sínum. Á vinnustað ákærða reyndust vera þrjár borðtölvur sem allar voru tengdar við rafmagn og tölvuskjá. Við skoðun á innihaldi tölvanna á vettvangi fannst efni sem grunur lék á að væri barnaklám og voru þær haldlagðar. Í tölvu, sem fékk munanúmerið 374697, fundust samkvæmt leitarskýrslu fjölmargar ljósmyndir af nöktum börnum og unglingum í möppu sem hafði að geyma efni sem hafði verið eytt. Aðspurður á vettvangi kvaðst ákærði kannast við að hafa hlaðið þessum myndum inn í tölvuna. Við skoðun á tölvu, sem fékk munanúmerið 374698, mátti sjá á hörðum diski tölvunnar möppu sem innihélt nokkrar myndir af nöktu fólki, börnum og unglingum. Þá fundust einnig í tölvunni hreyfimyndir af nöktu fólki, bæði fullorðnum og ungmennum. Aðspurður kvaðst ákærði hafa hlaðið mörgum af þessum hreyfimyndum í tölvuna af rússneskri síðu. Í þriðju tölvunni, sem fékk munaskrárnúmerið 374699, fannst hreyfimynd af nöktum börnum hlaupandi við læk og mátti ætla að myndbandið hafi verið tekið hér á landi fyrir allmörgum árum. Aðspurður kvaðst ákærði hafi tekið upp myndbandið sjálfur og sett í tölvuna. Taldi hann að ekki væri um barnaklám að ræða heldur venjulegar fjölskyldumyndir. Við húsleitina var einnig lagt hald á harða diska, minnislykla, minniskort, myndavélakort, diska úr myndbandsupptökuvél, CD- og DVD-diska, myndbandsspólur, butterflyhníf og utanáliggjandi tölvudiska. Þá fundust einnig á verkstæðinu fjórar útprentaðar myndir af nöktum börnum. Á heimili ákærða fundust m.a. fartölva og borðtölva auk minnislykla, svo og CD-diskar, myndbandsspólur og flakkara. Ákærði gaf skýrslur hjá lögreglu 15. febrúar 2013, 13. júní 2013 og 8. apríl 2014 og var þá m.a. borið undir hann það efni sem fannst og tilgreint er í ákæru. Meðal málsgagna er yfirlit, dagsett 12. janúar 2015, yfir þær myndir og myndskeið sem ákærði er ákærður fyrir að hafa í vörslum sínum, sundurliðað eftir því númeri sem sá munur sem þær fundust á fékk hjá lögreglu. Þá eru myndirnar þar sundurliðaðar nánar eftir því á hvaða geisladiski, myndbandsspólu, minnislykli, tölvu, flakkara eða harða diski þær fundust. Þá er einnig tilgreindur fjöldi mynda eða myndskeiða sem fundust á hverjum mun fyrir sig og hvar viðkomandi munur fannst. Þá liggur fyrir sérstakt yfirlit þar sem fram kemur hversu margar myndir fundust á framangreindum munum og hversu margar þeirra og hverjar ákæruvald telur ekki falla undir skilgreiningu barnakláms. Eru tilgreindar myndir og myndskeið í ákæru í samræmi við þessi gögn. Þá liggur ætlað barnaklámsefni fyrir í heild sinni á rafrænu formi, m.a. á diskum og flakkar. Fyrir liggur matsgerð B sálfræðings, sem dómkvaddur var sem matsmaður til að leggja mat á trúverðugleika ákærða, gera áhættumat, meta m.a. hvatir sakbornings og hugarfar hans til ungmenna/barna og andlegt heilbrigðisástand sakbornings. Í skýrslunni kemur m.a. fram að matsmaður hafi skilið útskýringar ákærða svo að [...]. Þá kemur fram í skýrslunni að matsmaður telji vera ljóst að matsþoli hafi kynferðislegan áhuga fyrir stúlkubörnum og að skýringar hans stangist á. Hluti þess myndefnis sem fannst í vörslum ákærða sé gróft barnaklám og augljóslega notað í kynferðislegum tilgangi. Loks telur matsmaður að ákærði hafi væga almenna kvíðaröskun en andlegt ástand hans hafi ekki áhrif á hugræna getu hans og hann skilji vel muninn á réttu og röngu. Ekkert hafi komið fram sem bendi til þroskavandamála og vandamála sem tengjast greind eða almennum skilningi. III Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði neitar sök. Aðspurður hvort hann kannist við að hafa verið með barnaklám í vörslum sínum kveðst hann ekki geta þrætt fyrir það þar sem það hafi fundist en það komi til af ýmsum ástæðum. Hann kvaðst, þegar húsleit var gerð, hafa verið með verkstæði að […]. Verkstæðið hafi verið rekið undir nafni Y sf. og sé hann eigandi og rekstraraðili þess félags. Hann sé rafvirki og hafi verið með rafmagnsverkstæði þar í tíu til tólf ár og hafi það einnig verið ruslageymsla. Hann hafi starfað þar einn og aðrir hafi ekki haft aðgang að verkstæðinu. Ákærði segir að honum sé ekki vel kunnugt um tölvur og tölvuvinnslu en kveðst hafa gert við tölvur fyrir aðra. Ákærði kvaðst á þessum tíma hafa verið búsettur að […], ásamt þáverandi eiginkonu sinni og barnabarni. Hann kvaðst ekki hafa vitað að það væri barnaklámefni á heimili sínu en vissi að hann hafði farið inn á netið í verkstæðinu og þar hafi komið upp barnaklámefni. Á verkstæðinu hafi verið fullt af drasli, einnig diskar, sem hann hafi ekki vitað hvað var á. Bæði var þetta eitthvað sem fólk hafði komið með og eitthvað sem hann hafði hirt og ekki haft ástæðu til að skoða. Hafi efni verið eytt hafi hann ekki haft aðstæður til að komast í það. Hann hafi vitað af hluta efnisins og talið sig hafa verið búinn að eyða því. Fyrir hafi komið að hann hafi hlaðið efni niður af netinu. Þá hafi komið fyrir að það hafi „poppað upp“ vefsíður. Þetta hafi ekkert frekar átt að vera klámefni. Ákærði lýsti því að árið [...]. Þetta hafi haft slæm og djúp áhrif á hann og hafi hann verið haldinn miklu þunglyndi eftir þetta. Eitt af því sem gerðist þá er að hann varð náttúrulaus. Hann hafi rætt þetta við lækni sem hann hitti á förnum vegi sem hafi sagt honum að fara á netið og finna klámmyndir og athuga hvort þetta lagaðist ekki. Hann kvaðst ekki hafa sjálfur gert sér grein fyrir því að hann hafi verið með þunglyndi fyrr en hann fór til sálfræðings eftir að húsleitin var gerð hjá honum. Kvaðst hann telja að sú lögregluaðgerð hafi verið hreint og klárt hryðjuverk. Hann hafi skoðað eitthvað af því efni sem var á þeim síðum sem „poppuðu upp“ sem hann telji hafa verið með fullorðnum en taldi sig ekki vera með neitt efni sem væri ólöglegt. Hann kvaðst einungis kannast við að hafa séð kannski 10% af því efni sem lögreglan fann og telur að það sé að einhverju leyti margtalið. Hann kveðst ekki hafa verið að skoða þetta myndefni. Ákærði sagði netið vera fullt af þessu og það sé öllum opið, allir hafi þennan gagnabanka á bak við sig. Ákærða var bent á að efnið hafi fundist í margs konar tölvubúnaði, t.d. diskum og tölvum, og var hann spurður hvers vegna það hafi verið varslað í öllum þessum búnaði. Þessu svaraði ákærði svo að hann kannaðist ekki við að eitthvað hafi verið í fartölvunni. Hann kvaðst hafa lánað hana einhvern tímann og þá tekið út disk til að geyma sín gögn og sett annan í staðinn sem hann hafi keypt á eBay. Hann hafi ekki haft hugmynd um að það væri efni á disknum. Þegar ákærða var bent á að meirihluti efnisins virðist vera af erlendum uppruna sagði ákærði að það væri af netinu. Ákærði kvaðst ekki hafa framleitt neitt efni sem hafi verið refsivert. Hann hafi tekið mikið af myndum, heimildarmyndir, ekki endilega af börnum, fjölskyldan að leika sér hingað og þangað. Ákærði var spurður hvort hann eigi þá t.d. við myndir af nöktum börnum að leik í [...], í sundi, í heitum potti og á lóð. Ákærði kvaðst ekki telja þetta vera refsivert og sagði þessar myndir ekki hafa verið af kynferðislegum toga. Þetta séu fjölskyldumyndir og annað slíkt. Hann kvaðst ekki geta gefið skýringu á því af hverju þetta íslenska efni hafi verið varslað á sama hátt og annað efni sem var haldlagt. Hann sagði að efnið virtist flakka á milli en hann sé ekki mjög fróður um tölvuvinnslu og hvernig hún virki. Hann kveðst hafa fengið þær leiðbeiningar að ætli hann að eyða efni þurfi hann fyrst að taka það úr tölvu og setja á disk og eyða því þannig.                 Ákærða var kynntur munur nr. 375051, harður diskur af gerðinni Toshiba, er samkvæmt gögnum málsins fannst laus í hillu á verkstæðinu að […], og að á honum hafi fundist þrjár ljósmyndir og fimm hreyfimyndir sem flokkaðar séu sem barnaklám. Ákærði kvaðst ekki kannast við að það væri barnaklámefni á þessum diski. Hann kveðst kannast við diskinn og telur sig hafa átt hann en ekki vitað hvenær hann komst í hans vörslur. Hann kveðst ekki hafa vitað að öllu leyti hvað var inni á honum en hafa sett eitthvað sjálfur inn á hann, m.a. myndbrot sem hann hafi búið til.                 Ákærða var kynntur munur nr. 375055, harður diskur af gerðinni Western Digital, er fannst laus á skrifstofu og á honum hafi fundist 128 ljósmyndir sem flokkaðar hafi verið sem barnaklám. Aðspurður hvort hann kannist við diskinn sagði ákærði að það hafi verið fullt af svona diskum þarna inni sem hann hafi verið búinn „að hirða hingað og þangað“ og svo hafi hann fengið notaða diska af eBay. Hann kveðst aldrei hafa skoðað innihald disksins, ekki geta útskýrt af hverju barnaklám fannst á honum og ekki hafa hugmynd um það hvaðan þessi diskur kom.                 Ákærða var kynntur munur nr. 375057, harður diskur af gerðinni Western Digital, er fannst laus á skrifstofu og að á honum hafi fundist 29 myndir og tvær hreyfimyndir sem flokkaðar hafi verið sem barnaklám. Ákærði kvaðst ekki geta útskýrt af hverju barnaklám fannst á disknum.                 Ákærða var kynnt að munur nr. 375066, harður diskur af gerðinni Samsung, er hafi fundist laus á skrifstofu og að á honum hafi fundist 24 myndir sem flokkaðar hafi verið sem barnaklám. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað hvað var á disknum eða hvernig þessi diskur komst til hans en telja að hann gæti hafa komið úr ónýtri tölvu. Hann kveðst hafa verið búinn að safna diskum saman og kallaði það söfnunaráráttu.                 Ákærða var kynnt að munur nr. 375056, harður diskur af gerðinni Seagate, hafi fundist á verkstæði og á honum hafi fundist 160 myndir og ein hreyfimynd og hafi allar myndirnar verið flokkaðar sem barnaklám. Kvaðst ákærði ekki geta útskýrt af hverju barnaklámefni fannst á disknum. Ákærða var kynnt að tveir munir nr. 374699, tveir harðir diskar af gerðinni Western Digital, hafi fundist í turntölvu sem hafi verið á gólfi undir skrifborði og á þeim hafi fundist samtals 107 myndir og 14 hreyfimyndir sem flokkaðar hafi verið sem barnaklám. Ákærða var sýnd mynd af tölvunni og sagði að hann hafi verið með bókhaldið í henni og því hafi hún verið í notkun. Þegar ákærða var kynnt að í tölvunni hafi fundist barnaklámefni kvaðst hann ekki geta skýrt það og sagðist ekki hafa verið að horfa á þessar myndir. Hann kvaðst ekki vita hvernig þetta komst í tölvuna en hann gæti hafa hlaðið þetta niður en hafi ekki átt möguleika á að komast í myndirnar. Hann hafi einhvern tímann reynt það en ekki haft kunnáttu til þess. Ákærða var kynnt að munur nr. 375053, vídeóflakkari af gerðinni Dvico TViX C-2000u lite, hafi fundist á verkstæði og í honum hafi verið 38 hreyfimyndir, sem séu að hluta til íslenskar, og 1311 ljósmyndir, og að allt þetta efni hafi verið flokkað sem barnaklám. Þá var ákærða kynnt að flakkarinn hafi verið tengdur við tölvu. Ákærði kveðst hafa átt flakkarann. Hann kannist við að hafa sett inn á hann myndir en kannist ekki við að hafa sett barnaklámefni á hann og telja að það hafi farið á hann í „einhverjum bunkum“. Ákærða var kynntur munur nr. 375059, harður diskur af gerðinni Western Digital, er fannst laus á verkstæði og á honum hafi fundist 2308 ljósmyndir og 41 hreyfimynd sem flokkaðar hafi verið sem barnaklám. Ákærði kvaðst ekki kannast við diskinn og sagði hann vera búinn að vera þarna lengi og sé hann búinn að „steingleyma þessu“. Ákærða var kynntur munur nr. 374698, turntölva af óþekktri gerð, með hörðum diski af gerðinni Western Digital er fannst á skrifborði á verkstæði og var þá tengd rafmagni. Á honum fundust 1877 myndir og 26 hreyfimyndir sem flokkaðar hafi verið sem barnaklám. Ákærði kvaðst hafa verið með afrit af bókhaldsgögnum í tölvunni og hafi eiginlega verið að færa það yfir í aðra tölvu. Sagði ákærði að hann hljóti að hafa sett íslenskt efni í tölvuna en það sé ekki barnaklám. Hann kvaðst ekki kannast við að þar væru 1874 ljósmyndir en sagði að vera kynni að hann hafi hlaðið þeim niður af rússneskri vefsíðu. Ákærða var kynnt að munur nr. 375058, harður diskur af gerðinni Western Digital, hafi fundist laus á verkstæði. Þegar ákærða var kynnt að þar hafi fundist 3340 myndir og 29 hreyfimyndir sem flokkaðar hafi verið sem barnaklám kvaðst hann ekki kannast við að þar væru íslenskar barnaklámmyndir. Ákærða var kynnt að munir nr. 375074, 24 geisladiskar, hafi fundist á verkstæði og þeir væru allir taldir innihalda efni sem flokkað sé sem barnaklám. Ákærði sagði þetta vera eitthvað sem hann hafi verið búinn að „hreinsa út“ til að henda. Það hafi verið búið að segja honum að þá ætti hann að setja efnið á diska en hann hafi ekki verið búinn af henda þeim. Það hafi verið framtaksleysi. Hann kvaðst ekki muna hvenær hann setti þetta á diskana. Hann sagði efnið sem hann setti á diskana hafa komið af netinu í gegnum einhverja tölvu sem var nettengd, líklega þá sem var til vinstri á borðinu á verkstæðinu. Ákærða var kynnt að munur nr. 375076, USB-minnislykill merktur [...], hafi fundist á borði í herbergi á heimili ákærða að […]. Á honum hafi fundist 44 myndir sem flokkaðar hafi verið sem barnaklám. Ákærði sagði að verið gæti að þetta væri eitthvað sem hann hafi verið að taka út af tölvu og hafi átt eftir að eyða. Hann hafi líklega hlaðið þessu niður á vinnustað þar sem hann hafi ekki hlaðið efni niður heima hjá sér. Hann kvaðst ekki geta neitað því að hann hafi einnig séð eitthvert efni heima hjá sér. Hann hafi verið að rannsaka þetta, sérstaklega eftir að hafa fengið leiðbeiningar hjá Kastljósi. Þar hafi verið þáttur þar sem fram kom hvaða netsíður hægt væri að fara inn á. Hann hafi prófað síðurnar og þá hafi svona efni „poppað upp út um allt“. Aðspurður hvort hann hafi einnig hlaðið efninu niður og fært það yfir á minnislykilinn kvaðst ákærði ekki vita hvort það sé hægt að skoða það öðruvísi en með því að hlaða efninu niður. Ákærði kvaðst hafa sett efnið sjálfur á lykilinn. Aðspurður hvort hann hafi vitað að það var barnaklám á lyklinum sagði ákærði að hans skilgreining á barnaklámi væri „allt önnur“. Lögregla telji að berrassaðir krakkar sé barnaklám en það sé þröngur hópur sem haldi því fram að svo sé. Ákærða var kynnt að munur nr. 375078, USB-minnislykill merktur [...], hafi fundist á skrifborði í herbergi á heimili ákærða og að á honum hafi fundist 167 myndir sem flokkaðar hafi verið sem barnaklám. Ákærði sagði að um þennan minnislykill gildi það sama og um minnislykil merktan [...]. Þá kveðst hann mótmæla því að efnið sem fannst á honum sé barnaklám. Ákærða var kynnt að munur nr. 375075, Dell-fartölva með diski af gerðinni Hitachi, hafi fundist í herbergi á heimili hans og á honum hafi fundist 123 myndir sem flokkaðar hafi verið sem barnaklám. Ákærði kvaðst ekki hafa haft hugmynd um að efni væri í henni. Hann kvaðst eiga tölvuna. Diskurinn í henni sé ekki „orginal“ en hann hafi lánað tölvuna og þá hafi hann látið þennan disk í hana. Hann kvaðst hafa notað tölvuna mest til að reyna að búa til vídeómyndir sem hann hafi verið að taka af viðburðum. Ákærði kvaðst ekki kannast við þær myndir sem fundust í tölvunni. Ákærða var kynnt að munur nr. 374696, turntölva af óþekktri gerð með tveim hörðum diskum, annars vegar af gerðinni Western Digital og hins vegar af gerðinni Seagate, hafi fundist í herbergi á heimili hans. Á disknum af tegundinni Western hafi fundist 39 myndir og fjórar hreyfimyndir og á diski af gerðinni Seagate 41 mynd og hafi allt þetta efni verið flokkað sem barnaklám. Ákærði kvaðst ekki kannast við að hafa „downlodað“ einhverju vafasömu efni á tölvuna. Hann kvaðst einhvern tímann hafa verið með bókhaldið í tölvunni en tölvan hafi aldrei verið á verkstæðinu. Aðspurður hvort hann hafi keypt tölvuna nýja kvaðst hann hafa keypt kassann og sett tölvuna saman. Ákærða var kynnt að munur nr. 375085, Western Ditigal harður diskur, hafi fundist í herbergi á heimili hans og á honum hafi fundist tvær hreyfimyndir sem flokkaðar hafi verið sem barnaklám. Ákærði kvaðst ekki kannast við að barnaklámefni hafi verið á honum. Ákærða var kynnt að munir nr. 375080, tvær myndbandsspólur, hafi fundist í herbergi á heimili hans og að á þeim hafi fundist sitthvor hreyfimyndin og að þetta sé talið barnaklámefni og talið vera íslenskt efni. Ákærði kvaðst mótmæla því að um barnaklám sé að ræða og kvaðst kannast við efnið. Fleiri úr fjölskyldunni hafi einnig verið að taka myndir. Ákærða var kynnt að þarna væru myndir teknar í [...] og kvaðst hann kannast við að hafa tekið myndir þar. Staðurinn hafi lengi verið [...]. Ákærða var kynntur munur nr. 375079, fjórar myndbandsspólur með íslensku efni sem fundust í herbergi á heimili hans. Efnið hafi verið flokkað sem barnaklám. Á þeim hafi fundist samtals 7 hreyfimyndir. Ákærði vísaði til sama svars og hvað varðar mun nr. 375080. Ákærða var kynntur munur nr. 375087, fimm geisladiskar sem fundust á heimili ákærða. Á þeim hafi fundist samtals 77 myndir og átta hreyfimyndir sem flokkaðar hafi verið sem barnaklám. Aðspurður hvernig þetta efni hafi komist í vörslur hans kvaðst ákærði ekkert kannast við þetta. Þegar ákærða var bent á að efnið á diskunum væri talið vera erlent kvaðst hann ekkert muna eftir þessu. Aðspurður sagði ákærði að ekki væri möguleiki á því að efnið væri frá öðrum heimilismönnum. Þá var borinn undir ákærða hluti af framburði hans frá 8. apríl 2014 þar sem fram kom að hann hafi orðið þunglyndur [...]. Niðurhalið á efninu hafi byrjað upp úr 2002 og að eftir ábendingar frá Kastljósi hafi hann farið að skoða þetta. Þessu svaraði ákærði svo að hann væri nú á lyfjum vegna þunglyndis og hafi ekki haft löngun til að fara inn á netið og leita af myndum eftir að hann byrjaði á lyfjunum. Einnig var borinn undir ákærða sá framburður hans hjá lögreglu 15. febrúar 2013 að hann hafi verið að taka einhverjar myndir af „You Tube“ sem hann hafi ætlað að koma á framfæri við lögreglu þar sem honum hafi fundist þær vera ógeðslegar. Ákærði staðfesti þetta og sagði þetta líklega hafa verið á fleiri síðum líka, rússneskum síðum. Aðspurður hvort hann kannist við að hafa tekið þaðan barnaklámsmyndir kvaðst hann ekki hafa vitað að þetta væri barnaklám. Aðspurður af hverju hann hafi ætlað að koma þessu á framfæri við lögreglu kvaðst hann hafi verið búinn að velta því fyrir sér hvernig netinu væri háttað og þá hafi hann aðallega verið að hugsa um krakkana og unglingana, hvernig væri hægt að loka fyrir þetta. Aðspurður hvort hann hafi komið þessu á framfæri við lögreglu kvaðst hann ekki hafa verið búinn að koma því í verk en svo hafi lífsgrundvellinum verið kippt undan honum með þessari aðgerð lögreglu. Þá var borinn undir ákærða sá framburður hans hjá lögreglu að sumir söfnuðu listaverkum, málverkum, frímerkjum og öðru slíku. Honum hafi fundist þetta vera eins með mannslíkamann, bara fallegt saklaust listaverk. Ákærði kvaðst halda þessu fram. Aðspurður hvort hann hafi verið að safna myndunum af því að hann vildi eiga þær kvaðst hann telja að þetta hafi kannski verið út af sálrænum atriðum, þunglyndi eða einhverju slíku. Aðspurður á ný hvort hann hafi verið að safna myndunum kvaðst hann ekki hafa verið að safna þeim. Þær hafi komið upp, kannski í einhverjum bunkum. Honum hafi verið sama um þessar myndir þær hafi ekki höfðað til hans. Borinn var undir ákærða framburður hans þar sem hann var spurður út í myndefni sem fannst á diskum sem haldlagðir voru á verkstæði og sagði hann að um væri að ræða ofbeldisefni sem hann hafi velt fyrir sér að framvísa við lögreglu. Þetta hafi verið erlent efni sem hafi valdið honum ógleði. Ákærði kvaðst átta sig á því að það hafi þurft að koma efninu yfir á diskana og kvaðst hann kunna það. Hann hafi hins vegar ekki vitað hvernig hann ætti að snúa sér í því að koma þessu til lögreglu. Aðspurður sagði hann að diskarnir á heimili hans gætu hafa verið hluti af diskunum frá […]en kvaðst ekki kannast við að hafa verið að flakka með þá á milli. Þá sagði hann að vera kunni að hann hafi „downlodað“ þessu og hafi ætlað að skoða seinna. Þá var borinn undir ákærða framburður hans hjá lögreglu 13. júní 2013 þar sem fram kemur að hann kannist við lítið af því myndefni sem fannst í borðtölvu af óþekktri gerð sem fannst í herbergi á heimili hans, sbr. munanúmer 374696. Einnig hafi hann þá sagt að hann hafi „downlodað“ þessu og að hann viti að þarna voru einhverjar myndir og talar um ógeðslegar klámmyndir og að það hafi verið asnaskapur af sér að vera að taka þetta niður. Staðfesti ákærði þennan framburð sinn. Aðspurður kvaðst ákærði ekki muna hvenær Kastljósþátturinn sem hann vísaði til áður var sýndur, en sagði að það gætu verið fimm til sex ár síðan. Ákærði sagði að í fleiri tilvikum hefðu komið fram sambærilegar leiðbeiningar í sjónvarpi. Hann kvaðst hafa byrjað með verkstæðið upp úr 2000 en það sé „ekki til lengur“. Þá sé hjónabandi hans lokið með skilnaði. Hann hafi verið að reyna að vinna og sé enn á þunglyndislyfjum. Aðspurður um það sem fram kemur í vottorði B sálfræðings um að ákærði telji sig [...]... kvaðst hann ekki hafa neinar kynferðislega hvatir og sagði að það gæti verið vegna þunglyndislyfjanna. Vitnið C lögreglufulltrúi lýsti því að upphaf málsins hafi verið í byrjun febrúar 2013 þegar [...]. Þá kom einnig upp grunur um að ákærði væri með myndir í fórum sínum [...]. Tveimur árum fyrr hafði lögreglu einnig borist tilkynning um að grunur léki á því að ákærði væri með barnaklám í vörslum sínum. Húsleit hafi fyrst verið gerð á heimili ákærða og þar lagt hald á tölvur, diska, USB-lykla o.fl. Að því loknu var gerð húsleit á vinnustað ákærða og hald lagt á tölvur, diska o.fl. Vitnið kvaðst minnast þess að þar hafi verið fjórar eða fimm útprentaðar myndir sem sýndu nakin börn. Leitin á heimili ákærða hafi afmarkast við herbergi þar sem tölva og allur tölvubúnaður var en ekki hafi verið tilefni til að leita annars staðar í húsinu. Vitnið sagði ákærða hafa verið rólegan og samvinnufúsan en hann hafi ekki tjáð sig á vettvangi um það sem var í tölvunum. Á vinnustað ákærða hafi þeir skoðað gróflega efni í tölvu sem kveikt var á og kvaðst vitnið hafa séð þar myndir sem teknar höfðu verið í [...] af nöktum börnum. Kvaðst vitnið minna að þrjár tölvur hafi verið á borðum á vinnustað ákærða. Tvær hafi verið í gangi en slökkt á þeirri þriðju. Þar hafi einnig verið geisladiskar, CD-diskar og harðir diskar úr tölvum og hafi þetta allt verið varslað innan um hvað annað. Hvað varðar framhald rannsóknarinnar sagði vitnið að efnið sem fannst hafi allt verið skráð hjá lögreglunni á Vestfjörðum. Þeir hafi svo notið aðstoðar tölvurannsóknardeildar lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu þar sem innihaldið hafi verið skoðar og skýrslur skráðar um þá skoðun. Um 35.000 myndir hafi fundist sem grunur lék á að væru barnaklám. Þá hafi fundist kringum 200 myndir sem ekki var talið að væru barnaklámefni. Það hafi tekið nokkurn tíma að fara yfir þessar myndir bæði hjá þeim og hjá tölvurannsóknardeildinni. Aðspurður sagði vitnið að ákærði hafi orðið ósáttur vegna rannsóknarinnar. Honum fannst [...] vera samsæri gegn sér og hafi hann verið farin að persónugera þetta gagnvart vitninu. Reynt hafi verið að flýta rannsókn málsins eins og hægt var. Vitnið D yfirlögregluþjónn sagði að húsleit hafi verið gerð vegna málsins í febrúar 2013. [...]. Við leit á vinnustað ákærða fundust þrjár borðtölvur sem allar voru þá tengdar við rafmagn og tveir skjáir sem tengdir voru við a.m.k. tvær tölvur. Vitnið kvaðst hafa opnað tvær tölvur og þá séð myndefni sem hann taldi að gæti verið ólöglegt. Þá hafi verið lagt hald á mynddiska, tölvur og annan búnað til nánari skoðunar. Einnig hafi verið framkvæmd húsleit á heimili ákærða. Vitnið sagði ákærða hafi verið samvinnufúsan. Á vinnustaðnum sagði ákærði þeim að einhverjar af myndunum hefði hann hlaðið niður af internetinu en aðrar væru komnar frá honum sjálfum, væru mannlífsmyndir. Aðspurður hvort tafir hafi orðið á rannsókn málsins sagði vitnið að um mikið myndefni hafi verið að ræða. Á sama tíma hafi framangreindar kærur einnig verið til rannsóknar. Kvaðst vitnið telja að menn hafi haldið sig vel að verki og engar tafir orðið en lítið hafi verið hægt að vinna í málinu á […] meðan beðið var gagna frá tölvurannsóknardeild. Vitnið E, sérfræðingur í tölvurannsóknardeild lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, sagði að ekki væri almennt hægt að telja tímasetningar skráa í tölvum mjög áreiðanlegar. Nokkrir þættir geti haft áhrif á tímasetningar. Sem dæmi má nefna hvort tímasetning hafi verið rétt við uppsetningu tölvu, hvort henni hafi verið breytt, hvort tölva hafi verið sett á rétt tímabelti þegar skrá var vistuð niður o.s.frv. Vitnið A lögreglufulltrúi sagði aðspurður um það hvað sé átt við með því að myndir hafi fundist í Temporary Internet File að um sé að ræða möppu sem Internet Explorer vafrinn búi til og geymi á meðan verið er að birta myndir hjá viðkomandi en eyði þeim þegar búið er að slökkva á vafra. Hægt sé að nýta sér dagsetningar í skránum, ef tíminn er réttur í tölvunum, til að sjá hvenær þetta hefur verið opnað. Þessar dagsetningar geti líka sagt til um það hvenær myndirnar voru búnar til annars staðar. Vitnið sagði Temporary Internet File ekki vera varanlegar vörslur. Skráin komi þegar viðkomandi hefur opnað vafra á einhverjum vefsíðum og hlaðið efni niður af vefsíðu til að geta birt á skjánum. Vitnið staðfesti skýrslur sem það vann vegna málsins og sagði að þær tímasetningar sem fram koma í gögnunum séu dregnar úr gögnunum og hafi tölvurnar skráð þær á sínum tíma og gildi um þær áðurnefndur fyrirvari. Ekki hafi verið gengið úr skugga um það hvort þessar tímasetningar væru réttar og hafi tölvum ekki verið startað upp til að kanna þetta. Vitnið B, sálfræðingur og dómkvaddur matsmaður, staðfesti matsgerð sína fyrir dómi. Hann kvaðst hafa unnið mat á ákærða úr þeim gögnum sem hann hafði, auk þess sem hann ræddi einu sinni við ákærða og lagði fyrir hann sálfræðipróf og tók geðgreiningarviðtal. Vitnið sagði ákærða hafa komið ágætlega fyrir, verið kurteis og samvinnufús og sagt vel frá en hann hafi verið reiður út af þessu máli. Aðspurður um mat sitt á trúverðugleika ákærða kvaðst hann hafa farið yfir gögnin og lagt fyrir ákærða sálfræðipróf og gefið honum kost á að útskýra sitt mál. Á sálfræðiprófinu hafi komið fram væg fegrun sem sé algeng en ákærði hafi ekki reynt að blekkja á persónuleikaprófinu. Útskýringar hans á málinu hafi verið ótrúverðugar og í engu samræmi við það sem kemur fram í gögnum. Taldi vitnið að engin skynsemi hafi verið í þeim, miðað við gögnin sem hann hafði og upplýsingar úr viðtalinu við ákærða. Varðandi [...] og útskýringar á því hvernig efnið kom í tölvurnar kvaðst vitnið ekki átta sig á þessum tengingum hjá ákærða. Þá viti hann ekki hvað ákærði eigi við með [...]. [...]. Vitnið kveðst telja að ákærði hafi barnagirnd. Það byggi hann á áhættumati, á viðtali við ákærða og á myndum í tölvum ákærða af stúlkum undir kynþroskaaldri. Ákærði skýri þetta út frá [...]... [...] en það standist ekki. Vitnið sagði ákærða hafa lengi átt erfitt andlega. [...]. Ákærði hafi alltaf verið félagslyndur og hafi alltaf staðið sig í vinnu en þunglyndi og kvíði hafi verið undirliggjandi. [...] hafi verið áfall fyrir ákærða og virðist sem honum hafi versnað í framhaldi af honum. Ákærði talar um að hafa þá orðið náttúrulaus en það sé oft þunglyndiseinkenni. Ákærði sé ekki með alvarlegan geðrofssjúkdóm eða geðsjúkdóm og ekkert bendi til þess að refsing ákærða geti ekki borið árangur. Þá hafi vitnið ekki orðið vart við eftirsjá hjá ákærða vegna varsla á barnaklámi. Ekkert hjá ákærða bendi til þess að hugur hans standi til karlmanna eða ungra drengja og neiti hann slíkum áhuga. Þá hafi hann lítinn áhuga haft á konum. [...]. Áhugi ákærða snýr að stúlkum, að því er vitnið best viti, en geti aldrei útilokað annað. Þegar barnagirnd er skoðuð sé skoðað hvar aðaláhuginn er en svo getur annað einnig komið inn í. IV Ákærði neitar sök. Honum er gefið að sök að hafa haft í vörslum sínum 34.837 ljósmyndir og 585 hreyfimyndir er sýna börn, eða fullorðna einstaklinga í hlutverki barna, á kynferðislegan og klámfenginn hátt. Hann kannast við að hafa haft í vörslum sínum þá muni sem ætlaðar barnaklámmyndir fundust á en kveðst ekki muna eftir þeim öllum. Þá hafi ásetningur ákærða ekki staðið til þess að vera með barnaklámefni í vörslum sínum. Þeir diskar sem hann hafi verið með í umráðum sínum séu frá öðrum komnir, gegnum eBay eða til viðgerðar. Um sé að ræða gáleysi og verði honum ekki refsað fyrir það. Hann byggir vörn sína á því að ekki sé um barnaklámefni að ræða í skilningi hegningarlaga, myndanna hafi ekki verið aflað í kynferðislegum tilgangi og hann hafi ekki í öllum tilvikum verið meðvitaður um að efnið væri varslað í tölvubúnaði hans. Af hálfu ákærða er byggt á því að stór hluti efnisins falli undir efni sem kalla mætti „nudist“ og sé þar bæði um að ræða íslenskar og erlendar myndir, bæði ljósmyndir og hreyfimyndir, t.d. teknar á baðströnd og sýni bæði börn og fullorðna að leik eða uppstillt. Þetta telji ákærði ekki vera barnaklámefni. Þá byggir hann vörn sína á því að sömu myndir komi ítrekað fyrir aftur og aftur og að ekki beri að telja myndir oftar en einu sinni komi þær fyrir oftar. Loks byggir ákærði á því að einhvers konar réttarvörslusjónarmið hafi ráði söfnun hans á myndunum og hafi hann ætlað að koma þeim á framfæri við lögreglu en ekki vitað hvernig hann ætti að snúa sér í því og hafi því ekki látið af því verða. Með lögum nr. 58/2012 var ákvæði almennra hegningarlaga nr. 19/1940 um barnaklám breytt í það horf sem nú er í 210. gr. a. Samkvæmt 1. mgr. ákvæðisins skal hver sá sem framleiðir, flytur inn, aflar sér eða öðrum eða hefur í vörslu sinni ljósmyndir, kvikmyndir eða sambærilega hluti sem sýna börn á kynferðislegan eða klámfenginn hátt sæta sektum eða fangelsi allt að tveimur árum ef brot er stórfellt. Sama gildir um ljósmyndir, kvikmyndir eða sambærilega hluti sem sýna einstaklinga 18 ára og eldri á kynferðislegan eða klámfenginn hátt, enda séu þeir í hlutverki barns, eða ef líkt er eftir barni í slíku efni þó að það sé ekki raunverulegt, svo sem í teiknimyndum eða öðrum sýndarmyndum. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins, sbr. 6. gr. laga nr. 58/2012, skal hver sá sem skoðar myndir, myndskeið eða aðra sambærilega hluti sem sýna börn á kynferðislegan eða klámfenginn hátt á netinu eða með annarri upplýsinga- eða fjarskiptatækni sæta sömu refsingu og greinir í 1. mgr. Samkvæmt greinargerð sem fylgdi frumvarpi sem varð að lögum nr. 58/2012 voru breytingarnar gerðar í tilefni af fyrirhugaðri fullgildingu á samningi Evrópuráðsins um vernd barna gegn kynferðislegri misneytingu og kynferðislegri misnotkun. Með frumvarpinu var svokölluð barngerving gerð refsiverð, þ.e. þegar efni sýnir einstaklinga 18 ára og eldri á kynferðislegan eða klámfenginn hátt, enda séu þeir í hlutverki barns, sbr. 1. mgr. 210. gr. a. Ákvæði 2. mgr. sæki fyrirmynd til f-liðar 1. mgr. 20. gr. framangreinds samnings og er byggt á ákvæði danskra hegningarlaga um sama efni. Gangi það lengra en áðurgildandi 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga sem gerði ráð fyrir því að refsiábyrgð stofnaðist ekki nema í þeim tilvikum þar sem barnaklámefnis hefur verið aflað, t.d. með niðurhali eða við svokallaða vistun í tímabundnum skrám í tölvu viðkomandi. Efnið sem ákærði er ákærður fyrir að hafa haft í vörslum sínum fannst, eins og greinir í ákæru, á tveim stöðum, annars vegar í einu herbergi á heimili ákærða og hins vegar á verkstæði hans. Samtals var um að ræða fjórar tölvur sem allar voru tengdar við rafmagn auk fartölvu. Ákærði sagði eina tölvu á verkstæði hafa verið nettengda og þar hafi hann hlaðið niður efni af netinu.                 Eins og rakið er hér að ofan byggir ákvæði 1. mgr. 210. gr. a. á því að efni teljist vera barnaklám þegar það sýnir börn á kynferðislegan eða klámfenginn hátt. Nánari skilgreiningu á hugtakinu er ekki af finna í greinargerð með ákvæðinu. Í áðurgildandi ákvæði um barnaklám sem var í 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga var einnig notað þetta sama orðalag „að sýna börn á kynferðislegan eða klámfenginn hátt“. Í greinargerð með frumvarpi sem varð að lögum nr. 126/1996 þegar ákvæði 4. mgr. 210. gr. var lögfest kemur fram skilgreining á því hvað átt sé við með þessum orðum. Þar segir að með þessu sé átt við kynferðislega lýsingu (ásýnd) sem virki stuðandi eða er á annan hátt til þess fallin að vera lítillækkandi eða niðrandi, þar með taldar kynferðislegar lýsingar með notkun barna, dýra, ofbeldis, þvingunar og kvalalosta. Eðlilegar nektarmyndir af börnum falli utan gildissviðs ákvæðisins. Efnið sem ákærði var með í vörslum sínum er á ýmsa vegu en aðallega er um að ræða efni með stúlkum á öllum aldri. Að hluta er um mjög gróft efni að ræða sem sýnir ýmist fullorðna einstaklinga beita börn kynferðislegu ofbeldi eða börn að hafa kynmök sín á milli. Nokkrar myndanna verður að flokka sem barngervingu eins og það hugtak er skýrt í 1. mgr. 210. gr. a. Þá er um að ræða myndir sem sýna börn á kynferðislegan eða klámfenginn hátt, oft nakin en einnig að einhverju leyti klædd eða með fylgihluti þannig að tilgangur myndatökunnar er augljós og börnunum oft stillt upp á kynferðislegan hátt. Í sumum tilvikum er um að ræða myndasyrpur sem sýna í upphafi stúlkur í fötum sem þær síðan fækka eftir því sem líður á syrpurnar og enda þær í flestum tilvikum naktar og jafnvel í kynferðislegum stellingum eða athöfnum. Virðast myndirnar þjóna þeim tilgangi að byggja upp kynferðislega örvun þess sem á myndirnar horfir. Að mati dómsins uppfylla allar myndir í slíkum myndaseríum skilyrði 1. mgr. 210. gr. a. almennra hegningarlaga, einnig þær myndir þar sem stúlkurnar eru klæddar, vegna þeirrar heildar sem myndaseríurnar mynda. Loks er um að ræða þær myndir sem af hálfu ákærða er vísað til sem „nudist“ myndir. Um er að ræða bæði íslenskar og erlendar ljósmyndir og hreyfimyndir af nöktum börnum að leik. Sem dæmi um slíkar myndir má nefna erlendar myndir sem teknar eru á baðströndum og myndir sem bera með sér að hafa verið teknar hér á landi á góðviðrisdögum og sýna börn að leik utandyra, í vatni eða læk, og í heitum potti. Myndirnar virðast í mörgum tilvikum vera teknar án þess að börnin geri sér grein fyrir því. Þá virðist myndavélinni aðallega vera beint að þeim börnum sem eru nakin og virðist reynt að hafa kynfærasvæði barnanna sem mest í mynd. Telur dómurinn að með myndatökunum séu saklausir leikir barna notaðir til að búa til efni sem telja verður eins og á stendur að sýni börnin á kynferðislegan eða klámfenginn hátt vegna þeirrar athygli sem nekt þeirra og kynfæri fá. Framangreind orð greinargerðar sem fylgdi eldra ákvæði um „eðlilegar nektarmyndir“ af börnum verður á engan hátt talið ná yfir þessar myndir, enda er í flestum tilvikum um erlendar myndir að ræða af börnum sem ákærði hafði engin tengsl við. Einnig er til þess að líta að myndirnar voru af hálfu ákærða varslaðar meðal annarra mynda sem ótvírætt falla undir það að vera gróft barnaklám, í sumum tilvikum áratugum eftir að myndirnar voru teknar, og ætla verður að söfnun þessara mynda fari fram á sömu forsendum og þeirra mynda sem ótvírætt eru flokkaðar sem barnaklám. Ákærði hefur viðurkennt að hafa tekið einhverjar af þessum íslensku myndum. Hann byggir vörn sína á því að í dag séu breytt viðhorf til þess að taka myndir af nöktum börnum. Þetta hafi þótt eðlilegt á þeim tíma sem myndirnar voru teknar þó að svo sé ekki í dag. Ákærði er ákærður fyrir að hafa varslað myndirnar í febrúar 2013. Við mat á refsinæmi verknaðar verður ekki litið til þeirra sjónarmiða sem voru við lýði þegar myndirnar voru teknar heldur litið til þeirra lagaákvæða sem giltu þegar myndirnar fundust hjá ákærða og rakin voru hér að framan. Með vísan til framangreinds telur dómari að allar þær myndir og myndskeið sem ákærði er ákærður fyrir að hafa í vörslum sínum falli undir hugtakið barnklám í 1. mgr. 210. gr. a. almennra hegningarlaga. Framburður ákærða hefur verið nokkuð misvísandi hvað varðar vitneskju hans um refsinæmi þess að varsla efni sem flokkast sem barnaklám. Annars vegar hefur hann sagt að hann hafi ekki vitað að slíkt varðaði refsingu og hins vegar að hann hafi horft á umfjöllun um efnið í fjölmiðlum og í kjölfar þess íhugað að benda lögreglu á slíkt efni. Þannig hafi einhvers konar réttarvörslusjónarmið ráðið söfnun hans á myndunum. Með hliðsjón af þessu metur dómurinn það ótrúverðugt að ákærði hafi ekki haft vitneskju um að varsla efnisins varðaði við lög. Þá leiðir skortur á vitneskju um refsinæmi ekki einn og sér til refsileysis. Einnig er því hafnað að sú skoðun ákærða að svokallað „nudist“ efni falli ekki undir ákvæðið eigi að leiða til sýknu hvað það efni varðar. Vísar dómurinn til þess hvernig efnið var varslað og þess sem komið hefur fram af hálfu ákærða um áhuga hans á líkama stúlkna. Þá getur einstaklingsbundið mat ákærða á því hvað teljist vera barnaklámefni, í andstöðu við viðteknar skoðanir almennt og almenna túlkun á hugtakinu barnaklám, og án fullnægjandi rökstuðnings, ekki leitt til sýknu eða refsileysis. Þá hafnar dómurinn því sem ótrúverðugu að söfnun myndanna hafi farið fram í þeim tilgangi að koma þeim á framfæri við lögreglu en málsgögn bera með sér að þeim hafi verið safnað í fjölda ára. Af framlögðum gögnum er ljóst að í mörgum tilvikum er um sömu myndir og myndskeið að ræða sem eru tví- og jafnvel margtaldar í ákæru. Dómurinn lítur svo á að við á mat á umfangi sakarefnis beri að miða við fjölda mynda óháð því hversu oft sömu myndirnar komi fyrir. Þá verður litið til fjölda hreyfimynda óháð tímalengd þeirra. Ákærði lýsti því fyrir dómi að hann sé rafvirki og hafi um árabil rekið rafverkstæði þar sem hann hafi m.a. tekið til viðgerðar tölvur annarra. Þá lýsti hann því að hann hafi sjálfur sett saman eina af þeim tölvum sem var haldlögð. Einnig kom fram hjá honum að hann notaði netið og hafi m.a. halað niður efni þaðan, og fært efni yfir á diska, minnislykla og flakkara. Þrátt fyrir að ákærði hafi sjálfur sagt að hann hefði litla kunnáttu á þessu sviði má af framburði hans ráða að hann hafi haft þá grunnkunnáttu sem þarf til að leita að efni á netinu og varsla í samræmi við það sem greinir í ákæru.                 Fyrir liggur að myndefnið fannst í vörslum ákærða. Hann hefur að mestu viðurkennt vörslur efnisins. Þá liggur fyrir matsgerð og framburður dómkvadds matsmanns, B sálfræðings, þar sem fram kemur að kynferðislegur áhugi ákærða sé aðallega á stúlkum undir kynþroskaaldri. Ákærði hefur viðurkennt að hafa leitað að klámefni á netinu, að hafa hlaðið því niður en hafi ekki verið búinn að kynna sér það allt og sagt að efnið hafi virkað róandi á hann. Jafnframt sagði ákærði í framburði sínum að þeir munir sem myndirnar sem fundust á heimili hans voru á geti ekki stafað frá öðrum en honum og að aðrir hafi ekki haft aðgang að verkstæði hans. Þá var vörslum efnisins í flestum tilvikum þannig háttað að tilverknað ákærða þurfti til að koma því þannig fyrir. Allar myndirnar voru varslaðar á sambærilegan hátt á heimili ákærða og á vinnustað hans. Þær voru annars vegar varslaðar í tölvum sem voru í notkun og hins vegar á hörðum tölvudiskum, USB-lyklum, geisladiskum, CD-diskum eða myndbandsspólum. Aðstæður hjá ákærða og fjöldi mynda sem fundust og flokkaðar hafa verið sem barnaklám bera með sér að hann hafi verið að safna þeim. Einnig voru aðstæður fyrir ákærða til að skoða myndir á þessum tveim stöðum sem þær fundust á. Ákveðið samræmi er í innihaldi efnisins, þ.e. megináherslan á stúlkur en mun minni á drengi. Einungis um 200 af þeim myndum sem fundust hjá ákærða við rannsókn málsins voru ekki talin vera barnaklám sem bendir til þess að ákærði hafi ekki varslað almennar fjölskyldumyndir á sömu stöðum. Ákærði kvaðst telja að til að eyða efni þyrfti að færa það yfir á disk og eyða disknum. Einnig bar hann um að hafa verið búinn að færa efni yfir á diska. Þá fannst lítið sem ekkert klámefni með fullorðnum á þeim diskum sem fundust, þrátt fyrir að ákærði hafi sagt að hann hafi aflað þess. Dómurinn dregur ekki í efa þann framburð ákærða að hann hafi fengið tölvubúnað frá öðrum en metur ótrúverðugan þann framburð ákærða að hann hafi ekki vitað af efni á þeim munum sem voru haldlagðir. Því til stuðnings er vísað bæði til þeirra staða þar sem efnið fannst og þess samræmis sem var í öllu efninu og hefur áður verið lýst, og áhuga ákærða á stúlkum. Þá er á engan hátt hægt að fallast á að efnið sé að einhverju leyti komið í vörslur ákærða af tilviljun með munum frá öðrum þannig að um gáleysi ákærða sé að ræða. Ákærði hefur viðurkennt að hafa hlaðið niður efni sem hann hafi ætlað sér að skoða síðar og virtist almennt láta sér í léttu rúmi liggja hvaða efni það var. Hvað varðar efni sem ákærði telur að hafi komið frá öðrum með mununum þá er til þess að líta að annars vegar var um að ræða diska í tölvum sem ákærði notaði sjálfur og hins vegar muni sem hann geymdi ásamt öðrum munum sem innihéldu barnaklámsefni og efni sem hann kannaðist við. Með vísan til þess er framburður ákærða um að hann hafi af þessum sökum ekki vitað af efni ótrúverðugur. Þá er það mat dómsins að það efni sem búið var að eyða en tókst að endurheimta við rannsókn lögreglu hafi einnig verið í vörslum ákærða þar sem kalla megi það fram aftur. Þá er einnig hvað það varðar vísað til dóms Hæstaréttar í máli nr. 273/2003 frá 22. janúar 2004. Dómurinn skilur ákærða svo að hann byggi vörn sína einnig á því að [...]. Ekki fengust fyrir dómi fullnægjandi útskýringar frá ákærða á þessari vörn hans. Með hliðsjón af því sem fram kemur í framburði ákærða hjá lögreglu og því sem haft er eftir honum í matsgerð dómkvadds matsmanns er helst að skilja það svo að [...]. Dómurinn hefur engar forsendur til að draga í efa að svo sé ástatt fyrir ákærða. Ákærði telur hins vegar að áhugi hans á myndum af stúlkubörnum [...] og að áhuginn beinist að mannslíkamanum sem einhvers konar listaverki. Dómari telur að rökrétt samhengi skorti fyrir þessum skýringum ákærða og er þá sérstaklega vísað til þess að hluti efnisins er gróft efni sem sýnir fullorðna karlmenn beita börn kynferðislegu ofbeldi. Með framangreindum skýringum sínum byggir ákærði engu að síður á því að hann hafi áhuga á því myndefni sem hann er ákærður fyrir að varsla. Eins og rakið er hér að framan er í 1. og 2. mgr. 210. gr. a. gerður greinarmunur á því hvort efni sé varslað eða skoðað. Ákærði er einungis ákærður fyrir vörslur efnisins og byggir ákæruvaldið á því að það efni sem fannst í Temporary Internet File hafi einnig verið í vörslum hans. Framburður A lögreglufulltrúa um að efni sem þar fannst hafi hlaðist sjálfkrafa niður þegar viðkomandi skoðaði það bendir til þess að tölvan hafi búið til skrá við þá skoðun. Í greinargerð með ákvæði 210. gr. a. segir að gert sé ráð fyrir að 1. mgr. ákvæðisins taki mið að áðurgildandi 4. mgr. 210. gr. utan atriða sem þar eru sérstaklega talin upp. Verður ákvæðið því skýrt svo að tímabundnar vörslur séu taldar falla þar undir eins og var í 4. mgr. 210. gr. Með hliðsjón af því túlkar dómurinn það svo að efni sem finnist í Temporary Internet File falli undir hugtakið vörslur í 1. mgr. 210. gr. a. Loks er til þess að líta að gögn málsins bera með sér að myndirnar hafi verið stofnaðar og skoðaðar á löngu tímabili þrátt fyrir að ekki sé, eins og fram kom í framburði E sérfræðings og A, hægt að fullyrða með vissu um það hvort tímasetningar séu réttar. Engu að síður telur dómurinn með vísan til þess nægilega leitt í ljós að myndirnar hafi verið í vörslum ákærða um nokkurt skeið, eins og greinir í ákæru, fram til þess dags er húsleitin var gerð. Samkvæmt framangreindu er það mat dómsins að ákærði hafi haft vörslur þess efnis sem lýst er í ákæru og það efni telst vera barnaklám í skilningi 1. mgr. 210. gr. a. almennra hegningarlaga. Með vísan til alls þess sem hér að framan hefur verið rakið telur dómurinn að hafið sé yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem lýst er í ákæru og er háttsemin þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. V Ákærði er fæddur árið […]. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins hefur hann ekki áður verið dæmdur til refsingar og er litið til þess við ákvörðun refsingar ákærða auk þess sem að einhverju leyti er litið til aldurs hans. Þá er einnig litið til þess mikla magns efnis er fannst í vörslum ákærða og að hluta þess verður að telja að sé mjög gróft efni. Telst því brot hans vera stórfellt í skilningi 1. mgr. 210. gr. a. almennra hegningarlaga. Rannsókn málsins hófst í febrúar 2013 og um tveimur árum seinna, 30. janúar 2015, var gefin út ákæra vegna málsins. Við aðalmeðferð málsins var skilmerkilega rakið af hálfu ákæruvalds hvernig meðferð málsins gekk fyrir sig á þessum tíma og gerð grein fyrir því [...]...[...]. Engu að síður verður að gera þá kröfu að meðferð mála sem þessara hjá lögreglu og ákæruvaldi verði lokið á mun skemmri tíma. Ákærða verður á engan hátt kennt um það hversu langan tíma málsmeðferðin tók. Þrátt fyrir að dómurinn hafi hafnað því að taka tillit til þess við mat á umfangi brots ákærða að sömu myndir og myndskeið komi ítrekað fyrir telur dómurinn rétt að hafa þetta í huga við ákvörðun refsingar ákærða. Með vísan til alls þess sem hér hefur verið rakið þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 15 mánuði en fresta skal fullnustu 12 mánaða af refsingunni og falli hún niður að tveimur árum liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Í ákæru er með vísan til 1. og 2. töluliðar 69. gr. a. almennra hegningarlaga, sbr. 2. gr. laga nr. 149/2009, gerð krafa um upptöku á nánar tilgreindum munum sem haldlagðir voru við húsleit lögreglu. Með vísan til framangreindra lagaákvæða er fallist á kröfuna eins og nánar er rakið í dómsorði. VI Eftir úrslitum málsins, sbr. 1. mgr. 218. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, samtals 1.209.796 krónur. Til sakarkostnaðar teljast málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hrl., sem eru hæfilega ákveðin 900.000 krónur, og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts, einnig útlagður kostnaður verjandans, 48.213 krónur, og annar sakarkostnaður er til féll við rannsókn málsins samkvæmt yfirliti, samtals 261.583 krónur. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 184. gr. laga um meðferð sakamála. Af hálfu dómara og aðila var ekki talin þörf á því að málið yrði flutt að nýju. Af hálfu ákæruvalds flutti mál þetta Daði Kristjánsson saksóknari. Dóm þennan kveður upp Sigríður Elsa Kjartansdóttir dómstjóri. D Ó M S O R Ð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 15 mánuði en fresta skal fullnustu 12 mánaða af refsingunni og falli hún niður að tveimur árum liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Upptækt er gert til ríkissjóðs 34.837 ljósmyndir og 585 hreyfimyndir sem sýna börn, eða fullorðna einstaklinga í hlutverki barna, á kynferðislegan eða klámfenginn hátt, Toshiba harður diskur (munaskrárnúmer 375051), Western Digital harður diskur (munaskrárnúmer 375055), Western Digital harður diskur (munaskrárnúmer 375057), Samsung harður diskur (munaskrárnúmer 375066), USB-minnislykill af óþekktri tegund (munaskrárnúmer 375076), USB-minnislykill af óþekktri tegund (munaskrárnúmer 375078), Seagate harður diskur (munaskrárnúmer 375056), Dell-fartölva með Hitachi hörðum diski (munaskrárnúmer 375075), turntölva af óþekktri tegund með einum Western Digital hörðum diski og einum Seagate hörðum diski (munaskrárnúmer 374696), Business Line borðtölva með tveimur Western Digital hörðum diskum (munaskrárnúmer 374699), Dvico TViX C-2000u lite myndbandsflakkari (munaskrárnúmer 375053), Western Digital harðar diskur (munaskrárnúmer 375085), tvær JVC-myndbandsspólur (DV) (munaskrárnúmer 375080), fjórar JVC-myndbandsspólur (DV) (munaskrárnúmer 375079), Western Digital harður diskur (munaskrárnúmer 375059), þrír CD-geisladiskar af óþekktri tegund, tveir DVD-geisladiskar af óþekktri tegund (munaskrárnúmer 375087), turntölva af óþekktri tegund með Western Digital hörðum diski (munaskrárnúmer 374698), Western Digital harður diskur (munaskrárnúmer 375058), sextán DVD-geisladiskar af óþekktri tegund og tíu CD-geisladiskar af óþekktri tegund (munaskrárnúmer 375074). Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins, 1.209.796 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hrl., 900.000 krónur, og útlagðan kostnað verjandans, 48.213 krónur.
Mál nr. 287/2015
Ærumeiðingar Málshöfðunarfrestur Skaðabætur Gjafsókn
Í málinu krafðist A þess að B yrði dæmd til refsingar fyrir að hafa viðhaft nánar tilgreind ummæli um sig í skýrslutökum hjá lögreglu og að B yrði gert að greiða sér miskabætur. Í forsendum héraðsdóms var komist að þeirri niðurstöðu að vísa bæri refsikröfum A frá dómi þar sem sá sex mánaða frestur sem kveðið er á um í 1. mgr. 29. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 til höfðunar einkarefsimáls hafði verið liðinn er málið var höfðað. Talið var að þótt þessa hefði ekki verið getið í dómsorði, eins og rétt hefði verið samkvæmt 2. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, yrði að líta svo á að héraðsdómur hefði vísað kröfunum frá dómi. Þar sem A hafði ekki leitað endurskoðunar á þessu ákvæði með kæru var talið að umræddar refsikröfur kæmu ekki til úrslausnar fyrir Hæstarétti. Um miskabótakröfu A sagði Hæstiréttur að höfði sá, sem sakaður hefði verið um kynferðisbrot en það mál verið fellt niður, meiðyrðamál á grundvelli þeirra ummæla einna, sem kærandi hefði látið falla hjá lögreglu, væri ótækt að sönnunarbyrðin yrði lögð á stefnda í slíku máli þar sem staðhæfing stæði gegn staðhæfingu um hvað raunverulega hefði gerst. Þess í stað yrði þegar svo stæði á að gera þá kröfu til stefnanda að hann leiddi líkur að því að ekki hefði verið tilefni til að setja fram ásakanirnar, auk þess sem stefndi hefði gert það gegn betri vitund. Talið var að A hefði ekki leitt líkur að slíku í máli þessu og var B því sýknuð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 6. febrúar 2015. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 25. mars sama ár og áfrýjaði hann öðru sinni 20. apríl 2015. Áfrýjandi krefst þess að stefnda verði dæmd til refsingar, aðallega samkvæmt 235. gr. og 1. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en til vara samkvæmt 234. gr. sömu laga, fyrir að hafa viðhaft nánar tilgreind ummæli um sig í skýrslutöku hjá lögreglu 24. janúar 2011, 17. ágúst sama ár og 21. september 2012. Þá krefst áfrýjandi þess að stefndu verði gert að greiða sér 5.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. janúar 2011 til 20. apríl 2013, en dráttarvöxtum eftir 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst þess aðallega að refsikröfu áfrýjanda verði vísað frá Hæstarétti og hinn áfrýjaði dómur staðfestur að öðru leyti, en til vara að héraðsdómur verði staðfestur. Þá krefst hún málskostnaðar hér fyrir dómi án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt. Í forsendum hins áfrýjaða dóms er komist að þeirri niðurstöðu að vísa beri kröfum áfrýjanda um refsingu frá héraðsdómi þar sem frestur til að höfða mál til refsingar vegna áðurgreindra ummæla stefndu hafi verið liðinn þegar mál þetta var höfðað, sbr. 29. gr. almennra hegningarlaga. Þótt þessa sé ekki getið í dómsorði, eins og rétt hefði verið samkvæmt 2. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, verður litið svo á að með þessu hafi héraðsdómur vísað kröfunum frá dómi, svo sem lög stóðu til. Þar sem áfrýjandi leitaði ekki endurskoðunar á þessu ákvæði með kæru, sbr. j. lið 1. mgr. 143. gr. síðastgreindra laga, koma umræddar kröfur ekki til úrlausnar hér fyrir dómi. Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir bar stefnda fram kæru á hendur áfrýjanda þar sem hún sakaði hann um að hafa nauðgað sér þrisvar í desember 2010 og janúar 2011 á veitingastað sem hann átti og rak og þar sem hún starfaði á þeim tíma. Við skýrslutöku hjá lögreglu í tilefni af þeirri kæru og kæru áfrýjanda á hendur henni vegna rangra sakargifta í hans garð viðhafði stefnda þau ummæli sem krafist er miskabóta fyrir. Síðar afhenti áfrýjandi lögreglu hljóðupptöku af samtali sínu við stefndu sem mun hafa átt sér stað í bifreið hans og hann taldi að fæli í sér sönnun um að hún hefði gegn betri vitund borið hann röngum sökum. Í kjölfar þess að áfrýjandi kom upptökunni á framfæri við lögreglu var tekin skýrsla af stefndu 22. ágúst 2013 þar sem hún ítrekaði að áfrýjandi hefði nokkrum sinnum haft kynferðismök við sig án samþykkis síns. Í aðilaskýrslu sinni fyrir dómi við aðalmeðferð þessa máls kvaðst stefnda hafa verið hrædd við áfrýjanda og óttast um líf sitt þegar samtal þeirra hafi farið fram að hans frumkvæði. Að þessu virtu verður að líta framhjá því, sem fram kemur á framangreindri hljóðupptöku, þegar leyst er úr málinu. Höfði sá, sem sakaður hefur verið um kynferðisbrot en það mál verið fellt niður, meiðyrðamál á grundvelli þeirra ummæla einna, sem kærandi hefur látið falla hjá lögreglu, er ótækt að sönnunarbyrðin verði lögð á stefnda í slíku máli þar sem staðhæfing stendur gegn staðhæfingu um hvað raunverulega gerðist. Þess í stað verður þegar svo stendur á að gera þá kröfu til stefnanda að hann leiði líkur að því að ekki hafi verið tilefni til að setja fram ásakanirnar, auk þess sem stefndi hafi gert það gegn betri vitund. Samkvæmt því, sem áður er rakið, og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms hefur áfrýjandi ekki leitt líkur að slíku í máli því sem hér um ræðir. Verður héraðsdómur af þeim sökum staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð eins og nánar greinir í dómsorði. Gjafsóknarkostnaður stefndu hér fyrir dómi greiðist úr ríkissjóði, svo sem fram kemur í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, A, greiði 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefndu, B, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 800.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. nóvember 2014. I. Mál þetta, sem dómtekið var 13. október sl., er höfðað af A, [...], [...], á hendur B, [...], [...], með stefnu birtri 20. mars 2013. Stefnandi krefst þess að stefnda verði dæmd til refsingar fyrir að hafa gegn betri vitund viðhaft ærumeiðandi aðdróttanir um stefnanda, sem fólust í að stefnandi hefði þrívegis nauðgað henni og beitt konur ítrekað kynferðislegu og líkamlegu ofbeldi, í skýrslutökum hjá lögreglu þann 24. janúar 2011, 17. ágúst 2011 og 21. september 2012 og þannig brotið gegn 234. gr., 235. gr. og 1. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá krefst stefnandi þess að stefndu verði gert að greiða miskabætur að fjárhæð 5.000.000 króna „með vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. janúar 2011 til greiðsludags en að mánuði liðnum frá birtingu bótakröfu er krafist dráttarvaxta skv. 6. gr., sbr. 5. gr. til greiðsludags“. Þá krefst stefnandi þess að stefndu verði gert að greiða honum málskostnað að mati dómsins. Stefnda krefst þess að hún verði alfarið sýknuð af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða henni málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, eins og ekki væri um gjafsóknarmál að ræða. II. Hinn 24. janúar 2011 kærði stefnda stefnanda til lögreglunnar í Reykjavík fyrir að hafa þrisvar nauðgað sér á tímabilinu desember 2010 til janúar 2011 á veitingastaðnum [...] í [...]. Stefnandi var á þeim tíma eigandi veitingastaðarins [...], sem rak umræddan veitingastað, og var hann jafnframt framkvæmdastjóri staðarins. Stefnda mun á þeim tíma hafa starfað á veitingastaðnum en stefnandi skýrði svo frá í lögregluskýrslu að hún hefði þann starfa að „drekka áfengi með kúnnum“. Á grundvelli kæru stefndu féllst Héraðsdómur Reykjavíkur hinn 16. febrúar 2011 á beiðni lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um að heimila húsleit á heimili stefnanda og á veitingastaðnum [...]. Fór húsleitin fram hinn 24. sama mánaðar auk þess sem stefnandi var handtekinn kl. 09.14 þann dag. Hald var lagt á tölvugögn við leitina meðal annars til athugunar á því hvort þar væri klámefni að finna, en fyrir liggur að ekkert slíkt fannst við þá skoðun. Að lokinni yfirheyrslu kl. 16.22 sama dag var stefnda sleppt úr haldi lögreglu. Eftir frekari skýrslutökur lögreglu og rannsókn málsins, meðal annars athugun á upptökum úr öryggismyndavélum veitingastaðarins, tilkynnti lögreglustjóri stefnanda, með bréfi, dags. 31. ágúst 2011, að ekki þætti lengur grundvöllur fyrir frekari rannsókn málsins og að henni hefði því verið hætt. Í framhaldi af því, eða með bréfi, dags. 2. desember sama ár, lagði stefnandi fram kæru hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu á hendur stefndu og eiginmanni hennar fyrir rangar sakargiftir skv. 148. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og ærumeiðingar skv. 236. gr. sömu laga. Var kæru þessari upphaflega vísað frá hinn 30. apríl 2012, með vísan til þess að það væri mat lögreglustjóra að ekki væru efni til að hefja lögreglurannsókn á hinum meintu brotum. Stefnandi kærði hins vegar þessa ákvörðun lögreglustjórans til ríkissaksóknara, sem felldi hana úr gildi með bréfi dags. 15. júní sama ár. Var þar lagt fyrir lögreglustjóra að taka skýrslur af kærðu í málinu og bera undir þau sakarefnið. Skýrsla var tekin hjá lögreglu af stefnanda sem kæranda þess máls hinn 14. september sama ár, þar sem hann áréttaði kæruna. Jafnframt lagði hann fram til sönnunar á sakleysi sínu vegna nauðgunarkærunnar skýrslu af manni, sem skýrt hefði frá því hjá lögreglu að eiginmaður stefndu hefði ætlað að kúga fimm milljónir króna út úr honum vegna málsins. Við skýrslutökur af stefndu 21. og 22. sama mánaðar neitaði hún sök og sagðist standa við sinn framburð sem hún hefði áður gefið hjá lögreglu um að stefnandi hefði nauðgað sér í þrígang á skrifstofu hans á umræddum veitingastað. Hefði hvorki eiginmaður hennar né nokkur annar haft áhrif á þann framburð. Með bréfi lögreglustjóra, dags. 2. nóvember 2012, tilkynnti hann aðilum á ný, með vísan til 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, að frekari rannsókn málsins hefði verið hætt. Kærði stefnandi þá ákvörðun til ríkissaksóknara með bréfi, dags. 16. sama mánaðar, en ríkissaksóknari staðfesti þá ákvörðun lögreglustjórans hinn 17. desember sama ár. Við aðalmeðferð málsins voru teknar skýrslur af báðum aðilum málsins og jafnframt vitnunum C, D, E, F og G. III. Stefnandi kveðst byggja dómkröfur sínar á því að stefnda hafi í samráði við eiginmann sinn reynt að setja á svið atburðarás í því skyni að valda stefnanda fjárhagslegu og persónulegu tjóni. Hafi hún með ummælum sínum hjá lögreglu gróflega vegið að stefnanda. Hún hafi borið stefnanda alvarlegum sökum, virðingu hans og æru til hnekkis. Sé því haldið fram að ummæli stefndu í heild eða í einstökum atriðum hafi falið í sér ærumeiðandi aðdróttanir í garð stefnanda og brotið gegn friðhelgi hans. Ummælin séu röng, sett fram gegn betri vitund og feli í sér brot gegn 235. gr. og 1. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga. Með ummælum sínum hafi stefnda komið því til leiðar að stefnandi hafi þurft að sæta frelsissviptingu og sitja undir ásökunum um að hafa framið brot sem varðað geti allt að 16 ára fangelsisvist. Misræmi, sem komið hafi fram í framburði stefndu hjá lögreglu, afhending fatnaðar til lögreglu sem hún hafi ekki klæðst þegar meint brot hafi átt að vera framin og lýsingar á áverkum sem ekki geti staðist bendi til þess að annarlegar hvatir hafi legið að baki þessum ásökunum hennar. Sé því hafnað að það leysi stefndu undan ábyrgð vegna ærumeiðinga að um sé að ræða ummæli sem höfð hafi verið uppi við skýrslutöku hjá lögreglu vegna nauðgunarkæru hennar, enda hefði hún og viðhaft þar ummæli um að stefnandi hefði ítrekað beitt aðrar konur kynferðislegu og líkamlegu ofbeldi. Þá breyti heldur engu í þessu sambandi að ríkissaksóknari hafi ekki viljað ákæra stefndu fyrir rangar sakargiftir. Á því sé og byggt að með ummælum sínum hafi stefnda brotið freklega gegn friðhelgi einkalífs stefnanda, sem njóti verndar skv. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Feli brotin í sér ólögmæta meingerð gagnvart stefnanda og því hafi stefnda fellt á sig miskabótaábyrgð, sbr. b-lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. IV. Stefnda byggir sýknukröfu sína á því að framburður hennar við skýrslutökur hjá lögreglu hafi verið sannleikanum samkvæmur. Kveðst hún hafa átt mjög erfitt með að segja frá þessum atburðum og kæra þá til lögreglu, einkum vegna þess að eiginmaður hennar og stefnandi hafi verið góðir vinir á umræddum tíma og hafi hún því ekki viljað særa eiginmann sinn með frásögn sinni. Eiginmaðurinn hafi hins vegar séð að henni leið mjög illa og hafi hann því farið með hana á bráðamóttöku Landspítalans þar sem hún hafi verið lögð inn. Í kjölfarið hafi hann farið með hana til Stígamóta þar sem hún hafi verið hvött til að kæra. Stefndu hafi hvorki verið ljúft né létt að segja frá þessum atburðum og beri skýrslur hennar hjá lögreglu því vitni, ásamt því að túlkunarerfiðleikar hafi leitt til talsverðs misskilnings og rangfærslna í skýrslunum. Staðfest sé með fyrirliggjandi vottorði frá yfirlækni geðdeildar Landspítalans, dags. 14. maí 2013, að stefnda hafi í þrígang legið inni á móttökugeðdeild spítalans. Hafi hún fyrst verið lögð þar inn [...] janúar 2011 og þá vegna sjálfsvígshættu og alvarlegra streituviðbragða í kjölfar nauðgana. Staðfesti læknirinn að stefnda hafi þá verið með veruleg einkenni um áfallastreituröskum. Fram komi og að stefnda hafi áfram verið með mikil einkenni og verið lögð þar inn á ný og verið inniliggjandi [...]-[...] febrúar það ár, auk þess að sækja sálfræðiviðtöl á geðdeildinni vegna þessara einkenna. Stefnda hafi loks verið inniliggjandi í þriðja sinn á móttökugeðdeild [...]-[...] september sama ár og þá verið í miklu uppnámi og alvarlegri sjálfsvígshættu. Bendi stefnda á að þá hafi henni nýlega verið tilkynnt um niðurfellingu málsins, sem hafi fengið verulega á hana. Ljóst sé að stefnda sé enn í mikilli vanlíðan vegna brota stefnanda gegn henni, sérstaklega þegar hún þurfi að rifja upp frásögn sína af þessum atburðum. Hafi komið fram hjá lækninum að slíkt sé dæmigert einkenni fyrir konur sem verði fyrir slíkum brotum og verði síðan að þola að frásögn þeirra sé ekki trúað. Við það bætist síðan í þessu máli að fullyrt sé að stefnda hafi skáldað frásagnir þessar, sagt ósatt til að sverta mannorð stefnanda og að þetta hafi verið samantekin ráð stefndu og eiginmanns hennar, trúlega í ávinningsskyni. Málsatvikalýsingum og málsástæðum stefnanda sé því alfarið mótmælt sem röngum, svo og orðalagi í stefnu, sem allt sé stefndu í óhag, auk þess að vera bæði rangt og villandi. Sérstaklega sé hafnað fullyrðingum stefnanda um að stefnda hafi gegn betri vitund viðhaft ærumeiðandi aðdróttanir um stefnanda í skýrslutökum hjá lögreglu er hún greindi frá nauðgunum og ofbeldi hans gagnvart sér og jafnframt kynferðislegu og líkamlegu ofbeldi hans gagnvart öðrum konum. V. Niðurstöður Stefnandi gerir í fyrsta lagi þá dómkröfu að stefnda verði dæmd til refsingar fyrir að hafa þrívegis í skýrslutökum hjá lögreglu, gegn betri vitund, viðhaft ærumeiðandi aðdróttanir um stefnanda um að hann hefði þrívegis nauðgað henni og jafnframt beitt konur ítrekað kynferðislegu og líkamlegu ofbeldi. Hafi stefnda með þessu brotið gegn 234., 235. og 1. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt 3. tl. 1. mgr. 242. gr. sömu laga getur sá einn sem misgert er við höfðað mál út af öðrum brotum skv. XXV. kafla almennra hegningarlaga en þeim sem sérstaklega eru tilgreind í 1. og 2. tl. ákvæðisins. Þar sem brot gegn framangreindum lagaákvæðum eru þar ekki tilgreind var stefnanda heimilt að höfða mál þetta sem einkarefsimál. Hins vegar kemur fram í 29. gr. sömu laga að heimild til að höfða einkamál til refsingar falli niður sé mál ekki höfðað áður en sex mánuðir eru liðnir frá því sá sem heimildina hefur fékk vitneskju um hinn seka. Eins og áður er fram komið var rannsókn lögreglu, sem hófst með kæru stefndu í janúar 2011 vegna meintrar nauðgunar stefnanda, felld niður hinn 31. ágúst það ár. Verður að telja að eigi síðar en þá teljist stefnanda hafa fengið „vitneskju um hinn seka“ í skilningi tilvitnaðs ákv. 29. gr. Var tilgreindur sex mánaða málshöfðunarfrestur því liðinn er mál þetta var höfðað hinn 20. mars 2013 og heimild stefnanda til að hafa uppi refsikröfu í einkamáli því niður fallin. Leiðir það til þess að vísa ber þessum kröfulið sjálfkrafa frá dómi. Stefnandi krefst þess í öðru lagi að stefndu verði gert að greiða honum miskabætur. Vísar hann hvað það varðar til þess að ummæli stefndu í skýrslum hennar hjá lögreglu hafi verið ósönn, óviðurkvæmileg og til þess fallin að varpa rýrð á stefnanda. Hafi hún með ummælum sínum brotið freklega gegn friðhelgi einkalífs hans, sem njóti verndar skv. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Feli brot þessi í sér ólögmæta meingerð gagnvart stefnanda og hafi stefnda með því fellt á sig miskabótaábyrgð, sbr. b-lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Eins og áður segir voru ummæli stefndu sem kröfur stefnanda lúta að sett fram við skýrslutökur hjá lögreglu. Fyrst vegna kæru hennar sjálfrar á hendur stefnanda fyrir nauðgun og síðan einnig vegna kæru stefnanda á hendur henni og eiginmanni hennar fyrir rangar sakargiftir og ærumeiðandi aðdróttanir. Eftir hefðbundna rannsókn lögreglu á atburðum, þar á meðal ítrekaðar skýrslutökur af aðilum, komust lögregluyfirvöld að þeirri niðurstöðu, með vísan til 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, að hætta bæri frekari rannsókn málanna. Staðfesti ríkissaksóknari þá niðurstöðu vegna síðarnefndu kærunnar og er í niðurstöðu hans vísað til þess að stefnandi og stefnda, sem hafi haldið fast við sinn framburð um hvað gerst hafi á skrifstofunni umrætt sinn, væru ein til frásagnar um það hvað þar hefði gerst og standi því í raun orð gegn orði hvað það varði. Þá hafi stefnda fyrir sitt leyti gefið skýringar á hegðan sinni á þeim myndbandsupptökum sem liggi fyrir í málinu og sagt að stefnandi hefði skipað henni að haga sér eðlilega svo ekki vöknuðu grunsemdir hjá öðru starfsfólki. Stefnandi hefur lagt fram í máli þessu hljóðritun hans af samtali sem hann kveðst hafa átt við stefndu í bifreið hans, en þar komi fram staðfesting hennar á því að hún hafi ranglega sakað stefnanda um nauðgun. Óumdeilt er að upptaka þessi var gerð án vitneskju stefndu. Var upptakan afhent lögreglu og var stefnda í framhaldi yfirheyrð um innihald hennar án þess að það leiddi til neinnar breytingar á framburði hennar um málsatvik. Hefur hún og ítrekað hér fyrir dómi fyrri staðhæfingar sínar, er í upphafi leiddu til þess að hún kærði málið til lögreglu, og neitað staðhæfingum stefnanda um að þær væru tilefnislausar og gefnar gegn betri vitund. Í skýrslu vitnisins C við aðalmeðferð málsins kom fram að stefnda hefði oftar en einu sinni skýrt vitninu frá því að ásakanir stefndu á hendur stefnanda um nauðgun væru upplognar. Við mat á sönnunargildi þessa framburðar verður að horfa til þess að vitnið upplýsti við upphaf skýrslutökunnar að hún væri vinur stefnanda. Að virtu framangreindu, og þar sem frekari gögn til stuðnings staðhæfingum stefnanda eru ekki komin fram í málinu, verður ekki talið að fram sé komin sönnun um að umræddar staðhæfingar stefndu um stefnanda í skýrslum hennar hjá lögreglu hafi verið algjörlega að tilefnislausu og settar fram gegn betri vitund. Samkvæmt því getur tilgreindur framburður stefndu í lögregluskýrslum ekki orðið grundvöllur fyrir miskabótakröfu stefnanda og verður stefnda því sýknuð af henni. Stefnandi greiði í ríkissjóð 800.000 krónur í málskostnað. Gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, sem ákveðst 800.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Stefnda, B, er sýkn af kröfum stefnanda, A, í máli þessu. Stefnandi greiði í ríkissjóð 800.000 krónur í málskostnað. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar 800.000 krónur.
Mál nr. 82/2015
Þjófnaður Akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna Akstur sviptur ökurétti Ávana- og fíkniefni Sakhæfi
Með dómi héraðsdóms var X sakfelldur fyrir brot gegn umferðarlögum, lögum um ávana- og fíkniefni og almennum hegningarlögum. Var refsing hans ákveðin 8 mánaða fangelsi auk þess sem hann var sviptur ökurétti ævilangt m.a. með vísan til sakarferils hans. Við meðferð málsins fyrir Hæstarétti var aflað matsgerðar tveggja geðlækna þar sem fram kom að X hefði verið sakhæfur í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 er hann framdi brotin en að ástand hans á matsdegi væri þannig komið að refsing myndi ekki bera árangur, sbr. 16. gr. sömu laga. Að virtum þeim gögnum sem fyrir lágu í málinu þótti áðurgreind 1. mgr. 16. gr. hins vegar ekki standa því í vegi að X yrði dæmd refsing í málinu og var þá sérstaklega litið til þess að samkvæmt 22. gr. laga nr. 49/2005 um fullustu refsinga nytu fangar sambærilegrar heilbrigðisþjónustu og almennt gildir, auk þeirrar sérstöku heilbrigðisþjónustu sem lög og reglur um fanga segðu til um. Þá gæti Fangelsismálastofnun eftir 2. mgr. 15. gr. sömu laga heimilað að fangi væri vistaður um stundarsakir eða allan refsitímann á heilbrigðis- eða meðferðarstofnun, svo sem gert hafði verið áður er X afplánaði annan refsidóm sem hann hafði hlotið. Var héraðsdómur því staðfestur um sakfellingu og refsingu X. 
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 26. janúar 2015 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er krafist staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing hans verði milduð. I Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru 11. nóvember 2014 fyrir þjófnaðarbrot 26. og 27. júní 2014 og akstur 16. ágúst sama ár undir áhrifum ávana- og fíkniefna og sviptur ökurétti og að hafa haft fíkniefni í vörslum sínum. Ákærði játaði brot sín skýlaust við þingfestingu málsins 9. desember 2014 og var farið með það samkvæmt 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Með dómi 18. sama mánaðar var ákærði dæmdur í átta mánaða fangelsi, til sviptingu ökuréttar ævilangt og til að sæta upptöku á fíkniefnum, auk þess sem honum var gert að greiða skaðabætur og allan sakarkostnað málsins. Með ákæru 16. mars 2015 voru ákærða gefin að sök brot gegn umferðarlögum nr. 50/1987, lögreglulögum nr. 19/1996 og almennum hegningarlögum nr. 19/1940 með því að hafa aðfaranótt 2. október 2013 ekið bifreið, sviptur ökurétti og óhæfur til að stjórna henni örugglega vegna áhrifa ávana- og fíkniefna á tilgreindri götu í Hafnarfirði, án þess að sinna stöðvunarmerkjum lögreglu og áfram um götur Hafnarfjarðar, þar sem ákærði ók gegn akstursstefnu. Hafi ákærði þannig raskað umferðaröryggi á alfaraleið og stofnað á ófyrirleitinn hátt í augljósan háska lífi og heilsu nafngreinds farþega bifreiðarinnar, svo og annarra vegfarenda, þar á meðal lögreglumanna, sem reyndu að stöðva aksturinn. Eru brotin talin varða við 168. gr. og 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga og nánar tiltekin ákvæði lögreglulaga  og umferðarlaga. Þá var hann ákærður fyrir brot gegn umferðarlögum, lögreglulögum og almennum  hegningarlögum með því að hafa aðfaranótt 5. desember 2013 ekið bifreið, sviptur ökurétti og óhæfur til að stjórna henni örugglega vegna áhrifa ávana- og fíkniefna norður tilgreindrar götu í Hafnarfirði, án þess að sinna stöðvunarmerkjum lögreglu og við eftirför hennar ekið um götur Hafnarfjarðar, Garðabæjar og Kópavogs gegn rauðu ljósi, yfir leyfilegum hámarkshraða, á allt að 120 km hraða á klukkustund, gegn akstursstefnu og meðal annars tvisvar um hringtorg og án þess að gefa nokkru sinni stefnuljós, allt þar til bifreiðin stöðvaðist á Reykjanesbraut á móts við tiltekna verslun í Kópavogi. Hafi ákærði þannig raskað umferðaröryggi á alfaraleið og stofnað á ófyrirleitinn hátt í augljósan háska lífi og heilsu nafngreinds farþega bifreiðarinnar, svo og annarra vegfarenda, þar á meðal lögreglumanna sem reyndu að stöðva aksturinn. Eru brotin talin varða við áðurnefnd ákvæði almennra hegningarlaga og tilgreind ákvæði lögreglulaga og umferðarlaga. Að lokum var ákærði sakaður um gripdeild 8. október og 4. desember 2013, sbr. 245. gr. almennra hegningarlaga, og fjársvik samkvæmt 248. gr. sömu laga 6., 7. og 29. nóvember sama ár. Málið var þingfest 29. apríl 2015, en við fyrirtöku þess 28. maí sama ár óskaði verjandi ákærða, í samráði við sækjanda, eftir að „fundinn sé flötur fyrir því að unnið sé heildstætt mat á geðhögum ákærða“ og var málinu frestað í því skyni. Máli þessu var frestað 8. júní 2015 í sama tilgangi. II Hinn 12. júní 2015 fór ákæruvaldið fram á að dómkvaddir yrðu tveir menn til að framkvæma geðrannsókn á ákærða, þar sem lagt yrði fyrir þá að leggja mat á eftirfarandi atriði: 1.      Hvort ástand ákærða 26. og 27. júní og 16. ágúst 2014 hafi verið af þeim toga að hann hafi verið geðveikur, andlega vanþroskaður, haldinn hrörnun, rænuskerðingu, eða í öðru samsvarandi ástandi, að hann hafi verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum er hann vann verkin, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga. 2.      Hvort ástand ákærða fyrrgreinda daga hafi verið af þeim toga að hann hafi verið andlega miður sín, svo sem vegna vanþroska, hrörnunar, kynferðislegs misþroska eða annarrar truflunar, en ástand hans hafi ekki verið á eins háu stigi og greinir í 15. gr. almennra hegningarlaga, og honum skuli þá refsað fyrir brotin ef refsing er talin geta borið árangur, sbr. 16. gr. sömu laga. 3.      Geðrænt heilbrigði ákærða eftir 27. júní 2014 og hvort refsing geti borið árangur samkvæmt 16. gr. almennra hegningarlaga eins og hagir hans eru nú. 4.      Ef talið yrði að 15. eða 16. gr. almennra hegningarlaga eigi við um ákærða, sbr. 1., 2. og 3. tölulið, hvort nauðsynlegt þyki vegna réttaröryggis að gerðar verði ráðstafanir til að varna því að háski verði af ákærða með því að hann sæti öruggri gæslu eða beita skuli vægari ráðstöfunum eða vistun á hæli, sbr. 62. og 63. gr. almennra hegningarlaga. Hinn 19. júní 2015 voru dómkvaddir til að framkvæma hið umbeðna mat A geðlæknir og B sálfræðingur og skiluðu þeir matsgerð 24. júlí sama ár. Í almennum niðurstöðum matsins sagði að um væri að ræða [...] ára einhleypan karlmann sem greindur væri með athyglisbrest og ofvirkni/hvatvísi. Hann hafi sjö til átta ára fengið viðeigandi meðferð á barna- og unglingageðdeild og síðar í [...]. Þá hafi hann af og til verið með aðsóknarhugmyndir með ofbeldishugmyndum í áranna rás, en það hafi alltaf verið talið tengjast neyslu, bæði kannabisefna og sérstaklega amfetamíns, en einnig hafi hann verið að nota stera. Í janúar 2015 hafi þessar hugmyndir komið fram án neyslu og ákærði þá fengið greininguna paranoid schizophrenia. Þroskapróf sýndu heildargreind í lágu meðallagi, eða um 85 stig, og mældist verkleg greind í meðallagi og málfarsleg greind í lágu meðallagi. Í geðgreiningarviðtali hafi komið fram geðrofseinkenni. Þá væri saga um endurtekið þunglyndi og dreifðan kvíða, áráttu/þráhyggju og ofsakvíða, en núna almennan kvíða. Hegðunarvandamál hafi verið fyrir hendi í lífi hans sem og andfélagsleg einkenni. Einnig uppfyllti hann viðmið fyrir fíkniefnaneyslu. Hann hafi dvalið um nokkurra mánaða skeið á sérhæfðri endurhæfingardeild og væri orðinn órólegur þar. Hann væri með takmarkað sjúkdómsinnsæi og væru framtíðarhugmyndir hans óljósar. Þá væri grunur um að hann væri að drekka áfengi í leyfum og neyta amfetamíns. Í matsgerðinni kom fram að ákærði hafi byrjað að reykja hass í [...] þegar hann var 14 ára og gert það „reglulega og daglega“ næstu þrjú árin þar á eftir. Þegar ákærði hafi verið 17 eða 18 ára hafi hann snúið aftur til Íslands og haldið áfram að reykja hass og drekka áfengi. Þá hafi hann neytt amfetamíns reglulega í mörg ár og á árinu 2014 hafi hann notað áfengi að minnsta kosti tvo til þrjá daga í viku, auk þess að reykja hass. Um þau atriði, sem leitað var álits á, var það niðurstaða matsmanna að ekkert benti til þess að ákærði hafi á þeim dögum, sem í ákæru greinir, verið haldinn neinum þeim sjúkdómum eða ástandi, sem um ræðir í 15. gr. almennra hegningarlaga er gert hafi hann alls ófæran að stjórna gerðum sínum. Þá væri ekkert sem benti til þess að ákærði hafi áðurnefnda daga uppfyllt þau sjúkdómsatriði sömu lagagreinar, sem gert hafi hann algerlega óhæfan til að stjórna gerðum sínum og með vísan til 16. gr. sömu laga væri ekkert á þessum tíma sem útilokaði að refsing kynni að bera árangur ef sök sannaðist á hann. Á hinn bóginn komust matsmenn að þeirri niðurstöðu að miðað við ástand ákærða á matsdegi væru ekki líkur á að „refsing í formi fangelsisvistar“ gæti borið árangur, sbr. 16. gr. almennra hegningarlaga. Þá töldu þeir að ekki ætti að beita úrræðum 62. og 63. gr. laganna og „ætti meðferð á geðdeild að duga“. Þá liggur fyrir í málinu vottorð C geðlæknis frá 9. desember 2015.  Sagði þar að um væri að ræða [...] ára gamlan mann með alvarlegan geðrænan vanda, sem legið hafi á sérhæfðri endurhæfingargeðdeild frá 17. nóvember 2015. Hann hafi sinnt meðferðinni ágætlega og þiggi lyfjameðferð og aðra meðferð. Þá væri hann með þokkalegt innsæi í sjúkdóm sinn og væru góðar líkur á því að hægt væri að halda einkennum geðklofa niðri þiggi hann áfram meðferð og haldi sig frá vímuefnum. Líklegt væri að fangelsisvist myndi hafa neikvæð áhrif á geðlag hans og meðferð, sem gæti leitt til þess að geðklofi og neysluvandi versnaði. Væri það mat læknisins að æskilegt væri að ákærði dveldi á sérhæfðri endurhæfingargeðdeild í nokkra mánuði og yrði sá tími nýttur til að stilla betur inn lyfjameðferð, en eftir útskrift þyrfti hann að vera í reglulegu sambandi við meðferðaraðila sína og þiggja forðasprautu með geðrofslyfi á göngudeild. III Eins og rakið hefur verið komust fyrrgreindir matsmenn að þeirri niðurstöðu að ákærði hafi verið sakhæfur  í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga þegar hann framdi þau brot sem hann var sakfelldur fyrir í héraði. Þeir töldu á hinn bóginn að ástand ákærða á matsdegi væri þannig komið að fangelsisrefsing gæti ekki borið árangur, sbr. 16. gr. sömu laga. Að virtum þeim gögnum, sem nú liggja fyrir, þykja ákvæði 1. mgr. 16. gr. almennra hegningarlaga ekki standa því í vegi að ákærða verði dæmd refsing í máli þessu. Verður þá til þess að líta að samkvæmt 22. gr. laga nr. 49/2005 um fullustu refsinga skulu fangar njóta sambærilegrar heilbrigðisþjónustu og almennt gildir, auk þeirrar sérstöku heilbrigðisþjónustu sem lög og reglur um fanga segja til um. Jafnframt getur Fangelsismálastofnun eftir 2. mgr. 15. gr. sömu laga heimilað að fangi sé vistaður um stundarsakir eða allan refsitímann á heilbrigðis- eða meðferðarstofnun, svo sem var gert var með því að ákærði afplánaði 22. janúar til 1. mars 2015 að langmestu leyti refsidóm sem hann hlaut 28. febrúar 2012 á geðdeild. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsenda héraðsdóms verður hann staðfestur. Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti, og útlagðan kostnað verjandans, allt eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, X, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 1.252.655 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 496.000 krónur, og útlagðan kostnað verjandans, 22.638 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 18. desember 2014. Mál þetta, sem var dómtekið 9. desember 2014, er höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, útgefinni 11. nóvember 2014, gegn X, kt. [...], [...], [...], fyrir umferðar-, fíkniefna og hegningarlagabrot, með því að hafa: 1. Laugardaginn 16. ágúst 2014 í Reykjavík ekið bifreiðinni [...] sviptur ökurétti og óhæfur um að stjórna henni örugglega vegna áhrifa ávana- og fíkniefna (í blóði mældist amfetamín 140 ng/ml) um Fákafen og að bifreiðastæði Hagkaups í Skeifunni þar sem lögregla hafði afskipti af honum og fyrir að hafa í kjölfar handtöku, á lögreglustöðinni við Hverfisgötu, neitað að veita atbeina sinn við rannsókn meints umferðarlagabrots með því að neita að láta í té þvagsýni og fyrir að hafa við handtöku haft í vörslum sínum 1,92 g af amfetamíni sem lögregla fann við leit og lagði hald á. Mál 007-2014-47662. Telst þetta varða við 1. mgr. 48. gr., 1. mgr., sbr. 2. mgr., 45. gr. a., og 3. mgr., sbr. 2. mgr., 47. gr., allt sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006, 6. gr. laga nr. 66/2006 og 3. gr. laga nr. 24/2007 og 2. gr., sbr. 5. og 6. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. 2. Fimmtudaginn 26. júní í Borgarnesi, í þjónustustöð Olís við Brúartorg, í félagi við 2 óþekkta aðila, stolið borðstandi með happaþrennum að samtals söluandvirði 19.100 kr. Mál 013-2014-1087. Telst þetta varða við 1. mgr. 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. 3. Föstudaginn 27. júní á Akureyri, úr verslun Vínbúðarinnar (ÁTVR) við Hólabraut 16, stolið Camus Vs Elegance koníaksflösku að söluandvirði 2.998 kr. Mál 024-2014-3959. Telst þetta varða við 1. mgr. 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar, til greiðslu alls sakarkostnaðar og til sviptingar ökuréttar skv. 101. gr. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993 og 18. gr. laga nr. 66/2006 og jafnframt er þess krafist að framangreind fíkniefni, sem hald var lagt á, verði gerð upptæk samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/ 1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 23/2001. Einkaréttarkröfur: Í máli 024-2014-3959 gerir D, hdl., f. h. Áfengis og tóbaksverslunar ríkisins, kt. [...], hér eftir nefndur kröfuhafi að ákærði verði dæmdur til að greiða kröfuhafa skaðabætur að fjárhæð 2.998 krónur auk vaxta skv. 8. gr. l. nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð,- frá 27. júní 2014 til 22. ágúst 2014. Eftir það er krafist dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. sbr. 9. gr. laganna til greiðsludags. Að auki er krafist lögmannskostnaðar að mati dómsins. Í máli 013-2014-1087 gerir E, hrl., f.h. Olíuverslunar Íslands hf., kt. [...], hér eftir nefndur kröfuhafi, að ákærði verði dæmdur til að greiða kröfuhafa 19.100 krónur auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá tjónsdegi þar til mánuður er liðinn frá birtingu kröfunnar, en síðan dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt er krafist málskostnaðar fyrir héraðsdómi að mati dómsins. Ákærði hefur fyrir dómi skýlaust játað brot sitt og var því farið með málið samkvæmt 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og það tekið til dóms án frekari sönnunarfærslu eftir að sækjandi og verjandi, höfðu tjáð sig stuttlega um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Fram kom hjá ákærða að hann krefðist vægustu refsingar. Á það var bent af hálfa ákærða að ekki kæmi fram í gögnum málsins að sakarkostnaður vegna blóðtökuvottorðs hafi verið greiddur af lögreglu og því væri óeðlilegt að ákæruvaldið væri að krefjast þess að hann greiddi þann kostnað. Sannað er með játningu ákærða og öðrum gögnum málsins að ákærði er sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök og eru brot hans rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærði er fæddur árið [...]. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur honum níu sinnum verið gerð refsing frá árinu 2010. Þann 3. júní 2010 gekkst ákærði undir þrjár sáttir með greiðslu sekta. Þá fyrstu fyrir ölvunarakstur og akstur án ökuréttinda, aðra fyrir akstur sviptur ökuréttindum og þriðju fyrir ölvunarakstur og akstur sviptur ökuréttindum. Verða framangreindar sáttir teknar saman sem fyrstu brot hans gegn ákvæðum 45. gr. og 48. gr. umferðarlaga. Þann 20. október 2010 var ákærði dæmdur í 30 daga skilorðsbundið fangelsi til tveggja ára fyrir brot gegn 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga. Þann 9. maí 2011 gekkst hann undir sátt með greiðslu sektar fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Þann 12. janúar 2012, var framangreindur dómur frá 20. október 2010, dæmdur upp og ákærði dæmdur í 75 daga fangelsi, þar af 30 daga skilorðsbundnir í 3 ár, fyrir brot gegn 45. gr. a., 48. gr. umferðarlaga og gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Þann 10. maí 2012 var skilorðsdómur frá 12. janúar 2012 dæmdur upp og ákærði dæmdur í 60 daga fangelsi fyrir brot gegn 45. gr. og 48. gr. umferðarlaga. Þann 18. september 2013 er ákærði dæmdur í 3 mánaða fangelsi skilorðsbundið í tvö ár fyrir auðgunarbrot og þann 28. febrúar 2014 er honum dæmdur hegningarauki, fangelsi í 45 daga fyrir brot gegn ákvæðum 45. gr. a. og 48. gr. umferðarlaga. Samkvæmt þessu verða brot ákærða nú gegn ákvæðum 45. gr. og 48. gr. umferðarlaga, talin sem fimmtu brot hans gegn nefndum ákvæðum. Í dómaframkvæmd hefur refsing fyrir hvert ítrekað brot gegn 45. gr., 45. gr. a. og 48. gr. umferðarlaga, umfram fyrstu ítrekun, varðað þrjátíu daga fangelsi og hafa refsingar við ítrekanir eftir það, þyngst um sem nemur þrjátíu daga fangelsi. Ákærði hefur með brotum gegn 244. gr. almennra hegningarlaga rofið framangreindan skilorðsdóm frá 18. september 2013. Verður sá dómur tekinn upp og brotin dæmd í einu lagi með vísan til 60., sbr. 77. gr. almennra hegningarlaga. Með hliðsjón af framansögðu og sakarferli ákærða er refsing ákærða nú ákveðin fangelsi í 8 mánuði. Ekki eru skilyrði til að skilorðsbinda refsinguna. Með vísan til 101. og 102. gr. umferðarlaga er áréttað að ákærði skuli vera sviptur ökurétti ævilangt. Ákærði hefur samþykkt bótakröfu Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins. Verður hún því tekin til greina auk vaxta, svo sem greinir í dómsorði, og málskostnaðar að fjárhæð 32.630 krónur. Ákærði hefur samþykkt bótakröfu Olíuverslunar Íslands hf.. Verður hún því tekin til greina auk vaxta, svo sem greinir í dómsorði, og málskostnaðar að fjárhæð 32.630 krónur. Ákærði hefur fallist á kröfu ákæruvalds um upptöku. Með vísan til 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 verður hún tekin til greina.   Í 216., 2. mgr. 217. og 218. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála er fjallað um sakarkostnað, en til hans falla óhjákvæmileg útgjöld vegna rannsóknar málsins. Blóðtökuvottorð ákærða telst til nefndra útgjalda og fyrir liggur að kostnaður vegna þess var 12.757 krónur. Í málinu liggur fyrir yfirlit um sakarkostnað eins og ráð er fyrir gert í framangreindum ákvæðum, en ekki gert það skilyrði að sakarkostnaðurinn hafi þegar verið greiddur. Sakarkostnaður samkvæmt framlögðum yfirlitum sækjanda nemur 105.133 krónum og verður ákærða gert að greiða hann. Um annan sakarkostnað sem er þóknun skipaðs verjanda ákærða, fer svo sem í dómsorði greinir. Við ákvörðun þóknunar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts.  Bogi Hjálmtýsson, héraðsdómari dæmir mál þetta. D ó m s o r ð : Ákærði, X, sæti fangelsi í átta mánuði. Ákærði er sviptur ökurétti ævilangt. Ákærði greiði Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins 2.998 krónur auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. júní 2014 til 17. október 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags og 32.630 krónur í málskostnað. Ákærði greiði Olíuverslunar Íslands hf. 19.100 krónur auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. júní 2014 til 17. október 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags og 32.630 krónur í málskostnað. Ákærði sæti upptöku á 1,92 g af amfetamíni. Ákærði skal greiða allan sakarkostnað málsins, 228.123 krónur, þar með talda þóknun skipaðs verjanda síns, Stefáns Karls Kristjánssonar héraðsdómslögmanns, 122.990 krónur.                                      
Mál nr. 239/2015
Ærumeiðingar Ómerking ummæla Miskabætur
Í málinu kröfðust ÁS og H ehf. ómerkingar tiltekinna ummæla um þau sem birtust í grein ÁSÁ á bloggsvæði hans á tilgreindum vefmiðli. Þá gerðu þau kröfu um að honum yrði gert að greiða sér miskabætur vegna þeirra. Fyrirsögn greinarinnar var „Dýraníð að Dalsmynni“ og beindist umfjöllunin einkum að ætlaðri illri meðferð ÁS og H ehf. á hundum sem þar voru ræktaðir til sölu á almennum markaði, meðal annars var staðhæft með almennum hætti að ÁS hefði brotið gegn dýraverndarlögum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar ummælin væru virt og metið hvort þau fælu í sér ærumeiðingar og aðdróttanir í garð ÁS og H ehf., bæri að gera það í því ljósi að nokkur almenn umræða hefði átt sér stað um starfsemi þeirra og að ÁSÁ hefði látið sig varða dýravernd og málefni dýra og teldi sig hafa sérfræðiþekkingu á reglum sem gilda á því sviði. Talið var að orðið dýraníð fæli í sér ásökun um slæma eða svívirðilega meðferð á dýrum. ÁSÁ hefði verið fullkunnugt um inntak orðsins og hefði engin þörf verið á að nota slíkt gífuryrði í fyrirsögninni. Hvað varðaði hin meintu lögbrot ÁS taldi Hæstiréttur að ÁSÁ hefði ekki hagað ummælunum eins og um væri að ræða gildisdóm, eins og hann hélt fram, heldur þvert á móti eins og staðreyndin væri sú að ÁS hefði af ásetningi brotið gegn dýraverndarlögum. Hefði ÁSÁ því gerst brotlegur við 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og voru framangreind ummæli því ómerkt. Á hinn bóginn var ekki fallist á að ómerkja bæri tiltekin ummæli ÁSÁ um að ÁS hefði „eitthvað að fela“ þar sem hún leyfði ekki myndatökur af aðbúnaði hundanna á starfstöðinni. Talið var, í ljósi þeirrar almennu umræðu sem fram hefði farið um starfsemi ÁS og H ehf., að með því að hafna slíkri beiðni hefðu þau getað búist við gagnrýni í þá veru sem ÁSÁ hafði uppi að þessu leyti. Loks var ekki fallist á kröfu ÁS og H ehf. um birtingu dóms. Samkvæmt öllu framansögðu var ÁSÁ gert að greiða ÁS 200.000 krónur í miskabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. mars 2015 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfum stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast hvort fyrir sitt leyti staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Ummæli þau, sem ómerkt voru með hinum áfrýjaða dómi, viðhafði áfrýjandi í grein sem hann ritaði 9. október 2013 á svonefndu bloggsvæði sem hann hafði til umráða á vefnum www.dv.is. Fyrirsögn greinarinnar var: ,,Dýraníð að Dalsmynni“. Í upphafi greinarinnar rakti áfrýjandi að niðurstaða hans, eftir að hafa horft á tiltekinn sjónvarpsþátt um það sem hann nefndi ,,hundabúið að Dalsmynni“ væri, að héraðsdýralæknir hafi með ámælisverðum hætti gerst brotlegur við ,,lög um dýralækna og heilbrigðisþjónustu við dýr“ en við slíku gæti legið refsing. Þá sagði: ,,Rekstraraðilinn Ásta Sigurðardóttir hefur augljóslega einnig gerst brotleg við dýraverndarlög með ýmsum hætti. Við brotum Ástu eins og þau blasa við mér getur refsing varðað allt að tveggja ára fangelsi.“ Í framhaldi af þessum ummælum fjallaði svo áfrýjandi í grein sinni um ábyrgð þess ráðherra, sem gefið hafði út reglugerð nr. 1077/2004 um aðbúnað og umhirðu gæludýra og dýrahald í atvinnuskyni. Áfrýjandi lýsti þeirri skoðun sinni að hann teldi að reglugerðin væri að efni til ekki í samræmi við lög. Þá lýsti hann því að umboðsmaður Alþingis gæti gripið í taumana vegna þess að honum bæri að benda Alþingi ,,eða hlutaðeigandi ráðherra á meinbugi á lögum“ sem áfrýjandi kvað umrædda reglugerð vera. Að því búnu fjallaði hann um framangreindan sjónvarpsþátt og hvað þar kom fram. Í því sambandi lét hann falla þriðju ummælin, sem ómerkt voru með hinum áfrýjaða dómi. Í þeim hluta greinarinnar sagði meðal annars: ,,Það vakti undrun mína að Ásta vildi ekki leyfa myndatökur innandyra. Stoltur ræktandi sýnir viðskiptavinum sínum að sjálfsögðu þá aðstöðu, sem hann býður hundum sínum uppá. Það á ekki við um Ástu sem hefur eitthvað að fela.“ Síðasta setningin var ómerkt með héraðsdómi. Í síðustu tveimur hlutum greinarinnar fjallaði áfrýjandi annars vegar um starfsleyfi stefnda Hundaræktarinnar ehf. og kom þar fram sú skoðun hans að starfsemi eins og stefndu stæðu fyrir ætti ekki að fá starfsleyfi samkvæmt lögum, en hafi fengið það á grundvelli framangreindrar reglugerðar, sem ekki samrýmdist lögunum. Hins vegar fjallaði hann um ný lög nr. 55/2013 um velferð dýra, sem hann taldi girða fyrir starfsemi eins og stefndu standa fyrir. II Þegar ummæli áfrýjanda, sem eru til úrlausnar hér fyrir dómi, eru virt og metið hvort þau feli í sér ærumeiðingar og aðdróttanir í garð stefndu, ber að gera það í því ljósi að nokkur almenn umræða hefur orðið um þá starfsemi stefndu sem um ræðir. Var meðal annars um hana fjallað í framangreindum sjónvarpsþætti og ekki er um það deilt að tilefni þeirrar umfjöllunar voru fjölmargar áskoranir um að starfsemin yrði tekin til athugunar þar sem aðbúnaður dýranna væri þar ekki sem skyldi. Áfrýjandi hefur látið sig varða dýravernd og málefni dýra og telur sig hafa sérfræðiþekkingu á reglum sem gilda á því sviði. Í ljósi þess var ekki óeðlilegt að hann tæki þátt í almennri umræðu um málefnið og ritaði grein eins og þá, sem hefur að geyma hin umþrættu ummæli. Vefurinn www.dv.is er fjölmiðill eins og það hugtak er skilgreint í 13. tölulið 2. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla. Skrif áfrýjanda á svæði því sem hann hafði til umráða á vefsvæðinu birtust þannig í fjölmiðli og fer um ábyrgð hans á þeim samkvæmt a. lið 1. mgr. 51. gr. laga nr. 38/2011. Orðin ,,Dýraníð að Dalsmynni“ sem er fyrirsögn greinar áfrýjanda bera það ein og sér ekki með sér að þau feli í sér persónulega skoðun hans, og heldur ekki þótt þau séu sett í samhengi við efni greinarinnar. Samsetta orðið ,,dýraníð“ er ekki að finna í þeirri orðabók, sem greinir í héraðsdómi. Með orðunum níð og níðingur er í daglegu tali vísað til smánarlegrar eða svívirðilegrar háttsemi, en ekki eingöngu vanrækslu á umhyggju. Orðið dýraníð felur því í sér ásökun um slæma eða svívirðilega meðferð á dýrum. Áfrýjanda var fullkunnugt um þetta inntak orðsins og honum var engin þörf á að nota slíkt gífuryrði í umfjöllun sinni, heldur gat hann notað hófstilltari fyrirsögn sem samrýmdist meginefni greinar hans. Verður fallist á með stefndu að orðin ,,Dýraníð að Dalsmynni“ séu ærumeiðandi fyrir þau og að þau þurfi ekki að sitja undir slíkri fullyrðingu, sbr. 234. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá er með orðunum einnig dróttað að stefndu að þau ástundi háttsemi sem verða myndi virðingu þeirra mjög til hnekkis og fela þau þannig í sér brot á 235. gr. sömu laga. Verður niðurstaða héraðsdóms um ómerkingu þessara orða því staðfest. Í greininni sjálfri komst áfrýjandi svo að orði: ,,Rekstraraðilinn Ásta Sigurðardóttir hefur augljóslega einnig gerst brotleg við dýraverndarlög með ýmsum hætti. Við brotum Ástu eins og þau blasa við mér getur refsing varðað allt að tveggja ára fangelsi.“ Þessi ummæli fela í sér almenna staðhæfingu um lögbrot stefndu Ástu og að þau brot geti varðað hana fangelsisrefsingu. Þótt áfrýjandi skírskoti til þess hvernig ætluð brot þessarar stefndu blasi við honum verður ekki litið framhjá því að með framangreindum ummælum í heild hagaði hann ekki orðum sínum eins og um væri að ræða slíkan gildisdóm, heldur þvert á móti eins og staðreyndin væri sú að þessi stefnda hafi af ásetningi brotið gegn dýraverndarlögum. Ummælin verður að virða í samhengi við fyrirsögn greinarinnar, sem áður er fjallað um. Í þessu tilviki var áfrýjanda einnig í lófa lagið að nota hófstilltara orðalag til þess að koma því á framfæri sem efnislega felst í hinum tilvitnuðu orðum. Verður sú niðurstaða héraðsdóms að ummælin feli í sér brot á 234. gr. og 235. gr. almennra hegningarlaga staðfest. Í þeim hluta greinar áfrýjanda þar sem fjallað var um sjónvarpsþátt þann er áður greinir sagði meðal annars: ,,Það vakti undrun mína að Ásta skyldi ekki leyfa myndatökur innandýra. Stoltur ræktandi sýnir viðskiptavinum sínum að sjálfsögðu þá aðstöðu, sem hann býður hundum sínum upp á. Það á ekki við um Ástu sem hefur eitthvað að fela.“ Þegar orðin í síðastgreindu setningunni eru virt í samhengi við það sem á undan fór, verður ekki talið að þau feli í sér ærumeiðingu í garð stefndu. Í því sambandi verður að líta til þess að stefndu ræktuðu hunda til sölu á almennum markaði og var því ekki óeðlilegt, í ljósi þeirrar almennu umræðu sem fram fór, þótt gerð yrði krafa um að þau sýndu aðbúnað dýranna á starfstöðinni. Með því að hafna slíkri beiðni gátu stefndu búist við gagnrýni í þá veru sem áfrýjandi hafði uppi að þessu leyti. Verður því ekki fallist á að ómerkja orðin í síðustu setningunni. III Niðurstaða héraðsdóms um miskabætur úr hendi áfrýjanda til handa stefndu Ástu verður staðfest, svo og ákvæði hans um vexti af fjárhæðinni. Í 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga er sérstök heimild til þess að dæma þann, sem sekur gerist um ,,ærumeiðandi aðdróttun“ til þess að greiða þeim, sem misgert er við, ef hann krefst þess, hæfilega fjárhæð til þess að standast kostnað af birtingu dóms, atriðisorða hans eða forsendna jafnframt, eftir því sem ástæða þykir til, í opinberu blaði, einu eða fleiri. Stefndu reistu kröfu sína um birtingu dóms á þessu ákvæði og var á það fallist í héraðsdómi. Ákvæði 2. mgr. 241. gr. er sérregla og verður ekki skýrð á annan hátt en þann að hún heimili að dæmd sé tiltekin fjárhæð svo sá, sem misgert er við, geti kostað birtingu dómsins í heild eða að hluta í opinberu blaði eða riti. Á hinn bóginn verður krafa stefndu um þetta studd við 1. mgr. 59. gr. laga nr. 38/2011, en það ákvæði heimilaði að áfrýjandi yrði dæmdur að viðlögðum dagsektum til þess að birta forsendur og dómsorð á svæði sínu, sem hann hafði til umráða á vefmiðlinum www.dv.is. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti lýsti áfrýjandi því yfir að hann hefði þetta svæði ekki lengur til afnota og heldur ekki annað sambærilegt svæði á vefmiðli. Verður hann því ekki dæmdur til að birta forsendur og dómsorð þessa dóms opinberlega. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms verður staðfest. Áfrýjandi greiði stefndu hvoru fyrir sig málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um ómerkingu ummælanna: ,,Dýraníð að Dalsmynni“ og ,,Rekstraraðilinn Ásta Sigurðardóttir hefur augljóslega einnig gerst brotleg við dýraverndarlög með ýmsum hætti. Við brotum Ástu eins og þau blasa við mér getur refsing varðað allt að tveggja ára fangelsi.“ Að öðru leyti er áfrýjandi sýknaður af ómerkingarkröfu stefndu. Ákvæði héraðsdóms um miskabætur og málskostnað skulu vera óröskuð. Áfrýjandi, Árni Stefán Árnason, greiði stefndu, Ástu Sigurðardóttur og Hundaræktinni ehf., hvoru um sig 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 20. október 2014. Mál þetta, sem dómtekið var 2. september sl., höfðuðu stefnendur, Ásta Sigurðardóttir og Hundaræktin ehf., Dalsmynni, Reykjavík, hinn 21. janúar 2014, gegn stefnda, Árna Stefáni Árnasyni, Ölduslóð 38, Hafnarfirði. Dómkröfur stefnanda Ástu í málinu eru þessar: 1. Í fyrsta lagi krefst stefnandi Ásta þess að eftirfarandi ummæli, tilgreind í stafliðum a-h, verði dæmd dauð og ómerk: a) Svofelld ummæli er birtust í fyrirsögn fréttar á vefsíðunni dv.is þann 8. október 2013: „Þá væri ég löngu búinn að loka þessum stað“ b) Svofelld ummæli er birtust í meginmáli sömu fréttar á vefsíðunni dv.is þann 8. október 2013 og sem stefnandi viðhafði í sjónvarpsþættinum Málið á sjónvarps­stöðinni Skjá einum sama dag: „Alveg örugglega. Ég hef verið sannfærður í langan tíma um að þarna sé verið að brjóta nokkur ákvæði dýraverndarlaga. Ef ég væri í stöðu til að vera héraðsdýralæknir og með þá reynslu sem ég hef að dýrahaldi, þá væri ég löngu búinn að loka þessum stað“ c) Svofelld ummæli er birtust í fyrirsögn greinar á vefsíðunni dv.is þann 9. október 2013: „Dýraníð að Dalsmynni“ d) Svofelld ummæli er birtust í grein á vefsíðunni dv.is þann 9. október 2013: „Rekstraraðilinn Ásta Sigurðardóttir hefur augljóslega einnig gerst brotleg við dýraverndarlög með ýmsum hætti. Við brotum Ástu eins og þau blasa við mér getur refsing varðar (sic) allt að tveggja ára fangelsi.“ e) Svofelld ummæli er birtust í grein á vefsíðunni dv.is þann 9. október 2013: „Gæsalappir eru hér notaðar því ég tel að starfsemin eigi ekkert skylt við ræktun.“ f) Svofelld ummæli er birtust í grein á vefsíðunni dv.is þann 9. október 2013: „Að Dalsmynni fer fram framleiðsla á dýrum við bágborin skilyrði“ g) Svofelld ummæli er birtust í grein á vefsíðunni dv.is þann 9. október 2013: „Það á ekki við um Ástu sem hefur eitthvað að fela.“ h) Svofelld ummæli er birtust í grein á vefsíðunni dv.is þann 9. október 2013: „Réttilega verður starfsemin að Kjalarnesi aðeins nefnd einu nafni, hvolpaframleiðsla“ 2. Í öðru lagi krefst stefnandi Ásta þess að stefndi verði dæmdur til þess að greiða henni 2.000.000 króna í miskabætur með vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. október 2013 til 18. desember 2013, en með dráttarvöxtum skv. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. 3. Í þriðja lagi krefst stefnandi Ásta þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 484.405 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, það er forsendna og dómsorðs, í einu dagblaði og beri fjárhæðin dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá dómsuppsögu til greiðsludags. 4. Í fjórða lagi krefst stefnandi Ásta málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti, og/eða samkvæmt mati réttarins. Dómkröfur stefnanda Hundaræktarinnar ehf. í málinu eru þessar: 1. Í fyrsta lagi krefst félagið þess að eftirfarandi ummæli, tilgreind í stafliðum a-h, verði dæmd dauð og ómerk: a) Svofelld ummæli er birtust í fyrirsögn fréttar á vefsíðunni dv.is þann 8. október 2013: „Þá væri ég löngu búinn að loka þessum stað“ b) Svofelld ummæli er birtust í meginmáli sömu fréttar á vefsíðunni dv.is þann 8. október 2013 og sem stefnandi viðhafði í sjónvarpsþættinum Málið á sjónvarps­stöðinni Skjá einum sama dag: „Alveg örugglega. Ég hef verið sannfærður í langan tíma um að þarna sé verið að brjóta nokkur ákvæði dýraverndarlaga. Ef ég væri í stöðu til að vera héraðsdýralæknir og með þá reynslu sem ég hef að dýrahaldi, þá væri ég löngu búinn að loka þessum stað“ c) Svofelld ummæli er birtust í fyrirsögn greinar á vefsíðunni dv.is þann 9. október 2013: „Dýraníð að Dalsmynni“ d) Svofelld ummæli er birtust í grein á vefsíðunni dv.is þann 9. október 2013: „Rekstraraðilinn Ásta Sigurðardóttir hefur augljóslega einnig gerst brotleg við dýraverndarlög með ýmsum hætti. Við brotum Ástu eins og þau blasa við mér getur refsing varðar (sic) allt að tveggja ára fangelsi.“ e) Svofelld ummæli er birtust í grein á vefsíðunni dv.is þann 9. október 2013: „Gæsalappir eru hér notaðar því ég tel að starfsemin eigi ekkert skylt við ræktun.“ f) Svofelld ummæli er birtust í grein á vefsíðunni dv.is þann 9. október 2013: „Að Dalsmynni fer fram framleiðsla á dýrum við bágborin skilyrði“ g) Svofelld ummæli er birtust í grein á vefsíðunni dv.is þann 9. október 2013: „Það á ekki við um Ástu sem hefur eitthvað að fela.“ h) Svofelld ummæli er birtust í grein á vefsíðunni dv.is þann 9. október 2013: „Réttilega verður starfsemin að Kjalarnesi aðeins nefnd einu nafni, hvolpaframleiðsla“ 2. Í öðru lagi krefst stefnandi Hundaræktin ehf. þess að stefndi verði dæmdur til að greiða félaginu 484.405 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, það er forsendna og dómsorðs, í einu dagblaði og beri fjárhæðin dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá dómsuppsögu til greiðsludags. 3. Í þriðja lagi krefst stefnandi Hundaræktin ehf. málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti, og/eða samkvæmt mati réttarins. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda. Til vara krefst stefndi þess, verði fallist á miskabótakröfu stefnanda, að krafan verði lækkuð verulega. Enn fremur, verði fallist á kröfur stefnenda um birtingu dóms, krefst stefndi þess til vara að honum verði gert að birta dóminn og forsendur hans á bloggsvæði stefnda: http://www.dv.is/blogg/arni-stefan/. Í öllum tilfellum krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. I Stefnandi Hundaræktin ehf. er fyrirtæki sem elur hunda að Dalsmynni á Kjalarnesi til sölu til almennings. Stefnandi Ásta er eigandi og rekstraraðili fyrirtækisins. Hinn 8. október 2013 birtist frétt á vefsíðunni dv.is undir fyrirsögninni: „Dýraverndarlögfræðingur: „Þá væri ég löngu búinn að loka þessum stað““. Í fréttinni kom fram að um kvöldið yrði sýndur sjónvarpsþáttur á sjónvarpsstöðinni SkjáEinum, þátturinn Málið, þar sem fjallað yrði um starfsemi stefnenda að Dalsmynni. Í fréttinni var vitnað til ummæla stefnda um stefnendur, en auk þess fylgdi henni myndbrot úr þættinum með viðtali við stefnda. Ummæli stefnda tilgreind í kröfuliðum 1. a) og b) voru látin falla í nefndum sjónvarpsþætti og voru þau birt á vefsíðunni dv.is samkvæmt áðursögðu. Degi síðar birti stefndi sjálfur grein á bloggsíðu sinni á vefsíðunni dv.is, http://www.dv.is/blogg/arni-stefan/, þar sem hann fjallaði um stefnendur og starfsemina að Dalsmynni. Fyrirsögn greinarinnar var „Dýraníð að Dalsmynni“. Ummæli stefnda tilgreind í kröfuliðum 1. c) til h) er að finna í þessari grein stefnda. Stefnendur voru afar ósáttir við ummæli stefnda og með bréfi 18. nóvember 2013 buðu stefnendur honum „... að ná sátt í málinu með afsökunarbeiðni og greiðslu hóflegra miskabóta að upphæð 1.000.000 kr.“. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að stefndi hafi svarað því boði. Höfðuðu stefnendur því mál þetta gegn stefnda 21. janúar 2014 samkvæmt áðursögðu. II Um aðild sína að málinu vísa stefnendur til þess að stefnandi Ásta sé eigandi og forstöðukona stefnanda Hundaræktarinnar ehf. Umfjöllun stefnda, bæði á vefsíðunni dv.is 8. október 2013 og í grein hans 9. sama mánaðar, hafi varðað báða stefnendur. Umfjöllunin um stefnendur hafi verið samofin og hafi hinum ærumeiðandi ásökunum verið beint að báðum stefnendum. Stefndi hafi fjallað um þá í sömu andrá og sakað báða um lögbrot og dýraníð í starfseminni að Dalsmynni. Um samlagsaðild stefnenda vísist til 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, enda eigi dómkröfur þeirra samkvæmt framansögðu rót sína að rekja til sama atviks og sömu aðstöðu. Stefnendur segja stefnda hafa látið ummæli þau sem vísað sé til í kröfuliðum 1. a) og 1. b) falla í sjónvarpsþætti á sjónvarpsstöðinni Skjá-einum 8. október 2013. Ummælin hafi síðan verið tekin upp í frétt sem birt hafi verið á vefsíðunni dv.is þann sama dag. Um ábyrgð stefnda á hinum ærumeiðandi ummælum í sjónvarpsþættinum vísi stefnendur til a-liðar 1. mgr. 50. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla. Hvað varði birtingu sömu ummæla á vefsíðunni dv.is vísi stefnendur til a-liðar 1. mgr. 51. gr. sömu laga. Ummæli, sem vísað sé til í kröfuliðum 1. c) til 1. h), hafi stefndi ritað í eigin nafni á bloggsíðu sína á vefsíðunni dv.is. Bloggsíðan sé skýrlega merkt stefnda í titli, í vefslóð (dv.is/blogg/arni-stefan) og með mynd af stefnda. Um ábyrgð stefnda á ummælum 1. c) til 1. h) vísi stefnendur því til a-liðar 1. mgr. 51. gr. laga nr. 38/2011. Um ábyrgð stefnda á öllum hinum ærumeiðandi ummælum sé af hálfu stefnanda jafnframt vísað til almennra reglna skaðabótaréttar um ábyrgð á skaðaverkum. Stefnendur segja umfjöllun stefnda hafa verið ærumeiðandi. Ummæli stefnda hafi verið til þess fallin að valda stefnendum álitshnekki og falið í sér brot á ákvæðum XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ummæli 1. a), „Þá væri ég löngu búinn að loka þessum stað“, hafi birst í fyrirsögn fréttar á dv.is 8. október 2013. Þau séu tilvitnun í lengri ummæli stefnda um stefnendur, sbr. ummæli 1. b): „Alveg örugglega. Ég hef verið sannfærður í langan tíma um að þarna sé verið að brjóta nokkur ákvæði dýraverndarlaga. Ef ég væri í stöðu til að vera héraðsdýralæknir og með þá reynslu sem ég hef að dýrahaldi, þá væri ég löngu búinn að loka þessum stað.“ Ofangreind ummæli hafi stefndi látið falla í sjónvarpsþætti 8. október 2013. Þau hafi síðan verið tekin upp í frétt sem birst hafi á vefsíðunni dv.is þann sama dag. Með ummælunum hafi stefndi verið að svara eftirfarandi spurningu þáttarstjórnandans: „Er verið að brjóta dýraverndunarlög á Dalsmynni að þínu mati?“ Í svari stefnda hafi komið fram fullyrðing hans um að stefnendur hefðu brotið dýraverndarlög í starfsemi sinni á hundaræktarbúinu að Dalsmynni. Stefndi hafi síðan gengið enn lengra með þeim orðum sínum að hann væri búinn að loka starfseminni fyrir löngu, væri hann til þess bær. Með þeim orðum hafi stefndi í raun átt við að þar til bær stjórnvöld ættu með réttu að stöðva starfsemi stefnenda. Stefnendur vísa til þess að lög nr. 15/1994 um dýravernd, sem í gildi hafi verið er atvik máls gerðust, hafi meðal annars kveðið á um að skylt væri að fara vel með dýr, óheimilt væri að hrekkja þau og meiða, að sjá bæri dýrum fyrir viðunandi vistarverum og fóðri og að koma skyldi í veg fyrir vanlíðan þeirra. Jafnframt hafi í lögunum verið gert ráð fyrir ströngu leyfisveitingakerfi vegna ræktunar, verslunar, þjálfunar, tamninga, geymslu og leigu dýra í atvinnuskyni. Auk þeirra krafna sem gerðar hafi verið í lögum, bæði í eldri dýraverndarlögum og lögum nr. 55/2013 um velferð dýra, er leyst hafi fyrrnefndu lögin af hólmi, séu í samfélaginu almennt gerðar miklar kröfur til þeirra sem fari með umhirðu og ræktun dýra. Óhætt sé að fullyrða að ill meðferð á dýrum og svokallað dýraníð sé almennt fyrirlitið. Fullyrðing um að einstaklingur eða fyrirtæki hafi brotið dýraverndarlög er því augljóslega alvarleg, ekki síst þegar hún beinist að rekstraraðila sem hefur atvinnu af ræktun dýra. Stefnendur segja starfsemina að Dalsmynni að öllu leyti vera í samræmi við lög. Fullyrðingar stefnda um annað séu ósannar. Með því að fullyrða að stefnendur hafi brotið ákvæði dýraverndarlaga hafi stefndi því vegið með alvarlegum hætti að æru og starfsheiðri stefnenda og þannig brotið gegn 234. gr. almennra hegningarlaga. Með hinni ósönnu fullyrðingu um brot stefnenda hafi stefndi jafnframt dróttað að þeim nokkru sem til þess hafi verið fallið að verða virðingu þeirra til mikils hnekkis. Stefndi hafi því einnig brotið gegn 235. gr. almennra hegningarlaga. Framangreindar ærumeiðingar og aðdróttanir stefnda segja stefnendur vera sérstaklega alvarlegar þar sem hann fullyrði í reynd að þar til bær stjórnvöld ættu að loka fyrir starfsemi stefnenda. Það gefi til kynna að stefndi saki stefnendur um mjög alvarleg lögbrot. Jafnframt sé ljóst að ummæli stefnda vegi sérstaklega þungt þar sem hann kynni sig og komi fram sem lögfræðingur með dýrarétt sem sérsvið, eða dýraverndar­lögfræðingur. Það ljái ummælum hans trúverðugleika í augum almennings. Af þeim sökum séu ærumeiðingar og aðdróttanir hans enn alvarlegri en ef þær kæmu frá leikmanni. Ummæli 1. c), „Dýraníð að Dalsmynni“, hafi stefndi ritað í fyrirsögn greinar á bloggsíðu sinni 9. október 2013. Í fyrirsögninni fullyrði stefndi að dýraníð fari fram í starfsemi stefnenda að Dalsmynni. Stefnendur segja að með orðinu „dýraníð“ sé samkvæmt almennum málskilningi ekki aðeins átt við slæma meðferð á dýrum. Orðið vísi til alvarlegri háttsemi en það og merki í reynd ofbeldi, þ.m.t. kynferðislegt ofbeldi, og aðra verulega fyrirlitlega meðferð á dýrum. Megi halda því fram að um efsta stig ofbeldis gegn dýrum sé að ræða. Með fyrirsögninni einni og sér hafi stefndi því gefið til kynna að stefnendur stunduðu alvarlegt ofbeldi eða aðra verulega fyrirlitlega meðferð á dýrum. Tilvitnuð fullyrðing stefnda hvað þetta varðar sé ósönn. Eðli málsins samkvæmt hafi tilvitnuð orð stefnda verið til þess fallin að meiða æru þeirra sem fyrir þeim hafi orðið og verða virðingu þeirra til mikils hnekkis, ekki síst í ljósi þess að um sé að ræða aðila sem hafi hundaræktun að atvinnu. Með ummælum sínum hafi stefndi því brotið gegn 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga. Ummæli 1. d): „Rekstraraðilinn Ásta Sigurðardóttir hefur augljóslega einnig gerst brotleg við dýraverndarlög með ýmsum hætti. Við brotum Ástu eins og þau blasa við mér getur refsing varðar [sic] allt að tveggja ára fangelsi.“ Þarna fullyrði stefndi að stefnandi Ásta hafi „augljóslega“ framið refsivert brot á dýraverndarlögum. Í þessum orðum felist jafnframt fullyrðing þess efnis að stefnandi Hundaræktin ehf. hafi framið brot á nefndum lögum, enda sé stefnandi Ásta í senn eigandi og starfsmaður stefnanda Hundaræktarinnar ehf. Þegar hafi verið gerð grein fyrir því hversu alvarleg og ærumeiðandi aðdróttun það sé að fullyrða að einhver hafi gerst brotlegur við dýraverndarlög. Þau ummæli stefnda sem vísað sé til í kröfulið 1. d) séu þó jafnvel enn alvarlegri þar sem stefndi fullyrði að stefnandi Ásta geti átt yfir höfði sér tveggja ára fangelsi. Með þeim orðum sínum hafi stefndi í reynd verið að segja að stefnandi Ásta hafi framið stórfelld eða ítrekuð brot á lögum nr. 15/1994 um dýravernd, þar sem tveggja ára refsing eigi aðeins við um stórfelld eða ítrekuð brot, sbr. ákvæði 1. mgr. 19. gr. laganna. Fullyrðing stefnda um stórfelld, ítrekuð og refsiverð brot stefnenda sé ósönn. Ummælin séu ærumeiðandi fyrir báða stefnendur. Stefndi hafi því með þeim brotið gegn 234. gr. almennra hegningarlaga. Með þeim hafi stefndi jafnframt dróttað að stefnendum nokkru sem til þess sé fallið að verða virðingu þeirra til mikils hnekkis. Stefndi hafi því einnig brotið gegn 235. gr. almennra hegningarlaga. Með ummælum 1. e), „Gæsalappir eru hér notaðar því ég tel að starfsemin eigi ekkert skylt við ræktun.“, hafi stefndi fullyrt með niðrandi hætti að hundaræktun stefnenda eigi ekkert skylt við ræktun. Af samhengi greinar stefnda sé ljóst að með þessu eigi hann við að stefnendur stundi ekki hundarækt heldur stundi þeir refsiverð brot, illa meðferð á dýrum og dýraníð. Samkvæmt áðursögðu séu miklar kröfur gerðar til þeirra sem hafi meðferð og ræktun dýra á sinni könnu. Ummæli þau sem kröfuliður 1. e) taki til, sem skoða verði í samhengi við fyrirsögn greinarinnar og greinina í heild, séu því meiðandi fyrir stefnendur og til þess fallin að verða virðingu þeirra til mikils hnekkis. Með ummælunum telji stefnendur stefnda því hafa brotið gegn 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga. Ummæli 1. f), „Að Dalsmynni fer fram framleiðsla á dýrum við bágborin skilyrði“, séu eðlislík ummælum þeim sem kröfuliður 1. e) taki til og beri að skoða þau í samhengi við fyrirsögn greinarinnar og greinina í heild. Með ummælunum fullyrði stefndi að stefnendur stundi framleiðslu á dýrum við bágborin skilyrði. Með því gefi stefndi annars vegar í skyn að stefnendur stundi ekki ræktun dýra, heldur einhvers konar framleiðslu sem eigi meira skylt við verksmiðjuiðnað, og hins vegar að aðstæður hjá stefnendum sé bágbornar. Af samhengi greinarinnar sé ljóst að með því eigi stefndi við að stefnendur fari illa með dýr, stundi dýraníð og brjóti gegn dýraverndarlögum, sbr. það sem fyrr var rakið. Þessi ummæli stefnda séu ósönn. Ummælin séu ærumeiðandi og til þess fallin að verða virðingu stefnenda til hnekkis. Með þeim hafi stefndi því brotið gegn 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga. Ummæli 1. g): „Það á ekki við um Ástu sem hefur eitthvað að fela.“ Á undan þessum ummælum stefnda segi í grein hans: „Það vakti undrun mína að Ásta vildi ekki leyfa myndatökur innandyra. Stoltur ræktandi sýnir viðskiptavinum sínum að sjálfsögðu þá aðstöðu, sem hann býður hundum sínum upp á.“ Af fyrirsögn og samhengi greinar stefnda sé ljóst að með því að fullyrða að stefnandi Ásta hafi eitthvað að fela eigi stefndi við að hjá stefnendum fari fram starfsemi sem varði við dýraverndarlög, þ.e. sé dýraníð, og megi því ekki líta dagsins ljós eða vera kvikmynduð af heimildarmyndagerðarmönnum. Með því að fullyrða að stefnendur viðhafi þá fyrirlitlegu háttsemi, sem að framan sé lýst, og hafi því eitthvað að fela, hafi stefndi meitt æru stefnenda og dróttað að þeim nokkru sem sé til þess fallið að verða virðingu þeirra til hnekkis. Með ofangreindum ummælum hafi stefndi því brotið gegn 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga. Með ummælum 1. h), „Réttilega verður starfsemin að Kjalarnesi aðeins nefnd einu nafni, hvolpaframleiðsla“, hafi stefndi fullyrt enn á ný að stefnendur stundi ekki hundarækt, heldur einhvers konar verksmiðjuframleiðslu og dýraníð. Ummælin séu eðlislík ummælum 1. e) og 1. f) og vísa stefnendur hvað þau varðar til umfjöllunar sinnar hér að framan. Samkvæmt framansögðu hafi stefndi því með ummælum sínum, sem tekin séu upp í kröfulið 1. h), brotið gegn 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga. Almennt segja stefnendur ummæli og greinarskrif stefnda hafa falið í sér alvarlegar og óviðurkvæmilegar aðdróttanir og ærumeiðingar um að stefnendur stundi dýraníð, brjóti dýraverndarlög og hafi hluti að fela, svo fátt eitt sé nefnt. Ekki sé um gildisdóma að ræða heldur staðhæfingar stefnda um staðreyndir, svo sem að stefnendur hafi gerst brotlegir við lög með því að stunda dýraníð. Ummæli stefnda í umræddum sjónvarpsþætti og títtnefndri grein hafi verið sett fram til heimilda- og upplýsingagildis fyrir almenning. Ummælin séu hins vegar öll ósönn og hljóti að hafa verið sett fram gegn betri vitund stefnda. Þau séu sérstaklega alvarleg í ljósi þess að stefndi kynni sig ýmist sem dýraverndarlögfræðing eða lögfræðing með dýrarétt sem sérsvið. Orð hans á þessu sviði hafi því enn meiri þunga og virki sem sannindi fyrir þá sem heyri og lesi. Halda stefnendur því fram að jafnvel þótt fallist væri á að um gildisdóma væri að ræða, sé ljóst að ummælin hafi engu að síður verið ærumeiðandi, enda hafi þau verið óþarflega móðgandi og meiðandi. Stefnendur segja umfjöllun stefnda hafa verið ósanna og beinlínis ranga um atriði sem gætu varðað stefnanda Ástu fangelsisrefsingu ef sönn væru. Ummæli stefnda hafi verið óviðurkvæmileg og varði við 234. og 235. gr. almennra hegningar­laga samkvæmt áðursögðu. Því krefjist stefnendur ómerkingar þeirra skv. 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Stefnendur þurfi ekki að þola það að vera sakaðir um dýraníð og alvarleg lögbrot í áberandi umfjöllun í sjónvarpi og á víðlesnum vefmiðli. Stefndi hafi með umfjöllun sinni farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis síns og um leið brotið gegn friðhelgi einkalífs stefnenda sem verndað sé af 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 1. mgr. 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Gera verði þá kröfu til lögfræðinga, eins og annarra sérfræðinga, að þeir byggi umfjöllun um mál á sínu sérsviði á vandaðri könnun á staðreyndum. Það hafi stefndi ekki gert heldur hafi hann kosið að viðhafa ummæli og rita grein þar sem ósönnum og grófum fullyrðingum hafi verið slegið fram um stefnendur. Stefndi hafi ekki borið umræddar fullyrðingar undir stefnendur, sem þó hefði verið fullt tilefni til miðað við alvarleika þeirra ásakana er stefndi hafi sett fram. Stefndi geti því ekki talist hafa verið í góðri trú um sannleiksgildi hinna umdeildu ummæla sinna. Stefnandi Ásta byggir á því að ummæli stefnda hafi verið ólögmæt meingerð gegn persónu hennar.  Stefndi beri því miskabótaábyrgð vegna ummæla sinna á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ummæli stefnda hafi fengið mjög andlega á stefnanda Ástu þar sem um grófar, ærumeiðandi og ósannar aðdróttanir hafi verið að ræða. Æra stefnanda Ástu og virðing hafi beðið hnekki við ummælin, enda hafi með þeim verið ráðist á persónu hennar. Um alvarleika ummælanna vísist að öðru leyti til framangreindrar umfjöllunar. Við mat á miskabótum stefnandanum til handa verði einnig að hafa í huga að ummæli stefnda hafi verið sett fram í sjónvarpsþætti sem ætlað hafi verið að hafa heimildar- og upplýsingagildi fyrir almenning. Þátturinn hafi komið fyrir sjónir þúsunda manna, sbr. þá staðreynd að myndbrot með ummælum stefnda hafi verið skoðað meira en 9000 sinnum á vefmiðlinum youtube.com. Þá sé vefsíðan dv.is víðlesin. Umfjöllun stefnda hafi því komið rækilega fyrir sjónir almennings. Við mat á miskabótum vísar stefnandi Ásta að auki til grunnraka að baki 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga, sem og grunnraka stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. 71. gr. laga nr. 33/1944, en í tilvitnuðu ákvæði segi að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Enn fremur verði að líta til þeirra neikvæðu áhrifa sem umfjöllun stefnda hafi haft á starfsemi stefnenda. Starfsemi eins og sú sem stefnendur reki þurfi að njóta trausts í samfélagi þar sem dýraníð sé eðlilega fyrirlitið. Með ummælum sínum hafi stefndi vegið harkalega að því trausti. Við ákvörðun miskabótanna verði enn fremur að hafa í huga að þær þurfi að fela í sér varnaðaráhrif gegn frekari brotum af hálfu stefnda. Krafa stefnanda Ástu, að fjárhæð 2.000.000 króna, sé því síst of há í ljósi allra atvika málsins. Kröfur um birtingu dóms segjast stefnendur byggja á 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Í ákvæðinu sé kveðið á um að dæma megi þann sem sekur reynist um ærumeiðandi aðdróttun til þess að greiða þeim sem misgert var við hæfilega fjárhæð til þess að kosta birtingu dóms í opinberu blaði eða riti, einu eða fleiri. Í ljósi þess að um alvarleg meiðyrði og aðdróttanir hafi verið að ræða sé nauðsynlegt að kynna ómerkingardóminn rækilega. Því sé krafist kostnaðar við birtingu í einu dagblaði, en miðað sé við ódýrustu heilsíðuauglýsingu í Morgunblaðinu samkvæmt framlagðri verðskrá. Hvað málskostnaðarkröfu varðar tekur stefnandi Ásta sérstaklega fram að hún sé ekki virðisaukaskattsskyldur aðili og henni beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefnanda. Til stuðnings kröfum sínum vísa stefnendur til ákvæða almennra hegningarlaga nr. 19/1940, aðallega XXV. kafla laganna um ærumeiðingar og brot á friðhelgi einkalífs, sérstaklega 234., 235. og 241. gr. Stefnendur vísa jafnframt til 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, og 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Enn fremur til ákvæða laga um fjölmiðla nr. 38/2011, einkum 50. og 51. gr. laganna. Um aðild sína að málinu vísa stefnendur til 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hvað miskabætur varðar vísar stefnandi Ásta til almennra reglna skaðabótaréttar og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. III Stefndi segir þess ekki getið í stefnu hvor stefnenda það sé sem krefjist miskabóta. Í 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála séu gerðar ákveðnar kröfur til skýrleika krafna og auðkennis stefnanda. Í því felist að hver og einn stefnandi, þegar stefnendur séu fleiri en einn, verði að tilgreina kröfur sínar með nægjanlega skýrum hætti. Þessa sé ekki gætt í stefnu málsins. Stefndi fái því ekki annað séð en vísa beri miskabótaþætti málsins frá dómi án kröfu. Stefndi kveður rekstur hundabúsins að Dalsmynni oft hafa sætt gagnrýni. Í ljósi þess hafi Sölvi Tryggvason sjónvarpsþáttaframleiðandi óskað eftir því við stefnda að hann kæmi fram í sjónvarpsþættinum Málið, sem sýndur hafi verið á sjónvarpsstöðinni Skjá-einum, og svaraði spurningum um lögfræðileg álitaefni tengd hundaræktun. Sumar spurningar Sölva hafi tengst áralangri umræðu um aðbúnað hunda, sem framleiddir eru á hundabúinu að Dalsmynni. Netmiðillinn dv.is hafi birt frétt um þáttinn þar sem vísað hafi verið í ummæli stefnda að honum forspurðum. Eftir útsendingu þáttarins hafi stefndi skrifað almenna grein á bloggsvæði sitt, http://www.dv.is/blogg/arni-stefan/, um þær réttarheimildir sem starfsemin að Dalsmynni byggist á, um ábyrgð rekstraraðilanna og ábyrgðarsvið þeirra, og á hvaða hátt stefndi teldi að reglugerð, sem hundabú væru rekin samkvæmt, samrýmdist ekki dýraverndarlögum. Þær skoðanir sem stefndi hafi sett fram í greininni hafi hann byggt á eigin niðurstöðum fengnum eftir samtöl við eigendur hunda, svo sem aðila innan Hundaræktarfélags Íslands og stjórnendur þess félags, sem og fyrrverandi viðskiptavini Hundaræktarinnar ehf. og stjórnanda einkahlutafélagsins. Skoðanir sínar hafi stefndi sett fram með rökstuddum hætti og hafi stefndi notað orðfæri þar sem áherslan hafi verið á að um eigin skoðanir hans væri að ræða. Heldur stefndi því fram að þegar litið sé til viðtalsins og þáttarins í heild, þ.m.t. þess sem fram komi hjá öðrum viðmælendum, megi þar finna stoð fyrir skoðunum stefnda, sem hafi sérhæft sig í lögfræði á sviði dýraverndar. Af hálfu stefnda er til þess vísað að dv.is hafi birt umrædda frétt á eigin forsendum og án alls samráðs við stefnda. Stefndi sé ekki stjórnandi dv.is og hafi hann ekki getað komið að neinum athugasemdum við fréttaflutning vefsins. Stefndi fái því ekki séð hvernig hann geti borið ábyrgð á fréttaflutningi vefsins. Við blasi að stefna hefði átt dv.is í málinu en ekki stefnda. Stefndi nefnir og að ekki verði annað ráðið af orðum stefnanda Ástu en hún viðurkenni í fyrrnefndum sjónvarpsþætti slæmt ástand varðandi dýrin og aðbúnað þeirra, sbr. þau orð hennar að henni þyki leitt ef „... þetta sé svona.“ Þá kveður stefndi einkar athyglisverð þau orð Ástu að „... þegar svona poppar upp í fjölmiðlum þá hef ég selt og selt, þetta er mjög góð auglýsing, það er alveg hreina satt.“ Að áliti stefnda sé ekki hægt að túlka þessi orð stefnandans öðruvísi en svo að slæm umfjöllun sé að hennar mati góð auglýsing fyrir hundaræktunina. Stefndi kveður innihald þáttarins tala sínu máli og vera því til staðfestu að stefnda hafi verið rétt að segja skoðun sína, sem lögfróður aðili, um ástandið eins og hann hafi lýst því á bloggsíðu sinni. Kröfu sína um sýknu af kröfuliðum 1. a) og 1. c) til h) kveðst stefndi styðja þeim rökum að um persónulega skoðun stefnda sé að ræða og að réttur hans til skoðana sé varinn af 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, enda hafi skoðanir stefnda samkvæmt áðursögðu allar verið rökstuddar. Auk þess hafi stefndi hvorki staðið að birtingu ummælanna á vefsíðunni dv.is, né haft nokkuð um birtingu þeirra að segja. Stefndi eigi því ekki aðild að málinu. Kröfu sína um sýknu af kröfulið 1. b) kveðst stefndi byggja á því að um persónulega skoðun hans sé að ræða. Réttur stefnda til skoðana sé varinn af 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, enda hafi skoðanir hans allar verið rökstuddar samkvæmt framangreindu. Kröfu um sýknu af miskabótakröfu segir stefndi studda meginreglum skaðabótaréttar. Sönnunarbyrðin fyrir því að stefnandinn hafi orðið fyrir miska hvíli á honum sjálfum, en ósannað sé með öllu að ummæli stefnda hafi valdið stefnendum miska. Varakröfu um lækkun miskabóta reisir stefndi á sömu rökum og sýknukröfuna. Segir hann hið meinta ófjárhagslega tjón stefnandans með öllu óljóst og ósannað. Kröfu um sýknu af þeirri kröfu stefnenda að stefnda verði gert að kosta birtingu dóms í málinu í einu dagblaði kveðst stefndi byggja á því að hann hafi ekki staðið að birtingu umræddra ummæla á vefsíðunni dv.is eða öðrum fréttamiðlum. Varakröfu um birtingu dóms á bloggsíðu sinni, http://www.dv.is/blogg/arni-stefan/, byggir stefndi á þeim rökum að þar hafi hann birt skoðanir sínar á rekstri stefnenda. IV Mál þetta hafa stefnendur höfðað gegn stefnda með heimild í 3. mgr. 242. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í stefnu koma skýrlega fram dómkröfur hvors stefnenda um sig og eru þær raktar í upphafi dómsins. Kröfur stefnenda eru samhljóða að öðru leyti en því að einungis stefnandi Ásta krefst miskabóta úr hendi stefnda. Miskabótakrafan er að fjárhæð 2.000.000 króna, auk þess sem krafist er vaxta og dráttarvaxta af þeirri fjárhæð, svo sem nánar greinir í stefnu. Athugasemd stefnda í greinargerð um meintan óskýrleika varðandi það hvor stefnenda hafi uppi miskabótakröfu í málinu er því með öllu haldlaus. Við munnlegan flutning málsins mótmælti lögmaður stefnenda því að sú málsástæða stefnda, að honum hefði verið heimilt að láta hin umdeildu ummæli falla þar sem um gildisdóma hefði verið að ræða, kæmist að í málinu. Sagði lögmaðurinn um nýja málsástæðu að ræða sem ekki kæmi fram í greinargerð stefnda og væri hún því of seint fram komin. Þessu mótmælti lögmaður stefnda og vísaði til þess að efnislega kæmi málsástæðan skýrlega fram í greinargerð stefnda í málinu. Hugtakið gildisdómur hefur almennt verið skýrt svo að með því sé átt við huglægt mat á staðreynd. Með öðrum orðum sé átt við skoðun manns, hvað honum finnst um eitthvað. Rétt er hjá lögmanni stefnenda að orðið „gildisdómur“ er hvergi að finna í greinargerð stefnda. Til þess verður hins vegar að líta að varnir stefnda í greinargerð byggja að meginstefnu til einmitt á því, efnislega og samkvæmt orðanna hljóðan, að í ummælum stefnda hafi falist persónulegar skoðanir hans. Ber dómnum því að taka efnislega afstöðu til umræddrar málsástæðu. Um ábyrgð stefnda á ummælum þeim sem kröfuliðir 1. a) og 1. b) taka til hafa stefnendur réttilega vísað til a-liðar 1. mgr. 50. gr. laga nr. 38/2011 þar sem stefndi lét ummælin falla í sjónvarpsþætti á sjónvarpsstöðinni SkjáEinum 8. október 2013. Hins vegar verður ekki talið að vísun stefnenda til a-liðar 1. mgr. 51. gr. sömu laga geti með réttu átt við í málinu, vegna birtingar ummælanna á vefsíðunni dv.is þann sama dag, enda ósannað að stefndi hafi samþykkt að ummælunum yrði miðlað á síðunni. Svo sem málið liggur fyrir dómnum verður ekki annað ráðið en ummæli þau sem kröfuliðir 1. c) til 1. h) taka til hafi stefndi ritað í eigin nafni á bloggsíðu sína. Bloggsíðan er skýrlega merkt stefnda í titli, í vefslóð (dv.is/blogg/arni-stefan), og með mynd af stefnda. Stefndi ber því ábyrgð á ummælunum samkvæmt ákvæði fyrrnefnds a-liðar 1. mgr. 51. gr. laga nr. 38/2011. Fyrir liggur að stefnandi Ásta er eigandi og forstöðukona stefnanda Hundaræktarinnar ehf. Að því gættu og að virtum ummælum stefnda, bæði í sjónvarpsþættinum og í grein hans 9. mars 2013, telur dómurinn ljóst að ummæli stefnda hafi beinst að og varðað báða stefnendur. Samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 skulu allir njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu, sbr. einnig 1. mgr. 8. gr. laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Hugtakið friðhelgi einkalífs hefur verið skýrt þannig að í því felist réttur til að ráða yfir lífi sínu og líkama og til að njóta friðar um lífshætti og einkalíf. Samkvæmt 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar eru allir frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Hver maður á rétt á að láta skoðanir sínar í ljós, en ábyrgjast verður hann þær fyrir dómi. Má ritskoðun og aðrar tálmanir á tjáningarfrelsi aldrei í lög leiða, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Tjáningarfrelsi má aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum, sbr. 3. mgr. 73. gr. Svo sem að framan er rakið er tjáningarfrelsið grundvallarréttindi sem vernduð eru af stjórnarskránni. Takmarkanir á tjáningarfrelsinu verða af þeim sökum að eiga sér örugga stoð í settum lögum og þeim alþjóðlegu skuldbindingum um mannréttindi sem Ísland hefur gengist undir. Ákvæði XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem fjallar um ærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífs, og stefnendur hafa vísað til kröfum sínum til stuðnings, verður að skýra með tilliti til þessara sjónarmiða. Við úrlausn málsins verður til þess að líta að stefndi er lögfræðingur að mennt, með dýrarétt sem sérsvið. Bar meistararitgerð stefnda yfirskriftina „HIN LEYNDA ÞJÁNING BÚFJÁR Á ÍSLANDI-um réttaráhrif og framkvæmd dýraverndarlaga-“ Á bloggsíðu stefnda, http://www.dv.is/blogg/arni-stefan/, sbr. framlagða útprentun af hinni umdeildu grein hans, er stefndi sagður láta sig dýra-, náttúru og mannréttindi varða í leik og starfi. Þessu samræmist framlagt erindi sem stefndi ritaði til umhverfisráðherra 22. maí 2012, ásamt Dagnýju Björk Hreinsdóttur, þar sem skorað var á ráðherra að breyta ákvæðum reglugerðar nr. 1077/2004, um aðbúnað og umhirðu gæludýra og dýrahald í atvinnuskyni, sem heimilar rekstur hundabúa á Íslandi. Á tilvitnaðri bloggsíðu stefnda kemur og fram að hann sé sendiherra á Íslandi fyrir alheimsdýra­verndarsamtökin World Animal Day og þá reki hann og ritstýri vefnum www.dyraverndarinn.is. Af öllu þessu má ljóst vera að stefndi hefur látið velferð dýra sig miklu skipta. Verður nú vikið að hinum umdeildu ummælum stefnda: Ummæli samkvæmt kröfulið 1. b): „Alveg örugglega. Ég hef verið sannfærður í langan tíma um að þarna sé verið að brjóta nokkur ákvæði dýraverndarlaga. Ef ég væri í stöðu til að vera héraðsdýralæknir og með þá reynslu sem ég hef af dýrahaldi, þá væri ég löngu búinn að loka þessum stað“, lét stefndi falla í sjónvarpsþætti sem sýndur var á SkjáEinum 8. október 2013. Svo sem áður var rakið ber stefndi hvorki ábyrgð á fyrirsögn fréttar dv.is né heldur birtingu ummæla hans í fréttinni þar sem ósannað er stefndi hafi samþykkt að ummælum hans yrði miðlað á vefsíðunni. Þá eru ummæli 1. a) hluti ummæla 1. b) og að fenginni framangreindri niðurstöðu standa rök ekki til þess að fjalla sérstaklega um þau ummæli. Verður því eingöngu fjallað um ummælin í heild, sbr. kröfulið 1. b). Í ummælum stefnda samkvæmt kröfulið 1. b) felst það álit stefnda að lög hafi verið brotin í starfsemi stefnenda og því beri að áliti stefnda að stöðva starfsemina. Í þessum ummælum felast að mati dómsins ekki fullyrðingar um staðreyndir heldur álit stefnda, niðurstaða hans sem lögfræðings og áhugamanns um velferð dýra, er hann byggði á ýmsum staðreyndum um rekstur stefnenda, sbr. framlagðar fréttir á vefmiðlum, sem efnislega hefur ekki verið mótmælt af stefnendum, samtölum sínum við fólk tengt hundarækt, sbr. framburð vitna fyrir dómi, og túlkun á lögum og reglugerðum um dýravernd og dýrahald. Þar sem um gildisdóma er að ræða en ekki fullyrðingar um staðreyndir verður ekki gerð sú krafa til stefnda að hann færi á sönnur á sannleiksgildi ummæla sinna. Verður því ekki talið í ljós leitt að stefndi hafi með ummælunum brotið gegn 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga. Verður hann samkvæmt því sýknaður af ómerkingarkröfu stefnenda samkvæmt kröfuliðum 1. a) og b). Ummæli stefnda samkvæmt kröfulið 1. c), „Dýraníð að Dalsmynni“, voru fyrirsögn greinar sem stefndi birti á bloggsíðu sinni 9. október 2013. Fyrirsögnin verður ekki skilin öðruvísi en svo að í henni felist fullyrðing stefnda um að dýraníð fari fram í starfsemi stefnenda að Dalsmynni. Samkvæmt almennum málskilningi felst í orðinu dýraníð ill meðferð á dýrum, það að færa sér dýr óvægilega í nyt, sbr. orðabók Menningarsjóðs. Vísar orðið því til verulega fyrirlitlegrar meðferðar á dýrum. Umrædd fyrirsögn á grein stefnda gaf því til kynna að stefnendur beittu dýr alvarlegu ofbeldi eða viðhefðu aðra verulega fyrirlitlega meðferð á dýrum. Stefndi hefur engin haldbær gögn fært fram til sönnunar þessari fullyrðingu sinni og telst hún því ósönnuð. Tilvitnuð ummæli stefnda voru til þess fallin að meiða æru stefnanda Ástu og með þeim dróttaði hann jafnframt að stefnendum báðum nokkru sem til þess var fallið að verða virðingu þeirra til hnekkis. Með ummælunum braut stefndi því gegn 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga. Verða hin óviðurkvæmilegu ummæli dæmd ómerk að kröfu stefnenda, sbr. 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Ummæli stefnda samkvæmt kröfulið 1. d): „Rekstraraðilinn Ásta Sigurðardóttir hefur augljóslega einnig gerst brotleg við dýraverndarlög með ýmsum hætti. Við brotum Ástu eins og þau blasa við mér getur refsing varðar [sic] allt að tveggja ára fangelsi.“ ganga allnokkuð lengra en áðurgreind ummæli hans samkvæmt kröfulið 1. b). Í þessu tilviki fullyrðir stefndi að stefnandi Ásta hafi augljóslega framið refsivert brot á dýraverndarlögum. Verður á það fallist með stefnendum að í tilvitnuðum orðum felist jafnframt fullyrðing um lögbrot stefnanda Hundaræktarinnar ehf., enda stefnandi Ásta eigandi og starfsmaður stefnanda Hundaræktarinnar ehf. samkvæmt áðursögðu. Fullyrðing stefnda um refsiverð lögbrot er alvarleg ásökun. Stefndi ber sönnunarbyrðina fyrir þeirri fullyrðingu sinni. Ekkert liggur fyrir um að stefnendur hafi sætt ákæru vegna lögbrota, hvað þá að þeir hafi verið sakfelldir fyrir lögbrot. Þá er óumdeilt í málinu að stefnandi Hundaræktin ehf. hefur öll tilskilin leyfi frá yfirvöldum fyrir starfsemi sinni. Fullyrðing stefnda um refsiverð lögbrot er því ósönnuð. Telja verður að með hinni ósönnuðu fullyrðingu hafi stefndi vegið að æru stefnanda Ástu og þannig brotið gegn 234. gr. almennra hegningarlaga. Jafnframt hafi hann dróttað að stefnendum báðum nokkru sem til þess hafi verið fallið að verða virðingu þeirra til hnekkis. Með ummælunum braut stefndi því einnig gegn 235. gr. almennra hegningarlaga. Verða hin óviðurkvæmilegu ummæli dæmd ómerk að kröfu stefnenda, sbr. 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Ummæli samkvæmt kröfulið 1. e): „Gæsalappir eru hér notaðar því ég tel að starfsemin eigi ekkert skylt við ræktun“, kröfulið 1. f), „Að Dalsmynni fer fram framleiðsla á dýrum við bágborin skilyrði“, og kröfulið 1. h), „Réttilega verður starfsemin að Kjalarnesi aðeins nefnd einu nafni, hvolpaframleiðsla“ eru eðlislík að mati dómsins. Ummælin eru öll gildishlaðin og lýsa afar eindregnum skoðunum stefnda á starfsemi Hundaræktarinnar ehf. Að virtu efni greinar stefnda í heild og framlögðum gögnum, sbr. sérstaklega áðurnefnt erindi stefnda til umhverfisráðherra, er það mat dómsins að í umræddum gildisdómum stefnda felist andúð og fordæming hans á umfangsmikilli ræktun hunda í atvinnuskyni. Þar sem um gildisdóma er að ræða en ekki fullyrðingar um staðreyndir verða ekki gerðar þær kröfur til stefnda að hann færi á sönnur á sannleiksgildi ummælanna. Að því sögðu þykir því ekki verða slegið föstu að stefndi hafi með ummælunum brotið gegn 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga. Var honum því heimilt, sbr. 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, að viðhafa ummælin og birta þau á bloggsíðu sinni. Samkvæmt því verður stefndi sýknaður af ómerkingarkröfu stefnenda samkvæmt kröfuliðum 1. e), f) og h). Ummæli stefnda samkvæmt kröfulið 1. g): „Það á ekki við um Ástu sem hefur eitthvað að fela“, koma í grein stefnda í kjölfar umfjöllunar hans um að stefnandi Ásta hafi ekki viljað leyfa myndatökur innandyra að Dalsmynni. Til þess verður að líta að stefnendum bar engin skylda til þess að leyfa myndatökur á hundabúinu. Í tilvitnuðum ummælum felst fullyrðing stefnda um að stefnandi Ásta hafi eitthvað að fela í rekstri stefnenda. Þá verður af samhengi greinar stefnda að telja ljóst að í umræddum ummælum felist fullyrðing stefnda um að eitthvað í rekstri stefnenda þoli ekki dagsins ljós. Þessa fullyrðingu hefur stefndi engum haldbærum gögnum stutt. Þykja ummæli stefnda vera ærumeiðandi í garð stefnanda Ástu, sbr. 234. gr. almennra hegningarlaga. Jafnframt verður talið að með þeim hafi stefndi dróttað að stefnendum báðum nokkru sem er til þess fallið að verða virðingu þeirra til hnekkis, sbr. 235. gr. almennra hegningarlaga. Verða hin óviðurkvæmilegu ummæli dæmd ómerk að kröfu stefnenda, sbr. 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Stefnandinn Ásta krefst þess að stefnda verði gert að greiða henni 2.000.000 króna í miskabætur, auk nánar tilgreindra vaxta og dráttarvaxta. Kröfuna byggir hún á b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalagalaga nr. 50/1993. Í hinum ómerktu ummælum stefnda samkvæmt framansögðu fólst ólögmæt meingerð gegn æru og persónu stefnandans Ástu. Stefndi ber ábyrgð á því ófjárhagslega tjóni stefnandans sem af ummælunum leiddi samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalagalaga. Þykja miskabætur stefnandanum til handa, að öllum atvikum máls virtum, hæfilega ákveðnar 200.000 krónur, með vöxtum og dráttarvöxtum svo sem nánar greinir í dómsorði.  Stefnendur gera kröfu um að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim 484.405 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, forsendna og dómsorðs, í einu dagblaði og er krafan studd ákvæði 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Til þess verður hins vegar að líta að hin ómerktu ummæli birtust eingöngu á bloggsíðu stefnda. Þykja því ekki nægjanleg efni til þess að dæma stefnda til að greiða stefnendum peningafjárhæð til að kosta birtingu dómsins í opinberu blaði heldur verður fallist á varakröfu stefnda um að honum verði gert að birta dóminn, forsendur og dómsorð, á bloggsíðu sinni. Með vísan til úrslita málsins, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þykir rétt að dæma stefnda til að greiða stefnendum hluta málskostnaðar þeirra, með þeim hætti sem nánar greinir í dómsorði. Við ákvörðun málskostnaðar er meðal annars tekið mið af því að sami lögmaður gætti hagsmuna beggja stefnenda í málinu. Dóm þennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt fyrirmæla 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. D Ó M S O R Ð: Eftirtalin ummæli skulu vera dauð og ómerk:  „Dýraníð að Dalsmynni.“ „Rekstraraðilinn Ásta Sigurðardóttir hefur augljóslega einnig gerst brotleg við dýraverndarlög með ýmsum hætti. Við brotum Ástu eins og þau blasa við mér getur refsing varðað allt að tveggja ára fangelsi.“  „Það á ekki við um Ástu sem hefur eitthvað að fela.“ Stefndi, Árni Stefán Árnason, skal sýkn af kröfum stefnenda, Ástu Sigurðardóttur og Hundaræktarinnar ehf., um ómerkingu ummæla þeirra sem í kröfuliðum 1. a), b), e), f) og h) í stefnu greinir. Stefndi greiði stefnanda Ástu Sigurðardóttur 200.000 krónur í miskabætur með vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. mars 2013 til 18. desember 2013, en dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi skal birta dóm þennan, forsendur og dómsorð, á bloggsíðu sinni, http://www.dv.is/blogg/arni-stefan/. Stefndi greiði hvorum stefnenda um sig 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 168/2015
Sanngirnisbætur Stjórnsýsla Framsal valds Valdþurrð Jafnræði Gjafsókn
A hélt því fram að hún hefði sætt illri meðferð í skilningi 1. mgr. 1. gr. laga nr. 47/2010, um sanngirnisbætur fyrir misgjörðir á stofnunum eða heimilum sem falla undir lög nr. 26/2007, þann tíma sem hún sótti nám í Heyrnleysingjaskólanum, fyrst á árunum frá 1987 til 1991 og síðar frá 1997 til 2001. Að því er fyrra tímabilið varðaði vísaði hún til þess að svonefnd vistheimilanefnd, sem skipuð hafði verið á grundvelli síðargreindu laganna, hefði komist að þeirri niðurstöðu í skýrslu sinni um skólann að meiri en minni líkur væru á því að sumir nemendur hans hefðu sætt kynferðislegu ofbeldi. Þá hélt hún því fram að hún hefði á síðara tímabilinu í skólanum orðið bæði fyrir illri meðferð og ofbeldi, auk þess sem kennsla og kennsluefni hefði verið óviðunandi. Í málinu krafðist A ógildingar á úrskurði úrskurðarnefndar um sanngirnisbætur frá apríl 2013 þar sem hafnað var kröfu hennar um bætur. Var niðurstaða nefndarinnar reist á því að A hefði stundað nám við svonefnda athugunardeild Heyrnleysingjaskólans á árunum frá 1987 til 1991 og að ekki hefðu komið fram neinar frásagnir um meint ofbeldi eða harðræði sem börn á þeirri deild hefðu verið beitt. Væru því minni líkur en meiri á að þar hefði þrifist ofbeldi og harðræði. Hvað varðaði síðara tímabil A við skólann taldi úrskurðarnefndin að ekki væri fyrir hendi lagaheimild til greiðslu sanngirnisbóta vegna vistunar á því tímabili. Vistheimilanefnd hefði lagt til grundvallar að athuganir hennar tækju ekki til starfsemi vist- eða meðferðarheimila eftir 1. janúar 1992 og taldi úrskurðarnefndin sig ekki hafa vald til að endurmeta eða breyta þeirri ákvörðun. Hæstiréttur taldi að A hefði ekki tekist að færa sönnur á að hún hefði orðið fyrir illri meðferð er hún stundaði nám við Heyrnleysingjaskólann á árunum frá 1987 til 1991. Voru því ekki talin efni til að ógilda þann hluta úrskurðarins. Að því er varðaði síðara tímabilið leit Hæstiréttur svo á að ljóst væri af ákvæðum laga nr. 26/2007 að ráðherra hefði verið falið ákvörðunarvald um hvernig valdsvið vistheimilanefndar skyldi nánar afmarkað. Með erindisbréfi sínu til nefndarinnar hefði ráðherra á hinn bóginn án efnisraka framselt þetta vald til hennar. Af þeim sökum hefði vistheimilanefnd ekki verið til þess bær að lögum að takmarka könnun sína á skólanum með þeim hætti, sem hún gerði. Ekki væri skýrt kveðið á um í lögum nr. 47/2010 hvort það væri skilyrði sanngirnisbóta að það tímabil, sem krafa um bætur ætti rætur að rekja til, hefði áður verið kannað af nefnd samkvæmt lögum nr. 26/2007. Það að neita A um sanngirnisbætur vegna atvika, sem hún taldi hafa gerst á árunum frá 1997 til 2001, á þeirri forsendu að nefndin hefði ekki fjallað um það tímabil, hefði því falið í sér ólögmæta mismunun í hennar garð, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, að teknu tilliti til þess að slíkar bætur hefðu verið greiddar vegna atburða, sem hefðu átt sér stað löngu fyrr, á grundvelli ákvörðunar sem hefði eins og áður segir skort lagastoð. Þá væri með hliðsjón af ákvæðum laga nr. 47/2010 og reglum, sem settar hefðu verið á grundvelli þeirra, ekkert því til fyrirstöðu að úrskurðarnefnd um sanngirnisbætur tæki afstöðu til kröfu A um slíkar bætur vegna náms hennar við skólann frá 1997 til 2001. Af þeim sökum var sá hluti úrskurðar nefndarinnar felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. mars 2015 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 20. maí 2015. Hún krefst þess aðallega að úrskurður úrskurðarnefndar um sanngirnisbætur 2. apríl 2013 verði felldur úr gildi, en til vara að héraðsdómur verði staðfestur. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt. I Gagnáfrýjandi fæddist heyrnarlaus og var nemandi við Heyrnleysingjaskólann, fyrst á árunum frá 1987 til 1991, þegar hún var tæplega tveggja ára að aldri og þar til hún var fimm ára, og síðar á tímabilinu frá 1997 til 2001. Árið 1995 mun nafni skólans hafa verið breytt í Vesturhlíðaskóla og var hann síðan sameinaður Hlíðaskóla 1. september 2002 þegar hann var lagður niður sem sérskóli. Hér eftir verður heitið Heyrnleysingjaskólinn notað um skólann. Gagnáfrýjandi heldur því fram að hún hafi sætt illri meðferð í skilningi 1. mgr. 1. gr. laga nr. 47/2010 um sanngirnisbætur fyrir misgjörðir á stofnunum eða heimilum sem falla undir lög nr. 26/2007 þann tíma sem hún sótti nám í Heyrnleysingjaskólanum. Að því er fyrra tímabilið varðar vísar hún til þess að nefnd, sem skipuð var á grundvelli síðargreindu laganna, hafi komist að þeirri niðurstöðu í skýrslu sinni um skólann að meiri en minni líkur væru á því að sumir nemendur hans hafi sætt kynferðislegu ofbeldi af hendi annarra nemenda eða utanaðkomandi fullorðins manns. Sjálf kvaðst gagnáfrýjandi fyrir héraðsdómi hafa á umræddu tímabili orðið vitni að kynferðislegum tilburðum samnemenda sinna, enda bæru núverandi kvíðaeinkenni hennar, erfiðleikar í daglegu lífi og andlegir heilsubrestir vott um það. Gagnáfrýjandi heldur því fram að síðara tímabilið í skólanum hafi verið sér mjög erfitt. Hún hafi þann tíma orðið bæði fyrir illri meðferð og ofbeldi, auk þess sem kennsla og kennsluefni hafi verið óviðunandi. Þá kom fram í skýrslu gagnáfrýjanda fyrir dómi að hún hafi orðið fyrir kynferðislegri áreitni af hálfu sama manns og áður er nefndur og hafi það líklega verið á árinu 1998. Lýsti hún sérstaklega einu slíku atviki sem átt hefði sér stað á salerni skólans. Þetta hafi haft mjög slæm áhrif á sig og heilsu sína til langframa. Í kjölfar þess að sýslumaðurinn á Siglufirði gaf út innköllun á grundvelli laga nr. 47/2010 þar sem meðal annars var skorað á þá sem dvöldu í Heyrnleysingjaskólanum „einhvern tíma á árabilinu 1947-1992 og urðu þar fyrir illri meðferð eða ofbeldi, sem olli varanlegum skaða, að lýsa kröfu um skaðabætur“ lýsti gagnáfrýjandi kröfu um bætur 13. maí 2011. Sýslumaður synjaði henni um bætur 2. september sama ár á þeim grundvelli að hún hefði ekki verið í skólanum á þeim tíma, sem rannsókn nefndar samkvæmt lögum nr. 26/2007 um skipan nefndar til að kanna starfsemi vist- og meðferðarheimila fyrir börn hefði náð yfir, og því væri ekki lagaheimild til að greiða henni bætur. Í tilefni af beiðni gagnáfrýjanda um endurskoðun á ákvörðuninni ítrekaði sýslumaður hana 3. maí 2012 og vísaði meðal annars til þess að skýrsla nefndarinnar markaðist af tímabilinu frá 1947 til 1992. Gagnáfrýjandi hefði stundað nám við Heyrnleysingjaskólann eftir þann tíma þótt hún hefði verið „nemandi í athugunardeild skólans á árunum 1987 til 1989.“ Könnun nefndarinnar hefði á hinn bóginn verið „miðuð við skólann sjálfan“. Samkvæmt 2. gr. og 2. mgr. 6. gr. laga nr. 47/2010 skaut gagnáfrýjandi ákvörðun sýslumanns til úrskurðarnefndar um sanngirnisbætur 4. júní 2012. Í úrskurði nefndarinnar 2. apríl 2013, sem gagnáfrýjandi krefst að ógiltur verði, var talið sannað að hún hafi stundað nám við svonefnda athugunardeild Heyrnleysingjaskólans á árunum frá 1987 til 1991 og síðan stundað „hefðbundið nám við skólann“ árin 1997 til og 2001. Síðan sagði í niðurstöðu úrskurðarins: „Telur nefndin að þrátt fyrir að ekki liggi fyrir formleg skýrsla sem tekur beint til starfsemi athugunardeildar við Heyrnleysingjaskólann sé ekkert fram komið sem bendi til annars en að vistun barna þar hafi verið takmörkuð, almennt hafi aðeins verið um hluta dags, eða dagvistun að ræða. Ekki hafi komið fram neinar frásagnir um meint ofbeldi eða harðræði sem börn á athugunardeild hafi verið beitt og að með vísan til þess séu minni líkur en meiri á að þar hafi þrifist ofbeldi og harðræði gagnvart þeim börnum sem þar nutu kennslu ... Vegna hins unga aldurs nemenda telur úrskurðarnefnd um sanngirnisbætur að ekki sé unnt að byggja á því að verulega hafi skort upp á gæði menntunar við athugunardeild Heyrnleysingjaskólans, í þeim mæli að það réttlæti að til greiðslu sanngirnisbóta komi. Hvað varðar nám [gagnáfrýjanda] við Heyrnleysingjaskólann á árunum 1997-2001, þá byggir úrskurðarnefndin á því að ekki sé fyrir hendi lagaheimild til greiðslu sanngirnisbóta vegna vistunar á því tímabili. Fellst úrskurðarnefnd á þau rök sem sýslumaður hefur byggt ákvörðun sína á varðandi þetta tímabil, þ.e. að með vísan til laga nr. 26/2007 hafi vistheimilanefnd verið falið ákveðið vald til að ákvarða til hvaða tímabila yrði litið við rannsókn sína. Telur úrskurðarnefnd um sanngirnisbætur að nefndin hafi ekki vald til að endurmeta eða breyta þeirri ákvörðun vistheimilanefndar, enda sé gildissvið laga nr. 47/2010 um sanngirnisbætur skýrt afmarkað í 1. gr. laganna, og vísast þar um til laga nr. 26/2007. Það er því ekki hlutverk nefndarinnar að endurskoða matskenndar ákvarðanir vistheimilanefndar og af þeirri ástæðu verður afmörkun tímabila þeirra sem til skoðunar koma ekki breytt af úrskurðarnefnd um sanngirnisbætur.“ Samkvæmt þessu hafnaði úrskurðarnefndin kröfu gagnáfrýjanda um sanngirnisbætur. II Með 1. mgr. 1. gr. laga nr. 26/2007 er ráðherra heimilt að setja á fót nefnd til að kanna starfsemi vist- og meðferðarheimila fyrir börn, en heimildin tekur ekki til þeirra stofnana sem voru starfandi 29. mars 2007 þegar lögin tóku gildi. Í 2. mgr. er kveðið á um markmið könnunarinnar og meginverkefni nefndarinnar og er það meðal annars í því fólgið að leitast við að staðreyna eins og kostur er hvort og þá í hvaða mæli börn sem vistuð voru á viðkomandi stofnun hafi sætt illri meðferð eða ofbeldi meðan á dvölinni stóð, sbr. b. lið málsgreinarinnar. Í 3. mgr. er mælt fyrir um skil nefndarinnar á skýrslu um störf sín til ráðherra sem skal kynna Alþingi skýrsluna. Samkvæmt 2. gr. laganna skal nefndin vera sjálfstæð og óháð í störfum sínum. Þá er í 1. mgr. 3. gr. kveðið á um aðgang nefndarinnar að gögnum í vörslum stjórnvalda sem varða starfsemi vist- eða meðferðarheimilis og í 2. mgr. um heimild hennar til að taka skýrslur af fyrrverandi vistmönnum og hverjum þeim öðrum sem hún telur að búi yfir vitneskju sem komi að notum í starfi hennar, enda veiti þeir samþykki sitt. Enn fremur í 3. mgr. um skyldu lækna, annars heilbrigðisstarfsfólks og opinberra starfsmanna til að veita nefndinni upplýsingar sé þess óskað, eftir atvikum með því að gefa henni skýrslu. Samkvæmt 4. mgr. er þeim sem gefur skýrslu fyrir nefndinni heimilt að skorast undan því að svara spurningu ef ætla má að í svari hans geti falist játning eða bending um að hann hafi framið refsiverðan verknað eða það gæti orðið honum til mannorðsspjalla. Þá segir í 5. gr. laganna að ráðherra ákveði skipan nefndarinnar, skipunartíma og þóknun og setji henni erindisbréf þar sem nánar sé mælt fyrir um verkefni nefndarinnar. Skuli þar einkum kveðið á um það til hvaða starfsemi könnun nefndarinnar tekur og það tímabil sem könnunin beinist að. Nefnd samkvæmt lögum nr. 26/2007 tók til starfa á árinu 2007 og var fyrsta verkefni hennar að kanna starfsemi vistheimilisins Breiðavíkur. Í kjölfar skýrslu nefndarinnar um þá starfsemi var henni afhent nýtt erindisbréf forsætisráðherra, sem hún heyrði undir, þar sem mælt var fyrir um áframhald á störfum hennar. Með erindisbréfinu 11. apríl 2008 var nefndinni falið að taka með almennum hætti afstöðu til þess hvaða stofnanir féllu undir gildissvið laga nr. 26/2007 og afmarka nánar það tímabil, sem nefndin beindi sjónum sínum að, meðal annars í ljósi gildandi barnaverndarlöggjafar á hverjum tíma. Ákvað nefndin að Heyrnleysingjaskólinn yrði tekinn fyrst til skoðunar ásamt tveimur öðrum stofnunum og skilaði hún áfangaskýrslu um könnun á starfsemi þessara þriggja stofnana 31. ágúst 2009. Í skýrslunni var meðal annars fjallað um gildissvið laga nr. 26/2007 og sagði þar að nefndin hefði haft það að leiðarljósi við nánari afmörkunum á þeim stofnunum, sem athugun hennar skyldi taka til, að samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laganna væri það ekki eitt af markmiðum með starfi hennar að kanna grunsemdir um refsiverða háttsemi einstaklinga, heldur að kanna með almennum hætti þau atriði, sem þar væru tilgreind, einkum hvort börn hefðu sætt illri meðferð eða ofbeldi við dvöl á umræddum stofnunum. Nefndinni hefðu auk þess ekki verið fengnar valdheimildir til að haga athugunum með slíkt markmið í huga, sbr. 3. gr. laganna. „Með þetta í huga hefur nefndin lagt til grundvallar að miða beri við að þær athuganir sem hún framkvæmir á starfsemi þeirra stofnana, sem falla undir gildissvið laganna, taki ekki til háttsemi þar sem sök kann að teljast ófyrnd samkvæmt almennum reglum hegningarlaga nr. 19/1940 ... Samkvæmt 4. tölul. 1. mgr. 81. gr. hegningarlaga fyrnist sök á 15 árum, þegar þyngsta refsing við broti er meira en 10 ára tímabundið fangelsi, en þau brot, sem hér koma annars til greina geta í mesta lagi fallið undir þessa sakarfyrningarreglu. Með þetta í huga hefur nefndin lagt til grundvallar að athuganir hennar taki ekki til starfsemi vist- eða meðferðarheimila eftir 1. janúar 1992.“ Í þeim hluta af skýrslu nefndarinnar, sem fjallaði um tímabilið frá því haustið 1982 og fram til vors 1992 í Heyrnleysingjaskólanum, taldi hún tilefni til að álykta að þegar á heildina væri litið yrði að telja meiri líkur en minni á því að sumir nemendur skólans á tímabilinu hefðu sætt kynferðislegu ofbeldi af hendi annarra nemenda og utanaðkomandi fullorðins manns. Þá tók nefndin sérstaklega fram að hún teldi ekki tilefni til að álykta að meiri líkur en minni væru á því að fyrrverandi nemendur skólans hefðu þurft að sæta illri meðferð eða ofbeldi af hálfu starfsmanna skólans á umræddu tímabili. Eins og tekið er fram í 1. mgr. 1. gr. laga nr. 47/2010 mæla lögin fyrir um greiðslu sanngirnisbóta úr ríkissjóði til þeirra sem urðu fyrir varanlegum skaða af illri meðferð eða ofbeldi á stofnunum eða heimilum sem falla undir lög nr. 26/2007. Í 2. gr. laganna, þar sem fjallað er um skilyrði þess að krafa sé tekin til meðferðar, segir að sá sem vistaður var á stofnun eða heimili sem lögin taki til geti krafist sanngirnisbóta samkvæmt lögunum, enda liggi fyrir skýrsla nefndar samkvæmt lögum nr. 26/2007 og innköllun sýslumanns. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laganna skal greiða sanngirnisbætur úr ríkissjóði á grundvelli þeirra hafi vistmaður orðið fyrir illri meðferð eða ofbeldi meðan á vistun hans stóð sem olli honum varanlegum skaða. Í 2. og 3. mgr. er kveðið nánar á um skilyrði sanngirnisbóta og í 4. gr. laganna um fjárhæð þeirra. Í 1. mgr. 5. gr. segir að þegar nefnd samkvæmt lögum nr. 26/2007 hafi lokið störfum skuli ráðherra fela tilteknum sýslumanni að gefa út innköllun. Þar skuli skorað á þá sem dvalið hafa á tiltekinni stofnun eða heimili á tilgreindu tímabili er skýrslan tók til og telja sig eiga rétt til bóta samkvæmt lögunum að lýsa kröfum sínum innan þriggja mánaða frá síðari birtingu innköllunar í Lögbirtingablaði. Hafi kröfu verið lýst en henni verið hafnað getur bótakrefjandi innan þriggja mánaða leitað til úrskurðarnefndar um sanngirnisbætur. Samkvæmt 7. gr. laganna er hlutverk úrskurðanefndar að taka afstöðu til krafna um sanngirnisbætur ljúki málum ekki á grundvelli 6. gr. þeirra, til dæmis með því að bótakrefjandi fallist á sáttaboð sýslumanns. Í 8. gr. laganna er fjallað um meðferð bótakrafna af hálfu úrskurðarnefndar. Eftir 1. mgr. getur nefndin kvatt þann sem leitað hefur til hennar til viðtals þar sem aflað verður nánari upplýsinga um grundvöll kröfunnar. Þá getur nefndin sömuleiðis leitað eftir afstöðu sýslumanns til kröfunnar eða kvatt aðra einstaklinga til viðtals, til dæmis fyrrverandi starfsfólk á stofnun eða heimili. Samkvæmt 2. mgr. er nefndinni heimilt að óska eftir umboði þess sem kröfu gerir til að afla læknisfræðilegra gagna um heilsufar hans, ef slík gögn skipta sérstöku máli að áliti hennar. Þá segir í 1. mgr. 9. gr. laganna að úrskurðarnefnd skuli kveða upp skriflegan úrskurð þar sem tekin sé afstaða til kröfu þess sem leitar til nefndarinnar um bætur og tilgreindar helstu röksemdir sem niðurstaðan sé reist á. Við mat á því hvort nægilega sé leitt í ljós að bótaskilyrði 3. gr. séu uppfyllt skal nefndin eftir 2. mgr. 9. gr. líta til fyrirliggjandi gagna og þess hvernig frásögn viðkomandi samræmist því sem vitað er um aðstæður á stofnun eða heimili, einkum á grundvelli skýrslu nefndar samkvæmt lögum nr. 26/2007. Samkvæmt 14. gr. reglna nr. 345/2011 um sanngirnisbætur, sem settar hafa verið með heimild í 4. mgr. 12. gr. laga nr. 47/2010, er úrskurðarnefndinni heimilt með samþykki umsækjanda um greiðslu bóta að óska þess að læknir leggi mat á heilsufar hans ef telja má að það skipti máli við úrlausn nefndarinnar. Þá segir í 15. gr. reglnanna að nefndin meti sjálfstætt þau gögn sem hún hefur aflað og fyrir hana hafa verið lögð og tekur ákvörðun á grundvelli þeirra. Skuli nefndin við úrlausn máls hafa til hliðsjónar réttarframkvæmd við ákvörðun skaðabóta og dómafordæmi. Í almennum athugasemdum með frumvarpi því, sem varð að lögum nr. 47/2010, sagði meðal annars að við samningu þess hafi þurft að taka afstöðu til þess hver ætti að úrskurða um bætur og hafi niðurstaðan orðið sú að setja á fót sérstaka úrskurðarnefnd um sanngirnisbætur. Sú spurning hafi einnig vaknað hversu mikið vægi skýrsla vistheimilisnefndar ætti að hafa við ákvörðun um rétt til bóta. Það sjónarmið hefði getað ráðið ferðinni að einungis yrði unnt að krefjast bóta þar sem nefndin hafi talið að um illa meðferð og ofbeldi hefði verið að ræða. Við nánari athugun hafi hins vegar ekki verið talið rétt að útiloka þannig fyrirfram að nýjar upplýsingar gætu komið fram sem gæfu tilefni til að endurmeta niðurstöðu nefndarinnar í einstaka tilvikum. Eftir sem áður myndi skýrsla nefndarinnar og niðurstöður hennar hafa mikið vægi við sönnunarmat þegar kæmi að því að leysa úr bótakröfum. Í samræmi við þetta var tekið fram í athugasemdum með 9. gr. frumvarpsins að málsmeðferðin hjá úrskurðarnefndinni yrði umfangsmeiri og kröfur til sönnunarfærslu ríkari en hjá sýslumanni þótt ætlast væri til að þar yrði einnig slakað nokkuð á hefðbundnum kröfum skaðabótaréttar, enda bæri tillaga að 2. mgr. 9. gr. með sér að nefndin mæti hvort „nægilega sé í ljós leitt“ að bótaskilyrði 3. gr. frumvarpsins væru uppfyllt. Við það mat skyldi úrskurðarnefndin líta til fyrirliggjandi gagna og þess hvernig frásögn viðkomandi samræmdist því sem vitað væri um aðstæður á viðkomandi stofnun eða heimili, einkum á grundvelli skýrslu nefndar samkvæmt lögum nr. 26/2007. III Í máli þessu krefst gagnáfrýjandi eins og áður greinir ógildingar á úrskurði úrskurðarnefndar um sanngirnisbætur, uppkveðnum 2. apríl 2013. Þar sem stefnt er að því með málsókninni að gagnáfrýjanda verði úrskurðaðar bætur úr ríkissjóði samkvæmt 1. gr. laga nr. 47/2010 er eðlilegt að íslenska ríkið sé aðili að máli þessu, enda þótt úrskurðarnefndinni hafi verið stefnt til fyrirsvars í málinu í samræmi við 4. mgr. 9. gr. laganna. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, að ekki séu efni til að ógilda þann hluta af úrskurðinum sem lýtur að námi gagnáfrýjanda við Heyrnleysingjaskólann á tímabilinu frá 1987 til 1991. Með úrskurðinum hafnaði úrskurðarnefndin kröfu gagnáfrýjanda um sanngirnisbætur fyrir tímabilið frá 1997 til 2001, þegar hún stundaði sannanlega nám við skólann, á þeirri forsendu að þar sem nefnd samkvæmt lögum nr. 26/2007 hefði ákveðið að fjalla ekki um það tímabil við könnun sína á starfsemi skólans væri ekki lagaheimild til greiðslu bóta vegna tímabilsins. Taldi úrskurðarnefndin sig ekki hafa vald til að endurmeta eða breyta umræddri ákvörðun, enda væri gildissvið laga nr. 47/2010 skýrt afmarkað í 1. gr. þeirra og vísaði nefndin því til stuðnings til laga nr. 26/2007. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 26/2007 er ráðherra heimilt að setja á fót nefnd til að kanna vist- og meðferðarheimili fyrir börn. Eina takmörkunin, sem þeirri heimild er sett í lögunum, er að hún taki ekki til þeirra stofnana sem starfandi voru 29. mars 2007 þegar lögin tóku gildi. Heyrnleysingjaskólinn var sem fyrr segir lagður niður 1. september 2002 og nær því heimildin sem hér um ræðir til hans. Í 1. mgr. 1. gr. laga nr. 47/2010 segir að lögin mæli fyrir um greiðslu sanngirnisbóta úr ríkissjóði til þeirra sem urðu fyrir varanlegum skaða af illri meðferð eða ofbeldi á stofnunum eða heimilum sem falla undir lög nr. 26/2007. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 47/2010 er það gert að skilyrði fyrir því að krafa um greiðslu sanngirnisbóta sé tekin til meðferðar að fyrir liggi skýrsla nefndar samkvæmt lögum nr. 26/2007. Ekki verður ráðið af þessu lagaákvæði hvort nægilegt sé að nefndin hafi tekið stofnun eða heimili til skoðunar svo að bótaréttur stofnist, að öðrum skilyrðum uppfylltum, eða hvort könnun nefndarinnar verður jafnframt að hafa beinst að því tímabili sem bótakrafa á rætur að rekja til. Önnur ákvæði laga nr. 47/2010, sem reifuð eru að framan, skera ekki úr um þetta eins og gerð er grein fyrir í héraðsdómi. Í 5. gr. laga nr. 26/2007 segir að ráðherra skuli setja nefndinni, sem starfar samkvæmt lögunum, erindisbréf og þar skuli einkum kveðið á um til hvaða starfsemi könnun nefndarinnar tekur og það tímabil sem könnunin beinist að. Er ljóst að ráðherra er hér sem æðsta handhafa framkvæmdarvalds falið ákvörðunarvald um það hvernig valdsvið nefndarinnar skuli nánar afmarkað. Í erindisbréfi ráðherra 11. apríl 2008 kom ekki fram til hvaða starfsemi könnun nefndarinnar skyldi taka og það tímabil, sem könnunin skyldi beinast að, svo sem áskilið er í lögunum, heldur var vald til að ákveða þetta hvort tveggja framselt nefndinni. Engin efnisrök stóðu til þessa valdframsals ráðherra, enda í eðli sínu um að ræða almennar ákvarðanir um valdmörk stjórnsýslunefndar sem undir hann heyrði. Af þeim sökum var nefndin ekki til þess bær að lögum að takmarka könnun sína á Heyrnleysingjaskólanum með þeim hætti, sem hún gerði, þar á meðal að könnunin skyldi ekki taka til tímabilsins eftir 1. janúar 1992. Svo sem að framan greinir er ekki kveðið skýrt á um í lögum nr. 47/2010 hvort það sé skilyrði sanngirnisbóta að það tímabil, sem krafa um bætur á rætur að rekja til, hafi áður verið kannað af nefnd samkvæmt lögum nr. 26/2007. Það að neita gagnáfrýjanda um sanngirnisbætur vegna atvika, sem hún telur hafa gerst á árunum frá 1997 til 2001, á þeirri forsendu að nefndin hefði ekki fjallað um það tímabil, fól því í sér ólögmæta mismunun í hennar garð, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, að teknu tilliti til þess að slíkar bætur hafa verið greiddar vegna atburða, sem áttu sér stað löngu fyrr, á grundvelli ákvörðunar sem skorti eins og áður segir lagastoð. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr., 8. gr. og 9. gr. laga nr. 47/2010 og reglum, sem settar hafa verið á grundvelli þeirra, er ekkert því til fyrirstöðu að úrskurðarnefnd um sanngirnisbætur taki afstöðu til kröfu gagnáfrýjanda um slíkar bætur vegna náms hennar við Heyrnleysingjaskólann frá 1997 til 2001. Af þeim sökum og að öðru leyti með vísan til þess, sem að framan greinir, verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda hér fyrir dómi greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 1.000.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. september 2014.                 Mál þetta höfðaði A, kt. [...], [...], [...], með stefnu birtri 3. október 2013 á hendur Úrskurðarnefnd um sanngirnisbætur samkvæmt lögum nr. 47/2010, til ógildingar á úrskurði nefndarinnar frá 2. apríl 2013.  Málið var dómtekið 19. maí sl., en dómari taldi við nánari skoðun að nauðsynlegt væri að sérfróðir meðdómendur sætu í dómi.  Var málið því endur­upptekið og flutt á ný og dómtekið 27. ágúst sl.                  Stefnandi gerir þá kröfu að felldur verði úr gildi úrskurður nefndarinnar frá 2. apríl 2013, um að hafna kröfu hennar um bætur samkvæmt lögum nr. 47/2010 um sanngirnisbætur.  Þá krefst stefnandi málskostnaðar eins og málið væri ekki gjaf­sóknarmál.                  Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar.                   Samkvæmt lögum nr. 26/2007 var sett á stofn nefnd til að rannsaka starfsemi tiltekinna vist- og meðferðarheimila.  Nefndin skilaði áfangaskýrslu 31. ágúst 2009 og var þar fjallað ítarlega um nokkrar stofnanir, m.a. Heyrnleysingjaskólann, sem fjallað verður um í þessum dómi.                  Heyrnleysingjaskólinn starfaði á árunum 1909 til 2002, fyrir heyrnarlaus og heyrnarskert börn, eins og nafn hans bendir til.  Nefndin kannaði starfsemi skólans á árunum 1947 til 1992.  Í skýrslunni er umfjöllun skipt milli þriggja tímabila, en það síðasta var tímabilið frá hausti 1982 til 1. janúar 1992.  Tímabilið hefst árið 1982, en það ár fækkaði nemendum í skólanum verulega þar sem stór hópur barna er fæddust á árinu 1964 lauk námi.  Þá ákvað nefndin að kanna engin atvik eftir árið 1992.  Segir í skýrslunni að það sé ekki eitt af markmiðum með starfi nefndarinnar að kanna grun­semdir um refsiverða háttsemi einstaklinga.  Því hafi hún ákveðið að rannsaka ekki háttsemi þar sem sök kynni að teljast ófyrnd samkvæmt almennum hegningarlögum.                  Með lögum nr. 47/2010, um sanngirnisbætur fyrir misgjörðir á stofnunum eða heimilum sem falla undir lög nr. 26/2007, var ákveðið að bætur skyldu greiddar þeim sem urðu fyrir varanlegum skaða af illri meðferð eða ofbeldi á þessu stofnunum, þ. á m. í Heyrnleysingjaskólanum.                  Samkvæmt lögunum gaf sýslumaðurinn á Siglufirði út innköllun þar sem hann skoraði á þá er teldu sig eiga rétt til sanngirnisbóta, að lýsa kröfum sínum.  Kannaði sýslumaður síðan kröfulýsingar og gerði síðan sáttaboð.  Lyki máli ekki hjá sýslu­manni var það tekið fyrir af úrskurðarnefnd samkvæmt 7. gr. laganna.                  Stefnandi máls þessa lýsti kröfu til sýslumanns með bréfi dags. 13. maí 2011.  Sýslumaður svaraði með bréfi dags. 2. september 2011.  Þar segir að vistheimilanefnd hafi kannað starfsemi Heyrnleysingjaskólans frá 1947 til 1992.  Þar sem stefnandi hafi ekki verið í skólanum á því tímabili sé ekki heimilt samkvæmt lögum að greiða henni bætur.                  Stefnandi óskaði eftir því að sýslumaður endurskoðaði afstöðu sína og sendi nýja kröfulýsingu, dags. 6. mars 2012.  Sýslumaður svaraði með bréfi dags. 3. maí 2012 og taldi enn að ekki væru skilyrði til að greiða stefnanda bætur.                  Stefnandi skaut málinu því næst til úrskurðarnefndar um sanngirnisbætur.  Úr­skurður nefndarinnar gekk 2. apríl 2013 og var kröfum stefnanda hafnað.                  Stefnandi er fædd [...].  Hún hefur verið heyrnarlaus frá fæðingu.  Hún kom fyrst í Heyrnleysingjaskólann 1987, en hún var við svokallaða athugunar­deild skólans frá 1987 til 1989.  Hún kom þar þrisvar í viku hluta úr degi, en var einnig á barnaheimilinu [...].                  Árin 1989-1991 var stefnandi í svokallaðri forskóladeild Heyrnleysingja­skólans.  Fór kennsla fram hálfan daginn, alla virka daga.                  Í áðurnefndri áfangaskýrslu vistheimilanefndar er komist að þeirri niðurstöðu að telja verði meiri líkur en minni á því að sumir nemendur Heyrnleysingjaskólans á árunum 1982-1992 hafi sætt kynferðislegu ofbeldi af hálfu annarra nemenda og utanaðkomandi fullorðins einstaklings.                  Í gögnum málsins er ekki að finna frásögn atvika sem sérstaklega varða stefnanda frá þessu fyrra tímabili.  Hún sagði sjálf fyrir dómi að hún myndi lítið frá þessu tímabili sínu í skólanum, en hún var ekki orðin sex ára gömul þegar hún flutti til [...].  Hún hafi rifjað upp atvik þar sem þau hafi séð stelpu og strák sem voru ber að neðan og í samfarastellingum.  Strákur þessi hafi verið ári yngri en hún, en stelpan ári eldri.  Sjálf hafi hún verið fimm ára þegar þetta gerðist.  Hún hafi talað um þetta við hina nemendurna og þeir hafi staðfest þetta.  Stefnandi sagði að sér fyndist erfitt enn þann dag í dag að hafa upplifað þetta.                  Á árinu 1991 flutti stefnandi til [...] og bjó þar uns hún kom aftur til landsins haustið 1997.  Hún fór þá í Heyrnleysingjaskólann á ný og var þar fram til vors 2001.                  Í dagálum félagsráðgjafa við Heyrnleysingjaskólann er að finna skráningar um stefnanda frá þessu síðara tímabili.  Verður að rekja nokkur atriði sem fram koma.  Þann 8. desember 1997 er skráð að stefnandi springi af og til heima hjá sér vegna sam­skipta í skólanum.  Hinn 9. september 1998 segir að stefnandi hafi stundum verið með unglingaveiki á háu stigi eftir að hún hafi verið með tilgreindri stúlku í skólanum, sem var nokkru eldri en hún.  Hinn 15. október er skráð að stefnandi sé útilokuð af annarri stúlku og að hún sé aftur farin að fá í magann á morgnana.  Þetta sé sama mynstur og á tímabili veturinn áður.  Hinn 12. nóvember 1999 er skráð að rætt hafi verið um stefnanda á nemendaverndarráðsfundi.  Hún eigi í vandræðum með heimanámið, en foreldrar hennar vilji að hún sjái alveg um það sjálf.  Í janúar 2000 er skráð að stefnandi hafi verið í vandræðum með sjálfa sig í skólanum.  Hún sýni náminu lítinn áhuga, sé löt við heimanám og trufli kennslu.  Hún stríði strák og stelpu í bekknum, leggi þau nánast í einelti.  Hún og annar strákur í bekknum séu kærustupar og önnur stelpa sé vinkona stefnanda.  Stefnandi hafi verið í læknisrannsókn vegna svimakasta sem hún fái stundum, en þá verði hún mjög hrædd og óróleg.  Í mars er skráð að það beri á missætti milli vinkvennanna, stefnanda og B.  Líðan þeirra fari ekki fram hjá neinum í skólanum.  Segir jafnframt að skap og hömluleysi stefnanda hafi versnað til mikilla muna.  Hafi hún tvívegis hent skólaborði í átt að kennara og hafi litlu munað að illa færi.  Var síðan haldinn fundur í skólanum 6. apríl 2000 og þar rætt hvað mætti gera fyrir stefnanda.  Er skráð að allir hafi verið sammála um að henni liði óhemju illa.  Er haft eftir móður stefnanda að hún sé ekki eins vanstillt heima hjá sér, en þar ríki mikil spenna.  Hún geti ekki verið ein og verði einhver að vera hjá henni þegar hún sofni.  Þá er skráð að ekki sé enn búið að finna hvað ami að stefnanda líkamlega, hún muni fara í segulómun og verði svæfð.  Sama dag er skráð atvik og sagt að stefnandi segi að sér finnist allir vera á móti sér.  Segulómunin leiddi ekkert í ljós.                  Stefnandi sagði fyrir dómi að sér hefði liðið illa í skólanum.  Kennslan hefði verið léleg enda hafi kennarar verið ómenntaðir og engar kennsluáætlanir verið til staðar.  Hún hafi upplifað kynferðislega áreitni.  Fólk hafi verið káfandi hvað á öðru, bæði í tímum og í frímínútum.  Nemendur hafi misnotað hver annan.  Þá hafi hún oft verið afskipt í hópnum.  Hún hefði orðið fyrir miklum vonbrigðum er hún kom aftur í skólann.  Það hafi allt verið við það sama, ekkert hefði breyst.  Hún kvaðst oft hafa kviðið fyrir að fara í skólann og hafi móðir hennar oft farið með hana.  Á árinu 1998 hefði hún orðið fyrir kynferðislegri áreitni, eða tilraun til áreitni.  Maður sem hefði einnig áreitt aðrar stelpur í skólanum hefði reynt að áreita sig.  Hann hefði verið að vinna á félagsmiðstöðinni.  Eitt sinn er hún hafi verið síðust þaðan hafi hann spurt hana hvort hún vildi koma með honum inn á salerni.  Hún hafi átt að pissa fyrir framan hann.  Hún hafi bara farið, hlaupið beint heim og sagt móður sinni frá þessu.                  Hún sagði jafnframt að kennarar hefðu gert upp á milli nemenda.  Sumir þeirra hafi átt það til að slá í borðið.  Komið hafi fyrir er hún hafi ekki getað leyst eitthvert verkefni og beðið um hjálp, að kennarinn hafi þá bara slegið fast í borðið hennar.  Nefndi stefnandi tvo kennara sem hefðu átt það til að slá í borðið.  Þau hafi verið tvö eða þrjú saman í tíma þegar þetta gerðist.  Hún kvaðst aldrei hafa orðið fyrir líkamlegu harðræði af hálfu kennara.                  Stefnandi kvaðst hafa byrjað að fá svimaköst þegar hún var 13 til 14 ára.  Það hafi ekki fundist nein líkamleg orsök fyrir þeim.  Eftir dvölina í Heyrnleysingja­skólanum væri hún mjög kvíðin og að mörgu leyti ósjálfbjarga.  Hún tæki kvíðalyf.  Það hafi allt verið mjög erfitt í skólanum, en hún hafi fundið mikla breytingu er hún byrjaði í [...].  Hún kvaðst telja að síðara tímabilið sem hún var í skólanum hefði haft mun verri afleiðingar fyrir hana.                  Stefnandi kvaðst vita til þess að samnemendur hennar hefðu fengið sanngirnis­bætur.                  Í niðurstöðu Úrskurðarnefndarinnar er komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi stundað nám við athugunardeild Heyrnleysingjaskólans frá 1987 til 1991 og að hún hafi stundað hefðbundið nám við skólann frá 1997 til 2001.  Um athugunar­deildina segir í úrskurðinum að ekki hafi komið fram neinar frásagnir um ofbeldi eða harðræði sem börn á athugunardeildinni hafi verið beitt.  Telur nefndin því að minni líkur en meiri séu á því að þar hafi þrifist ofbeldi eða harðræði gagnvart börnunum.  Þá telur nefndin að ekki sé unnt að byggja á því að kennslan hafi ekki verið nógu góð.                  Um síðara tímabilið segir í úrskurðinum að ekki sé lagaheimild til að greiða sanngirnisbætur.  Vistheimilanefnd hafi með lögum nr. 26/2007 verið falið að ákveða til hvaða tímabils rannsókn tæki.  Úrskurðarnefndin hefði ekki vald til að endurmeta eða breyta þeirri ákvörðun.  Gildissvið laga nr. 47/2010 sé skýrt afmarkað í 1. gr. þeirra.                  Málsástæður og lagarök stefnanda                 Stefnandi byggir á því að ekki hafi verið leyst úr umsókn hennar um sanngirnisbætur með lögmætum hætti.  Úrskurðurinn byggi á rangri túlkun laga. Niðurstaða hans sé því efnislega röng og um sé að ræða verulegan annmarka að lögum.  Þá hafi málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993 verið brotnar undir meðferð málsins á stjórnsýslustigi.  Þessir annmarkar leiði til ógildis úrskurðarins.                  Stefnandi segir að úrskurðurinn byggi á rangri túlkun bótaskilyrða í lögum nr. 47/2010.  Í 1.-3. gr. laganna felist þrjú bótaskilyrði, í fyrsta lagi að umsækjandi hafi orðið fyrir illri meðferð eða ofbeldi í skilningi laganna, í öðru lagi að atvik hafi gerst á stofnun eða heimili sem vistheimilanefnd rannsakaði og í þriðja lagi að umsækjandi hafi borið varanlegan skaða af í skilningi laganna.  Stefnandi telur þessi skilyrði vera uppfyllt í sínu tilviki.  Því hljóti úrskurðurinn að byggjast á ólögmætum grundvelli.  Stjórnvöldum beri að byggja mat sitt á þeim sjónarmiðum sem glögglega komi fram í lögun.  Þá beri þeim að byggja ákvörðun á sjónarmiðum sem til þess séu fallin að ná markmiði laga og sjónarmiðum um réttaröryggi og verndun mannréttinda.                  Stefnandi telur að gera skuli vægari sönnunarkröfur við meðferð krafna um sanngirnisbætur, en almennt sé miðað við í skaðabótarétti.  Úrskurðarnefndin eigi að meta hvort „nægilega sé í ljós leitt“, sbr. 2. mgr. 9. gr. laganna.  Þá sé ekki nauðsynlegt að í skýrslu vistheimilanefndar hafi verið fjallað nákvæmlega um það tímabil eða þá deild sem eigi við umsækjendur.  Hún sé hins vegar sönnunargagn ef hún fjalli um aðstæður hvers umsækjanda.  Byggir stefnandi á því að hún hafi sýnt nægilega fram á að skilyrðin séu uppfyllt í hennar tilviki og að hinn umdeildi úrskurður sé ólögmætur.                  Í úrskurði nefndarinnar er fjallað í aðskildum köflum um einstök tímabil.  Stefnandi segir að á árunum 1987-1989 hafi hún verið við athugunardeild skólans.  Nefndin virðist telja að skýrsla vistheimilanefndar taki ekki til þeirrar deildar, en samt komi til greina að viðurkenna bótarétt.  Nefndin telji sig geta lagt sjálfstætt mat á það hvort bótaskilyrði laga nr. 47/2010 séu uppfyllt.  Hún telji það ekki sannað.  Stefnandi kveðst mótmæla þessari niðurstöðu og segir að skýrsla nefndarinnar, heilsubrestir hennar nú og síðari kynferðisleg áreitni við skólann sýni að bótaskilyrðum sé fullnægt fyrir þetta tímabil.                  Stefnandi telur að skýrsla Vistheimilanefndar taki til deildarinnar þar sem hún var vistuð og hafi því sönnunargildi hér.  Í skýrslunni komi fram um tímabilið 1982-1992 að meiri líkur en minni séu á því að sumir nemendur Heyrnleysingjaskólans hafi sætt kynferðislegu ofbeldi af hálfu annarra nemenda og utanaðkomandi fullorðins einstaklings.  Þá styðji núverandi kvíðaeinkenni, erfiðleikar í daglegu lífi og andlegir heilsubrestir þá ályktun að stefnandi hafi sætt ofbeldi og illri meðferð í skilningi laganna á unga aldri. Framangreindir þættir og fyrirliggjandi gögn séu til þess fallin að leiða nægjanlega í ljós að bótaskilyrðum sé fullnægt.                  Þá byggir stefnandi á sömu sjónarmiðum og að framin eru rakin varðandi tíma­bilið 1989-1991.  Úrskurðurinn sé ógildur vegna rangrar túlkunar laga.  Þá segi þar ranglega að stefnandi hafi verið nemandi við athugunardeild á tímabilinu 1989-1991.  Gögn málsins beri með sér að hún hafi verið fullgildur nemandi við svokallaða forskóladeild á þeim tíma.  Þau rök nefndarinnar að skýrsla vistheimilanefndar taki ekki til deildar þeirrar sem stefnandi var vistuð á séu byggð á röngum forsendum.  Skýrsluna verði að telja mikilvægt sönnunargagn varðandi tímabilið 1989-1991.                  Stefnandi bendir á að úrskurðarnefndin hafi á sama hátt og sýslumaður talið að Vistheimilanefnd rannsakaði ekki tímabilið 1997-2001.  Því væri ekki hægt að viður­kenna rétt stefnanda til bóta fyrir tímabilið, þótt gögn málsins kynnu að upplýsa um illa meðferð hennar og ofbeldi sem hann hafi sætt við skólann á tímabilinu.  Stefnandi kveðst vera þessu ósammála og að nefndin hafi haft heimild til að meta aðstæður á umræddu tímabili, þótt skýrsla vistheimilanefndar tæki ekki til þess.  Vísar hún til þess er áður greinir um bótaskilyrði 1. gr. laga nr. 47/2010.  Þar sé þess ekki krafist að rannsókn Vistheimilanefndar hafi tekið til þess vistunartímabils sem bótakrafa varði, heldur einungis að rannsókn Vistheimilanefndar taki til þess vistheimilis sem við á. Lögskýring nefndarinnar um þetta atriði sé röng.                  Stefnandi segir ljóst að Úrskurðarnefnd um sanngirnisbætur sé ekki í öllum tilfellum bundin við það sem fram komi í skýrslu Vistheimilanefndar.  Úrskurðar­nefndin og sýslumaður verði því að taka afstöðu til sönnunarfærslu og niðurstöðu rannsóknar sinnar samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.  Afmarka verði út frá fyrirliggjandi gögnum hvort stefnandi hafi orðið fyrir ofbeldi eða illri meðferð á um­ræddu tímabili.  Stefnandi kveðst telja það fullsannað.  Árin 1997-2001 hafi verið sér mjög erfið.  Sé fullsannað að hún hafi orðið fyrir ofbeldi eða illri meðferð í skilningi 2. mgr. 3. gr. laga nr. 47/2010, en kennsluefni og kennsla hafi verið óviðunandi auk þess sem agavandamál hafi verið veruleg.  Hún hafi orðið fyrir andlegu ofbeldi og til­raun til kynferðislegrar misnotkunar.  Afleiðingar þessa séu bæði andlegar og líkamlegar.  Sé „nægjanlega í ljós leitt“ að skilyrði til bótagreiðslu samkvæmt lögum nr. 47/2010 séu uppfyllt og þess vegna sé hinn umdeildi úrskurður byggður á ólög­mætum grundvelli.  Beri því að ógilda hann.                  Stefnandi telur að misræmi sé í lagatúlkun í úrskurði nefndarinnar.  Nefndin telji sér fært að fjalla um bótaskilyrði og sönnun fyrir þeim vegna tímabilsins 1987-1991, þrátt fyrir að hún telji að ekki sé fjallað um deild þá er stefnandi var á í skýrslu Vistheimilanefndar.  Hins vegar telji nefndin sér ekki fært að fjalla um þessi atriði varðandi tímabilið 1997-2001, þar sem Vistheimilanefnd hafi ekki fjallað um það.                  Stefnandi telur að Úrskurðarnefndin hafi brotið reglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við töku ákvörðunar þeirrar sem birtist í umræddum úrskurði.  Þetta leiði til ógildis úrskurðarins.                  Stefnandi segir að nefndin hafi ekki reynt að afla nokkurra læknisfræðilegra gagna um ástand og andlega heilsu stefnanda og hvort rekja megi ástand hennar til andlegs ofbeldis, tilraunar til kynferðislegs ofbeldis eða illrar meðferðar við skólann.  Þetta sé verulegur misbrestur sem leiði til ógildis úrskurðarins.  Verulegur annmarki á rannsókn máls leiði til ógildis stjórnvaldsákvörðunar.  Stjórnvald beri ábyrgð á því að fyrir liggi nægilegar upplýsingar til að unnt sé að taka efnislega rétta ákvörðun.                  Stefnandi fullyrðir í greinargerð sinni að skólafélagar hennar hafi borið að þeir hafi þegar fengið greiddar bætur fyrir umrædd tímabil.  Stefnanda sé mismunað gróflega ef ekki verður fallist á að hún eigi sambærilegan rétt til bóta.  Væri þá brotið gegn 65. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. stjórnsýslulaga.  Stefnandi kveðst hafa haft þessa málsástæðu uppi fyrir Úrskurðarnefndinni, en ekki hafi verið fjallað um hana í úrskurðinum.  Sá misbrestur valdi ógildingu úrskurðarins.                  Í lok umfjöllunar um málsástæður sínar í stefnu skoraði stefnandi á stefnda að afla gagna og upplýsa um hvort nokkrir samnemenda stefnanda hefðu fengið bætur fyrir vistun á sömu tímabilum og stefnandi svo sem hann hafi haldið fram við stjórn­sýslumeðferð málsins.  Segir hún það standa stefnda nær að afla slíkra upplýsinga en stefnanda.                  Um aðild málsins vísar stefnandi til 4. mgr. 9. gr. laga nr. 47/2010.  Þá vísar hún til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og stjórnsýslulaga nr. 37/1993.  Loks vísar hún til laga nr. 47/2010.                  Málsástæður og lagarök stefnda                 Stefndi kveðst byggja sýknukröfu sína á því að niðurstaða Úrskurðar­nefndarinnar í máli stefnanda hafi í einu og öllu verið að lögum.  Engum þeim ann­mörkum að formi eða efni sé fyrir að fara á úrskurðinum sem gætu leitt til þess að honum yrði hnekkt og hann felldur úr gildi að hluta eða að öllu leyti.                  Stefndi segir að bótaskilyrðum 3. gr. laga nr. 47/2010 sé ekki fullnægt og því beri að sýkna hann af öllum kröfum stefnanda.  Hann kveðst mótmæla öllum mála­tilbúnaði stefnanda sem röngum.                  Stefndi segir að athugun nefndar samkvæmt lögum nr. 26/2007 hafi leitt í ljós að rekstur Heyrnleysingjaskólans hafi verið kaflaskiptur þann tíma sem kannaður var. Sé fjallað í skýrslunni um niðurstöður af viðtölum við nemendur og fyrrverandi starfs­menn á þremur mismunandi tímabilum.  Fyrsta tímabilið sé frá hausti 1947 til vors 1968. Annað tímabilið frá hausti 1968 til vors 1982 og þriðja tímabilið frá hausti 1982 til vors 1992. Stefndi segir að stefnandi hafi verið nemandi við forskóladeild Heyrn­leysingjaskólans frá hausti 1989 til vors 1991 í samræmi við þágildandi lög nr. 13/1962.                  Stefndi vísar til skilgreiningar Vistheimilanefndar á hugtökunum illri meðferð og ofbeldi samkvæmt lögum nr. 26/2007.  Í skýrslunni sé tekið fram að frásagnir nemenda Heyrnleysingjaskólans hafi verið óljósar og einangraðar, og hafi almennt ekki átt sér stoð í frásögnum annarra, hvorki nemenda né starfsmanna.  Þá hafi nefndin talið að hugsanlega hafi starfsmenn skólans þurft að grípa til sérstakra ráðstafana til að kveða niður óæskilega hegðun nemenda sem hafi verið þess eðlis að þeir sköðuðu sjálfa sig eða aðra eða yllu skemmdum á verðmætum.                  Þá vísar stefndi til þess að Vistheimilanefnd hafi talið meiri líkur en minni á því að sumir nemendur skólans á árunum 1982-1992 hafi sætt kynferðislegu ofbeldi af hálfu annarra nemenda og utanaðkomandi fullorðins einstaklings.  Draga megi þá ályktun af skýrslunni að brotin hafi aðallega verið framin á heimavist skólans.  Stefnandi hafi aldrei verið þar.  Þá hafi ekki verið talið að starfsmenn skólans hafi farið illa með nemendur eða beitt þá ofbeldi á þessu tímabili.                  Stefndi byggir á því að Vistheimilanefnd hafi talið forsendur að baki námi einstaklinga við skólann hafa verið í samræmi við lög þann tíma sem stefnandi stundaði þar nám.  Þá sé ósannað að stefnandi hafi sætt illri meðferð eða ofbeldi á árunum 1987-1991.  Skilyrðum 3. gr. laga nr. 47/2010 sé því ekki fullnægt og verði því að hafna kröfum stefnanda.                  Stefndi telur að gildissvið laga nr. 47/2010 markist af lögum nr. 26/2007, sbr. 2. gr. fyrrnefndu laganna.  Vistheimilanefnd hafi verið falið að ákveða til hvaða tíma­bila rannsókn tæki og hafi hún rannsakað starfsemi Heyrnleysingjaskólans fram til ársins 1992.  Úrskurðarnefndin hafi því ekki haft vald til að endurskoða eða breyta þeirri ákvörðun Vistheimilanefndar.  Þá hafi sýslumaður og úrskurðarnefnd tekið til meðferðar kröfu stefnanda vegna skólagöngu hennar árin 1987-1991, umfram laga­skyldu, en frestur til að lýsa þeirri kröfu hafi verið útrunninn þegar stefnandi setti hana fram.  Því sé það rangt að í úrskurði stefnda gæti misræmis við lagatúlkun.                  Stefndi mótmælir því að reglur stjórnsýslulaga hafi verið brotnar.  Hann hafi komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi ætti ekki rétt til bóta og því hafi ekki verið nauðsynlegt að rannsaka frekar heilsufar stefnanda.  Þá mótmælir hann því að stefnanda hafi verið mismunað, en ósannað sé að þeir nemendur sem fengið hafi sanngirnisbætur hafi verið í sömu stöðu og stefnandi.                  Stefndi telur að sér sé óheimilt að upplýsa hvort samnemendur stefnanda hafi fengið greiddar sanngirnisbætur vegna dvalar sinnar við skólann.  Vísar hann hér til 3. mgr. 12. gr. laga nr. 47/2010.  Þá fæli það í sér brot gegn friðhelgi einkalífs að upplýsa um slíkar bótagreiðslur.                  Niðurstaða                 Nefnd sem stofnuð var samkvæmt lögum nr. 26/2007 kannaði starfsemi og starfshætti nokkurra stofnana.  Eins og áður segir markaði nefndin sér þá stefnu að rannsaka ekki neitt sem gerst hefði á árinu 1992 eða síðar.  Þannig beindist rannsókn hennar að Heyrnleysingjaskólanum á tímabilinu frá 1947 til ársloka 1991.                  Þessi tímamörk voru ekki lögbundin.  Vistheimilanefndin ákvað sjálf samkvæmt heimild í lögum að takmarka rannsókn sína með þessum hætti, sbr. 5. gr. laga nr. 26/2007.                  Með lögum nr. 47/2010 var lögfest að þeim sem hefðu hlotið varanlegan skaða af illri meðferð eða ofbeldi á stofnunum sem féllu undir áðurnefnd lög nr. 26/2007 skyldu greiddar bætur, sanngirnisbætur.  Óumdeilt er að Heyrnleysingjaskólinn er ein þessara stofnana.                  Nokkur ákvæði laga nr. 47/2010 gefa undir fótinn þeirri lögskýringu sem stefndi byggir á, þ.e. að sanngirnisbætur megi aðeins greiða vegna atvika á því tíma­bili sem Vistheimilanefnd rannsakaði.  Kemur hér einkum til orðalag einstakra ákvæða laganna, eins og t.d. 1. mgr. 5. gr. þar sem segir að með innköllun skuli „skorað á þá sem dvalið hafa á tiltekinni stofnun eða heimili á tilgreindu tímabili er skýrslan tók til“.  Þetta orðalag getur þó ekki ráðið úrslitum hér.  Meginreglan er samkvæmt 1. gr. og 1. mgr. 3. gr. að greiða skuli bætur þeim vistmönnum sem orðið hafa fyrir illri meðferð eða ofbeldi meðan á vistun þeirra stóð og olli þeim varanlegum skaða.  Telur dómurinn því að bætur verði að greiða vegna þess sem gerðist á öllu því tímabili sem stefnandi var við skólann, að öðrum skilyrðum uppfylltum.                  Ekki verður fallist á það með stefnanda að stefnda hafi borið að leggja fram í máli þessu gögn um afgreiðslu umsókna annarra nemenda skólans um bætur.  Ætla verður að nefndin hafi markað sér sömu stefnu varðandi tímabil eins og hún beitti í máli stefnanda.  Þá eru ekki líkur á að aðstæður einhverra hafi verið öldungis sambærilegar aðstæðum stefnanda að því er fyrra tímabilið varðar.                  Fátt eitt er upplýst af hálfu stefnanda um atvik er eiga að hafa gerst á fyrra tímabilinu og snerta hana.  Hún var ekki orðin sex ára gömul er þessu tímabili hennar í skólanum lauk.  Hún sagði fyrir dómi frá atviki sem hún taldi sig muna, og hafa fengið staðfest af annarri stúlku, þar sem tvö ung börn voru nakin að hluta og í samfara­stellingum.  Ekki er nauðsynlegt að reifa hversu miklar líkur eru til þess að stefnandi segi hér frá atviki er í raun gerðist, en tilvik eins og þetta dugar ekki til að talið verði að hún hafi orðið fyrir illri meðferð.                  Fram er komið að stefnandi þjáist af miklum og hamlandi kvíða og kvíða­köstum sem hafi byrjað á unglingsárum.  Í sjúkraskrárgögnum kemur fram að hún hafi leitað í nokkur skipti á árinu 2000 til heilsugæslu og verið greind með kvíðaköst og á árinu 2001 með svima og depurð og hafi í framhaldinu verið sett í þunglyndismeðferð.  Sjálfsmynd stefnanda hefur beðið hnekki sem getur komið fram í óöryggi og vanmætti gagnvart verkefnum daglegs lífs.  Þessi staðfestu merki um heilsutjón verða ekki tengd fyrra tímabilinu með neinum sannanlegum hætti enda er ólíklegt á grundvelli framlagðra gagna að þau tengist því tímabili.  Rannsókn Úrskurðarnefndar á þessum þætti var fullnægjandi eins og á stóð.                  Úrskurðarnefndin taldi að ekki væri heimilt að lögum að ákveða stefnanda bætur vegna atvika er gerðust á síðara tímabili hennar í skólanum, þ.e. á árunum 1997 til 2001.  Eins og áður segir telur dómurinn að þessi lögskýring nefndarinnar sé ekki rétt og að henni hafi borið að fjalla efnislega um það hvort bótaskilyrðum laga nr. 47/2010 væri fullnægt í tilviki stefnanda vegna þessa tímabils.  Verulegar líkur eru fram komnar um að stefnandi hafi orðið fyrir áreitni, ógnandi hegðun og annarri hátt­semi sem er til þess fallin að valda henni miska.  Þá leitaði hún á þessu tímabili til heilsugæslu með veruleg streitueinkenni og var greind með kvíðakastasjúkdóm og þunglyndi, en hún virðist enn í dag hafa einkenni slíkra veikinda.  Verður því að fella úrskurð nefndarinnar úr gildi um þennan hluta.                  Stefnandi hefur gjafsókn og ákveðst gjafsóknarkostnaður hennar að með­töldum virðisaukaskatti af málflutningsþóknun samtals 1.100.000 krónur, þar af er út­lagður kostnaður 63.110 krónur.  Ekki er fært að dæma stefnda, sem ríkissjóður ber fjárhagslega ábyrgð á, til að greiða málskostnað í ríkissjóð og verður hann því felldur niður.                  Dóm þennan kveða upp Jón Finnbjörnsson héraðsdómari og meðdómendurnir Kristinn Tómasson geðlæknir og Ragna Ólafsdóttir sálfræðingur.  D ó m s o r ð                 Úrskurður Úrskurðarnefndar um sanngirnisbætur samkvæmt lögum nr. 47/2010 frá 2. apríl 2013 í máli stefnanda, A, er felldur úr gildi að því er varðar kröfu hennar um sanngirnisbætur vegna tímabilsins 1997 til 2001.                  Málskostnaður fellur niður.                 Gjafsóknarkostnaður stefnanda, samtals 1.100.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. 
Mál nr. 288/2015
Samningur Lán Gengistrygging Vextir Sératkvæði
Árið 2008 gerði S lánssamning við SP hf., síðar L hf. Þar sem í samningnum hafði verið mælt fyrir um ólögmæta gengistryggingu endurútreiknaði L hf. lánið í september 2010 og miðaðist útreikningurinn við stöðu lánsins í júní það ár, en óumdeilt var að S hafði staðið við greiðsluskyldu sína samkvæmt samningnum fram að þeim gjalddaga. S greiddi áfram mánaðarlega af hinum nýja höfuðstól auk þess sem hann greiddi vexti af honum sem miðaðir voru við 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í september 2013 fór fram nýr endurútreikningur og var niðurstaðan sú að eftirstöðvar lánsins hefðu átt að vera lægri er lánið var endurútreiknað í september 2010. Við hinn hinn nýja endurútreikning, er tók til tímabilsins frá júní 2010 til september 2013, fór L hf. að í samræmi við fyrirmæli 1. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 og miðaði við vexti af óverðtryggðum kröfum samkvæmt 1. málslið 4. gr. sömu laga og lagði vexti við höfuðstól á tólf mánaða fresti, sbr. 12. gr. laganna. Í málinu krafðist S þess að viðurkennt yrði að L hf. hefði verið óheimil taka vaxtavaxta við hinn síðari endurútreikning lánsins, enda hefði hann greitt vexti á hverjum og einum gjalddaga og því væri ekki fullnægt skilyrðum 12. gr. laga nr. 38/2001. Í dómi Hæstaréttar kom fram að gildissvið greinarinnar væri ekki bundið við að krafa sú, sem bæri vexti, væri í vanskilum og hvorki orðalag hennar né lögskýringargögn renndu stoðum undir þá skýringu á efni hennar sem S vildi leggja til grundvallar. Hefði útreikningur L hf. á nýjum höfuðstól eftirstöðvanna verið réttur og var hann því sýknaður af kröfu S.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. apríl 2015 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þess að viðurkennt verði að stefnda hafi verið óheimil taka vaxtavaxta við endurútreikning og leiðréttingu á nánar greindu láni frá 9. september 2013. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Áfrýjandi gerði 7. janúar 2008 samning við SP-Fjármögnun hf., sem síðar sameinaðist stefnda, en samningurinn var nefndur: ,,Bílasamningur Kaupleiga“. Samkvæmt honum tók áfrýjandi, sem nefndur var leigutaki, nánar tilgreinda bifreið á leigu frá viðsemjanda sínum, leigusala, og var samningsverð tilgreint 1.811.224 krónur. Það skyldi áfrýjandi greiða með 84 mánaðarlegum greiðslum, í fyrsta sinn 7. mars 2008. Samningstími var sagður til 7. janúar 2015 og kveðið á um að kaupverð leigumunar, sem svo var nefndur, væri í lok samnings 1.000 krónur. Mánaðarleiga var tilgreind 26.786 krónur. Í samningnum sagði meðal annars: ,,Samningur er 66% gengistryggður og 34% verðtryggður.“ Óumdeilt er að áfrýjandi stóð við greiðsluskyldu sína samkvæmt samningnum til 7. júní 2010. Í kjölfar dóma Hæstaréttar 16. júní það ár í málum nr. 92/2010 og 153/2010 og 16. september sama ár í máli nr. 471/2010 ákvað SP-Fjármögnun hf. að endurútreikna skuldbindingar áfrýjanda samkvæmt framangreindum samningi. Að gengnum dómum þessum lá ljóst fyrir að í raun var um að ræða samning um lán í íslenskum krónum sem að tveimur þriðju hlutum var bundið gengi erlendra gjaldmiðla. Við þann endurútreikning lækkaði skuld áfrýjanda úr 2.453.373 krónum í 1.418.693 krónur miðað við 7. júní 2010. Áfrýjandi greiddi áfram mánaðarlega af hinum nýja höfuðstól auk þess sem hann greiddi vexti af honum sem miðaðir voru við 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Er ágreiningslaust að hann greiddi réttilega umkrafðar afborganir og vexti til 9. september 2013. Stefndi ritaði áfrýjanda bréf 20. september 2013 þar sem rifjað var upp að í kjölfar dóma Hæstaréttar á árinu 2010, sem áður er vísað til, hefði lán hans verið endurútreiknað í samræmi við lög nr. 38/2001 og við þann endurútreikning ,,notaðir lægstu óverðtryggðu vextir sem Seðlabanki Íslands birtir“. Þá sagði að með þremur dómum Hæstaréttar í ,,málum nr. 600/2011, 464/2012 og 50/2013“ hafi rétturinn komist að þeirri niðurstöðu að greiðslukvittanir hefðu falið í sér  fullnaðarkvittanir og að endurútreikningur lána hefði átt að taka mið af því. Bankinn hafi því með hliðsjón af þessum dómum ,,leiðrétt endurútreikninginn“ svo sem sjá mætti í bréfinu. Því fylgdi svo nánari sundurliðun á tveimur blöðum. Við þennan endurútreikning var ljóst að höfuðstóll sá, sem miðaðist við 7. júní 2010, að fjárhæð 1.418.693 krónur, samkvæmt hinum fyrri endurútreikningi, var rangur. Nýr höfuðstóll, sem miðaði við sama dag, var 1.274.656 krónur. Þar sem ljóst var af þessu að áfrýjandi hafði á tímabilinu frá 7. júní 2010 til 9. september 2013 greitt af of háum höfuðstól lá fyrir að hann hafði greitt of háar afborganir og of háa vexti. Niðurstaða hins nýja endurútreiknings var að í stað eftirstöðva 9. september 2013 að fjárhæð 690.846 krónur ættu eftirstöðvar miðað við þann dag að vera 521.453 krónur. Áfrýjandi telur að þessi endurútreikningur og sá sem gerður var á greiðslum hans á síðastgreindu tímabili sé ekki reistur á réttum forsendum og að réttar eftirstöðvar skuldar hans miðað við 9. september 2013 hafi átt að vera 505.088 krónur. Þær forsendur sem hann telur að séu rangar í útreikningi stefnda eru að stefndi hafi á tólf mánaða fresti bætt vöxtum við höfuðstól og þannig myndað nýjan höfuðstól og farið eins með endurútreikning á innborgunum áfrýjanda á tímabilinu. Telur áfrýjandi að óheimilt hafi verið að bæta vöxtum við höfuðstól, þar sem slíkt væri ekki í samræmi við 12. gr. laga nr. 38/2001 sem væri lagagrundvöllur útreiknings vaxtavaxta. Hann hefur höfðað málið í því skyni að fá því hnekkt að þessi forsenda sé notuð við endurútreikninginn. II Þegar dómar Hæstaréttar um svonefndar fullnaðarkvittanir gengu á árunum 2012 og 2013 lá ljóst fyrir að áfrýjandi hafði frá 7. júní 2010 greitt afborganir og vexti af skuld sinni við stefnda sem miðaðar voru við of háan höfuðstól. Stefnda var við svo búið skylt að endurútreikna lánið og stöðu þess miðað við framangreindan dag. Eins og fyrr segir leiddi sá endurútreikningur til þess að réttar eftirstöðvar þá voru 1.274.656 krónur. Við þessar aðstæður lá fyrir stefnda að taka tvenns konar ákvarðanir. Annars vegar hvernig reikna skyldi út nýjan höfuðstól miðað við 9. september 2013, hvaða vexti ætti að miða við á tímabilinu frá 7. júní 2010 til fyrrgreinds dags og hvort bæta skyldi þeim vöxtum við höfuðstól á tólf mánaða fresti eða ekki.  Hins vegar þurfti stefndi að ákveða hvernig endurútreikna skyldi þær greiðslur afborgana og vaxta sem áfrýjandi hafði skilvíslega innt af hendi á tímabilinu, en í því efni komu fleiri en ein leið til álita. Að því er varðar fyrrgreinda atriðið fór stefndi að í samræmi við fyrirmæli 1. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, eins og því ákvæði var breytt með 1. gr. laga nr. 151/2010. Samkvæmt því miðaði hann við vexti af óverðtryggðum kröfum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001. Í ljósi þess að útreikningstímabilið var frá 7. júní 2010 til 9. september 2013 og spannaði því um þrjú ár og þrjá mánuði lagði hann vexti við höfuðstól á tólf mánaða fresti, svo sem gera skal samkvæmt 12. gr. laganna. Niðurstaða þessa útreiknings var að eftirstöðvar skuldar áfrýjanda síðastgreindan dag, áður en uppreiknaðar innborgarnir hans höfðu verið dregnar frá, voru 1.547.913 krónur. Um síðargreinda atriðið, hvernig endurútreikna skyldi mánaðarlegar innborganir áfrýjanda á höfuðstól og greiðslur hans á vöxtum, studdist stefndi við sömu forsendur og í fyrrgreinda útreikningnum. Í því fólst að hann uppreiknaði hverja einstaka mánaðarlega greiðslu áfrýjanda frá greiðsludegi til 9. september 2013 á þann hátt að hann bætti vöxtum við höfuðstól hennar á tólf mánaða fresti og lagði að því búnu saman allar greiðslurnar og dró samtöluna frá 1.547.913 krónum. Niðurstaðan var, sem fyrr segir, 521.453 krónur. Ekki er að marki tölulegur ágreiningur í málinu, heldur einungis um framangreindar forsendur. Áfrýjandi telur að réttar eftirstöðvar 9. september 2013, áður en tekið er tillit til uppreiknaðra innborgana hans, hefðu átt að vera 1.540.482 krónur. Frá þeirri fjárhæð eigi að dragast samtala uppreiknaðra innborgana hans, án þess þó að vöxtum þar sé bætt við höfuðstól á tólf mánaða fresti, sem numið hafi 1.035.394 krónum. Skuld hans síðastgreindan dag hafi því numið 505.088 krónum. III Stefnda var rétt við útreikning sinn, sem tók til tímabils er spannaði um þrjú ár og þrjá mánuði, að byggja á 1. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 og þar með reisa útreikninginn á 1. málslið 4. gr. laganna. Við þann útreikning gilti 12. gr. þeirra, sem mælir fyrir um að sé vaxtatímabil lengra en tólf mánuðir, án þess að vextir séu greiddir, skuli þeir lagðir við höfuðstól og vextir reiknaðir af nýjum höfuðstól. Þetta megi þó ekki gera oftar en á tólf mánaða fresti, nema um sé að ræða innlánsreikninga lánastofnana. Ákvæði 12. gr. er almennt í þeim skilningi að það tekur til hvers konar almennra vaxta og dráttarvaxta. Gildissvið greinarinnar er ekki bundið við að krafa sú, sem ber vexti, sé í vanskilum og hvorki orðalag hennar né lögskýringargögn renna stoðum undir þá skýringu á efni hennar sem áfrýjandi vill leggja til grundvallar. Var því útreikningur stefnda á nýjum höfuðstól eftirstöðvanna réttur. Þegar greiðslur áfrýjanda á afborgunum og vöxtum frá 7. júní 2010 til 9. september 2013 voru uppreiknaðar var stefnda rétt að leggja til grundvallar sömu forsendur og hann gerði við fyrrnefnda útreikninginn. Í því efni skiptir ekki máli þótt rétt sé að áfrýjandi hafi greitt vexti mánaðarlega á tímabilinu þar sem stefnda var skylt við endurútreikning sinn að uppreikna greiðslurnar til þess að geta dregið samtölu þeirra, miðað við 9. september 2013, frá endurútreiknuðum eftirstöðvum tímabilsins. Með því var í engu hallað á áfrýjanda. Samkvæmt framansögðu verður viðurkenningarkröfu hans hafnað og hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sýknu stefnda. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er rétt að hvor málsaðila beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um sýknu stefnda, Landsbankans hf. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Sératkvæði Ólafs Barkar Þorvaldssonar Í fyrsta málslið 1. mgr. 12. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu segir að sé vaxtatímabil lengra en tólf mánuðir án þess að vextirnir séu greiddir skuli þeir lagðir við höfuðstól og nýir vextir reiknaðir af samanlagðri fjárhæð. Fram er komið að áfrýjandi greiddi í raun vexti allt það tímabil sem endurútreikningur stefnda tók til. Því er ekki fullnægt hinu lögboðna skilyrði ákvæðisins að liðið hafi tólf mánuðir án þess að vextir hafi verið greiddir. Af þeirri ástæðu ber að fallast á kröfu áfrýjanda. Að fenginni þessari niðurstöðu er einnig rétt að fella á stefnda málskostnað vegna reksturs málsins á báðum dómstigum. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. febrúar 2015.                 Mál þetta, sem höfðað var með stefnu birtri 18. desember 2013, var dómtekið að lokinni aðalmeðferð þann 28. janúar sl. Stefnandi er Sigurvin Ólafsson, Álagranda 2 í Reykjavík. Stefndi er Landsbankinn hf. Austurstræti 11 í Reykjavík.                 Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að stefnda hafi verið óheimilt að leggja vaxtavexti við endurútreikning og leiðréttingu á láni SBB 095842 þann 9. september 2013. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins.                 Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda auk greiðslu málskostnaðar úr hendi hans.                 Atvik máls og ágreiningsefni                 Stefnandi gerði kaupleigusamning við SP-Fjármögnun þann 7. janúar 2008 en stefndi tók síðar yfir kröfu SP-Fjármögnunar samkvæmt samningnum eftir samruna félagsins við stefnda, sbr. auglýsingu Fjármálaeftirlitsins frá 8. júní 2011 þar sem fram kemur að það hafi veitt samþykki fyrir samrunanum.                 Óumdeilt er að í samningnum fólst í reynd gengistryggt lán í íslenskum krónum, sem stangaðist á við 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu sbr. 13. gr. sömu laga. Endurreiknaði SP-Fjármögnun því lán stefnanda þann 30. september 2010. Lækkaði skuld stefnanda við þann endurútreikning úr 2.453.373 krónum í 1.444.680 krónur.                 Í kjölfar dóma Hæstaréttar, þar sem leyst var úr gildi fullnaðarkvittana vegna afborgana af ólögmætum gengistryggðum lánum, var skuld stefnanda endurútreiknuð á ný. Síðari endurútreikningurinn fór fram 20. september 2013 en miðaðist við stöðu lánsins þann 9. sama mánaðar. Lækkaði skuld stefnanda við þennan endurútreikning úr 690.846 krónum í 521.453 krónur. Síðari endurútreikningur byggði á þeirri forsendu að fullnaðarkvittanir stefnda til stefnanda leiddu til þess að hann átti ekki frekari kröfu á hendur stefnanda en hann hafði þegar greitt vegna tímabilsins frá lántökudegi til 7. júní 2010. Eftir þann tíma byggði stefndi endurútreikning sinn á 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 2. gr. laga nr. 151/2010 og miðaði við vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. sömu laga. Við endurútreikninginn beitti stefndi jafnframt þeirri aðferð að leggja vexti við höfuðstól, bæði krafna sinna og innborgana stefnda, á tólf mánaða fresti með vísan til heimildar í 12. gr. sömu laga. Ágreiningur aðila málsins lýtur einvörðungu að því álitaefni hvort stefnda hafi verið þessi vaxtavaxtaútreikningur heimill eða ekki.                 Málsástæður og lagarök stefnanda                 Í málinu krefst stefnandi viðurkenningar á því að stefnda hafi ekki verið heimilt, við leiðréttingu láns hans, að leggja vexti við höfuðstól á 12 mánaða fresti og reikna nýja vexti af samanlagðri fjárhæð.                 Stefnandi byggir á því að í 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu sé ekki að finna heimild til að reikna vaxtavexti aftur í tímann og bæta þeim við höfuðstól lána. Komi það hvorki fram berum orðum í ákvæðinu sjálfu né sé vikið að slíkri heimild í frumvarpi til laga nr. 151/2010, um breytingu á lögum nr. 38/2001.                 Stefndi geti ekki sótt heimild til að reikna vaxtavexti beint til 12. gr. laganna, sem sé eina lagaheimildin fyrir töku vaxtavaxta. Þar komi fram í 1. mgr. að ,,sé vaxtatímabil lengra en tólf mánuðir án þess að vextirnir séu greiddir skulu þeir lagðir við höfuðstól og nýir vextir reiknaðir af samanlagðri fjárhæð“. Í tilviki stefnanda liggi fyrir að hinu undirstrikaða skilyrði sé ekki fullnægt, enda hafi stefnandi ætíð innt af hendi þær vaxtagreiðslur sem stefndi krafði hann um. Þar sem stefnandi hafi ekki getað greitt aðrar vaxtagreiðslur en þær sem hann hafi verið krafinn um telur hann að stefndi geti ekki beitt ákvæði 12. gr. vaxtalaga afturvirkt. Þá sé augljóst að fyrrgreint ákvæði 12. gr. vaxtalaganna hafi ekki verið fest í lög með atvik sem þetta í huga, heldur hafi ákvæðinu þvert á móti einungis verið ætlað að eiga við um vanskilatilfelli. Því liggi fyrir að hvorki í ákvæðum vaxtalaga né í lögskýringargögnum sé að finna stoð fyrir því að heimilt sé að áskilja sér vaxtavexti þar sem ekki hafi verið um nein vanskil að ræða.                 Þá geti taka vaxtavaxta hvorki byggt á ákvæðum samnings aðila, enda ekkert ákvæði þess efnis í honum, né venju þar sem engri venju sé til að dreifa við endurútreikning lána af því tagi sem um sé deilt, enda sé endurútreikningurinn fordæmalaus framkvæmd.                 Enn fremur byggir stefnandi á því að ekki sé heimilt að leggja íþyngjandi byrðar á aðila nema á grundvelli skýrrar heimildar og að fullnægðum tilteknum skilyrðum og vísar hann í því sambandi til meginreglna laga. Aðstöðumunur málsaðila, þ.e. að stefnandi sé neytandi en stefndi fjármálafyrirtæki, leiði til þess að túlka beri samning þeirra þeim aðila í óhag sem hafi ráðið þeim atriðum til lykta er ágreiningi valda, sbr. og hina svokölluðu andskýringarreglu. Þá sé ljóst að öllu virtu að það sé ósanngjarnt ef stefnandi þarf að þola álagningu vaxtavaxta með afturvirkum hætti á lán sem aldrei hafi verið í vanskilum. Enn ósanngjarnari sé sú niðurstaða þegar litið sé til þess að ástæða þess að endurreikna þurfti lánið hafi verið afglöp lánveitandans, þ.e. að veita honum lán með skilmálum sem stönguðust á við landslög. Vísi stefnandi í þessu sambandi til 7. gr. vaxtalaga með lögjöfnun.                 Með álagningu vaxtavaxta við endurútreikninginn hafi niðurstaða hans orðið stefnda hagstæðari en ella svo sem framlagðir útreikningar sýni. Ef ekki er bætt við vaxtavöxtum á höfuðstól og innborganir sé niðurstaða útreikningsins sú að eftirstöðvar lánsins séu 505.088 krónur en ekki 521.453 krónur eins og í endurútreikningi stefnda. Sama eigi við í öllum öðrum endurútreikningum stefnda. Endurútreikningsaðferðin sé stefnda ávallt í hag á kostnað lántakenda, enda leggjast eðli máls samkvæmt hærri vaxtafjárhæðir á hærri upphæðir. Stefnandi krefst viðurkenningar á því að stefnandi hafi hvorki haft heimild í lögun né á grundvelli venju eða annarra réttarheimilda til að reikna stöðu láns stefnanda út með þessum hætti.                 Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum 7., 12., og 18. gr. þeirra. Um málskostnað vísar hann til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 129. og 130. gr. laganna.                 Málsástæður og lagarök stefnda                 Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að hann hafi reiknað vexti af láni stefnanda með réttum hætti og á grundvelli gildandi laga.                 Stefndi telur að málatilbúnaður stefnanda hvað varðar túlkun á gildi 18. gr. vaxtalaga fái ekki staðist. Skýrlega sé kveðið á um það í 1. mgr. 18. gr. að ef samningsákvæði um vexti telst ógilt skuli peningakrafan bera vexti skv. 1. málslið 4. gr. sömu laga. Athugasemdir í frumvarpi til laga nr. 151/2010 séu á sömu lund hvað varðar skýringu á núgildandi 18. gr. laga nr. 38/2001. Vextir sem reiknaðir séu á grundvelli 18. gr. séu ekki vextir sérstaks eðlis, sem njóti sérstöðu gagnvart öðrum ákvæðum laganna, heldur vísi 18. gr. til þess að þar sé um að ræða vexti skv. 4. gr. laganna en í þeirri grein og kaflanum þar sem hana sé að finna, sé fjallað um almenna vexti.                 Vextir í endurútreikningi stefnda séu almennir vextir skv. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og því sé heimilt að höfuðstólsfæra þá samkvæmt 12. gr. sömu laga. Sú staðhæfing stefnanda að 12. gr. eigi einvörðungu við þar sem um vanskil sé að ræða sé bæði röng og órökstudd. Í greininni felist almenn meginregla um höfuðstólsfærslu vaxta sem beri að beita í málinu, ef ekki á grundvelli meginreglunnar sem hún hvíli á þá á grundvelli venju þar að lútandi. Af orðalagi 1. mgr. 12. gr. sé ljóst að einu skilyrðin sem gerð eru fyrir höfuðstólsfærslu vaxta séu (i) að vaxtatímabil sé lengra en tólf mánuðir; og (ii) að vextirnir séu ekki greiddir á því tímabili. Ekki sé að finna neinn áskilnað um að vanskil hafi orðið hjá skuldara. Reglan sé hlutlæg og skiptir því nákvæmlega engu máli af hverju vextir hafa ekki verið greiddir á 12 mánaða tímabili. Það eitt dugar að vextir hafi ekki verið greiddir. Ákvæði greinarinnar eigi við um vexti af hvaða tagi sem er, kröfuhafa sé heimilt beita henni og að höfuðstólsfæra vexti án þess að hafa gert sérstakan áskilnað um það í samningi við skuldara.                 Telji dómurinn, þrátt fyrir allt ofangreint, að 12. gr. vaxtalaga verði ekki beitt samkvæmt efni sínu í máli þessu byggir stefndi á því að í greininni sé að finna meginreglu sem heimili almennt höfuðstólsfærslu vaxta á 12 mánaða fresti auk þess sem það sé almenn venja að höfuðstólsfæra vexti á 12 mánaða fresti í viðskiptum almennt og sé t.d. vel þekkt að bankar höfuðstólsfæri vexti á almennum innlánsreikningum á ársgrundvelli.                 Þá mótmæli stefndi því jafnframt að beita megi 7. gr. sömu laga með lögjöfnun um höfuðstólsfærslu vaxta við endurútreikning. Greinin eigi við um dráttarvexti sem séu allt annars eðlis en almennir vextir og tilvik þar sem heimilt sé að taka slíka vexti séu ekki sambærileg umdeildum atvikum.                 Loks mótmæli stefndi því að sanngirnisrök geti leitt til þeirrar niðurstöðu að krafa stefnanda verði tekin til greina. Skýr lagaheimild sé í 12. gr. vaxtalaganna, um heimild til að leggja vexti við höfuðstól skuldar sem hafi hingað til ekki verið talin sérstaklega íþyngjandi eða ósanngjörn í garð skuldara. Stefnandi, sem sé lögfræðingur að mennt geti ekki hafa talist standa höllum fæti við samningagerð við stefnda auk þess sem hann hafi haft verulegan hag af endurútreikningi stefnda.                 Þá geti svokölluð andskýringarregla samningaréttarins ekki átt við í málinu. Það hafi ekki verið stefndi sem hlutaðist til um að lánsskuldbinding stefnanda lyti vöxtum samkvæmt 4. gr. vaxtalaga, heldur hafi sá vaxtafótur verið afleiðing af dómaframkvæmd Hæstaréttar en samningur aðila hafi gert ráð fyrir allt öðrum kjörum.                 Með vísan til alls framangreinds telur stefndi ljóst að honum hafi verið heimilt að höfuðstólsfæra vexti við endurútreikning láns stefnanda, hvort sem er með beinni vísan til 12. gr. laga nr. 38/2001 eða þeirrar almennu reglu sem af henni leiðir og er venja í lánsviðskiptum á Íslandi. Ekki sé hægt að líta svo á að höfuðstólsfærsla vaxta hafi verið án heimildar eða að hún hafi lagt svo íþyngjandi byrðar á stefnanda að hún hafi talist ósanngjörn og af þeim sökum verið óheimil. Þar sem höfuðstólsfærsla vaxta við endurútreikning lánsins hafi verið í samræmi við gildandi lög og reglur telur stefndi að það beri að sýkna hann af kröfu stefnanda.                 Um lagarök vísar stefndi til laga nr. 38/2002 um vexti og verðtryggingu, helst 4., 12. og 18. gr. auk almennra reglna kröfuréttar og samningaréttar. Kröfuna um málskostnað styður hann við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.                 Forsendur og niðurstaða                 Ágreiningur máls þessa lýtur að því hvort stefndi hafi endurútreiknað lán stefnanda með réttum hætti en óumdeilt er að upphaflegt ákvæði í lánasamningi aðila um gengistryggingu lánsins er ógilt. Þá er ekki um það deilt að beita beri þeirri aðferð sem kveðið er á um í 5. sbr. 1 mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 við þennan endurútreikning. Aðferðin sem stefndi beitti og deilt er um felst í því að við endurútreikning láns stefnanda bætti hann áföllnum vöxtum samkvæmt 4. gr. laganna við höfuðstól (eftirstöðvar) lánsins á tólf mánaða fresti frá 7. júní 2010 til endurútreikningsdags, 9. september 2013. Sömu aðferð var beitt við útreikning á greiðslum frá stefnanda, þ.e. stefndi færði vexti inn á höfuðstól innborgana með sama millibili. Stefnandi byggir á því að stefnda hafi verið óheimilt að nota vaxtavexti í útreikningum sínum og vísar aðallega til þess að engin slík heimild sé í 18. gr. vaxtalaga auk þess sem skilyrðum 12. gr. sömu laga sé ekki fullnægt. Stefndi hafnar þessari lagatúlkun og byggir á því að tilvísun 1. mgr. 18. gr. vaxtalaga til 4. gr. sömu laga feli í sér að beita megi öðrum ákvæðum laganna sem gildi um vexti samkvæmt þeirri grein.                 Núgildandi 18. gr. vaxtalaga var lögfest með ákvæði 2. gr. laga nr. 151/2010 til að bregðast við því óvissuástandi sem skapaðist þegar ljóst var að mikill fjöldi lánasamninga hafði að geyma óskuldbindandi gengisviðmið sbr. fjölda dóma Hæstaréttar þar að lútandi. Markmið löggjafarinnar var því að búa til reglu sem endurútreikningar ættu að styðjast við og væri í senn almenn og sanngjörn í garð skuldara. Aðferðin sem mælt er fyrir um í 5. sbr. 1. mgr. 18. gr. felst í því að upphaflegur höfuðstóll skuldar skal vaxtareiknaður með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laganna, þ.e. vöxtum sem eru jafnháir vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir eru samkvæmt 10. gr. laganna. Frá þeirri fjárhæð sem fæst með þessum útreikningi skal draga þær fjárhæðir sem inntar hafa verið af hendi fram að uppgjörsdegi í vexti, hvers kyns vanskilaálögur og afborganir miðað við hvern innborgunardag og mynda þannig útreiknuð fjárhæð eftirstöðvar skuldarinnar.                 Samkvæmt 12. gr. laga nr. 38/2001 er heimilt, án þess að gera þurfi sérstakan áskilnað þar að lútandi í samningi aðila, að leggja vexti við höfuðstól á 12 mánaða fresti, sé vaxtatímabil lengra en það. Heimildin í 12. gr. er almenn heimild til að höfuðstólsfæra vexti og nær því m.a. til vaxta samkvæmt 4. gr. laganna. Með tilvísun 1. mgr. 18. gr. vaxtalaga til vaxta samkvæmt 4. gr. sömu laga verður því að líta svo á að í henni felist einnig heimild til að höfuðstólsfæra vexti af kröfunni á grundvelli 12. gr. laganna enda ótvírætt að ákvæði þeirrar greinar tekur til vaxta samkvæmt 4. gr. Jafnframt er niðurstaða dómsins sú að önnur skilyrði 12. gr. séu fyrir hendi í þessu tilviki, þ.e. vaxtatímabil var lengra en 12 mánuðir og greiðsla fór ekki fram samkvæmt endurútreikningi stefnanda á grundvelli 18. gr. fyrr en eftir að sá útreikningur var gerður. Sú staðhæfing stefnanda að það sé skilyrði fyrir höfuðstólsfærslu vaxta að um vanskil sé að ræða á sér ekki stoð í lögum. Þá er heldur ekki að finna vísbendingu í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 151/2010 um að skýra beri ákvæði 18. gr. á þann veg sem stefnandi byggir á, þ.e. að heimild 12. gr. til að höfuðstólsfæra vexti eigi ekki við þegar endurútreikningur fer fram samkvæmt greininni. Með vísan til framangreinds er það niðurstaða dómsins að umdeild aðferð stefnda við endurútreikning láns stefnanda hafi verið í samræmi við ákvæði laga nr. 38/2001, með síðari breytingum.                 Dómurinn felst ekki á að framangreind niðurstaða sé ósanngjörn svo sem stefnandi byggir á. Verður í því sambandi að líta til samnings aðila í heild en ekki afmarkaðs þáttar við endurútreikning láns stefnanda. Fyrir liggur að vegna ógildra samningaákvæða um gengistryggingu á skuld stefnanda við stefnda hefur stefndi endurútreiknað lán hans miðað við gefnar forsendur sem löggjafinn hefur sett, einmitt í þeim tilgangi að greiða úr réttaróvissu og leitast við að tryggja jafnræði með skuldurum sem eru í líkri stöðu. Leiðrétting á láni stefnanda hefur þegar leitt til umtalsverðrar lækkunar á höfuðstól þess og jafnframt er ljóst að vegna áhrifa fullnaðarkvittana, sem stefndi gaf út vegna afborgana frá lántökudegi fram til 7. júní 2010, lækkaði lánið enn frekar. Loks er ekki um það deilt að við endurútreikning stefnda beitti hann sömu aðferð varðandi innborganir stefnanda, þ.e. vaxtareiknaði þær og höfuðstólsfærði vexti af þeirri fjárhæð á 12 mánaða fresti. Með hliðsjón af framangreindum atvikum og aðstæðum að öðru leyti er ekki fallist á það með stefnanda að umdeildur endurútreikningur stefnda sé ósanngjarn, jafnvel þótt niðurstaðan hafi orðið sú að höfuðstóll skuldar stefnanda, eftir alla endurútreikninga, hafi orðið lítillega hærri en ella.                 Þá koma skýringareglur samningaréttar ekki til skoðunar í málinu þegar af þeirri ástæðu að endurútreikningur stefnda byggir á ákvæðum laga en ekki samningi milli aðila. Enn fremur er hafnað þeirri málstástæðu stefnanda að lögjöfnun frá 7. gr. laganna sé tæk aðferð til að greiða úr þeim ágreiningi sem hér er uppi þar sem ákvæði laga, svo sem þau hafa að framan verið skýrð, kveða á um aðra niðurstöðu og er tilvikið því ekki ólögákveðið.                 Með vísan til alls framangreinds verður stefndi sýknaður af kröfu stefnanda. Stefnanda verður jafnframt gert að greiða stefnda málskostnað í samræmi við niðurstöðu dómsins svo sem kveðið er á um í 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Með hliðsjón af umfangi máls þykir hann hæfilega ákveðinn 280.000 krónur.                 Ingibjörg Þorsteinsdóttir, héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð :                 Stefndi, Landsbankinn hf., er sýkn af kröfu stefnanda, Sigurvins Ólafssonar. Stefnandi greiði stefnda 280.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 346/2015
Málsforræði Veðleyfi Málsástæða Ógilding samnings Fjármálafyrirtæki Kröfugerð
F höfðaði mál á hendur A hf. og krafðist þess að felld yrði úr gildi veðsetning skuldabréfs, útgefnu af dóttur hans árið 2004, sem hann veitti leyfi fyrir í fasteign sinni og að A hf. yrði gert að aflýsa skuldabréfinu. Fyrir Hæstarétti upplýsti F um ný atvik, sem hann taldi þó ekki breyta grundvelli málsins eins og hann var lagður í héraði, en veitti honum þó tilefni til að breyta kröfu sinni fyrir Hæstarétti og tefla fram nýrri málsástæðu. Í dómi Hæstaréttar var talið, að gegn andmælum A hf., gæti F ekki breytt kröfu sinni, sbr. 1. mgr. 163. gr., sbr. 1. mgr. 111. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá var heldur ekki talið að ný málsástæða kæmist að af hans hálfu. Í dómi Hæstaréttar kom einnig fram að við mat á því hvort samningi skyldi vikið til hliðar í heild eða að hluta með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga skyldi samkvæmt 2. mgr. greinarinnar líta til fjögurra þátta. Í fyrsta lagi var talið að af skýrslu sem F gaf fyrir dómi og öðru því sem fram kom í gögnum málsins yrði sú ályktun dregin að hann hefði sjálfur ekki haft sérstök samskipti við A hf. er hann veitti veðleyfið umrætt sinn. Lægi því ekki fyrir að hann hefði sjálfur samið um önnur atriði tengd þessu láni við bankann. Í öðru lagi var talið að líta bæri til atvika við samningsgerð en ljóst var að A hf. hefði ekki sinnt þeim skyldum sem á honum hefði hvílt samkvæmt ákvæðum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001, meðal annars um að meta greiðslugetu dóttur F og kynna honum niðurstöðu þess og jafnframt upplýsingabækling um skuldaábyrgðir og veðsetningar. Á hinn bóginn hefði lánið að mestu leyti gengið til uppgreiðslu tveggja eldri skuldabréfa sem hefðu einnig verið tryggð með veði í sömu fasteign F. Í þriðja lagi var litið til þess að F væri einstaklingur, sem kvaðst ekki búa yfir sérstakri menntun á þessu sviði, en A hf. væri einn stærsti banki landsins sem á hefði hvílt lögboðnar og samningsbundnar skyldur um að vanda til verka við gerð samninga. Loks var litið til atvika sem síðar hefðu komið til, meðal annars að F hefði fyrst gert reka að því að athuga réttarstöðu sína meira en sjö árum eftir að honum hafði verið kunnugt um að veðleyfið hafði verið veitt. Þegar allt framangreint var virt heildstætt var ekki fallist á að sýnt hefði verið fram á að ósanngjarnt væri eða andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu A hf. að bera fyrir sig umrætt veðleyfi, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Þá var ekki talið að 33. gr. sömu laga gæti staðið því í vegi að A hf. bæri fyrir sig veðleyfið. Var A hf. því sýknað af kröfu F.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. maí 2015. Í áfrýjunarstefnu krefst hann þess aðallega að felld verði úr gildi veðsetning skuldabréfs að höfuðstól 4.150.000 krónur, útgefnu af Guðfinnu Franzdóttur 15. desember 2004, sem hann veitti leyfi fyrir í fasteign sinni að Blikanesi 26 í Garðabæ og að stefnda verði gert að aflýsa skuldabréfinu en til vara að veðsetningin verði felld úr gildi að því leyti sem hún var umfram 3.587.060 krónur er hún fór fram. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að málskostnaður verði felldur niður á báðum dómstigum. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum áfrýjanda, en til vara að framangreind veðsetning nemi 3.587.060 krónum á útgáfudegi skuldabréfsins. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Við flutning málsins fyrir Hæstarétti vildi áfrýjandi breyta kröfugerð sinni á þann hátt að í stað þess að hún bæri með sér að áfrýjandi hefði veitt leyfi fyrir veðsetningu skuldabréfsins 15. desember 2004 kæmi einungis fram að veitt hefði verið leyfi til hennar, án þess að tiltekið yrði að það hefði verið áfrýjandi sem það gerði. Stefndi andmælti þessari breytingu á kröfugerð og taldi hana raska grundvelli málsins, eins og hann hefði verið lagður í héraði og í sóknarskjölum áfrýjanda fyrir Hæstarétti. Með vísan til 1. mgr. 163. gr., sbr. 1. mgr. 111. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála getur hin breytta kröfugerð ekki komist að hér fyrir dómi. Við sama tilefni upplýsti lögmaður áfrýjanda að sjá mætti af gögnum málsins, svo og gögnum sem hann afhenti við málflutninginn, að áfrýjandi sjálfur hefði ekki undirritað skuldabréfið 15. desember 2004 um samþykki fyrir veðsetningu fasteignarinnar, heldur hefði sonur hans, sem ber sama nafn, og eiginkona sonarins gert það. Af hálfu áfrýjanda var þetta þó ekki talið raska þeim grundvelli málsins, sem lagður hafi verið í héraði og í sóknarskjölum fyrir Hæstarétti, en á hinn bóginn bæri að taka tillit til þess að áfrýjandi hefði sjálfur ekki samþykkt veðsetninguna, þegar lagt væri mat á það hvort skilyrði væru til að víkja veðsetningunni til hliðar í heild eða að hluta. Fyrir Hæstarétti hefur verið upplýst að áfrýjandi seldi fasteignina Blikanes 26 til áðurnefnds sonar síns og eiginkonu hans. Samkvæmt kaupsamningi þeirra 29. ágúst 2003 skyldi kaupverðið vera 33.000.000 krónur og greiðast með tilteknum hætti. Í kaupsamningnum voru taldar upp veðskuldir í níu töluliðum og sagt að þær væru kaupanda óviðkomandi og að seljandi skyldi aflýsa þeim eigi síðar en 30. desember 2003. Meðal þessara veðbanda var skuld á 4. veðrétti við Eftirlaunasjóð starfsmanna Búnaðarbanka Íslands frá 21. maí 1992, upphaflega að fjárhæð 1.000.000 krónur, og við Íslandsbanka hf. frá 6. október 1997, upphaflega að fjárhæð 2.000.000 krónur, en ágreiningslaust er að dóttir áfrýjanda, Guðfinna, var skuldari að þessum lánum og að áfrýjandi hafi veitt veðleyfi í fasteign sinni til tryggingar greiðslu þeirra. Þegar skuldabréfið, sem mál þetta varðar, var undirritað 15. desember 2004, voru því sonur áfrýjanda og alnafni og eiginkona hans eigendur fasteignarinnar samkvæmt kaupsamningi, en áfrýjandi hafði þó ekki gefið út afsal til þeirra. Samkvæmt nýjum upplýsingum af hálfu áfrýjanda var það þessi sonur hans og eiginkona hans, kaupendur fasteignarinnar, sem undirrituðu samþykki sitt á skuldabréfið 15. desember 2004 fyrir veðsetningu eignarinnar. Með yfirlýsingu 18. desember 2004 gerðu áfrýjandi og eiginkona hans samkomulag við kaupendur fasteignarinnar, son þeirra og tengdadóttur, um að rifta kaupsamningnum, sem gerður hafði verið 29. ágúst árinu áður. Sagði meðal annars í riftunaryfirlýsingunni að þeir sem hana gerðu myndu engar kröfur gera hver á hendur öðrum vegna riftunarinnar. Þá sagði að uppgjör hafi farið fram á milli aðila og að réttarstaða þeirra skyldi vera sú sama og enginn kaupsamningur hefði verið gerður. Við gerð þessara yfirlýsingar var aðstaðan sú að enn hvíldu á fasteigninni þær tvær veðskuldir sem dóttir áfrýjanda var skuldari að og hann hafði veitt veðleyfi fyrir. Skuldabréfið 15. desember 2004, sem málið varðar, var afhent til þinglýsingar 22. sama mánaðar og þinglýst athugasemdalaust, þótt áfrýjandi hefði ekki undirritað það sem eigandi fasteignarinnar samkvæmt afsali. Lánið var greitt út 29. þessa mánaðar og gekk mestur hluti þess, eins og síðar verður rakið, til að greiða upp þær tvær veðskuldir frá 1992 og 1997, sem áður greinir og dóttir áfrýjanda var skuldari að. Áfrýjandi og eiginkona hans tóku sjálf lán hjá KB banka hf. 15. desember 2004, sem afhent var til þinglýsingar 22. sama mánaðar. Lánið var að fjárhæð 22.000.000 krónur. Á því skuldabréfi var að finna áritun, þar sem sagði: ,,Veðskuldabréf þetta skal hvíla samhliða veðskuldabréfi KB banka íbúðaláni, að fjárhæð kr. 4.150.000,- útgefnu af Guðfinnu Franzdóttur“. Var áfrýjanda því þá þegar kunnugt um að fasteignin hafði verið veðsett til tryggingar þessari skuld. Áðurnefnd riftunaryfirlýsing var afhent til þinglýsingar 2. maí 2005 og færð inn tveimur dögum síðar. Svo sem fram er komið var áfrýjanda þegar í desember 2004 kunnugt um þinglýsingu skuldabréfsins, sem dóttir hans hafði gefið út 15. desember 2004 og mál þetta varðar. Hann hefur ekki hreyft athugasemdum við gildi veðsetningarinnar vegna heimildarbrests og lýsti heldur ekki þeirri afstöðu þegar hann gaf skýrslu fyrir héraðsdómi, þótt honum hafi gefist tilefni til. Samkvæmt framansögðu verður lagt til grundvallar að áfrýjandi hafi fyrir sitt leyti samþykkt veðsetninguna og er það í samræmi við þann grundvöll málsins, sem var að þessu leyti skýrlega lagður af hans hálfu í héraði. Er áfrýjandi bundinn við þann málsgrundvöll. Málsástæða um að taka beri tillit til þess að áfrýjandi hafi sjálfur ekki áritað skuldabréfið um samþykki sitt fyrir veðsetningunni við mat á því hvort það sé ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnda að bera samþykkið fyrir sig, getur ekki komið til úrlausnar við meðferð málsins fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991. II Kröfu sína í málinu reisir áfrýjandi á 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, svo og á 33. gr. þeirra laga. Við mat á því hvort samningi skuli vikið til hliðar í heild eða að hluta með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936 vegna þess að það sé ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig skal samkvæmt 2. mgr. greinarinnar líta til fjögurra þátta, eins og vikið er að í hinum áfrýjaða dómi. Í fyrsta lagi ber að líta til efnis þess samnings, sem krafa lýtur að, en í því tilviki sem hér er til úrlausnar var um að ræða samkomulag eða samþykki áfrýjanda fyrir því að tryggja mætti áðurgreint skuldabréf, sem dóttir hans hafði gefið út til KB banka hf., með veði í fasteign hans að Blikanesi 26. Stefndi fer nú með kröfu samkvæmt skuldabréfinu. Af skýrslu sem áfrýjandi gaf fyrir dómi og öðru því sem fram kemur í gögnum málsins verður sú ályktun dregin að hann hafi sjálfur ekki haft sérstök samskipti við bankann er hann veitti veðleyfið umrætt sinn. Liggur því ekki fyrir að hann hafi sjálfur samið um önnur atriði tengd þessu láni við bankann. Í öðru lagi ber að líta til atvika við samningsgerð. Í því efni er óumdeilt að KB banki hf. sinnti ekki þeim skyldum sem á bankanum hvíldu samkvæmt 3. og 4. grein, sbr. 1. mgr. 2. greinar, samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, frá 1. nóvember 2001. Samkvæmt því bar bankanum að meta greiðslugetu skuldarans, dóttur áfrýjanda, með þeim hætti sem fyrir er mælt um í 3. grein samkomulagsins. Bankanum bar einnig, samkvæmt 4. grein þess, að kynna áfrýjanda upplýsingabækling um skuldaábyrgðir og veðsetningar, auk þess sem bankanum bar að tryggja að áfrýjandi gæti kynnt sér niðurstöðu greiðslumatsins sem bankinn átti að framkvæma. Framangreindum skyldum sinnti bankinn í engu. Fór það einnig í bága við almenn fyrirmæli 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. til hliðsjónar almennar reglur 4. og 6. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti. Ekki er upplýst hvort dóttir áfrýjanda hefði staðist greiðslumat samkvæmt framangreindu samkomulagi hefði það farið fram. Eru málsástæður af hálfu áfrýjanda í héraði ekki reistar á því að það hefði hún ekki gert. Staðhæfingar um það í greinargerð áfrýjanda til Hæstaréttar koma því ekki til álita. Fjárhæð sú sem dóttir áfrýjanda fékk við útgáfu skuldabréfsins til KB banka hf., að frádregnum lántökukostnaði og opinberum gjöldum og kostnaði nam 4.056.825 kónum. Fjárhæðin gekk sem fyrr greinir að mestu leyti til uppgreiðslu tveggja skuldabréfa sem hún hafði áður gefið út og voru einnig tryggð með veði í fasteign áfrýjanda að Blikanesi 26. Runnu þannig 3.587.060 krónur til uppgreiðslu þeirra en eftirstöðvarnar gengu til greiðslu á tveimur tilgreindum skuldum dóttursonar áfrýjanda en að öðru leyti til eigin ráðstöfunar hennar. Samkvæmt framansögðu hækkaði fjárhæð veðsettra skulda í fasteign áfrýjanda um 569.940 krónur miðað við höfuðstól lánsins við veðsetningu skuldabréfsins frá 15. desember 2004. Þá verður einnig að líta til þess að fastir vextir á því láni, að teknu tilliti til vaxtaafsláttar, voru 4,15% en vextir á þeim lánum sem greidd voru upp námu annars vegar 5% af láninu frá 1992 en hins vegar 8% af láninu frá 1997. Í þriðja lagi ber samkvæmt 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 að líta til stöðu samningsaðila. Áfrýjandi er einstaklingur, sem ekki kveðst búa yfir sérstakri menntun á þessu sviði og ekki er upplýst um þekkingu hans á því að öðru leyti, en KB banki hf. var einn stærsti banki landsins og hafði fjölda starfsmanna með mikla þekkingu á lánum og tryggingu þeirra. Auk þess hvíldu á bankanum lögboðnar og samningsbundnar skyldur um að vanda til verka svo sem rakið hefur verið. Í fjórða lagi ber að líta til atvika sem síðar komu til. Áfrýjandi gerði fyrst reka að því að athuga réttarstöðu sína í ársbyrjun 2012, meira en sjö árum eftir að honum var kunnugt um að veðleyfið hafði verið veitt. Ekkert liggur fyrir í skjölum málsins um hver framvindan hefur orðið um fjárhagsstöðu skuldarans, dóttur áfrýjanda, frá því er skuldabréfið var gefið út og heldur ekki um fjárhagsstöðu áfrýjanda eða breytingar á henni. Þá liggur hvorki fyrir hver hækkun lánsins hefur verið á þeim tíma sem liðinn er frá útgáfu skuldabréfsins né hvaða þróun hefur orðið á launatekjum dóttur áfrýjanda. Loks er ekki upplýst um hver hækkun hefur orðið á hinni veðsettu fasteign á því tímabili sem um ræðir. Þegar allt framangreint er virt heildstætt verður ekki fallist á að sýnt hafi verið fram á að ósanngjarnt sé eða andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnda að bera fyrir sig veðleyfið 15. desember 2004, sem áfrýjandi hefur samþykkt. Þá getur 33. gr. laga nr. 7/1936 heldur ekki staðið því í vegi að stefndi beri fyrir sig veðleyfið. Samkvæmt þessu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Franz Jezorski, greiði stefnda, Arion banka hf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.   Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. mars 2015.                                                                                       I. Mál þetta var höfðað þann 23. júní 2014 og dómtekið 4. mars 2015 að loknum munnlegum málflutningi.       Stefnandi er Franz Jezorski til heimilis að Blikanesi 26, Garðabæ, en stefndi er Arion banki hf., Borgartúni 19, Reykjavík.                 Stefnandi krefst þess að felld verði úr gildi veðsetning sem stefnandi veitti í fasteign sinni að Blikanesi 26, Garðabæ, fastanúmer 206-9374, með undirritun sinni á skuldabréf nr. 371-74-13565, útgefnu af Guðfinnu Franzdóttur, dagsettu 15. desember 2004. Þá er þess einnig krafist að stefnda verði gert að aflýsa skuldabréfinu af fasteigninni. Þá krefst stefnandi málskostnaðar.                 Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til vara er þess krafist að samþykki stefnanda um að veita veð í fasteign sinni Blikanesi 26, Garðabæ, fastanúmer 206-9374, samkvæmt veðskuldabréfi nr. 394813565, útgefnu útgefnu af Guðfinnu Franzdóttur þann 15. desember 2004, að upphaflegri höfuðstólsfjárhæð 4.150.000 krónur sé gilt að fjárhæð 3.587.060 krónur (í stað 4.150.000 krónur) frá útgáfudegi veðskuldabréfs nr. 394813565.                                                                                      II. Í máli þessu er deilt um gildi veðsetningar skuldabréfs á fasteign stefnanda að Blikanesi 26, Garðabæ. Umrætt veðskuldabréf nr. 0394-813565, var gefið út af dóttur stefnanda, Guðfinnu Franzdóttur, þann 15. desember 2004, að fjárhæð 4.150.000 krónur til KB banka hf., og var greind fasteign stefnanda sett að veði til tryggingar á skuldinni. Ritaði stefnandi undir frumrit bréfsins sem veðsali til staðfestingar á samþykki sínu. Skuldabréfið var framselt til stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dags. 21. október 2008.                 Við útgáfu áðurgreinds veðskuldabréfs útbjó stefndi yfirlit (yfirlit vegna uppgreiðsluþjónustu) sem dagsett er 29. desember 2014, þar sem er að finna sundurgreiningu á þeim skuldum sem andvirði veðskuldabréfsins átti að greiða. Samkvæmt yfirlitinu var samtals 3.590.764 krónum (3.587.060 krónur í stefnu) lánsfjárhæðarinnar, ráðstafað til uppgreiðslu á tveimur veðskuldabréfum sem þegar hvíldu á fasteign stefnanda, Blikanesi 26, Garðabæ, útgefnum af dóttur stefnanda Guðfinnu Franzdóttur. Nánar tiltekið fóru 947.564 krónur til uppgreiðslu á veðskuldabréfi nr. 301-64-781268, að höfuðstólsfjárhæð 1.000.000 krónur, sem þá hvíldi á 3. veðrétti fasteignarinnar að Blikanesi 26, útgefnu af Guðfinnu Franzdóttur til Eftirlaunasjóðs starfsmanna Búnaðarbanka þann 21. maí 1992. Hins vegar var 2.639.496 krónum ráðstafað til uppgreiðslu á veðskuldabréfi nr. 511-74-15341 sem þá hvíldi á 5. veðrétti eignarinnar, útgefnu af Guðfinnu Franzdóttur þann 6. október 1997, til Íslandsbanka hf., að höfuðstólsfjárhæð 2.000.000 króna. Stefnandi hafði samþykkt greindar veðsetningar á fasteign hans með undirritun sinni á skuldabréfin. Þá var 205.000 krónum ráðstafað til greiðslu víxils nr. 30043 á nafni Guðjóns Baldvinssonar, sonar Guðfinnu, og 150.000 krónum var ráðstafað til að greiða yfirdráttarheimild á reikningi 0318-26-182609, í eigu Guðjóns. Þá fóru 111.850 krónur upp í kostnað vegna lánsins. Eftirstöðvar lánsins, 111.327 krónur, voru greiddar inn á bankareikning lántaka.                 Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 17. febrúar 2012 til stefnda, var krafist niðurfellingar ábyrgðarskuldbindingar stefnanda á hinu umþrætta veðskuldabréfi nr. 0394-813565 á þeim grundvelli að stefndi hefði ekki farið að samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 við greiðslumat lántakanda. Stefndi hafnaði kröfu stefnanda með bréfi, dags. 23. febrúar 2012, með þeim röksemdum að við lánveitingu umrædds skuldabréfs hefði ekki verið um nýja lánveitingu að ræða heldur endurfjármögnum skulda.                 Með bréfi, dags. 5. mars 2012, óskaði stefnandi eftir nánari upplýsingum um ákvörðun stefnda sem fram hefði komið í áðurgreindu svarbréfi stefnda, dags. 23. febrúar 2012. Í svari stefnda, dags. 23. mars. 2012, kom fram að stefndi hefði metið gildi ábyrgðarskuldbindingarinnar með hliðsjón af samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 og að niðurstaðan hefði verið sú að ábyrgðarskuldbinding stefnanda væri gild, þar sem ekki bæri að líta á lánveitinguna árið 2004 sem nýja lánveitingu, heldur endurfjármögnun. Jafnframt var ítrekað að umrætt veðskuldabréf hefði verið gefið út til þess að greiða upp eldri skuldbindingar Guðfinnu, sem voru m.a. tryggðar með veði í þinglýstri fasteign stefnanda.                 Með bréfi, dags. 23. október 2013, kvartaði stefnandi til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki, yfir því að ekki hefði farið fram greiðslumat á lántaka, Guðfinnu. Með úrskurði nefndarinnar í máli nr. 91/2013, var erindi stefnanda vísað frá úrskurðarnefndinni.                 Í svarbréfi stefnda, dags. 7. febrúar 2012 til stefnanda, er staðfest að greiðslumat hafi ekki fundist hjá stefnda vegna umrædds láns nr. 0394-813565.                   Stefnandi gaf aðilaskýrslu fyrir dómi. Einnig kom fyrir dóminn Guðfinna Franzdóttir.                                                                                    III. 1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi reisir kröfur sínar á því að stefndi hafi brotið gegn reglum sem fram koma í samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, dagsettu 1. nóvember 2001, (samkomulagið) sem leysti af hólmi eldra samkomulag sama efnis frá árinu 1998.                 Byggir stefnandi á því að stefndi hafi vanrækt upplýsingaskyldu sem á stefnda hvíldi skv. 4. gr. samkomulagsins. Stefnandi hafi hvorki verið upplýstur um þær skyldur sem fólust í ábyrgðinni, heimild stefnanda til að segja ábyrgðinni upp, heimild hans til að óska eftir að greiðslumat yrði ekki framkvæmt og heimild hans til að bera ágreiningsmál vegna ábyrgðarinnar undir Úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki. Hafi stefnanda ekki verið afhentur upplýsingabæklingur um skuldaábyrgðir og veðsetningar sem stefnda hafi borið að gefa út og dreifa til stefnanda. Með þessu hafi stefndi brotið upplýsingaskyldu sína og telja verði því að ábyrgðin sé fallin úr gildi samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.                 Þá telur stefnandi enn fremur að stefndi hafi einnig brotið gegn 3. gr. samkomulagsins þar sem ekki hafi verið gert greiðslumat á lántakanum og greiðanda lánsins. Á stefnda hafi hvílt sú skylda að meta greiðslugetu greiðanda lánsins, Guðfinnu Franzdóttur. Eigi það að leiða til ógildingar veðsetningarinnar þó aðeins sé litið til þessa brots stefnda skv. 36. gr.                 Stefnandi fullyrðir að stefndi hafi, með ófullnægjandi upplýsingagjöf og vanrækslu við að gera greiðslumat á skuldaranum, ekki aðeins brotið gegn framangreindu samkomulagi heldur einnig gerst brotlegur við þágildandi 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og 4. og 6. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti.                 Það sé meginmarkmið samkomulags um notkun ábyrgða frá árinu 2001 að ábyrgðarmenn geti metið áhættu af því að gangast í ábyrgð á skuldum einstaklinga áður en þeir samþykktu hana. Til þess að slíkt mat gæti farið fram af hálfu ábyrgðarmanns var nauðsynlegt að fjármálafyrirtæki hefði viðhaft vönduð og nákvæm vinnubrögð við gerð greiðslumats og við uppýsingagjöf til ábyrgðarmanns enda er það forsenda þess að markmið samkomulagsins náist að lánveitingar séu miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingar hans. Því hafi stefnda borið skylda til þess að meta greiðslugetu lántaka sérstaklega vegna veðs þess sem sóst var eftir að stefnandi veitti.                 Stefnandi telur að stefndi hafi brotið gegn óskráðum meginreglum um heilbrigða og eðlilega viðskiptahætti og að starfa í samræmi við venjur á fjármálamarkaði sem og að viðhafa ekki háttsemi sem brjóti gegn hagsmunum stefnanda. Að öllu framangreindu virtu geti stefndi ekki byggt rétt á veðsetningu þeirri sem veitt var í fasteign stefnanda, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, og beri því að víkja veðsetningunni til hliðar og afmá hana úr þinglýsingabókum.                 Þá byggir stefnandi á því að óheiðarlegt sé fyrir stefnda að bera samninginn fyrir sig vegna atvika sem voru fyrir hendi þegar löggerningurinn kom til vitundar hans og hann mátti vita um, sbr. 33. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Það sé óheiðarlegt af hálfu stefnda að bera fyrir sig samning um veðsetningu í fasteign stefnanda, þegar ljóst sé að stefndi hafi vanrækt skyldur sínar við samningsgerðina um að framkvæma greiðslumat á lántakendum, með þeim afleiðingum að öll áhætta vegna vanefnda færðist af stefnda yfir á stefnanda. 2. Helstu málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir á því að um endurfjármögnun á skuldum Guðfinnu og sonar hennar hafi verið að ræða með útgáfu veðskuldabréfs nr. 394813565. Málið snúist um skuldir sem að mestu hafi þegar verið tryggðar í fasteign stefnanda og stofnað hafi verið til fyrir gildistöku áðurnefnds samkomulags.                 Óumdeilt sé að forveri stefnda hafi ekki framkvæmt greiðslumat við útgáfu hins umþrætta veðskuldabréfs enda hafi verið um endurfjármögnun skulda að ræða, sem tryggðar voru með veði í fasteign stefnanda. Því eigi ákvæði samkomulagsins ekki við í máli þessu.                 Stefndi telur að þótt brotið hafi verið gegn ákvæð­um samkomulags um notkun ábyrgða leiði það ekki sjálfkrafa til ógildingar á veðsetn­ingunni heldur verði að fara fram heildarmat á aðstæðum aðila fyrir, eftir og við undirritun stefnanda á hið umþrætta veðskuldabréf. Telur stefndi að slíkt mat leiði til þess að sýkna bera stefnda af ógildingarkröfu stefnanda með vísan til eftirfarandi:                 i) Umrætt veðskuldabréf hafi verið gefið út til að endurfjármagna lán sem hvíldu á 3. og 5. veðrétti á eign stefnanda að Blikanesi 26. Veðskuldabréfið hafi verið að höfuðstólsfjárhæð 4.150.000 krónur og af þeirri fjárhæð hafi 3.590.764 krónur (92%) verið nýttar til uppgreiðslu lána sem þegar hvíldu á fasteign stefnanda.                 ii) Samhliða útgáfu umrædds veðskuldabréfs hafi stefnandi gefið út nýtt veðskuldabréf sem tekið var til uppgreiðslu lána sem hvíldu á 4. og 6. veðrétti á fasteign hans. Hafi bæði stefnandi og Guðfinna því fengið betri kjör á skuldum sínum en þeim uppgreiddu við þessa endurfjármögnun.                 iii) Stefndi hafi þekkt stöðu dóttur sinnar, en hún hafi verið námsmaður á þeim tíma sem hið umþrætta veðskuldabréf var gefið út. Stefnandi hafi af fúsum og frjálsum vilja sett eign sína að veði fyrir skuldum dóttur sinnar, til þess að aðstoða hana. Framkvæmd greiðslumats hefði því engu breytt um vilja stefnanda til þess að veðsetja fasteign sína fyrir skuldum dóttur sinnar. Það sé því ekki ósanngjarnt fyrir stefnda að byggja á efni veðskuldabréfsins.                 iv) Stefndi hafnar því að skilyrði 33. eða 36. gr. samningalaga séu uppfyllt og telur fjarri, að það sé óheiðarlegt eða bersýnilega ósanngjarnt af hálfu stefnda að byggja á efni veðskuldabréfsins. Stefndi hafnar því einnig að 38. gr. samningalaga hafi einhver áhrif á gildi veðsetningar fasteignar stefnanda. Þá hafnar stefndi því að viðskiptahættir stefnda hafi brotið gegn 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Þá sé tilvísun stefnda, um að stefndi hafi brotið gegn skyldu sinni að starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti, sbr.  4. og 6. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti, órökstudd.                 Til stuðnings varakröfu sinni telur stefndi að veðsetningin á fasteign stefnanda sé a.m.k. gild að því leyti sem hún nemi uppgreiðslu á þeim skuldum sem hvíldu á fasteign stefnanda og voru greiddar upp með útgáfu hins umþrætta veðskuldabréfs nr. 394813565. Við sanngirnismat samkvæmt ógildingarreglum samningaréttar verði að taka tillit til þess að stefnandi hafi haft hag af uppgreiðslufjárhæðinni við lánveitinguna og því sé ekki ósanngjarnt af stefnda að bera veðskuldabréfið fyrir sig að því leyti sem lánsfjárhæðin var nýtt til uppgreiðslu skulda sem þegar hvíldu á fasteign stefnanda.                                                                                      IV.                                                                               Niðurstaða Í máli þessu er deilt um gildi veðsetningar skuldabréfs nr.  0371-74-013565, á fasteign stefnanda að Blikanesi 26 í Garðabæ að fjárhæð 4.150.000 krónur, sem gefið var út af dóttur stefnanda þann 15. desember 2004. Stefnandi veitti samþykki sitt fyrir því að fasteign hans yrði sett að veði til tryggingar fyrrgreindri kröfu. Óumdeilt er í málinu að meginhluta fjárhæðar þeirrar sem til útborgunar kom samkvæmt skuldabréfinu var ráðstafað til uppgreiðslu á tveimur skuldabréfum, útgefnum 21. maí 1992 og 6. október 1997, sem þegar hvíldu á fyrrgreindri fasteign stefnanda.                 Stefnandi krefst ógildingar veðsetningarinnar einkum með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og þess að forveri stefnda hafi ekki sinnt þeim skyldum sem á honum hvíldu samkvæmt þágildandi 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og 4. og 6. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti. Í því sambandi er því haldið fram að forveri stefnda hafi ekki sinnt þeim skyldum sem á honum hvíldu á grundvelli „Samkomulag[s] um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga“ frá 1. nóvember 2001, en samkomulag þetta er undirritað af viðskiptaráðherra, Sambandi íslenskra sparisjóða, Samtökum banka og verðbréfasjóða og Neytendasamtökunum. Áður giltu svipaðar reglur um þetta efni frá 27. janúar 1998, en aðilar að því samkomulagi voru þó ekki að öllu leyti þeir sömu.                 Óumdeilt er að forveri stefnda hafi ekki framkvæmt greiðslumat við útgáfu skuldabréfsins. Það er því ljóst að stefnanda voru ekki kynntar reglur samkomulagsins áður en hann samþykkti að veita veð í fasteign sinni á árinu 2004.                 Samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta eða breyta ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við sanngirnismatið skal líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Óumdeilt er að stærstum hluta útgreiddrar lánsfjárhæðar samkvæmt skuldabréfinu (sem var 4.056,825 krónur), eða 3.590.764 krónum, var varið til uppgreiðslu á tveimur veðskuldabréfum, útgefnum af dóttur stefnanda á árunum 1992 og 1997, sem þegar hvíldu á fasteign stefnanda. Af þessu er ljóst að ekki var verið að stofna til nýrra skulda með lánveitingu forvera stefnda til dóttur stefnanda á árinu 2004, nema að óverulegu leyti. Því verður ekki talið að ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936 veiti stoð fyrir því að taka stefnukröfurnar til greina. Af sömu ástæðum verður hvorki séð að fyrrgreint samkomulag frá 1. nóvember 2001 né 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki eða 4. og 6. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 veiti stoð fyrir stefnukröfum máls þessa.                 Með vísan til þessa ber að sýkna stefnda af dómkröfum stefnanda í máli þessu.                 Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, ber stefnanda að greiða stefnda 500.000 krónur í málskostnað.                 Ragnheiður Snorradóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan.                                                                     DÓMSORÐ: Stefndi, Arion banki hf., er sýknaður af kröfum stefnanda, Franz Jezorski, í máli þessu. Stefnanda ber að greiða stefnda 500.000 krónur í málskostnað.                         
Mál nr. 304/2015
Lánssamningur Gjaldfelling Vextir Dráttarvextir
Í hf. höfðaði mál þetta til heimtu skuldar samkvæmt lánssamningi aðila frá árinu 2007. Ágreiningur málsins laut að því við hvaða dag Í hf. mætti miða upphafstíma dráttarvaxta af eftirstöðvum lánsins. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt gögnum málsins hefði S ehf. innt af hendi greiðslu á vöxtum í síðasta sinn í október 2011. Greiðslufall hafi orðið hjá S ehf. á þessum fyrirfram ákveðna gjalddaga lánsins og hefði hann að engu leyti sinnt skyldu sinni til greiðslu lánsfjárhæðarinnar. Samkvæmt því og 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu var talið að miða bæri upphafstíma dráttarvaxta frá október 2011. Þá var staðfestur veðréttur Í hf. í nánar tilgreindri fasteign fyrir skuld S ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. apríl 2015. Hann krefst þess að héraðsdómi verði breytt á þann veg að sér verði gert að greiða stefnda 31.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. október 2011 til 13. febrúar 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms að öðru leyti en því að fjárhæð sú sem dæmd var í héraði beri ekki dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 fyrr en 1. apríl 2012. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi tók áfrýjandi lán hjá Glitni banka hf. 20. mars 2007 að fjárhæð 31.000.000 krónur sem bundin var gengi fjögurra erlendra mynta. Stefndi er nú eigandi kröfunnar. Skyldi lánið endurgreiðast með einni greiðslu 1. apríl 2012, en vextir á sex mánaða fresti í fyrsta sinn 1. október 2007. Málsaðilar eru sammála um að lánið hafi verið í íslenskum krónum bundið ólögmætu gengisviðmiði. Samkvæmt gögnum málsins innti áfrýjandi af hendi greiðslu á vöxtum í síðasta sinn 3. október 2011 og því til samræmis breytti stefndi kröfugerð sinni við flutning málsins hér fyrir dómi og krafðist ekki lengur dráttarvaxta frá þeim degi heldur frá 1. apríl 2012, sem eins og áður segir var sá dagur er greiða skyldi lánið upp. Greiðslufall varð á hinn bóginn hjá áfrýjanda á þessum fyrirfram ákveðna gjalddaga lánsins og hefur hann að engu leyti sinnt skyldu sinni til greiðslu framangreindrar lánsfjárhæðar í íslenskum krónum. Samkvæmt  því og 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 verður fallist á fjárkröfu stefnda fyrir Hæstarétti á þann hátt sem í dómsorði greinir. Þá verður ákvæði héraðsdóms um staðfestingu veðréttar fyrir skuld áfrýjanda látið standa óraskað.   Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest, en málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.    Dómsorð: Áfrýjandi, Skeifan ehf., greiði stefnda, Íslandsbanka hf., 31.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. október 2011 til 1. apríl 2012 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um staðfestingu veðréttar og málskostnað skulu vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. febrúar 2015. Mál þetta sem dómtekið var 19. janúar 2015 var höfðað með stefnu, útgefinni 7. janúar 2014 og þingfestri 13. febrúar s.á., af hálfu Íslandsbanka hf., Kirkjusandi 2 í Reykjavík á hendur Ólafi E. Thoroddsen, Tjarnargötu 40, Reykjavík, stjórnarformanni Skeifunnar ehf., Tjarnargötu 40, Reykjavík, f.h. félagsins, til greiðslu skuldar og staðfestingar á veðrétti. Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum 31.000.000 króna, með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 3. október 2011 til greiðsludags. Einnig er þess krafist að stefnanda verði heimilað að færa dráttarvexti upp á höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, sbr. 12. gr. laga nr. 38/2001, í fyrsta skipti 3. október 2012. Jafnframt krefst stefnandi þess að staðfestur verði veðréttur hans samkvæmt veðtryggingarbréfi sem var útg. 22. mars 2006, tryggðu upphaflega með 2. veðr.í  Ingólfsstræti 7, Reykjavík, fnr. 200-4532 og uppfærslurétti, að höfuðstól 33.000.000 króna. Jafnframt krefst stefnandi þess að staðfestur verði veðréttur hans samkvæmt veðtryggingarbréfi sem var útg. 10. apríl 2007, tryggðu upphaflega með 2. veðr. í Ingólfsstræti 7, Reykjavík, fnr. 200-4532 og uppfærslurétti, að höfuðstól 8.000.000 króna. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda ásamt virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Stefndi viðurkennir, að skuld félagsins við stefnanda hafi verið 31.000.000 króna eftir afborgun 3. október 2011. Stefndi krefst þess, að skuldin beri vexti frá 3. október 2011 til 13. febrúar 2014 samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 38/2001, en dráttarvexti skv. 6. gr. l. nr. 38/2001 frá þeim tíma til greiðsludags. Gerð er krafa um málskostnað úr hendi stefnanda að skaðlausu að mati réttarins. Verði ekki fallist á kröfu stefnda um málskostnað úr hendi stefnanda er gerð sú krafa að málskostnaður verði látinn niður falla. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Hinn 20. mars 2007 tók stefndi lán að fjárhæð 31.000.000 króna eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í öðrum gjaldmiðlum hjá fyrirrennara stefnanda, Glitni banka hf., í dag Íslandsbanka hf. Lánið var greitt út í myntunum USD, SEK, CHF og JPY. Samkvæmt skilmálum lánssamningsins, sem bankinn sá um að útbúa, skyldi stefndi greiða stefnanda vexti af láninu sem skyldu reiknast frá kaupdegi samningsins og voru breytilegir LIBOR-/EURIBOR-vextir eins og þeir ákvarðast fyrir viðkomandi gjaldmiðil hverju sinni fyrir viðkomandi vaxtatímabil að viðbættu 1,9% vaxtaálagi. Vextir lánsins áttu að greiðast á sex mánaða fresti í fyrsta skipti 1. október 2007 og svo á sex mánaða fresti til 1. apríl 2012, er lánið skyldi endurgreiðast lánveitanda. Stefndi greiddi vexti af láninu til og með október 2011, en skuldin er ógreidd að öðru leyti og er það óumdeilt. Stefndi lýsir málsatvikum svo að hann hafi talið ljóst að umræddur lánssamningur hafi verið með ólögmætt viðmið við þróun erlendra mynta. Stefndi kveðst því hafa knúið á um að fá fram afstöðu bankans til þess að geta gengið frá uppgjöri á endurútreiknuðu láni. Engin afstaða hafi komið fram af hálfu bankans, en stefndi kveðst ekki hafa þorað öðru en að standa í skilum með útreiknaðar kröfur bankans fram til október 2011. Á þeim tíma hafi hann ítrekað kröfu sína um að fá afstöðu bankans með endurútreikningi á láninu en við því hafi ekki verið brugðist og því borið við að bankinn biði niðurstöðu úrlausna dómstóla varðandi lánið. Stefndi hafi því ekki átt annan kost en að bíða eftir afstöðu stefnanda varðandi meint ólögmæti lánssamningsins og hafi, þrátt fyrir eftirgangsmuni af sinni hálfu, fyrst séð afstöðu stefnanda í stefnu í máli þessu um meint ólögmætt gengisviðmið samningsins. Þá fyrst hafi stefnandi látið það uppskátt gagnvart stefnda, að mat hans sé að slík óvissa sé um lögmæti ákvæða samningsins er lúti að tengingu lánsfjárhæðar við þróun gengis erlendra mynta, að stefnandi upplýsi stefnda að krafan hafi verið reiknuð í íslenskum krónum allt frá stofndegi lánssamningsins. Ágreiningur aðila málsins snýst um það hvort stefnda beri að greiða stefnanda dráttarvexti eða almenna vexti samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 38/2001 af skuldinni á tímabilinu frá 3. október 2011 til þingfestingardags 13. febrúar 2014. Málsástæður og lagarök stefnanda Vegna óvissu um lögmæti ákvæða samningsins er lúti að tengingu lánsfjárhæðarinnar við þróun gengis erlendra mynta, hafi krafan verið reiknuð í íslenskum krónum allt frá stofndegi lánssamningsins. Vextir hafi verið greiddir af láninu í samræmi við ákvæði samningsins til og með 3. október 2011. Þann dag hafi orðið greiðslufall á samningnum og við það hafi lánið allt fallið í gjalddaga í samræmi við ákvæði samningsins. Við greiðslufall á samningnum 3. október 2011 hafi krafa stefnanda numið 31.000.000 króna sem sé stefnufjárhæð málsins. Krafist sé dráttarvaxta frá þeim degi að telja. Stefnandi krefst þess að staðfestur verði veðréttur hans samkvæmt veðtryggingarbréfi sem var útg. 22.3.2006, tryggðu upphaflega með 2. veðr. í Ingólfsstræti 7, Reykjavík, fnr. 200-4532 og uppfærslurétti, að höfuðstól 33.000.000 króna. Stefnandi krefst þess að staðfestur verði veðréttur hans samkvæmt veðtryggingarbréfi sem var útg. 10.4.2007, tryggðu upphaflega með 2. veðr. í  Ingólfsstræti 7, Reykjavík, fnr. 200-4532 og uppfærslurétti, að höfuðstól 8.000.000 króna. Þar sem stefndi hafi ekki greitt kröfuna þrátt fyrir ítrekaðar innheimtutilraunir sé málsókn þessi nauðsynleg. Stefnandi byggi dómkröfur sínar á almennum reglum kröfuréttar um skyldu til greiðslu fjárskuldbindinga. Vaxtakröfu sína styðji stefnandi við III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 10. og 12. gr. Kröfur um málskostnað styðji stefnandi við 130. gr., sbr. 129. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um réttarfar vísi stefnandi til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988, þar sem lögmönnum er gert að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur, því beri honum nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum. Málsástæður og lagarök stefnda Ágreiningur aðila lúti að því, hvort stefnanda sé heimilt að krefjast dráttarvaxta af kröfu sinni á hendur stefnda frá 3. október 2011, en frá þeim tíma hafi stefndi stöðvað allar frekari greiðslur á grundvelli lánssamningsins vegna meints ólögmæts viðmiðs við þróun erlendra gjaldmiðla. Gera verði ríkar kröfur til fjármálafyrirtækis um vönduð vinnubrögð, þannig að ekki fari milli mála hver sé vilji og afstaða þess í hverju máli. Í máli þessu hafi verið lögð fram gögn, sem séu viðvörun um innheimtuaðgerðir og innheimtubréf dags. 16.11.2012 og 07.01.2013. Stefndi hafi upplýst að hann hafi aldrei fengið umrædd bréf. Reyndar sé það svo að engin innheimtubréf eða kröfur hafi borist stefnda frá bankanum, en bankinn hafi látið málið liggja allan þennan tíma í biðstöðu án aðgerða. Af hálfu stefnda sé því haldið fram, að bréf þessi hafi verið útbúin síðar og séu seinni tíma tilbúningur og tilhæfulaus með öllu. Stefndi bendi á að Skeifan ehf. hafi verið skráð til heimilis að Boðagranda 7, Reykjavík fram til 30. maí 2013. Hvorki fyrirtækið né forsvarsmaður þess hafi verið búsett að Tjarnargötu 40 á þessum tíma en hafi hins vegar flutt þangað í maí 2013. Því sé mótmælt, að á þessum tíma hafi legið fyrir afstaða bankans eins og látið sé að liggja í bréfunum. Sérkennilegt sé að sjá í viðvörunarbréfinu vísað til hins ólögmæta lánssamnings með tilgreiningu, en í bréfinu sé gerð krafa í íslenskum krónum auk dráttarvaxta. Stefndi telji ljóst, að bréf þessi hafi aldrei verið send og hafi verið tilbúin síðar til þess að renna stoðum undir kröfur stefnanda um dráttarvexti í málinu, eins og krafa sé gerð um frá 3. október 2011 til greiðsludags. Fullyrðing um að afstaða stefnanda hafi legið fyrir áður en stefna hafi verið útgefin sé einfaldlega röng. Fram að því liggi ekkert fyrir um afstöðu stefnanda til lögmætis lánssamningsins. Stefnandi verði að bera allan vafa af því að hafa ekki með skýrum og afdráttarlausum hætti lýst því yfir, að lánssamningurinn væri með ólögmætu gengisviðmiði. Enginn reki hafi hins vegar verið gerður að slíku af hálfu stefnanda og beri hann sem fjármálafyrirtæki með yfirburðastöðu á sviði lánsfjármála allan halla af slíkum óskýrleika. Eins og mál þetta sé vaxið verði að telja ljóst, að kröfuhafa sé óheimilt að krefjast dráttarvaxta á grundvelli III. kafla laga um vexti og verðbætur nr. 38/2001, enda hafi krafa stefnanda ekki legið fyrir og því hafi ekki verið unnt að krefjast dráttarvaxta, fyrr en stefna hafi verið birt stefnda. Þannig hafi stefnandi ekki tilkynnt stefnda um afstöðu sína gagnvart lögmæti gengisviðmiðunarákvæða lánssamningsins. Þar af leiðandi hafi ekkert legið fyrir um fjárhæð kröfu stefnanda á hendur stefnda. Hér beri einnig að horfa til dómaframkvæmdar Hæstaréttar Íslands, þegar ágreiningur hafi verið um lögmæti gengisviðmiða og þar með um fjárhæð slíkra krafna. Í slíkum málum hafi verið tildæmdir samningsvextir á grundvelli 4. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 af umreiknaðri fjárhæð í íslenskum krónum. Dráttarvextir hafi hins vegar ekki verið tildæmdir, fyrr en ljóst hafi verið hvers kyns samningurinn væri og þá um leið kröfufjárhæð hans. Telji stefndi því eðlilegt að miða við að dráttarvexti beri að greiða frá þingfestingardegi máls þessa, 13. febrúar 2014. Í stefnu sé því haldið fram, að krafan hafi verið reiknuð í íslenskum krónum allt frá stofndegi lánssamningsins. Það sé ekki rétt heldur hafi stefnandi litið til þess, að höfuðstóll lánsins hafi verið ógreiddur hinn 3. október 2011. Vextir hafi hins vegar ekki verið endurreiknaðir fram að þeim tíma miðað við það að lánið sé ólögmætt, heldur látið við svo búið standa að líta á vaxtagreiðslur til þess tíma sem ágreiningslaust uppgjör á vöxtum til þess tíma. Af hálfu stefnda sé fallist á þá tilhögun og aðferð stefnanda og að eftirstöðvar skuldar nemi 31.000.000 króna.  Í stefnu sé gerð krafa um málskostnað og virðisaukaskatt á tildæmda þóknun. Kröfum þessum sé mótmælt en málarekstur stefnanda sé tilhæfulaus og óþarfur en stefndi hafi ávallt verið reiðubúinn að greiða skuld sína en ekki náð eyrum stefnanda, sem eigi hafi haft á höndum skýra og rökstudda afstöðu gagnvart stefnda. Verði að telja rétt, ef ekki verður fallist á málskostnaðarkröfu stefnda, að málskostnaður verði látinn niður falla.   Af hálfu stefnda sé vísað til laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, einkum 19. gr. um góða viðskiptahætti og venjur. Vísað sé til laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur, einkum 4. og 5. gr. Varðandi málskostnað vísi stefndi 130. gr., sbr. 129. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá vísi stefndi til meginreglna samninga- og kröfuréttar. Niðurstaða Í máli þessu er deilt um það hvort stefnda beri að greiða dráttarvexti af skuld sinni við stefnanda, frá því greiðslufall varð á vaxtagjalddaga skuldarinnar 3. október 2011, til þingfestingardags máls þessa, eða almenna vexti. Stefnandi vísar, til stuðnings kröfu sinni um dráttarvexti frá gjalddaga, til III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, en þar kemur fram, í 1. mgr. 5. gr. laganna, að hafi gjalddagi verið fyrir fram ákveðinn sé kröfuhafa heimilt að krefja skuldara um dráttarvexti sem reiknast af ógreiddri peningakröfu frá og með gjalddaga fram að greiðsludegi. Þá vísar stefnandi til ákvæða lánssamnings aðila sem hann hefur lagt fram í málinu. Samkvæmt ákvæðum hans skyldu vextir af láninu greiðast á þar til greindum gjalddögum á sex mánaða fresti og höfuðstóllinn skyldi endurgreiðast í einu lagi þann 1. apríl 2012. Óumdeilt er að stefndi hefur ekki greitt vexti af láninu frá og með vaxtagjalddaga 3. október 2011 og að hann hefur ekki endurgreitt stefnanda lánsfjárhæðina. Samkvæmt grein 11 í lánssamningnum telst það vanefnd lántaka ef hann greiðir ekki á réttum gjalddaga eða í réttum gjaldmiðli og slík vanefnd varir lengur en í 14 daga frá gjalddaga eða lántaki greiðir ítrekað hvorki á réttum tíma né í réttum gjaldmiðli. Komi vanefndatilvik upp getur lánveitandi fyrirvaralaust og án viðvarana gjaldfellt allar eftirstöðvar lánsins ásamt áföllnum vöxtum og öðrum greiðslum. Ber lántaka þá að greiða dráttarvexti af gjaldfallinni eða gjaldfelldri fjárhæð í samræmi við 3. gr. samningsins. Í e-lið greinar 3 í samningnum segir m.a. að við vanefnd sé lánveitanda heimilt að umreikna lánið í íslenskar krónur og að þá beri að greiða dráttarvexti í samræmi við 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá gjalddaga til greiðsludags. Af hálfu stefnda er því haldið fram að miða beri upphaf dráttarvaxtakröfu stefnanda við málshöfðun í samræmi við 4. mgr. 5. gr. vaxtalaga, en fram að þeim tíma, frá greiðslufalli, beri stefnda aðeins að greiða almenna vexti af skuldinni, eins og þeir eru ákveðnir í 4. gr., sbr. 3. gr., laganna. Í 3. gr. segir að almenna vexti skuli því aðeins greiða af peningakröfu að það leiði af samningi, venju eða lögum. Stefndi vísar hér hvorki til samnings né laga, heldur telur hann að dómvenja hafi skapast fyrir því að greiða skuli almenna vexti af kröfum sem leiða af samningum þar sem ágreiningur hefur verið um lögmæti gengisviðmiða og þar með um fjárhæð slíkra krafna. Stefndi vísaði við málflutning m.a til dóms Hæstaréttar í máli nr. 430/2013 þar sem dráttarvextir voru dæmdir frá málshöfðunardegi. Þar var um að ræða ákvörðun um upphafsdag dráttarvaxta á endurgreiðslukröfu lántaka á hendur lánveitanda vegna ofgreiðslu af láni með ólögmætt gengisviðmið, en ekki ákvörðun um dráttarvexti á kröfu með fyrir fram ákveðnum gjalddaga, eins og við á í máli þessu, og verða málin því ekki talin sambærileg. Sama verður að segja um dóm Hæstaréttar í máli nr. 110/2014, sem stefndi vísaði einnig til, þar sem deilt var um endurgreiðslukröfu lántaka, sem var krafa án fyrir fram umsamins gjalddaga. Dráttarvextir á þá kröfu voru dæmdir eftir 3. mgr. 5. gr. vaxtalaga, frá því mánuður var liðinn frá því að lántaki setti fram kröfu sína, en þá hafði lánveitandi fallist á ólögmæti gengisviðmiðs samninganna. Ekki verður á það fallist að það skapi fordæmi um þann ágreining sem uppi er í máli þessu hvernig lántaki reiknaði vexti á endurkröfu sína í því máli sem stefndi vísar hér til. Stefndi heldur því fram að hann hafi reynt árangurslaust að fá fram afstöðu stefnanda til þess hvort lánssamningurinn væri með ólögmætt gengisviðmið, en engin svör fengið. Stefndi hefur þó ekki fært fram sönnunargögn um tilraunir sínar til að afla afstöðu stefnanda vegna þess lánssamnings sem hér er til umfjöllunar. Stefndi telur að honum hafi verið ómögulegt að halda áfram að greiða af skuldinni þar til afstaða stefnanda lægi fyrir, en það hafi ekki verið fyrr en við höfðun máls þessa sem stefnandi viðurkenni eðli samningsins og reikni skuldina í íslenskum krónum. Þótt það væri mat stefnda að lánssamningurinn kynni að vera bundinn ólögmætu gengisviðmiði og óljóst gæti verið hvaða vexti bæri að greiða af láninu á síðasta vaxtagjalddaga fyrir endurgreiðslu lánsins, þá mátti honum vera ljós skuldbinding sín til þess að endurgreiða lánið á gjalddaga þess. Ekki verður á það fallist að stefnda hafi verið ómögulegt að greiða af skuldinni, hann átti þess m.a. kost að greiða stefnanda þá fjárhæð í vexti sem hann teldi að honum bæri að greiða, meðan ekki væri úr því skorið hvernig skuldin yrði að endingu reiknuð, en það gerði hann ekki.  Stefndi heldur því fram að honum hafi aldrei borist þau viðvörunar- og innheimtubréf sem stefnandi lagði fram með stefnu. Ekkert hefur komið fram í málinu sem bendi til þess að stefndi hafi móttekið bréfin, enda eru þau ekki stíluð á það heimilisfang sem stefndi sannanlega hafði við dagsetningu bréfanna. Samkvæmt lánssamningnum er gjaldfelling heimil við greiðslufall, fyrirvaralaust og án viðvarana, og ræður það ekki úrslitum um réttmæti kröfu stefnanda um dráttarvexti frá gjalddaga skuldarinnar, þótt umrædd innheimtubréf hafi ekki skilað sér til stefnda. Óumdeilt er að krafa samkvæmt lánssamningnum er fallin í gjalddaga og að stefnda ber að greiða stefnanda skuld sína samkvæmt samningnum. Stefndi hefur ekkert greitt af skuldinni frá og með vaxtagjalddaganum 3. október 2011, en við greiðslufall þann dag var lánið allt gjaldfellt í samræmi við ákvæði samningsins. Samkvæmt e-lið greinar 3 í lánssamningi aðila, og með vísan til 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, skulu dráttarvextir leggjast á skuldina við slíka vanefnd frá og með gjalddaga hennar fram að greiðsludegi. Stefnda hefur ekki tekist að sýna fram á að vegna dómvenju eða af öðrum ástæðum beri að víkja frá ákvæðum samnings aðila og ákvæðum 1. mgr. 5. gr. vaxtalaga við ákvörðun um upphafsdag dráttarvaxta á kröfuna. Því verður fallist á kröfu stefnanda eins og hún er fram sett, þannig að dráttarvextir verða reiknaðir frá 3. október 2011 og heimilað verður, svo sem krafist er, sbr. 12. gr. laga nr. 38/2001, að færa dráttarvexti upp á höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, í fyrsta skipti 3. október 2012. Stefnandi hefur lagt fram fullnægjandi gögn til stuðnings kröfum sínum, sem er ómótmælt, um staðfestingu veðréttar í fasteigninni Ingólfsstræti 7 í Reykjavík samkvæmt tveimur veðtryggingarbréfum, og verður veðréttur því staðfestur svo sem krafist er. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur. Við ákvörðun hans er meðal annars tekið tillit til þess að samhliða máli þessu er rekið annað samkynja mál milli sömu aðila, mál nr. E-440/2014, og fór aðalmeðferð málanna fram í einu lagi. Jafnframt er tekið tillit til þess kostnaðar sem stefnandi hefur af greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndi, Skeifan ehf., greiði stefnanda, Íslandsbanka hf., 31.000.000 króna, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 3. október 2011 til greiðsludags. Heimilt er að færa dráttarvexti upp á höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, í fyrsta skipti 3. október 2012. Staðfestur er veðréttur stefnanda samkvæmt veðtryggingarbréfi sem var útgefið 22. mars 2006, tryggðu upphaflega með 2. veðrétti í Ingólfsstræti 7, Reykjavík, fnr. 200-4532 og uppfærslurétti, að höfuðstól 33.000.000 króna. Staðfestur er veðréttur stefnanda samkvæmt veðtryggingarbréfi sem var útgefið 10. apríl 2007, tryggðu upphaflega með 2. veðrétti í Ingólfsstræti 7, Reykjavík, fnr. 200-4532 og uppfærslurétti, að höfuðstól 8.000.000 króna. Stefndi greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 172/2015
Lögmaður Málflutningsumboð Stjórnvaldsúrskurður
KS krafðist ógildingar á úrskurði úrskurðarnefndar lögmanna um þóknun lögmannsins KA og lögmannsstofu hans vegna vinnu sem unnin var af þeirra hálfu í þágu KS. Byggði KS meðal annars á því að úrskurðarnefndin hefði farið út fyrir valdssvið sitt samkvæmt lögum um lögmenn nr. 77/1998 er hún kvað upp úrskurð um þóknun lögmannsins og lögmannsstofunnar og að KA hefði framselt málflutningsumboð sitt án samþykkis KS til annarra lögmanna á stofunni. Talið var að heimild samkvæmt 26. gr. laga um lögmenn, til að bera ágreining um endurgjald undir úrskurðarnefnd lögmanna, tæki bæði til vinnu lögmannsins sjálfs og annarra sem ynnu á hans ábyrgð og gæti það ekki haft áhrif á málskotsréttinn samkvæmt áðurnefndu ákvæði hvort reikningar hefðu verið gefnir út í nafni félags eða lögmannsins persónulega. Hefði úrskurðarnefndin því ekki farið út fyrir valdsvið sitt er hún kvað á um hæfilegt endurgjald fyrir vinnu KA og annarra á lögmannsstofunni. Þá hefði KS verið ljóst að annar lögmaður á stofu KA myndi vinna að málinu og ósannað var að það hefði sætt sérstökum andmælum af hálfu KS. KA hefði haft yfirumsjón með vinnunni, borið á henni ábyrgð gagnvart KS og farið með fyrirsvar málsins, enda yrði ekki annað ráðið af málsgögnum en að KA hefði ætlað að flytja málið sjálfur fyrir dómi, sbr. 4. mgr. 21. gr. laga um lögmenn. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu KA því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Eggert Óskarsson fyrrverandi héraðsdómari, Ásgeir Magnússon dómstjóri og Sigríður Ingvarsdóttir fyrrverandi héraðsdómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. mars 2015. Hann krefst þess að felldur verði úr gildi úrskurður úrskurðarnefndar lögmanna í málinu nr. 14/2012: Kári Stefánsson gegn Karli Axelssyni. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Áfrýjandi leitaði til stefnda um lögmannsþjónustu í ágúst 2011 vegna ágreinings er upp var kominn milli áfrýjanda og byggingarverktakans Fonsa ehf., sem tekið hafði að sér að ljúka uppsteypu á einbýlishúsi hans að Fagraþingi 5 í Kópavogi samkvæmt verksamningi 18. júní 2010. Stefndi var á þeim tíma starfandi hæstaréttarlögmaður og einn af eigendum lögmannsstofunnar LEX. Áfrýjandi mætti á fund hjá stefnda á lögmannsstofunni LEX 18. ágúst 2011 ásamt samstarfsmanni sínum. Fundinn sat einnig Þórhallur Bergmann héraðsdómslögmaður sem starfaði á lögmannsstofunni. Var áfrýjanda gerð grein fyrir því að hann myndi vinna að málinu með stefnda. Byggingarverktakinn höfðaði mál á hendur áfrýjanda fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, með stefnu birtri 25. janúar 2012, vegna vangreiddra reikninga samkvæmt verksamningnum og fól áfrýjandi stefnda jafnframt að gæta hagsmuna sinna í því máli. Af hálfu stefnda var unnið að gagnaöflun í málinu í þágu áfrýjanda og greinargerð lögð fram í héraðsdómi 29. mars 2012, þar sem teflt var fram gagnkröfum vegna ofgreiddra verklauna, dagsekta og ýmissa galla sem áfrýjandi taldi vera á verki verktakans. Ekki kom til þess að stefndi færi með flutning málsins fyrir dómi þar sem hann sagði sig frá því í ágúst 2012. Áður var kominn brestur í samskipti aðila og reikningar frá lögmannsstofunni LEX voru í vanskilum. Af hálfu lögmannsstofunnar var óskað eftir því að áfrýjandi greiddi reikningana ella yrðu þeir innheimtir með atbeina dómstóla. Í nóvember 2012 lagði áfrýjandi fyrir úrskurðarnefnd lögmanna kvörtun vegna lögmannsþóknunar stefnda. Í úrskurði úrskurðarnefndarinnar 14. mars 2013 var kveðið á um það hvað væri hæfilegt endurgjald fyrir vinnu stefnda og lögmannsstofu hans, LEX, í þágu áfrýjanda.  Í máli þessu gerir áfrýjandi ekki kröfu um að fá niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar breytt en leitar fyrir dómi ógildingar á úrskurði hennar, svo sem heimilt er samkvæmt 5. mgr. 28. gr. laga um lögmenn nr. 77/1998. Er sú krafa meðal annars á því byggð að úrskurðarnefndin hafi farið út fyrir lögboðið valdsvið sitt og kveðið upp úrskurð í þágu stefnda og félags, sem hann eigi eignarhlut í. Lögin kveði aðeins á um heimild úrskurðarnefndar til að úrskurða um þóknun lögmanna fyrir vinnu sína að einstökum verkefnum en ekki lögmannsstofu. Einnig er á því byggt að stefndi hafi framselt málflutningsumboð sitt, án samþykkis áfrýjanda, til annarra lögmanna sem starfandi voru á lögmannsstofunni LEX. Stefndi geti ekki átt rétt á þóknun úr hendi áfrýjanda vegna vinnu sem hann hafi látið aðra lögmenn vinna án samþykkis áfrýjanda. II Samkvæmt 3. mgr. 3. gr. laga um lögmenn er úrskurðarnefnd lögmanna sjálfstæð nefnd sem leysir úr málum eftir ákvæðum þeirra laga og hefur lögsögu yfir lögmönnum sem starfa hér á landi. Lögmönnum er heimilt að stofna félag um rekstur sinn í því formi sem þeir sjálfir kjósa samkvæmt 3. mgr. 19. gr. laganna. Þá er þeim heimilt að ráða til starfa hjá sér löglærða fulltrúa samkvæmt 1. mgr. 11. gr. laganna og samkvæmt 3. mgr. sama ákvæðis er þeim jafnframt heimilt að ráða aðra lögmenn til starfa hjá sér enda bera þeir fébótaábyrgð á störfum þeirra. Verður því fallist á með héraðsdómi að heimild samkvæmt 26. gr. laga um lögmenn til að bera ágreining um endurgjald undir úrskurðanefnd lögmanna taki bæði til vinnu lögmannsins sjálfs og annarra sem vinna á ábyrgð hans og jafnframt að það hafi ekki áhrif á þennan málskotsrétt hvort reikningar eru gefnir út í nafni félags eða lögmannsins persónulega. Úrskurðarnefndin fór því ekki út fyrir valdsvið sitt er hún kvað á um hæfilegt endurgjald fyrir vinnu stefnda og annarra lögmanna á lögmannsstofunni LEX í þágu áfrýjanda. Óumdeilt er að áfrýjanda var frá upphafi ljóst að lögmaðurinn Þórhallur Bergmann myndi vinna að málinu með stefnda. Reikningar, vinnuskýrslur og tölvupóstsamskipti vegna málsins bera og með sér aðkomu hans að málinu og ósannað er að það hafi sætt sérstökum andmælum af hálfu áfrýjanda. Stefndi hafði yfirumsjón með vinnunni og bar á henni ábyrgð gagnvart áfrýjanda. Með hliðsjón af þessu, og áður tilvitnuðum ákvæðum laga nr. 77/1998 um lögmenn, verður ekki á það fallist með áfrýjanda að stefnda hafi verið óheimilt að hafa þennan háttinn á við þá lögmannsþjónustu sem hann hafði tekið að sér fyrir áfrýjanda. Sú tilhögun fól ekki í sér framsal á því málflutningsumboði sem áfrýjandi hafði veitt stefnda. Stefndi fór eftir sem áður með fyrirsvar málsins og verður ekkert annað ráðið af málsgögnum en að til hafi staðið að hann annaðist jafnframt flutning þess fyrir dómi, sbr. ákvæði 4. mgr. 21. gr. laga um lögmenn. Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Kári Stefánsson, greiði stefnda, Karli Axelssyni, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.    Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. desember 2014.                 Mál þetta, sem var dómtekið 21. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu birtri 5. nóvember í fyrra. Stefnandi er Kári Stefánsson Þingholtsstræti 6 í Reykjavík og stefndi er Karl Axelsson Boðagranda 12 í Reykjavík.                 Stefnandi krefst þess að felldur verði úr gildi úrskurður úrskurðarnefndar Lögmannafélags Íslands í málinu nr. 14/2012 Kári Stefánsson gegn Karli Axelssyni. Þá krefst hann greiðslu málskostnaðar úr hendi stefnda.                 Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og að stefnandi greiði honum málskostnað að skaðlausu.                 Málsatvik og ágreiningsefni                 Ágreiningur máls þessa er sprottinn af lögmannsþjónustu sem stefndi og aðrir lögmenn á lögmannstofunni LEX inntu af hendi fyrir stefnanda á árunum 2011 og 2012. Stefndi er hæstaréttarlögmaður, hann starfar á lögmannsstofunni LEX og er einn eigenda hennar. Stefndi sagði sig frá verkinu 13. ágúst 2012 og var stefnandi upplýstur um þá ákvörðun með tölvupósti sama dag frá Erni Gunnarssyni, faglegum framkvæmdastjóra LEX. Voru þá ógreiddir reikningar, útgefnir af LEX til stefnanda, að fjárhæð 1.741.023 krónur og var var óskað eftir því í framangreindum tölvupósti að þeir yrðu greiddir innan 15 daga.                 Stefnandi greiddi ekki framangreinda reikninga en skaut kröfu um lögmannsþóknun stefnda til úrskurðarnefndar lögmanna samkvæmt heimild í 2. mgr. 3. gr. laga um lögmenn nr. 77/1998. Í kvörtun sinni til úrskurðarnefndarinnar, sem dagsett er 12. nóvember 2012, kvartaði stefnandi yfir þóknun stefnda, að stefndi hefði unnið verkið með fjórum öðrum lögmönnum, yfir tímafjölda og yfir því að stefndi hefði sagt sig frá verkinu án aðvörunar.                 Í niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar, sem kveðin var upp 14. mars 2013, segir að hæfilegt endurgjald fyrir vinnu stefnda og lögmannsstofu hans í þágu stefnanda sé 2.825.710 kr. Nefndin hafnaði því að stefndi hefði brotið gegn starfsskyldum sínum gagnvart stefnanda með því að fela starfsmanni lögmannstofunnar að vinna að máli stefnanda og taldi að stefnanda hafi mátt vera kunnugt um þetta fyrirkomulag af samskiptum sínum við fulltrúann og þeim reikningum sem honum bárust. Þá mat úrskurðarnefndin umfang verksins og vinnuframlag stefnda og starfsmanna hans og féllst á að umkrafin þóknun, með afslætti sem stefndi hafði áður boðið stefnanda, fæli í sér hæfilegt endurgjald fyrir verkið.                 Stefnandi vill ekki una þessum úrskurði og hefur höfðað mál þetta til að krefjast ógildingar hans samkvæmt heimild í 5. mgr. 28. gr. laga nr. 77/1998, um lögmenn.                 Aðilar gáfu skýrslu fyrir dómi og auk þeirra Björgvin Þórðarson og Þórhallur Bergmann héraðsdómslögmenn.                 Málsástæður og lagarök stefnanda                 Stefnandi byggir á því að úrskurður úrskurðarnefndar um lögmannsþóknun sé rangur, enda byggður á rangri túlkun á lögum um lögmenn nr. 77/1998. Samkvæmt 18. gr. lögmannalaga beri lögmanni, sem tekur að sér að gæta hagsmuna einstaklings eða lögaðila að rækja þann starfa af alúð og neyta allra lögmætra úrræða til að gæta lögvarinna hagsmuna umbjóðanda síns. Þessa hafi stefndi ekki gætt.                 Þess í stað hafi stefndi falið Þórhalli Bergmann héraðsdómslögmanni, starfsmanni á LEX, að gæta hagsmuna sinna. Stefnda geti ekki, nema með skýru og ótvíræðu samþykki skjólstæðings síns falið öðrum lögmanni hagsmunagæslu fyrir skjólstæðing sinn. Ekkert slíkt samþykki liggi fyrir í samskiptum stefnanda og stefnda. Þórhallur hafi komið fram gagnvart dómstólum, eins og stefnandi hefði veitt honum málflutningsumboð, sem ekki hafi verið reyndin. Komi fram í tölvupósti faglegs framkvæmdastjóra LEX að stefndi hafi fulltrúa sér við hlið sem vinni á hans ábyrgð að málum sem hann taki að sér. Það komi hins vegar hvergi fram í gögnum úr þingbók Héraðsdóms Reykjavíkur að Þórhallur Bergmann hafi komið fram gagnvart réttinum, sem löglærður fulltrúi stefnda.                 Þá virðist Þórhallur Bergmann héraðsdómslögmaður hafa unnið nánast alla þá vinnu sem stefnandi sóttist eftir að stefndi ynni. Hann hafi auk þess mætt í eigin nafni fyrir stefnanda í Héraðsdómi Reykjavíkur í málinu nr. E-449/2012: Fonsi ehf. gegn Kára Stefánssyni, en ekki sem fulltrúi stefnda. Enn fremur hafi Þórhallur látið annan lögmann, Björgvin Þórðarson, mæta fyrir sína hönd við fyrirtöku málsins þar sem þó hafi verið lögð fram gögn, sem sögð voru stafa frá stefnda, sem þó fór ekki með málið samkvæmt dómabók Héraðsdóms Reykjavíkur heldur Þórhallur Bergmann hdl., sem, eins og áður sagði, hafði ekkert umboð til að koma fram fyrir hönd stefnanda gagnvart dómstólum eða á öðrum vettvangi, nema í nafni og á ábyrgð stefnda, sem ber óskerta bótaábyrgð á störfum fulltrúa sinna, þótt hann kunni að reka lögmannsþjónustu sína í félagi við fleiri með takmarkaðri ábyrgð félagsmanna sbr. 3. mgr. 19. gr. lögmannslaganna.                 Stefndi hefur samkvæmt 11. gr. lögmannslaga heimild til að ráða sér löglærðan fulltrúa enda tilkynni hann það dómstólum að fenginni staðfestingu Lögmannafélags Íslands. Upp frá því geti lögmannsfulltrúinn m.a. sótt þing fyrir öðrum dómstólum en Hæstarétti í umboði og á ábyrgð vinnuveitanda síns og gætt hagsmuna umbjóðanda vinnuveitandans sbr. 2. mgr. 11. gr. lögmannslaga. Stefndi gerði þetta ekki heldur ákvað upp á sitt eindæmi eða kannski í samáði við faglegan framkvæmdastjóra LEX að úthluta verkefninu til héraðsdómslögmannsins Þórhalls Bergmann, sem ber titilinn verkefnastjóri hjá LEX.                 Lögmannalögin geri ekki ráð fyrir því að verkefnastjórar á lögmannsstofum geti tekið yfir verkefni einstakra lögmanna sem til er leitað, án samþykkis umbjóðanda viðkomandi lögmanns, eins og helst virðist byggt á í úrskurði úrskurðarnefndar lögmanna. Lögmannalögin veiti lögmönnum ekkert svigrúm til að ákveða hver fari með málflutningsumboð. Málflutningsumboðið sé sótt til þess sem leitar lögmannsþjónustu. Vilji lögmaður hafa ráðrúm til að ráðstafa umboðinu til þriðja manns þarf hann að semja svo um við skjólstæðing sinn. Engir slíkir samningar hafi verið gerðir milli stefnanda og stefnda. Úrskurðarnefndin geti ekki byggt niðurstöðu sína á því hvað henni finnst vera eðlilegur liður í rekstri lögmannsstofu. Úrskurðarnefndinni bar að fara eftir því sem segir í lögum um lögmenn og því hvað almennt er og hefur verið talið felast í málflutningsumboði lögmanna.                 Stefnanda hafi því verið heimilt að hafna greiðslu reikninga LEX, sem félagið ákvað að senda út vegna vinnu verkefnastjórans og annarra lögmanna sem stefnandi hafði ekki leitað til og óskað eftir þjónustu frá.                 Stefndi hafi ákveðið sjálfur án nokkurs samráðs við stefnanda að framselja málflutningsumboð það sem stefnandi hafði veitt honum. Stefndi getur því aldrei átt rétt á þóknun úr hendi stefnanda vegna vinnu, sem hann lét aðra lögmenn vinna án samþykkis stefnanda. Með því háttalagi sem að framan er lýst hafi stefndi brotið gegn grunnreglum góðra lögmannshátta, sem bundnir eru í lögmannalögum. Stefndi verði að axla ábyrgð á tjóni, sem hlýst af því broti, sjálfur eða með félögum sínum á LEX. Hvorki stefndi né LEX eigi nokkra lögmæta kröfu á hendur stefnanda fyrir aðra vinnu en þá sem stefnandi innti af hendi. Fyrir þá vinnu hefur stefnandi löngu greitt stefnda og LEX og rúmlega það.                 Með vísan til alls framangreinds beri að fella úrskurð úrskurðarnefndar lögmanna í málinu nr. 14/2012 úr gildi.                 Um lagarök vísar stefnandi til framangreindra ákvæða laga um lögmenn nr. 77/1998, um varnarþing er vísað til 1. mgr. 36. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og varðandi málskostnað til 129. og 130. gr. sömu laga.                 Málsástæður og lagarök stefnda                 Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að fyrir liggi ítarlega rökstudd niðurstaða úrskurðarnefndar lögmanna, sem starfi á grundvelli laga nr. 15/1998 og hafi lögsögu yfir lögmönnum sem starfi hér á landi sbr. 2. mgr. 1. gr. laganna, um greiðsluskyldu stefnanda vegna vinnu stefnda. Stefndi gerir rökstuðning úrskurðarnefndar að sínum og vísar til forsendna hans til stuðnings sýknukröfu sinni en árétti að auki eftirfarandi atriði.                 Í fyrsta lagi hafnar stefndi því alfarið að úrskurðurinn sé byggður á rangri túlkun á lögum um lögmenn nr. 77/1998. Af hálfu stefnanda virðist byggt á því að úrskurðurinn sé efnislega rangur þar sem stefndi hafi ekki mátt fela starfsmanni sínum, Þórhalli Bergmann héraðsdómslögmanni á LEX, vinnu í þágu stefnanda. Að mati stefnda fái þetta engan veginn staðist. Málatilbúnaður stefnanda sé byggður á þeim grundvallarmisskilningi að ákvæði 1. og 2. mgr. 11. gr. lögmannalaga eigi við í máli þessu. Tilvitnuð ákvæði eigi við löglærðan fulltrúa á lögmannsstofu sem ekki hafi réttindi til flytja mál fyrir héraðsdómi. Í 1. mgr. 11. gr. laganna segi að lögmaður geti ráðið til starfa hjá sér fulltrúa sem fullnægi skilyrðum 1.-4. tölul. 1. mgr., sbr. 2. og 3. mgr. 6. gr. Þessi skilyrði 6. gr. laganna séu að viðkomandi sé lögráða, bú hans hafi aldrei verið tekið til gjaldþrotaskipta, hann hafi óflekkað mannorð og hafi lokið fullnaðarprófi í lögfræði með embættis- eða meistaraprófi við lagadeild háskóla. Í 1. mgr. 11. gr. sé þannig ekki vísað til 5. tölul. 6. gr. um að viðkomandi hafi staðist prófraun skv. 7. gr. laganna. Þórhallur Bergmann hafi haft réttindi til að flytja mál fyrir héraðsdómi allt frá árinu 2007. Af þessu leiði að 2. mgr. 11. gr. lögmannalaganna eigi ekki við í þessu máli. Þar sem Þórhallur Bergmann hafi réttindi til að flytja mál fyrir héraðsdómi þurfti ekki sérstaka tilkynningu til héraðsdóms vegna starfa hans. Um störf Þórhalls í umboði stefnda hafi því gilt ákvæði 3. mgr. 11. gr. lögmannalaga en þar segi að lögmaður geti ráðið annan lögmann til starfa hjá sér. Lögmaðurinn beri ábyrgð á fjárvörslu slíks starfsmanns síns, svo og fébótaábyrgð á störfum hans að öðru leyti. Þórhallur Bergmann sé ekki einn af eigendum LEX heldur starfi hann fyrir eigendur stofunnar undir handleiðslu þeirra, sbr. 3. mgr. 11. gr. lögmannalaga.                 Samhliða þessu sé vísað til 3. mgr. 21. gr. lögmannalaga en þar segi beinlínis að lögmaður geti falið fulltrúa sínum eða öðrum lögmanni að sækja fyrir sig dómþing, enda sé það ekki háð til aðalmeðferðar máls eða munnlegrar sönnunarfærslu. Ljóst sé að ekki hafi verið komið að aðalmeðferð málsins eða munnlegri sönnunarfærslu þegar starfsmenn stefnda, Þórhallur Bergmann hdl. og Björgvin Þórðarson hdl., hafi sótt þing fyrir hann í umræddu máli. Hafi stefndi því haft fulla heimild til að láta þá sækja fyrir sig þing. Staðhæfingum um að stefndi hafi brotið gegn 19. og 21. gr. lögmannalaga eða öðrum ákvæðum laganna sé þannig alfarið hafnað. Sérstaklega sé mótmælt þeirri staðhæfingu að stefndi hafi í umrætt sinn framselt lögmannsumboð sitt.                 Í öðru lagi byggir stefndi á því að hann hafi rækt störf sín fyrir stefnanda af alúð og neytt allra lögmætra úrræða til að gæta lögvarinna hagsmuna hans, sbr. 18. gr. lögmannalaga. Því sé harðlega mótmælt að stefndi hafi á einhvern hátt brotið gegn umræddu ákvæði með því að fela Þórhalli Bergmann héraðsdómslögmanni að vinna undir sinni stjórn við málið. Stefndi byggir á því að stefnanda hafi allt frá upphafi verið ljóst að starfsmaður sinn, Þórhallur Bergmann, myndi vinna að málinu ásamt honum. Þannig hafi Þórhallur verið kynntur til leiks strax á fyrsta fundi stefnanda og stefnda hinn 18. ágúst 2011. Þá liggi fyrir að Þórhallur hafi að mestu leyti séð um gagna- og upplýsingaöflun á upphafsstigum málsins og hafi síðan ritað kröfubréf í septembermánuði 2011. Engar athugasemdir hafi verið gerðar við þetta af hálfu stefnanda. Þvert á móti hafi stefnandi leitað aftur til stefnda þegar honum hafi verið stefnt í janúarmánuði 2012. Hafi þá verið hafður sami háttur og í fyrra sinnið, þ.e. Þórhallur Bergmann hafi unnið ásamt stefnda við gagna- og upplýsingaöflun og ritun greinargerðar. Reikningar LEX til stefnda hafi borðið þetta skýrlega með sér og hafi fyrstu reikningar verið greiddir án athugasemda. Til viðbótar við framangreint hafi Þórhallur Bergmann allt frá upphafi verið í beinum samskiptum við stefnanda hvort heldur sem var á fundum, símleiðis eða með tölvupóstsamskiptum.                 Í þriðja lagi mótmælir stefndi því að samið hafi verið um að hann myndi persónulega reka málið án þess að fela starfsmönum sínum vinnu við það. Ekkert slíkt samkomulag hafi verið fyrir hendi og hafi það aldrei verið gefið í skyn af hálfu stefnda. Stefndi hefði aldrei tekið að sér málið ef það hefði raunverulega verið forsenda af hálfu stefnanda að hann ynni einn við málið. Það skuli hins vegar áréttað að stefndi hafi haft yfirumsjón með vinnunni enda þótt hluti hennar hafi verið í höndum Þórhalls Bergmanns. Hafi þetta verklag verið í samræmi við mikinn meirihluta mála sem stefndi hafi með höndum, sem og í samræmi við það sem almennt tíðkast á lögmannsstofum, þ.e. eigendur feli löglærðum starfsmönnum sínum að vinna ákveðin verk.                 Í fjórða lagi er því sérstaklega mótmælt að Þórhallur Bergmann hdl. hafi komið fram gagnvart héraðsdómi í máli E-449/2012 eins og hann færi með málið í eigin nafni. Í greinargerð stefnanda í málinu sem lögð var fram 29. mars 2012 segir undir liðnum málflutningsumboð: „Karl Axelsson hrl., LEX, Borgartúni 29, Reykjavík flytur mál þetta fyrir hönd stefnda.“ Í samræmi við þetta hafi umrædd greinargerð verið undirrituð af stefnda, Karli Axelssyni. Undir rekstri dómsmálsins hafi svo verið lögð fram matsbeiðni f.h. stefnanda, Kára Stefánssonar. Í matsbeiðninni segir að tilkynningar vegna matsbeiðni, matsútnefningar og matsgerðar skuli berast stefnda. Matsbeiðni hafi auk þess verið undirrituð af Björgvini Þórðarsyni hdl., öðrum löglærðum starfsmanni stefnda á LEX, fyrir hönd Karls Axelssonar hrl. Þannig liggi fyrir að með greinargerð, dags. 28. mars 2012, hafi Héraðsdómi Reykjavíkur verið tilkynnt að stefndi, Karl Axelsson, færi með málið fyrir hönd stefnanda. Framlögð matsgerð í málinu beri einnig með sér að stefndi, Karl Axelsson, hafi farið með málið. Engin framlögð gögn hafi borið með sér að Þórhallur Bergmann færi með málið í eigin nafni fyrir stefnanda. Stefndi geti ekki borið á því ábyrgð að rafræna þingbók héraðsdóms hafi mátt skilja þannig að Þórhallur Bergmann færi með málið í eigin nafni. Slíkar færslur í þingbók séu beinlínis í andstöðu við greinargerð málsins þar sem skýrlega sé tekið fram hver hafi farið með málið fyrir stefnanda. Ef til hefði staðið að gera breytingu á málflutningsumboði þá hefði það eðli málsins samkvæmt þurft að gerast með sérstakri bókun í þingbók. Slík bókun hafi t.a.m. verið gerð þegar Árni Ármann Árnason tók síðar við málinu af stefnda í þinghaldi 15. febrúar 2013. Hér skal sérstaklega tekið fram að ekki stóð annað til en að stefndi, Karl Axelsson, myndi flytja umrætt mál þegar það kæmi til aðalmeðferðar.                 Stefndi byggir loks á því að málssókn stefnanda sé tilhæfulaus með öllu. Þess er krafist að til þess verði litið við ákvörðun málskostnaðar í málinu, sbr. 1. og 2. mgr. 131. gr. laga um meðferð einkamála.                 Um lagarök vísar stefndi til ákvæða laga um lögmenn nr. 77/1998 og meginreglna kröfuréttar. Málskostnaðarkrafa stefnda er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.                 Niðurstaða                 Í máli þessu krefst stefnandi ógildingar á úrskurði úrskurðarnefndar lögmanna um þóknun stefnda og lögmannstofu hans, LEX, vegna vinnu sem unnin var í þágu stefnanda. Samkvæmt úrskurðinum er hæfilegt endurgjald fyrir þá vinnu talið 2.825.710 krónur. Af hálfu stefnanda er á því byggt að stefnda hafi verið óheimilt að fela öðrum lögmanni, Þórhalli Bergmann héraðsdómslögmanni, að vinna við mál sem hann hafði samið um að stefndi sjálfur innti af hendi. Þá megi sjá af þingbókum í rekstri málsins að Þórhallur hafi farið með málflutningsumboðið sem stefnandi hafi samið við stefnda um að hann færi sjálfur með. Þetta sé í andstöðu við ákvæði lögmannalaga. Af þessum sökum beri að ógilda úrskurð nefndarinnar sem kveður á um greiðslu fyrir þessa þjónustu. Úrskurðurinn sé að þessu leyti byggður á rangri túlkun laga nr. 77/1998.                 Í lögum um lögmenn nr. 77/1998 er kveðið á um störf úrskurðarnefndar lögmanna og segir í 3. mgr. 3. gr. laganna að nefndin leysi úr málum eftir ákvæðum þeirra laga.                 Stefndi starfar á lögmannstofunni LEX og rekur hana í félagi við aðra lögmenn, svo sem honum er heimilt samkvæmt 2. mgr. 19. gr. laga um lögmenn nr. 77/1998. Lögmönnum er heimilt að ráða aðra lögmenn til starfa á stofu sinni sbr. 3. mgr. 11. gr. sömu laga enda bera þeir fébótaábyrgð á störfum þeirra. Nýti lögmenn sér framangreindar heimildir í lögunum til að starfrækja félag um rekstur sinn og ráða til sín lögmenn, leiðir af því að reikningar fyrir störf þeirra eru gefnir út af félaginu en ekki þeim persónulega og jafnframt að reikningar eru gefnir út vegna vinnu lögmanna sem þeir ráða til starfa á grundvelli 11. gr. auk vinnu þeirra sjálfra. Í ljósi þessara heimilda um rekstrarform og starfsmenn á lögmannsstofu verður að líta svo á að réttur samkvæmt 26. gr. laganna til að bera ágreining um endurgjald undir úrskurðanefnd lögmanna, taki bæði til endurgjalds vegna vinnu lögmannsins sjálfs og annarra sem vinna á ábyrgð hans og jafnframt að það hafi ekki áhrif á þennan málskotsrétt hvort reikningar eru gefnir út í nafni félags eða lögmannsins persónulega. Úrskurðarnefndinni var því rétt að taka til úrskurðar ágreining aðila þessa máls um endurgjald vegna allrar vinnu lögmanna á LEX, sem er innheimt með reikningum útgefnum af því félagi. Því er ekki fallist á það með stefnanda að úrskurðarnefndin hafi farið út fyrir hlutverk sitt með því að úrskurða um þóknun vegna vinnu í þágu stefnanda, óháð því hvort hún var unnin af stefnda sjálfum eða öðrum sem starfa á hans ábyrgð.                 Þá byggir stefnandi á því stefndi hafi ekki sinnt skyldu sinni samkvæmt 18. gr. laga nr. 77/1998, þar sem m.a. er kveðið er á um að lögmönnum beri í hvívetna að rækja af alúð þau störf sem þeim er trúað fyrir. Felist brot stefnda í því að hafa falið öðrum lögmanni að vinna mest af þeirri vinnu sem stefnandi hafi samið við hann um að vinna sjálfur. Vísar stefnandi í þessu sambandi til vinnuskýrslna sem liggja að baki reikningum frá félagi stefnda en þar kemur fram að stefndi hafi unnið liðlega 15. klst., Þórhallur Bergmann 156,5 klst. og aðrir lögmenn 9 klst. Fyrir liggur í málinu að Þórhallur og aðrir lögmenn sem unnið hafa að málum stefnanda eru lögmenn sem starfa á lögmannsstofu stefnda.                 Fyrir dómi báru aðilar málins að Þórhallur hefði setið fyrsta fund þeirra þegar stefnandi fól stefnda verkefnið sem deila þessi er sprottin af. Aðilum ber saman um að á fundinum hafi komið fram að Þórhallur myndi koma að því verki með stefnda þótt ekki liggi fyrir nákvæmlega hvernig aðkomu hans að verkinu var lýst á þeim fundi. Reikningar sem bárust stefnanda frá ágúst 2011 fram í júlí 2012 báru með sér hve mörgum tímum var varið í verkið sem rukkað var fyrir hverju sinni og hvaða starfmenn inntu það af hendi.                 Engin gögn styðja þá staðhæfingu stefnanda að hann hafi samið svo um að aðrir lögmenn á lögmannsstofu stefnda myndu ekki vinna í hans þágu. Fyrir liggur að honum var kynnt í upphafi máls að Þórhallur myndi vinna að málinu með stefnda. Þá er ósönnuð sú staðhæfing stefnda að hann hafi mótmælt því verklagi þegar leið á verkið en af útsendum reikningum og fjölda tölvupóstsamskipta sem liggja fyrir í málinu má ráða að stefnanda mátti vera fullkunnugt um að Þórhallur ynni mestalla vinnuna sem fólst í þjónustu við hann. Ekki er heldur fallist á að fyrirkomulag þetta sé í andstöðu við lög og vísast í því efni til þess sem áður greinir í umfjöllun um 11. gr. laga nr. 77/2008.                 Loks heldur stefnandi því fram að stefndi hafi, án hans heimildar, falið Þórhalli að fara með málflutningsumboð það sem stefnandi veitti stefnda. Vísar hann í því sambandi til afrita af þingbók málsins E-449/2012, Fonsi ehf. gegn Kára Stefánssyni, en þar er bókað að Þórhallur Bergmann sæki þing fyrir stefnanda án þess að getið sé um að hann mæti þar fyrir stefnda. Jafnframt kemur fram í þingbókinni að við fyrirtöku málsins þann 18. júní 2012 sé mættur Björgvin Þórðarson fyrir hönd stefnda vegna Þórhalls Bergmanns.                 Í þessu efni er til þess að líta að samkvæmt 4. mgr. 21. gr. laga nr. 77/1998 var stefnda heimilt, þrátt fyrir skyldu sína til að inna sjálfur af hendi þau störf fyrir dómi sem honum voru falin, að fela öðrum lögmanni að sækja fyrir sig dómþing sem ekki eru háð til aðalmeðferðar eða munnlegrar sönnunarfærslu. Óumdeilt er að umrædd þinghöld voru ekki þess eðlis. Þá liggur fyrir að samkvæmt þeim skriflegu gögnum sem lögð voru fram í málinu fyrir hönd stefnanda, var stefndi sjálfur sagður fara með málflutningsumboðið. Á það bæði við um greinargerðina í málinu og matsbeiðnina sem lögð var fram í þinghaldi því sem Björgvin Þórðarson sótti. Er þingbókin því að þessu leyti í andstöðu við þau gögn sem lögð voru fyrir dóminn. Gegn mótmælum stefnda verður ekki fallist á að framangreindar bókanir í þingbók feli í sér sönnun þess að stefndi hafi falið Þórhalli að fara með málflutningsumboð fyrir stefnanda án hans samþykkis.                 Með vísan til þess sem að framan er rakið er hvorki fallist á að úrskurðarnefnd lögmanna hafi farið út fyrir hlutverk sitt þegar hún kvað upp úrskurð um þóknun til handa stefnda og öðrum starfsmönnum félags hans né að úrskurðurinn sé haldinn þeim efnisannmörkum sem stefnandi byggir málatilbúnað sinn á. Verður kröfum stefnanda því hafnað og stefndi sýknaður í málinu.                 Með hliðsjón af úrslitum málsins og vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað sem er hæfilega ákveðinn 470.000 kr. að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Ekki er fallist á það með stefnda að nægt tilefnis sé til að beita 1. eða 2. mgr. 131. gr. sömu laga við ákvörðun málskostnaðar.                 Ingibjörg Þorsteinsdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð                 Stefndi, Karl Axelsson, er sýkn af kröfu stefnanda, Kára Stefánssonar. Stefnandi greiði stefnda 470.000 krónur í málskostnað.                                                     
Mál nr. 303/2015
Lánssamningur Gjaldfelling Vextir Dráttarvextir
Í hf. höfðaði mál þetta til heimtu skuldar á grundvelli lánssamnings aðila frá árinu 2007. Fyrir Hæstarétti laut ágreiningur málsins að því við hvaða dag Í hf. mætti miða upphafstíma dráttarvaxta af eftirstöðvum lánsins, en hann reiknaði dráttarvexti frá desember 2012 er hann kvað eftirstöðvar skuldarinnar hafa sjálfkrafa fallið í gjalddaga. Vísaði hann til þess að gjalddagi hefði verið umsaminn og því mætti reikna dráttarvexti frá þeim tíma er vanefndir urðu. S ehf. andmælti því að skuldin hefði á þeim tíma verið í gjalddaga fallin. Um hefði verið að ræða kröfu með ólögmætu gengisviðmiði sem ekki hefði fengist réttilega útreiknuð af hálfu Í hf. fyrr en með stefnu í héraði. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt gögnum málsins hafði S ehf. ofgreitt verulegar fjárhæðir inn á höfuðstól lánsins, auk þess sem hann hafði staðið skil á vaxtagreiðslum þess. Yrði hvorki séð að Í hf. hefði með réttum hætti krafið S ehf. um greiðslu eftirstöðva lánsins né lýst yfir gjaldfellingu eftirstöðva þess og ekkert lægi fyrir um það af hálfu Í hf. hvenær ætlaðar vanefndir hefðu byrjað, en slíkt hefði verið nauðsynlegt í ljósi þess að ágreiningslaust væri að ofgreitt hafði verið af láninu í desember 2012. Samkvæmt framansögðu var fallist á með S ehf. að miða bæri upphafstíma dráttarvaxta við þingfestingu málsins í héraði. Þá var staðfestur veðréttur Í hf. í nánar tilgreindri fasteign fyrir skuld S ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. apríl 2015. Hann krefst þess að héraðsdómi verði breytt á þann veg að sér verði gert að greiða stefnda 16.577.527 krónur með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. desember 2012 til 13. febrúar 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi tók áfrýjandi lán 24. apríl 2007 hjá Glitni banka hf., að fjárhæð 22.000.000 krónur eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í öðrum gjaldmiðlum. Stefndi er nú eigandi kröfunnar. Var lánsfjárhæðin tilgreind í íslenskum krónum en bundin gengi fimm erlendra gjaldmiðla og skyldi endurgreiðast með 264 jöfnum afborgunum í fyrsta sinn 5. júlí 2010. Í 11. grein lánsamningsins voru ákvæði um ýmis „vanefndatilvik – vanefndaúrræði“ og sagði þar meðal annars að það teldist vanefnd ef ekki væri greitt á réttum gjalddaga eða í réttum gjaldmiðli og slík vanefnd vari lengur en 14 daga frá gjalddaga. Þá sagði einnig: „Ef vanefndatilvik kemur upp, eins og það er skilgreint í þessari grein getur lánveitandi fyrirvaralaust og án viðvarana gjaldfellt allar eftirstöðvar lánsins ásamt áföllnum vöxtum og öðrum greiðslum sem lántaka er skylt að greiða samkvæmt samningi þessum. Ber lántaka þá að greiða dráttarvexti af gjaldfallinni eða gjaldfelldri fjárhæð samkvæmt 3. gr. samningsins.“ Stefndi hefur vísað til þess að af framangreindu ákvæði leiði að skuld áfrýjanda teljist sjálfkrafa öll í gjalddaga fallin, án þess að til þurfi að koma sérstök ákvöð um gjaldfellingu láns af hans hálfu. Í framangreindri 3. grein samningsins voru svo ákvæði um að við vanefndir skuldar væri lánveitanda heimilt að umreikna lánið í íslenskar krónur miðað við skráð sölugengi hans í lok gjaldfellingardags á þeim myntum sem lánið samanstandi af. Bæri þá að greiða dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af „gjaldfallinni eða gjaldfelldri fjárhæð frá gjalddaga til greiðsludags.“ Stefndi kveður áfrýjanda hafa greitt afborganir og vexti af láninu til og með 5. desember 2012, en eftir það hafi hann ekki greitt af því. Ágreiningur málsins fyrir Hæstarétti lýtur að því við hvaða dag stefndi megi miða upphafstíma dráttarvaxta af eftirstöðvum lánsins. Stefndi reiknar dráttarvexti frá 5. desember 2012 er hann kveður eftirstöðvar skuldarinnar hafa sjálfkrafa fallið í gjalddaga. Vísar hann til þess að gjalddagi hafi verið umsaminn og því megi reikna dráttarvexti frá þeim tíma er vanefndir urðu. Áfrýjandi andmælir því að skuldin hafi á þeim tíma verið í gjalddaga fallin. Um hafi verið að ræða kröfu með ólögmætu gengisviðmiði sem ekki hafi fengist réttilega útreiknuð af hálfu stefnda fyrr en með stefnu í héraði. Stefndi hefur lagt fram í málinu tvö bréf um innheimtuaðgerðir sínar á hendur áfrýjanda. Í hvorugu bréfanna var tekið tillit til afborgana áfrýjanda af láninu. Hið fyrra var dagsett 16. nóvember 2012 og var þar krafist greiðslu innan 14 daga á 42.513.729 krónum, sem sundurliðaðist í höfuðstól 22.000.000 krónur og dráttarvexti 20.513.729 krónur. Hið síðara var dagsett 7. janúar 2013 með kröfu um greiðslu innan 10 daga á 22.000.000 krónum í höfuðstól, 21.257.743 krónum í dráttarvexti, 1.122.013 krónum í innheimtuþóknun og 286.113 krónum í virðisaukaskatt eða samtals 44.665.869 krónur. Ekki er ágreiningur um það í málinu að framangreint lán var með ólögmætu ákvæði um gengistryggingu. Málsaðilar eru jafnframt sammála um að 5. desember 2012 hafði áfrýjandi endurgreitt 5.422.473 krónur af láninu. Hafði hann samkvæmt gögnum málsins þannig ofgreitt verulegar fjárhæðir inn á höfuðstól lánsins, þar með talið það sem í stefnu til héraðsdóms er nefnt verðbætur. Þá hafði hann staðið skil á vaxtagreiðslum af láninu. Verður hvorki séð að stefndi hafi með réttum hætti krafið áfrýjanda um greiðslu eftirstöðva lánsins né lýst yfir gjaldfellingu eftirstöðva þess og ekkert liggur fyrir um það af hálfu stefnda hvenær ætlaðar vanefndir hafi byrjað, en slíkt var nauðsynlegt í ljósi þess að ágreiningslaust er að ofgreitt var af láninu 5. desember 2012. Málsaðilar eru sammála þeim útreikningum að eftirstöðvar lánsins hafi numið 16.577.527 krónum síðastgreindan dag.   Samkvæmt framansögðu er rétt að fallast á með áfrýjanda að miða beri upphafstíma dráttarvaxta á þá fjárhæð við þingfestingu máls í héraði 13. febrúar 2014 en fram til þess tíma greiði hann vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001, eins og hann miðar við í kröfugerð sinni.   Ákvæði héraðsdóms um staðfestingu veðréttar fyrir skuld áfrýjanda verður látið standa óraskað. Rétt er að stefndi greiði áfrýjanda samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Skeifan ehf., greiði stefnda, Íslandsbanka hf., 16.577.527 krónur með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. desember 2012 til 13. febrúar 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um staðfestingu veðréttar skal vera óraskað. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. febrúar 2015. Mál þetta sem dómtekið var 19. janúar 2015 var höfðað með stefnu, útgefinni 7. janúar 2014 og þingfestri 13. febrúar s.á., af hálfu Íslandsbanka hf., Kirkjusandi 2 í Reykjavík á hendur Ólafi E. Thoroddsen, Tjarnargötu 40, Reykjavík, stjórnarformanni Skeifunnar ehf., Tjarnargötu 40, Reykjavík, f.h. félagsins, til greiðslu skuldar og staðfestingar á veðrétti. Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum 16.577.527 krónur, með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 5. desember 2012 til greiðsludags. Einnig er þess krafist að stefnanda verði heimilað að færa dráttarvexti upp á höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, sbr. 12. gr. laga nr. 38/2001, í fyrsta skipti 5. desember 2013. Jafnframt krefst stefnandi þess að staðfestur verði veðréttur hans samkvæmt veðtryggingarbréfi sem var útg. 24. apríl 2007, tryggðu upphaflega með 3. veðrétti í  Kárastíg 1, Reykjavík, fnr. 200-6490 og uppfærslurétti, að höfuðstól 22.000.000 króna. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda ásamt virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Stefndi viðurkennir, að skuld félagsins við stefnanda hafi verið 16.577.527 krónur eftir afborgun 5. desember 2012. Stefndi krefst þess, að skuldin beri vexti frá 5. desember 2012 til 13. febrúar 2014 samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 38/2001, en dráttarvexti skv. 6. gr. l. nr. 38/2001 frá þeim tíma til greiðsludags. Gerð er krafa um málskostnað úr hendi stefnanda að skaðlausu að mati réttarins. Verði ekki fallist á kröfu stefnda um málskostnað úr hendi stefnanda er gerð sú krafa að málskostnaður verði látinn niður falla. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Hinn 24. apríl 2007 tók stefndi lán að fjárhæð 22.000.000 króna eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í öðrum gjaldmiðlum hjá fyrirrennara stefnanda, Glitni banka hf., í dag Íslandsbanka hf. Lánið var greitt út í myntunum CAD, USD, SEK, CHF og JPY. Samkvæmt skilmálum lánssamningsins, sem bankinn sá um að útbúa, skyldi stefndi greiða stefnanda vexti af láninu sem skyldu reiknast frá kaupdegi samningsins og voru breytilegir LIBOR-/EURIBOR-vextir eins og þeir ákvarðast fyrir viðkomandi gjaldmiðil hverju sinni fyrir viðkomandi vaxtatímabil að viðbættu 1,9% vaxtaálagi. Vextir lánsins áttu að greiðast mánaðarlega, í fyrsta skipti 5. júlí 2007. Lánið skyldi endurgreiðast með 264 jöfnum afborgunum í fyrsta sinn 5. júlí 2010. Stefndi greiddi vexti og afborganir til og með 5. desember 2012 og viðurkennir að skuldin sé ógreidd að öðru leyti. Stefndi lýsir málsatvikum svo að hann hafi talið ljóst að umræddur lánssamningur hafi verið með ólögmætt viðmið við þróun erlendra mynta. Stefndi kveðst því hafa knúið á um að fá fram afstöðu bankans til þess að geta gengið frá uppgjöri á endurútreiknuðu láni. Engin afstaða hafi komið fram af hálfu bankans, en stefndi kveðst ekki hafa þorað öðru en að standa í skilum með útreiknaðar kröfur bankans fram til desember 2012. Á þeim tíma hafi hann ítrekað kröfu sína um að fá afstöðu bankans með endurútreikningi á láninu en við því hafi ekki verið brugðist og því borið við að bankinn biði niðurstöðu úrlausna dómstóla varðandi lánið. Stefndi hafi því ekki átt annan kost en að bíða eftir afstöðu stefnanda varðandi meint ólögmæti lánssamningsins og hafi, þrátt fyrir eftirgangsmuni af sinni hálfu, fyrst séð afstöðu stefnanda í stefnu í máli þessu um meint ólögmætt gengisviðmið samningsins. Þá fyrst hafi stefnandi látið það uppskátt gagnvart stefnda, að mat hans sé að slík óvissa sé um lögmæti ákvæða samningsins er lúti að tengingu lánsfjárhæðar við þróun gengis erlendra mynta, að stefnandi upplýsi stefnda að krafan hafi verið reiknuð í íslenskum krónum allt frá stofndegi lánssamningsins. Ágreiningur aðila málsins snýst um það hvort stefnda beri að greiða stefnanda dráttarvexti eða vexti samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 38/2001 af skuldinni á tímabilinu frá 5. desember 2012 til þingfestingardags 13. febrúar 2014. Málsástæður og lagarök stefnanda Vegna óvissu um lögmæti ákvæða samningsins er lúti að tengingu lánsfjárhæðarinnar við þróun gengis erlendra mynta, hafi krafan verið reiknuð í íslenskum krónum allt frá stofndegi lánssamningsins. Stefndi hafi greitt afborganir af láninu til og með 5. nóvember 2012, samtals 3.265.400 krónur. Á sama tímabili hafi hann greitt verðbætur í formi gengismunar, samtals 2.157.073 krónur. Fjárhæðir þessar séu dregnar frá höfuðstól lánsins og myndi það stefnukröfurnar þannig:    Höfuðstóll                                                             kr.     22.000.000,00    -greiddar afborganir                                           (kr.       3.265.400,00)    -greiddar verðbætur                                            (kr.       2.157.073,00)                                          Stefnufjárhæð málsins kr.     16.577.527,00 Vextirnir hafi verið greiddir af láninu í samræmi við ákvæði samningsins til og með 5. nóvember 2012. Á næsta gjalddaga þess hinn 5. desember 2012 hafi orðið greiðslufall á samningnum, við það hafi lánið allt fallið í gjalddaga í samræmi við ákvæði samningsins. Við greiðslufall á samningnum hafi krafa stefnanda numið 22.000.000 króna sem sé stefnufjárhæð málsins. Krafist sé dráttarvaxta frá þeim degi að telja. Stefnandi krefjist þess að staðfestur verði veðréttur hans skv. tryggingarbréfi, útgefnu af stefnda 24. apríl 2007, tryggðu upphaflega með 3. veðrétti í Kárastíg 1, Reykjavík, fnr. 200-6490 og uppfærslurétti, að höfuðstól 22.000.000 króna. Þar sem stefndi hafi ekki greitt kröfuna þrátt fyrir ítrekaðar innheimtutilraunir sé málsókn þessi nauðsynleg. Stefnandi byggi dómkröfur sínar á almennum reglum kröfuréttar um skyldu til greiðslu fjárskuldbindinga. Vaxtakröfu sína styðji stefnandi við III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 10. og 12. gr. Kröfur um málskostnað styðji stefnandi við 130. gr., sbr. 129. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um réttarfar vísi stefnandi til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988, þar sem lögmönnum er gert að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur, því beri honum nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum. Málsástæður og lagarök stefnda Ágreiningur aðila lúti að því, hvort stefnanda sé heimilt að krefjast dráttarvaxta af kröfu sinni á hendur stefnda frá 5. desember 2012, en frá þeim tíma hafi stefndi stöðvað allar frekari greiðslur á grundvelli lánssamningsins vegna meints ólögmæts viðmiðs við þróun erlendra gjaldmiðla. Gera verði ríkar kröfur til fjármálafyrirtækis um vönduð vinnubrögð, þannig að ekki fari milli mála hver sé vilji og afstaða þess í hverju máli. Í máli þessu hafi verið lögð fram gögn, sem séu viðvörun um innheimtuaðgerðir og innheimtubréf, dags. 16.11.2012 og 7.1.2013. Stefndi hafi upplýst að hann hafi aldrei fengið umrædd bréf. Reyndar sé það svo að engin innheimtubréf eða kröfur hafi borist stefnda frá bankanum, en bankinn hafi látið málið liggja allan þennan tíma í biðstöðu án aðgerða. Af hálfu stefnda sé því haldið fram, að bréf þessi hafi verið útbúin síðar og séu seinni tíma tilbúningur og tilhæfulaus með öllu. Stefndi bendi á að Skeifan ehf. hafi verið skráð til heimilis að Boðagranda 7, Reykjavík fram til 30. maí 2013. Hvorki fyrirtækið né forsvarsmaður þess hafi verið búsett að Tjarnargötu 40 á þessum tíma en hafi hins vegar flutt þangað í maí 2013. Því sé mótmælt, að á þessum tíma hafi legið fyrir afstaða bankans, eins og látið sé að liggja í bréfunum. Sérkennilegt sé að sjá í viðvörunarbréfinu vísað til hins ólögmæta lánssamnings með tilgreiningu, en í bréfinu sé gerð krafa í íslenskum krónum, auk dráttarvaxta. Stefndi telji ljóst, að bréf þessi hafi aldrei verið send og hafi verið tilbúin síðar til þess að renna stoðum undir kröfur stefnanda um dráttarvexti í málinu, eins og krafa sé gerð um frá 5. desember 2012 til greiðsludags. Fullyrðing um að afstaða stefnanda hafi legið fyrir áður en stefna hafi verið útgefin sé einfaldlega röng. Fram að því liggi ekkert fyrir um afstöðu stefnanda til lögmætis lánssamningsins. Stefnandi verði að bera allan vafa af því að hafa ekki með skýrum og afdráttarlausum hætti lýst því yfir, að lánssamningurinn væri með ólögmætu gengisviðmiði. Enginn reki hafi hins vegar verið gerður að slíku af hálfu stefnanda og beri hann, sem fjármálafyrirtæki með yfirburðastöðu á sviði lánsfjármála, allan halla af slíkum óskýrleika. Eins og mál þetta sé vaxið verði að telja ljóst, að kröfuhafa sé óheimilt að krefjast dráttarvaxta á grundvelli III. kafla laga um vexti og verðbætur nr. 38/2001, enda hafi krafa stefnanda ekki legið fyrir og því hafi ekki verið unnt að krefjast dráttarvaxta, fyrr en stefna hafi verið birt stefnda. Þannig hafi stefnandi ekki tilkynnt stefnda um afstöðu sína gagnvart lögmæti gengisviðmiðunarákvæða lánssamningsins. Þar af leiðandi hafi ekkert legið fyrir um fjárhæð kröfu stefnanda á hendur stefnda. Hér beri einnig að horfa til dómaframkvæmdar Hæstaréttar Íslands, þegar ágreiningur hafi verið um lögmæti gengisviðmiða og þar með um fjárhæð slíkra krafna. Í slíkum málum hafi verið tildæmdir samningsvextir á grundvelli 4. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 af umreiknaðri fjárhæð í íslenskum krónum. Dráttarvextir hafi hins vegar ekki verið tildæmdir, fyrr en ljóst hafi verið hvers kyns samningurinn væri og þá um leið kröfufjárhæð hans. Telji stefndi því eðlilegt að miða við að dráttarvexti beri að greiða frá þingfestingardegi máls þessa, 13. febrúar 2014. Í stefnu sé því haldið fram, að krafan hafi verið reiknuð í íslenskum krónum allt frá stofndegi lánssamningsins. Það sé ekki rétt heldur hafi stefnandi litið til þess, að höfuðstóll lánsins hafi verið ógreiddur hinn 5. desember 2012. Vextir hafi hins vegar ekki verið endurreiknaðir fram að þeim tíma, miðað við það að lánið sé ólögmætt, heldur látið við svo búið standa að líta á vaxtagreiðslur til þess tíma sem ágreiningslaust uppgjör á vöxtum til þess tíma. Af hálfu stefnda sé fallist á þá tilhögun og aðferð stefnanda og að eftirstöðvar skuldar nemi 16.577.527 krónum.  Í stefnu sé gerð krafa um málskostnað og virðisaukaskatt á tildæmda þóknun. Kröfum þessum sé mótmælt en málarekstur stefnanda sé tilhæfulaus og óþarfur. Stefndi hafi ávallt verið reiðubúinn til að greiða skuld sína en aldrei náð eyrum stefnanda, sem eigi hafi haft á höndum skýra og rökstudda afstöðu gagnvart stefnda. Verði að telja rétt, ef ekki verður fallist á málskostnaðarkröfu stefnda, að málskostnaður verði látinn niður falla.   Af hálfu stefnda sé vísað til laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, einkum 19. gr. um góða viðskiptahætti og venjur. Vísað sé til laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur, einkum 4. og 5. gr. Varðandi málskostnað vísi stefndi til 130. gr., sbr. 129. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá vísi stefndi til meginreglna samninga- og kröfuréttar. Niðurstaða Í máli þessu er deilt um það hvort stefnda beri að greiða dráttarvexti af skuld sinni við stefnanda, frá því greiðslufall varð á gjalddaga skuldarinnar 5. desember 2012 til þingfestingardags máls þessa, eða almenna vexti. Stefnandi vísar, til stuðnings kröfu sinni um dráttarvexti frá gjalddaga, til III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, en þar kemur fram, í 1. mgr. 5. gr. laganna, að hafi gjalddagi verið fyrir fram ákveðinn sé kröfuhafa heimilt að krefja skuldara um dráttarvexti sem reiknast af ógreiddri peningakröfu frá og með gjalddaga fram að greiðsludegi. Þá vísar stefnandi til ákvæða lánssamnings aðila sem hann hefur lagt fram í málinu. Samkvæmt ákvæðum hans skyldu afborganir og vextir af láninu greiðast á þar til greindum gjalddögum. Óumdeilt er að stefndi hefur hvorki greitt afborganir né vexti frá gjalddaganum 5. desember 2012. Samkvæmt 11. gr. lánssamningsins telst það vanefnd lántaka ef hann greiðir ekki á réttum gjalddaga eða í réttum gjaldmiðli og slík vanefnd varir lengur en í 14 daga frá gjalddaga eða lántaki greiðir ítrekað hvorki á réttum tíma né í réttum gjaldmiðli. Komi vanefndatilvik upp getur lánveitandi fyrirvaralaust og án viðvarana gjaldfellt allar eftirstöðvar lánsins ásamt áföllnum vöxtum og öðrum greiðslum. Ber lántaka þá að greiða dráttarvexti af gjaldfallinni eða gjaldfelldri fjárhæð í samræmi við 3. gr. samningsins. Í e-lið 3. gr. samningsins segir m.a. að við vanefnd sé lánveitanda heimilt að umreikna lánið í íslenskar krónur og að þá beri að greiða dráttarvexti, í samræmi við 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá gjalddaga til greiðsludags. Af hálfu stefnda er því haldið fram að miða beri upphaf dráttarvaxtakröfu stefnanda við málshöfðun í samræmi við 4. mgr. 5. gr. vaxtalaga, en fram að þeim tíma, frá greiðslufalli, beri stefnda aðeins að greiða almenna vexti af skuldinni, eins og þeir eru ákveðnir í 4. gr., sbr. 3. gr., laganna. Í 3. gr. segir að almenna vexti skuli því aðeins greiða af peningakröfu að það leiði af samningi, venju eða lögum. Stefndi vísar hér hvorki til samnings né laga, heldur telur hann að dómvenja hafi skapast fyrir því að greiða skuli almenna vexti af kröfum sem leiða af samningum þar sem ágreiningur hefur verið um lögmæti gengisviðmiða og þar með um fjárhæð slíkra krafna. Stefndi vísaði við málflutning m.a til dóms Hæstaréttar í máli nr. 430/2013 þar sem dráttarvextir voru dæmdir frá málshöfðunardegi. Þar var um að ræða ákvörðun um upphafsdag dráttarvaxta á endurgreiðslukröfu lántaka á hendur lánveitanda vegna ofgreiðslu af láni með ólögmæta gengisviðmun, en ekki ákvörðun um dráttarvexti á kröfu með fyrir fram ákveðnum gjalddaga, eins og við á í máli þessu, og verða málin því ekki talin sambærileg. Sama verður að segja um dóm Hæstaréttar í máli nr. 110/2014, sem stefndi vísaði einnig til, um endurgreiðslukröfu lántaka, sem var krafa án fyrir fram umsamins gjalddaga. Dráttarvextir á þá kröfu voru dæmdir eftir 3. mgr. 5. gr. vaxtalaga, frá því mánuður var liðinn frá því að lántaki setti fram kröfu sína, en þá hafði lánveitandi fallist á ólögmæti gengisviðmiðs samninganna. Ekki verður á það fallist að það skapi fordæmi um þann ágreining sem uppi er í máli þessu hvernig lántaki reiknaði vexti á endurkröfu sína í því máli sem stefndi vísar hér til. Stefndi heldur því fram að hann hafi reynt árangurslaust að fá fram afstöðu stefnanda til þess hvort lánssamningurinn væri með ólögmætt gengisviðmið, en engin svör fengið. Stefndi hefur þó ekki fært fram sönnunargögn um tilraunir sínar til að afla afstöðu stefnanda vegna þess lánssamnings sem hér er til umfjöllunar. Stefndi telur að honum hafi verið ómögulegt að halda áfram að greiða af skuldinni þar til afstaða stefnanda lægi fyrir, en það hafi ekki verið fyrr en við höfðun máls þessa sem stefnandi viðurkenni eðli samningsins og reikni skuldina í íslenskum krónum. Þótt það væri mat stefnda að lánssamningurinn kynni að vera bundinn ólögmætu gengisviðmiði og óljóst gæti verið hvaða vexti bæri að greiða af láninu, þá mátti honum vera ljós skuldbinding sín til þess að greiða skuld sína. Ekki verður á það fallist að stefnda hafi verið ómögulegt að greiða af skuldinni, hann átti þess m.a. kost að greiða stefnanda með afborgunum af skuldinni þá fjárhæð í vexti sem hann teldi að honum bæri að greiða, meðan ekki væri úr því skorið hvernig skuldin yrði að endingu reiknuð, en það gerði hann ekki. Stefndi heldur því fram að honum hafi aldrei borist þau viðvörunar- og innheimtubréf sem stefnandi lagði fram með stefnu. Ekkert hefur komið fram í málinu sem bendi til þess að stefndi hafi móttekið bréfin, enda eru þau ekki stíluð á það heimilisfang sem stefndi sannanlega hafði við dagsetningu bréfanna. Samkvæmt lánssamningnum er gjaldfelling heimil við greiðslufall, fyrirvaralaust og án viðvarana, og getur það ekki ráðið úrslitum um réttmæti kröfu stefnanda um dráttarvexti frá gjalddaga skuldarinnar, þótt umrædd innheimtubréf hafi ekki skilað sér til stefnda. Óumdeilt er að krafa samkvæmt lánssamningnum er fallin í gjalddaga og að stefnda ber að greiða stefnanda skuld sína samkvæmt samningnum. Stefndi hefur ekkert greitt af skuldinni frá og með gjalddaga hennar 5. desember 2012, en við greiðslufall þann dag var lánið allt gjaldfellt í samræmi við ákvæði samningsins. Samkvæmt e-lið greinar 3 í lánssamningi aðila, og með vísan til 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, skulu dráttarvextir leggjast á skuldina við slíka vanefnd frá og með gjalddaga hennar fram að greiðsludegi. Stefnda hefur ekki tekist að sýna fram á að vegna dómvenju eða af öðrum ástæðum beri að víkja frá ákvæðum samnings aðila og ákvæðum 1. mgr. 5. gr. vaxtalaga við ákvörðun um upphafsdag dráttarvaxta á kröfuna. Því verður fallist á kröfu stefnanda eins og hún er fram sett, þannig að dráttarvextir verða reiknaðir frá 5. desember 2012 og heimilað verður, svo sem krafist er, sbr. 12. gr. laga nr. 38/2001, að færa dráttarvexti upp á höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, í fyrsta skipti 5. desember 2013. Stefnandi hefur lagt fram fullnægjandi gögn til stuðnings kröfu sinni, sem er ómótmælt, um staðfestingu veðréttar í fasteigninni Kárastíg 1 í Reykjavík og verður veðréttur þessi staðfestur svo sem krafist er. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur. Við ákvörðun hans er meðal annars tekið tillit til þess að samhliða máli þessu er rekið annað samkynja mál milli sömu aðila, mál nr. E-439/2014, og fór aðalmeðferð málanna fram í einu lagi. Jafnframt er tekið tillit til þess kostnaðar sem stefnandi hefur af greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndi, Skeifan ehf., greiði stefnanda, Íslandsbanka hf., 16.577.527 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 5. desember 2012 til greiðsludags. Heimilt er að færa dráttarvexti upp á höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, í fyrsta skipti 5. desember 2013. Staðfestur er veðréttur stefnanda samkvæmt veðtryggingarbréfi sem var útgefið 24. apríl 2007, tryggðu upphaflega með 3. veðrétti í Kárastíg 1, Reykjavík, fnr. 200-6490 og uppfærslurétti, að höfuðstól 22.000.000 króna. Stefndi greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 838/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að  X, fæddur [...], frá [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 11. janúar 2016, kl. 16:00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. desember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 14. desember 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 11. janúar 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að honum verði gert að sæta farbanni. Að þessu frágengnu krefst hann þess að honum verði gert að sæta reglubundnu eftirliti, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími.  Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.  
Mál nr. 827/2015
Kærumál Nauðungarvistun
Með kröfu, sem dagsett er 27. f.m. og þingfest var í dag, hefur A, kt. [...], til lögheimilis í [...], Reykjavík, en dveljandi á geðdeild Landspítalans við Hringbraut, Reykjavík, krafist þess að felld verði úr gildi ákvörðun innanríkisráðuneytisins 26. f.m. um það hún skuli vistast á sjúkrahúsi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. desember 2015 en kærumálsgögn bárust réttinum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. desember 2015 þar sem synjað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun innanríkisráðuneytisins 26. nóvember sama ár um nauðungarvistun sóknaraðila á sjúkrahúsi. Kæruheimild er í 4. mgr. 31. gr., sbr. 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að ákvörðun innanríkisráðuneytisins verði felld úr gildi og þóknun skipaðs talsmanns hennar vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti greidd úr ríkissjóði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun talsmanns sóknaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun talsmanns sóknaraðila, Auðar Bjargar Jónsdóttur hæstaréttarlögmanns, 124.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.                                               
Mál nr. 801/2015
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
V kærði úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á beiðni Ó sf. um að dómkvaddir yrðu tveir nafngreindir menn til þess að meta tiltekin atriði til viðbótar fyrri matsgerðum sínum. Í dómi Hæstaréttar var meðal annars rakið að aðili að einkamáli ætti að meginstefnu rétt á því að afla og leggja fram þau sönnunargögn sem hann teldi þörf á og væri hvorki á valdi gagnaðila né dómstóla að aftra því nema með stoð í lögum. Að sögn Ó sf. mætti rekja hið umbeðna mat til áskorunar V í bréfi hans frá því í febrúar 2015 og athugasemda af hans hálfu í bréfi sem var lagt fram á dómþingi í júní sama ár. Var því talið að matsbeiðnin væri ekki of seint fram komin. Þá yrði ekki séð að matsmenn hefðu í fyrri matsgerðum sínum fjallað um þau atriði sem beiðnin tæki til. Hæstiréttur vísaði jafnframt til þess að þótt svo kynni að vera að með matsbeiðninni væri verið að undirbyggja málsástæðu, sem ekki hefði áður verið byggt á, gæti öflun matsgerðar ekki ein út af fyrir sig valdið því að Ó sf. gæti breytt málatilbúnaði sínum. Samkvæmt þessu var fallist á kröfu Ó sf. um að fá dómkvadda menn til að svara fyrstu tveimur spurningunum í matsbeiðni félagsins. Með þriðju matsspurningu sinni óskaði Ó sf. eftir því að matsmenn myndu reikna og sýna áhrif þess á kröfur Ó sf. í málinu ef fallist yrði á að félagið hefði átt að skipta tilboðsfjárhæð sinni með þeim hætti sem gert væri ráð fyrir í fyrstu tveimur spurningunum. Hæstiréttur taldi að það væri hvorki hlutverk dómkvaddra matsmanna að staðreyna né breyta kröfum sem aðilar hefðu uppi í einkamáli. Af þeim sökum skorti þriðju spurninguna lagastoð og var þeim hluta matsbeiðni Ó sf. því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. nóvember 2015, en kærumálsgögn bárust réttinum 1. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. nóvember 2015 þar sem fallist var á beiðni varnaraðila um að dómkvaddir yrðu tveir nafngreindir menn til þess að meta tiltekin atriði til viðbótar fyrri matsgerðum sínum. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að umræddri beiðni varnaraðila verði hafnað. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Varnaraðili hefur höfðað mál á hendur sóknaraðila til heimtu skaðabóta vegna verks sem sá fyrrnefndi hafði tekið að sér að vinna fyrir þann síðarnefnda og fólst meðal annars í greftri svonefndra Bolungarvíkurganga. Í héraðsdómsstefnu er á því byggt af hálfu varnaraðila að „jarðfræðiaðstæður hafi verið verri en útboðslýsing gaf til kynna og stórfelldar tafir sem urðu á greftrinum af þeim sökum hafi verið langt umfram það sem ætla mátti.“ Eigi hann því rétt til bóta vegna þess viðbótarkostnaðar sem orðið hafi við framkvæmd verksins. Varnaraðili hefur í stefnunni uppi aðal- og varakröfu á hendur sóknaraðila og er í báðum tilvikum krafist bóta, sem leitt hafi af auknum kostnaði vegna tafa við verkið, öðrum en beinum kostnaði við gröft ganganna og vegna hruns í þeim. Umræddar kröfur varnaraðila eru reistar á því að heildarfjárhæð samkvæmt tilboði hans í verkið vegna tiltekins verkþáttar, er lýst sé í útboðsgögnum sem „uppsetning aðstöðu, undirbúningur á mannvirkjagerð“, hafi numið 845.857.721 krónu sem dreifst hafi á 603 vinnudaga. Kostnaðurinn hafi því verið 1.402.749 krónur að meðaltali á hvern vinnudag og sú tala síðan margfölduð með þeim fjölda daga, sem varnaraðili heldur fram að verkið hafi tafist af áðurgreindum orsökum, til að finna út fjárhæð bótanna sem krafist er vegna þess óbeina kostnaðar sem til hafi fallið. Þar sem sóknaraðili telur að fjárhæðin, sem varnaraðili bauð í framangreindan verkþátt, hafi verið óvenjulega há skoraði sá fyrrnefndi á þann síðarnefnda með bréfi 25. febrúar 2015 að sundurliða fjárhæðina með nánar tilgreindum hætti. Í þinghaldi 13. mars sama ár lagði varnaraðili fram skjal þar sem fjárhæðin var sundurliðuð á þann hátt sem um var beðið. Í ljósi þess hefur sóknaraðili gert athugasemdir við það hve varnaraðili bauð hátt í verkþáttinn og ekki talið tilboðsfjárhæðina standast ákvæði útboðslýsingar. Var bréf þess efnis frá 8. apríl 2015 lagt fram á dómþingi 29. júní sama ár. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði hefur varnaraðili áður aflað matsgerðar og viðbótarmatsgerðar dómkvaddra manna vegna þess máls sem hann hefur höfðað gegn sóknaraðila. Var viðbótarmatsgerðin lögð fram á dómþingi 20. október 2015. Í því þinghaldi lagði varnaraðili jafnframt fram matsbeiðni þá sem um er deilt í máli þessu. Með beiðninni fer varnaraðili fram á að dómkvaddir verði sömu menn og áður „til þess að skoða og meta tiltekin atriði er varða gerð Bolungarvíkurganga, til viðbótar fyrri matsgerð sinni ... og viðbótarmatsgerð“. Er þess „óskað að matsmenn skoði og meti áhrif þess á kröfu (tjón) stefnanda ef tilboðsfjárhæð stefnanda í verklið 8.01 (lið nr. 1) hefði verið lægri, um sem nemur muninum á 845.857.721 kr. og 198 milljónum annars vegar og 270 milljónum hins vegar. Þetta er að því gefnu að stefnandi hefði þá við tilboðsgerðina skipt mismuninum niður á einingaverðstilboð sín í hlutfalli við fjárhæð einstakra liða. Við svör við eftirtöldum spurningum þarf einnig að taka mið af endanlegu uppmældu magni og uppgjöri í verkinu. Nánar tiltekið eru spurningarnar eftirfarandi sem að þessu lúta: 1) Leggið mat á áhrif þess ef tilboð verktaka (lægstbjóðanda) hefði verið 270.350.644 í verkþátt 8.01 liður 01 (Uppsetning aðstöðu, undirb. framkvæmda, tilvísun 02.1), í stað þess að vera 845.857.721. a. Í matinu skal miða við að mismuninum, 575.507.077 kr., hefði verið skipt hlutfallslega jafnt á þá greiðsluliði verksins sem gerðir voru upp samkvæmt magni. b. Þá skal í matinu byggt á endanlegu uppmældu magni og greiðsluuppgjöri því sem miðað var við í lok verksins. c. Óskað er eftir því að matsmenn meti heildaráhrifin á uppgjör til verktaka og sýni útreikningsaðferðir sínar. d. Óskað er eftir því að útreikningar verði sundurliðaðir og taki mið af grunnverði samningsins. 2) Þá er þess óskað að matsmenn meti með sama hætti og greinir í spurningu nr. 1, en miði í því tilviki við mismuninn á tilboðsverðinu 845.857.721 kr. og 197.977.033 kr. Verði í því tilviki mismuninum, kr. 647.880.688, skipt niður á uppmælda greiðsluliði, sbr. umfjöllun í spurningu nr. 1 að öðru leyti. 3) Þess er óskað að matsmenn reikni og sýni áhrif þess á kröfur stefnanda í málinu (sbr. sundurliðun aðal- og varakröfu í stefnu og í dskj. 9) ef fallist væri á að stefnandi hefði átt að skipta tilboðsfjárhæð sinni í samræmi við liði 1 eða 2 hér að framan.“ II Í einkamáli lýtur sönnun einkum að því að leiða í ljós hvort staðhæfing um umdeild atvik teljist sönnuð, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Ef dómari telur bersýnilegt að atriði, sem aðili vill sanna, skipti ekki máli eða gagn sé tilgangslaust til sönnunar getur hann meinað aðila um sönnunarfærslu samkvæmt 3. mgr. 46. gr. laganna. Í IX. kafla sömu laga er fjallað um matsgerðir. Samkvæmt 2. mgr. 60. gr. leggur dómari sjálfur mat á atriði sem krefjast almennrar þekkingar og menntunar eða lagaþekkingar. Ef ekki verður farið svo að kveður dómari eftir 1. mgr. 61. gr. einn eða tvo matsmenn til að framkvæma mat eftir skriflegri beiðni aðila. Í beiðni skal koma skýrlega fram hvað eigi að meta, hvað það er sem meta á og hvað aðili hyggist sanna með mati. Aðili að einkamáli á að meginstefnu rétt á því að afla og leggja fram þau sönnunargögn sem hann telur þörf á. Það er því hvorki á valdi gagnaðila né dómstóla að aftra því nema með stoð í lögum. Af þeim sökum ber dómara að verða við beiðni málsaðila um að dómkveðja matsmann samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 nema formskilyrði síðari málsliðar 1. mgr. 61. gr. séu ekki fyrir hendi, leitað sé mats um atriði, sem dómari telur bersýnilegt að ekki skipti máli, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna, eða að matsbeiðnin lúti einvörðungu að atriðum, sem dómara ber að leggja sjálfur mat á en ekki sérfróðum matsmönnum, sbr. 2. mgr. 60. gr. og fyrri málslið 1. mgr. 61. gr. Í síðastnefnda tilvikinu yrði matsgerð ávallt tilgangslaus til sönnunar í skilningi 3. mgr. 46. gr.  Varnaraðili kveður að ástæðu hins umbeðna mats sé að rekja til áskorunar sóknaraðila í bréfi hans 20. febrúar 2015 og athugasemda af hans hálfu í bréfi sem lagt var fram á dómþingi 29. júní sama ár eins og áður hefur verið gerð grein fyrir. Að því virtu er fallist á með héraðsdómi að matsbeiðnin sé ekki of seint fram komin. Þá verður ekki séð að áður hafi verið fjallað um þau atriði, sem hún tekur til, í þeim matsgerðum dómkvaddra manna sem fyrir liggja. Í kæru til Hæstaréttar heldur sóknaraðili því fram að með matsbeiðninni sé varnaraðili að víkja frá þeim einingaverðum, sem hann hafi boðið í gangagröftinn, og þar með „að undirbyggja málsástæðu og grundvöll kröfu sinnar sem hann hefur ekki áður byggt á.“ Þótt svo kynni að vera verður að líta til þess að öflun matsgerðar getur ekki ein út af fyrir sig valdið því að varnaraðili geti breytt málatilbúnaði sínum, en hann verður að bera áhættu og kostnað af því ef umbeðin matsgerð kemur honum ekki að haldi af þeim sökum, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 3. nóvember 2014 í máli nr. 687/2014. Með fyrstu tveimur matsspurningunum óskar varnaraðili eftir útreikningum sem taki mið af nánar greindum forsendum. Samkvæmt framansögðu er staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að fallast á þann hluta af beiðni hans.   Eins og áður er fram komið er hlutverk dómkvaddra matsmanna samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 að leggja mat á sérfræðileg atriði, en hvorki að staðreyna né breyta kröfum sem aðilar hafa haft uppi í einkamáli. Af þeim sökum skortir þriðju spurninguna í matsbeiðni varnaraðila lagastoð og verður því að hafna þeim hluta af beiðni hans þegar af þeirri ástæðu. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð: Fallist er á kröfu varnaraðila, Ósafls sf., um að fá dómkvadda matsmenn til að svara fyrstu tveimur spurningunum í matsbeiðni hans. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 785/2015
Kærumál Börn Lögheimili til bráðabirgða Frávísun frá Hæstarétti
M kærði úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu K meðal annars um að lögheimili sonar þeirra yrði til bráðabirgða hjá henni. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í kæru til réttarins hefði M aðeins krafist ógildingar hins kærða úrskurðar. Hann hefði aftur á móti ekki byggt á því að annmarkar væru á úrskurðinum, heldur leitaðist hann eftir efnislegri niðurstöðu meðal annars um að lögheimili sonar hans yrði til bráðabirgða hjá honum. Var kæra M að þessu leyti talin í ósamræmi við b. lið 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá hefði skort á innbyrðis samræmi og samhengi kröfugerðar M eins og hún hefði verið sett fram fyrir héraðsdómi og síðan í kæru til Hæstaréttar. Úr þessum annmörkum yrði ekki bætt hvað sem liði kröfum M eins og þeim var gerð skil í greinargerð til réttarins. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. nóvember 2015, en kærumálsgögn bárust réttinum 3. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. nóvember 2015, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að lögheimili drengsins A verði hjá henni til bráðabirgða og kveðið á um nánar tiltekinn umgengnisrétt sóknaraðila og drengsins og að sóknaraðili greiði einfalt meðlag með drengnum þar til endanleg ákvörðun um forsjá liggi fyrir í máli aðila. Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess aðallega að staðfest verði að lögheimili drengsins verði hjá honum og að „drengurinn skuli vera hjá sóknaraðila á meðan mál aðila er til lykta leitt“, en til vara að mælt verði fyrir um umgengni sóknaraðila við drenginn. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst varnaraðili kærumálskostnaðar. Í kæru sóknaraðila sagði meðal annars svo: „Fyrir hönd [M] er þess krafist að úrskurður Héraðsdóms Reykjaness í málinu nr. E-[...]/2015, K gegn M, sem uppkveðinn var 6. nóvember verði ógiltur með dómi.“ Þá var krafist kærumálskostnaðar. Að öðru leyti hafði kæran aðeins að geyma umfjöllun undir fyrirsögninni „Rök og heimildir“. Í greinargerð til Hæstaréttar hafa dómkröfur sóknaraðila hins vegar tekið á sig þá mynd sem grein er gerð fyrir hér að framan. Í 5. mgr. 35. gr. barnalaga er að finna ákvæði um málskot úrskurða, sem kveðnir eru upp samkvæmt lagagreininni og taka meðal annars til úrskurða til bráðabirgða um lögheimili. Er á nefndum stað tekið fram að um málskot slíkra úrskurða fari samkvæmt almennum reglum. Í 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála eru ákvæði um hvað greina skuli í kæru til Hæstaréttar. Þar segir að tilgreina skuli þá dómsathöfn, sem kærð sé, kröfu um breytingu á henni og þær ástæður, sem kæra sé reist á. Svo sem fram er komið gerði sóknaraðili í kæru til Hæstaréttar aðeins kröfu um ógildingu hins kærða úrskurðar. Sóknaraðili byggir aftur á móti ekki á því að annmarkar hafi verið á úrskurðinum, heldur leitast hann eftir efnislegri niðurstöðu meðal annars um að lögheimili sonar hans verði til bráðabirgða hjá honum. Krafa í kæru sóknaraðila gat því ekki leitt til þeirra efnislegu lykta í þessum þætti málsins sem hann stefndi að. Er kæra sóknaraðila að þessu leyti í ósamræmi við b. lið 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991. Skortir þess utan á innbyrðis samræmi og samhengi kröfugerðar sóknaraðila eins og hún var sett fram undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi og síðan í kæru til Hæstaréttar. Úr þessum annmörkum verður ekki bætt hvað sem líður kröfum sóknaraðila eins og þeim eru gerð skil í greinargerð til Hæstaréttar. Með vísan til þessa verður málinu vísað frá Hæstarétti, sbr. til hliðsjónar meðal annars dóma réttarins 7. desember 2010 í máli nr. 656/2010 og 2. september 2011 í málum nr. 377/2011 og 388/2011. Það athugast að sóknaraðili afhenti réttinum málsgögn sem eru í verulegu ósamræmi við reglur nr. 677/2015 um kærumálsgögn í einkamálum, sem settar eru samkvæmt 6. mgr. 147. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 13. gr. laga nr. 78/2015. Er það aðfinnsluvert. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðili, M, greiði varnaraðila, K, 400.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 834/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. desember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 10. desember 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 7. janúar 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í b. lið 2. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.                                                                                             Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 10. desember 2015.                 Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur krafist þess í dag fyrir Héraðsdómi Reykjaness með vísan til c-liðar 1. mgr. 95 gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að ákærða,  X, fæddum [...], [...] ríkisborgara, verði með úrskurði dómsins gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 7. janúar 2016 en þó eigi lengur en þar til dómur hefur verið kveðinn upp í máli hans.                 Ákærði mótmælir kröfunni og krefst þess aðallega að henni verði hafnað, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. I                 Í greinargerð lögreglustjórans á Suðurnesjum kemur fram að lögregla hafi haft ætluð fjársvikabrot ákærða, X, gagnvart [...]., til rannsóknar frá komu ákærða hingað til lands í lok júlí sl., sbr. mál lögreglu nr. 008-2015-[...]. Ákærði hafi verið handtekinn 27. júlí sl. grunaður um að hafa svikið út farmiða þann sem hann ferðaðist á með því að gefa upp, í blekkingarskyni og án heimildar, greiðslukortanúmer annars manns. Þá hafi við leit í farangri ákærða fundist fjöldi muna sem lögregla ætli að séu kærða óviðkomandi, svo sem greiðslukort, óútfyllt brottfararspjöld frá mismunandi flugfélögum, merkimiðar ætlaðir áhöfnum mismunandi flugfélaga, óútfylltir úttektarmiðar fyrir hótel o.fl. Ákæra hafi verið gefin út vegna ætlaðra fjársvika við greiðslu flugbókana frá 26. júlí 2015, samtals að andvirði 327.450 krónur og sæti hún nú dómsmeðferð. Ákærði hafi sætt gæsluvarðhaldi vegna málsins til 26. ágúst sl. er honum hafi með úrskurði héraðsdóms verið gert að sæta farbanni.                 Frá lokum októbermánaðar hafi ákærði sætt rannsókn að nýju, sbr. mál 008-2015-[...], fyrir annars vegar áþekk brot og áður sé greint frá og hins vegar auðgunarbrot sem tengist verðmætum munum sem fundist hafi í híbýlum ákærða. Samkvæmt gögnum málsins hafi á tímabilinu 26.-29. október 2015 verið gerðar fimm mismunandi bókanir í flug með [...] hingað til lands á nafni móður ákærða, A. Við greiðslu á öllum bókunum hafi verið gerðar samtals 28 tilraunir til að greiða með nítján greiðslukortanúmerum manna víða um heim. Farmiðar í hverri flugbókun hafi verið að verðmæti 117.000 krónur til 146.000 krónur og á þeirri forsendu megi áætla andlag meintra brota yfir 600.000 krónur, hefðu greiðslur gengið í gegn. Allar þessar bókanir hafi verið framkvæmdar af aðila sem tengst hafi þráðlausu neti gistiheimilisins [...], [...], Reykjavík, hvar ákærði hafi dvalist í farbanni því sem honum hafi verið gert að sæta frá 26. nóvember 2015 og upplýst sé nú að hann hafi verið starfandi á meðan hann dvaldist þar. Í kjölfar þess að framangreindar bókanir gengu ekki í gegn er upplýst að ákærði fór á söluskrifstofu [...] í Flugstöð Leifs Eiríkssonar og greiddi fyrir farmiða á nafni móður sinnar, sem hann hafði áður bókað símleiðis, í reiðufé. Lögreglustjóri segir ákærða strax hafa verið grunaðan um aðild að málinu og hann verið handtekinn á fyrrnefndu gistiheimili 2. nóvember 2015. Hafi hann verið færður til yfirheyrslu í kjölfarið. Á vettvangi hafi komið í ljós að upplýsingar um í það minnsta tvo gesti gistiheimilisins hafi verið notaðar við bókanir. Í framhaldinu hafi leit verið framkvæmd í vistarverum ákærða, og að því er virðist móður hans, sem þá hafi verið komin til landsins. Við leitina hafi fundist annars vegar fjölmörg handskrifuð kortanúmer, þar á meðal úr bókunum gesta á gistiheimilinu, og hins vegar mikið magn af dýrum útivistarfatnaði, augsýnilega úr hérlendum verslunum. Andvirði þeirra muna nemi um 1.000.000 króna.                 Lögreglustjóri segir rannsókn nýju málanna nokkuð vel á veg komna en þó ekki lokið. Ákærði hafi verið yfirheyrður í tvígang. Að mati lögreglu sé framburður hans ótrúverðugur og þær skýringar sem hann hafi gefið um margt fjarstæðukenndar. Ákærði hafi alfarið neitað aðild að bókunum farmiða á nafni móður sinnar á veraldarvefnum. Hann hafi gengist við því að hafa reynt að bóka farmiða símleiðis og gefið þær skýringar að nauðsynlegt hefði verið að gefa upp greiðslukortanúmer annarra manna til að geta fengið upp gefið númer flugbókunar sem hann hafi ætlað að staðgreiða í framhaldinu, svo sem hann hafi og gert. Ákærði hafi einnig sagt að mögulega hafi hann fundið handskrifað blað með kortanúmerum á gistiheimili því sem hann hafi starfað á sem sjálfboðaliði sem næturvörður. Vegna þeirra muna sem hafi fundist á gistiheimilinu hafi ákærði iðulega neitað að svara spurningum lögreglu. Ef hann hafi hann sem fyrr gefið fjarstæðukenndar skýringar. Móðir ákærða hafi alfarið neitað að hafa vitneskju um málið. Vegna hinna nýju mála hafi lögreglustjóri 3. nóvember sl. gert kröfu um að ákærða yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a-, b- og c-liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Með úrskurði héraðsdóms þann sama dag hafi ákærða verið gert að sæta farbanni. Ákærði hafi þá verið leystur úr haldi. Með dómi Hæstaréttar Íslands 6. nóvember sl. í málinu nr.[...]/2015 hafi ákærða verið gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til þriðjudagsins 17. nóvember kl. 16:00. Hafi ákærði verið handtekinn samdægurs á áðurnefndu gistiheimili. Við það tækifæri hafi fundust fleiri munir áþekkir þeim sem hald var lagt á við fyrri húsleit lögreglu. Fyrir liggi að móðir ákærða hafi farið af landi brott í kjölfar handtöku ákærða. II    Lögreglustjóri vísar til þess að ákærði sé undir sterkum rökstuddum grun um brot gegn ákvæðum 248. gr. og eftir atvikum 244. eða 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við umræddri háttsemi liggi allt að sex ára fangelsi. Það sé mat lögreglustjóra að brot ákærða muni ekki hafa í för með sér sektir eða skilorðsbundna refsingu verði hann fundinn sekur. Sú afstaða lögreglu byggist á réttarframkvæmd hér á landi fyrir sambærileg fjársvik og þess að ákærði hafi áður gerst sekur um viðlíka brot.                 Að mati lögreglustjóra sé ekki völ á vægari úrræðum í ljósi þess sem upplýst sé í málinu. Því sé þörf á að ákærða verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á meðan mál hans séu til meðferðar innan refsivörslukerfisins. Í því sambandi bendir lögreglustjóri á að ákærði eigi sér mjög langa sögu fjársvika erlendis. Gerð sé grein fyrir brotaferli ákærða í gögnum málsins og komi þar fram að hann hafi á árunum 2004 til 2014 margítrekað hlotið dóma fyrir auðgunarbrot, suma hverja þunga t.a.m. hér á landi þegar hann hafi verið sakfelldur fyrir fjársvik með dómi Héraðsdóms Reykjaness, 17. ágúst 2007 í máli nr. [...]/2007, fyrir að hafa í níu skipti á tímabilinu frá mars 2007 til ágúst sama ár svikið út farmiða, samtals að andvirði 802.000 krónur.                 Lögreglustjóri segir aðstæður í málinu vera hinar sömu og þegar Hæstiréttur Íslands hafi kveðið upp dóm sinn 6. nóvember sl. Ákærði sé vanaafbrotamaður sem láti sér ekki segjast, svo sem hann hafi sýnt í verki. Megi ætla að ákærði muni halda brotum áfram á meðan málum hans sé ekki lokið hér á landi, en það séu einmitt þeir hagsmunir sem c-lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 sé ætlað að vernda. Skilyrði nefnds ákvæðis séu því uppfyllt í málinu.                 Með vísan til alls framangreinds, gagna málsins, c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, dóms Hæstaréttar í máli nr. [...]/2015, 248. og 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 telji lögreglustjóri brýna refsivörsluhagsmuni standa til þess að ákærða verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til fimmtudagsins 7. janúar 2016, kl. 16:00. III Samkvæmt framangreindu og fyrirliggjandi rannsóknargögnum er ákærði undir rökstuddum grun um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við. Fyrir liggur að ákæra hefur verið gefin út á hendur ákærða fyrir fjársvik, sbr. 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Sakamál á grundvelli ákærunnar var þingfest 17. nóvember sl. Aðalmeðferð í málinu fór fram fyrr í dag og var málið tekið til dóms að henni lokinni. Má vænta dóms í málinu innan fjögurra vikna frá deginum í dag að telja. Eins og reifað er í kafla I hér að framan eru í greinargerð lögreglustjóra rakin þau meintu brot ákærða sem voru tilefni höfðunar fyrrnefnds sakamáls hendur honum. Í greinargerðinni er einnig vísað til annarra auðgunarbrota sem ákærði er grunaður um að hafa framið og lögreglustjóri telur varða við 248. gr., og eftir atvikum 244. eða 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Fyrir liggur að með dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. [...]/2015, sem kveðinn var upp 6. nóvember sl., var ákærða gert að sæta gæsluvarðhaldi vegna brotanna á grundvelli c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Að hinum meintu brotum ákærða virtum og þess sem fyrir liggur um sakaferil hans þykir ákvæði 3. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ekki standa því í vegi að fallist verði á kröfu lögreglustjóra. Að mati dómsins má ætla að ákærði muni halda áfram brotastarfsemi fari hann frjáls ferða sinna. Samkvæmt því og öðru framangreindu er fullnægt skilyrðum c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til að ákærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Í ljósi allra atvika málsins og þess að áðurnefnt sakamál, sem lögreglustjóri höfðaði á hendur ákærða, var dómtekið fyrr í dag, þykja ekki efni til að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma en krafist er. Verður krafa lögreglustjóra því tekin til greina með þeim hætti sem hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari. ÚRSKURÐARORÐ                 Ákærða, X, fd. [...], er gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 7. janúar 2016, kl. 16:00, en þó eigi lengur en þar til dómur hefur verið kveðinn upp í máli hans nr. S-[...]/2015.
Mál nr. 831/2015
Kærumál Nauðungarvistun
Með kröfu, móttekinni 30. nóvember 2015, hefur sóknaraðili, A, [...], Reykjavík, farið þess á leit að felld verði úr gildi ákvörðun innanríkisráðuneytisins frá 27. sama mánaðar um að hann skuli vistast á sjúkrahúsi. Jafnframt krefst sóknaraðili þess að málskostnaður skipaðs talsmanns síns verði greiddur úr ríkissjóði, sbr. 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Málið var þingfest í dag og tekið til úrskurðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. desember 2015, en kærumálsgögn bárust réttinum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. desember 2015, þar sem staðfest var ákvörðun innanríkisráðuneytisins 27. nóvember sama ár um nauðungarvistun sóknaraðila á sjúkrahúsi. Kæruheimild er í 4. mgr. 31. gr., sbr. 1. mgr. 16. gr., lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að ákvörðun innanríkisráðuneytisins verði felld úr gildi og þóknun skipaðs talsmanns hans vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti greidd úr ríkissjóði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun talsmanns sóknaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun talsmanns sóknaraðila, Unnsteins Arnar Elvarssonar héraðsdómslögmanns, 124.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.                                                                  
Mál nr. 261/2015
Friðhelgi einkalífs Tjáningarfrelsi Skaðabætur
Í höfðaði mál þetta vegna ummæla sem birtust í viðtali sem R tók af móður hans í tímariti sem G ritstýrði. Í viðtalinu var meðal annars vikið stuttlega að dómsmáli milli foreldra Í um forsjá yfir honum sem lauk með því að föður hans var einum dæmd hún. Í tengslum við þetta var tekinn orðrétt upp í greinina stuttur texti úr dómi í forsjármálinu, þar sem fram kom að matsmaður hafi talið báða foreldra Í hæfa til að fara með forsjá hans. Jafnframt voru birtar með greininni tvær ljósmyndir af Í sem var nafngreindur. Í krafðist þess að R og G yrðu dæmdar til refsingar samkvæmt 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og þeim gert að greiða sér miskabætur auk kostnaðar af birtingu dóms í málinu. Í ljósi þess að sá sex mánaða frestur sem kveðið er á um í 1. mgr. 29. gr. almennra hegningarlaga til höfðunar einkarefsimáls hafði verið liðinn er málið var höfðað féll Í frá refsikröfunni fyrir Hæstarétti. Talið var að upplýsingar um nafn, fæðingardag og það hver færi með forsjá Í yrðu ekki taldar til einkamálefna hans sem leynt skyldu fara. Ekki var fallist á með Í að umfjöllunin hefði kastað rýrð á hann og fjölskyldu hans, enda væri talað vel um hæfni beggja foreldra en ekki vikið að neinu um Í sjálfan. Talið var að móður Í hefði verið heimilt að skýra frá forsjármálinu, sem hún hafði verið aðili að, og niðurstöðu þess og því hefði birting ummælanna ekki brotið gegn rétti Í til friðhelgi einkalífs. Hefði Í því ekki sýnt fram á að R og G hefðu valdið honum miska með umfjöllun sinni og voru þær sýknaðar í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. apríl 2015. Hann krefst þess að stefndu verði gert að greiða sér 800.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. mars 2013 til 23. maí sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi á málið rætur að rekja til þess að grein með viðtali stefndu Ragnhildar Aðalsteinsdóttur af móður áfrýjanda birtist 7. mars 2013 í tímaritinu Vikunni sem stefnda Guðrún Elín Arnardóttir ritstýrði. Í viðtalinu var meðal annars vikið stuttlega að dómsmáli milli foreldra áfrýjanda um forsjá yfir honum sem lauk með því að föður hans var einum dæmd hún. Í tengslum við þetta var tekinn orðrétt upp í greinina stuttur texti úr dómi í forsjármálinu, þar sem fram kom að matsmaður hafi talið báða foreldra áfrýjanda hæfa til að fara með forsjá hans, en þau bæru bæði umhyggju fyrir honum, sýndu honum ástúð, hlúðu vel að honum og þekktu vel til eiginleika hans. Jafnframt voru birtar með greininni tvær ljósmyndir af áfrýjanda sem var nafngreindur. Mál þetta höfðaði hann 17. desember 2013 og krafðist þess að stefndu yrðu dæmdar til refsingar samkvæmt 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og þeim gert að greiða sér miskabætur að fjárhæð 800.000 krónur auk 400.000 króna vegna kostnaðar af birtingu dóms í málinu í tveimur dagblöðum, en jafnframt yrði kveðið á um skyldu til að birta forsendur og niðurstöðu dómsins í næsta tölublaði Vikunnar sem kæmi út eftir uppsögu hans. Með hinum áfrýjaða dómi voru stefndu sýknaðar af þessum kröfum. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi í ljósi 1. mgr. 29. gr. almennra hegningarlaga fallið frá refsikröfu og hefur hann heldur ekki lengur uppi kröfur varðandi birtingu dóms í málinu, sem snýr þar með eingöngu að kröfu hans um miskabætur. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sýknu stefndu af þeirri kröfu. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest, en um málskostnað fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Ísak Nói Baldursson, greiði stefndu, Ragnhildi Aðalsteinsdóttur og Guðrúnu Elínu Arnardóttur, hvorri fyrir sig 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. janúar 2015. Mál þetta sem dómtekið var þann 11. desember 2014 var höfðað 17. desember 2013 af Baldri Frey Einarssyni, Kristnibraut 91, Reykjavík, af hálfu ólögráða sonar hans, Ísaks Nóa Baldurssonar, til heimilis á sama stað, á hendur Ragnhildi Aðalsteinsdóttur, Herjólfsgötu 24, Hafnarfirði og Guðrúnu Elínu Arnardóttur, Lindargötu 56, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmdar til refsingar og greiðslu miskabóta fyrir að hafa með eftirfarandi ummælum um viðkvæm einkamálefni stefnanda: Í dómnum í forsjármáli yngri drengsins kemur meðal annars fram að: ,,Matsmaður telji báða foreldra hæfa til að fara með forsjá barnsins. Þeir beri báðir umhyggju fyrir barni sínu, sýni því ástúð og hlúi vel að drengnum á heimilum sínum. Foreldrarnir lýsi drengnum á svipaðan hátt og þekki vel til eiginleika hans“ sem birtust á bls. 40 í 10. tölublaði Vikunnar, 75. árgangi, sem kom út 7. mars 2013 samhliða ólögmætri myndbirtingu af stefnanda þar sem hann var ásamt bróður sínum nafngreindur á bls. 42 í sama tölublaði, brotið gegn friðhelgi einkalífs stefnanda, sbr. 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 51. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla. Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmdar til að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð 800.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 7. mars 2013 til 23. maí 2013 en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001. Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmdar til að greiða stefnanda 400.000 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, þ.e. forsendna og dómsorðs, í tveimur dagblöðum. Stefnandi krefst þess að forsendur og dómsorð dóms í málinu verði birtar í næsta tölublaði Vikunnar eftir að dómur gengur, sbr. 59. gr. laga nr. 38/2011. Loks krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu auk virðisaukaskatts. Stefndu krefjast sýknu af öllum dómkröfum stefnanda. Til vara krefjast stefndu þess að kröfu stefnanda um miskabætur verði hafnað eða hún lækkuð stórkostlega og að kröfum stefnanda um greiðslu kostnaðar við birtingu dóms og birtingu dómsins í Vikunni, verði hafnað. Stefndu krefjast málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt málskostnaðaryfirliti, ásamt virðisaukaskatti.          Við þingfestingu málsins, 19. desember 2013, kröfðust stefndu málskostnaðar-tryggingar úr hendi lögráðamanns stefnanda með vísan til b-liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála vegna líkinda fyrir ógjaldfærni stefnanda. Kröfunni var hafnað með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 5. mars 2014. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Mál þetta er höfðað vegna viðtalsgreinar sem birtist í 10. tbl. tímaritsins Vikunnar, er kom út 7. mars 2013. Meginefni greinarinnar var viðtal við móður stefnanda um líf hennar og störf. Í viðtalinu var sagt frá því að hún hefði deilt við föður stefnanda um forsjá hans og í greininni er vitnað til ummæla dómkvadds matsmanns um forsjárhæfni foreldranna, sem fram komu í dóminum í forsjármálinu. Þetta var tengt við gagnrýni viðmælandans á það að ekki hafi verið heimild í lögum fyrir dómstóla til að dæma sameiginlega forsjá, heldur hafi þurft að velja milli jafnhæfra foreldra, sem í greininni segir reyndar ranglega að þá séu enn gildandi lög. Birtar eru tvær myndir af stefnanda með greininni og eiginnöfn hans tilgreind, en faðir stefnanda, sem fer einn með forsjá hans, hafði ekki veitt Vikunni heimild til birtingar mynda af honum eða upplýsinga um hann. Lögmaður stefnanda sendi útgáfufélagi Vikunnar bréf 23. apríl 2013, þar sem krafist var greiðslu miskabóta o.fl. vegna brota gegn friðhelgi einkalífs stefnanda og ólöglegra myndbirtinga. Stefndu telja kröfurnar tilhæfulausar og um það snýst ágreiningur aðila. Faðir stefnanda kom fyrir dóminn við aðalmeðferð málsins. Málsástæður og lagarök stefnanda Vikan hafi með óvægnum hætti í máli og myndum fjallað um einkalíf stefnanda sem njóti meðal annars verndar 71. gr. stjórnarskrárinnar, 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 16. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Það sé því ljóst að umfjöllun Vikunnar í heild brjóti gegn friðhelgi einkalífs stefnanda. Stefnandi eigi því rétt til miskabóta úr hendi stefndu vegna þessara friðbrota auk þess sem krafist sé að stefndu verði dæmdar til refsingar vegna brota á 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Íslenskan almenning varði ekkert um forsjármál það sem gengið hafi milli föður og móður stefnanda eða efnisatriði í niðurstöðu dómkvadds matsmanns um hæfi foreldra til að fara með forsjá stefnanda. Það sé einn þáttur í friðhelgi einkalífs samkvæmt 71. gr. stjórnarskrár og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu að hver maður eigi rétt til eigin myndar. Í umfjöllun sinni noti Vikan mynd af stefnanda án þess að hafa fengið til þess leyfi hjá forráðamanni hans. Til þess beri einnig að líta að myndirnar hafi verið notaðar til þess að myndskreyta umfjöllun sem kasti rýrð á stefnanda og fjölskyldu hans. Hér sé um skýr og ótvíræð brot að ræða á friðhelgi einkalífs stefnanda. Gerð sé sú krafa að stefndu verði dæmdar til refsingar fyrir að hafa með ummælum sínum um viðkvæm einkamálefni stefnanda sem birst hafi á bls. 40 í 10. tölublaði, 75. árgangs Vikunnar sem komið hafi út þann 7. mars 2013 og með ólögmætum myndbirtingum á bls. 42 í sama tölublaði, brotið gegn friðhelgi einkalífs stefnanda, sbr. 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 51. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla. Réttur stefnanda til friðhelgi einkalífs og eigin myndar njóti verndar 71. gr. stjórnarskrár, 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 229. gr. almennra hegningarlaga. Stefnandi sé ekki opinber persóna og eigi því ekki að þurfa að þola umfjöllun fjölmiðla um viðkvæm einkamálefni. Fjöldi fólks lesi Vikuna og því hafi útbreiðsla myndar og umfjöllunar um einkamálefni stefnanda verið mikil og náð til fjölda fólks. Vikan sé gefin út í hagnaðarskyni og hvatinn að baki frétt stefndu sé einungis aukin hagnaðarvon. Reglur um varnaðaráhrif skaðabótareglna eigi að leiða til þess að stefnanda verði dæmdar háar miskabætur. Vikan sé gefin út af Birtingi útgáfufélagi ehf., en undanfarin ár hafi gengið mikill fjöldi dóma í Hæstarétti og héraðsdómi þar sem Birtingur eða blaðamenn félagsins og tengdra félaga hafi verið dæmdir fyrir ærumeiðingar, brot á friðhelgi einkalífs eða ólögmætar myndbirtingar, og gert að greiða miskabætur. Þrátt fyrir alla þessa áfellisdóma höggvi blaðamenn Birtings nú enn í sama knérunn, en málið sé höfðað á hendur ritstjóra og blaðamanni Vikunnar vegna brota gegn friðhelgi einkalífs saklauss fólks. Þar sem um ítrekuð og margendurtekin brot blaðamanna í störfum fyrir sama útgáfufélag og tengd félög sé að ræða og fjöldi áfellisdóma hafi verið látnir sem vindur um eyru þjóta sé rétt, með vísan til varnaðaráhrifa skaðabótareglna, að dæma stefndu til að greiða háar miskabætur. Krafa stefnanda um miskabætur sé byggð á b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en ljóst sé að stefndu hafi gerst sekar um ólögmæta meingerð gagnvart stefnanda enda sé um að ræða skýr og ótvíræð brot á réttarreglum sem ætlað sé að vernda friðhelgi einkalífs stefnanda. Þess sé krafist að stefndu verði dæmdar til að greiða 400.000 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, þ.e. forsendna og dómsorðs, í tveimur dagblöðum, sbr. 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Þá sé gerð sú krafa að forsendur og niðurstaða dóms í málinu verði birt í næsta tölublaði Vikunnar eftir að dómur gangi í málinu. Um tjáningarfrelsi stefndu vísi stefnandi til 2. mgr. og 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, en tjáningarfrelsi njóti ekki verndar þegar brotið sé gegn friðhelgi einkalífs manna. Þegar metnar séu þær skorður sem friðhelgi einkalífs setji tjáningarfrelsinu skipti aðalmáli hvort hið birta efni, myndir og texti, geti talist þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu og eigi þannig erindi til almennings. Umfjöllun stefndu um stefnanda tengist á engan hátt slíkri umræðu og framsetning umfjöllunarinnar virðist einungis hafa miðað að því að auka sölu Vikunnar.  Vísað sé um kröfu um vexti og dráttarvexti til IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa um vexti byggist á 8. gr. laganna, þar sem segi að skaðabótakröfur beri vexti frá þeim degi sem hið bótaskylda atvik hafi átt sér stað, hér frá birtingu umfjöllunar Vikunnar 7. mars 2013, sbr. 4. gr. sömu laga. Krafa um dráttarvexti byggist á 9. gr. laganna, þar sem segi að skaðabótakröfur beri dráttarvexti þegar liðinn sé mánuður frá þeim degi sem kröfuhafi hafi lagt fram upplýsingar til að meta tjón og fjárhæð bóta, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Hér sé miðað við dagsetningu kröfubréfs og því sé krafist dráttarvaxta frá 23. maí 2013 til greiðsludags. Þess sé þess krafist að stefndu greiði stefnanda málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi og byggist krafan á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þess sé krafist að dæmdur málskostnaður beri virðisaukaskatt. Kröfum í máli þessu sé beint að stefndu Ragnhildi þar sem hún sé skráður höfundur texta í umræddri umfjöllun Vikunnar og gegn Guðrúnu Elínu, sem þáverandi ritstjóra Vikunnar, vegna ritstjórnarlegrar ábyrgðar á texta sem og þá sérstaklega myndbirtingu í blaðinu, sbr. 1. mgr. 51. gr. laga nr. 38/2011, a- og c-lið, sbr. 3. tl. 1. mgr. 2. gr. sömu laga. Um lagarök vísi stefnandi til 229. gr. og 1. mgr. og 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Einnig vísi stefnandi til 71. gr. stjórnarskrár, 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 16. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Þá vísi stefnandi til 3. tl. 1. mgr. 2. gr., 51. gr., 56. gr. og 59. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla og 1. mgr. b-liðar 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Krafa stefnanda um vexti og dráttarvexti á miskabótakröfu byggist á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá sé krafa um málskostnað byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991. Einnig sé vísað til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, svo sem hvað varði varnarþing, málsaðild og málskostnað. Málsástæður og lagarök stefndu Almenn sjónarmið um tjáningarfrelsi og svigrúm fjölmiðla til miðlunar upplýsinga Löggjafinn og dómstólar hafi játað fjölmiðlum og einstaklingum verulegu svigrúmi til tjáningarfrelsis og almennrar umfjöllunar um menn og málefni. Rétturinn til tjáningar og miðlunar upplýsinga sé varinn af 73. gr. stjórnarskrár Íslands, nr. 33/1944 og ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 10. gr. laga nr. 62/1994. Auk þess að fjalla um réttinn til tjáningar segi þar, að réttur til tjáningarfrelsis skuli jafnframt ná yfir frelsi til að hafa skoðanir, taka við og skila áfram upplýsingum og hugmyndum heima og erlendis án afskipta stjórnvalda. Með afskiptum stjórnvalda sé einnig átt við hlutverk dómstóla. Réttur þessi sé, samkvæmt dómafordæmum Mannréttindadómstóls Evrópu, sérlega ríkur af hálfu fjölmiðla, enda sé hlutverk þeirra að taka við og miðla upplýsingum afar mikilvægur í lýðræðissamfélagi, einnig í þeim tilvikum þegar fólk vilji tjá sig opinberlega um sín hugðarefni í viðtali. Í þessu sambandi sé rétt að vekja athygli á því að stefnandi kjósi að beina kröfu sinni að starfsmönnum fjölmiðils en ekki þeim aðila sem veitt hafi viðtalið, þ.e.a.s. móður sinni. Rétturinn til tjáningarfrelsis takmarkist með þeim undantekningum sem gerðar séu í 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig 2. mgr. 10. gr. sáttmálans. Ítrekuð dómafordæmi Mannréttindadómstóls Evrópu áskilji að þessar undanþágur frá meginreglunni um tjáningarfrelsi beri að túlka afar þröngt. Allar takmarkanir á tjáningarfrelsi beri að sýna fram á með sannfærandi hætti. Þannig megi samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 62/1994, einungis takmarka tjáningarfrelsi ef nauðsyn ber til í lýðræðislegu samfélagi (e. necessary in a democratic society). Orðið „nauðsyn“ í þessu sambandi hafi verið túlkað af mannréttindadómstólnum sem „knýjandi þjóðfélagsleg nauðsyn“ (e. pressing social need). Hvort slík nauðsyn sé fyrir hendi sé dómstólum í landsrétti látið eftir að meta og beri þeim við það mat að líta til þess hvernig mannréttindadómstóllinn hafi túlkað ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu. Þegar kröfur stefnanda í þessu máli séu metnar beri að hafa framangreind sjónarmið að leiðarljósi og takmarka ekki tjáningarfrelsi stefndu og móður stefnanda, nema telja megi að slíkt sé mjög brýnt og nauðsynlegt. Með tilliti til umkvörtunarefna stefnanda fari því þó fjarri að með ummælunum hafi verið gengið þannig á réttindi stefnanda að nauðsynlegt megi telja að skerða verði tjáningarfrelsi móður stefnanda og stefndu og takmarka tjáningarfrelsi einstaklinga almennt með þeim hætti sem felist í kröfum stefnanda. Nánar um meint brot gegn friðhelgi einkalífs stefnanda Stefndu hafni því alfarið að brotið hafi verið gegn friðhelgi einkalífs stefnanda með þeim ummælum sem vitnað sé til í stefnu. Krafa stefnanda um miskabætur byggist á því að þau ummæli sem hann vitni til, hafi brotið gegn friðhelgi einkalífs síns. Raunar sé tekið fram í stefnu að „umfjöllun Vikunnar í heild“ brjóti gegn friðhelgi einkalífs stefnanda. Þá sé að finna umfjöllun í stefnunni um meinta ólögmæta myndbirtingu af stefnanda, þótt ekki séu gerðar kröfur vegna þess. Stefndu mótmæli öllum málsástæðum stefnanda um framangreint. Þrátt fyrir að stefnandi geti þess að myndbirting af sér hafi verið ólögmæt, sem stefndu mótmæli, leiki enginn vafi á því, að stefnandi krefjist ekki miskabóta vegna myndbirtingarinnar, enda sé slík krafa hvorki sett fram í stefnu né rökstudd sérstaklega. Stefndu telji myndbirtinguna hafa verið lögmæta, enda hafi móðir barns, hvort heldur sem hún nýtur forsjár eða ekki, fullan rétt á að birta sínar eigin myndir af börnum sínum og þurfi ekki leyfi forsjáraðila til þess. Í stefnu komi fram, að íslenskan almenning varði ekkert um forsjármál það sem gengið hafi milli föður og móður stefnanda eða efnisatriði í niðurstöðu dómkvadds matsmanns um hæfi foreldra til að fara með forsjá barns. Í þessum orðum stefnanda felist beinlínis viðurkenning á því að það hafi ekki verið hans einkalífshagsmunir sem verið hafi til umfjöllunar í tímaritsgreininni, heldur forsjármál milli foreldra hans og hæfi þeirra til að fara með forsjá, þ.e.a.s. að þau væru bæði hæfir foreldrar sem þætti báðum mjög vænt um barnið sitt. Í umfjölluninni hafi verið stuttlega vikið að því að móðir og faðir stefnanda hefðu deilt um forsjá hans. Með tilliti til tjáningarfrelsis móður stefnanda hafi henni verið fullkomlega heimilt að ræða það mál, sem hún hafi verið aðili að. Þar hafi ekki á nokkurn hátt verið vikið að einkalífshagsmunum stefnanda, en það falli ekki undir einkalífsvernd 229. gr. almennra hegningarlaga einstaklings hvort foreldra tiltekins barns fari með forsjá þess. Það séu opinberar upplýsingar og raunar mikilvægt að hver sem er geti fengið slíkar upplýsingar. Það að móðir stefnanda hafi tjáð sig um að foreldrarnir hafi deilt um forsjá yfir stefnanda og að faðir stefnanda hafi fengið forsjá yfir honum, teljist því ekki á nokkurn hátt brot gegn „viðkæmum einkalífshagsmunum“ stefnanda sjálfs, enda hafi slíkir hagsmunir stefnanda ekki verið til umfjöllunar. Viðmælandi tímaritsins hafi einungis verið að benda á þá staðreynd, að þrátt fyrir að dómkvaddur matsmaður kæmist að þeirri niðurstöðu að foreldrar séu bæði hæf til að fara með forsjá, hafi orðið að velja annan hvort þeirra. Það þeirra sem ekki verði fyrir valinu upplifi það sem mikla höfnun, enda fái það ekki forsjá barns síns þrátt fyrir að vera hæft foreldri. Þessi gagnrýni hafi verið móður stefnanda fyllilega heimil. Með sama hætti falli það ekki á nokkurn hátt undir einkalífshagsmuni stefnanda og 229. gr. almennra hegningarlaga, að fjallað hafi verið mjög stuttlega um niðurstöðu matsmanns um hæfi foreldra stefnanda til að fara með forsjá hans, allra síst með þeim hætti sem um ræði í þessu máli. Í ummælunum komi einungis fram að báðir foreldrar hafi verið metnir hæfir til að fara með forsjá, þyki báðum vænt um barnið og þekki það vel. Vilji móðir stefnanda sjálf tjá sig um niðurstöðu dómkvadds matsmanns um hæfi hennar sjálfrar til að fara með forsjárskyldur barns, þá sé henni það fullkomlega frjálst, enda njóti hún tjáningarfrelsis samkvæmt 73. gr. stjórnarskrár Íslands, nr. 33/1944 og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Það tjáningarfrelsi takmarkist t.d. af einkalífshagsmunum annarra sé á þá gengið, í þessu tilviki hafi móðir barnsins tjáð sig, en þó alls ekki svo að gengið hafi verið á einkalífshagsmuni stefnanda. Stefndu mótmæli því að tímaritið Vikan hafi notað mynd af stefnanda án þess að hafa fengið leyfi til þess hjá forráðamanni hans og að myndin hafi verið notuð til að myndskreyta umfjöllun, sem hafi kastað rýrð á stefnanda og fjölskyldu hans. Í stefnu sé með öllu óútskýrt og órökstutt hvernig umfjöllunin hafi kastað rýrð á stefnanda sjálfan eða fjölskyldu hans. Af lestri umfjöllunarinnar verði raunar hið gagnstæða ráðið. Umfjöllunin sé mjög jákvæð í hans garð og hvergi sé rýrð kastað á fjölskyldu stefnanda eða hann sjálfan. Til dæmis hafi þess ekki verið getið í umfjölluninni að faðir stefnanda hafi hlotið dóm fyrir margar líkamsárásir, m.a. eina sem verið hafi svo alvarleg að ungur maður hafi látist af völdum hennar, sbr. Hrd. nr. 235/2003. Þess hefði verið hægt að geta að faðir stefnanda hefði 10 árum eftir dóminn ekki enn greitt aðstandendum hins látna eina krónu af dæmdum miskabótum. Hefði þessari fortíð föður stefnanda verið blandað saman við umfjöllunina í Vikunni mætti hugsanlega rökstyðja að hún hefði að einhverju leyti kastað rýrð á fjölskyldu stefnanda, en það hafi ekki verið gert. Ljósmyndirnar af stefnanda sem um ræði séu í eigu móður stefnanda og hún hafi veitt leyfi til birtingar þeirra. Ekkert í lögum hindri að foreldri barns birti opinberlega eigin mynd af sínu eigin barni, hvort heldur um sé að ræða foreldri sem fari með forsjá eða ekki. Rétturinn til að fara með forsjá barns feli ekki í sér rétt til að ráða öllu því sem hitt foreldri barns taki sér fyrir hendur er varði barnið, enda sé réttur til forsjár ekki það sama og rétturinn til að vera foreldri. Foreldraréttur falli ekki niður nema við ættleiðingu. Í rétti til forsjár felist tiltekin réttindi og skyldur og um inntak forsjár sé fjallað í barnalögum, nr. 76/2003. Forsjá barns feli bæði í sér rétt og skyldu foreldris til þess fyrst og fremst að ráða persónulegum högum barnsins og ákveða búsetustað þess. Þrátt fyrir að annað foreldri fari með þau réttindi og skyldur, eigi hitt foreldri barns ýmis réttindi og hafi ýmsar skyldur. Megi þar sem dæmi nefna framfærsluskyldu, umgengnisrétt, rétt til upplýsinga um barn og rétt og skyldu til að eiga í samskiptum við barn að öðru leyti. Í rétti foreldris, hvort sem um sé að ræða forsjárlaust foreldri eða ekki, felist réttur til að búa til minningar, svo sem með því að taka af barninu tækifærismyndir. Foreldri hafi fullan rétt til að birta slíkar myndir opinberlega, hvort sem er á netinu eða annars staðar, enda rúmist það innan marka laga sem kveði á um einkalífsvernd og sé þá ekki gengið lengra en nauðsynlegt sé. Móðir barnsins hafi veitt tímaritinu Vikunni viðtal um líf sitt og störf, og þar hafi m.a. komið fram að stefnandi væri barn hennar og mynd af honum verið birt. Ekki verði talið að með þessu hafi verið brotið gegn einkalífshagsmunum þriggja ára gamals barns. Sérstaklega sé áréttað, að í stefnu sé hvergi gerð tilraun til þess að útskýra hvaða einkalífshagsmuni um sé að tefla, sem brotið hafi verið gegn, eða hvernig hið meinta brot hafi komið við stefnanda eða skaðað hagsmuni hans.   Ljóst sé að því fari fjarri að viðtalið við móður stefnanda og myndbirting af honum, hafi brotið gegn viðkvæmum einkalífshagsmunum stefnanda og að hlutaðeigandi hafi farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis með greininni. Refsikrafa Stefnandi krefjist refsingar yfir stefndu með vísan til 229. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Skilyrði þessa ákvæðis sé, að skýrt hafi verið opinberlega frá einkamálefnum annars manns, án þess að nægar ástæður hafi verið fyrir hendi, er réttlættu verknaðinn. Eins og ráða megi af orðalagi ákvæðisins þurfi að uppfylla nokkur skilyrði svo verknaður samkvæmt ákvæðinu teljist refsiverður. Í fyrsta lagi þurfi að hafa verið um einkamálefni að ræða. Í öðru lagi sé skilyrði að með umfjöllun hafi verið skýrt frá eða ljóstrað upp um einkamálefnið, sem eigi annars að fara leynt. Í þriðja lagi er skilyrði að ekki hafi verið nægar ástæður til að greina frá þeim atriðum sem verið hafi andlag umfjöllunarinnar. Á stefnanda hvíli sú sönnunarbyrði að sanna að stefndu hafi haft ásetning um að brjóta gegn ákvæði 229. gr. almennra hegningarlaga með umfjölluninni. Ásetningur sé skilyrði þess að brotið sé gegn refsiákvæðinu. Stefndu telji ekkert framangreindra skilyrða uppfyllt í málinu og því komi beiting ákvæðisins ekki til álita. Í fyrsta lagi telji stefndu þau ummæli sem birst hafi í umræddri grein og vitnað sé til í stefnu ekki vera einkamálefni stefnanda í nokkrum skilningi. Ljóst sé að ummælin varði eingöngu hæfi foreldra stefnanda til að fara með forsjárskyldur. Fram komi að þeim þyki báðum vænt um stefnanda og þekki hann vel. Ummælin segi þannig ekkert um stefnanda sjálfan, hans persónu eða persónulegu hagi að öðru leyti. Hæfi foreldra stefnanda til að fara með forsjárskyldur sé að minnsta kosti ekki einkamálefni hans, heldur sé augljóslega ekki síður og raunar fyrst og fremst um málefni foreldranna að ræða. Þá hafi ekki verið skýrt frá neinu einkamálefni stefnanda, sem annars eigi að fara leynt. Hvorki geti þar verið um að ræða hver fari með forsjá barnsins né hæfi foreldra hans til að fara með forsjá. Þá telji stefndu ekki uppfyllt það skilyrði ákvæðisins, að ekki hafi verið næg ástæða fyrir hendi til þess að birta ummælin sem um ræði. Öllum einstaklingum sé frjálst að ræða líf sitt og störf opinberlega ef þeir kjósa svo. Slíkt sé ekki mögulegt án þess að minnst sé á tilvist annarra einstaklinga. Megi sem dæmi nefna að erfitt yrði að rita endurminningar sínar ef fá þyrfti leyfi allra samferðamanna sinna gegnum lífið til að minnast á tilvist þeirra. Gildi í þessu, að ekki sé gengið lengra hverju sinni en nauðsyn beri til. Viðtalið við móður stefnanda í Vikunni hafi að sjálfsögðu verið í fullu samstarfi við hana. Viðtalið hafi að mjög litlu leyti snúist um stefnanda, en móðir hans hafi verið í fullum rétti á grundvelli meginreglna um tjáningarfrelsi til þess að geta um það að hún ætti börn og hver þau væru. Sá réttur hennar takmarkist ekki af einkalífshagsmunum stefnanda. Í viðtalinu hafi verið komið mjög stuttlega inn á forræðisdeilu móðurinnar við föður stefnanda. Sú umfjöllun hafi alls ekki gengið lengra en eðlilegt megi telja, en þar hafi einfaldlega verið vitnað til þess, að móðir barnsins hafi undir rekstri forsjármáls aðila, verið talin jafnhæf og faðir barnsins til að fara með forsjá þess. Ekki hafi á nokkurn hátt verið fjallað um einkamálefni stefnanda, viðkvæm eða önnur. Að því gættu sé ljóst að ekki sé uppfyllt það skilyrði 229. gr. almennra hegningarlaga, að ekki hafi verið næg ástæða til að birta ummælin sem um ræði. Umfjöllun hafi í sjálfu sér verið innlegg í umræðu um ákvarðanir í forsjármálum almennt, vegna þess að í inngangi að greininni, sem og greininni sjálfri, komi fram gagnrýni viðmælandans á að dómstólum hafi ekki verið heimilt að dæma sameiginlegt forræði, heldur þyrfti að velja milli foreldra, þótt báðir teldust hæfir. Stefndu telji einnig að það skilyrði 229. gr. alm. hgl. sé ekki uppfyllt, að ljóstrað hafi verið upp um einkamálefni, sem leynt skuli fara. Ekkert í þeim ummælum sem um ræði flokkist undir einkalífshagsmuni sem ljóstrað hafi verið upp um, en hafi átt að fara leynt. Þvert á móti sé um að ræða upplýsingar, sem viðmælandi tímaritsins hafi haft fullan rétt til að ræða. Loks vísi stefndu til þess að ósannað sé af hálfu stefnanda að stefndu hafi haft ásetning til að brjóta gegn 229. gr. alm. hgl., en nauðsynlegt sé að sanna slíkan ásetning til að koma við ábyrgð stefndu. Miskabótakrafa Stefndu telji að þær hafi ekki framið ólögmæta meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu stefnanda með umfjöllun um stefnanda, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993, enda hafi umfjöllunin ekki brotið gegn ákvæðum 71. gr. stjórnarskrár, 229. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, eða öðrum lögum. Stefnandi hafi heldur ekki sýnt fram á né leitt að því minnstu líkur að umrædd umfjöllun hafi eða geti hafa skaðað hagsmuni hans á einhvern hátt. Því beri að hafna miskabótakröfu stefnanda. Til vara sé þess krafist að miskabótakröfu stefnanda verði hafnað eða hún lækkuð verulega, verði allt að einu komist að þeirri niðurstöðu að framin hafi verið ólögmæt meingerð gegn stefnanda og að stefndu beri ábyrgð á henni. Þess beri að gæta að umfjöllunin í tímaritinu hafi verið viðtal, sem tekið hafi verið við móður stefnanda, þar sem hún hafi tjáð sig fyrst og fremst um sitt eigið líf og núverandi störf, en hún sé efnilegur fatahönnuður og hafi það verið eitt meginefni viðtalsins. Ekki hafi verið um að ræða umfjöllun án samþykkis móður stefnanda. Færi svo að talið yrði að það atriði umfjöllunarinnar sem krafa stefnanda lúti að bryti gegn lögum, sé allt að einu um að ræða frásögn móður stefnanda sem stefndu hafi haft eftir henni með hennar samþykki. Verulega ósanngjarnt yrði að gera stefndu að greiða miskabætur vegna þess. Að framangreindu virtu ætti að hafna kröfu stefnanda um miskabætur, enda liggi ekkert fyrir um miska hans, að minnsta kosti lækka kröfuna verulega. Stefndu mótmæli sérstaklega umfjöllun í stefnu undir miskabótakröfulið stefnunnar, þar sem reynt sé að rökstyðja að dæma eigi stefndu til að greiða hærri miskabætur en ella vegna þess að stefndu séu eða hafi verið starfsmenn stærstu tímaritaútgáfu landsins. Umfjöllun stefnunnar um þennan lið sé með algerum ólíkindum. Sérlega ósmekklegt sé af hálfu stefnanda að krefjast þess, að þar sem um „margendurtekin brot blaðmanna í störfum fyrir sama útgáfufélag og tengd félög er að ræða og fjöldi áfellisdóma hafa verið látnir sem vindur um eyru þjóta [sé] rétt [...] að dæma stefndu til þess að greiða stefnanda háar miskabætur“. Staðreyndin sé sú, að hvorug stefnda í þessu máli hafi áður hlotið dóm fyrir brot gegn meiðyrðalöggjöfinni, friðhelgi einkalífs, ólögmætar myndbirtingar eða annað sambærilegt, þrátt fyrir þá staðreynd að t.d. stefnda Guðrún Elín hafi starfað í tvo áratugi við blaðamennsku, ritstjórn og útgáfu. Sú tilraun stefnanda að setja undir einn hatt stefndu, Birting útgáfufélag ehf., tengd félög og alla starfsmenn þeirra, þ.e.a.s. stóran hluta blaðamannastéttarinnar, til að áskilja sér hærri miskabætur, sé ósmekkleg og fullkomlega ómálefnaleg. Útgefandi tímaritanna hafi engin áhrif á það um hvaða efni fjallað sé í tímaritunum eða með hvaða hætti það sé gert. Það að ummæli í einhverju tímariti útgáfunnar hafi verið ómerkt áður, sem einhverjir aðrir starfsmenn hafi unnið að, eigi að leiða til þess að dæma skuli stefndu í þessu máli til hárra miskabóta, sé í besta falli rökleysa. Stefndu leyfi sér að mótmæla þessum hluta stefnunnar í heild sinni sem ómálefnalegum og órökstuddum. Þá vísi stefndu til þess að í gildi hjá útgefanda Vikunnar séu reglur um ritstjórnarlegt sjálfstæði, sem settar hafi verið 23. nóvember 2012, nokkrum mánuðum áður en umrædd grein hafi birst. Reglurnar, sem birtar séu á heimasíðu útgefandans, séu settar samkvæmt fyrirmælum 24. gr. fjölmiðlalaga, nr. 38/2011. Þær staðfesti ritstjórnarlegt sjálfstæði fjölmiðla útgefandans. Krafa um greiðslu kostnaðar vegna birtingu dóms Stefndu hafni alfarið kröfu stefnanda um greiðslu kostnaðar vegna birtingar dóms í málinu. Einungis ein lagaheimild sé til í lögum sem unnt sé að styðja kröfu um greiðslu kostnaðar vegna birtingar dóms við, sbr. 241. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Sú lagaheimild takmarkist af því, að eingöngu sé heimilt að dæma þann sem gerist sekur um ærumeiðandi aðdróttun til að greiða fjárhæð til að standa straum af kostnaði við birtingu dóms. Þetta mál sé ekki meiðyrðamál heldur snúist um meint brot gegn friðhelgi einkalífs. Engar kröfur séu gerðar í málinu um ómerkingu ummæla á grundvelli þess að um ærumeiðandi aðdróttanir sé að ræða. Enginn lagagrundvöllur sé því til að verða við þessari kröfu stefnanda og beri að hafna henni. Krafa um birtingu dóms í tímaritinu Vikunni. Stefndu mótmæli kröfu stefnanda um að forsendur og dómsorð skuli birta í næsta tölublaði Vikunnar eftir að dómur gangi. Ákvæði 59. gr. laga um fjölmiðla, nr. 38/2011, sé heimildarákvæði. Stefndu telji þessa kröfu stefnanda sérstaklega einkennilega í ljósi þess að hann telji að stefndu hafi brotið gegn friðhelgi einkalífs síns með umfjöllun um viðkvæm einkamálefni sín. Engu að síður krefjist hann þess, að falli dómur á þann veg að viðurkennt verði að brotið hafi verið gegn friðhelgi einkalífs hans með umfjöllun um viðkvæm einkamálefni, skuli sú niðurstaða auglýst rækilega í víðlesnasta tímariti landsins og athygli þar með vakin á upphaflegri grein. Tímaritið Vikuna lesi að jafnaði um 50.000 manns á viku. Í kröfu stefnanda felist, að hinum viðkvæmu einkamálefnum hans verði rækilega komið á framfæri opinberlega í sama tímariti og hann telji að hafi brotið gegn einkalífshagsmunum sínum með sömu umfjöllun. Telja verði að þessi krafa sé í fullkominni andstöðu við málatilbúnað stefnanda og að henni beri að hafna. Tilgangurinn að baki þessu heimildarákvæði fjölmiðlalaga sé sá sami og í 241. gr. almennra hegningarlaga, þ.e.a.s. fyrst og fremst sá að vekja athygli á dómum í meiðyrðamálum er varði aðdróttanir, þar sem aðdróttanir hafi verið dæmdar dauðar og ómerkar, en hagsmunir stefnenda í slíkum málum af því að koma á framfæri niðurstöðum dómsmála um ómerkingu ummæla séu skiljanlegir. Hins vegar sé með öllu órökrétt að krefjast birtingar dóms í máli þar sem aðili telji að fjallað hafi verið um viðkvæm einkamálefni hans án heimildar og án tilefnis. Þessari kröfu stefnanda sé því rétt að hafna. Vextir og dráttarvextir Kröfu um vexti og dráttarvexti sé mótmælt, enda eigi stefnandi ekki kröfu á hendur stefndu. Til vara sé þess krafist að vextir verði einungis miðaðir við dómsuppsögu, verði talin skilyrði til að dæma dráttarvexti. Málskostnaður Stefndu geri þá kröfu að stefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað í samræmi við 129. sbr. 130. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Stefndu séu ekki virðisaukaskattsskyldar og geri því kröfu um að tekið verði tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun málskostnaðar. Lagarök Um lagarök vísi stefndu til 71. og 73. gr. stjórnarskrár Íslands, nr. 33/1944, sem og til 8. og 10. gr. laga um mannréttindasáttmála Evrópu, nr. 62/1994. Stefndu vísi til 229. og 241. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940 og til fjölmiðlalaga, nr. 38/2011. Um málskostnað vísi stefndu til 129. sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða Umfjöllun Vikunnar sem mál þetta snýst um er viðtal við móður stefnanda, sem segir þar á opinskáan hátt frá einkalífi sínu. Ekki er um það deilt í málinu að hún hafi veitt samþykki sitt fyrir birtingu viðtalsins og þeirra tveggja mynda af stefnanda sem því fylgdu og að hún hafi átt þær myndir. Meðal þess sem fram kemur í viðtalinu er að móðir stefnanda hafi deilt við föður hans um forsjá hans og að þegar drengurinn hafi verið rúmlega tveggja ára hafi föður verið falin forsjá hans með dómi. Faðir stefnanda bar fyrir dóminum að foreldrar hafi áður farið saman með forsjá stefnanda og að móðir hans hafi höfðað forsjármálið til að fá sér einni dæmda forsjá hans. Hann fari nú einn með forsjá hans en stefnandi njóti reglulegrar umgengni við móður sína. Þá kvaðst faðir stefnanda ekki hafa veitt heimild til umræddrar umfjöllunar Vikunnar. Stefnandi telur að með umfjöllun og myndbirtingum í Vikunni, án heimildar föður hans, hafi stefndu brotið gegn rétti stefnanda til friðhelgi einkalífs, sem honum sé tryggður í 71. gr. stjórnarskrár Íslands, nr. 33/1944. Íslenskan almenning varði ekkert um forsjármál foreldra stefnanda eða efnisatriði í niðurstöðu dómkvadds matsmanns um hæfi foreldra til að fara með forsjá stefnanda. Kröfur stefnanda í máli þessu eru annars vegar vegna nafn- og myndbirtingar af stefnanda og hins vegar byggjast þær á því að í ummælunum: Í dómnum í forsjármáli yngri drengsins kemur meðal annars fram að: ,,Matsmaður telji báða foreldra hæfa til að fara með forsjá barnsins. Þeir beri báðir umhyggju fyrir barni sínu, sýni því ástúð og hlúi vel að drengnum á heimilum sínum. Foreldrarnir lýsi drengnum á svipaðan hátt og þekki vel til eiginleika hans“ felist umfjöllun um viðkvæm einkamálefni stefnanda. Af hálfu stefndu er á því byggt að réttur þeirra til tjáningar og miðlunar upplýsinga sé varinn af 73. gr. stjórnarskrár Íslands, nr. 33/1944 og ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 10. gr. laga nr. 62/1994, en allar takmarkanir á tjáningarfrelsi beri að skýra þröngt og að stefnanda beri að sýna fram á að þær séu brýnar og nauðsynlegar. Stefndu hafna því að brotið hafi verið gegn einkalífshagsmunum stefnanda í umfjöllun blaðsins og telja hana innan þess svigrúms sem fjölmiðlar og einstaklingar hafi til tjáningarfrelsis og almennrar umfjöllunar um menn og málefni. Viðmælandi blaðsins eigi rétt á því að skýra frá því hvort hún eigi börn og hver þau séu og geti sá réttur ekki takmarkast af einkalífshagsmunum stefnanda. Þá hafi umfjöllunin verið innlegg í umræðu um ákvarðanir í forsjármálum almennt þar sem fram komi í inngangi og í greininni sjálfri gagnrýni viðmælandans á að dómstólum hafi ekki verið heimilt að dæma foreldrum sameiginlega forsjá. Þegar metið er hvar draga skuli mörkin milli tjáningarfrelsis, sem nýtur verndar samkvæmt 73. gr. stjórnarskrár, og friðhelgi einkalífs, sem varin er af 71. gr. hennar, skiptir almennt miklu máli hvort það efni sem birt er geti talist þáttur í þjóðfélagslegri umræðu og eigi þannig erindi til almennings. Gagnrýnin sem birtist í umfjölluninni í Vikunni þann 7. mars 2013 á lagaumhverfi forsjármála á þeim tíma, bæði af hálfu viðmælanda og blaðamanns, m.a. á forsíðu og í inngangi viðtalsins, er óréttmæt og villandi, enda hafði þá tekið gildi sú breyting á barnalögum, að unnt er að dæma sameiginlega forsjá barns gegn vilja annars foreldris, þjóni það hagsmunum barns, í forsjármálum sem þingfest eru eftir 31. desember 2012. Þessi gagnrýni þjónar ekki þeim tilgangi að teljast þáttur í þjóðfélagslegri umræðu sem erindi eigi til almennings. Sjónarmið um rýmkað tjáningarfrelsi af slíkum ástæðum eiga því ekki við í málinu og er málsástæðum stefndu í þá veru hafnað. Dómurinn tekur á hinn bóginn undir það með stefndu að skýra verður ákvæði sem takmarka tjáningarfrelsi þröngt og að í því felist að til þess að skorður verði settar við tjáningarfrelsi stefndu og móður stefnanda í umfjöllun um einkamálefni hennar, verði að sýna fram á það að án slíkrar takmörkunar sé, án nægjanlegrar ástæðu, brotið gegn þeim rétti stefnanda til friðhelgi einkalífs, sem lagaákvæðin, sem málsókn hans styðst við, eru sett til þess að vernda. Móðir stefnanda skýrir m.a. frá því í viðtalinu í Vikunni hvaða börn hún eigi og hvernig forsjá þeirra sé háttað. Hún skýrir í því samhengi frá eiginnöfnum og fæðingarári stefnanda og birtar eru tvær myndir af honum, en stefnandi er ekki nefndur fullu nafni. Skráning upplýsinga um nafn barns og fæðingardag þess, svo og skráning upplýsinga um það hverjir séu foreldrar þess, er ætlað að tryggja grundvallarréttindi barns svo sem fram kemur í 7. gr. Samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 18/1992, um rétt barns til skráningar við fæðingu, rétt til nafns og ríkisfangs og rétt til þess að þekkja foreldra sína og njóta umönnunar þeirra, eftir því sem unnt er. Upplýsingar um eiginnöfn stefnanda og um það að hann sé sonur móður sinnar eru því upplýsingar sem stefnandi á rétt til að skráðar séu í þjóðskrá. Þá eru upplýsingar um nafn, fæðingardag og það hver fari með forsjá stefnanda aðgengilegar hverjum þeim sem eftir þeim leitar og verða ekki taldar til einkamálefna hans sem leynt skulu fara. Þessar upplýsingar, eins og þær eru fram settar í umfjöllun Vikunnar, eru samtvinnaðar frásögn af atburðum úr lífi móður stefnanda sem hún kýs að skýra frá í viðtalinu. Móðir stefnanda segir þar frá forsjármáli hennar og föður hans og því hversu þungbært það hafi verið henni að föður var falin forsjá stefnanda. Óhjákvæmilega kemur stefnandi við sögu í þeirri frásögn hennar, en þær upplýsingar sem varða hann eru ekki ítarlegri en leiðir af eðli málsins. Stefnandi styður það engum lagarökum, sem hann heldur fram, að ákvörðun um að heimila birtingu slíkra upplýsinga eða mynda af honum í eigu móður hans sé aðeins á valdi forsjárforeldris hans. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á það að brýnt eða nauðsynlegt hafi verið að halda þessum upplýsingum um hann leyndum, þannig að birting þeirra í þessu samhengi geti talist brot stefndu gegn friðhelgi einkalífs hans sem varði við ákvæði 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.  Ummælin sem tekin eru upp í dómkröfum stefnanda, og birtust í Vikunni með heimild móður hans, munu vera tekin úr dómi í forsjármáli því sem móðir stefnanda höfðaði á hendur föður hans. Þar er talað vel um foreldrahæfni beggja foreldra stefnanda, en ekki er vikið að neinu um stefnanda sjálfan, svo sem hverjir séu þeir eiginleikar hans sem foreldrar hans eru taldir þekkja vel til. Ekki verður fallist á það með stefnanda að umfjöllunin kasti rýrð á hann og fjölskyldu hans. Að því gættu að dómurinn telur að móður stefnanda hafi verið heimilt að skýra í Vikunni frá forsjármálinu, sem hún var aðili að, og niðurstöðu þess, verður ekki fallist á það með stefnanda, að með birtingu þessarar tilvitnunar í dóminn hafi stefndu brotið gegn rétti stefnanda til friðhelgi einkalífs. Þegar af þeirri ástæðu, að ekki verður fallist á það með stefnanda að með umfjöllun Vikunnar hafi verið ljóstrað upp um einkamálefni stefnanda sem leynt skyldu fara án nægilegrar ástæðu og stefndu hafi brotið gegn friðhelgi einkalífs hans þannig að varði refsingu samkvæmt 229. gr. almennra hegningarlaga, verða stefndu sýknaðar af refsikröfu stefnanda í málinu. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að stefndu hafi valdið honum miska með ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu hans með umfjöllun sinni og verða stefndu sýknaðar af miskabótakröfu stefnanda og af kröfu um birtingu dóms í máli þessu í Vikunni. Þá verður hafnað fjárkröfu stefnanda, sem engin lagastoð er fyrir, til þess að standa straum kostnaði við birtingu dóms í máli þessu í tveimur dagblöðum. Stefnandi kveðst styðja kröfuna við 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en það ákvæði á við um kostnað af birtingu áfellisdóms í máli um ærumeiðandi aðdróttun. Í ljósi þessarar niðurstöðu málsins verða báðar stefndu sýknaðar af kröfum stefnanda og skiptir þá ekki máli á hvaða grundvelli málsókn stefnanda á hendur hvorrar stefndu um sig er reist. Með vísun til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, verður stefnanda gert að greiða stefndu málskostnað, sem ákveðinn er 700.000 krónur. Dóminn kveður upp Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð Stefndu, Ragnhildur Aðalsteinsdóttir og Guðrún Elín Arnardóttir, eru sýknaðar af öllum kröfum stefnanda, Ísaks Nóa Baldurssonar, í máli þessu. Stefnandi greiði stefndu 700.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 260/2015
Líkamstjón Skaðabætur Örorka Viðmiðunartekjur Gjafsókn
A krafðist bóta vegna varanlegrar örorku úr hendi T hf. vegna vinnuslyss sem hann varð fyrir á sjó. Í málinu var hvorki deilt um bótaskyldu né metna örorku. Voru aðilar auk þess sammála um að beita skyldi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 við útreikning bótanna og stóð ágreiningur þeirra því aðeins um hvort miða bæri útreikninginn við meðallaun verkafólks eða meðallaun starfsmanna við fiskveiðar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að A hefði eftir útskrift úr framhaldsskóla unnið hin ýmsu störf, einkum verkamannastörf. Hefði hann aðeins verið tæpra 24 ára gamall á slysdegi og á þeim tíma ekki lagt grunn að sérstakri fagmenntun. Þá hefði hann einungis verið á sjó í um níu mánuði er slysið varð. Talið var að þrátt fyrir að A hefði verið fastráðinn í skiprúm hefði ekki verið sýnt fram á með óyggjandi hætti að hann hefði lagt fyrir sig sjómennsku ef slysið hefði ekki orðið. Með vísan til þessa væri ekki unnt að fallast á með A að meðaltekjur starfsmanna við fiskveiðar væru tækur mælikvarði á framtíðartekjur hans. Var því talið að T hf. hefði að fullu gert upp við A en ágreiningslaust var í málinu að þær bætur sem T hf. hafði þegar greitt A voru miðaðar við miðgildi heildarlauna verkafólks. Var T hf. því sýknaður af kröfum A.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. apríl 2015. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að tildæmd fjárhæð verði lækkuð og beri 4,5% ársvexti frá 1. maí 2010 til dómsuppsögudags í Hæstarétti en dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Í því tilviki krefst hann þess að málskostnaður falli niður. Stefndi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur, en til vara að áfrýjanda verði gert að greiða sér 38.001.266 krónur, en að því frágengnu 27.579.633 krónur, í báðum tilvikum með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði og að frádregnum greiðslum áfrýjanda 14. febrúar 2012 og 19. nóvember sama ár samtals að fjárhæð 26.724.543 krónur. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. I Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi, en eins og þar greinir varð stefndi fyrir líkamstjóni í slysi 11. júní 2009 þegar hann var við störf um borð í B sem var í eigu C hf. Í málinu er hvorki ágreiningur um bótaskyldu né metna örorku. Þá eru aðilar sammála um að beita skuli 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 við útreikning bóta vegna varanlegrar örorku stefnda. Ágreiningur þeirra stendur hins vegar um hvort við þann útreikning beri að miða við meðallaun verkafólks 2009, svo sem áfrýjandi heldur fram, eða meðallaun starfsmanna við fiskveiðar 2005, svo sem stefndi byggir aðallega á, en ekki munu vera til nýrri upplýsingar um slík útreiknuð árslaun. Stefndi var tæpra 24 ára er slysið varð en hann hafði lokið stúdentsprófi fjórum árum áður. Samhliða námi og að því loknu vann hann meðal annars við fiskvinnslu, uppskipun, dyravörslu og malbikunarvinnu þar til hann hóf störf við sjómennsku í september 2008. Þreytti hann inntökupróf í læknadeild háskóla […] í maí 2008 og fékk þar inngöngu um haustið sama ár. Ekki kom þó til þess að hann hæfi nám þá um haustið en þá bauðst honum starf sem háseti hjá C hf. Hafði hann stundað sjómennsku í 9 mánuði þá er slysið varð. Bar hann við skýrslutöku fyrir héraðsdómi að hann hefði haft í hyggju að halda áfram sjómennsku hefði hann ekki lent í slysinu. Skömmu eftir slysið sótti stefndi aftur um inngöngu í framangreindan háskóla og hóf hann þar nám í læknisfræði haustið 2009 og mun nú hafa lokið námi. II Svo sem fyrr greinir er ágreiningslaust með aðilum að ekki sé tækt að líta til rauntekna stefnda á þremur síðustu árunum fyrir slysið, en að þeim tíma frátöldum sem stefndi stundaði sjómennsku eru laun hans á umræddu tímabili í öllum tilvikum lægri en þau viðmiðunarlaun sem bæði hann og áfrýjandi telja að leggja eigi til grundvallar. Eins og að framan er rakið hafði stefndi í kjölfar útskriftar úr framhaldsskóla lagt fyrir sig ýmis störf, einkum verkamannastörf. Þá er til þess að líta að á slysdegi var stefndi sem fyrr segir aðeins tæpra 24 ára og hann hafði ekki á þeim tíma lagt grunn að sérstakri fagmenntun. Með vísan til þessa er ekki unnt að fallast á það með stefnda að meðaltekjur starfsmanna við fiskveiðar árið 2005 séu tækur mælikvarði á líklegar framtíðartekjur hans. Hann hafði einungis verið á sjó um níu mánaða skeið á árunum 2008 til 2009 og þrátt fyrir að vera þá fastráðinn í skiprúm hefur ekki verið sýnt fram á það með óyggjandi hætti að hann hefði lagt fyrir sig sjómennsku ef slysið hefði ekki orðið, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 27. október 2011 í máli nr. 60/2011 og 20. desember 2011 í máli nr. 265/2011. Áfrýjandi hefur því gert að fullu upp við stefnda bætur fyrir metna varanlega örorku með greiðslu að fjárhæð 24.228.619 krónur 14. febrúar 2012, en ágreiningslaust er að þær bætur miðuðust við „miðgildi heildarlauna verkafólks á slysárinu 2009“. Samkvæmt öllu framansögðu verður áfrýjandi sýknaður af kröfum stefnda. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Ákvörðun héraðsdóms um gjafsóknarkostnað er staðfest með þeim hætti sem greinir í dómsorði en um gjafsóknarkostnað fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Tryggingamiðstöðin hf., er sýkn af kröfum stefnda, A. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir héraðsdómi greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 850.000 krónur. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 1.000.000 krónur.   Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. janúar 2015.                 Mál þetta, sem var dómtekið 4. desember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af A, […] á hendur Tryggingamiðstöðinni hf., Síðumúla 24 í Reykjavík með stefnu birtri 18. desember 2013.                 Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi greiði sér 48.422.899 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 1. maí 2010 til 27. júlí 2011, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að stefndi greiði honum 43.373.704 krónur, til þrautavara 38.001.266 krónur og til þrautaþrautavara 27.579.633 krónur. Í öllum tilvikum krefst stefnandi þess að kröfurnar beri sömu vexti frá sama tíma og aðalkrafan að frádregnum greiðslum stefnda að fjárhæð 24.228.619 krónur þann 14. febrúar 2012 og 2.495.924 krónur þann 19. nóvember 2012. Í öllum tilvikum krefst stefnandi greiðslu málskostnaðar úr hendi stefnda án tillits til gjafsóknar stefnanda.                 Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda auk greiðslu málskostnaðar að mati dómsins. Til vara krefst stefndi þess að bætur verði lækkaðar verulega og beri 4,5% ársvexti til endanlegs dómsuppsögudags og dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags og að málskostnaður verði felldur niður.                 Atvik máls og ágreiningur                 Þann 11. júní 2009 varð stefnandi fyrir slysi um borð í B sem gerður er út af C hf. í […]. Stefnandi var ásamt öðrum skipsfélaga að æfa siglingu léttbáts. Slysið vildi þannig til að hífingarvír slitnaði þegar verið var að hífa bátinn um borð í B með þá tvo innanborðs. Við það féll léttbáturinn um sjö metra í sjóinn og stefnandi og skipsfélagi hans á eftir honum. Stefnandi lenti á bakinu ofan í bátnum og féll þaðan í sjóinn. Honum var síðan bjargað um borð í B af öðrum skipsfélögum. Kallað var eftir aðstoð þyrlu sem kom á vettvang og flutti stefnanda á slysadeild LSH.                 Skipverjar um borð í B voru tryggðir áhafnatryggingu hjá stefnda Tryggingamiðstöðinni á slysdegi. Greiðsluskylda tryggingafélagsins er óumdeild.                 Aðilar málsins fólu í sameiningu D hrl. og E lækni að meta afleiðingar slyssins samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993. Þeir skiluðu matsgerð, dags. 10. júní 2011. Niðurstaða matsgerðar er sú að stöðugleika hafi verið náð 1. maí 2010, tímabundin óvinnufærni stefnanda skv. 2. gr. skaðabótalaga hafi verið 100% á tímabilinu 11. júní 2009 til 1. maí 2010, tímabil þjáningabóta skv. 3. gr. skaðabótalaga sé það sama og varanlegur miski hans skv. 4. gr. skaðabótalaga sé 33% og varanleg örorka skv. 5. gr. skaðabótalaga 40%. Ekki er ágreiningur um niðurstöðu matsgerðarinnar.                 Stefnandi var rétt tæplega 24 ára gamall þegar slysið varð. Hann lauk stúdentsprófi frá […] árið 2005. Samhliða námi og að því loknu vann hann ýmis störf við fiskvinnslu, uppskipun, dyravörslu, malbikunarvinnu o.fl. þar til hann fékk vinnu sem háseti í september 2008. Hann hafði unnið um 9 mánuði á sjó þegar slysið varð og var fastráðinn á þeim tíma. Launatekjur stefnanda hækkuðu mikið þegar hann hóf sjómennsku en samkvæmt fyrirliggjandi skattframtölum voru launatekjur hans á viðmiðunarárunum skv. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993, þ.e. árið 2006–2008 þessar: 2.587.522 krónur árið 2006, 1.261.179 krónur árið 2007 og 3.615.977 árið 2008 en hann fór til sjós í september það ár. Árið 2009, árið sem hann varð fyrir slysinu, voru launatekjur hans 4.391.214 krónur og bætur frá stefnda 1.625.108 krónur.                 Ágreiningur málsins lýtur að því hvaða launaviðmið beri að leggja til grundvallar við útreikning bóta fyrir varanlega örorku en aðilar eru sammála um að aðstæður séu þannig að rétt sé að beita 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaganna. Stefndi Tryggingamiðstöðin hefur miðað bótagreiðslur til stefnanda við miðgildi heildarlauna verkafólks á slysaárinu. Stefnandi telur rétt að tekið sé mið af þeim launum sem hann hafði í því starfi sem hann gegndi á slysdegi, en til vara að útreikningurinn taki mið af meðallaunum sjómanna árið 2005, til þrautavara að miðað verði við meðaltal, annars vegar launa hans sjálfs á níu mánuðum fyrir slysið, uppreiknuðum til árslauna og hins vegar meðallaunum verkakarla árið 2009, og til þautaþrautavara að miðað sé við meðallaun verkakarla á slysárinu 2009.                 Stefnandi gaf aðilaskýrslu fyrir dómi. Hann bar að á tímabilinu frá því hann lauk stúdentsprófi og þar til hann fékk hásetastarfið hafi hann unnið við ýmis störf og ekki alltaf í fullri vinnu. Hann kvaðst á þessum tíma hafa keppt í […] auk þess sem hann hafi í einhverjum mæli þegið laun sem ekki hafi verið gefin upp til skatts. Aðspurður sagðist hann hafa þreytt inntökupróf í læknadeildina við háskólann […] haustið 2009 að áeggjan vinar síns. Prófið hafi verið haldið í Reykjavík. Hann hafi staðist prófið og verið boðin innganga í námið. Þegar hann hafi fengið hásetastarfið hafi hann tilkynnt skólanum það með óformlegum hætti að hann hygðist ekki hefja nám við skólann. Kvað hann sér ekki hafa verið full alvara með námsfyrirætlanir sínar á þessum tíma og hafi engan veginn talið sér fært af fjárhagslegum ástæðum að fara í dýrt háskólanám. Þegar læknar hafi hins vegar gert honum grein fyrir því eftir slysið að hann myndi ekki verða fær um að snúa aftur til sjós hafi hann haft samband við skólann á ný og fengið inngöngu í námið á grundvelli inntökuprófsins frá haustinu áður.                 Málsástæður og lagarök stefnanda                 Stefnandi byggir á því að hann eigi í samræmi við meginreglu skaðabótaréttar rétt á fullum bótum úr hendi stefnda. Útreikningur stefnufjárhæðar taki mið af ákvæðum skaðabótalaga og niðurstöðum í matsgerð sem aðilar hafi aflað sameiginlega.                 Varanleg örorka stefnanda sé metin 40% í matsgerð matsmanna. Við útreikning skaðabóta fyrir varanlega örorku skuli byggja á 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt ákvæðinu skulu árslaun ,,metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi og ætla má að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola“. Stefnandi hafi lokið stúdentsnámi frá […] árið 2005 og unnið ýmis störf samhliða námi og eftir að hann lauk því allt þar til hann fékk vinnu til sjós. Sjómannsstarfið sé eftirsótt, umsetið og vel launað og sjá megi af skattaupplýsingum að laun stefnanda hafi hækkað verulega þegar hann hóf störf til sjós og fram að slysi. Hafi því orðið miklar breytingar á högum stefnanda í aðdraganda slyssins og teljist aðstæður stefnanda því óvenjulegar í skilningi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga.                 Auk þess beri að líta til þess, varðandi aðstæður stefnanda, að á árunum 2006–2008 hafi hann unnið hlutastörf fyrir ýmsa aðila, s.s. […], […], […] og Ríkissjóð. Launin hafi verið lág og sýni að stefnandi hafi ekki nýtt starfsgetu sína að fullu til tekjuöflunar nema hluta þeirra ára sem almennt skal leggja til grundvallar útreikningi skaðabóta fyrir varanlega örorku, sbr. meginreglu 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga um að viðmiðunarlaun skuli taka mið af meðaltekjum síðustu þrjú ár fyrir slys.                 Stefnandi starfaði við sjómennsku þegar hann slasaðist. Lögskráningardagar hans fyrir slysið hafi verið 197 talsins. Hann hafi verið fastráðinn háseti hjá C hf. þegar slysið átti sér stað og unnið þar í tæpa 10 mánuði. Á slysdegi og um alllangt skeið fyrir slysið, eða frá því í september 2008, hafi stefnandi því aflað sér launatekna með sjómannsstörfum. Fyrirætlanir hans hafi verið að halda áfram til sjós. Starfið hafi hentað honum vel og launin verið góð. Vegna afleiðinga slyssins hafi stefnandi orðið að hætta sjómennsku og ákveðið síðar að hefja nám eftir að hann hafi orðið ófær til líkamlegra átaka. Hann nemi nú læknisfræði við Háskólann […]. Hann hafi þreytt inntökupróf 24. maí 2008 en á þeim tíma hafi hann verið óráðinn um hvað hann vildi taka sér fyrir hendur í framtíðinni. Þegar honum síðar hafi boðist hásetastarf hjá C í september sama ár, þ.e. rúmum þremur mánuðum eftir inntökuprófið, hafi hann afturkallað umsóknina. Hann hafi síðan skráð sig til náms þann 26. ágúst 2009, enda fyrirséð að hann ætti ekki afturkvæmt til starfa á sjó.                 Ekkert liggi fyrir um annað en að stefnandi hefði lagt sjómennsku fyrir sig til framtíðar ef slysið hefði ekki komið til. Viðmiðunarlaun við útreikning skaðabóta eigi því að taka mið af breyttum aðstæðum hans og miða við launtekjur í starfi hjá C hf. áður en slysið átti sér stað. Aðalkrafa stefnanda byggi á launum hans sjálfs frá því hann hóf starf sem háseti í september 2008 þar til hann slasaðist í júní 2009. Launatekjur hans á þessu tímabili, reikaðar til árslauna, séu 7.961.150 krónur að meðtöldu 8% framlagi í lífeyrissjóð og verðbótum miðað við launavísitölu fram að þeim tíma sem stöðugleika var náð.                 Verði ekki fallist á að miða útreikning skaðabóta fyrir varanlega örorku við laun stefnanda í starfi hans hjá C sé þess til vara krafist að útreikningur skaðabóta taki mið af meðallaunum þeirra sem störfuðu við fiskveiðar árið 2005 samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands, en nýrri tölur séu ekki fyrir hendi. Gefi þau laun réttari mynd af líklegum framtíðartekjum hans en laun síðustu þriggja ára fyrir slysið eða miðgildi heildarlauna verkafólks árið 2009, eins og stefndi telji rétt að gera. Varakrafan sé rökstudd á sama hátt og aðalkrafan. Fyrirætlanir stefnanda hafi verið að halda áfram sjómennsku. Réttur mælikvarði á líklegar framtíðartekjur stefnanda séu því meðallaun þeirra sem störfuðu við fiskveiðar á nefndu ári. Ekkert bendi til annars en að framtíðarlaun stefnanda hefðu a.m.k. verið jafnhá meðallaunum sjómanna við fiskveiðar.                 Verði ekki fallist á að framtíðarstarfsvettvangur stefnanda hafi verið sjómannsstörf byggir stefnandi þrautavarakröfu sína á því að bætur skuli miðaðar við laun hans sjálfs á níu mánaða tímabili fyrir slysið uppreiknuð til árslauna og meðallaunum verkakarla árið 2009. Krafan byggi á að meðaltal þessara viðmiðunarlauna hafi verið 6.247.742 krónur á ári.                 Þrautaþrautavarakrafa stefnanda er byggð á því að miða skuli örorkubætur hans við meðaltekjur verkamanna á slysárinu, þ.e. árið 2009. Á slysdegi hafi stefnandi verið 24 ára gamall. Samhliða framhaldsskólanámi og að því loknu hafi hann unnið ýmis verkamannastörf þar til hann hóf störf til sjós. Á slysdegi hafi hugur hans ekki staðið til frekara náms. Ef stefnandi, af einhverjum ástæðum öðrum en slysinu, hefði ákveðið að hætta sjómennsku og starfa í landi þá hefði væntanlega orðið fyrir valinu verkamannastörf af því tagi sem hann hafi haft reynslu af, s.s. við malbikun, fiskvinnslu eða uppskipun. Engin ástæða sé til að ætla annað en að launatekjur hans hefðu orðið í samræmi við meðallaun þeirra sem vinna verkamannavinnu. Stefnandi hafi sýnt fram á að tekjuöflunarhæfi hans sé langt umfram meðaltekjur verkamanna. Útreikningur skaðabóta sem byggir á þeim viðmiðunarlaunum sé því hvorki óeðlilegur né ósanngjarn. Útreikningur þrautaþrautavarakröfu stefnanda taki mið af meðaltali heildarlauna karlmanna sem unnu verkamannastörf árið 2009. Stefnandi telur einsýnt að leggja verði til grundvallar meðaltekjur karlmanna, enda standi engin rök til þess að einstaklingsbundið uppgjör sem ætlað er að bæta stefnanda framtíðartekjuskerðingu hans sé miðað við meðaltekjur allra, bæði karla og kvenna. Með öðrum orðum þá telur stefnandi að launamunur karla og kvenna eigi ekki að hafa áhrif á einstaklingsbundið uppgjör hans. Stefnandi sé karlkyns.                 Í stefnu er gerð nánari grein fyrir útreikningi krafna stefnanda. Ekki er ágreiningur um fjárhæðir heldur einvörðungu hvaða tekjur skuli leggja til grundvallar útreikningum. Til frádráttar kröfum stefnanda koma greiðslur sem stefndi hefur þegar innt af hendi, svo sem rakið er í kröfugerð stefnanda.                 Um lagarök, að öðru leyti en því sem að framan er rakið, vísar stefnandi til 1. mgr. 129. gr. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 varðandi málskostnað og til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt varðandi það að taka skuli tillit til skattsgreiðslna af lögmannsþjónustu við ákvörðun hans. Um varnarþing vísar stefnandi til 1. mgr. 33. gr. og 1. mgr. 42. gr. sömu laga. Vaxtakrafa stefnanda er byggð á 16. gr. skaðabótalaga og III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Dráttarvaxta er krafist frá því að einn mánuður var liðinn frá því að lögmaður stefnanda sendi stefnda Tryggingamiðstöðinni hf. kröfubréf þar sem krafist var skaðabóta í samræmi við ákvæði skaðabótalaga og matsgerð D hrl. og E læknis, dags. 10. júní 2011.                 Málsástæður og lagarök stefnda                 Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Stefndi telur þær bætur sem þegar hafa verið greiddar vera réttar og í fullu samræmi við ákvæði skaðabótalaga. Af þeim sökum beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.                 Stefndi hafi fallist á að aðstæður stefnanda hafi verið óvenjulegar í skilningi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaganna. Hafi það m.a. helgast af þeirri staðreynd að á þeim fjórum árum sem stefnandi hafði verið á vinnumarkaði að loknu stúdentsprófi hafi hann verið í fjölbreyttum störfum án þess að festa sig í sessi í ákveðnu starfi eða starfsgreinum.                 Þó að stefndi hafi í samkomulagsskyni fallist á að forsendur væru til að meta árslaun stefnanda sérstaklega, geti félagið ekki fallist á þá kröfu, að einvörðungu laun hans í þann stutta tíma sem stefnandi hafi verið háseti, svo sem aðalkrafan miðist við, eða laun þeirrar starfsgreinar einnar, samkvæmt varakröfu, séu réttasti mælikvarðinn á líklegar framtíðartekjur hans.                 Stefnandi hafi útskrifast úr framhaldsskóla árið 2005. Hann hafi verið tæplega 24 ára gamall á slysdegi og hafi verið u.þ.b. fjögur ár á vinnumarkaði frá útskrift. Stefnandi hafi unnið ýmis störf á þessu tímabili og árslaun hans á árunum 2005 til 2008 séu á bilinu 1.261.179 kr. til 3.615.977 kr. Árslaun hans á umræddu tímabili nái í engu tilviki þeirri fjárhæð sem lögð hafi verið til grundvallar af hálfu stefnda við uppgjör bóta vegna varanlegrar örorku. Þau störf sem stefnandi hafi unnið á umræddum tíma teljist almennt til verkamannastarfa og af þeim sökum telur stefndi að rétt hafi verið að miða við laun verkafólks við ákvörðun árslaunaviðmiðs. Þá sé því mótmælt sem ósönnuðu að stefnandi hafi á umræddu tímabili aðeins unnið hlutastörf.                 Stefnandi hafi stundað sjómennsku í um níu mánuði fyrir slysið. Engar forsendur séu til að leggja svo stutta starfsreynslu til grundvallar sem framtíðarstarfsvettvang eða að þetta stutta tímabil eigi eitt að ráða því hvernig líklegar framtíðartekjur stefnanda séu ákvarðaðar á grundvelli 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Starfsreynsla stefnanda sé við ýmis störf og ekkert í hendi með að hann hafi á þeim tímapunkti er hann slasaðist markað sér vettvang út starfsævina. Stefnandi hafi til að mynda enga menntun eða starfsréttindi til slíkra starfa og því allt eins líklegt að hann hefði horfið til annarra starfa í framtíðinni.                 Þá telur stefndi sýnt, að hugur stefnanda hafi í reynd staðið til frekara náms enda hafði hann í verki sýnt áhuga sinn og getu til að sækja sér háskólamenntun með því að þreyta og standast inntökupróf og hljóta inngöngu í nám í læknisfræði. Því sé mótmælt að stefnandi hafi á slysdegi verið búinn að afturkalla umsókn sína og horfið með öllu frá þessum fyrirætlunum sínum, eins og haldið er fram í stefnu. Þvert á móti virðist stefnandi hafa frestað námi sínu haustið 2008 en ekki hætt við það.                 Stefndi telur enga lagastoð fyrir því að leggja til grundvallar að á slysdegi hafi stefnandi markað sér starfsvettvang til frambúðar með svo afgerandi hætti að eingöngu laun hans við sjómennsku séu réttasti mælikvarðinn á framtíðartekjur við útreikning bóta vegna varanlegrar örorku. Með því að miða við heildarlaun verkafólks á slysárinu hafi verið komið til móts við þá stöðu stefnanda að hafa gegnt ýmsum verkamannastörfum árin fyrir slysið og að stefnanda hafi ekki tekist sönnun um að laun hans á svo stuttu tímabili sem nemur september 2008 til júní 2009 séu réttasti mælikvarðinn á líklegar framtíðartekjur hans, hefði slysið ekki orðið.                 Á sömu forsendum og raktar hafa verið varðandi aðalkröfu stefnanda beri að sýkna stefnda af varakröfu hans um meðallaun sjómanna við fiskveiðar, enda byggi báðar kröfur á því meginsjónarmiði að sannað sé að stefnandi hafi á slysdegi markað sér starfsvettvang til frambúðar.                 Þá mótmælir stefndi því að þrautavarakrafa stefnanda komist að í málinu þar sem hún sé of seint fram komin. Stefnandi hafi lagt hana fram í upphafi aðalmeðferðar málsins og sé því mótmælt að krafan rúmist innan fyrri krafna hans og ekki sýnt að málsástæður að baki henni séu í samræmdi við þær málsástæður sem lágu fyrir og varnir stefnda taki mið af.                 Þrautaþrautavarakrafa stefnanda byggist á sambærilegum forsendum og stefndi hafi gert í uppgjöri bóta vegna varanlegrar örorku, þ.e. tekjum verkamanna. Sá munur sé þó á, að stefnandi krefjist þess að eingöngu sé horft til tekna karla, en ekki beggja kynja, þar sem tekjur karla samkvæmt meðaltalsmælingu séu hærri en laun kvenna. Krafan endurspegli úrelt viðhorf og brjóti augljóslega í bága við 65. gr. stjórnarskrárinnar.                 Verði fallist á kröfu stefnanda að einhverju leyti krefst stefndi þess að þær verði lækkaðar verulega og dráttarvextir verði ekki dæmdir frá fyrri tíma en dómsuppsögu.                 Um lagarök vísar stefndi til skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum 5.−7. gr., laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004 og laga um meðferð einkamála nr. 91.1991, einkum III. kafla. Um málskostnaðarkröfu er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991.                 Niðurstaða                 Ágreiningur máls þessa lýtur að fjárhæð skaðabóta til stefnanda vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir í slysi árið 2009. Ekki er deilt um bótarétt stefnanda. Aðilar máls eru sammála um að aðstæður stefnanda hafi verið óvenjulegar á slysdegi þannig að leggja beri 2. mgr. 7. gr. til grundvallar bótaútreikningi. Ágreiningurinn snýr að því hvaða tekjuviðmið skuli leggja til grundvallar útreikningi á bótum fyrir varanlega örorku samkvæmt ákvæðinu.                 Svo sem rakið er í atvikalýsingu dómsins þá slasaðist stefnandi alvarlega í júní 2009 þegar hann var við vinnu sem háseti um borð í B. Stefnandi var þá 24 ára gamall. Hann hafði lokið stúdentsprófi fjórum árum fyrir slysið og unnið við ýmis störf í landi þar til hann hóf sjómennsku í september 2008. Aðalkrafa stefnanda byggir á því að miða eigi við laun hans þá níu mánuði sem hann hafði unnið á sjó fyrir slysið, uppreiknuð miðað við árslaun en í fyrstu varakröfunni er miðað við meðallaun þeirra sem unnu við fiskveiðar á árinu 2005 en stefnandi kveður nýrri tölur ekki liggja fyrir. Ekki er deilt um útreikninga stefnanda á fjárhæð bóta verði fallist á forsendur þessara krafna hans.                 Ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993 var breytt ár árinu 1999 með lögum nr. 37/1999. Í greinargerð með frumvarpi sem varð að lögum nr. 37/1999, er í athugasemdum við 6. gr., sem breytti 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, í dæmaskyni nefnt um aðstæður þar sem rétt sé að beita greininni, að tjónþoli hafi skömmu fyrir slys skipt um starf og með því orðið breytingar á launum hans. Segir í athugasemdunum að í slíkum tilvikum sé eðlilegra að ákveða viðmiðunarlaun miðað við nýjar aðstæður. Hér hagar einmitt þannig til að stefnandi hafði níu mánuðum fyrir slysið hafið starf á sjó og við það hækkuðu tekjur hans mikið. Hann var fastráðinn á fiskiskip sem háseti þegar hann slasaðist. Með vísan til þessa og með hliðsjón af niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 100/2010 er það mat dómsins að líta beri til starfkjara á þessum nýja starfsvettvangi stefnanda við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku, þrátt fyrir stuttan starfsaldur.                 Stefndi hefur í málatilbúnaði sínum vísað til þess, til stuðnings kröfu sinni um að miða beri við meðallaun verkamanna, að stefnandi hafi áður en hann hóf sjómennsku þreytt inntökupróf í læknadeild háskóla […] og fengið inngöngu í skólann um haustið 2008. Hann hafi síðan frestað því að hefja námið. Sýni þetta að mati stefnda að stefnandi hafi ekki verið búinn að marka sér starfsvettvang á sjó heldur hafi hugur hans staðið til frekari menntunar svo sem raunin hafi orðið en fyrir liggur að stefndi hóf nám í læknisfræði haustið 2009 og er nú á lokaári. Í skýrslu stefnanda fyrir dómi kvaðst hann ekki hafa verið ráðinn í að hefja nám þegar hann þreytti inntökuprófið á sínum tíma og hann hafi lagt námsáform á hilluna þegar hann fékk plássið á B og tilkynnt skólanum óformlega um þá ákvörðun sína. Það hafi ekki verið fyrr en þegar læknar hafi gert honum ljóst eftir slysið að afleiðingar þess gerðu honum ókleift að stunda sjómennsku, að hann hafi ákveðið að sækja aftur um skólavist.                 Að mati dómsins eru atvik þessi, óháð því hve sterkur ásetningur stefnanda var fyrir slys til að afla sér frekari menntunar, ekki til þess fallin að telja meðallaun verkamanna réttari mælikvarða á framtíðartekjur hans heldur en laun háseta. Þá verður að telja að ákvörðun hans skömmu eftir slys, um að hefja langt háskólanám sem hann hefur stundað síðan, bendi frekar til þess að stefnandi hafi í raun meira aflahæfi en almenn verkamannalaun endurspegli.                 Með vísan til þess sem að framan er rakið er það niðurstaða dómsins að réttasti mælikvarðinn á líklegar framtíðartekjur tjónþola séu laun í því starfi sem hann stundaði þegar hann varð fyrir slysi. Í ljósi þess hve stuttan tíma hann hafði verið í því starfi á slysdegi þykir hins vegar rétt að miða við meðallaun í þeirri starfgrein á heilu ári fremur en að uppreikna laun hans á 9 mánaða tímabili til árslauna. Verður varakrafa stefnanda því tekin til greina eins svo sem greinir í dómsorði.                 Stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda. Stefnandi krefst dráttarvaxta frá 27. júlí 2011 en þá var mánuður liðinn frá því að hann setti fram kröfu um greiðslu umdeildra bóta. Dráttarvaxtakrafa stefnanda styðst við skýra heimild í 9. gr. laga nr. 38/2001 og hefur stefndi ekki fært fram viðhlítandi rök fyrir því að þannig standi á að rétt sé að miða við annan upphafsdag dráttarvaxta sbr. síðari málslið 9. gr. Vaxtakrafa stefnanda er því einnig tekin til greina eins og nánar greinir í dómsorði.                 Stefnandi nýtur gjafsóknar samkvæmt gjafsóknarleyfi útgefnu 23. maí 2013. Málskostnaður hans greiðist því úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Styrmis Gunnarssonar hdl., sem þykir hæfilega ákveðinn 850.000 kr. að teknu tilliti til virðisaukaskatts.                 Með hliðsjón af niðurstöðu málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostað, 997.350 krónur, sem rennur í ríkissjóð.                 Ingibjörg Þorsteinsdóttir héraðsdómari kvað upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð :                 Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., skal greiða stefnanda, A, 43.373.704 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 1. maí 2010 til 27. júlí 2011, en með dráttavöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt af frádregnum greiðslum stefnda að fjárhæð 24.228.619 krónur þann 14. febrúar 2012 og 2.495.924 krónur þann 19. nóvember 2012.                 Stefndi greiði 997.350 krónur í málskostnað sem rennur til ríkissjóðs. Þóknun lögmanns stefnanda, Styrmis Gunnarssonar hdl., 850.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 134/2015
Fjármálafyrirtæki Lánssamningur Gengistrygging Endurgreiðsla ofgreidds fjár Greiðsla Réttaráhrif
Árið 2008 gerðu L hf. og P ehf. með sér samning um svokallað fjölmyntalán til P ehf. Ári síðar eignaðist L hf. allt hlutafé í P ehf. og var lánið greitt upp í lok þess árs. Árið 2010 hófst svokallað opið söluferli á P ehf. sem lauk með sölu allra hluta í félaginu til Lþ ehf. Árið 2012 tilkynnti L hf. P ehf. að bankinn hefði endurútreiknað tiltekið eldri lán aðila frá árinu 2007 þar sem að það hefði verið gengistryggt lán í íslenskum krónum. Jafnframt var tilgreint að fyrrgreint fjölmyntalán aðila frá árinu 2008 hefði verið í erlendri mynt og ætti því ekki að sæta endurútreikningi. Þessu var P ehf. ósammála og krafði L hf. um endurgreiðslu fjár sem félagið taldi sig hafa ofgreitt. Í dómi Hæstaréttar kom fram að uppgreiðsla lánsins árið 2009 hefði farið fram í tengslum við endurskipulagningu á fjárhag P ehf. og hefði markmiðið verið að afskrifa í verulegum mæli skuldir félagsins til þess að það yrði rekstrarhæft á ný. Allt hlutafé í P ehf. hefði síðan verið selt Lþ ehf. eftir að fjárhagur félagsins hafði verið endurskipulagður. Kaupendur hlutafjárins hefðu haft aðgang að gögnum um félagið og hefðu framkvæmt áreiðanleikakönnun á því og hefði mátt vera fullkunnugt um hvernig með skuldir félagsins hefði verið farið og hvers eðlis þær hefðu verið. Þá hefði ákvörðun kaupverðsins verið miðuð við þá forsendu að framangreindu skuldarsambandi hefði verið lokið. Samkvæmt þessu og í samræmi við reglur kröfuréttar um réttaráhrif greiðslu og lok skuldarsambanda var ekki fallist á kröfu P ehf. Kom því ekki til athugunar hvort í samningnum hefði verið mælt fyrir um ólögmæta gengistryggingu. Var L hf. sýknaður af kröfu P ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. febrúar 2015. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Landsbanki Íslands hf. og einkahlutafélagið Par-lo gerðu með sér samning 31. maí 2007 um lán hins fyrrnefnda til þess síðarnefnda, en lánið fékk auðkennið 8117 í bókum bankans. Á forsíðu samningsins var fjárhæð lánsins tilgreind svo að hún væri: ,,ISK 355.250.000“. Í upphafi samningstextans sagði að aðilarnir gerðu með sér: ,,Lánssamning um fjölmyntalán til 6 mánaða að jafnvirði kr. 355.250.000 ... í neðanskráðum myntum og hlutföllum: USD 8,5% EUR 18% JPY 8% SEK 6,5% CHF 9% ISK 50% Fjárhæð hvers erlends gjaldmiðils ákvarðast þó ekki fyrr en tveimur virkum bankadögum fyrir útborgunardag lánsins.“ Beiðni um útborgun lánsins var undirrituð sama dag og þess óskað að lánsfjárhæðin yrði greidd inn á reikning Par-lo ehf. nr. 0327-26-1223. Sami banki gerði 4. júní 2008 samning við stefnda, sem hafði yfirtekið Par-lo ehf. samkvæmt samrunaáætlun 15. nóvember 2007, um lán sem fékk auðkennið 11805 í bókum bankans. Lánið var til fimm ára og skyldi greitt upp með 20 afborgunum á þriggja mánaða fresti, í fyrsta sinn 21. ágúst 2008. Á hverjum af 19 fyrstu gjalddögunum skyldi greiða 1/40 hluta lánsfjárhæðarinnar en á lokagjalddaga þess 21/40 hluta hennar. Á forsíðu lánssamningsins var lánsfjárhæðin tilgreind þannig: ,,ISK 350.000.000“. Í samningstextanum sagði meðal annars að aðilar hans gerðu með sér: ,,Lánssamning um fjölmyntalán til 5 ára að jafnvirði kr. 350.000.000 ... í neðanskráðum myntum og hlutföllum: ISK 30% EUR 26% JPY 11% CHF 13% USD 11% SEK 9% Fjárhæð hvers erlends gjaldmiðils ákvarðast þó ekki fyrr en tveimur virkum bankadögum fyrir útborgunardag lánsins.“ Að öðru leyti er efni lánssamningsins, að því leyti sem þörf er á, lýst í hinum áfrýjaða dómi. Stefndi útfyllti beiðni um útborgun lánsins sama dag en í henni sagði meðal annars: ,,Vinsamlegast notið útborgunarfjárhæð til uppgreiðslu á erlendu láni Par-lo ehf. ... lán nr. ... 8117.“ Ágreiningslaust er að áfrýjandi hafi með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 tekið við öllum réttindum og skyldum samkvæmt síðarnefndum lánssamningi af Landsbanka Íslands hf. sem seinna fékk annað heiti og er nú undir slitum. Það er einnig óumdeilt að stefndi lenti í miklum fjárhagsvandræðum í tengslum við þá efnahagserfiðleika sem urðu haustið 2008. Landsbanki Íslands hf. hafði lánað einkahlutafélaginu DM fjármuni til að kaupa stefnda og yfirtók áfrýjandi einnig kröfur á hendur DM ehf. samkvæmt framangreindri ákvörðun Fjármálaeftirlitsins. Bú þess félags var tekið til gjaldþrotaskipta á árinu 2009. Áfrýjandi leysti til sín allt hlutafé í stefnda með kaupsamningi við þrotabúið 7. september 2009. Í tilkynningu sem mun hafa verið gefin út af stefnda í samráði við áfrýjanda í lok september 2009 var því lýst að gengið hafi verið frá sölu á öllu hlutafé í stefnda til áfrýjanda. Stærstu lánveitendur stefnda, áfrýjandi og Atorka Group hf., væru að leggja lokahönd á fjárhagslega endurskipulagningu stefnda ,,þar sem hluta skulda félagsins verður breytt í hlutafé og Landsbankinn verður í kjölfarið meirihlutaeigandi. Markmið þessara breytinga er að skapa Parlogis hf. traustan rekstrargrundvöll til framtíðar.“ Af gögnum málsins má sjá að ætlunin hafi verið að eyða neikvæðu eigin fé félagsins með afskrift skulda og aukningu hlutafjár og lækka jafnframt vaxtabyrði félagsins. Eftir breytinguna yrði eigið fé þess jákvætt. Yrði eignarhlutur kröfuhafanna tveggja í félaginu að lokinni endurskipulagningu þess þannig að áfrýjandi ætti um 80% en Atorka Group hf. um 20%. Ágreiningslaust er einnig að lánið sem auðkennt var 11805 var greitt upp í desember 2009 í tengslum við endurskipulagningu á fjárhag stefnda. Af láninu höfðu þá verið greiddar fjórar afborganir og vextir en eftirstöðvar þess voru greiddar upp með láni, sem fékk auðkennið 12114. Í málinu er eðli þess láns ekki til úrlausnar. Haldinn var hluthafafundur í stefnda 25. febrúar 2010, en félaginu hafði þá verið breytt í einkahlutafélag. Í fundargerð sagði að þann dag hafi eini hluthafinn í félaginu tekið þær ákvarðanir um málefni þess, sem þar greindi, meðal annars um að staðfesta að: ,,Kröfuhafar í Parlogis ehf. samþykkja að breyta kröfum sínum á félagið í hlutafé að fjárhæð 956.000.000 krónur. Kaupverð hvers nýs hlutar verður 1 króna. Greiða má fyrir hina nýju hluti með framsali krafna á hendur Parlogis ehf. Greiðsla skal vera að lágmarki 1 króna af umbreytanlegum kröfum í hlutafé á móti 1 krónu hlutfjár. Eftirtaldir aðilar skrá sig fyrir hinum nýju hlutum eins og hér segir: [Áfrýjandi] 736.000.000 kr. Atorka Group hf. 517.000.000 kr. Þar af hlutafé 220.000.000 kr. Þar af yfirverð 297.000.000 kr.“ Á fundinum var jafnframt ákveðið að breyta samþykktum félagsins þannig að nafnverð hlutafjár þess hækkaði úr 150.000.000 krónum í 1.106.000.000 krónur. Undir fundargerðina rituðu fulltrúar Eignarhaldsfélagsins Vestia ehf., dótturfélags áfrýjanda, fulltrúi áfrýjanda og fulltrúi Atorku Group hf. Degi eftir hluthafafundinn í stefnda var gert samkomulag milli þeirra þriggja sem síðast greinir og sátu hluthafafundinn og stefnda. Sagði þar að á undirritunardegi samkomulagsins væri ,,Vestia eigandi alls hlutafjár“ í stefnda en það væri 150.000.000 krónur. Tilgreindar voru þær kröfur sem áfrýjandi og Atorka Group hf. ættu á hendur félaginu, hinn fyrrnefndi ætti kröfu að ,,jafnvirði u.þ.b. kr. 2.293.750.101“ og af því yrði 736.000.000 krónum breytt í hlutafé en hinn síðarnefndi 517.000.000 krónur og yrði því öllu breytt í hlutafé að nafnvirði 220.000.000 krónur á genginu 2,35. Samið var um skipan stjórnar á gildistíma samkomulagsins á þann hátt að áfrýjandi tilnefndi tvo stjórnarmenn en Atorka Group hf. einn. Samkomulagið var ótímabundið en það skyldi þó falla úr gildi ef tilgreind skilyrði væru uppfyllt, meðal annars það að Eignarhaldsfélagið Vestia ehf. seldi allan hlut sinn í félaginu. II Svokallað opið söluferli hófst á stefnda 10. maí 2010 og lauk því síðari hluta júlímánaðar það ár með sölu allra hluta í félaginu til Lyfjaþjónustunnar ehf. Kaupverð alls hlutafjár í félaginu mun hafa verið 250.000.000 krónur. Í fréttatilkynningu frá áfrýjanda vegna sölunnar sagði meðal annars: ,,Alls fengu 12 aðilar ítarleg kynningargögn um Parlogis og á grundvelli þeirra lögðu 4 aðilar fram óskuldbindandi tilboð. Í framhaldi af því fengu þessir bjóðendur aðgang að gagnaherbergi til að framkvæma áreiðanleikakönnun á félaginu, áður en lagt var fram bindandi tilboð. Söluferlinu lauk ... með undirritun kaupsamnings við Lyfjaþjónustuna. Parlogis á sér langa sögu sem eitt helsta dreifingarfyrirtæki á vörum til íslensks heilbrigðiskerfis ... Rekstur Parlogis er í ágætu horfi og hafa stjórnendur og starfsmenn fyrirtækis náð góðum árangri í erfiðu árferði en fyrirtækið varð fyrir miklum skakkaföllum í tengslum við efnahagshrunið og gengisfall krónunnar. Lánveitendur félagsins, Landsbankinn og Atorka brugðust við þeim áföllum með því að breyta hluta skulda í hlutafé og sköpuðu félaginu þannig nýjan rekstrargrundvöll. Salan nú á öllu hlutafé í Parlogis er þannig síðasti hluti velheppnaðs endurreisnarferlis góðs og rekstrarhæfs fyrirtækis.“ Áfrýjandi ritaði stefnda bréf 4. september 2012 þar sem því var lýst að tiltekið lán bankans sem haft hafi auðkennið 8154 hafi verið gengistryggt lán í íslenskum krónum sem bankinn hafi af nánar greindu tilefni endurútreiknað og hafi eftirstöðvar lánsins því lækkað úr 736.000.000 krónum í 157.066.714 krónur. Þar sem lánið hafi verið afskrifað í tengslum við skuldauppgjör félagsins væri endurútreikningurinn einungis til upplýsingar. Af bréfinu má einnig sjá þá afstöðu áfrýjanda að lánið sem hafði auðkennið 11805 og tvö önnur tilgreind lán hafi verið í erlendri mynt og ættu því ekki að sæta endurútreikningi. Í bréfi til áfrýjanda 4. janúar 2013 kom fram sú afstaða stefnda að lánið með auðkenninu 11805 hafi verið lán í íslenskum krónum en að hluta bundið gengi erlendra gjaldmiðla. Láninu hafi að fullu verið varið til þess að greiða upp annað lán með auðkenninu 8117 sem einnig hafi verið ,,ólögmætt gengistryggt lán.“ Stefndi kvað í bréfinu að lán 11805 hafi verið greitt upp að hluta með greiðslu afborgana og vaxta en að öðru leyti með nýju láni auðkenndu 12114. Taldi stefndi sig hafa ofgreitt áfrýjanda 172.840.070 krónur miðað við 31. desember 2012 og bæri bankanum að endurgreiða félaginu þá fjárhæð. Stefndi höfðaði svo málið til heimtu þessarar kröfu 29. ágúst 2013, en lækkaði síðar aðal- og varakröfu sína í þær fjárhæðir, sem greinir í upphafi hins áfrýjaða dóms. III Eins og áður greinir var lán sem bar auðkennið 11805 greitt upp að fullu í desember 2009 með öðru láni er bar auðkennið 12114. Á þeim tíma var áfrýjandi eini eigandi stefnda. Uppgreiðsla lánsins fór fram í tengslum við endurskipulagningu á fjárhag stefnda og var markmiðið að afskrifa í verulegum mæli skuldir félagsins til þess að það yrði rekstrarhæft á ný. Var umtalsverður hluti skuldanna felldur niður og eignuðust tveir kröfuhafar, áfrýjandi og Atorka Group hf., þess í stað hlutafé í félaginu, eins og lýst hefur verið. Allt hlutafé í stefnda var síðan selt Lyfjaþjónustunni ehf. eftir að fjárhagur félagsins hafði verið endurskipulagður. Kaupendur hlutafjárins höfðu aðgang að gögnum um félagið og framkvæmdu áreiðanleikakönnun á því og mátti þar með vera fullkunnugt um hvernig með skuldir félagsins hafði verið farið og hvers eðlis þær voru. Enginn vafi getur leikið á því að við ákvörðun kaupverðs allra hluta í stefnda, sem var 250.000.000 krónur, var ekki við það miðað að unnt yrði að taka upp á ný til endurskoðunar skuldarsambönd, eins og það sem stofnað hafði verið til með lánssamningnum 4. júní 2008 og hafði lokið með fullri greiðslu í desember 2009. Í bréfi áfrýjanda til stefnda 4. september 2012 var sérstaklega tilkynnt að bankinn teldi ekki forsendur til þess að endurútreikna lánið, sem haft hafði auðkennið 11805. Eru atvik máls þessa frábrugðin því sem við átti í dómi Hæstaréttar 12. desember 2013 í máli nr. 463/2013 þar sem banki hafði að eigin frumkvæði endurútreiknað lán, þar sem skuldarsambandinu hafði áður verið lokið, en með því viðurkenndi bankinn í raun að lántakinn ætti rétt til endurheimtu ofgreidds fjár vegna lánsins. Atvik máls þess, sem hér er til úrlausnar, renna að öðru leyti einnig stoðum undir þá málsástæðu áfrýjanda að við sölu stefnda hafi bæði kaupandi og áfrýjandi miðað ákvörðun kaupverðsins við þá forsendu að því skuldarsambandi, sem stefndi reisir kröfu sína á, væri lokið. Samkvæmt þessu og í samræmi við reglur kröfuréttar um réttaráhrif greiðslu og lok skuldarsambanda verður ekki fallist á að stefndi geti átt þá kröfu á hendur áfrýjanda að fjárhæð 142.755.116 krónur eða aðra lægri fjárhæð sem hann hefur uppi í máli þessu vegna síðastgreinds láns. Þarf þá ekki að taka til athugunar hvort lánið hafi upphaflega verið lán í íslenskum krónum og að hluta bundið gengi erlendra gjaldmiðla eða hvort það hafi að hluta verið lán í erlendri mynt. Með vísan til alls framangreinds verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda. Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Landsbankinn hf., er sýkn af kröfu stefnda, Parlogis ehf. Stefndi greiði áfrýjanda 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. nóvember 2014.                 Mál þetta, sem dómtekið var hinn 14. nóvember sl., að lokinni aðalmeðferð, var höfðað fyrir dómþinginu af Parlogis ehf., Krókhálsi 14, Reykjavík, á hendur Landsbankanum hf., Austurstræti 11, Reykjavík, með stefnu þingfestri 5. september 2013. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefnda, Landsbankanum hf., verði gert að greiða stefnanda 142.755.116 krónur ásamt aðallega dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 4. febrúar 2013 til greiðsludags, til vara með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá málshöfðunardegi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess, að stefnda, Landsbankanum hf., verði gert að greiða stefnanda 107.093.498 krónur ásamt aðallega dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 4. febrúar 2013 til greiðsludags, til vara með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá málshöfðunardegi til greiðsludags. Þess er einnig krafist að stefndi verði í öllum tilvikum dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað. Stefndi krefst þess aðallega að verða sýknaður af aðal- og varakröfum stefnanda. Til þrautavara krefst stefndi lækkunar á öllum kröfum stefnanda.                 Þá er í öllum tilvikum krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda. II Málsatvik eru þau að hinn 4. júní 2008 gerðu stefnandi og Landsbanki Íslands hf., með sér samning um svokallað fjölmyntalán stefnda til stefnanda að jafnvirði 350.000.000 króna. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dagsettri 9. október 2008 var tilteknum eignum og skuldum Landsbanka Íslands hf. ráðstafað til stefnda.  Tók stefndi þar á meðal yfir réttindi og skyldur samkvæmt þessum viðskiptasamningi. Á forsíðu lánssamningsins er lánsfjárhæðin tilgreind sem „ISK 350.000.000,-“. Á 2. bls. samningsins segir að aðilar geri með sér: „Lánssamning um fjölmyntalán til 5 ára að jafnvirði kr. 350.000.000, - Krónur þrjúhundruð og fimmtíu milljónir 00/100, í neðanskráðum myntum og hlutföllum: ISK 30% EUR 26% JPY 11% CHF 13% USD 11% SEK 9%.“  Þá segir og í inngangsorðum samningsins að „fjárhæð hvers erlends gjaldmiðils ákvarðast þó ekki fyrr en tveimur virkum bankadögum fyrir útborgunardag lánsins.  Bankadagur í samningi þessum er virkur dagur þegar bankar eru opnir á Íslandi og þeim fjármálamiðstöðvum fyrir þá gjaldmiðla sem tilgreindir eru í samningnum.  Skuldin verður þá eftirleiðis tilgreind með fjárhæð þeirra erlendu mynta eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum myntum.  Greiði lántaki afborganir, vexti og dráttarvexti eða aðrar greiðslur í íslenskum krónum skal hann greiða samkvæmt sölugengi bankans á gjalddaga.“ Í grein 2.2 í lánssamningnum kemur fram að greiðslustaður sé hjá bankanum og að lántaki óskaði eftir því að reikningur hans nr. 0113-26-244 hjá bankanum yrði skuldfærður fyrir afborgun og/eða vöxtum.  Er um að ræða tékkareikning í íslenskum krónum. Í grein 2.3 kemur fram að lántaka sé heimilt að greiða lánið hraðar upp, gegn tilteknu uppgreiðslugjaldi.  Þó skuli lágmarksgreiðsla nema a.m.k. jafnvirði 10 milljóna íslenskra króna hverju sinni. Í gr. 3.1 í lánssamningnum var kveðið á um að af þeim hluta lánsins sem var í erlendum myntum skyldi stefnandi greiða breytilega vexti jafnháa LIBOR-vöxtum í samræmi við lengd vaxtatímabilsins hverju sinni, auk 2,95% vaxtaálags. Samkvæmt gr. 3.3 voru vaxtakjör lánshlutans í íslenskum krónum REIBOR-vextir að viðbættu álagi. Í grein 4.1 í samningnum er kveðið á um að sé lánið í skilum geti lántaki óskað eftir því við bankann á vaxtagjalddaga að „myntsamsetningu“ þess verði breytt, þannig að „eftirstöðvar skuldarinnar miðist að öllu leyti eða að hluta við aðrar erlendar myntir eða mynteiningar, eina eða fleiri, og í öðrum hlutföllum en upphaflega var um samið“.  Við „umreikning“ vegna myntbreytingar skyldi nota sölugengi þess gjaldmiðils sem hætt væri að miða við og kaupgengi þess gjaldmiðils sem framvegis yrði miðað við samkvæmt gengisskráningu Landsbanka Íslands hf. á íslensku krónunni tveimur virkum bankadögum fyrir myntbreytinguna. Í grein 7 í samningnum kemur fram að stæði lántaki ekki í skilum með greiðslu afborgana eða vaxta á gjalddaga bæri honum að greiða dráttarvexti og færi um þá samkvæmt ákvæðum laga nr. 38/2001, um vexti og verðtyggingu.  Bankinn hefði um það val hvort krafist yrði dráttarvaxta af fjárhæðinni í erlendri mynt eða „af skuldinni breyttri í íslenskar krónur“. Í grein 1.2 í samningnum kemur fram að lántaki skyldi senda bankanum beiðni um útborgun með a.m.k. tveggja virkra bankadaga fyrirvara, þar sem tiltekinn yrði sá reikningur sem leggja skyldi lánshlutann inn á.  Var form að útborgunarbeiðni fest við samninginn sem viðauki 1. Stefnandi fyllti samdægurs inn í viðkomandi viðaukaform.  Ekki var þar tilgreindur reikningur, heldur kom fram beiðni um að útborgunarfjárhæð yrði notuð til „uppgreiðslu á erlendu láni Par-lo ehf., kt. 560507-1270, lán nr. 0106-8117“.  Lánsfjárhæðin fór alfarið til uppgreiðslu á tilvitnuðum lánssamningi.  Lántaki þess láns hafði verið sameinaður stefnanda, samkvæmt samrunaáætlun, dagsettri 15. nóvember 2007, sbr. gr. 9.1 í lánssamningi stefnanda og stefnda. Stefndi kveður að í kaupnótu sem stefnandi fékk vegna láns nr. 11805 4. júní 2008 komi fram að lánsfjárhæð lánsins hafi verið: 2.461.706,78 sænskar krónur, 497.094,90 Bandaríkjadollar, 611.641,35 svissneskir frankar, 52.245.895 japönsk jen, 760.869,57 evrur og 105.000.000 króna.  Frá þeim hluta lánsins sem var í íslenskum krónum dragist 10.000 krónur vegna kostnaðar við skjalagerð.  Framangreindar erlendu myntir hafi verið greiddar inn á gjaldeyrissreikninga fyrirtækjabanka LBI í þeim myntum sem tilgreindar eru hér að framan, þ.e. í sænskum krónum, Bandaríkjadollurum, svissneskum frönkum, japönskum jenum og evrum.  Íslensku krónurnar voru greiddar inn á sjóðsreikning fyrirtækjabanka LBI í íslenskum krónum.                 Stefndi kveður að þegar framangreindar fjárhæðir höfðu verið lagðar inn á gjaldeyrissreikninga og sjóðsreikning fyrirtækjabanka LBI hafi þær verið dregnar af reikningunum til að greiða niður lán nr. 8117.  Stefnandi hafi síðan fengið afhentar sjálfstæðar kvittanir fyrir greiðslu hvers lánshluta láns nr. 8117.  Í kvittunum sem séu fyrir hvern gjaldmiðil komi fram að stefnandi hafi greitt: 497.094,90 Bandaríkjadollara, 611.641,35 svissneska franka, 2.461.706,78 sænskar krónur, 52.245.895 japönsk jen, 760.869,57 evrur og 104.501.731 íslenska krónu en inni í þeirri fjárhæð sé 750 króna vanskilagjald og 820 króna tilkynningar- og greiðslugjald.  Á öllum kvittunum sé samhljóða texti sem sé eftirfarandi: „Innborgun, lán 11805 notað til að greiða inn á lánið.“  Framangreindar fjárhæðir séu nákvæmlega hinar sömu og komi fram á kaupnótu láns 11805.  Stefndi kveður stefnanda hafa notað það sem eftir stóð af lánshlutanum í íslenskum krónum,  488.269 krónur, til að kaupa eftirfarandi myntir: 1.320,28 svissneska franka, 5.055,37 sænskar krónur, 129.903 japönsk jen, 1.098,28 evrur og 1.242,64 Bandaríkjadollar.  Þessar myntir hafi svo stefnandi einnig notað til að greiða niður lán nr. 8117 eins og komi fram í kvittun sem stefnandi hafi fengið vegna þessara viðskipta, þar sem standi orðrétt:  „Innborgun, lán 11805 notað til að greiða inn á lánið“. Stefndi kveður stefnanda hafa fengið tilkynningar um gjalddaga frá LBI og síðar stefnda en í þeim hafi skuld stefnanda ævinlega verið tilgreind í viðkomandi myntum, þ.e. sænskum krónum, Bandaríkjadölum, svissneskum frönkum, japönskum jenum, evrum og íslenskum krónum.  Tilkynningar og greiðslugjald hafi verið tilgreint í íslenskum krónum.  Í kvittunum sem stefnandi fékk vegna greiddra gjalddaga eru greiðslur hans einnig tilgreindar í sömu myntum eða sænskum krónum, Bandaríkjadölum, svissneskum frönkum, japönskum jenum, evrum og íslenskum krónum.  Í sömu kvittunum kom svo fram að stefnandi hafði keypt svissneska franka, evrur, japönsk jen, sænskar krónur og Bandaríkjadali. Samningur Par-lo ehf. og Landsbanka Íslands hf., dagsettur 31. maí 2007, sem stefnandi hafði yfirtekið og umþrættur samningur þessa máls var notaður til uppgreiðslu á, var í öllum atriðum sem máli skipta samhljóða þeim samningi.  Á forsíðu samningsins er lánsfjárhæðin tilgreind sem „ISK 355.250.000,-“. Á 2. bls. samningsins segir að aðilar geri með sér: „Lánssamning um fjölmyntalán til 6 mánaða að jafnvirði kr. 355.250.000, - Krónur þrjúhundruð og fimmtíu milljónir, tvö hundruð og fimmtíu þúsund 00/100, í neðanskráðum myntum og hlutföllum: USD 8,5% EUR 18% JPY 8% SEK 6,5% CHF 9% ISK 50%“ Í grein 2.2 í lánssamningnum kemur fram að greiðslustaður sé hjá bankanum og að lántaki óski eftir því að reikningur hans hjá bankanum verði skuldfærður fyrir afborgun og/eða vöxtum.  Ekkert reikningsnúmer var þó fyllt inn í þann reit. Í grein 2.3 kemur fram að lántaka sé heimilt að greiða lánið hraðar upp, gegn tilteknu uppgreiðslugjaldi.  Þó skuli lágmarksgreiðsla nema a.m.k. jafnvirði 20 milljóna íslenskra króna hverju sinni. Í grein 4.1 í samningnum er kveðið á um að væri lánið í skilum gæti lántaki óskað eftir því við bankann á vaxtagjalddaga að „myntsamsetningu“ þess yrði breytt, þannig að „eftirstöðvar skuldarinnar miðist að öllu leyti eða að hluta við aðrar erlendar myntir eða mynteiningar, eina eða fleiri, og í öðrum hlutföllum en upphaflega var um samið“.  Við „umreikning“ vegna myntbreytingar skyldi nota sölugengi þess gjaldmiðils sem hætt væri að miða við og kaupgengi þess gjaldmiðils sem framvegis yrði miðað við samkvæmt gengisskráningu Landsbanka Íslands hf. á íslensku krónunni tveimur virkum bankadögum fyrir myntbreytinguna Í 7. grein samningsins kemur fram að stæði lántaki ekki í skilum með greiðslu afborgana eða vaxta á gjalddaga bæri honum að greiða dráttarvexti og færi um þá samkvæmt ákvæðum laga nr. 38/2001, um vexti og verðtyggingu.  Bankinn hefði um það val hvort krafist yrði dráttarvaxta af fjárhæðinni í erlendri mynt eða „af skuldinni breyttri í íslenskar krónur“. Í grein 1.2 í samningnum kemur fram að lántaki skyldi senda bankanum beiðni um útborgun með a.m.k. tveggja virkra bankadaga fyrirvara, þar sem tiltekinn yrði sá reikningur sem leggja skyldi lánshlutann inn á.  Var form að útborgunarbeiðni fest við samninginn sem viðauki 1. Stefnandi fyllti samdægurs inn viðkomandi viðaukaform og óskaði eftir því að lánsfjárhæðin yrði greidd inn á tilgreindan reikning í eigu lántaka nr. 0327-26-1223.  Var þar um að ræða tékkareikning í íslenskum krónum. Það lán sem mál þetta tekur til var aðeins eitt lána stefnanda hjá stefnda.  Hinn 1. desember 2009 var framkvæmd fjárhagsleg endurskipulagning hjá stefnanda með þeim hætti að tiltekið lán var afskrifað og önnur endurfjármögnuð.  Á þeim tíma var stefnandi ekki í eigu núverandi hluthafa heldur að mestu undir yfirráðum stefnda sjálfs.  Hafði stefndi því fullt forræði yfir því hvernig endurskipulagningunni var háttað. Á árinu 2009 varð þáverandi eigandi stefnanda, DM ehf., gjaldþrota.  LBI hafði lánað DM ehf. fjármuni til kaupa á stefnanda og þær kröfur færðust yfir til stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins hinn 9. október 2008.  Stefndi leysti til sín allt  hlutafé í stefnanda frá þrotabúi DM ehf. og fékk samþykki Samkeppniseftirlitsins fyrir þeim kaupum.  Þegar stefndi hafði tekið yfir hlutina í stefnanda tóku starfsmenn innan samstæðu hans sæti í stjórn stefnanda og skipuðu meirihluta stjórnar. Stefndi kveður að fjárhagsstaða stefnanda sjálfs hafi einnig verið slík að hann hafi þurft aðstoð stefnda, sem lánveitanda, til að halda áfram rekstri.  Í stað þess að gefa stefnanda upp til gjaldþrotaskipta hafi efnahagsreikningur félagsins verið endurskipulagður. Endurskipulagningin hafi verið unnin í miklu samráði við helstu stjórnendur og stjórn stefnanda.  Endurskipulagningin hafi meðal annars falið í sér að verulegum hluta af skuldum stefnanda hafi verið breytt í hlutafé.  Aðgerðin hafi falið í sér að stefndi breytti 736.000.000 króna í hlutafé á genginu 1 og Atorka Group hf., sem jafnframt hafi átt kröfur á stefnanda, hafi breytt 517.000.000 króna í hlutafé, á nafnvirði 220.000.000 króna á genginu 2,35, en framangreindir aðilar hafi verið stærstu kröfuhafar stefnanda.  Þessi aðgerð hafi aukið hlutafé félagsins um 956.000.000 króna, en fjárhæð þessi hafi ráðist af því hvaða skuldum stefnandi hafi getað staðið undir eftir umbreytinguna.  Í framhaldi af því hafi stefndi og síðar Eignarhaldsfélagið Vestia ehf., sem var dótturfélag stefnda á þessum tíma, átt um 80% hlutafjár í stefnanda en Atorka Group hf. hafi verið eigandi um 20% hlutafjár.  Samhliða þessum aðgerðum hafi verið unnið að því að endurskipuleggja lán stefnanda sem eftir voru og hafi numið 1.351.000.000 króna.  Í því skyni hafi stefnanda verið veitt tvö ný lán til að greiða upp eldri skuldbindingar.  Þessar aðgerðir hafi miðað að því að gera stefnanda kleift að standa undir greiðslubyrði af lánum eftir endurskipulagninguna.  Lækkun skulda hafi leitt til þess að stefnandi hafi orðið rekstrarhæft félag á ný og þar með unnt að hefja söluferli félagsins.  Stefndi kveður að alger forsenda fyrir breytingu skulda í hlutafé af hálfu stefnda hafi verið að eftirstöðvar annarra skulda væru rétt metnar.  Stefndi hafi þannig fallist á að fella niður og afskrifa skuldir stefnanda í þeim mæli sem nauðsynlegt hafi verið til að gera stefnanda að rekstrarhæfu félagi á nýjan leik.  Forsvarsmönnum stefnanda á þessum tíma hafi verið þetta fullkomlega ljóst. Eignarhaldsfélagið Vestia ehf. og Atorka Group hf. settu allt hlutafé sitt í stefnanda í söluferli á árinu 2010.  Stefndi kveður að söluferlið hafi meðal annars falið í sér að kaupendur framkvæmdu áreiðanleikakönnun á stefnanda, þar sem t.d. hafi verið farið yfir lánamál stefnanda.  Niðurstaða söluferlisins hafi verið það að Eignarhaldsfélagið Vestia ehf. og Atorka Group hf. hafi skrifað undir kaupsamning við Lyfjaþjónustuna ehf. hinn 23. júlí 2010, en með honum hafi allt hlutaféð verið selt fyrir 250.000.000 króna.  Samningurinn var háður fyrirvörum, svo sem um samþykki eftirlitsstofnana.  Afhending á hlutunum fór svo fram þegar skilyrði kaupsamnings voru uppfyllt og lauk þá aðkomu stefnda að stefnanda. Stefnandi kveður að lán það sem mál þetta tekur til hafi hins vegar verið að fullu uppgreitt af stefnanda hinn sama dag, 1. desember 2009, með töku nýs láns í íslenskum krónum, auðkennt sem lán nr. 12114.  Þetta megi sjá af greiðslukvittunum um útborgun lánsins, þar sem fram komi að því hafi að fullu verið ráðstafað til uppgreiðslu á láni nr. 0106-36-11805 og að það lán sé því í kjölfarið að fullu uppgreitt.  Hafi stefnandi staðið að fullu í skilum með greiðslur af því láni í íslenskum krónum sem tekið hafi verið til að greiða upp lán nr. 0106-36-11805. Með bréfi, dagsettu 4. september 2012, tilkynnti stefndi stefnanda meðal annars að þar sem lánssamningur nr. 11805 hafi verið greiddir út í Bandaríkjadölum, sænskum krónum, japönskum jenum, evrum, svissneskum frönkum og íslenskum krónum og með vísan til dómafordæma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 3/2012 og dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-1682/2010 teldist lánið ekki gengistryggt og yrði ekki endurreiknað. Með bréfi, dagsettu 4. janúar 2013, hafnaði stefnandi því að lánsféð hefði verið greitt út í erlendum myntum, enda hefði hann enga gjaldeyrisreikninga haft.  Lánsféð hefði verið greitt út með þeim hætti að því hafi verið varið til uppgreiðslu á láni Par-lo ehf., nr. 0106-36-11805. Sú lánsfjárskuldbinding hefði hins vegar bersýnilega verið í íslenskum krónum, gengistryggð með ólögmætum hætti, enda sá lánssamningur að öllu leyti sambærilegur hinum síðarnefnda, auk þess sem lánsféð hefði sannanlega verið greitt út í íslenskum krónum.                 Með bréfi, dagsettu 8. febrúar 2013, hafnaði stefndi þessum röksemdum stefnanda og ítrekaði fyrri afstöðu sína.  Byggði stefndi þá afstöðu á því að þær „erlendu myntir“ sem teknar hefðu verið að láni hefðu verið „nýttar til uppgreiðslu á öðrum erlendum lánum.“  Því hefði engin ofgreiðsla átt sér stað og ekki tilefni til endurreiknings á láninu. Stefnandi telur þessa röksemdafærslu stefnda engan veginn fást staðist.  Þannig virðist stefndi byggja á því að unnt sé að breyta ólögmætu gengistryggðu láni sem greitt var út í íslenskum krónum, í lögmætt erlent lán, með gerð nýs sambærilegs lánssamnings.  Stafi það af því einu að með því verði útborgun síðara lánsins, sem notuð sé til að greiða upp hið ólögmæta gengistryggða lán, með einhverjum hætti talin vera í erlendri mynt.  Telur stefnandi þessa röksemdafærslu allt að því fjarstæðukennda og er honum því nauðsynlegt að höfða mál þetta. III Stefnandi byggir á því að umþrættur samningur máls þessa hafi verið um lánsfé í íslenskum krónum, hverrar afborganir voru tengdar með ólögmætum hætti við gengi erlendra gjaldmiðla.  Slíkt sé í andstöðu við ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Stefnandi telur að leiða megi ákveðin viðmið af dómum Hæstaréttar Íslands til hvers beri að líta við mat á því hvort um lánsfé í íslenskum krónum eða erlendum myntum sé að ræða, og vísar hann sérstaklega til dóms réttarins í máli nr. 155/2011, en þar hafi verið fjallað um nær alfarið sambærilegan samning og hinn umþrætta samning máls þessa.                  Stefnandi byggir á því að röksemdir réttarins í framangreindum málum leiði til þess að telja verði að umþrættur lánssamningur fyrirliggjandi máls hafi í raun verið um íslenskt lánsfé, þar sem afborganir hafi verið tengdar með ólögmætum hætti við gengi erlendra gjaldmiðla. Því til stuðnings bendir stefnandi á eftirfarandi þætti. Í fyrsta lagi að höfuðstóll lánssamningsins sé einungis tilgreindur í íslenskum krónum. Þannig hafi á forsíðu samningsins verið kveðið á um að um væri að ræða: „ISK 350.000.000,- Lánssamningur.“  Höfuðstóll hafi síðan verið skilgreindur á bls. 2 í samningnum í íslenskum krónum, að fjárhæð 350.000.000 króna.  Þrátt fyrir að hlutföll gengisviðmiða hafi verið tilgreind hafi hvergi í samningnum verið að finna tilgreiningu á fjárhæð skuldarinnar í erlendum myntum.  Hafi fjárhæð lánsins því í grunninn verið ákveðin í íslenskum krónum. Í öðru lagi bendi orðalag samninganna til þess að lánsféð hafi ekki raunverulega verið veitt í erlendum myntum heldur hafi gengi þeirra aðeins verið til viðmiðunar.  Þetta eigi sérstaklega við um myntbreytingarheimild samningsins í 4. gr. hans.  Þar komi glöggt fram að hinir erlendu gjaldmiðlar hafi verið til viðmiðunar.  Orðalagi ákvæðisins og samningsins sé að öðru leyti lýst í málsatvikalýsingu hér að framan, en ljóst megi vera af þessu að beinlínis komi fram í samningunum að lánsféð hafi verið miðað við gengi erlenda gjaldmiðla.  Slíkt sé ólögmæt gengistrygging lánsfjár í andstöðu við 13. og 14. gr. laga um vexti og verðtryggingu. Í þriðja lagi byggir stefnandi á því að báðir aðilar hafi efnt aðalskyldur sínar í íslenskum krónum.  Ekki sé ágreiningur milli aðila um að stefnandi hafi ávallt greitt afborganir og vexti í íslenskum krónum.  Þá hafi lánið verið að fullu uppgreitt með nýju láni í íslenskum krónum.  Ágreiningur sé hins vegar fyrir hendi milli aðila um hvort stefndi hafi innt sína skyldu af hendi í íslenskum krónum. Líkt og að framan sé rakið hafi stefndi byggt á því í samskiptum sínum við stefnanda að lánið hafi verið greitt út í erlendri mynt og hafi hann lagt fram svonefnda kaupnótu því til staðfestingar.  Stefnandi hafnar því að slík gögn geti haft þýðingu enda hafi þau ekki haft áhrif á niðurstöðu sambærilegra mála fyrir Hæstarétti Íslands.  Líta verði til þess í hvaða mynt lánið hafi verið greitt út, nánar tiltekið, hvort aðilar hafi efnt skyldur sínar með því að fjárhæðir í erlendum gjaldmiðlum skiptu um hendur. Ágreiningslaust sé með aðilum að lánið hafi að fullu verið nýtt til uppgreiðslu á láni Par-lo ehf. hjá stefnda, nr. 0106-8117.  Lánsféð hafi því aldrei farið inn á neina reikninga eða verið stefnanda til ráðstöfunar.  Engir erlendir gjaldmiðlar hafi því skipt um hendur.  Við mat á því í hvaða mynt lánið hafi verið greitt út verði því að líta til þess í hvaða mynt lán Par-lo ehf., nr. 0106-8117 hafi verið. Stefnandi byggir á því að rétt eins og umþrættur lánssamningur þessa máls hafi samningur Par-lo ehf., nr. 0106-8117, verið um íslenskt lánsfé, tengt með ólögmætum hætti við gengi erlendra gjaldmiðla.  Efni samningsins hafi alfarið verið sambærilegt efni hins umþrætta lánssamnings máls þessa og megi því að mestu vísa til þeirra sjónarmiða sem þar hafi verið rakin varðandi túlkun hans.  Þannig hafi höfuðstóll eingöngu verið tilgreindur í íslenskum krónum, jafnt á forsíðu sem í tilgreiningu á bls. 2 í samningnum.  Þá komi glöggt fram í myntbreytingarheimild, gr. 4.1 í samningnum, að hinir erlendu gjaldmiðlar hafi einungis verið til viðmiðunar.  Því til viðbótar liggi síðan fyrir að lánið hafi verið greitt út í íslenskum krónum inn á tilgreindan tékkareikning Par-lo ehf., sbr. útborgunarbeiðni, og stefnandi hafi greitt af láninu í íslenskum krónum.  Eigi því öll sjónarmið úr tilvitnuðum dómi Hæstaréttar Íslands nr. 155/2011 við um lánið.  Af því leiði að lán Par-lo ehf., nr. 0106-8117 hafi verið um íslenskt lánsfé.  Þar sem útborgun hins umþrætta lánssamnings þessa máls hafi verið varið beint til uppgreiðslu á því láni, geti það ekki hafa verið greitt út í erlendum myntum, heldur þvert á móti í íslenskum krónum.  Stefnandi hafði enga gjaldeyrisreikninga og engir erlendir gjaldmiðlar hafi skipt um hendur í viðskiptunum.  Hafi því aðalskylda stefnda gagnvart stefnanda verið efnd í íslenskum krónum. Af framansögðu leiði að öll sjónarmið Hæstaréttar Íslands úr máli nr. 155/2011 eiga við um hinn umþrætta lánssamning máls þessa.  Hafi hann því verið um íslenskt lánsfé, tengt með ólögmætum hætti við gengi erlendra gjaldmiðla í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.                 Með vísan til framangreinds byggir stefnandi á því að samningur aðila hafi kveðið á um ólögmæta gengistryggingu lánsfjár í íslenskum krónum í andstöðu við ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.  Af því leiði að stefnandi hafi við uppgreiðslu samningsins greitt stefnda hærri fjárhæðir en stefndi hafi átt tilkall til.  Krefji því stefnandi stefnda um endurgreiðslu á þeim ofgreiddu fjárhæðum. Stefnandi grundvallar endurkröfu sína á því að þrátt fyrir dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 471/2010, þar sem komist hafi verið að þeirri niðurstöðu að um vexti skyldi fara eftir 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, verði hann ekki krafinn um greiðslu frekari vaxta fyrir liðna tíð.  Vísar stefnandi því til stuðnings til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 464/2012 og þeirra sjónarmiða sem þar séu rakin.  Byggir stefnandi á því að hann hafi á einstökum gjalddögum frá stofndegi krafnanna greitt bæði vexti og afborganir af höfuðstól samningsins.  Hafi stefnandi verið í góðri trú um að greiðslur hans á vöxtum fælu í sér fullar og réttar efndir af hans hálfu, enda hafi hann gengið út frá því að ákvæði samninganna um gengistryggingu væru gild.  Stefnandi vísar til þess að stefndi hafi sent honum greiðsluseðla fyrir hvern gjalddaga þar sem fram komi fjárhæð greiðslu sem hafi byggst á umsömdum vöxtum.  Stefnandi hafi greitt í samræmi við það og hafi sú greiðsla verið móttekin án athugasemda af hálfu stefnda.  Þá hafi stefnandi fengið fullnaðarkvittanir fyrir uppgreiðslu lánsins, dagsettar 21. desember 2009, þar sem fram komi fjárhæðir bæði afborgana og vaxta. Þá vísar stefnandi til þess að algjör festa hafi verið á framkvæmd samninganna út gildistíma þeirra, enda hafi aldrei neinn endurútreikningur farið fram af hálfu stefnda. Framkvæmdin hafi því verið viðhöfð allan gildistíma samninganna.  Viðbótarkrafa stefnda um vexti fyrir liðna tíð vegna samnings þessa máls myndi fela í sér kröfu að fjárhæð um 32.000.000 króna, sem telja verður umtalsverða. Loks vísar stefnandi til þess að aðstöðumunur hafi verið fyrir hendi milli aðila samningsins.  Stefndi sé fjármálafyrirtæki sem boðið hafi ýmsar vörur í fjármálastarfsemi, þar með talið samninga sem stefndi byggi á að hafi falið í sér ólögmæta gengistryggingu. Starfsemi stefnanda felst aftur á móti í vörustjórnun fyrir fyrirtæki sem markaðssetja lyf, hjúkrunarvörur og aðrar heilsutengdar vörur.  Ljóst sé að stefnandi hafi ekki haft yfir að búa slíkri sérþekkingu um fjármálastarfsemi að jafnað verði til þeirra sem fjármálafyrirtæki, líkt og stefndi, búa einir yfir. Með vísan til allra framangreindra atriða, sem meta verði heildstætt, verði að telja það standa stefnda nær en stefnanda að bera þann vaxtamun sem af lögvillu þeirra um lögmæti gengistryggingar hafi leitt.  Geti lög nr. 151/2010 ekki haggað þeirri niðurstöðu enda fæli það í sér afturvirkt inngrip í eignaréttindi stefnanda sem vernduð séu af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Að teknu tilliti til framangreindra málsástæðna stefnanda í stefnu þessari, að samningur aðila hafi verið um lánsfé í íslenskum krónum, gengistryggt með ólögmætum hætti og að stefnda sé óheimilt að krefja stefnanda um viðbótargreiðslu fyrir vexti umfram það sem stefnandi hefur þegar greitt, sé ljóst að stefnandi hafi ofgreitt stefnda af hinum umþrætta lánssamningi máls þessa. Stefnandi byggir á því að samkvæmt almennum reglum kröfuréttar eigi stefnandi rétt á því að fá þessa ofgreiðslu sína endurgreidda frá stefnda.  Byggir stefnandi á því að hann hafi við uppgreiðslu lánsins greitt stefnda meira en honum hafi borið, með vísan til framangreindra röksemda.  Krefji stefnandi því stefnda um endurgreiðslu á því ofgreidda fé.  Byggir stefnandi þá kröfu á 1. ml. 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2008, um vexti og verðtryggingu, sem og meginreglunni um endurgreiðslu ofgreidds fjár.  Í endanlegri aðalkröfu geri stefnandi þá kröfu að stefndi greiði honum 142.755.116 krónur. Er sú krafa fundin út með þeim hætti að miðað er við höfuðstól skuldarinnar í íslenskum krónum og allar greiðslur upp í höfuðstól dregnar frá. Höfuðstóll er ekki vaxtareiknaður fram til uppgreiðslu enda allar vaxtagreiðslur að fullu greiddar. Í kjölfar uppgreiðslu stefnanda myndist inneign stefnanda hjá stefnda þar sem hann hafi ofgreitt miðað við það sem honum hafi borið að gera.  Með lækkun aðalkröfu sinnar miðist fjárhæð hennar nú við að krafa hans eigi ekki að bera vexti frá uppgreiðsludegi, 1. desember 2009.  Með bréfi, dagsettu 4. janúar 2013, hafi stefnandi krafið stefnda um greiðslu.  Af þeim sökum krefjist stefnandi dráttarvaxta af kröfufjárhæðinni frá 4. febrúar 2013, þegar liðinn hafi verið mánuður frá því að hann krafði stefnda sannanlega um greiðslu, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, en til vara frá málshöfðunardegi. Endanleg varakrafa stefnanda sé á því byggð að verði af einhverjum ástæðum ekki talið að sjónarmið byggð á meginreglum kröfuréttar um gildi fullnaðarkvittana eigi við, sé stefnda heimilt að endurreikna samninginn miðað við REIBOR-vexti auk 2.5% álags, svo sem samið hafi verið um að skyldi gilda um íslenska hluta samnings aðila, í stað vaxta samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001.  Stefnandi krefst þess að krafa hans beri dráttarvexti frá 4. febrúar 2012, þegar liðinn var mánuður frá því að hann krafði stefnda sannanlega um greiðslu, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, en til vara frá höfðun máls þessa, sbr. 4. mgr. 5. gr. laganna. Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, einkum 13., 14., og 18. gr. laganna og almennra reglna kröfu- og samningaréttar um m.a. endurgreiðslu ofgreidds fjár og gildi fullnaðarkvittana.  Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr., laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. XXI. kafla sömu laga. IV                 Sýknukröfu sína byggir stefndi á því, að málsaðilar hafi nú þegar samið um uppgjör á láni nr. 11805. Þeir hafi þegar samið sín á milli um það hvernig fara eigi með uppgjör á láni nr. 11805.  Stefnandi eigi því enga frekari kröfu á hendur stefnda.  Fjárhagsleg endurskipulagning stefnanda hafi meðal annars falið í sér að skuldir stefnanda hafi verið aðlagaðar greiðslugetu hans.  Aðgerðin hafi falið í sér stórkostlega eftirgjöf skulda af hálfu stefnda, sem verið hafi aðalkröfuhafi stefnanda, og umbreytingu skulda í hlutafé í stefnanda.  Liður í endurskipulagningunni hafi síðan verið að lánssamningur nr. 11805 hafi verið gerður upp.  Þegar framangreind uppgreiðsla hafi átt sér stað hafi stefnandi verið í meirihlutaeigu stefnda og þáverandi dótturfélags hans.  Stjórnendur stefnanda, þar á meðal stjórnarmenn stefnanda, hafi tekið ákvarðanir um endurskipulagningu fjárhags félagsins í samráði við sérfræðinga á fyrirtækjasviði stefnda.  Aðilar hafi gert með sér samkomulag um að endurskipuleggja skuldir stefnanda út frá tilteknum rekstrarforsendum og með þeim hætti að ljóst væri að stefnandi gæti staðið undir skuldum sínum til framtíðar og stundað sinn rekstur.  Hefði ekki verið farið í slíka aðgerð sé ljóst að stefnandi hefði ekki getað staðið við skuldbindingar sínar gagnvart stefnda og öðrum kröfuhöfum og hefði stefndi þá haft heimild til að gjaldfella skuldbindingar stefnanda og um leið knúið fram skuldaskil sem vafalaust hefðu leitt til gjaldþrots stefnanda. Stefndi kveður að megintilgangur þess að greiða lán nr. 11805 að fullu hafi verið að gera stefnanda að rekstrarhæfu félagi sem hægt væri að selja nýjum eiganda.  Verðmæti félaga taki mið af ýmsum þáttum en mestu skipti annars vegar arðsemi rekstrar, þ.e. mismunur á rekstrartekjum og rekstrargjöldum, og hins vegar nettó eignastaða, þ.e. mismunur á eignum og skuldum.  Að loknu söluferli hafi náðst samningar um kaup núverandi eiganda á stefnanda og hafi kaupverðið tekið mið af framangreindum þáttum.  Augljóst sé að sá endurkröfuréttur, sem stefnandi haldi fram í máli þessu, hefði átt að koma til hækkunar á umsömdu kaupverði hlutafjár stefnanda til nýs eiganda í ljósi þess að nettó eignastaða stefnanda hefði þá verið hærri.  Stefnandi hljóti að vera bundinn við þær aðgerðir sem ákveðnar hafi verið af hálfu stjórnenda stefnanda á þeim tíma sem hann hafi verið í meirihlutaeigu samstæðu stefnda. Augljóst sé að ef kröfur stefnanda ná fram að ganga muni nýr eigandi njóta hagnaðar af endurgreiðslunni án þess að hafa lagt nokkuð fram af sinni hálfu enda hafi allar greiðslur lánsins farið fram áður en stefnandi hafi komist í hans eigu.  Slík niðurstaða fæli í sér ólögmæta auðgun til handa nýjum eiganda stefnanda.   Stefndi kveður að stjórnendur stefnanda á þessum tíma hafi verið starfsmenn Vestia sem þá hafi verið dótturfélag í fullri eigu stefnda.  Hlutverk þeirra hafi verið að koma að fjárhaglegri endurskipulagningu félaga sem stefndi hafi leyst til sín og gera þau rekstrarhæf ef kostur væri.  Tilgangurinn hafi ávallt verið sá að unnt yrði að selja félögin að nýju með sem minnstu tjóni fyrir stefnda, í formi niðurfellingar og afskrifta skulda.  Stjórnendum stefnanda hafi þannig verið fullkomlega ljóst að ekki yrðu afskrifaðar skuldir í meira mæli en nauðsyn hafi verið til að gera stefnanda að rekstrarhæfu félagi á nýjan leik.  Þeim hafi því einnig verið ljóst að alger forsenda af stefnda hálfu fyrir afskriftum skulda hafi verið sú, að nauðsyn væri á afskriftunum til að gera stefnanda rekstrarhæfan á nýjan leik. Stefndi byggir einnig á því að með fjárhagslegri endurskipulagningu á stefnanda hafi stefnandi fengið alla þá leiðréttingu sem hann hefði getað átt rétt til samkvæmt láni nr. 11805. Hin fjárhagslega endurskipulagning hafi falið í sér að skuldum stefnanda við stefnda að fjárhæð 736 milljónir króna hafi verið breytt í hlutafé.  Hefði verið farin sú leið að endurreikna lán stefnanda með þeim hætti sem stefnandi gerir nú kröfu um hefði hin fjárhagslega endurskipulagning falið í sér að ekki hefði verið þörf á að breyta skuldum í hlutafé sem nemi stefnufjárhæð máls þessa.  Kröfugerð stefnanda feli þannig í sér ólögmæta auðgun stefnanda til handa.  Kæmi til frekari leiðréttingar væri stefndi nauðbeygður til að rifta hinni fjárhagslegu endurskipulagningu og krefjast endurgreiðslu á því fé sem hafi verið afskrifað og breytt í hlutafé þar sem forsendur fyrir endurskipulagningunni hafa þá tekið verulegum breytingum og brostið.  Stefndi áskilji sér allan rétt til að hafa uppi kröfur á hendur stefnanda eða eiganda hans, fari svo ólíklega að stefnandi teljist eiga rétt til greiðslna úr hendi stefnda vegna láns nr. 11805.                 Stefndi byggir jafnframt á því í þessu sambandi að kröfur stefnanda myndu leiða til ósanngjarnrar niðurstöðu og dómstólar ættu ekki að veita slíkri niðurstöðu brautargengi með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefndi byggir jafnframt sýknukröfu sína á því að lán nr. 11805 sé erlent lán.  Með undirritun sinni á hinn umþrætta lánssamning nr. 11805 hafi stefnandi skuldbundið sig til að taka lán í erlendum gjaldmiðlum.  Stefnanda beri að efna gerðan samning og virða skuldbindingu sína.  Sýknukrafa stefnda sé þannig á því byggð að krafa hans á hendur stefnda, samkvæmt hinum umþrætta lánssamningi, sé skuldbinding í erlendum myntum og falli þess vegna utan gildissviðs VI. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. mgr. 13. gr. þeirra laga.  Lánssamningurinn sjálfur, sem og framkvæmd lánveitingarinnar, beri með sér að um skuldbindingu í erlendum myntum sé að ræða. Stefndi mótmælir því sérstaklega að lán nr. 8117 hafi verið í íslenskum krónum og bundið gengistryggingu og byggir á því að um hafi verið að ræða fjölmyntalán í samtals sex gjaldmiðlum líkt og skýrlega komi fram í samningnum. Stefndi vísar til þess að skuldbinding stefnanda samkvæmt lánssamningi nr. 8117 hafi verið gerð upp hjá LBI í maí 2008.  Lánið hafi því ekki verið hluti af þeim eignum sem færst hafi til stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dagsettri 9. október 2008.  Stefndi sé því ekki réttur aðili til að svara fyrir um þann lánssamning og beri því að sýkna hann vegna aðildarskorts, þar sem málatilbúnaður stefnanda byggi á framangreindri málsástæðu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Fallist dómurinn ekki á framangreint byggir stefndi á því að ekki skipti máli við mat á lánssamningi nr. 11805 hvort lánssamningur nr. 8117 standist kröfur sem gerðar hafa verið af dómstólum til að lán teljist hafa verið veitt í erlendri mynt.  Fyrir liggi að á þeim tíma sem uppgjörið hafi farið fram hafi báðir aðilar litið svo á að um erlendan lánssamning væri að ræða og ljóst sé af gögnum málsins að uppgjör láns 8117 hafi farið fram í erlendum myntum. Fyrir liggi því að útgreiðsla vegna láns 11805 hafi farið fram í erlendum myntum. Stefndi byggir á því að niðurstaða um það hvort lán af þeim toga sem hér sé um deilt sé í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum ráðist af ákveðnu heildarmati.  Slíkt heildarmat leiði án vafa til þess að skuldbinding stefnanda samkvæmt láni nr. 11805 teljist vera í erlendum gjaldmiðlum.  Stefndi mótmælir fullyrðingu stefnanda um að texti lánssamningsins beri með sér að skuldbindingin sé í íslenskum krónum, sem rangri, og byggir á því að texti lánssamningsins beri með sér að um sé að ræða skuldbindingu í erlendum myntum. Stefndi hafi og efnt aðalskyldu sína í erlendum myntum.  Í útborgunarbeiðni vegna láns nr. 11805 komi skýrt fram að útborgunarfjárhæðin eigi að vera notuð til uppgreiðslu á erlendu láni Par-lo ehf., kt. 560507-1270, lán nr. 0106-8117.  Ætlun aðila hafi þannig augljóslega verið að eitt erlent lán væri notað til að greiða annað.  Kaupnóta, sem stefnandi hafi fengið afhenta þegar andvirði láns nr. 11805 hafi verið greitt út og nýtt til að greiða niður lán nr. 8117, sýni að stefnandi hafi fengið að láni: 2.461.706,78 sænskar krónur, 497.094,90 Bandaríkjadali, 611.641,35 svissneska franka, 52.245.895 japönsk jen, 760.869,57 evrur og 105.000.000 íslenskra króna.  Í kvittunum fyrir greiðslum vegna láns nr. 8117, sem stefnandi hafi einnig fengið afhent samhliða, komi fram að framangreindar fjárhæðir hafi verið notaðar til að greiða niður lán nr. 8117.  Ekki komi fram að þessum gjaldmiðlum hafi verið skipt yfir í íslenskar krónur heldur séu eingöngu tilgreindar þær erlendu fjárhæðir sem greiddar hafi verið inn á lán 8117.  Við framkvæmd útgreiðslunnar hafi hin erlenda fjárhæð verið færð á sérstakan reikning í viðkomandi mynt sem skráður sé eign „Landsbankinn hf. fyrirtækjab.“, en tilvísunarnúmer gefi til kynna að innborganir á reikningana stafi frá lánssamningi nr. 11805 og útborganir af reikningunum stafi af greiðslum á lánssamningi nr. 8117.  Með láni nr. 11805 hafi stefnandi tekið 105.000.000 íslenskra króna að láni auk hinna erlendu mynta. Framkvæmdin við útgreiðslu þessara fjármuna hafi verið á þá leið að framangreind fjárhæð hafi verið lögð inn á sjóðsreikning í íslenskum krónum í eigu fyrirtækjabanka LBI og frá þeirri fjárhæð hafi um leið verið dregnar 10.000 krónur til að greiða kostnaðinn sem stefnandi hafi borið af lántökunni.  Því næst hafi 104.501.731 króna verið dregin af sjóðsreikningum til að greiða inn á lán nr. 8117 og 1.570 króna kostnað sem fallið hafði á lánið, eins og yfirlit yfir sjóðsreikninginn og kvittun fyrir greiðslu sýni.  Stefnandi hafi notað það sem eftir stóð af lánsfjárhæðinni í íslenskum krónum, þ.e. 488.269 krónur, til að kaupa 1.320,28 svissneska franka, 5.055,37 sænskar krónur, 129.903 japönsk jen, 1.098,28 evrur og 1.242,64 Bandaríkjadali.  Myntirnar hafi svo verið notaðar til að greiða lán nr. 8117 enn frekar niður. Hefði lánið að öllu leyti verið í íslenskum krónum segi það sig sjálft að LBI hefði fært alla lánsfjárhæðina í gegnum sjóðsreikning sinn í íslenskum krónum, en ekki í gegnum þá gjaldeyrisreikninga fyrir hverja mynt sem stefnandi hafi tekið að láni.  Sýnir þetta svo ekki verði um villst að skuldbinding stefnanda gagnvart stefnda hafi verið í sænskum krónum, Bandaríkjadölum, svissneskum frönkum, japönskum jenum, evrum og íslenskum krónum. LBI hafi þannig efnt aðalskyldu sína samkvæmt lánssamningi nr. 11805 í erlendum gjaldmiðlum með því að framkvæma beiðni stefnanda um að greiða niður erlent lán nr. 8117. Endurgreiðsla lánssamnings nr. 11805 hafi farið þannig fram að stefnandi hafi aðeins greitt fjóra af þeim 40 gjalddögum sem umsamdir hafi verið.  Í öllum tilvikum liggi fyrir að keyptar hafi verið erlendar myntir til að nota til uppgreiðslu lánsins.  Lánið hafi verið gert upp að fullu þegar fjárhagur stefnanda hafi verið endurskipulagður ásamt öðrum lánum stefnanda hjá stefnda.  Til að fjármagna endurskipulagningu stefnanda hafi annars vegar skuldum verið breytt í hlutafé og hins vegar veitt ný lán.  Nauðsynlegt hafi verið að þær skuldir sem breyta hafi átt í hlutafé væru í íslenskum krónum þar sem hlutafé stefnanda hafi verið skráð í íslenskum krónum.  Lánssamningur nr. 8154 hafi verið notaður í þessum tilgangi.  Samtímis hafi verið gerðir tveir nýir lánssamningar, annars vegar nr. 12113, sem hafi verið í evrum, og svo hins vegar nr. 12114, sem hafi verið í íslenskum krónum.  Þegar lán nr. 11805 hafi verið gert upp hafi stefnandi keypt erlendar myntir af stefnda til að greiða upp erlendu hluta lánsins. Stefndi byggir á því að kaup á erlendum gjaldeyri til endurgreiðslu á erlendum hlutum samningsins sýni, svo ekki verður um villst, að um lán í erlendum myntum hafi verið að ræða. Stefnandi byggir á því að texti lánssamningsins sýni að hann hafi verið í erlendum myntum.  Upphafsorð lánssamningsins kveði á um að um sé að ræða fjölmyntalán í þeim myntum og hlutföllum sem þar greini, þ.e. íslenskar krónur 30%, evrur 26%, japönsk jen 11%, svissneskir frankar 13%, Bandaríkjadollarar 11% og 9% sænskar krónur.  Svo sem fram komi í samningnum skyldi fjárhæð hvers gjaldmiðils ákvarðast tveimur virkum bankadögum fyrir útborgunardag lánsins.  Tekið sé fram að skuldin verði þá eftirleiðis tilgreind með fjárhæð þeirra erlendu mynta.  Í samræmi við þetta ákvæði hafi skuld stefnanda ávallt verið tilgreind með fjárhæð þeirra erlendu mynta sem hann hafi tekið að láni með lánssamningnum eftir að skrifað hafði verið undir hann. Samkvæmt ákvæðum samningsins hafi stefnanda verið heimilt að greiða afborganir, vexti og dráttarvexti eða aðrar greiðslur í íslenskum krónum en þá skyldi hann greiða samkvæmt sölugengi bankans á gjalddaga.  Ljóst sé því að aðalskylda stefnanda hafi verið að greiða í viðeigandi myntum en hann hafi haft rétt til að greiða í íslenskum krónum.  Engin þörf hefði verið að kveða á um rétt til að greiða í íslenskum krónum í samningnum ef lánið hefði verið að öllu leyti í íslenskum krónum. Stefndi telur að af vaxtaákvæði samningsins sé ljóst að stefnandi hafi annars vegar fengið erlendar myntir að láni sem borið hafi LIBOR-vexti og svo hins vegar íslenskar krónur sem hafi borið REIBOR-vexti, sbr. gr. 3.1 og 3.3 í samningnum.  Hefði lánið að öllu leyti verið í íslenskum krónum hefði LBI, eðli máls samkvæmt, kveðið á um það í samningnum að öll lánsfjárhæðin bæri REIBOR-vexti, enda hafa vextir af lánum í íslenskum krónum aldrei verið skráðir á millibankamarkaði í London, þ.e. LIBOR-vextir.  Í gr. 3.6 komi svo fram að við vaxtaútreikning skuli taka mið af þeim vaxtareglum er varði dagafjölda sem í gildi séu á alþjóðlegum gjaldeyrismörkuðum á hverjum tíma. Í gr. 5.1 sé síðan settur fyrirvari af hálfu stefnda um að ætti hann ekki kost á fjármögnun á lánskjörum sem gerðu honum kleift að endurlána lánsfjárhæðina í sama gjaldmiðli eða á sama vaxtareikningsgrundvelli og gengið væri út frá við samningsgerðina skyldi hann tilkynna stefnanda það með 10 daga fyrirvara og bjóða honum önnur lánskjör. Í 4. gr. lánssamningsins sé síðan að finna myntbreytingarheimild.  Með henni hafi stefnanda verið veitt heimild til að óska eftir að myntsamsetningu lánsins yrði breytt. Heimildin einskorðaðist hins vegar við erlendar myntir sem staðið hafi til boða hjá LBI og síðar stefnda og skýr fyrirvari sé í ákvæðinu um aðgengi LBI að hinum erlendu myntum.  Í gr. 7.1 sé kveðið á um að standi stefnandi ekki skil á greiðslu vaxta eða afborgunar á gjalddaga beri honum að greiða dráttarvexti af gjaldfallinni fjárhæð frá gjalddaga til greiðsludags.  Stefndi hafi haft um það val hvort krafist væri dráttarvaxta af fjárhæðinni í erlendri mynt eða af skuldinni breyttri í íslenskar krónur.  Augljóst sé að slíkt vanefndarákvæði hefði ekki þurft hefði lánið að öllu leyti verið í íslenskum krónum. Í gr. 11.2 komi fram að yrði samningnum sagt upp væri stefnda heimilt að umreikna skuldina í íslenskar krónur miðað við sölugengi stefnda á þeim myntum sem hver lánshluti væri í. Í 14. gr. samningsins sé fyrirvari um að ef stefnda yrði ómögulegt að afla lánsfjár erlendis til fjármögnunar á lánssamningnum á sambærilegum kjörum og gengið væri út frá við gerð hans gæti stefndi gjaldfellt eftirstöðvar samningsins. Fjárhæð lánsins hafi verið tilgreind í erlendum myntum í síðari skjölum. Tilkynningar um gjalddaga beri með sér að lánið hafi verið í erlendum myntum.  Höfuðstóll lánsins fyrir og eftir greiðslu ásamt fjárhæð afborgunar og vaxta sé þar ávallt tilgreindur í erlendum myntum. Kvittanir fyrir greiðslum afborgana og vaxta beri einnig með sér að um hafi verið að ræða lán í erlendum myntum.  Þær sýni höfuðstól fyrir og eftir greiðslu og hversu há fjárhæð í erlendum myntum hafi verið greidd í afborgun annars vegar og vexti hins vegar. Þegar allt framangreint sé virt verði að mati stefnda að leggja til grundvallar að stefnandi hafi tekið erlent lán en ekki gengistryggt lán í íslenskum krónum.  Stefndi bendir á að í dómaframkvæmd hafi langt í frá verið gerð krafa um að öll framangreind atriði eigi við um lánssamning til að hann teljist vera um erlent lán. Stefndi byggir þrautavarakröfu sína um lækkun dómkrafna á því í fyrsta lagi, að rangt sé að líta svo á að stefndi sé að krefja um viðbótarvexti og að sjónarmið um fullnaðarkvittanir komi í veg fyrir slíka viðbótarkröfu.  Það tilvik sem hér sé til umfjöllunar feli ekkert slíkt í sér enda sé lánssamningur nr. 11805 að fullu greiddur og stefndi hafi ekki haft uppi neinar viðbótarkröfur á hendur stefnanda vegna hans.  Hér sé það þvert á móti stefnandi, eða lántakinn, sem hafi uppi kröfur um endurgreiðslu fjár úr hendi stefnda, sem lánveitanda, og sú endurgreiðsla byggist á meginreglum kröfuréttar um endurgreiðslu ofgreidds fjár.  Sjónarmið um fullnaðarkvittanir verði ekki höfð uppi til að rökstyðja endurgreiðslukröfu stefnanda. Dómar Hæstaréttar Íslands í málum nr. 600/2011, 464/2012 og/eða 50/2013, þar sem niðurstaðan hafi oltið á því hvort sjónarmið um fullnaðarkvittanir ættu rétt á sér eða ekki, eigi því ekki við um það tilvik sem hér sé til úrlausnar.  Meginregla kröfuréttar, um að kröfuhafi sem fengið hafi minna greitt en hann hafi átt rétt á, gildi um lögskipti málsaðila. Telji dómurinn að varnir stefnda feli í sér kröfu um viðbótargreiðslu vegna vaxta fyrir liðna tíð, sé þrautavarakrafa stefnda byggð á meginreglu kröfuréttar um að kröfuhafi sem fengið hafi minna greitt en hann eigi rétt á eigi viðbótarkröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt sé.  Meginreglan eigi sér örugga stoð í dómaframkvæmd.  Af meginreglunni leiði að einungis við sérstakar aðstæður verði tilkalli kröfuhafa til viðbótargreiðslu hafnað. Stefndi telur að atvik málsins séu með þeim hætti að fylgja beri meginreglunni.  Reglur kröfuréttar um gildi fullnaðarkvittana komi því ekki í veg fyrir að stefndi geti krafið stefnanda um að hann efni lánið að fullu. Stefndi byggir á að með vísan til almennra lögskýringarreglna verði að skýra undantekningu frá framangreindri meginreglu þröngt.  Stefndi hafnar því að atvik þessa máls geti leitt til þess að rétturinn felli atvik þess undir undantekningarregluna frá framangreindri meginreglu um fullnaðargildi kvittana.  Dómar Hæstaréttar Íslands, m.a. í málum nr. 600/2011, nr. 464/2012 og nr. 50/2013, hafi því ekki það fordæmisgildi gagnvart lánssamningi nr. 11805 að rétturinn geti vikið frá framangreindri meginreglu.  Stefndi hafnar því sérstaklega að þau sjónarmið sem byggt sé á í máli nr. 50/2013 eigi við í þessu máli, þar sem í því máli hafi verið deilt um jafngreiðslulán, en það lán sem hér sé um deilt kveði á um jafnar afborganir.  Telji dómurinn engu að síður að horfa beri til þessara dóma byggir stefndi á að undantekningarreglan sem dómarnir byggi á eigi ekki við í þessu máli.  Vísar stefndi þessu til stuðnings m.a. til þess að stefnandi hafi ekki getað verið í góðri trú um að greiðslur hans til LBI og síðar stefnda hafi falið í sér fullar og réttar efndir.  Stefnanda hafi ekki getað dulist við gerð lánssamningsins að forsendur fyrir því að hann væri að greiða svo lága vexti, sem raun ber vitni, hafi verið að hann tæki á sig gengisáhættuna sem fylgir því að taka lán í erlendum gjaldmiðlum.  Þetta eigi sérstaklega við hér þar sem hluti lánsins hafi verið í íslenskum krónum og hafi í því tilfelli verið samið um að honum bæri að greiða REIBOR-vexti fyrir þann hluta lánsins, sbr. gr. 3.3 í lánssamningnum og hafi stefnanda verið ljóst að slíkir vextir séu mun hærri en LIBOR-vextir.  Um þann mun vísist til vaxta sem Seðlabanki Íslands birti samkvæmt 10. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001, vaxta sem LBI og síðar stefndi hafi boðið viðskiptavinum sínum á óverðtryggðum lánum í íslenskum krónum og veginna vaxta samkvæmt skilmálum lánanna sem vaxtagreiðslur stefnanda hafi verið byggðar á.                 Þá hafi aldrei komist á festa í framkvæmd endurgreiðslu lánssamningsins.  Samkvæmt gr. 2.1 í lánssamningnum hafi hann verið til 5 ára og hafi stefnandi átt að greiða lánið að fullu á næstu fimm árum með 20 afborgunum á 3 mánaða fresti þannig að á fyrstu 19 gjalddögunum, hverjum um sig, hafi átt að greiðast 1/40 hluti lánsfjárhæðarinnar og á lokagjalddaga, hinn 21. maí 2013, hafi átt að greiðast 21/40 hluti lánsfjárhæðarinnar.  Endurgreiðsluferli lánsins hafi þannig í reynd miðast við að lánstíminn væri til 10 ára. Stefnandi hafi aðeins greitt fjóra gjalddaga þegar lánið hafi verið gert upp við fjárhagslega endurskipulagningu á stefnanda en þeir gjalddagar sem eftir hafi staðið hafi verið greiddir í einu lagi hinn 21. desember 2009.                 Jafnframt byggi stefndi á því að undir engum kringumstæðum verði hægt að leggja til grundvallar að endurreikningur á láni stefnanda, vegna meintrar ólögmætrar gengistryggingar, geti haft í för með sér röskun á fjárhagslegri stöðu hans.  Stefndi vísar hér til þess að viðbótakrafan sem höfð sé uppi í þessu máli sé mun lægri en Hæstiréttur Íslands hafi litið til við mat á því hvort víkja eigi frá framangreindri meginreglu, eða aðeins 5,66% ef miðað er við að lánið beri REIBOR-vexti í heild sinni og að stefnandi eigi ekki fullnaðarkvittanir eftir 22. maí 2009.  Viðbótarkrafan verði enn lægri, eða aðeins 3,98%, ef miðað er við að íslenski hluti lánsins eigi að bera REIBOR-vexti að viðbættu álagi og þeir hlutar lánsins sem hafi verið tilgreindir í erlendum myntum eigi að bera vexti, samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.  Af þessari ástæðu sé ekki hægt að líta svo á að viðbótarkrafan sé umtalsverð og geti talist hafa í för með sér röskun á fjárhagslegri stöðu stefnanda.  Stefndi vísar einnig til þess að hann hafi þegar lækkað skuldir stefnanda um hundruð milljóna og aðstoðað hann í gegnum verulega fjárhagslega erfiðleika.  Án þessarar aðstoðar og aðkomu væri óvíst að stefnandi gæti stundað daglegan rekstur.  Staðan sé því í raun og veru sú að stefndi hafi bætt fjárhagslega stöðu stefnanda verulega og verði rétturinn að horfa til þess þegar metið sé hvort einhver röskun á fjárhagslegri stöðu hafi átt sér stað.  Einnig sé á því byggt að ekki geti verið um fjárhagslega röskun að ræða þar sem stefndi hafi ekki uppi neina viðbótarkröfu á hendur stefnanda heldur sé staðan sú að stefnandi krefji stefnda um endurgreiðslu með aðkomu dómstóla.                 Af framangreindu sé ljóst að skilyrðum undantekningarreglunar um fullnaðargildi kvittana sé ekki fullnægt í máli þessu.  Leiði þetta til þess að rétturinn verði að beita meginreglu kröfuréttar um að kröfuhafi sem fengið hafi minna greitt en hann hafi átt rétt til gildi um lögskipti málsaðila og hafna kröfu stefnanda um fullnaðarkvittanir.                 Komist rétturinn að þeirri ólíklegu niðurstöðu að lánssamningur nr. 11805 hafi falið í sér gengistryggingu og að sjónarmið um fullnaðarkvittanir komi í veg fyrir að unnt sé að endurreikna samninginn frá upphafstíma hans byggir stefndi á því að endurútreikningsdagur lánsins eigi að vera 22. maí 2009, sem sé síðasti greiddi gjalddaginn sem stefnandi hafi innt af hendi áður en fjárhagur hans hafi verið endurskipulagður.  Eftir framangreint tímamark hafi vanskil stefnanda hafist og þau staðið fram til desember 2009 þegar lán nr. 11805 hafi verið gert upp að fullu með nýju láni.  Stefndi byggir á því að greiðsla sem berst eftir langvarandi vanskil og fari fram með nýju láni sé ekki til þess fallin að hafa sömu áhrif og ef um reglulegar afborganir í samræmi við skilmála lánsins hefði verið að ræða.  Sjónarmið um fullnaðarkvittanir geti því aldrei átt við um slíka síðari gjalddaga.  Staða lánsins hinn 22. maí 2009 hafi verið 328.918.185 krónur miðað við framangreindar forsendur og beri að miða endurútreikning lánsins og mögulegan endurkröfurétt stefnanda við þá stöðu.                  Stefndi byggir á að við endurreikning lánssamningsins beri að nota REIBOR-vexti í stað LIBOR-vaxta í ljósi þess að lánssamningurinn kveði skýrt á um að lánsfé í íslenskum krónum eigi að bera REIBOR-vexti að viðbættu álagi, sbr. gr. 3.3 í lánssamningnum.  Í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 471/2010 komist rétturinn að þeirri niðurstöðu að skýra beri 4. gr. laga nr. 38/2001 á þann veg að vaxtaskilmálar ákvæðisins kæmu til fyllingar samningum með ógild samningsákvæði um vaxtahæð.  Á sama hátt og í framangreindum dómi Hæstaréttar Íslands séu hér bein og órjúfanleg tengsl á milli ákvæða í lánssamningnum um gengistryggingu og samningsákvæða um LIBOR-vexti.  Þar sem óheimilt hafi verið að gengistryggja lánið hafi ekki verið unnt að taka mið af ákvæðum þess um LIBOR-vexti.  Eðli máls samkvæmt hafi ógilt ákvæði um gengistryggingu því leitt til þess að samningsákvæði um LIBOR-vexti, en slíkir vextir hafa aldrei verið skráðir vextir af lánum í íslenskum krónum, varð marklaust um leið og ákvæði um gengistryggingu varð það.  Þar sem lánssamningurinn kveði, eftir sem áður, á um að lánið beri vexti verði að leggja til grundvallar að lánið eigi frá upphafi að bera vexti í samræmi við  gr. 3.3 í samningnum, en þar sé kveðið skýrt á um að vaxtakjör lánshluta, sem lántaki taki í íslenskum krónum, miðist við REIBOR-vexti að viðbættu tilteknu álagi.  Texti samningsins sé því alveg skýr um að íslenskar krónur eiga að bera REIBOR-vexti, en þessu til stuðnings vísar stefndi einnig til dóms Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-4095/2012.                 Stefndi mótmælir sérstaklega útreikningum stefnanda sem líti fram hjá því að hluti lánsins hafi verið í íslenskum krónum frá upphafi og hafi þar af leiðandi borið REIBOR-vexti ásamt álagi samkvæmt lánssamningnum.  Við endurútreikning hafi stefnandi, þrátt fyrir þessa staðreynd, kosið að reikna alla leggi samningsins, það er að segja jafnt þann sem hafi verið í íslenskum krónum og þá sem tilgreindir hafi verið í erlendum myntum og hafi borið LIBOR-vexti, samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.  Augljóst sé að slík aðferðafræði eigi sér enga stoð í dómum Hæstaréttar Íslands og standist ekki skoðun að stefnandi geti átt rétt til endurreiknings á íslensku láni sem umsamið sé að beri íslenska vexti. Miðað við framangreindar forsendur geti krafa stefnanda aldrei orðið hærri en 107.093.498 krónur miðað við 1. desember 2009.                 Stefndi byggir til vara á því að íslenski hluti lánsins eigi að bera REIBOR-vexti ásamt álagi og þeir hlutar lánsins sem hafi verið tilgreindir í erlendum myntum eigi að bera vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.  Með vísan í þann rökstuðning sem áður sé settur fram beri hins vegar að miða við að sjónarmið um fullnaðarkvittanir eigi ekki við eftir 22. maí 2009.  Miðað við þessar forsendur geti krafa stefnanda aldrei orðið hærri en 113.126.887 krónur, miðað við 1. desember 2009, en stefnandi eigi ekki rétt til vaxta eftir þetta tímamark.                 Fallist dómurinn ekki á framangreint byggir stefndi á að við beitingu undantekningarreglunnar verði að líta til þess hvernig stefnandi hafi átt að greiða afborganir og vexti af láninu samkvæmt ákvæðum lánssamningsins og að teknu tilliti til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 600/2011 og nr. 464/2012.  Í þessum dómum hafi rétturinn lagt til grundvallar að við mat á því hvort um viðbótarkröfu um vexti sé að ræða af hálfu kröfuhafa sé metið hversu mikið lánið hefði átt að lækka miðað við þann fjölda gjalddaga sem lántaki hefði þá greitt af láninu og miðað við að um lán í íslenskum krónum hefði verið að ræða, sem jafnframt væri óverðtryggt.  Krafa stefnda gangi í raun út á sömu aðferð við að endurreikna lánið enda ljóst að miðað við þann mælikvarða sem Hæstiréttur Íslands hafi lagt til grundvallar geti þá ekki verið um viðbótakröfu um vexti að ræða í raun.  Þessi aðferð styðjist einnig við þau sjónarmið sem fram hafa komið í framangreindum dómum Hæstaréttar Íslands að hinn rangi lagaskilningur aðila, sem hafi legið til grundvallar lögskiptum þeirra, verði í uppgjöri einungis leiðréttur til framtíðar.  Í þessu sambandi sé jafnframt vísað til meginreglu samningaréttar um skuldbindingargildi samninga og þess að stefnandi geti ekki haft réttmætar væntingar til þess að höfuðstóll lækkaði meira við greiðslu á hverri afborgun en samningur aðila hafi gert ráð fyrir.  Bendir stefndi á, í því sambandi, að samkvæmt gr. 2.3 hafi lántaka einungis verið heimilt að greiða lánið hraðar niður að bankinn samþykkti slíkar greiðslur. Samkvæmt gr. 2.1 í lánssamningnum hafi stefnandi átt að greiða lánið til baka á fimm árum með 20 afborgunum á þriggja mánaða fresti en þó þannig að á fyrstu 19 gjalddögunum skyldi greiðast 1/40 hluti af höfuðstólnum og á lokagjalddaga skyldi greiða 21/40 hluta.  Á hverjum gjalddaga hafi þannig átt að greiða 8.750.000 krónur inn á höfuðstól lánsins.  Byggir stefndi á því að stefnandi hafi einungis greitt fjóra gjalddaga sem sjónarmið um fullnaðarkvittanir geti gilt um og því beri að miða við að upphaflegur höfuðstóll lækki um 35.000.000 króna og endurreiknaður höfuðstóll eftir greiðslu afborgunar 22. maí 2009 sé því 315.000.000 króna.  Að teknu tilliti til framangreinds geti krafa stefnanda aldrei orðið hærri en 128.027.716 krónur miðað við að lánið beri REIBOR-vexti ásamt álagi.  Verði ekki á það fallist telur stefndi að miða eigi við að íslenski hluti lánsins eigi að bera REIBOR-vexti ásamt álagi og þeir hlutar lánsins sem hafi verið tilgreindir í erlendum myntum eigi að bera vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.  Geti krafa stefnanda því aldrei orðið hærri en 127.728.050 krónur.  Framangreindar skuldir hafa verið framreiknaðar frá 22. maí 2009 til 1. desember 2009 þegar lánið hafi verið gert upp. Með þessari aðferðafræði hafi stefndi að fullu tekið tillit til sjónarmiða um fullnaðarkvittanir þann tíma sem stefnandi hafi réttilega getað talið lánið vera í skilum samkvæmt skilmálum þess.  Gagnstæð niðurstaða myndi leiða til þess að stefnandi kæmist hjá því að greiða fulla vexti á gjalddaga en fengi samt sem áður að greiða lánið hraðar niður. Augljóst sé að slík niðurstaða gangi ekki upp.                 Telji dómurinn hins vegar að sjónarmiðum um fullnaðarkvittanir verði beitt á þá gjalddaga sem greiddir hafi verið með fullnaðargreiðslunni 1. desember 2009 teldist stefnandi hafa greitt samtals sex gjalddaga lánsins og heildarlækkun á höfuðstól sem hann ætti rétt á með sömu reikniaðferð væri þá 52.500.000 króna og höfuðstóll miðað við 1. desember 2009 væri þá 297.500.000 krónur.  Að teknu tilliti til framangreinds geti krafa stefnanda aldrei orðið hærri en 125.888.537 krónur miðað við að öll lánsfjárhæðin beri REIBOR-vexti ásamt álagi.  Fallist rétturinn ekki á það byggir stefndi á að íslenski hluti lánsins eigi að bera REIBOR-vexti ásamt álagi og þeir hlutar lánsins sem hafi verið tilgreindir í erlendum myntum eigi að bera vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, og geti krafa stefnanda því aldrei orðið hærri en 125.923.245 krónur.  Framangreindar skuldir hafi verið framreiknaðar frá 23. nóvember 2009 til 1. desember 2009.                 Stefndi byggir til vara á því að krafa stefnanda geti aldrei orðið hærri en 137.715.232 krónur miðað við að hann eigi ekki fullnaðarkvittanir eftir 22. maí 2009 og að frá þeim degi til 1. desember 2009 beri lánið REIBOR-vexti ásamt álagi.  Fallist rétturinn ekki á það byggir stefndi á því að þeir hlutar lánsins sem hafi verið tilgreindir í erlendum myntum beri vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, og íslenski hluti lánsins beri REIBOR-vexti að viðbættu álagi.  Miðað við þessar forsendur geti krafa stefnanda aldrei orðið hærri en 137.428.038 krónur.  Um rökstuðning fyrir því að miða beri við þessa dagsetningu vísar stefndi til umfjöllunar hér að framan en eftir þennan tíma hafi greiðslur stefnanda verið inntar af hendi í tengslum við fjárhagslega endurskipulagningu stefnanda og með aðkomu stefnda.  Slíkar greiðslur geti ekki talist uppfylla þau skilyrði sem geta leitt til þess að undantekningarreglan eigi við. Telji rétturinn að stefnandi eigi fullnaðarkvittanir fyrir öllum greiddum gjalddögum byggir stefndi á því að krafa stefnanda geti aldrei orðið hærri en 142.755.166 krónur með vísan í framangreind sjónarmið.  Miðist þeir útreikningar við að íslenskur hluti lánsins hljóti ávallt að bera REIBOR-vexti líkt og samningurinn kveði á um.                 Í stefnu gerir stefnandi kröfu um dráttarvexti og miðar upphafsdaga dráttarvaxta við 4. febrúar 2013 með vísan til bréfs sem stefnandi sendi stefnda, og dagsett er 4. janúar 2013.  Stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda þar sem bréf þetta geti ekki á nokkurn hátt talist vera formlegt kröfubréf enda sé í því aðeins að finna vangaveltur stefnanda um lánssamninga og órökstudda beiðni um að stefndi greiði honum nær 200.000.000 króna.  Um lagarök vísar stefndi til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og almennra reglna samninga- og kröfuréttar um samningsfrelsi, skuldbindingargildi loforða, ólögmæta auðgun og efndaskyldu krafna.  Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. V                 Ágreiningur málsins varðar lánssamning milli stefnanda og stefnda, áður Landsbanki Íslands hf., dagsettan 4. júní 2008.  Greinir aðila á um það hvort lán samkvæmt samningnum sé bundið ólögmætri gengistryggingu í skilningi 14. gr. laga nr. 38/2001 eða hvort lánið sé í erlendum gjaldmiðlum.  Auk þess lýtur ágreiningur aðila að því hvort stefnandi eigi rétt til endurreiknings lána sem gerð voru upp í tengslum við fjárhagslega endurskipulagningu og fólu í sér stórfelldar niðurfærslur lána á meðan stefnandi var dótturfélag stefnda.  Þá ríkir ágreiningur um það hvort meginregla kröfuréttar, um að kröfuhafi, sem fengið hafi minna greitt en hann eigi rétt til, eigi viðbótarkröfu á hendur skuldara, gildi um lögskipti málsaðila eða hvort undantekning frá meginreglunni um gildi fullnaðarkvittana eigi við. Í máli þessu er fram komið að umdeildur lánssamningur, sem áður er lýst, er efnislega sambærilegur þeim lánssamningi sem fjallað var um í dómi Hæstaréttar Íslands 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011.  Af hálfu stefnda á því byggt að sakarefni máls þessa sé frábrugðið því sem leyst var úr með dómi Hæstaréttar Íslands, einkum viðvíkjandi því hvernig málsaðilar efndu aðalskyldur sínar samkvæmt samningnum. Ákvæðum umdeilds samnings er lýst hér að framan.  Á forsíðu samningsins stendur: „ISK 350.000.000 Lánssamningur“.  Í upphafi hans segir að samningurinn væri gerður „um fjölmyntalán til 5 ára að jafnvirði kr. 350.000.000...í neðanskráðum myntum og hlutföllum“.  Síðan eru tilgreindir gjaldmiðlarnir sex og hlutföll þeirra og kveðið á um að fjárhæð hvers þeirra yrði ekki ákveðin fyrr en tveimur virkum bankadögum fyrir útborgunardag lánsins, en skuldin yrði þá eftirleiðis tilgreind með fjárhæð þeirra erlendu mynta eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum myntum.  Eina tilgreining lánsins í samningnum er samkvæmt þessu í íslenskum krónum.  Hvergi er getið um fjárhæð skuldarinnar í hinum erlendu gjaldmiðlum, heldur aðeins hlutföll þeirra og viðmiðun við virði íslensku krónunnar á tilteknum degi fyrir útborgun lánsins.  Fjárhæð lánsins var þannig í grunninn tiltekin í íslenskum krónum.  Í samræmi við dóma Hæstaréttar Íslands, m.a. í máli nr. 155/2011, gefa ákvæði sambærilegra samninga ekki skýrt til kynna hvort skuldbinding aðila sé í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum og þarf þá að meta heildstætt, meðal annars eftir efndum aðila, hvort samið hafi verið um lán í erlendum gjaldmiðlum eða íslenskum krónum, bundið við gengi erlendra gjaldmiðla með ólögmætum hætti.  Ekki er um það deilt að fyrrgreindu láni 4. júní 2008 var ráðstafað til uppgreiðslu annars láns hjá Landsbanka Íslands hf.  Var þannig ekki um það að ræða að lánsfjárhæðin væri greidd í íslenskum krónum inn á bankareikning lántaka, eins og átti við í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar Íslands 9. júní 2011.  Sama dag og umdeildur lánssamningur var gerður undirritaði stefnandi beiðni um útborgun lánsins, þar sem fram kemur að hann óskaði eftir að lánið yrði notað til uppgreiðslu á erlendu láni Par-lo ehf. hjá Landsbanka Íslands hf.  Óumdeilt er að útborgunarfjárhæð lánsins var ráðstafað til greiðslu á því láni og er sá lánssamningur efnislega sambærilegur umdeildum lánssamningi.  Samkvæmt þeim lánssamningi skyldi fjárhæð lánsins lögð inn á íslenskan reikning stefnanda og sami reikningur skuldfærður fyrir greiðslu afborgana og vaxta.  Báðir samningsaðilar skyldu því efna meginskyldur sínar samkvæmt samningunum með greiðslum í íslenskum krónum.  Verður því að líta svo á að stefnandi hafi með útborgunarbeiðni sinni óskað eftir útborgun lánsins, samkvæmt umdeildum lánssamningi, í íslenskum krónum.  Með því að einu fjárhæðir sem beint eða óbeint voru tilgreindar í lánsamningi voru í íslenskum krónum og að erlendir gjaldmiðlar skiptu í raun aldrei um hendur, verður að líta svo á að umdeilt lán hafi verið í íslenskum krónum, bundið gengi erlendra gjaldmiðla.  Breytir það ekki þessari niðurstöðu, með vísan til umrædds fordæmis Hæstaréttar Íslands, að lánið var í kerfum stefnda formlega greitt út í erlendum myntum áður en fjárhæðinni var breytt í íslenskar krónur til uppgreiðslu téðs láns stefnanda.  Verður þannig að leggja til grundvallar að lánið hafi verið greitt út í íslenskum krónum með sambærilegum hætti og í því máli sem leyst var úr með fyrrgreindum dómi Hæstaréttar Íslands. Svo sem áður greinir kvað lánssamningurinn 4. júní 2008 á um að lántaki óskaði eftir því að tiltekinn bankareikningur hans í íslenskum krónum yrði skuldfærður fyrir afborgun og/eða vöxtum.  Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða dómsins að sakarefni máls þessa sé sambærilegt því sem leyst var úr með umræddum dómi Hæstaréttar Íslands 9. júní 2011, sem ber því að leggja til grundvallar sem fordæmi við úrlausn málsins.  Verður því fallist á að umdeilt lán hafi verið í íslenskum krónum, að hluta bundið við gengi erlendra gjaldmiðla.  Samkvæmt 13. gr. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, og dómafordæmum Hæstaréttar Íslands er lánabinding eða annars konar skuldbinding í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla óheimil.  Slík verðtrygging er ólögmæt og ógild.  Í máli þessu leitar stefnandi eftir endurgreiðslu á því sem hann telur sig hafa ofgreitt stefnda vegna ólögmætra ákvæða um bindingu fjárhæðar skuldar sinna við gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla í umþrættum lánssamningi, sem áður er lýst.  Stefndi hefur krafist sýknu af kröfum stefnanda og byggir á því að þegar umþrætt lán var gert upp hafi stefnandi verið í eigu stefnda.  Í tengslum við uppgjörið hafi farið fram fjárhagsleg endurskipulagning á fyrirtækinu og hluta af skuldum stefnanda hafi verið breytt í hlutafé áður en félagið hafi verið selt.  Forsenda þessarar niðurfærslu á skuldum stefnanda hafi verið að eftirstöðvar annarra skulda væru rétt metnar.  Hins vegar liggur fyrir í málinu að umþrætt lán var greitt upp með öðru íslensku láni stefnanda hjá stefnda.  Samkvæmt því, og þar sem að komist hefur verið að þeirri niðurstöðu hér að framan að umþrætt lán sé íslenskt lán að hluta bundið við gengi erlendra gjaldmiðla, með ólögmætum hætti, verður ekki fallist á að heildarendurskoðun á skuldum og eignum stefnanda, geti leitt til þess að víkja beri frá skýrum fyrirmælum 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, um að kröfuhafa beri að endurgreiða skuldara þá fjárhæð sem hann hafi ranglega af honum haft vegna ólögmætra vaxta og/eða verðtryggingar.  Hefur stefndi og ekki sýnt fram á það með útreikningum eða öðrum hætti að stefnandi hafi, við endurskipulagninguna, hagnast um þá fjárhæð, sem hann krefur stefnda nú um.  Með sömu rökum verður ekki talið að ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, geti leitt til þess að stefnandi geti ekki krafið stefnda um ofgreitt fé vegna ólögmætrar gengistryggingar. Við uppgjör lánssamningsins var því tekið mið af forsendum sem standast ekki 13. gr. og 14. gr. laga nr. 38/2001, samkvæmt dómafordæmi Hæstaréttar Íslands.  Stefnandi byggir á því að sé miðað við útreikninga sem samræmist lögum eigi hann rétt á endurgreiðslu á mismuninum milli þess sem hann hafi greitt og þess sem hann hafi átt að greiða.  Kröfurnar byggir hann á meginreglum kröfuréttar um endurheimt ofgreidds fjár.  Endanlega kröfugerð sína byggir stefnandi á útreikningum sem hann kveður í samræmi við 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010, og dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 600/2011, sem fjallar um útreikninga samkvæmt því ákvæði.  Stefnandi telur endanlega kröfugerð sína vera í samræmi við athugasemdir stefnda að öðru leyti. Eftir að stefnandi lagði fram endanlega kröfugerð eiga athugasemdir í greinargerð stefnda við útreikning kröfugerðar stefnanda eftir atvikum ekki við enda ekki tölulegur ágreiningur um endanlegan útreikning stefnanda á dómkröfum. Aðalkrafa stefnanda byggir á því að hann geti borið fyrir sig gildi fullnaðarkvittana og hafi því að fullu greitt samningsvexti fram til þess dags er lánið var greitt upp 21. desember 2009.  Fram kemur í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 471/2010, að þegar ákvæði í samningum með gegnistryggingu hefur verið metið ógilt sé óhjákvæmilegt að líta fram hjá ákvæðum samnings um vaxtahæð.  Eins og í því máli var kveðið á um að umdeilt lán bæri vexti í samningi aðila.  Í þessu máli hagar hins vegar svo til að í samningi aðila er kveðið á um að sá hluti lánsins sem var í íslenskum krónum skyldi bera REIBOR-vexti ásamt umsömdu álagi.  Sú vaxtaviðmiðun er lögmæt og verður því að líta svo á að skuldbindingar stefnanda sem ranglega tóku mið af gengi erlendra gjaldmiðala hafi því með réttu átt að bera fyrrgreinda REIBOR-vexti.  Aðalkrafa stefnanda tekur mið af því að stefnandi hafi þegar greitt að fullu vexti vegna þess hluta lánsins sem var gengistryggður með ólögmætum hætti og að stefndi eigi ekki viðbótakröfu vegna mismunar á þegar greiddum LIBOR-vöxtum og REIBOR-vöxtum, í samræmi við ákvæði samningsins.  Varakrafan tekur hins vegar mið af því að allt lánið skuli bera REIBOR-vexti frá upphafi.  Í samræmi við meginreglu kröfuréttar getur kröfuhafi krafið skuldara um þá fjárhæð sem vantar á fullar efndir kröfu.  Tilkalli kröfuhafa um viðbótargreiðslu verður einungis hafnað við sérstakar aðstæður.  Við mat á því hvort víkja skuli frá framangreindri meginreglu þarf að skoða atvik heildstætt.  Hefur þessi meginafstaða verið áréttuð í dómum Hæstaréttar Íslands, þar sem fram hefur komið að, að vissum skilyrðum fullnægðum, geti fullnaðarkvittanir valdið því að kröfuhafi glati frekari kröfu.  Að baki undantekningunni búa sjónarmið um öryggi í viðskiptum og að það geti haft í för með sér mikla röskun á fjárhagslegri stöðu skuldara að standa kröfuhafa skil á umtalsverðum viðbótargreiðslum fyrir liðna tíð þvert á væntingar sínar.  Við mat á því hvort svo standi á að efni séu til að víkja frá meginreglunni um rétt kröfuhafa til viðbótargreiðslu hefur í fyrsta lagi verið litið til þess hvort skuldari hafi verið í góðri trú og þannig hvorki vitað né mátt vita að greiðsla hans væri ófullnægjandi þegar hann innti hana af hendi.  Ljóst er að aðilar gengu út frá því í þau fjögur skipti sem greiðslur voru inntar af hendi af láninu að ákvæði lánssamningsins um gengistryggingu höfuðstóls þess væru gild.  Stefnandi var því í góðri trú um að greiðslur hans fælu í sér fullar efndir.  Þá hefur í annan stað verið litið til þess hvort sá munur hafi verið á aðstöðu aðila að það réttlæti að hafna viðbótarkröfu og í framhaldi af því hvorum þeirra stæði nær að bera áhættu af þeim mistökum sem leiddu til þess að vangreitt var.  Í þeim efnum hefur einkum verið litið til þess hvort festa hafi verið komin á framkvæmd samnings, hversu langur tími hafi liðið frá því að mistök komu fram þar til krafa var höfð uppi, hvorum aðila megi fremur kenna um að mistök hafi orðið, hvort samningssamband sé í eðli sínu einfalt eða flókið og hvert sé umfang viðbótarkröfu.  Öll eru þessi atriði ásamt öðrum til viðmiðunar og ekkert eitt þeirra getur ráðið úrslitum um hvort vikið skuli frá meginreglunni um að kröfuhafi eigi rétt til viðbótargreiðslu.  Þar ræður heildarmat, en því verulegra sem óhagræði skuldarans yrði af viðbótargreiðslu því sterkari eru rökin til að víkja frá meginreglunni. Í máli þessu verður að líta svo á að aðstöðumunur hafi verið með aðilum með því að stefndi er fjármálafyrirtæki.  Vegna þessa stóð það jafnframt stefnda nær að gæta þess að ekki væru í samningi aðila skilmálar sem stönguðust á við ófrávíkjanleg ákvæði laga nr. 38/2001.  Á hinn bóginn er til þess að líta að stefnandi greiddi lánið upp rétt rúmu ári eftir að það var veitt, löngu fyrir umsaminn gjalddaga.  Höfðu áður verið greiddir fjórar afborganir af höfuðstól.  Verður ekki talið að með því hafi slík festa verið komin á framkvæmd lánssamningsins að réttlætt geti frávik frá meginreglunni.  Samkvæmt aðalkröfu stefnanda nemur viðbótarkrafa vegna vaxta u.þ.b. 32.000.000 króna.  Er sú fjárhæð veruleg af greiddum vöxtum en á hinn bóginn óverulegur hluti af höfuðstól lánsins, sem taka verður mið af í þessu tilviki vegna hins skamma lánstíma.  Þá verður við mat á því hversu mikla röskun á fjárhagslegri stöðu stefnanda viðbótarkrafan veldur að líta til þess að hann hefur í raun þegar greitt hana.  Að öllu þessu gættu eru ekki skilyrði til að víkja frá meginreglunni um rétt kröfuhafa til viðbótargreiðslu.                  Að virtum öllum framangreindum atriðum þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að áskilnaður um samningsbundna REIBOR-vexti valdi honum svo verulegri og óvæntri röskun á fjárhagslegri stöðu að það standi stefnda nær að bera áhættuna af þeim vaxtamun sem áður er lýst.  Þegar framangreint er virt þykir rétt að fallast á útreikning endanlegrar varakröfu stefnanda ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, eins og krafist er.  Með hliðsjón af framangreindri niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndi dæmdur til þess að greiða stefnanda málskostnað og þykir hann hæfilega ákveðinn 800.000 krónur. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Landsbankinn hf., greiði stefnanda, Parlogis ehf., 107.093.498 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 4. febrúar 2013 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 800.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 238/2015
Meiðyrði
V krafðist ómerkingar ummælanna „Sakar [V] um að hafa dregið sér fé frá Actavis Group hf.“, sem birtust á forsíðu Viðskiptablaðsins í ágúst 2014, og að B, sem ritstjóri blaðsins, yrði dæmdur til refsingar vegna þeirra og gert að greiða sér miskabætur. B reisti kröfu sína um sýknu á því að ummælin hefðu verið rétt og sannleiksgildi þeirra ótvírætt enda um að ræða beina tilvísun í stefnu og kæru nafngreinds manns á hendur V. Í dómi Hæstaréttar kom fram að V stundaði umfangsmikil viðskipti hérlendis sem erlendis og hefði þátttaka hans í þeim oft hlotið mikla umfjöllun fjölmiðla. Umfjöllun um slík viðskiptamálefni ætti erindi við almenning og væri hluti mikilvægrar þjóðfélagsumræðu. Frétt Viðskiptablaðsins bæri glögglega með sér að stefnandinn í hinu umrædda dómsmáli teldi í stefnu og kæru á hendur V þá tilfærslu fjármuna, sem þar væri greint frá, hafa verið ólögmæta og saknæma og að augljóslega væri þar átt við fjárdrátt. Samkvæmt þessu hefði í hinum umstefndu ummælum falist staðhæfing um staðreynd sem væri efnislega rétt. Ekki hefði hvílt skylda á blaðamanni þeim sem ritaði fréttina að ganga úr skugga um réttmæti þeirrar staðhæfingar sem í ummælunum hefði falist. Var B því sýknaður af kröfum V.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. mars 2015. Hann krefst þess að nánar tilgreind fyrirsögn sem birtist á forsíðu Viðskiptablaðsins 28. ágúst 2014 verði ómerkt og stefndi dæmdur til refsingar vegna hennar samkvæmt 234., 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér 3.391.183 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.000.000 krónum frá 28. ágúst 2014 til 2. október sama ár, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Atvikum málsins er réttilega lýst í hinum áfrýjaða dómi að öðru leyti en því að afrit tölvubréfs þess sem blaðamaður Viðskiptablaðsins sendi starfsmanni áfrýjanda degi áður en umrædd frétt birtist í blaðinu var sent stefnda en ekki Björgólfi Thor Björgólfssyni. Eins og greinir í héraðsdómi stundar áfrýjandi umfangsmikil viðskipti hérlendis sem erlendis og hefur þátttaka hans í þeim oft hlotið mikla umfjöllun fjölmiðla. Umfjöllun um slík viðskiptamálefni á erindi við almenning og er hluti mikilvægrar þjóðfélagsumræðu. Fallist er á með hinum áfrýjaða dómi að frétt sú í Viðskiptablaðinu, sem um ræðir í málinu, beri glögglega með sér að Björgólfur Thor Björgólfsson telji í stefnu og kæru á hendur áfrýjanda þá tilfærslu fjármuna, sem þar er frá greint, hafa verið ólögmæta og saknæma og að augljóslega sé þar átt við fjárdrátt. Samkvæmt þessu fólst í hinum umstefndu ummælum í fyrirsögn blaðsins staðhæfing um staðreynd sem var efnislega rétt. Á blaðamanni þeim sem ritaði fréttina hvíldi ekki skylda til að ganga úr skugga um réttmæti þeirrar staðhæfingar sem í ummælunum fólst. Þegar af þessum ástæðum verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Eftir framangreindum úrslitum verður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Vilhelm Róbert Wessman, greiði stefnda, Bjarna Ólafssyni, 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. janúar 2015.  Mál þetta var höfðað 23. september 2014 og dómtekið 16. janúar 2015. Stefnandi er Vilhelm Róbert Wessman, Lálandi 10, Reykjavík. Stefndi er Bjarni Ólafsson, Álftamýri 18, Reykjavík og til réttargæslu Myllusetrið ehf., Nóatúni 17, Reykjavík. Stefnandi gerir þær dómkröfur að fyrirsögnin „Sakar Róbert um að hafa dregið sér fé frá Actavis Group hf.“ sem birtist á forsíðu Viðskiptablaðsins þann 28. ágúst 2014 verði ómerkt með dómi. Þess er krafist að stefndi verði dæmdur til refsingar vegna framangreindra ummæla samkvæmt 234., 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Einnig er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð. 2.000.000 kr. með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2014 til þingfestingardags málsins en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda  1.391.183 kr. til að kosta birtingu dóms í málinu, þ.e. forsendna og dómsorðs, með áberandi hætti í tveimur víðlesnum dagblöðum, sbr. 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Loks krefst stefnandi málskostnaðar. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar. I. Málavextir                 Þann 28. ágúst 2014 birtist á forsíðu Viðskiptablaðsins áberandi frétt með fyrirsögninni „Björgólfur kærir Róbert“ sem stillt er yfir mynd af Björgólfi Thor Björgólfssyni og stefnanda. Fyrir ofan fyrirsögnina stendur með smærra letri „Dómsmál Björgólfur Thor hefur bæði stefnt og kært Róbert Wessman“. Með enn smærra letri undir fyrirsögninni stendur „Björgólfur segist hafa orðið fyrir verulegu fjártjóni“. Þar á eftir „Sakar Róbert um að hafa dregið sér fé frá Actavis Group hf.“. Að lokum „Róbert segir stefnu Björgólfs tilefnislausa“. Í blaðinu er að finna frekari umfjöllun á heilli síðu um ofangreint undir fyrirsögninni „Björgólfur stefnir Róbert“. Þar fyrir ofan stendur með smærra letri „Dómsmál Sérstakur saksóknari hefur fengið afhenta kæru á hendur Róbert Wessman og Árna Harðarsyni“. Inngangur að fréttinni hefst með orðunum „Björgólfur Thor telur Róbert Wessman hafa valdið sér fjártjóni upp á tvær milljónir evra“. Fréttinni er skipt upp í fjóra kafla og er vísað á nokkrum stöðum til stefnu Björgólfs Thors á hendur Róbert, Árna og Salt Investements ehf., félags er var í eigu Róberts. Tveir kaflar bera yfirskriftirnar „Segir Róbert báðum megin borðs“ og „Tóku fjármuni „traustataki“. Í lokakafla fréttarinnar  undir yfirskriftinni „Málið til að þyrla ryki í augu almennings“ er að finna viðbrögð forsvarsmanna Salt Investment ehf. við stefnunni. Segi þeir stefnuna vera tilraun Björgólfs Thors til að hefja mannorð sitt, sem sé skaddað hér á landi, aftur til vegs og virðingar. Vísað er til viðbragða Róberts við stefnunni og til yfirlýsingar þar að lútandi þar sem segir: „Hins vegar mun Róbert, úr því að Björgólfur var svo friðlaus yfir því að eiga ekki í dómsmáli við Róbert, gera gagnkröfur í málinu á Björgólf sem eru mun hærri.“ Í fréttinni er jafnframt að finna innskot með sérstakri fyrirsögn „Skora á Björgólf að fara í ísfötubað“ en þar er fjallað um tilkynningu Róberts Wessman sem send var Viðskiptablaðinu vegna málsins. Þar segir orðrétt: „Enn og aftur fara spunameistarar Björgólfs Thors Björgólfssonar af stað og í þetta skiptið er sett fram tilefnislaus stefna sem á sér enga stoð í raunveruleikanum. Björgólfur Thor er oft hugmyndaríkur þegar kemur að því að spinna sögur og í þetta skiptið fer hann af stað með málatilbúnað sem hefur það eina markmið að þeyta ryki í augu almennings. Þetta virðist einnig vera hluti af stöðugri varnarbaráttu Björgólfs Thors á Íslandi þar sem hann ver skaddað mannorð sitt. Ég vil nota tækifærið og skora á Björgólf Thor að fara í ísfötubað, enda virðist hann þurfa smá kælingu. Þannig má líka komast hjá því að eyða tíma og fjármunum dómstóla í að fjalla um tilhæfulaus mál.“                 Degi áður en ofangreind frétt var birt, eða 27. ágúst 2014, upplýsti blaðamaður viðskiptablaðsins, höfundur greinarinnar, stefnanda um að hann hefði undir höndum stefnu Björgólfs Thors í máli hans. Var stefnanda þá gefinn kostur á því að koma sjónarmiðum sínum á framfæri og var honum m.a. sendur spurningalisti blaðamannsins í tölvubréfi en afrit var sent á Björgólf Thor. Fyrir liggur að starfsmaður stefnanda gerði athugasemd við millifyrirsögn fréttar sem birtist á vefmiðli Viðskiptablaðsins að kvöldi þessa dags, sem varð til þess að henni var breytt skömmu síðar.                           Einkamál það sem vísað er til í ofangreindri frétt var höfðað gegn stefnanda, Árna Harðarsyni og Salt Investments ehf. með birtingu stefnu 18. júlí 2014. Málið var þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur 2. október 2014.                 Fyrir liggur að kæru Björgólfs Thors á hendur forsvarsmönnum Salt Investments ehf. frá 2. júní 2014 til sérstaks saksóknara vegna ætlaðra auðgunarbrota var vísað frá 28. nóvember 2014.                 Stefnandi máls þessa, Róbert Wessman, krefst ómerkingar á ummælunum „Sakar Róbert um að hafa dregið sér fé frá Actavis Group hf.“ sem birtust á forsíðu Viðskiptablaðsins eins og  áður er lýst. Í stefnu kemur fram að stefnandi hafi verið viðskiptafélagi Björgólfs Thors er hann var forstjóri lyfjafyrirtækisins Actavis Group hf. og Björgólfur Thor aðaleigandi þess og stjórnarformaður. Á þeim tíma hafi þeir tekið þátt í nokkrum fjárfestingarverkefnum. Þá er ítarlega gerð grein fyrir sjónarmiðum stefnanda og að hann telji málatilbúnað Björgólfs Thors í ofangreindu einkamáli, tilhæfulausan með öllu enda byggt á röngum málsatvikum.                 Mál þetta var höfðað með birtingu stefnu þann 23. september 2014 án undanfarandi tilkynningar til stefndu þar um. II. Málsástæður og lagarök stefnanda   Stefnandi kveður stefnda sem ritstjóra Viðskiptablaðsins bera, í krafti stöðu sinnar, ábyrgð í þeim tilvikum sem a- og b-liðir 1. mgr. 51. gr. laga um fjölmiðla nr. 38/2011 eigi ekki við samkvæmt c-lið sömu greinar. Þar sem ummæli þau sem krafist er ómerkingar á séu á forsíðu Viðskiptablaðsins og ekki auðkennd neinum þá beri stefndi sem ritstjóri blaðsins ábyrgð á þeim og sé honum því stefnt í málinu. Samkvæmt  2. mgr. 51. gr. sömu laga beri fjölmiðlaveita ábyrgð á greiðslu stjórnvaldssekta, fésekta og skaðabóta sem starfsmanni hennar kann að vera gert að greiða samkvæmt 51. gr. laganna. Réttargæslustefndi Myllusetrið ehf. sé lögaðili sem starfræki fjölmiðilinn Viðskiptablaðið og sé því fjölmiðlaveita samkvæmt 15. tl. 2. gr. laganna.  Kröfur sínar reisir stefnandi á því að með hinum umdeildu ummælum hafi stefndi farið langt út fyrir mörk tjáningarfrelsisins og þannig brotið gegn friðhelgi einkalífs og æru stefnanda sem njóti verndar 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Í ákvæðinu sé kveðið á um vernd friðhelgi einkalífs manna en undir hugtakið falli æra og mannorð þeirra. Í samræmi við 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar hafi verið lögfest ákvæði í almennum hegningarlögum um ærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífs sem feli í sér takmarkanir á tjáningarfrelsinu sem greinin mæli fyrir um. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi farið með rangt mál er hann fjallaði um hann opinberlega með þeim hætti sem raun bar vitni. Hafi þannig verið um að ræða ósannan fréttaflutning. Í ummælunum felist ærumeiðandi aðdróttun samkvæmt 235. gr. almennra hegningarlaga. Þá telur stefnandi að stefndi hafi einnig brotið gegn 236. gr. laganna með því að breiða út gegn betri vitund að Björgólfur Thor telji stefnanda hafa gerst sekan um fjárdrátt gagnvart Actavis Group hf. Stefndi hafi ekki haft sennilega ástæðu til að halda það rétt að stefnandi hafi gerst sekur um fjárdrátt, sbr. 2. mgr. 236. gr. laganna. Þá telur stefnandi að í ummælunum felist einnig ærumeiðandi móðgun samkvæmt 234. gr. laganna. Stefndi hafi ranglega haldið því fram að stefnandi hafi verið sakaður um að hafa dregið sér fé frá Actavis Group hf. og sé þar með dróttað að stefnanda að hann hafi dregið sér fé sem sé refsiverð háttsemi samkvæmt XXVI. kafla almennra hegningarlaga. Fyrir liggi í málinu að stefndi, af ásetningi eða fyrir stórkostlegt gáleysi, hafi tekið ákvörðun um að birta opinberlega, á forsíðu þess blaðs sem hann stýrir, ásakanir á hendur stefnanda um alvarlegt trúnaðarbrot á starfsskyldum sínum sem er þar að auki refsivert. Í umfjöllun um stefnu Björgólfs Thors í Viðskiptablaðinu komi fram að blaðamaður hafi stefnuna undir höndum. Við lestur stefnunnar verði ekki ráðið að stefnandi hafi á nokkurn hátt komið að millifærslu umræddra fjármuna. Verði að teljast verulegt ábyrgðarleysi af hálfu stefnda, sem ritstjóra Viðskiptablaðsins, að slá hinum umþrættu ummælum upp á forsíðu blaðsins. Við mat á háttsemi stefnda og ásetningi hans til að brjóta gegn æru stefnanda með því að setja fram, og birta opinberlega, aðdróttanir á hendur stefnanda, beri að horfa til þess að stefndi sé ritstjóri eina blaðsins á Íslandi sem helgi sig fréttum af viðskiptalífinu. Sem slíks verði að gera þær kröfur til hans að hann kunni skil á fjármálum fyrirtækja og geti gert sér grein fyrir því hvort ásakanir sem hafðar séu uppi á hendur stefnanda í stefnu Björgólfs Thors séu byggðar á traustum grundvelli eða ekki. Þá ætti hann að kunna skil á því hversu alvarleg ásökun það sé á hendur forstjóra félags að bera upp á hann fjárdrátt. Stefndi má einnig gera sér grein fyrir því að vegna stöðu hans, og Viðskiptablaðsins, vænti lesendur blaðsins þess líklega að ekki séu í blaðinu birtar rangar og óstaðfestar ásakanir. Með ummælunum drótti stefndi að stefnanda um refsivert athæfi þar sem stefndi hafi haldið fram röngum, villandi og meiðandi ummælum í fyrirsögn á forsíðu Viðskiptablaðsins þann 28. ágúst 2014. Samkvæmt 241. gr. almennra hegningarlaga megi dæma óviðurkvæmileg ummæli ómerk og þar sem hin umdeildu ummerki brjóta gegn 234.-236. gr. laganna verði að telja ákvæðið eiga við. Hvað útbreiðslu ummælana varði telur stefnandi Viðskiptablaðið vera víðlesið blað og þá sérstaklega í heimi viðskipta þar sem stefnandi starfi. Þá fylgist erlendir aðilar, og þeir sem eiga viðskipti við Ísland, með skrifum blaðsins og láti þýða fyrir sig helstu fréttir. Stefnda megi vera þetta ljóst sem og að skaðleg áhrif ærumeiðandi aðdróttana Viðskiptablaðsins ná langt út fyrir landsteina Íslands. Frétt Viðskiptablaðsins, og þar með hin umdeildu ummæli, hafi fengið mikla útbreiðslu enda hafi flestir fjölmiðlar landsins fjallað um hana.  Það sé því ljóst að fréttin og þar með ummælin, sem hafi fengið rækilega kynningu, hafi farið víða. Stefndi hafi sett hin umdeildu ummæli fram þrátt fyrir að blaðamaður Viðskiptablaðsins hefði haft samband við stefnanda sem hafi lýst því yfir að málatilbúnaður stefnunnar væri úr lausu lofti gripinn og stæðist enga skoðun. Telji stefnandi að slá megi því föstu að stefndi hafi birt umrædd ummæli gegn betri vitund eða án þess að skeyta um sannleiksgildi þeirra. Þessu til staðfestingar megi benda á að stefndi hafi séð að sér og breytt millifyrirsögn í frétt um margumtalaða stefnu á vefmiðlinum vb.is að kvöldi 27. ágúst 2014. Stefnandi telur hin umdeildu ummæli ekki vera hluta af sanngjarni þjóðfélagsumræðu sem eigi erindi við almenning. Ummælin séu uppspuni og sögð byggja á stefnu Björgólfs Thors þó að sú sé ekki raunin.  Ummælin hafi ekki annan sjáanlegan tilgang en þann að ráðast að persónu og æru stefnanda með það að markmiði að gera hann tortryggilegan. Með því að halda því fram að þekktur maður í viðskiptalífinu hafi sakað stefnanda um fjárdrátt í starfi sé stefndi að vega að trúverðugleika stefnanda og með þeim hætti að leitast við að skaða mannorð hans og æru. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til refsingar vegna framangreindra ummæla samkvæmt 234. gr., 235. gr. og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Vísar hann til þeirra málsástæðna sem fram eru komnar um ómerkingu ummæla. Stefnandi árétti að hann telji þátt stefnda enn alvarlegri í því ljósi að það hafi verið hann sem hafi tekið ákvörðun um að birta opinberlega ásakanir á hendur stefnanda, en ekki Björgólfur Thor. Verði varla talið að ásakanir sem birtist í stefnu í einkamáli tveggja aðila hafi verið birtar opinberlegar. Slík opinber birting hafi fyrst átt sér stað með ákvörðun stefnda, sem síðan hafi leitt til umfjöllunar annarra fjölmiðla.  Við mat á hæfilegri refsingu stefnda telur stefnandi að horfa verði til stöðu hans sem ritstjóra blaðs sem sérhæfir sig í viðskiptum svo og annarra atriða sem rakin hafa verið.  Stefnandi krefst miskabóta samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.vegna þeirra ummæla sem getið er um í kröfugerð stefnanda enda sé haldið  fram röngum, villandi og meiðandi staðhæfingum um stefnanda.Vísar hann til þeirra málsástæðna sem fram eru komnar um ómerkingu ummæla. Verði fallist á kröfu stefnanda um ómerkingu á fyrirsögn þeirri sem birtist á forsíðu Viðskiptablaðsins krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða kostnað af birtingu á dómsorðinu með eins áberandi hætti í tveimur víðlesnum dagblöðum. Telur stefnandi að það muni reynast honum erfitt eða líklega ómögulegt að ná fram leiðréttingu á hinni ærumeiðandi fullyrðingu. Málskostnaðarkrafa stefnanda er byggð á 1. mgr. 129. gr. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Stefnandi er ekki virðisaukaskattsskyldur og því er nauðsynlegt að taka tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun málskostnaðar. Um vaxtakröfu sína vísar stefnandi til laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. III. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir á því að umstefnd umfjöllun njóti sérstakrar verndar skv. tjáningarfrelsisákvæðum 73. stjórnarskrár og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Skilyrði til skerðingar tjáningarfrelsis séu ekki uppfyllt í þessu máli. Því beri að sýkna af öllum kröfum stefnanda.  Löng dómaframkvæmd sé fyrir því að fjölmiðlar njóti aukins tjáningarfrelsis, bæði fyrir Hæstarétti Íslands og Mannréttindadómstól Evrópu. Umfjöllun um viðskiptalífið, og aðila sem séu áberandi innan þess, njóti enn rýmri tjáningarfrelsisverndar en almennt gerist, sbr. t.d. Hrd. 1995:408 og dóm Mannréttindadómstóls Evrópu í máli Markt Intern Verlag Gmbh og Klaus Beerman gegn Þýskalandi frá 20. nóvember 1989. Þá gildi rúmt tjáningarfrelsi um almannapersónur, eins og margoft hefur verið staðfest í dómaframkvæmd. Bæði stefnandi og Björgólfur séu almannapersónur. Sömuleiðis gildi rúmt tjáningarfrelsi um deilur stefnanda og Björgólfs. Deilur þeirra um þetta málefni og önnur hafi að stórum hluta verið opinberar á undanförnum árum. Hafi báðir aðilar óhikað notað fjölmiðla til að vekja athygli á eigin málstað, ásökunum og gagnásökunum. Með því hafi þeir báðir opnað á aukna umfjöllun fjölmiðla. Rúmt tjáningarfrelsi gildir þannig um alla umfjöllun um deilumál stefnanda og Björgólfs. Eins og fram komi í gögnum málsins hafi stefnandi svarað ásökunum um fjárdrátt samdægurs, í öllum helstu fjölmiðlum landsins. Þar hafi hann hafnað ásökununum efnislega og sagt að um væri að ræða tilraunir Björgólfs til að lappa upp á laskað mannorð sitt hérlendis. Ekki verði séð annað en að stefnandi sjálfur hafi gert í því að vekja athygli á málinu í fjölmiðlum. Áskoranir hans um að Björgólfur kældi sig niður og færi í „ísfötubað“, hafi birst í öllum fjölmiðlum landsins. Um sé að ræða afar óhefðbundna aðferð viðskiptamanns til að svara ásökunum um fjárdrátt, sem augljóslega sé sérstaklega notuð til þess, eða a.m.k. almennt til þess fallin, að auka áhuga fjölmiðla og almennings á málinu. Enginn vafi sé á því að stefnandi hafi nýtt sér fjölmiðla til að koma eigin málstað á framfæri. Stefnandi hafi því augljóslega ekki talið sjálfur að um viðkvæmt einkamálefni væri að ræða, sem ekkert erindi ætti í fjölmiðla. Í öllu falli sé um að ræða eðlilega tjáningu og gagntjáningu tveggja manna sem deila, í lýðfrjálsu þjóðfélagi. Varnir stefnanda hafi a.m.k. fengið jafnmikla athygli og ásakanir Björgólfs í íslenskum fjölmiðlum. Ef málsástæður stefnanda, um að fjölmiðlaumfjöllun um ásakanir Björgólfs brytu gegn friðhelgi einkalífs hans stæðust, sé ljóst að fjölmiðlum á Íslandi væri framvegis alfarið óheimilt að flytja fréttir af vettvangi dómsmála, um málefni tengd viðskiptalífinu. Sé því mótmælt að umfjöllun um ásakanir Björgólfs á hendur stefnanda falli undir friðhelgi einkalífs stefnanda skv. 71. gr. stjórnarskrár. En jafnvel þó að svo væri, er ljóst þeir hagsmunir víkja fyrir tjáningarfrelsisvernd skv. 73. gr. stjórnarskrár. Stefnandi áréttar sérstaklega að það brjóti gegn stjórnarskrárvörðu tjáningarfrelsi stefnda sem fjölmiðlamanns að gera honum að sanna staðhæfingar þriðja aðila, Björgólfs, um fjárdrátt stefnanda. Stefnda verði hvorki gert að sanna þær staðhæfingar né staðhæfingar stefnanda um sakleysi. Stefndi hafi aðeins flutt fréttir af ágreiningi tveggja manna, en sé augljóslega ekki í aðstöðu til að sanna eða afsanna málstað þeirra. Úr ágreiningnum um það hvort fjárdráttur hafi átt sér stað verði væntanlega leyst í því einkamáli sem rekið er fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Fjölmiðlar verði að getað fjallað um deilur tveggja aðila, án þess að vera gert að sanna málstað annars eða beggja. Stefndi telur að honum verði einungis gert að sanna sannleiksgildi þeirra ummæla sem birtust á forsíðu Viðskiptablaðsins og krafist er ómerkingar á. Umstefnd ummæli eru sönn, enda sakaði Björgólfur stefnanda um fjárdrátt frá Actavis Group hf. Þegar af þessari ástæðu ber að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Verði þetta ráðið af umfjöllun stefnanda í stefnu sinni. Hann virðist hins vegar ekki telja ásakanirnar á rökum reistar samkvæmt umfjöllun í stefnu en það sé þessu máli algerlega óviðkomandi og sé raunar viðfangsefni sérstaks dómsmáls sem rekið er milli stefnanda og Björgólfs. Stefndi byggir jafnframt á því að bæði stefnan og kæra til sérstaks saksóknara sýni að Björgólfur saki stefnanda um fjárdrátt. Í kærunni megi ljóslega sjá að sambærileg ásökun um fjárdrátt komi fram. Það nægi að slík ásökun komi fram í öðru hvoru skjalinu kæru eða stefnu, til að sýkna beri stefnda. Þá vitnar stefndi til umfjöllunar í stefnu og telur ljóst að kæran og stefnan séu samhljóða um ásakanir Björgólfs. Undirstrikað sé að hvergi hafi verið staðhæft að stefnandi væri sekur í hinum umstefndu ummælum. Þá hafi m.a. verið greint frá því á forsíðu að stefnandi teldi ásakanir Björgólfs tilhæfulausar. Uppfylltar hafi verið ýtrustu hlutlægniskröfur, sbr. 1. mgr. 26. gr. fjölmiðlalaga nr. 38/2011. Verði talið ósannað að Björgólfur hafi sakað stefnanda um fjárdrátt, bendir stefndi á að ósannaðar staðhæfingar fjölmiðlamanna um staðreyndir geti í ákveðnum tilvikum notið tjáningarfrelsisverndar, sbr. dóma Mannréttindadómstólsins í málum Flux gegn Moldavíu, dags. 24. nóvember 2009 (25367/05) og White gegn Svíþjóð, dags. 19. september 2006 (42435/02). Samkvæmt framangreindum dómum nægi að gerðar hafi verið viðeigandi tilraunir til þess að kanna staðreyndagrundvöll ummælanna og að stuðst hafi verið við áreiðanlegar heimildir. Í máli þessu hafi verið kannaður staðreyndagrundvöllur umstefndra ummæla, leitað eftir tjáningu beggja aðila deilumáls og stuðst við áreiðanlegar heimildir við vinnslu fréttarinnar. Hvað varði kröfu um ómerkingu ummæla skv. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 byggir stefndi á þeim málsástæðum er raktar hafa verið og beri því að sýkna hann af ómerkingarkröfu. Hið sama gildi um kröfu um refsingu skv. 234.-236. gr. laganna. Þá sé því mótmælt að saknæmisskilyrði 18. gr. hgl. séu uppfyllt. Stefndi hafi að öllu leyti komið fram í góðri trú. Þá sé því mótmælt að stefndi hafi meitt æru stefnanda eða borið út ærumeiðingar í skilningi 234. gr. hgl. Ekki sé heldur um að ræða aðdróttun sem sé virðingu stefnanda til hnekkis, skv. 235. gr. laganna. Ummælin byggist á staðreyndum sem færðar hafi verið sönnur á. Ummælin hafi þannig ekki verið höfð uppi gegn betri vitund stefnda í skilningi 1. mgr. 236. gr. sömu laga. Af þessu leiði einnig að ekki séu skilyrði til að beita 1. mgr. 241. gr. laganna. Þá telur stefndi að hvers kyns refsidómur á hendur honum fyrir tjáningu brjóti gegn tjáningarfrelsi hans skv. 73. gr. stjórnarskrár og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Eigi það sérstaklega við um dóm um fangelsisvist. Þá sé refsing á hendur ritstjóra, fyrir annað hvort störf blaðamanns eða ummæli þriðja aðila, á hlutlægum grunni, í andstöðu við 69. gr. stjórnarskrár. Loks er bent á að mjög hefur dregið úr því að íslenskir dómstólar refsi fyrir tjáningu manna. Fáheyrt sé orðið að fjölmiðlamenn séu dæmdir til refsingar. Krafa stefnda um sýknu af kröfu um miskabætur er reist á sömu málsástæðum og tilgreindar hafa verið. Skilyrði 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 séu að mati stefnda ekki uppfyllt fyrir miskabótaskyldu enda sé ekki um ólögmæta meingerð gagnvart stefnanda að ræða af hálfu stefnda. Háttsemi stefnda hafi að öllu leyti verið lögmæt. Þá komi fram í greinargerð með 26. gr. laganna að verulegt gáleysi þurfi til að miskabótaskylda stofnist. Stefndi byggir á því að það skilyrði miskabótaskyldu væri aldrei uppfyllt í þessu máli, enda hafi hann verið í góðri trú. Hann hafi einfaldlega birt fréttir af því að stefnandi og Björgólfur stæðu enn á ný í deilum fyrir dómstólum og taldi sig fjalla um báðar hliðar málsins, án þess að tekin væri afstaða til þess hvor hefði rétt fyrir sér. Stefndi telur að ekki hafi einu sinni verið um einfalt gáleysi að ræða og enn síður efra stig gáleysis. Þá beri hann ekki miskabótaskyldu á hlutlægum grunni. Fjárhæð miskabótakröfu sé sérstaklega mótmælt, enda í engu samræmi við dómaframkvæmd í sambærilegum málum. Telur stefndi auk þess að stefnandi hafi ekki orðið fyrir nokkrum miska af hans hálfu. Stefndi krefst sýknu af kröfu um greiðslu kostnaðar af birtingu dóms í málinu, sbr. 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga óháð því hvort aðrar kröfur eru teknar til greina í heild eða að hluta. Engin rök standi til þess að dæma sérstaka fjárkröfu til að fá birtan dóm í þessu máli. Þá sé fjárhæð kröfunnar mótmælt, sem of hárri og úr öllum takti við dómaframkvæmd. Verði ekki fallist á kröfu um sýknu, byggir stefndi á því að lækka beri allar fjárkröfur stefnanda verulega. Því til stuðnings vísar hann til þeirra sjónarmiða sem áður hefur verið vikið að. Taka verði sérstakt tillit til þess að stefndi sé venjulegur launamaður. Hann hafi, ólíkt stefnanda, ekki fjárhagslegt bolmagn til að standa í rekstri ágreiningsmála fyrir dómi. Stefndi telur sanngirnisástæður mæla með því að fjárkröfur stefnanda verði lækkaðar og þá sérstaklega fjárhæð miskabótakröfu, skv. almennri lækkunarheimild 24. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Því sé mótmælt að kröfur stefnanda beri vexti. Þá er upphafsdagsetningum vaxtakrafna mótmælt, þ.m.t. að 28. ágúst 2014 sé tjónsdagur í skilningi 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Stefndi byggir málskostnaðarkröfu sína á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. einkum 129. gr. og 130. gr. laganna. Þess sé óskað að tekið verði tillit til þess við ákvörðun málskostnaðar að málshöfðun þessi hafi verið algerlega að ófyrirsynju. Þá hefði stefnanda verið í lófa lagið að reyna að komast hjá málshöfðun þessari, með því að leita sátta og/eða senda kröfubréf fyrir málshöfðun, eins og hefðbundið sé. Fyrirvaralaus málshöfðun, þegar engin sérstök ástæða sé til þess að hraða málshöfðun, brjóti gegn 36. gr. siðareglna lögmanna. IV. Niðurstaða Eins og nánar er lýst í kafla um málavexti krefst stefnandi ómerkingar ummælanna „Sakar Róbert um að hafa dregið sér fé frá Actavis Group hf.“ sem birtust á forsíðu Viðskiptablaðsins þann 28. ágúst 2014. Þá krefst stefnandi að stefnda, ritstjóra Viðskiptablaðsins, verði refsað með vísan til 234., 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, honum gert að greiða miskabætur og að greiða fyrir birtingu á forsendum dómsins og á dómsorði. Ummælin voru ekki höfundarmerkt og er kröfum því réttilega beint að stefnda samkvæmt c-lið 1. mgr. 51. gr. laga um fjölmiðla nr. 38/2011 sem kveður á um ritstjórnarlega ábyrgð. Stefnandi reisir kröfur sínar á því að stefndi hafi með ummælum sínum farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis sem varið er af 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og þar með brotið gegn friðhelgi einkalífs hans og æru sem njóti verndar 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Með ummælunum hafi því ranglega verið haldið fram að stefnandi hafi verið sakaður um að hafa dregið sér fé, sem feli í sér ærumeiðandi aðdróttun og móðgun samkvæmt fyrrgreindum ákvæðum almennra hegningarlaga. Sé því ranglega haldið fram af stefnda að ummælin byggi á stefnu Björgólfs Thors Björgólfssonar í einkamáli því er hann hafi höfðað gegn stefnanda. Þá hafi hann í engu rannsakað hvort ásakanir þær sem frem kæmu í stefnu væru byggðar á traustum grundvelli. Stefndi reisir kröfu sína um sýknu á því að ummælin hafi verið rétt og sannleiksgildi þeirra ótvírætt enda um að ræða beina tilvísun í stefnu Björgólfs Thors á hendur stefnanda. Stefnandi er aðili sem um árabil hefur stundað umfangsmikil viðskipti bæði hérlendis og erlendis sem hafa jafnan fengið mikla athygli fjölmiðla. Telst hann vera þjóðþekktur einstaklingur rétt eins og Björgólfur Thor. Eins og ráða má af dómaframkvæmd njóta fjölmiðlar að meginstefnu til víðtækara tjáningarfrelsis í umfjöllun sinni um málefni þjóðþekktra einstaklinga en gengur og gerist um hinn almenna borgara. Þegar um er að ræða viðskiptatengd málefni tengd slíkum einstaklingum má oftar en ekki álykta svo, að umfjöllun um þau eigi erindi til almennings. Geta þeir því þurft að sæta meiri skerðingu á æruvernd sinni en aðrir. Má til hliðsjónar vísa til dóma Hæstaréttar 18. október 2012 í máli nr. 673/2011, 15. nóvember 2012 í máli nr. 69/2012 og 24. janúar 2013 í máli nr. 383/2012. Eins og áður er lýst skírskota hin umdeildu ummæli til fréttar í blaðinu þar sem fjallað er um stefnu Björgólfs Thors á hendur stefnanda, Árna Harðarsyni og Salt Investments ehf. vegna tilfærslu fjármuna er tengdust Actavis Group hf. Á meðal gagna málsins er stefna í því máli en þar gerir Björgólfur Thor þær dómkröfur aðallega að stefndu verði dæmdir til að greiða sameiginlega 2.000.000 evra. Í stefnunni segir um atvik málsins: „Þann 3. desember 2007 voru 4.000.000 evrur, sem Mainsee 516 516 GmbH átti inn á bankareikningi Actavis Group hf. Group hf., millifærðar inn á bankareikning Salt Investments ehf. Sú millifærsla var óheimil og voru fjármunir millifærðir að beiðni stefndu Árna og Vilhelms Róberts, sem báðir stýrðu Salt Investment ehf.“ Þá segir: „Stefndi, Vilhelm Róbert, var eigandi Salt Investments ehf. og á þeim tíma jafnframt forstjóri Actavis Group hf. Group hf. Stefndi, Árni, var framkvæmdastjóri Salt Investments ehf. Millifærsla fjármunanna var í þágu Salt Investments ehf. og eiganda félagsins, stefndu í máli þessu. Salt Investments ehf. nýtti fjármuni Mainsee 516 VV GMbH í eigin þágu og í þágu eigenda félagsins, stefndu í máli þessu.“ Jafnframt segir: „Á því er byggt af hálfu stefnanda að stefndu, Árni og Vilhelm Róbert hafi með millifærslu fjármunanna dregið fjármuni til félagsins og til eigenda þess. Sú háttsemi stefndu hafi verið ólögmæt og saknæm enda hafi 4.000.000 evrur í eigu Mainsee 516 VV GMbH í raun verið teknar traustataki af stefndu. Stefndu höfðu ekki umboð frá stjórn Mainsee 516 VV GMbH til að ráðstafa fjármunum félagsins til Salt Investments ehf.[...]“ Í fyrrgreindri frétt er vísað beint í og til stefnunnar auk þess sem upplýst er að Björgólfur hefði kært stefnanda og samstarfsmann hans til embættis sérstaks saksóknara vegna ofangreinds. Er þar vísað til kæru Björgólfs Thors vegna ætlaðra auðgunarbrota forsvarsmanna Salt Investments ehf. Í kærunni segir m.a.: „Með vísan til framangreinds telur umbj. minn að fyrir liggi rökstuddur grunur um að forsvarsmenn og eigendur Salt hafi með ólögmætum hætti dregið fjármuni til félagsins eða eftir atvikum til annarra aðila, enda átti Salt ekki lögmætt tilkall til fjármunnanna sem sannarlega tilheyrðu Mainsee [...]“ Umræddri kæru hefur nú verið vísað frá en frekari rökstuðningur fyrir frávísuninni liggur ekki fyrir í gögnum málsins. Hin umdeildu ummæli „Sakar Róbert um að hafa dregið sér fé frá Actavis Group hf.“ fela í sér, eins og rakið hefur verið, staðhæfingu um staðreynd sem er rétt og nákvæm endursögn á því sem fram kemur í stefnu Björgólfs Thors, nánar tiltekið það sem segir í stefnunni: „Á því er byggt af hálfu stefnanda að stefndu, Árni og Vilhelm Róbert, hafi með millifærslu fjármunanna dregið fjármuni til félagsins og til eigenda þess.“ Birting ummælana fól þannig í sér útbreiðslu á sannri staðhæfingu. Þá verður í þessu sambandi að líta til fréttar Viðskiptablaðsins í heild sinni, annars vegar forsíðu hennar og hins vegar þeirrar fréttar er fyrirsagnir hennar vísa til. Ber fréttin glögglega með sér að Björgólfur Thor telur að fyrrnefnd tilfærsla fjármuna hafi verið ólögmæt og saknæm, bæði samkvæmt almennum hegningarlögum og almennu skaðabótareglunni. Er hér augljóslega átt við fjárdrátt og til þess vísa ummælin. Stefnandi heldur því fram að á stefnda hafi hvílt rík rannsóknarskylda og hafi honum borið að kanna sérstaklega sannleiksgildi þeirra ásakana er fram kæmu í stefnu Björgólfs Thors áður en hann tók ákvörðun um að birta ummælin. Fyrir liggur að blaðamaðurinn er ritaði fréttina hafði m.a. undir höndum stefnu í einkamálinu svo og kæru til sérstaks saksóknara. Gaf hann stefnanda færi á að tjá sig og sendi ítarlegan spurningalista um málsatvik og millifærslu fjármunanna. Fékk hann þau svör í tölvubréfi frá starfsmönnum stefnanda að málsatvikum væri ekki rétt lýst í stefnunni og að þeir flyttu ekki mál í fjölmiðlum frekar en önnur dómsmál. Þá segir þar jafnframt: „Skiljum ekki stefnuna eða á hverju hún er byggð en verðum náttúrulega að taka til varna og höfum ekki áhyggjur af niðurstöðunni.“ Hins vegar fékk blaðamaðurinn senda tilkynningu stefnanda og var hún birt orðrétt sem hluti af fyrrgreindri frétt, eins og áður segir. Að mati dómsins var vinnsla umræddrar fréttar og framsetning hennar í blaðinu eðlileg þar sem sjónarmið stefnanda komu skýrlega fram, m.a. á forsíðu. Þá var umfjöllunin ekki hlutdræg eða í henni að finna sjálfstæða umfjöllun blaðamannsins er vann fréttina. Í tengslum við fréttaflutning af þessu tagi verða hvorki gerðar kröfur til blaðamannsins né stefnda, sem ritstjóra blaðsins, að kanna sérstaklega réttmæti málsgrundvallar Björgólfs Thors í einkamáli því sem um ræðir. Ljóst er að Björgólfur Thor ber sönnunarbyrði fyrir staðhæfingum þeim er hann heldur fram í stefnu í margnefndu einkamáli og er það hlutverk dómara að leysa úr því hvort honum hafi tekist sú sönnun. Þegar af þeim ástæðum er raktar hafa verið verður ekki talið að í ummælunum hafi falist ærumeiðandi aðdróttun eða móðgun gagnvart stefnanda sem stefndi hafi gerst sekur um að breiða út. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem þykir hæfilegur 1.500.000 krónur. Sigríður Hjaltested héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð:                 Stefndi, Bjarni Ólafsson, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Vilhelms Róberts Wessman.       Stefnandi greiði stefnda 1.500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 818/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Lögreglu hafi verið vísað á brotaþola þar sem hann hafi legið illa áttaður í rúmi sínu í svefnherbergi íbúðar þar sem hann búi. Brotaþoli hafi verið töluvert bólginn í framan og með skerta meðvitund. Hafi honum verið komið undir læknishendur. Í viðræðum við lögreglu hafi kærðu neitað að hafa veist að brotaþola um morguninn. Kærði Y hafi verið með ætlaða blóðbletti á peysu sinni og X með áverka á höndum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. desember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. desember 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 14. desember 2015 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að honum verði gert að sæta farbanni. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að varnaraðila verði gert að sæta farbanni til mánudagsins 4. janúar 2016 klukkan 16. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 819/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Lögreglu hafi verið vísað á brotaþola þar sem hann hafi legið illa áttaður í rúmi sínu í svefnherbergi íbúðar þar sem hann búi. Brotaþoli hafi verið töluvert bólginn í framan og með skerta meðvitund. Hafi honum verið komið undir læknishendur. Í viðræðum við lögreglu hafi kærðu neitað að hafa veist að brotaþola um morguninn. Kærði X hafi verið með ætlaða blóðbletti á peysu sinni og Y með áverka á höndum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. desember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. desember 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 14. desember 2015 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að beitt verði vægari úrræðum „og þá í skemmri tíma en krafist sé af hálfu lögreglustjóra“, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að varnaraðila verði gert að sæta farbanni til mánudagsins 4. janúar 2016 klukkan 16. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.                                                                  
Mál nr. 817/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, fd. [...], frá [...], verði með úrskurði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 14. desember 2015, kl. 16:00 og að honum verði gert að sæta einangrun á meðan gæsluvarðhaldi stendur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. desember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 30. nóvember 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 14. desember 2015 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími og einangrun verði aflétt. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili er undir rökstuddum grun um brot sem geta varðað fangelsisrefsingu samkvæmt 5. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni eða 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 264. gr. sömu laga. Jafnframt er fullnægt skilyrðum a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til að honum verði gert að sæta gæsluvarðhaldi og einangrun meðan á því stendur, sbr. 2. mgr. 98. gr. sömu laga. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur.   Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.  
Mál nr. 478/2014
Umboðssvik Markaðsmisnotkun Ársreikningur Hlutdeild Fjármálafyrirtæki Verðbréfaviðskipti Sératkvæði
Í málinu voru JB, sem framkvæmdastjóri markaðsviðskipta G hf., ES, sem verðbréfamiðlari sömu deildar, og MAA, sem framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs bankans, ákærðir fyrir umboðssvik samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa 12. nóvember 2007 farið út fyrir heimildir sínar til lánveitinga er þeir í sameiningu létu G hf. veita B ehf. 3.791.340.000 króna lán til að fjármagna að fullu kaup félagsins á 150.000.000 hlutum í bankanum án samþykkis lána- eða áhættunefndar hans og án fullnægjandi trygginga fyrir endurgreiðslu lánsins. Þá voru ES og JB einnig ákærðir fyrir umboðssvik með því að hafa á nánar tilgreindu tímabili valdið G hf. verulegri fjártjónshættu er þeir gerðu munnlegan samning við BK, eiganda B ehf. og starfsmann einkabankaþjónustu G hf., um skaðleysi B ehf. af framangreindum hlutabréfaviðskiptum. Ennfremur var ES ákærður fyrir umboðssvik með því að hafa 13. mars og 22. júlí 2008 farið út fyrir heimildir sínar við uppgjör lánveitingarinnar og hlutabréfaviðskiptanna og tryggt B ehf. 85.725.793 króna óréttmætan ávinning af viðskiptunum þrátt fyrir mikla lækkun á markaðsverði hlutabréfanna. Þá var BK ákærður fyrir hlutdeild í framangreindum umboðssvikabrotum og ES, JB og BK fyrir markaðsmisnotkun samkvæmt 117. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti fyrir að hafa ranglega látið líta svo út að B ehf. hefði lagt fé til framangreindra hlutabréfakaupa og borið af þeim fulla markaðsáhættu og þannig gefið eftirspurn eftir hlutabréfum í G hf. ranglega og misvísandi til kynna. Loks var BK ákærður fyrir meiriháttar brot gegn lögum nr. 3/2006 um ársreikninga með því að tilgreina ekki framangreind viðskipti B ehf. við G hf. í ársreikningi B ehf. fyrir árið 2007. Í dómi Hæstaréttar var hafnað kröfu BK um að málinu yrði vísað frá héraðsdómi að því er hann varðaði af þeim sökum að við nánar tilgreinda skýrslugjöf hans hefði lögregla verið hætt rannsókn á hendur honum og því hefði ekki verið fullnægt skilyrðum 3. mgr. 57. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála til að taka hana upp á ný. Talið var að farið hefði verið á svig við reglur G hf. við lánveitinguna og uppgjör bankans á hlutabréfaviðskiptunum við B ehf. Gögn málsins bæru þess engin merki að lánveitingin hefði verið til meðferðar hjá viðeigandi lánanefndum innan G hf. og hefði hún því átt sér stað án fullnægjandi umboðs eða heimildar. Háttsemi allra ákærðu hefði varðað gríðarlegar fjárhæðir og valdið G hf. stórfelldu tjóni. Voru þeir sakfelldir samkvæmt ákæru og allir dæmdir til fangelsisrefsingar, ES og BK í fjögur ár, JB í þrjú ár og MAA í tvö ár.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Þorgeir Örlygsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 30. júní 2014 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er krafist staðfestingar héraðsdóms. Ákærði Birkir Kristinsson krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi að því er hann varðar, til vara að hann verði sýknaður, en að því frágengnu að refsing verði milduð. Ákærðu Elmar Svavarsson og Jóhannes Baldursson krefjast hvor fyrir sitt leyti aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Ákærði Magnús Arnar Arngrímsson krefst sýknu. I 1 Í byrjun árs 2000 stofnuðu ákærði Birkir og bróðir hans MK einkahlutafélagið MK-44 sem hafði þann tilgang að kaupa og selja verðbréf, reka fasteignir og fást við lánastarfsemi. Var hlutafé hvors þeirra 5.000.000 krónur og var MK framkvæmdastjóri en ákærði Birkir stjórnarformaður. Með yfirlýsingu 25. apríl 2006 setti MK-44 ehf. Íslandsbanka hf., sem síðar fékk heitið Glitnir banki hf., að handveði öll verðbréf sem yrðu á hverjum tíma geymd á vörslureikningi félagsins nr. 40784 hjá bankanum til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu þess á „öllum skuldum og öðrum fjárskuldbindingum ... nú eða síðar“. Jafnframt skuldbatt félagið sig til að ráðstafa arðgreiðslum af verðbréfum inn á reikning sinn nr. 582-14-101145, sem einnig var veðsettur bankanum. Á hluthafafundi 8. júní 2007 var samþykkt að breyta nafni félagsins í BK-44 ehf., jafnframt því sem ákærði Birkir varð einn stjórnarmaður og prókúruhafi fyrir það. Þann dag var einnig gerður samningur um kaup Suðureyjar ehf. á eignarhluta félagsins í Gnúpi fjárfestingafélagi hf. sem var 28,5%. Ritaði ákærði Birkir undir samninginn fyrir hönd seljanda en áðurnefndur MK fyrir hönd kaupanda. Af því eintaki samningsins sem hefur verið lagt fram í málinu verður ekkert ráðið um hvað greitt hafi verið fyrir þennan eignarhluta. Samkvæmt ársreikningi BK-44 ehf. fyrir rekstrarárið 2007, sem var dagsettur 16. september 2008, voru hluthafar í félaginu tveir, annars vegar ákærði Birkir en hins vegar félagið sjálft, hvor með helmingshlut. Í efnahagsreikningi voru eignir félagsins taldar vera að andvirði samtals 16.813.678.485 krónur, en þar af var virði dótturfélags þess, MK-44 II ehf., sem mun eingöngu hafa átt eignarhluta í Gnúpi fjárfestingafélagi hf., talið nema 15.691.393.202 krónum. Eigið fé félagsins í árslok 2007 var sagt vera 5.932.077.670 krónur. 2 Fjármálaeftirlitið ritaði bréf 21. september 2007 til forstjóra Glitnis banka hf. þar sem vísað var til þess að samkvæmt hluthafaskrá félagsins frá 3. sama mánaðar ætti það sjálft ásamt dótturfélagi sínu samtals 10,88% hlutafjár í því. Var óskað „upplýsinga um hvort og þá hver áform bankans eru með eignarhlutinn“, en samkvæmt 1. mgr. 29. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, eins og ákvæðið hljóðaði á þeim tíma, var fjármálafyrirtæki óheimilt án samþykkis Fjármálaeftirlitsins að eiga eða taka að veði eigin hlutabréf umfram 10% af nafnverði innborgaðs hlutafjár, sbr. og 55. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Ekki liggur fyrir hvernig brugðist hafi verið við bréfi þessu, en samkvæmt tölvubréfi 25. október 2007 sem sérfræðingur hjá áhættustýringu Glitnis banka hf. sendi nokkrum stjórnendum félagsins, þar á meðal ákærða Jóhannesi, var „staða í eigin bréfum 24/10/2007“ orðin 12,54% sem bréfritarinn teldi „ansi hátt.“ Á þessum tíma hafði Gnúpur fjárfestingafélag hf. gert framvirka samninga við Glitni banka hf. um kaup á verulegu hlutafé í bankanum, þar á meðal 150.000.000 hlutum 8. nóvember 2007 á genginu 30,6813. Óumdeilt er að fyrrnefnda félagið hafi staðið orðið höllum fæti og mun hafa verið útséð með að það gæti efnt þau kaup. Varð þannig ekkert af þeim, en þess í stað keypti BK-44 ehf. 150.000.000 hluti af bankanum 7. nóvember 2007 á genginu 25,2 fyrir 3.780.000.000 krónur, en við það kaupverð bættust 11.340.000 krónur í söluþóknun. Til kaupanna veitti Glitnir banki hf. BK-44 ehf. peningamarkaðslán 12. nóvember 2007 að fjárhæð 3.791.340.000 krónur sem átti að bera 16,65% ársvexti frá 14. þess mánaðar og endurgreiðast á gjalddaga 12. desember sama ár með 3.840.437.853 krónum. Frá þeim degi var lánið með áföllnum vöxtum framlengt til 11. janúar 2008 og var það sama síðan gert frá þeim degi og í framhaldi af gjalddögum 3. mars og 3. apríl sama ár. BK-44 ehf. seldi 25. apríl 2008 með uppgjörsdegi 30. sama mánaðar 30.000.000 af þeim hlutum í Glitni banka hf. sem félagið hafði keypt 7. nóvember 2007, en hlutirnir voru seldir á genginu 16,85 fyrir 505.500.000 krónur að frádreginni söluþóknun til Glitnis banka hf. að fjárhæð 1.516.500 krónur. Vegna þessa voru 503.983.500 krónur greiddar inn á peningamarkaðslánið 30. apríl 2008, en eftirstöðvar þess með áföllnum vöxtum, 3.615.374.863 krónur, framlengdar til nýs gjalddaga 5. maí sama ár. Eftir þetta var lánið enn framlengt frá þeim gjalddaga og síðan frá 19. maí, 19. júní og 21. júlí 2008 og áfallnir vextir ávallt lagðir við höfuðstól þess. Síðastgreindan dag var lánið framlengt í einn dag, en 22. júlí 2008 voru þeir 120.000.000 hlutir í Glitni banka hf., sem eftir stóðu frá kaupum BK-44 ehf. 7. nóvember 2007, seldir bankanum á genginu 14,95 fyrir 1.794.000.000 krónur að frádreginni þóknun að fjárhæð 5.382.000 krónur. Þau viðskipti voru tilkynnt til kauphallar sem utanþingsviðskipti. Sama dag seldi bankinn BK-44 ehf. aftur 120.000.000 hluti á genginu 14,95 og keypti síðan bréfin strax á ný á genginu 31,82 fyrir 3.818.400.000 krónur, en hvorki voru greiddar þóknanir í þeim viðskiptum né voru þau tilkynnt til kauphallar. Af þessu söluverði var 3.777.242.206 krónum varið til að greiða upp peningamarkaðslánið til BK-44 ehf. 22. júlí 2008 og 5.382.000 krónum til að greiða fyrrgreinda þóknun fyrir sölu hlutabréfanna, en mismunurinn, 35.775.794 krónur, stóð eftir á reikningi BK-44 ehf. nr. 513-26-780844. Á tímabilinu sem félagið átti þessa hluti kom til útborgunar arður af þeim 13. mars 2008 að fjárhæð 49.949.999 krónur og lagði Glitnir banki hf. þá fjárhæð inn á reikning BK-44 ehf. nr. 582-14-101145. Þá er þess að geta að á þessu tímabili voru hlutabréfin ekki varðveitt á vörslureikningi nr. 40784 sem eins og áður segir hafði verið settur Glitni banka hf. að handveði, heldur voru þau færð á vörslureikning BK-44 ehf. nr. 70548 hjá bankanum og liggja ekki fyrir gögn um að hann hafi notið veðréttar í þeim reikningi. Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Glitni banka hf., leysa stjórn félagsins frá störfum og setja yfir það skilanefnd. Frá þeim tíma hafa hlutabréf í Glitni banka hf. verið með öllu verðlaus. 3 Fjármálaeftirlitið vísaði með kæru 31. mars 2011 málefnum í tengslum við markaðsmisnotkun innan Glitnis banka hf. til sérstaks saksóknara. Voru ákærðu allir, að ákærða Birki frátöldum, tilgreindir meðal þeirra sem kæru væri beint að. Var vísað til þess að í október 2008 hafi kauphöllin vakið athygli Fjármálaeftirlitsins á „grunsamlegum viðskiptum í aðdraganda falls viðskiptabankanna þriggja.“ Þá sagði að á tímabilinu frá júní 2007 til febrúar 2008 hafi nettó kaup eigin viðskipta Glitnis banka hf. á hlutabréfum í félaginu sem hlutfall af heildarkaupum á slíkum bréfum í kauphöllinni numið á bilinu 45% til 70% í sérhverjum mánuði. Hafi þessi kaup leitt til þess að röng mynd hafi verið gefin af eftirspurn, veltu og verði hlutabréfanna, en þau hafi verið „vel skipulögð og kerfisbundin og haft þann tilgang í fyrstu að hækka gengi hlutabréfanna, síðan styðja við það og að lokum að tefja fyrir falli þess.“ Hlutabréf sem eigin viðskipti bankans keyptu hafi verið seld í gegnum verðbréfamiðlun hans, oft og tíðum í stórum utanþingsviðskiptum til útvalinna viðskiptavina bankans, og hafi viðskiptin í mörgum tilvikum verið fjármögnuð af honum sjálfum. Þá sagði að ásamt eigin viðskiptum Glitnis banka hf. og verðbréfamiðlun hans „virðast fleiri deildir innan bankans tengjast hinni meintu markaðsmisnotkun með beinum eða óbeinum hætti og verið meðvitaðar um háttsemina sem viðgekkst innan bankans.“ Væri það mat Fjármálaeftirlitsins að „án þessara deilda hafi Glitnir ekki getað falið stóra og vaxandi eign bankans í eigin bréfum. Meðal þessara deilda eru regluvarsla, fyrirtækjasvið og áhættustýring bankans.“ Hafi háttsemin verið mjög kostnaðarsöm fyrir bankann og var nefnt í dæmaskyni að nettó kaup eigin viðskipta Glitnis banka hf. á hlutabréfum í bankanum með svonefndri sjálfvirkri pörun hafi numið um 100.000.000.000 krónum frá 1. júní 2007 til 30. september 2008, gengistap eigin viðskipta af slíkum bréfum hafi á sama tímabili numið rúmlega 19.600.000.000 krónum og við það bættist „tap bankans vegna útlána til hlutabréfakaupa í bankanum sjálfum sem nemur milljörðum.“ Með annarri kæru 10. nóvember 2011 vísaði Fjármálaeftirlitið málefnum BK-44 ehf. til rannsóknar hjá embætti sérstaks saksóknara, en efni þeirrar kæru er ítarlega rakið í hinum áfrýjaða dómi. Í henni var því meðal annars lýst að Glitnir banki hf. hafi síðari hluta október 2007 átt orðið eða notið veðréttar í meira af eigin hlutum en heimilt var að lögum og mætti „draga þá ályktun að bankanum hafi verið í mun að losa sig við eigin hlutabréf.“ Hafi því verið sett af stað sérstakt ferli innan Glitnis banka hf. til að lagfæra þá stöðu, en reglur bankans um markaðsviðskipti, lánamál og tryggingar verið brotnar í því ferli. Nauðsynleg gögn og forsendur fyrir einstökum viðskiptum væru ekki fyrir hendi, svo sem um samþykki áhættunefndar eða lánanefndar Glitnis banka hf. fyrir flokkun BK-44 ehf. sem fjárfestis í áhættuflokki 6, veitingu heimildar til að njóta peningamarkaðslána með ákvörðun um svonefnd PM mörk, efni lánssamnings, trygginga sem honum hafi átt að tengjast og skráningu valréttargjalda á afleiðuborði bankans. Þá hafi félagið selt bankanum hluti sína á verði sem hafi verið fjarlægt markaðsverði þess tíma. Loks hafi viðskipti þess við bankann ekki verið færð til bókar í ársreikninga félagsins eins og lögskylt væri. Í kærunni voru raktar reglur bankans um viðskipti sem þessi og einnig að nokkru þau tölvubréf sem gengu milli starfsmanna bankans annars vegar og hins vegar milli þeirra og kauphallarinnar í viðskiptum þeim sem um ræðir. 4 Slitastjórn Glitnis banka hf. ritaði ákærða Birki bréf 23. september 2011 þar sem fram kom að til skoðunar væri að leita riftunar á kaupum bankans á hlutabréfum af BK-44 ehf. 22. júlí 2008. Í svari við þessu 10. október 2011 kom meðal annars fram af hálfu ákærða að kaup BK-44 ehf. á hlutabréfum í Glitni banka hf. 7. nóvember 2007 hafi komið þannig til að ákærði Jóhannes, framkvæmdastjóri markaðsviðskipta í bankanum, og ákærði Elmar, miðlari í sömu deild, hafi leitað til ákærða Birkis sem starfsmanns í einkabankaþjónustu bankans í byrjun þess mánaðar um hvort viðskiptamenn hans kynnu að vilja kaupa 150.000.000 hluti í Glitni banka hf., en kaupin yrðu án áhættu með því að söluréttur yrði veittur fyrir hlutabréfunum. Ákærða Birki hafi ekki tekist að finna kaupanda að bréfunum og hafi þá verið óskað eftir að félag í eigu hans sjálfs „gengi inn í viðskiptin“, sem orðið hafi. Félag hans, BK-44 ehf., hafi svo selt bréfin aftur í tvennu lagi, annars vegar 25. apríl 2008 er 30.000.000 hlutir hafi verið seldir á genginu 16,85 og hins vegar 22. júlí sama ár þegar afgangur bréfanna hafi verið seldur á genginu 31,82. Var tekið fram að ákærði Birkir hafi ekki vitað af fyrri sölunni fyrr en eftir á, en hann hafi þó nokkru áður óskað eftir að allir hlutirnir í bankanum yrðu seldir. Gengið í síðari sölunni hafi verið fundið „á grundvelli uppgjörs á söluréttarsamningi.“ Í framhaldi af frekari bréfaskiptum af þessu tilefni höfðaði Glitnir banki hf., sem þá hét orðið Glitnir hf., mál á hendur BK-44 ehf. 25. nóvember 2011 til riftunar á kaupum þeirra 22. júlí 2008 og greiðslu á 2.035.200.000 krónum með dráttarvöxtum frá þeim degi. Því máli lauk á þann hátt að aðilarnir gerðu 19. desember 2011 „samkomulag um uppgjör“. Þar var greint frá því að eftir viðræður aðilanna hafi komið fram að 13. mars 2008 hafi BK-44 ehf. fengið greiddan arð af hlutabréfunum sem um ræddi, 49.949.999 krónur að frádregnum fjármagnstekjuskatti, svo og að eftir sölu hlutabréfanna 22. júlí 2008 hafi staðið eftir inni á reikningi BK-44 ehf. 35.775.794 krónur af verði þeirra. Hafi orðið að samkomulagi að ljúka málinu með því að BK-44 ehf. greiddi Glitni hf. 135.000.000 krónur. Slitastjórn Glitnis hf. sendi sérstökum saksóknara tilkynningu 1. október 2012 með vísan til 84. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 3. mgr. 1. gr. laga nr. 135/2008 um sérstakan saksóknara, þar sem greint var frá því að hún teldi rökstuddan grun um að framin hefðu verið umboðssvik og markaðsmisnotkun í tengslum við viðskipti bankans og BK-44 ehf. 5 Aðgerðir sérstaks saksóknara við rannsókn málsins hófust með skýrslutökum af sakborningum og vitnum í nóvember 2011, en ákæra var gefin út 28. júní 2013. Eins og nánar er þar rakið byggir ákæruvaldið á því að reglur Glitnis banka hf. hafi verið brotnar í framangreindum viðskiptum og hafi ákærðu Elmar, Jóhannes og Magnús gerst sekir um umboðssvik. Hafi tveir fyrstnefndu lagt á ráðin um hlutabréfakaup BK-44 ehf. í nóvember 2007 með tilboði um fjölda hluta og lánveitingu. Hafi þáttur ákærða Magnúsar falist í að láta skrá lánamörk fyrir félagið án heimildar fyrir allt að 4.000.000.000 krónur í sex mánuði sem hafi gert ákærða Elmari fært að annast kaup hlutabréfanna. Ákærði Jóhannes hafi samþykkt framkvæmd þessa og gefið starfsmönnum bankans fyrirmæli um hana. Einnig hafi ákærðu Elmar og Jóhannes gerst sekir um umboðssvik með því að gera munnlegan samning við ákærða Birki um algert skaðleysi félags hans BK-44 ehf. af viðskiptunum sem raungerst hafi við uppgjör 22. júlí 2008, sem ákærði Elmar hafi einkum annast. Jafnframt hafi ákærði Elmar gerst sekur um umboðssvik með því að hafa hagað sama uppgjöri þannig að BK-44 ehf. hafi haldið eftir arði, sem greiddur var félaginu 13. mars 2008 af hlutabréfunum í Glitni banka hf., þótt það fé hafi verið greitt inn á reikning sem bankinn naut handveðréttar yfir, svo og að BK-44 ehf. hafi fengið til ráðstöfunar þá fjárhæð sem munaði á söluverði hlutabréfanna 22. júlí sama ár annars vegar og hins vegar skuld félagsins við Glitni banka hf. vegna peningamarkaðslánsins ásamt þóknun fyrir sölu hlutabréfanna. Þá er ákærði Birkir aðallega talinn hafa verið hlutdeildarmaður í umboðssvikum allra annarra ákærðu, en til vara er honum gefin að sök hylming og peningaþvætti með þátttöku sinni í framangreindum viðskiptum á árunum 2007 og 2008 er leitt hafi til auðgunar félagsins sem annars vegar hafi falist í arðgreiðslu vegna hlutabréfanna og skaðleysis af lækkun á verði þeirra og hins vegar í endanlegu uppgjöri peningamarkaðslánsins.  Ákærðu Elmari, Jóhannesi og Birki er einnig gefin að sök markaðsmisnotkun með þætti sínum í viðskiptunum 7. nóvember 2007 sem byggst hafi á blekkingum og sýndarmennsku og gefið spurn eftir hlutum í bankanum og verð þeirra ranglega og misvísandi til kynna. Loks er ákærða Birki, sem stjórnarmanni og framkvæmdastjóra BK-44 ehf., gefið að sök meiri háttar brot aðallega gegn lögum nr. 3/2006 um ársreikninga en til vara bókhaldslögum nr. 145/1994, svo og 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með því að hafa rangfært efnahagsreikning félagsins um atriði sem vörðuðu umrædd viðskipti í nóvember 2007. Eins og fram kemur í héraðsdómi kveðst enginn ákærðu hafa komið að viðskiptum þeim sem um ræðir með saknæmum hætti. Hafi samningsgerð og framkvæmd í kjölfarið í raun hvorki verið í þeirra verkahring né getað átt sér stað án þátttöku háttsettra manna innan Glitnis banka hf. sem heimilað hafi allt þetta samkvæmt reglum bankans. Þá kveður ákærði Birkir bókhald félagsins BK- 44 ehf. hafa verið fært eftir fyrirmælum löggilts endurskoðanda. II 1 Samkvæmt gögnum málsins hringdi ákærði Elmar síðdegis 5. nóvember 2007 í starfsmann Gnúps fjárfestingafélags hf., D að nafni, og liggur fyrir endurrit af því símtali. Kvaðst sá fyrrnefndi vera „með áhugasaman kaupanda að þessum Glitnisbréfum ykkar“ og spurði: „voru þetta ekki ... 207 í heildina?“ Leiðrétti D hann með því að svara „150“ og sagði þá ákærði Elmar: „Já, 150 já. Ok. Heyrðu, all right. Má ég ekki koma á þau verði?“ Eftir jákvætt svar D kvaðst ákærði Elmar ætla að selja „sennilega nálægt bara lokaverðinu í dag“ en hafa samband síðar. Nokkrum mínútum síðar hringdi ákærði Elmar í miðlara í eigin viðskiptum Glitnis banka hf. og lét vita að hann „ætti að geta lokað því“ sem varðar „150 ... í bankanum“ á „26,6“. Strax á eftir hringdi ákærði á ný í fyrrnefndan D og sagði: „150 á 26,6, þú selur.“ Bundust þeir fastmælum um þetta.   Að morgni 6. nóvember 2007 átti ákærði Elmar símtal við starfsmann verðbréfaskráningar kauphallarinnar sem kvaðst vera með „svona rútínu tékk“ varðandi „stóru viðskiptin í Glitni“ og spurði hvort „einhver tilkynning“ fylgdi, en ákærði Elmar svaraði því neitandi. Samkvæmt yfirliti frá kauphöllinni um viðskipti eiginbókar Glitnis banka hf. höfðu um líkt leyti verið skráð viðskipti með 150.000.000 hluti í bankanum á genginu 26,6. 2 Ákærði Elmar sendi tölvubréf um hádegisbil 7. nóvember 2007 til KS sem gegndi starfi regluvarðar Glitnis banka hf. Erindið var sagt afar áríðandi og var samrit bréfsins jafnframt sent ákærða Birki. Í bréfinu sagði: „Ég óska eftir heimild út vikuna til þess að eiga viðskipti með allt að 150 milljón hluti í GLB fyrir BK-44 ... Eini eigandi þess félags er starfsmaður bankans, Birkir Kristinsson. Heimildin þarf að lifa í dag og á morgun.“ KS svaraði með svohljóðandi tölvubréfi fáum mínútum síðar: „Heimild er veitt í dag. Það má eingöngu veita heimild sem gildir í einn dag. Verðum í bandi á morgun.“ Klukkan 15.14 þennan dag sendi ákærði Jóhannes tölvubréf til deildar bankans er bar heitið „Viðskiptaver Grunnupplýsingar“ og var yfirskrift bréfsins „stofna í K+ asap pls“. Í því sagði: „Viljiði líka stofna BK 44 kt 6202002120 asap takk“. Erindinu var svarað með þessum hætti: „Sæll. Þegar til í Kondor og IBAS Stuttnafnið er MK-44“. Samkvæmt kaupnótu 7. nóvember 2007 keypti BK-44 ehf. klukkan 15.50 þann dag 150.000.000 hluti í Glitni banka hf. á genginu 25,2, eða fyrir 3.780.000.000 krónur, að viðbættri söluþóknun að fjárhæð 11.340.000 krónur. Á nótunni kom fram að ákærði Elmar væri sölumaður, viðskiptin væru skráð á vörslureikning nr. 210971 og „greitt með PM láni, c/o [RJ]. Kvittun á birki kristins.“ Samkvæmt yfirliti frá kauphöll um viðskipti eiginbókar Glitnis banka hf. voru þessi viðskipti skráð þar klukkan 16.50. Væri þetta um 1,01% af heildarhlutafé í Glitni banka hf., en með viðskiptunum komst BK-44 ehf. á skrá yfir 20 stærstu hluthafa í bankanum. Klukkan 17.08 þennan dag sendi ákærði Magnús tölvubréf til ákærða Elmars og HS starfsmanns í markaðsviðskiptum með samriti til SÖÞ forstöðumanns hjá áhættustýringu bankans og ákærða Jóhannesar. Bar bréfið yfirskriftina: „Samþykkt PM Mörk“ og í því sagði: „Ég er kominn með samþykki fyrir PM mörkum á BK-44 ehf, kt. 620200-2120, upp á 4ma. kr. í 6 mánuði.“ Stuttu síðar framsendi ákærði Elmar þetta tölvubréf til ákærða Birkis ásamt þessum texta: „Bréfin voru keypt áðan, þú færð pm lán fyrir þessum kaupum, value á mánudaginn. 150m nom GLB á 25,20.“ 3 Framvirkum samningi Gnúps fjárfestingafélags hf. um kaup á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf., sem félagið hafði eins og áður segir skuldbundið sig til að kaupa á genginu 30,6813, var lokað 8. nóvember 2007. Þennan dag klukkan 8.12 sendi ákærði Birkir tölvubréf til JLP, starfsmanns á afleiðuborði Glitnis banka hf., með yfirskriftinni „Zero cost“ þar sem sagði: „Geturðu gefið mér í Glb og Strb?“ Í svari JLP við þessu hálftíma síðar sagði meðal annars: „Sæll, Zero Cost levelin eru ekki beisin í þessu árferði – ég læt þau nú samt fylgja ... GLB Put@ 23,95 ... Call@ 29,35“. Áfram gengu tölvubréf á milli ákærða Birkis og JLP þar sem sá fyrrnefndi spurði fyrst til hve langs tíma og fékk það svar að miðað væri við tólf mánuði, en síðan hvað „put“ kostaði til sex mánaða og svaraði þá JLP að „ATM put á GLB til 6 mán kostar 7,5%“.   Samkvæmt endurriti af símtali klukkan 16.57 sama dag hringdi ákærði Elmar í SBH, starfsmann í bakvinnslu bankans, og sagði meðal annars: „Heyrðu, money market lánið ... ertu búin að græja þetta?“ Bað þá SBH um frekari skýringu og svaraði ákærði Elmar: „Peningurinn. Peningurinn. Eru þeir búnir að borga bréfin? Þetta Gnúpur þarna.“ Hváði þá SBH og sagði ákærði Elmar: „Nei, tapið segi ég. Tapið.“ Svaraði SBH: „Nei, ég var að bíða eftir bara að hann myndi láta mig vita þarna“. Sagði ákærði Elmar henni þá að taka „peninginn“ af tilteknum reikningi og verði hann „kominn þarna inn bara“. Í endurriti símtalsins er skráð að ákærði Jóhannes hafi þá heyrst segja bak við ákærða Elmar: „Bara þegar [B] er búin að leggja hann inn“ og í framhaldinu endurtók ákærði Elmar setninguna. Jafnframt sagði ákærði Elmar henni að „reply-a á þennan hóp þarna, Elmar og Jói Bald, þegar þetta er klárt.“ Þá hringdi ákærði Jóhannes í starfsmann Glitnis banka hf., B að nafni, klukkan 16.59 og kvaðst hann hafa verið „að gera money market lán fyrir Gnúp“ og væri SBH í bakvinnslu bankans að bíða eftir peningum „inn á þennan reikning.“ Komu þau sér saman um að „dúndra þessu í gegn bara.“ 4 Sunnudaginn 11. nóvember 2007 klukkan 02.05 sendi LW, forstjóri Glitnis banka hf., svofelld tölvuskilaboð til ákærða Jóhannesar: „Áttu þessa mynd af forward bókinni fyrir mig.“ Ákærði svaraði klukkan 8.14 um morguninn: „Hér er listi yfir þá sem eru með framvirka samninga við okkur ... með long via GLB Hedge. Summan er 756m en á hluthafalista er 888m. Munurinn er nettó staða í valréttarbók, en þar erum við búin að selja mun meira af call options og þurfum því að vera long þar til varnar nú 132 nom. Á greinilega eftir að færa – búið að gera en á eftir að færa – Gnúpur selur og BK 42 kaupir 150 nom.“ Ljóst er að með „BK 42“ hafi verið átt við BK-44 ehf. Starfsmaður Glitnis banka hf. sendi tölvubréf 12. nóvember 2007 klukkan 11.39 til ákærða Elmars með yfirskriftinni „Nótur –vs210971“ þar sem sagði: „Sæll á eftir að setja inn PM lánið v/BK 44“. Ákærði Elmar svaraði með tölvubréfi klukkan 14.21, sem einnig var sent til SES sérfræðings í gjaldeyrismiðlun innan markaðsviðskipta, þar sem sagði: „Þetta á að fara á vs reikning 70548, [SES] gengur frá pm láni fyrir hann.“ Mínútu síðar átti ákærði Elmar símtal við SES sem er svo í endurriti: „[SES] Viltu segja mér eitthvað hverjum ég er að lána og hvað mikið og hvað lengi og ...? ES Jaaá. Þessa upphæð sem er þarna. [SES] (Hlær) ha? ES Var ekki ... nei, það var ekki nóta með. [SES] Það var bara 70548. Ég held að það sé reikningsnúmer frekar en upphæð. ES Já. Svona. Nú sendi ég þér nótuna. Þá sérðu töluna og nafnið og Maggi Arngríms, hann var búinn að samþykkja mörk á þetta. Á ég að senda þér það? [SES] Já takk. Og H líka. ES Eee ... [SES] Má það ekki? ES Jú, jú. Má það ekki? [SES] Já. ES Ég geri ekki bara drulludíla. [SES] (Hlær) Nei, nei. ES: Stundum er þetta í lagi. [SES] Já. Það er nú það sko. Það er nú akkúrat það. ES Það er nú nefnilega það (flautar). Svona. Láttu þér þetta nægja, drengstauli. [SES] (Hlær) Heyrðu, fyrirtak. ES Fyrirtæki. Heyrðu, takk. [SES] Heyrðu, hvað er ég að fara að lána honum? Þessa ... ES Þessa upphæð þarna í 6 mánuði en ég meina getum við ekki samt haft þetta bara rúllandi á mánuði eða ...? [SES] Jú, ég bara rúlla þessu í mánuð. ES Já. [SES] Á ég að senda þér „quote“ eða bara „done-a“ dílinn? ES „Quote-aðu“ bara sjálfan þig. [SES] Ok. Og hvaða álag ertu að hugsa um? ES Ég veit það ekki. Á ég að velja það? [SES] Ber ég ábyrgð á því? ES Hver hérna ... hvað er eðlilegt á þetta? [SES] Hmm ... er þetta ... er þetta drulludíll eða ...? ES (Sími hringir) Nettur. Heyrðu ég verð að taka þetta. [SES] Ok, bæ. ES Bæ.“ Klukkan 14.23 þennan dag sendi ákærði Elmar tölvubréf til SES og virðist hafa fylgt því bráðabirgðakvittun til BK-44 ehf. fyrir „Pöntun fyrir keyptum hlutabréfum af eigin bókum bankans“ að nafnverði 150.000.000 krónur á genginu 25,2 fyrir 3.780.000.000 krónur, en til viðbótar því væri þóknun að fjárhæð 11.340.000 krónur. Greiðsla væri skuldfærð samkvæmt beiðni af reikningi BK-44 ehf. nr. 582-26-844, en gerð var sú athugasemd að greitt væri með „PM láni“ og skyldi kvittun send ákærða Birki. Þá framsendi ákærði Elmar klukkan 14.24 til SES fyrrgreint tölvubréf ákærða Magnúsar frá 7. nóvember 2007, þar sem hann hafði greint frá „samþykki fyrir PM mörkum“ vegna BK-44 ehf. SES sendi síðan klukkan 14.43 svohljóðandi tölvubréf til ákærða Elmars með samriti til ákærðu Jóhannesar og Magnúsar: „FYI Dönn. Lánaði BK-44 isk 3.791.340.000 @ 14,55 Reibor og 210bp álagi í 1 mánuð frá 12.nóv. – 12.des. Pís át!“ Í málinu liggur fyrir tilkynning Glitnis banka hf. til BK-44 ehf. 12. nóvember 2007 um staðfestingu á lánveitingu þar sem fram kom að klukkan 14.41 þann dag hafi bankinn veitt peningamarkaðslán að fjárhæð 3.791.340.000 krónur með 16,65% ársvöxtum sem greiðast skyldu á gjalddaga 12. desember 2007, en fjárhæð lánsins hafi verið lögð inn á tiltekinn reikning. 5 Hinn 11. desember 2007 áttu ákærðu Elmar og Birkir samtöl í síma. Í endurriti af einu þessara símtala sagði meðal annars: „ES Verið að ta ... taka þetta í teip áðan sko. Það er verra sko. Heyrðu nei, það sem ég var að spá í ... er bara þú veist, eigum við ekki að gera ... það er það sem við viljum (hlær), það sem við viljum endilega sko. BK Mmm. ES ... Það er ... þú getur nú rétt ímyndað þér ... hvort að hérna félagar þínir ... séu að reyna að finna flöt á því að koma X mörgum prósentum í bankanum fyrir hjá endanlegum kaupanda. Þú getur rétt ímyndað þér ... síðan bara fá menn að borga X mikið fyrir það að hafa þú veist, að hafa, það þarf að borga fyrir greiðana.“ Síðar í endurritinu sagði svo: „ES Og hérna, þannig að þú veist, það bara, það munar rosalegu fyrir okkur bara að koma því sko yfir, yfir helvítis áramótin meðan ljósmyndin er tekin sko af, af „balance sheet-inu“ sko. BK Já. ES Bara bojnk, bara ... það er svona ... okkur munar rosalega mikið um það. BK Já. Er hann kominn á gjalddaga þessi samningur eða? ES Já. BK Já. ES Á gjalddaga sko. BK Já. Einmitt. ES ... Já, ég er að spá í hvort það væri ekki í lagi að framlengja honum fram yfir áramót. BK Jú er það ekki bara? ES Það væri helvíti gott. Okkur munar helvíti mikið um það. BK Þá hljóta að opnast einhverjar línur.“ Eins og áður var getið var peningamarkaðslánið sem Glitnir banki hf. veitti BK-44 ehf. 12. nóvember 2007 á gjalddaga 12. desember sama ár, en frá síðargreinda deginum var lánið framlengt til 11. janúar 2008. 6 Svo sem fyrr segir var peningamarkaðslánið til BK-44 ehf. framlengt frá gjalddögum 11. janúar, 3. mars og 3. apríl 2008 og áfallnir vextir hverju sinni lagðir við höfuðstól þess. Við framlengingu lánsins frá 3. mars 2008 kom fram í bréflegri staðfestingu frá Glitni banka hf. að með vöxtum kæmu til greiðslu á gjalddaganum 3. apríl sama ár 4.053.496.435 krónur. Við framlengingu lánsins frá síðastnefndum degi var nýr gjalddagi ákveðinn 5. maí 2008 og áttu þá að greiðast með vöxtum 4.120.514.243 krónur. Var fjárhæð lánsins þannig komin fram úr svonefndum PM mörkum sem ákærði Magnús tilkynnti í fyrrgreindu tölvubréfi 7. nóvember 2007 að samþykkt hefðu verið fyrir BK-44 ehf. til sex mánaða eða til 7. maí 2008. Áður en kom að gjalddaganum 5. maí 2008 seldi BK-44 ehf. sem fyrr segir 25. apríl sama ár 30.000.000 af þeim hlutum í Glitni banka hf. sem félagið hafði keypt 7. nóvember 2007. Hlutirnir voru seldir á genginu 16,85, en að teknu tilliti til söluþóknunar varð andvirði þeirra 503.983.500 krónur sem voru lagðar inn á reikning BK-44 ehf. við bankann nr. 513-26-780844 á uppgjörsdegi viðskiptanna 30. apríl 2008. Samkvæmt skilagrein bankans til BK-44 ehf. var ákærði Elmar sölumaður hlutabréfanna, en verja ætti söluverðinu til að „greiða inná pm lán“. Í málinu liggur fyrir yfirlit vegna framangreinds reiknings BK-44 ehf. þar sem má sjá að fjárhæðin 503.983.500 krónur hafi 30. apríl 2008 verið lögð inn á hann og tekin aftur út af honum, en í tilvísun vegna útborgunarinnar kom fram sama númer og peningamarkaðslán félagsins bar. Eftir greiðsluna 30. apríl 2008 inn á peningamarkaðslánið námu eftirstöðvar þess 3.606.059.210 krónum. Lánið var síðan sem fyrr segir framlengt á ný frá gjalddögum 5. og 19. maí 2008 og áföllnum vöxtum bætt við höfuðstól. Við síðari framlenginguna kom fram að á nýjum gjalddaga, 19. júní sama ár, ætti að greiða alls 3.642.088.466 krónur. 7 Áður en þau atvik gerðust, sem síðast var greint hér frá, hafði forstöðumaður í lánastýringu á viðskiptabankasviði Glitnis banka hf., BR, sent tölvubréf 31. mars 2008 til tveggja viðskiptastjóra við bankann, AS og HH, þar sem fram kom að áhættumat vantaði fyrir tvö félög, þar á meðal BK-44 ehf. Beindi BR því jafnframt til HH hvort hann ætti ekki að sinna þessum félögum. Skömmu síðar sendi BR annað tölvubréf til viðskiptastjóranna, þar sem sagði: „[HH] vill ekki eiga þetta, þannig að þetta tilheyrir þá þér [AS], þangað til annað kemur í ljós.“ Þann sama dag mun hafa verið skráð í áhættumatskerfi bankans að svonefnd PM mörk BK-44 ehf. væru í flokki 6. Samkvæmt endurriti af símtali 21. maí 2008 milli ákærða Elmars og SES áttu þeir meðal annars svofelld orðaskipti: „[SES] Jæja. Heyrðu, BK 44. ES Já. [SES] Er það ekki bara, er það ekki bara dónalegt að ég sé að rukka þá bara 200 punkta um þetta? ES Uuu ... neeei. [SES] Það er náttúrulega bara rugl. Ég á að vera að rukka þá svona 700 punkta. ES Er það? Er það stemningin eða? [SES] já, 400 alla veganna. ES Er það stemningin eða? [SES] Já þetta er bara. ES Ok. Heyrðu, jú ok 400, er það ekkert of mikið eða? [SES] Ha, 350? ES Jaaaá, heyrðu já, do it. [SES] Á ég bara að do it eða á ég að tala við einhvern eða? ES Nei, nei, nei. Do it. [SES] Do it. Ok. ES Thank you.“ Degi síðar hringdi ákærði Elmar í ákærða Birki og ræddi um hvað ætti að gera í „þessu“, sem ekki var tilgreint sérstaklega, en í endurriti segir meðal annars: „ES Ég þarf að koma, ég þarf bara að koma þessu í verð. Ég er eiginlega kominn inn á það. Ef ég þarf að taka eitthvað í staðinn eða gera, græja eitthvað eða gera þá bara geri ég það sko en ég þarf að koma þér út úr þessu á þessu verði bara. BK Já, þetta er þreytt maður. ES Já. BK Það er náttúrulega þú veist, maður bara spáði ekkert í það endilega. Þetta er náttúrulega bara búið að liggja, maður tók þetta þarna á sínum tíma maður. ES Já. BK Manstu eitthvað hvenær þetta var? Komið náttúrulega allt of langt síðan. Þetta var einhvern tímann í haust held ég ... ES Já. BK ... sem við tókum þetta. ES Já. BK Maður átti náttúrulega bara hægt og sígandi að mjatla aðeins úr þessu sko. ES Já, já, já, maður hefði átt að gera það. BK ... maður bara gleymdi þessari stöðu einhvern veginn. ES Já. BK Var ekkert að velta þessu fyrir sér. ES Nákvæmlega.“ Síðar í samtalinu voru orðaskipti þeirra sem hér segir: „BK Við vorum að taka þetta þarna í, rétt undir 25 man ég sko. ES Já, já. BK Og síðan náttúrulega fór þetta niður. ES Já, já. Hressilega? BK Allhressilega þarna í haust aðeins ... Síðan kom þetta allt til baka og var, var byrjað að trade-a aftur einhvers staðar í kringum 27 minnir mig, eitthvað svoleiðis ... En svo sem aldrei, aldrei á mikilli veltu. ES Nei, nei, nei, alls ekki. BK Þannig að það var nú kannski ekkert, ekkert mikið af færum. ES Nei, nei. Það var það ekki sko, þetta hefur alltaf verið mjög þunnt. BK. Já. En maður, svona eftir á að hyggja þá náttúrulega, hefði maður svo sem átt að bara minnka þetta aðeins sko. ES Já, já. BK Það hefði verið sniðugra. ES Já, eina vitið sko. Það er ... BK Aðeins að bara að nýta sér það að það hafa svo sem komið alltaf einhverjir smá tímar í þessu þar sem þetta hefur hækkað aðeins og verið einhver smá eftirspurn, þó að það hafi nú ekki verið undanfarið. ES Nei, nei. Það er alveg rétt ... ég ætla að reyna að hugsa þetta í ... BK Spáðu í þetta alla vegana. ES Já, já. Ég var ekki búinn að gleyma þessu.“ 8 Peningamarkaðslánið var enn framlengt frá 19. júní 2008 með sama hætti og áður, en nú til 21. júlí sama ár þegar greiða átti 3.775.197.307 krónur. Síðargreinda daginn hringdi ákærði Elmar í starfsmann Glitnis banka hf., sem gögn málsins bera ekki með sér hver verið hafi, og segir meðal annars svo í endurriti af símtali þeirra: „X Kannist þið við þetta lán á BK 44? ES Já. Ég er aðeins að vinna í því. X OK. Er byrjað rúlla því eða? ES Eee, ég ætla að ganga, ég geng frá því örugglega bara í dag eða á morgun sko. X Já, já. Á morgun sem sagt. ES Á morgun sem sagt, ha. X (Hlær) Gott svar. ES En hvað framlengjum við þessu þangað til á morgun eða? X Nei, nei. Nei, nei. ES Nei. Ég er að fara að ganga frá þessu. X Ef að hérna, það er allt í lagi að bíða með þetta í einn dag, ég meina ef að, ef að það er, við finnum út úr því á morgun bara. ES Já.“ Glitnir banki hf. gaf út 22. júlí 2008 staðfestingu um að peningamarkaðslánið hefði verið framlengt um einn dag og kæmu þá til greiðslu 3.777.242.206 krónur. Eins og áður greinir seldi BK-44 ehf. Glitni banka hf. 120.000.000 hluti í bankanum 22. júlí 2008 á genginu 14,95, keypti svo aftur þann dag jafn marga hluti á sama gengi og seldi síðan á ný sama dag jafn marga hluti til bankans en þá á genginu 31,82. Um fyrstu söluna er meðal annars að finna skilagrein bankans til BK-44 ehf. þar sem fram kom að félagið seldi hlutina þann dag klukkan 11.46 og var ákærði Elmar skráður sölumaður. Skyldu viðskiptin skráð þannig að bréfin færu af vörslureikningi BK-44 ehf. nr. 70548, en söluverðið, 1.794.000.000 krónur að frádregnum 5.382.000 krónum vegna þóknunar, yrði lagt inn á reikning félagsins nr. 513-26-780844. Þá var eftirfarandi tekið fram: „Greiða niður PM lán hjá [SES]“. Um aðra söluna gerði Glitnir banki hf. einnig skilagrein þar sem fært var að BK-44 ehf. hafi keypt 120.000.000 hluti í bankanum á genginu 14,95 fyrir 1.794.000.000 krónur, en hvorki var gert ráð fyrir þóknun vegna viðskiptanna né greint frá reikningi sem greiðsla yrði tekin af. Sem fyrr var ákærði Elmar skráður sem sölumaður og ætti að færa hlutina á vörslureikning BK-44 ehf. nr. 210971. Í skilagrein um þriðju söluna kom fram að BK-44 ehf. hafi selt 120.000.000 hluti í Glitni banka hf. á genginu 31,82 fyrir 3.818.400.000 krónur, en þóknun var engin og einskis getið um reikning sem leggja ætti söluverðið inn á. Sem fyrr var ákærði Elmar tilgreindur sem sölumaður og áttu hlutirnir að færast af vörslureikningi nr. 210971. Söluverðinu var ráðstafað inn á reikning BK-44 ehf. nr. 513-26-780844, en af því voru 3.777.242.206 krónur teknar jafnharðan aftur út af reikningnum og þeirri fjárhæð varið til að greiða upp peningamarkaðslán félagsins. Myndaðist af þessum sökum inneign á reikningnum vegna mismunar á söluverði hlutabréfanna og uppgreiðsluvirði peningamarkaðslánsins, 35.775.794 krónur, sem III. og IV. kafli ákæru varða að hluta. Um það leyti dags sem framangreind viðskipti fóru fram sendi starfsmaður í bakvinnslu Glitnis banka hf., sem sinnti uppgjöri þeirra, tölvubréf til ákærða Elmars þar sem sagði: „Þarf að losa handveð“. Stuttu síðar hringdi sami starfsmaður í ákærða Elmar og kvaðst vera „að fara að ganga frá þessum 120 milljóna króna pöntunum“ og spurði: „Ein pöntun þarna eða sem sagt þar sem að BK selur, sem var verið að losa handveð af ... sem sagt, svo er 52 að kaupa bréfið sem er á uppgjöri 25., á það að verða uppgjör 25., eina af þessum pöntunum?“ Svaraði þá ákærði Elmar: „Nei, þetta á allt að vera 22., bara í dag.“   Einungis ein af þessum viðskiptum með hlutabréf í Glitni banka hf., þau fyrstu, voru tilkynnt í viðskiptakerfi kauphallarinnar 22. júlí 2008 og var það gert klukkan 11.46. SÖÞ hringdi í ákærða Elmar klukkan 15.18 þennan sama dag og kemur meðal annars eftirfarandi fram í endurriti af símtali þeirra: „SÖÞ Heyrðu, ég ætlaði bara að heyra í þér með þetta trade á Glitni þarna, á ég að vera glaður? ES Ööö, ég held þú getir bara slakað á held ég. Ha, vertu ekkert að ... SÖÞ (Hlær) Ég er alltaf að vona að við séum að losna við eitthvað út úr þessum félögum sem voru, sem halda mikið af Glitni fyrir okkur ... Eða halda mikið af Glitni skilurðu, með litlu eigin fé. ES Nei, ég myndi nú ekkert, ekkert vera, ég, I wouldn´t hold my breath. SÖÞ Nei, ok. ... ES Það er bara hérna, þegar veltubókin er að kaupa og ... SÖÞ Það er út af þessum díl náttúrulega. ES Já, veltubókin kaupir og, og hérna, og kúnni selur ... það er aðeins verið að létta á þessu en það er ekkert, ég á ekki von á því að þetta gleðji þig eitthvað sérstaklega. SÖÞ Nei ... ég ætlaði að vita það í rauninni ... í hvora áttina þetta væri. ES Já þetta er þannig. Veltubókin kaupir þetta.“ 9 Starfsmaður markaðsviðskipta Glitnis banka hf. sendi tölvubréf 28. júlí 2008 meðal annars til ákærða Elmars þar sem sagði: „Þann 22. júlí 2008 keypti BK-44 ehf. 120.000.000 hluti í GLB (markaðsvirði: 1.794.000.000 kr) Þann sama dag seldi BK-44 ehf. 120.000.000 hluti í GLB (markaðsvirði: 3.818.400.000 kr) Nú var kúnninn að hafa samband við okkur og sér hann ekki innborgun / útborgun fyrir viðskiptunum. Ef ég fer í nótuna þá er ekki merkt á nótunni hvaðan sé skuldfært eða lagt inn eins og stendur venjulega. Að sama skapi ef við förum í viðskiptaskýrsluna þá er færslan merkt „greidd“ en samt ekki neinn reikningur þar skráður ... Veistu hvað skýrir þetta?“ Þessu bréfi svaraði annar starfsmaður bankans síðar um daginn og kvaðst hafa hringt í þann sem hafði sinnt uppgjöri viðskipta bankans við BK-44 ehf. Sagði síðan: „Hann sagði samkv Elmari að það átti að vera greiðsla þar sem selt er út af handveðsreikningi. Það fer inn á reikning 513-26-780844. Síðan áttu hinar færslurnar að vera án greiðslu samkv Elmari. Var síðan að tala við [G] sem stemmir reikninginn af og þetta stendur út af þar. Við þurfum að vita nákvæmlega hvernig þetta á að vera. Áður en við förum í að leiðrétta.“ Síðar um daginn sendi starfsmaður sem sendi fyrsta tölvubréfið annað til þeirra sömu og fyrr þar sem sagði: „Þetta á bæði að fara í gegnum tékkareikninginn. Fyrst sölupöntunin og svo kauppöntunin. Vinsamlegast látið mig og Elmar vita þegar það er done.“ Í málinu er að finna tölvubréf frá framkvæmdastjóra fjárhagssviðs Glitnis banka hf. til regluvarðar 18. september 2008 með fyrirspurn um „þennan samning um kaup á eigin bréfum sem var settlaður í júlí“. Svar regluvarðarins daginn eftir var svofellt: „Þarna var um að ræða uppgjör á sölurétti eða „PUT“ sem að eigin viðskipti höfðu samþykkt. Ég hafði veður af þessu seinni part 2007 vegna starfa minna sem regluvörður. Svo líður tíminn og ég fékk símtal um málið frá starfsmönnum í júlí sl. Kom í ljós að viðskiptin fóru í gegn en ekki var skriflega fullgengið frá málinu. Fór ég yfir málið með viðeigandi starfsmönnum og kom í ljós að vegna mistaka þegar sölurétturinn var gerður gleymdist að ganga frá kaupunum formlega og var ákveðið að ganga frá þeim svona. Þar var ég með í ráðum. Þau voru bókuð sem spot viðskipti og þar lá málið eða vitleysan vegna gengismunarins hefði átt að skrá þetta sem „PUT“ viðskipti eða sölurétt en ekki „spot“ viðskipti. Ég hef farið yfir vanhöld á því að ganga frá svona málum með viðeigandi starfsmönnum og gert þeim grein fyrir að svona mál geta haft alvarlegar afleiðingar í för með sér og er þess fullviss að svona gerist ekki aftur.“ Framkvæmdastjóri fjárhagssviðsins sendi á ný fyrirspurn til regluvarðarins 21. september 2008 þar sem sagði: „Ég þyrfti að fá upplýsingar um helstu skilmála þessa samnings. Ég þarf að geta metið hvort td. samningurinn kvað á um ákveðinn fjölda hluta á ákveðnu föstu verði á ákveðnum degi.“ Svar regluvarðarins sama dag var svofellt: „Það ... hefur væntanlega verið samkomulag um það ég finn útúr því í fyrramálið.“ 10 Ársreikningur fyrir BK-44 ehf. vegna ársins 2007 var dagsettur 16. september 2008 og var gert ráð fyrir áritun löggilts endurskoðanda þar sem fram kæmi að reikningurinn hafi ekki verið endurskoðaður, en undirritað eintak reikningsins liggur ekki fyrir í málinu. Í efnahagsreikningi kom fram að félagið ætti hlutabréf í Glitni banka hf. að andvirði 20.194.896 krónur, en hvorki var getið um kaup félagsins á 150.000.000 hlutum í bankanum í nóvember 2007 eða eignarhald á þeim bréfum í lok ársins né var greint frá peningamarkaðsláni félagsins frá bankanum meðal skulda þess. 11 KS, sem hafði verið regluvörður Glitnis banka hf., sendi 1. júlí 2011 bréf til Fjármálaeftirlitsins vegna rannsóknar þess á málefnum bankans þar sem sagði meðal annars: „Vísa til beiðni vegna framvirkra samninga á BK-44 og 42. Þetta voru mikil viðskipti hjá honum og hef ég fljótt tekið saman allar beiðnir og veittar heimildir ásamt öðrum samskiptum sem ég sé í pósthólfi. Vissi eiginlega ekki heimildir fyrir hvaða viðskiptum þurfti fyrr en núna. Því miður er ein heimild óskráð hjá mér en ég gaf hana munnlega til verðbréfamiðlara í júlí 2008. Ástæðan fyrir að ég man eftir því er að fjölmiðlar voru að spyrja um viðskipti BK og þurfti ég að rifja þetta upp fyrir svar til þeirra. Ég hef hins vegar sönnun fyrir að ég veitti heimild viðskiptunum þ.s. það urðu mistök við samningsgerð við Birki og lét ég [SRÓ] vita og sendi henni þær skýringar sem ég fékk er ég veitti heimildina.“ Af gögnum málsins verður ráðið að leit hafi verið gerð á árinu 2011 í skjölum Glitnis banka hf. til að staðreyna hvort þar væri að finna gögn um að BK-44 ehf. hafi sett að handveði til bankans hlutabréfin sem félagið keypti 7. nóvember 2007. Í tölvubréfi sem ritað var af því tilefni 11. júlí 2011 kom að virðist fram að slíkur handveðréttur hafi verið skráður í tölvukerfi bankans, en að öðru leyti sagði meðal annars eftirfarandi um þetta: „Þrátt fyrir ítarlega leit hefur frumrit handveðsyfirlýsingarinnar ekki fundist ... svo virðist sem vörslureikningi 40784 hafi verið skipt út fyrir vörslureikning 70548 þann 12.11.2007“. Þá verður einnig ráðið af gögnum málsins að leitað hafi verið í skjalasafni Glitnis banka hf. að gögnum um hvort BK-44 ehf. hafi gert samning við bankann um sölurétt á hlutabréfunum sem félagið keypti 7. nóvember 2007. Í tölvubréfum frá 19. október 2011 sem að þessu sneru kom fram að engin gögn fyndust um slíkt. Þá sendi áðurnefndur KS tölvubréf 26. sama mánaðar meðal annars til ákærða Elmars þar sem sagði: „Vísa til fyrri samskipta. Nú hefur rannsóknaraðili óskað eftir skýringum vegna fyrrgreinds söluréttar. Með vísan til fyrri svara og samtals okkar mun ég senda eftirfarandi vegna málsins: Vegna fyrrgreinds söluréttar skal tekið fram að þeir starfsmenn sem komu að viðskiptunum kannast við að BK-44 hafi gert samning um sölurétt að hlutum í Glitni. Sá samningur virðist hafa verið munnlegur og það virðist hafa farist fyrir að skrá hann og ganga frá skjölum vegna hans. Þó er vitað að BK-44 seldi 30 milljón hluti í Glitni þann 25.4.2008 og svo 120 milljón hluti í Glitni þann 22.7.2008. Uppgjör vegna söluréttarins fór fram 22.7.2008. Afstaða bankans þegar frá þessu var gengið og þeirra starfsmanna sem komu að viðskiptunum var sú að sölurétturinn væri til staðar, þótt nákvæmt efni hans væri óljóst, og að rétt væri að gera hann upp eins og gert var. Við það uppgjör var ekki útbúin nein sérstök sundurliðun sem fól í sér þóknun til Glitnis banka önnur en miðlunarþóknun. Það var talið eðlilegt að gera þetta eins og málum var fyrir komið.“ III 1 Í skýrslu ákærða Birkis við aðalmeðferð málsins í héraði kvaðst hann hafa verið starfsmaður í einkabankaþjónustu Glitnis banka hf. á árunum 2007 og 2008, en á sama tíma eigandi og stjórnarmaður BK-44 ehf. Yrði að hafa í huga að sem starfsmaður bankans hafi hann ekki getað eða mátt skipta sér af frágangi viðskipta við félög í sinni eigu, en strangar reglur hafi gilt um slíkt. Árla dags 7. nóvember 2007 hafi ákærðu Jóhannes og Elmar óskað eftir því að hann kannaði hjá viðskiptamönnum einkabankaþjónustu hvort þeir hefðu hug á kaupum á hlutabréfum sem málið varðar. Um hafi verið að ræða stór viðskipti á tímum lækkandi verðs á hlutabréfum í bankanum og þau því einungis getað hentað litlum hópi viðskiptavina. Þegar í ljós hafi komið að þau hentuðu ekki viðskiptavinum sínum hafi ákærðu Elmar og Jóhannes að morgni þessa sama dags átt með sér stuttan fund og boðið BK-44 ehf. bréfin til kaups. Nánar aðspurður sagði ákærði að könnun sín á hugsanlegri sölu bréfanna til annarra hafi falist í samtali við einn viðskiptamann. Ákærði neitaði eindregið að hafa vitað hvers vegna bréfin hafi verið boðin til sölu eða að Gnúpur fjárfestingafélag hf. hafi á sama tíma verið að loka framvirkum samningi um kaup á sama fjölda hluta í Glitni banka hf. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað um framgang mála eftir að ákveðið var að BK-44 ehf. gengi inn í viðskiptin og sagði: „Nei, þeir tjáðu mér að þeir myndu sjá um frágang málsins, þar á meðal að sækja um heimild regluvarðar sem að var og gert, sendur póstur út af því og ég kom ekkert frekar nálægt því.“ Ítrekað aðspurður kvað hann ákærðu Jóhannes og Elmar báða hafa lýst þessu yfir við sig. Aðspurður um hvort fjallað hafi verið 7. nóvember 2007 um söluréttarsamning sagði ákærði: „Já, það var talað um öll viðskiptin þá.“ Hvorki hafi þó verið rætt um lokadag lánssamnings né lánsform. Ítrekað aðspurður sagði ákærði frumkvæðið að viðskiptunum með öllu hafa verið hjá ákærðu Jóhannesi og Elmari sem hafi verið þeir einu í markaðsviðskiptum sem verið hafi í sambandi við sig vegna þessara samninga. Síðar aðspurður kvaðst ákærði ekki þora að fullyrða hvort hann hafi átt einn eða tvo fundi með ákærðu Jóhannesi og Elmari nefndan dag og þá hvort ákærði Jóhannes hafi setið þá báða.   Ákærði andmælti því að samið hafi verið um að BK-44 ehf. yrði skaðlaust af hlutabréfakaupunum en áhætta félagsins hafi falist í því hvort Glitnir banki hf. héldi velli. Viðskiptin hafi verið sambærileg öðrum sem bankinn hafi verið að kynna, en um hafi verið að ræða svonefndan Zero-Cost samning sem falið hafi í sér að BK-44 ehf. nyti án frekara endurgjalds söluréttar á hlutabréfunum gegn því að veita Glitni banka hf. kauprétt að þeim. Hann hafi aldrei ritað undir skjöl vegna viðskiptanna eða sér verið sýndur samningur eða önnur skjöl honum tengd, en hann hafi þó vitað að um væri að ræða kaup á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. og að BK-44 ehf. legði ekki fram eigið fé til þeirra. Hann hafi ekki vitað hvernig lánskjör hafi verið ákveðin og sér hafi hvorki verið kynntur lokadagur eða innlausnartímabil né hafi verið rætt um útfærslu samningsins með tilliti til gengis bréfanna, kaupréttar eða söluréttar. Hann hafi talið að samningur um „sölurétt og kauprétt kæmi síðar“, eins og tíðkast hafi á þessum tíma. Ákærði kvað framangreint tölvubréf sitt til JLP 8. nóvember 2007 vera dæmi um alvanaleg samskipti þeirra, en bréfið hafi verið ritað vegna væntanlegs Zero-Cost samnings bankans við viðskiptavin og hafi þurft að festa niður gildi sölu- og kaupréttar. Ákærði kvaðst ekki hafa gefið fyrirmæli um framlengingu eða breytingar á peningamarkaðsláninu frá 12. nóvember 2007 og heldur ekki séð tilkynningar frá Glitni banka hf. varðandi þetta lán. Þá viti hann ekki til þess að óskað hafi verið eftir hækkun á útlánamörkum er peningamarkaðslánið var orðið hærra en 4.000.000.000 krónur í mars og apríl 2008. Hann hafi heldur ekki vitað hver stóð að þessu og ítrekaði að hann hafi verið „kúnninn í viðskiptunum. Félagið var viðskiptavinurinn og ég kom aldrei neitt nálægt, kúnninn kemur aldrei nálægt gögnum eða neinu í sínum viðskiptum.“ Ákærði sagði að samkvæmt gögnum frá verðbréfaskráningu Glitnis banka hf. hafi vörslureikningur nr. 70548, sem hlutabréfin er BK-44 ehf. keypti 7. nóvember 2007 voru skráð á, verið handveðsettur bankanum en hann hafi ekki áttað sig á því hvers vegna bréfin hafi ekki verið skráð á vörslureikning nr. 101145 sem skjöl lægju fyrir um að hafi verið settur bankanum að handveði. HH hafi verið lánastjóri í fyrri viðskiptum BK-44 ehf. við bankann um það bil tveimur árum áður. Ekki vissi hann til þess hvort HH hafi verið lánastjóri fyrir félagið á umræddum tíma né í hvaða áhættuflokki það hafi verið hjá bankanum. Ákærði hafi ekki vitað hvort viðskiptin hafi farið fyrir áhættunefnd bankans og ekkert þekkt til tilkynninga um þau til kauphallar. Ákærði kvaðst hafa gert ákærða Elmari og að líkindum nafngreindum yfirmanni sínum viðvart um greiðslu arðs af hlutabréfunum 13. mars 2008 og haldið að arðurinn yrði greiddur inn á handveðsettan reikning hjá Glitni banka hf., en ekki vitað um ástæðu þess að það var ekki gert. Um það leyti hafi hann óskað eftir því við ákærða Elmar að öll „bréfin yrðu seld og söluréttarsamningurinn virkjaður og lánið gert upp.“ Hann vissi þó ekki af hvaða ástæðu einungis hluti bréfanna hafi verið seldur 30. apríl 2008 eða hvers vegna uppgjör á þeirri sölu hafi ekki tekið mið af söluréttinum sem BK-44 ehf. hafi notið. Ákærði tók fram að hann þekkti í raun ekki hvernig uppgjör sem þessi ættu sér stað innan bankans og heldur ekki haft möguleika á að koma að uppgjöri. Ákærði kvað söluna 22. júlí 2008 á afgangi bréfanna einnig hafa verið til komna að sinni ósk, en ekki hafi hann aflað sjálfur heimildar regluvarðar til hennar. Hvorki minntist hann þess að hafa fengið eintak af sölunótu né skipt sér af þeirri aðferð sem beitt hafi verið við uppgjörið. Kvaðst hann heldur ekki vita hver hafi ákveðið gengið í viðskiptunum eða hver kaupandi hlutabréfanna hafi verið. Andmælti hann því að hafa sett sig í samband við bankann um uppgjör, eins og greini í áðurnefndu tölvubréfi starfsmanns markaðsviðskipta Glitnis banka hf. 28. júlí 2008 sem sent var meðal annars til ákærða Elmars. 2 Við skýrslugjöf fyrir héraðsdómi kvaðst ákærði Elmar vera viðskiptafræðingur með meistarapróf í fjármálum. Hafi hann starfað sem verðbréfamiðlari í markaðsviðskiptum Glitnis banka hf. á árunum 2007 og 2008 en ekki verið með svokallað undirskriftaumboð innan bankans. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi lýsti hann aðdraganda viðskiptanna sem málið varðar þannig að á sitt borð hafi komið sala á 150.000.000 hlutum í bankanum frá eigin viðskiptum hans. Hafi viðskiptin á engan hátt tengst því að Gnúpur fjárfestingafélag hf. hafi losnað undan samningi við bankann um kaup á bréfum, en ákærði hafi séð um lokun á þeim samningi. Verð hlutabréfa hafi farið lækkandi á þessum tíma. Hann hafi átt fund með ákærða Birki og JG verðbréfasala úr eigin viðskiptum bankans um sölu bréfanna og hafi þau verið boðin þar BK-44 ehf. til kaups. Nánar um fundinn sagði ákærði: „Við hittumst, sko, ég var mikið í samskiptum við Birki, ég held að í upphafi að þessu þá vorum við nú bara tveir sem sagt í samskiptum um þetta, en það sem þú ert ert að vísa í, ég man eftir að hafa setið við upphaf viðskiptanna fund með Birki og Jóhannesi ... en það var kannski, ég man það nú samt ekki þannig að það hafi verið sko upphafið sko. Það er bara einn fundur sem við þrír sátum, þetta var ekki þannig og virkaði í sjálfu sér ekki þannig sko, menn kasta þessu nú svona á milli sín en það er svona pínu óljóst hvernig nákvæmlega tímaröðin er.“ Sagðist ákærði telja sig muna eftir „að hafa setið með Jóhannesi við upphaf þessara viðskipta og í lokin, óljóst, en að það hafi verið um morguninn, hafi bara allt í einu sest niður svona með Birki og farið að ræða þessi viðskipti beint, ég man ekki alveg eftir því þannig“. Hann kvað ólíklegt að ákærði Jóhannes hafi á þessum tíma „setið heilan fund um einstök hlutabréfaviðskipti“ og ekki telja að hann hafi verið þátttakandi í umræðu um gengi á bréfunum eða lánsform. Þegar til hafi komið hafi hann fengið fyrirmæli frá ákærða Birki um að kaupa 150.000.000 hluti í Glitni banka hf. fyrir BK-44 ehf. Ákærði kvaðst ekki muna hvort ákvörðun um veitingu peningamarkaðslánsins til BK-44 ehf. hafi þurft að fara fyrir lánanefnd, en um það og framlengingu lánsins hafi aðrir átt að sjá. Hann hafi aflað heimildar regluvarðar til viðskiptanna, en síðan hafi verið gengið endanlega frá þeim í bakvinnslu bankans. Ákærði kvað samning hafa verið gerðan um sölurétt BK-44 ehf. á hlutabréfunum og hafi verið á sínu verksviði að koma upplýsingum um hann á framfæri við svonefnt afleiðuborð, en ekki minntist hann þess að ákærði Birkir hafi gengið eftir því að skriflegur samningur yrði gerður um þetta. Ákærði kvað bankann hafa átt veðrétt í bréfunum, enda hafi það komið fram í tölvukerfi bankans. Hafi áhætta af kaupunum verið hjá BK-44 ehf. með verðbréfamiðlun bankans sem mótaðila, en samningur hafi kveðið á um að kaupandinn léti frá sér til Glitnis banka hf. kauprétt að hlutabréfunum og nyti að endurgjaldi söluréttar á bréfunum til bankans. Hafi áhætta kaupandans falist í lækkun á gengi hlutabréfanna frá kaupverði þeirra niður í söluréttarverðið sem hafi verið lægra en kaupverðið. Um hafi verið að ræða hefðbundinn Zero-Cost samning en eins og heiti hans beri með sér hafi hvorugur samningsaðili greitt fyrir hann annað en að veita gagnaðilanum sín réttindi. Ákærði hafi á hinn bóginn ekki tekið eftir því fyrr en í júlí 2008 að ekki hafi verið gengið formlega frá sölurétti handa BK-44 ehf., sem þó hafi verið samið um þegar í nóvember 2007. Hafi þá orðið „uppi svona fótur og fit“ og samband haft við regluvörð um lausn. Aðspurður um hvort ekki hefði átt að taka tillit til söluréttar við uppgjör á sölu hlutabréfa í eigu BK-44 ehf. í apríl 2008 sagði ákærði að „söluréttarsamningurinn í sjálfu sér sko lifir sjálfstæðu lífi, valréttirnir lifa sjálfstæðu lífi“ og hafi því verið unnt að gera upp sölu á bréfunum með sitt hvorum hætti. Kvað ákærði tilvist söluréttarsamnings ekki hafa verið rædda við þessa sölu, en hún hafi farið fram eftir fyrirmælum ákærða Birkis, enda enginn annar verið í stöðu til að gefa þau. Kannaðist ákærði ekki við að ákærði Birkir hafi í apríl 2008 óskað eftir að öll hlutabréfin yrðu seld. Þar sem þegar í nóvember 2007 hafi verið samið um sölurétt til handa BK-44 ehf. og síðan komið í ljós að sá réttur hafi ekki verið skráður í gögnum bankans hafi ákærði og JG leitað til regluvarðarins. JG hafi síðan ákveðið verðið í viðskiptunum 22. júlí 2008 og regluvörðurinn þá leið sem farin var, en eftir á komið á daginn að mistök hafi verið gerð í útreikningi á verðinu. Ákærði kvaðst muna eftir því að hann og fleiri hafi rætt um uppgjörið 22. júlí 2008 á þeim tíma sem það fór fram, en aðspurður um hverjir hafi átt þar í hlut sagði ákærði: „Ég man ekki hvort að það var ég, [JG] og Jóhannes eða bara ég og Jóhannes, af því að við ræddum þetta, við vorum allir með þetta einmitt.“ Ekki hafi þó endilega þurft að ræða þetta við ákærða Jóhannes því [JG] hafi haft „fullar heimildir til þess að eiga svona viðskipti.“ Nánar aðspurður um hvort ákærði Jóhannes hafi verið viðstaddur þegar ákvörðun var tekin um uppgjör viðskiptanna á fundi í júlí 2008 sagði ákærði: „Nei, hann var, ég man bara eftir því að hann var upplýstur um þetta, það var sko minnir mig eftir að það var búið að setja niður verðin og svona, mig minnir að það hafi verið sko, hann hafi í raun og veru bara verið upplýstur um það sko ... Engan sérstakan dag sko en eftir á.“ Ekki myndi hann eftir viðbrögðum ákærða Jóhannesar en hann hafi „væntanlega fussað og sveiað yfir því að við höfum klúðrað þessu en væntanlega ekkert sett út á það að þetta hafi verið leyst svona, enda ekkert að setja út á.“ Við skýrslugjöf ákærða fyrir héraðsdómi var spiluð hljóðritun af áðurgreindu símtali hans 5. nóvember 2007 við starfsmann Gnúps fjárfestingafélags hf. og hann spurður um tilefni orða sinna um að hann hefði „áhugasaman kaupanda Glitnis að þessum Glitnisbréfum Gnúps.“ Hann sagðist ekki skilja spurninguna og myndi hann ekki hver áhugasami kaupandinn hafi verið. Aðspurður um fyrrgreint símtal sem hann átti í beinu framhaldi við miðlara í eigin viðskiptum Glitnis banka hf. sagðist ákærði telja að þeir hafi verið að ræða um sömu hluti í bankanum, en hann myndi það þó ekki. Hann „þekki það ekki“ að hann hafi á þessum tíma lokað framvirkum samningi um kaup Gnúps fjárfestingafélags hf. að 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. Þegar spiluð hafði verið fyrir ákærða hljóðritun af síðara símtali hans sama dag við áðurnefndan starfsmann Gnúps fjárfestingafélags hf. kvaðst hann halda að það hafi verið af sama meiði og fjallað um lokun Gnúps fjárfestingafélags hf. á framvirkum samningi. Hvorki kvaðst ákærði hafa átt samskipti við ákærða Magnús áður en hann fékk sent tölvubréf hins síðarnefnda 7. nóvember 2007 um „samþykki fyrir PM mörkum“ fyrir BK-44 ehf. né vita hver hafi óskað eftir að félagið fengi þessi lánamörk samþykkt. Hann sagðist ekki vita hvaðan ákærði Magnús hafi fengið samþykki fyrir þessum mörkum, en teldi að Magnús hafi verið tengiliður með þau boð þótt ákærði hafi sagt í framangreindu símtali við SES 12. nóvember 2007 að ákærði Magnús hafi samþykkt mörkin. Kvað ákærði samræður þeirra SES í símtalinu um að þetta væri „drulludíll“ hafa verið í gríni, en þetta hugtak hafi verið notað um viðskipti þar sem menn töpuðu. Tölvubréf SES þennan dag í kjölfar símtalsins hafi verið sent í afriti til ákærðu Jóhannesar og Magnúsar þar sem þeir hafi verið „aðilar málsins eins og kom að hluta til fram í samtalinu“, en hann myndi ekki eftir að hafa átt í samskiptum við þá í tengslum við þetta bréf. Ákærði kannaðist ekki við að hafa séð tilkynningar frá Glitni banka hf. um staðfestingu á peningamarkaðsláninu til BK-44 ehf. 12. nóvember 2007 eða framlengingu á láninu, enda hafi slíkt ekki verið í hans verkahring. Hann hafi því ekki skýringu á því að í gögnum málsins mætti finna áminningu úr rafrænni dagbók hans 21. júlí 2008 klukkan 09.30 um að peningamarkaðslán BK-44 ehf. væri á gjalddaga. Ákærði kvaðst ekki muna eftir framangreindu símtali milli sín og SES 21. maí 2008 en eftir að hafa hlýtt á upptöku af því sagði hann að SES hafi þar verið að leita réttlætingar á að hafa „eitthvert heiftarlegt álag“ á vöxtum af peningamarkaðsláni BK-44 ehf. frá Glitni banka hf. Ákvörðun um álag hafi verið í verkahring SES og sagðist ákærði ekki átta sig á ástæðu þess að hringt hafi verið í sig vegna þessa, en bætti við „annars er þetta nú bara mestmegnis grín þarna sýnist mér í þessu samtali.“ Kvað ákærði áðurgreint símtal sitt við ákærða Birki 22. maí 2008 ekkert hafa tengst máli þessu og myndi hann hvorki eftir fyrrnefndu símtali við ónafngreindan starfsmann Glitnis banka hf. 21. júlí sama ár né símtali við SÖÞ 22. sama mánaðar. 3 Í skýrslu fyrir héraðsdómi kvaðst ákærði Jóhannes hafa starfað hjá Glitni banka hf. frá árinu 1996 sem gjaldeyrismiðlari og síðan forstöðumaður gjaldeyrismiðlunar fyrstu tíu árin, en orðið framkvæmdastjóri markaðsviðskipta snemma árs 2007. Hann hafi líklega fengið svonefnt A umboð til undirskriftar þegar hann tók sæti í framkvæmdastjórn bankans í maí 2008, en verið með C umboð fram að því. Hafi hann verið yfirmaður ákærða Elmars, en þó ekki hans næsti yfirmaður. Hlut sinn að þessu máli skýrði ákærði í upphafi skýrslu sinnar með eftirfarandi orðum: „Það eina sem ég hef gert í þessu máli er að ég kom inn á einhvern fund og sat þar hluta af honum, þar var til umræðu viðskipti, heiðarleg viðskipti. Síðan í rauninni er bara rætt um á þessum fundi á almennum nótum, engar svona tölur eða skilmálar, engin verð eða neitt slíkt, þar ákveðið. Síðan í rauninni eru þessi viðskipti sem ákært er fyrir hérna, þau eiga sér stað síðar án frekari aðkomu minnar og ég þurfti enga heimild að veita til þessara viðskipta og til mín var ekkert leitað með það. Síðan í rauninni bara þegar þarna í kringum uppgjörið á þessu að þá minnist ég þess að hafa heyrt eitthvað af þessu máli og þá í rauninni að það hafi átt sér stað einhver mistök við skráningu á frágangi og það sé búið að kalla til regluvörðinn og að hann leggi til eitthvað uppgjör ... Ég gerði engar athugasemdir við það sem lagt var þar til, ég man ekkert eftir efni þess sérstaklega“. Ákærði kvaðst ekki muna hvort hann hafi vitað á þeim tíma, sem viðskipti Glitnis banka hf. við BK-44 ehf. fóru fram, að þau hafi verið gerð um þann fjölda hlutabréfa sem Gnúpur fjárfestingafélag hf. hafi átt að kaupa. Kvaðst ákærði telja að viðskiptastjóri fyrir BK-44 ehf. í bankanum hefði átt að hafa yfirsýn yfir allt varðandi viðskiptin, en ákærði Elmar hafi sagst hafa átt frumkvæði að þeim og átt að koma upplýsingum um samning um sölurétt á hlutabréfunum til svonefnds afleiðuborðs. Hann sagðist ekki hafa séð samning um söluréttinn en í nóvember 2007 hafi verið rætt um „að hann væri með takmarkaða tapsáhættu og takmarkaða hagnaðarvon en það er það eina sem ég get sagt um það.“ Aðspurður um hvenær honum hafi orðið ljóst að ekki hafi verið gengið réttilega frá skráningum um söluréttinum svaraði ákærði: „Það er þarna bara í kringum þetta uppgjör sko, ég man ekki hvort það var ... eftir að uppgjörið var um garð gengið eða hvernig það var.“ Ákærði sagðist ekki muna eftir ástæðu þess að hann hafi sent áðurgreint tölvubréf 7. nóvember 2007 til viðskiptavers með beiðni um skráningu BK-44 ehf. í kerfi bankans, en tók fram að slík skráning hafi verið nauðsynleg til að geta skráð peningamarkaðslán hjá viðskiptavini. Hann kannaðist heldur ekki við að hafa séð kaupnótu vegna kaupa BK-44 ehf. á hlutabréfunum í nóvember 2007. Þá teldi hann að sér hafi sökum stöðu sinnar innan bankans verið sent afrit af tölvubréfi ákærða Magnúsar 7. nóvember 2007 um samþykki fyrir PM mörkum handa BK-44 ehf., en ekki minntist hann þess að hafa átt í samskiptum við Magnús vegna þessa. Undir ákærða var borið fyrrgreint tölvubréf hans til forstjóra Glitnis banka hf. 11. nóvember 2007, þar sem fram kom að Gnúpur fjárfestingafélag hf. hafi selt en „BK-42“ keypt „150 nom“, og kvaðst hann ekki kannast við það að öðru leyti en úr gögnum málsins. Þá kvaðst hann ekki vita um ástæðu þess að SES hafi 7. nóvember 2007 sent sér afrit af fyrrgreindu tölvubréfi til ákærða Elmars. 4 Ákærði Magnús kvaðst hafa hafið störf á skrifstofu forstjóra Glitnis banka hf. í byrjun maí 2007, en orðið framkvæmdastjóri á fyrirtækjasviði um haustið sama ár og stýrt þar deild er nefndist fyrirtækjasvið á Íslandi. Eftir þá breytingu hafi framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs verið næsti yfirmaður sinn, en við þeirri stöðu hafi hann á hinn bóginn tekið í maí 2008. Í nóvember 2007 hafi hann verið í lánanefnd bankans, svonefndri CCC nefnd, og jafnframt setið fundi áhættunefndar reglulega, en ekki sem nefndarmaður á þeim tíma. Taldi hann einnig líklegt að hann hafi haft undirskriftaumboð í bankanum á þessum tíma og heimild til að veita lán að fjárhæð allt að 20.000.000 krónur. Ákærði kvað þá reglu hafa gilt innan bankans að öll lán umfram lágar heimildir útibússtjóra hafi farið fyrir lánanefndir, en ekki framlenging þeirra. Innan bankans hafi verið áhættumatsflokkun sem viðskiptavinum hafi verið raðað í, en fjárhæðir lána hafi að mestu ráðið því hvaða nefnd bankans færi með hvert mál. Oftast hafi viðskiptastjórar séð um að leggja málefni einstakra viðskiptavina fyrir nefndirnar. Ákærði kannaðist við að hafa sent áðurgreint tölvubréf 7. nóvember 2007 til ákærðu Jóhannesar og Elmars, HS og SÖÞ um að hann væri kominn með samþykki fyrir PM mörkum handa BK-44 ehf. Um þetta sagði ákærði: „Mér skilst að það sé af því tilefni að ég hafi fengið einhver fyrirmæli um það ... Ég, ég geri ráð fyrir því að ég hafi fengið það frá einhverjum yfirmanni mínum um að þetta væri samþykkt.“ Yfirmenn hans á þessum tíma hafi verið GH og LW. Hafi ákærði verið í góðri trú um að þetta hafi verið samþykkt í áhættunefnd og jafnframt sent afrit af tölvubréfinu til SÖÞ, sem hafi verið ritari áhættunefndar og yfirmaður áhættustýringar. Ekki hafi hann átt samskipti við SÖÞ um málið að öðru leyti. Aðspurður hvort ákærði Birkir hafi verið í sambandi við hann um peningamarkaðslánið til BK-44 ehf. svaraði ákærði Magnús: „Nei, ég held að það hafi komið fram að hann gerði það ekki.“ Hann kvaðst ekki heldur hafa verið í tengslum við ákærðu Elmar eða Jóhannes vegna þessa máls. 5 Vitnið LW, sem var forstjóri Glitnis banka hf. í nóvember 2007, kvaðst fyrir héraðsdómi hafa verið formaður í áhættunefndar bankans á þeim tíma. Að jafnaði hafi lánastjórar innan bankans óskað eftir að ákveðin yrðu mörk fyrir peningamarkaðslán til fyrirtækja sem voru í viðskiptum við hann og slík lánamál verið færð fyrir lánanefnd eða áhættunefndina. Þekkti hann ekki til þess að málefni BK-44 ehf. hafi verið tekin fyrir í áhættunefndinni og hafi hann ekki gefið fyrirmæli um atriði tengd kaupum félagsins á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. í nóvember 2007. Hafi hann ekki vitað af málinu fyrr en lögreglurannsókn hófst, þrátt fyrir að þessi viðskipti hafi tekið til um 1% hlutafjár í bankanum. Ekki vissi hann hver hafi tekið ákvörðun um lánveitingu til BK-44 ehf. fyrir hlutabréfakaupunum. Á sínum tíma hafi hann hvorki vitað hvernig viðskiptin hafi verið gerð upp né minntist hann þess að hafa fengið upplýsingar um að bankinn hafi tapað um 2.000.000.000 krónum á viðskiptunum. Í október 2007 hafi komið til umræðu innan bankans að eigin hlutir hans væru að nálgast 10% heildarhlutafjár, en ekki myndi hann þó eftir að gripið hafi verið til sérstakra ráðstafana vegna þess eða af hvaða tilefni hann hafi sent fyrrgreint tölvubréf til ákærða Jóhannesar 11. nóvember 2007. Vitnið KS kvaðst hafa tekið við starfi sem regluvörður Glitnis banka hf. í maí 2007 en þá hafi þar ekki verið til „neitt regluvörslukerfi, það var mjög lélegt svona utanumhald.“ Kvaðst hann telja ákærða Elmar hafa sent sér tölvubréf í október eða nóvember 2007 vegna kaupa BK-44 ehf. á allt að 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. Hafi hann veitt samþykki fyrir kaupum og mælt svo fyrir að heimild til þeirra myndi gilda í einn dag. Að öðru leyti hafi hann ekki þekkt inntak viðskiptanna, en þó hafi ákærði Elmar rætt um valrétti í sambandi við þau. Sumarið 2008 hafi ákærði Elmar óskað eftir að hann kæmi á sinn fund og hafi komið þar fram að vegna mistaka hafi söluréttur á hlutabréfum í eigu BK-44 ehf. ekki verið skráður í kerfum bankans. JG hafi einnig komið að málinu. Kvaðst vitnið hafa gefið heimild fyrir sölu hlutanna en tjáð ákærða Elmari að viðskiptin yrðu að vera þannig skráð að þau kæmu skýrt fram í gögnum bankans. Vitnið kvaðst ekki hafa mælt fyrir um hvernig viðskiptin í júlí 2008 yrðu útfærð, enda hafi hann sem regluvörður engar heimildir haft til ákvörðunar um slíkt. Því hafi hann kallað ákærða Jóhannes til fundar með þeim um þetta. Ákærði Jóhannes hafi á endanum tekið ákvörðun um hvernig viðskiptin í júlí 2008 yrðu útfærð þegar í ljós kom að sölurétturinn hafi ekki verið skráður og gefið ákærða Elmari fyrirmæli um það. Aðspurður um hvers vegna ekki hafi verið gengið frá skriflegum samningi svaraði vitnið: „Eins og þeir lýstu þessu fyrir mér á sínum tíma, þá hafi verið einhver misskilningur á milli þeirra og þeir hefðu rangskráð þetta. Þeir sögðust hafa fundið eitthvað, einhvern, einhvern pappír um þetta, einhvern póstex eða stílabók var skráð um þetta, en ég veit ekki, þetta átti að hafa verið bara einhver yfirsýn eins og þeir orðuðu það.“ Vitnið kvað samþykki sitt fyrir viðskiptunum í júlí 2008 hafa verið veitt munnlega. Hann hafi gert starfsfólki í bókhaldi bankans aðvart um þetta og sent þangað skýringar ákærða Elmars. Vitnið kvaðst ekki vita í hverju söluréttur BK-44 ehf. hafi verið fólginn eða hvernig fjárhæð gengis í endurkaupum bankans hafi verið ákveðin. Vitnið JÓ sem gegndi í nóvember 2007 stöðu framkvæmdastjóra einkabankaþjónustu Glitnis banka hf. sagði ákærða Birki hafa starfað í sinni deild og annast málefni efnameiri viðskiptavina bankans. Hann kvaðst hafa vitað um viðskipti ákærða Birkis vegna kaupa BK-44 ehf. á hlutum í bankanum, en þó ekki þekkt til aðdraganda viðskiptanna eða hver hafi verið seljandi bréfanna. Hafi ákærði sagt að um væri að ræða svonefnd Zero-Cost viðskipti, þar sem áhætta af þeim væri takmörkuð fyrir kaupandann vegna söluréttar sem hann nyti. Vitnið kvaðst telja að ákærði Birkir hafi átt að vera skaðlaus af viðskiptunum, en ekki vita nánar um útfærslu á verðlagningu söluréttarins. Ákærði Birkir hafi upplýst sig um arðgreiðslu frá Glitni banka hf. til BK-44 ehf. á árinu 2008 og viljað loka viðskiptunum með hlutabréfin sem vitnið hafi hvatt hann til að gera. Vitnið SÖÞ kvaðst hafa starfað sem forstöðumaður áhættustýringar Glitnis banka hf. 2007 og 2008 og jafnframt verið ritari áhættunefndar bankans. Hafi hann gegnt eins konar eftirlitshlutverki sem ritari og getað bent á atriði sem honum hafi þótt skipta máli fyrir áhættustýringu en ekki hafi hann farið með neitunarvald um afgreiðslu lánamála. Ekki hafi hann setið í lánanefnd bankans. Erindi hafi verið lögð fyrir áhættunefndina með því að þau hafi verið send á tiltekið póstfang innan bankans, þau sett á dagskrá funda í nefndinni og tekin þar fyrir. Í einhverjum tilvikum hafi mál verið afgreidd á milli funda með samþykki nefndarmanna, en þau þá verið formlega afgreidd á næsta fundi í nefndinni. Svonefnd lánamörk hafi verið hluti lánamála sem afgreidd hafi verið í nefnd. Þetta tvennt hafi oft farið saman þannig að lánamörk hafi verið afgreidd um leið og lán til viðkomandi hafi verið samþykkt. Viðskiptastjóri viðkomandi félags hafi haft með höndum að leggja mál fyrir nefndarfundi. Kerfi innan bankans hafi verið notað varðandi áhættumat á ákveðnar tegundir fyrirtækja. Í nóvember 2007 hafi málum verið þannig háttað að starfsmenn á sviði áhættustýringar hafi undirbúið fundi í áhættunefnd. Vitnið kvaðst jafnframt hafa fylgst með stöðu bankans í eigin bréfum. Að einhverju leyti hafi verið álitamál hvað hafi átt að telja með í útreikningi á þeirri stöðu, en bankinn hafi leitast við að vera undir lögboðnum mörkum að því er varðaði eignarhald á eigin bréfum. Hafi vitnið séð í skýrslu frá október 2007 að bankinn væri yfir þeim mörkum. Ekki hafi verið sérstakur þrýstingur á sölu bréfa á þeim tíma er BK-44 ehf. keypti í bankanum. Kvaðst vitnið ekki hafa þekkt til lánveitingar Glitnis banka hf. til BK-44 ehf. í tengslum við kaup félagsins á hlutafé í bankanum. Staðfesti hann að hafa fengið afrit tölvubréfs ákærða Magnúsar 7. nóvember 2007 um samþykki PM marka fyrir BK-44 ehf. varðandi þessi viðskipti. Hafi hann án vafa ekkert aðhafst á sínum tíma af þessu tilefni þar sem þetta hafi ekki kallað á aðgerðir af hans hálfu enda „engin tilvísun í áhættunefnd“. Ákærði Magnús hafi ekki haft heimild til ákvörðunar sem lýst hafi verið í tölvubréfinu, heldur hafi þurft að afgreiða erindi sem þetta í áhættunefndinni, en ekki kvaðst hann muna eftir því að þetta málefni hafi farið fyrir hana. Aðspurður kvaðst hann ekki muna tilefni framangreinds símtals síns við ákærða Elmar 22. júlí 2008. Vitnið GH kvaðst hafa verið yfir fyrirtækjasviði Glitnis banka hf. á árinu 2007 og fram í maí 2008. Hafi hann verið yfirmaður ákærða Magnúsar. Hann hafi setið í áhættunefnd bankans og lánanefnd fyrirtækja en ekki þekkt til mála tengdum lánveitingu vegna viðskipta BK-44 ehf. með hlutabréf í Glitni banka hf. í nóvember 2007. Erindi til lánanefnda hafi í einhverjum tilvikum verið afgreidd á milli funda, annaðhvort af formanni eða varaformanni, en þá hafi lánveitingar verið afgreiddar á næsta fundi í nefndinni. Svonefnd PM mörk viðskiptavina hafi farið fyrir þessar nefndir og um samþykki þeirra farið eftir vinnureglum vegna markaðsviðskipta Glitnis banka hf. frá nóvember 2007 þar sem viðskiptavinum hafi verið raðað eftir áhættuflokkun. Eftir að PM mörk hafi verið sett hafi lán verið afgreidd í markaðsviðskiptum bankans. Viðskiptastjórar hafi sótt um lánamörk fyrir viðskiptavini og lagt fyrir lánanefndir.   Vitnið HS, sem starfaði í markaðsviðskiptum Glitnis banka hf., kvaðst á árunum 2007 og 2008 hafa haldið utan um upplýsingar um samninga viðskiptavina og tryggingar að baki þeim. Hafi hann fært inn svonefnd PM mörk, sem gilt hafi um peningamarkaðslán, á félög eftir að mörkin hafi verið samþykkt í lánanefnd. Sá háttur hafi oft verið hafður á að miðlarar hafi sótt um PM mörk fyrir viðskiptavini bankans. Að því er varðaði mörk BK-44 ehf. hafi vitnið 7. nóvember 2007 fengið tölvubréf ákærða Magnúsar um þau, væntanlega í framhaldi af því að vitnið hafi vakið athygli á að samþykkt mörk vantaði til skráningar í kerfum bankans og hafi þau svo verið skráð á grundvelli tölvubréfsins. Tilkynningar um PM mörk hafi yfirleitt borist vitninu með tölvubréfi eftir samþykki lánanefnda, en þá hafi samþykkt lánanefndar venjulega fylgt með. Vitnið BR, sem starfaði sem forstöðumaður í lánastýringu á viðskiptabankasviði Glitnis banka hf. á árunum 2007 og 2008, kvaðst á sínum tíma hafa heyrt af félaginu BK-44 ehf., en hann hafi ekki haft með málefni þess að gera. Hann staðfesti að hafa sent tölvubréf 31. mars 2008 til framangreindra tveggja lánastjóra bankans þess efnis að áhættumat vantaði fyrir BK-44 ehf. Þetta hafi verið gert sökum þess að félagið hafi ekki verið flokkað í áhættumatskerfi bankans. Ekki hafi honum verið kunnugt um hver hafi verið viðskipta- eða lánastjóri félagsins. Innan bankans hafi verið unnið að átaki í áhættumötum fyrir viðskiptavini, en ekki kvaðst hann geta skýrt hvers vegna BK-44 ehf. hafi svo fengið skráningu í áhættumatskerfi þennan sama dag, 31. mars 2008, og verið fært þar í flokk 6. Vitnið SES kvaðst hafa starfað innan markaðsviðskipta í Glitni banka hf. sem sérfræðingur í gjaldeyrismiðlun. Hann kvað fyrirtækjasvið bankans almennt hafa sótt um svonefnd PM mörk fyrir viðskiptavini en sá sem unnið hafi með mál hafi fengið upplýsingar um samþykkt mörk og fært þau inn í kerfi bankans. Það hafi þurft að gerast áður en lán væri veitt. Þegar komið hafi að gjalddaga peningamarkaðslána hafi gjaldeyrismiðlunin haft samband við viðskiptavin til að athuga hvort framlengja ætti lán eða hvort það yrði greitt upp. Hvorki kvaðst vitnið muna hver hafi verið viðskipta- eða lánastjóri fyrir BK-44 ehf. né vita hver hafi fært inn PM mörkin fyrir félagið eða tekið ákvörðun um lánveitingu til þess. Þá sagðist vitnið ekkert muna um framlengingu á peningamarkaðsláninu til BK-44 ehf., en aðspurður hvort hann hafi verið í einhverjum samskiptum við starfsmenn á fyrirtækjasviði út af þessu svaraði hann: „Apparantly Magnús Arnar.“ Vitnið kvaðst ekkert hafa komið að viðskiptum BK-44 ehf. við bankann og ekki muna eftir að hafa verið í samskiptum við viðskipta- eða lánastjóra vegna félagsins. Þá myndi hann heldur ekki eftir framangreindu tölvubréfi 12. nóvember 2007 með yfirskriftinni „nótur –vs210971“, svarbréfi ákærða Elmars eða símtali sínu við ákærða Elmar í beinu framhaldi af svarbréfinu. Hljóðritun af símtalinu var spiluð við skýrslugjöf hans og kvað hann mega ráða af því að hann hafi skort upplýsingar um lánveitinguna. Aðspurður um þau orð í lok símtalsins hvort hann ætti að senda ákærða Elmari „quote eða bara done-a dílinn“ svaraði hann: „Ég held þetta sé bara fíflagangur, þetta er ekki mjög marktækt, það var hlutverk gjaldeyrismiðlunar að hafa samband við kúnna og fá staðfestingu frá honum að hann samþykkti kjörin, það er það sem við gerðum.“ Þá var hann spurður um hvað átt hafi verið við með orðinu „drulludíll“ í símtalinu og svaraði hann á eftirfarandi hátt: „Ég veit ekki hvað er átt við með drulludíll en þú veist, í mínum huga er drulludíll, skítamix eða eitthvað svona short term redding samkvæmt money market láni, þú veist það gæti hafa átt við short term funding á þessum bréfum eða bara hver annar fíflaskapur ég bara veit það ekki.“ Framburður ákærðu og vitna er að öðru leyti rakinn í hinum áfrýjaða dómi. IV Ákærði Birkir reisir aðalkröfu sína um að málinu verði vísað frá héraðsdómi að því er hann varðar á sömu rökum og hann hélt fram fyrir þeirri kröfu í héraði, en til þeirra tók héraðsdómur afstöðu með úrskurði 31. október 2013 og síðan aftur í hinum áfrýjaða dómi með tilliti til þess sem fram hafði komið í munnlegum skýrslum við aðalmeðferð málsins. Samkvæmt gögnum málsins gaf ákærði Birkir fyrstu skýrslu hjá lögreglu 1. desember 2011 og var honum þá kynnt að hann nyti stöðu sakbornings. Öðru sinni gaf ákærði skýrslu hjá lögreglu 21. sama mánaðar. Í upphafi hennar var tiltekið að honum hafi verið „kunngert að hann njóti réttarstöðu vitnis við yfirheyrsluna“, svo og að honum hafi verið leiðbeint um skyldur sínar og ábyrgð sem vitni, en einnig var tekið fram að honum hafi verið „kunngert að vitni sé rétt að skorast undan því að svara spurningu ef ætla má að í svari þess geti falist játning eða bending um að það eða aðili venslaður því hafi drýgt refsiverðan verknað“. Í þriðja sinn tók lögregla skýrslu af ákærða 18. júní 2012 og var honum við upphaf skýrslugjafar kynnt að hann nyti stöðu sakbornings. Hvorki í annarri skýrslunni né þeirri þriðju var þess getið af hvaða ástæðu ákærði hafi notið annarrar stöðu en þegar hann gaf skýrslu hjá lögreglu næsta skipti þar áður, en við fyrstu skýrslugjöfina og þá þriðju var staddur verjandi hans. Ákærði byggir kröfu sína um frávísun á því að við skýrslugjöf hans 21. desember 2011 hafi lögregla verið hætt rannsókn á hendur honum og hafi ekki verið fullnægt skilyrðum 3. mgr. 57. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála til að taka hana upp á ný. Um þessa röksemd ákærða er til þess að líta að í nefndu lagaákvæði er mælt svo fyrir að hafi rannsókn á hendur sakborningi verið hætt vegna þess að sakargögn hafi ekki þótt nægileg til ákæru verði rannsókn á hendur honum ekki tekin upp að nýju nema ný sakargögn hafi komið fram eða séu líkleg til að koma fram. Í ákvæðinu er jafnframt mælt svo fyrir að hafi rannsókn á hendur sakborningi verið hætt skuli lögregla tilkynna honum það og eigi hann rétt á að fá um það skriflega staðfestingu. Ekkert liggur fyrir í gögnum málsins um ástæðu þess að lögregla hafi talið efni til að láta ákærða njóta stöðu vitnis við skýrslugjöf 21. desember 2011 og er því ekki unnt að ganga út frá því að það hafi verið gert vegna þess að sakargögn hafi ekki þótt nægileg til ákæru á hendur honum. Þá hefur ekkert komið fram um að lögregla hafi tilkynnt ákærða 21. desember 2011 eða við annað tækifæri að rannsókn á hendur honum hafi verið hætt, svo sem boðið er í síðari málslið 3. mgr. 57. gr. 88/2008 að gera skuli ef rannsókn er felld niður af þar greindum ástæðum. Að þessu gættu ásamt því að ákærða var við skýrslugjöfina 21. desember 2011 leiðbeint sérstaklega um rétt sinn til að færast undan því að svara spurningum er ekki fært að líta svo á að rannsókn á hendur honum hafi verið hætt og þá með þeim afleiðingum að hún yrði ekki tekin upp á ný nema að uppfylltum skilyrðum fyrri málsliðar 3. mgr. 57. gr. laga nr. 88/2008. Verður aðalkröfu ákærða Birkis því hafnað, en lögregluskýrsla hans 21. desember 2011 virt að vettugi. V 1 Í I. kafla ákæru eru ákærðu Elmari, Jóhannesi og Magnúsi gefin að sök umboðssvik með því að hafa í sameiningu í störfum sínum hjá Glitni banka hf. 12. nóvember 2007 misnotað aðstöðu sína og stefnt fjármunum bankans í verulega hættu er þeir fóru út fyrir heimildir sínar til lánveitinga með því að láta hann veita BK-44 ehf., en félagið var skráð í áhættuflokki 6, peningamarkaðslán að fjárhæð 3.791.340.000 krónur, án samþykkis lánanefndar eða áhættunefndar bankans, án þess að endurgreiðsla lánsins væri tryggð með fullnægjandi hætti og án þess að láta kanna með fullnægjandi hætti greiðslugetu félagsins. Hafi þetta verið í andstöðu við reglur bankans um lánveitingar. Eins og að framan er rakið veitti Glitnir banki hf. BK-44 ehf. peningamarkaðslán að framangreindri fjárhæð, fyrst miðað við 14. nóvember 2007, en síðar var auðkenni lánveitingarinnar breytt og hún látin gilda frá 12. þess mánaðar. Liggur fyrir að lánið var veitt til að fjármagna að fullu kaup félagsins á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. sem fóru fram 7. nóvember 2007 og þóknun vegna þeirra kaupa. Með framlengingum varði lánveitingin til 22. júlí 2008, en þó með innborgun 30. apríl 2008 í tengslum við sölu fimmtungs áðurnefndra hluta. Einnig er fram komið að bankinn hafði samkvæmt yfirlýsingu frá 25. apríl 2006 fengið að handveði verðbréf á vörslureikningi félagsins nr. 40784 til tryggingar greiðslu á öllum fjárskuldbindingum þess. Eigi að síður fóru umrædd hlutabréf ekki inn á þann reikning, heldur annan vörslureikning félagsins hjá bankanum sem ekki verður séð að hafi verið veðsettur. Í 17. gr. laga nr. 161/2002 var að finna ákvæði um skyldu lánastofnana til að koma sér upp eftirlitskerfi með áhættu í starfsemi sinni. Í ákvæði 1.2 í vinnureglum vegna markaðsviðskipta Glitnis banka hf. frá janúar 2007 var mælt fyrir um áhættuflokkun á atvinnufyrirtækjum. Fram kom að tillögur um slíka flokkun fagfjárfesta skyldu unnar af markaðsviðskiptum og lagðar fyrir áhættunefnd bankans til umfjöllunar. Samkvæmt ákvæði 2.5 mátti einungis veita peningamarkaðslán til viðskiptamanna sem væru í áhættuflokkum 1 til 4 og með svonefnd PM mörk nema samþykki lána- eða áhættunefndar lægi fyrir. Mættu peningamarkaðslán að hámarki vera til sex mánaða en lengri lán þyrftu heimild lánanefndar. Tekið var fram að framlengingar á lánum skyldu vera innan marka þó gengisbreytingar hefðu orðið svo lánið væri orðið hærra en mörkin í krónum, en í slíkum tilvikum skyldi sækja um hækkun á mörkum eða lækka höfuðstól lánsins. Loks kom fram að ábyrgð vegna vanskila á peningamarkaðslánum væri hjá því sviði sem skráð væri fyrir viðskiptamanninum. Í almennum reglum um útlán og markaðsáhættu, samþykktum af stjórn Glitnis banka hf. 2. október 2007, kom fram það markmið bankans að auka arðsemi hluthafa og hlutafjár með skilvirkri áhættustjórnun og varfærinni útlánastefnu. Lánaákvarðanir skyldu byggðar á ítarlegu mati á útlánaáhættu, varfærnum ráðstöfunum til að draga úr lánaáhættu og áhættumiðuðum kjörum. Í 2. kafla reglnanna sagði: „Bankinn leitast við að takmarka stórar útlánaáhættur, þ.e. útlánaáhættur sem nemur meira en 10% af reglubundnu eiginfjárhlutfalli (CAD vegið eigið fé). Þannig má engin einstök langtímaútlánaáhætta vera hærri en 20% af CAD vegnu eiginfjárhlutfalli Glitnis á samstæðugrundvelli. Langtímamörk fyrir einstaka stóra útlánaáhættu skulu takmarkast við viðskiptavini sem eru í áhættuflokkum 1-5 miðað við áhættumatslíkan bankans. Sérstaklega skal þess gætt að meta lánshæfi viðskiptavinar, gæði trygginga eða annarra áhættuþátta, sem og eðli útlánaáhættunnar og eðlislega áhættu hennar. Uppsafnaðar samstæðuútlánaáhættur sem eru hærri en 10% af samstæðuvegnu eigin fé mega ekki fara yfir 200%. Allar ákvarðanir um útlánaáhættu og/eða markaðsáhættu skulu byggðar á formlegu áhættumati á viðskiptavininum og fjárhagsstöðu hans, lánshæfi hans, útlánasögu og öðrum viðeigandi upplýsingum. Ítarleg greining skal gerð á eðlislægri áhættu ákvörðunarinnar sem og viðeigandi áhættumildandi þáttum.“ Þriðji kafli reglnanna bar heitið útlánareglur og útlánaferli. Þar var fjallað um fjölmargar lánanefndir, þar á meðal áhættunefnd skipaða af framkvæmdastjóra bankans. Nefndin bar ábyrgð á stjórnun og eftirliti með allri útlánaáhættu, markaðsáhættu og mótaðilaáhættu bankans á samstæðugrundvelli. Áhættunefnd skyldi gera tillögur um útlánaheimildamörk fyrir útlánanefndir bankans og ákveða útlánareglur hans. Þá sagði: „Áhættunefnd setur útlánaheimild fyrir viðskiptavini bankans og ákveður útlánaheimild viðskiptavina í samræmi við samþykkt heimildarmörk sem eru hluti af þessum reglum. Áhættunefnd staðfestir og samþykkir áhættumatslíkön bankans og kerfi og ákveður reglur um markaðsáhættu. Áhættunefnd má fela undirnefndum ákvörðunarvald í einstökum tilfellum. Allar ákvarðanir skulu færðar í fundargerðir. Áhættunefnd gerir tillögur til stjórnar um almennar reglur um útlánatapsskilmála og endanlegar afskriftir einstakra lána og trygginga innan samstæðunnar. Áhættunefnd setur sér starfsreglur sem eru lagðar fyrir stjórn til staðfestingar. Sérhver nefndarmaður hefur neitunarvald um ákvörðun.“ Samkvæmt 4. kafla reglnanna, er bar heitið heimildamörk, höfðu áhættunefnd og útlánanefndir bankans heimildir til að samþykkja lánveitingar í samræmi við hlutfall af eigin fé hans og fara eftir áhættuflokkun viðskiptamanns. Þannig hafði áhættunefnd heimild til að lána viðskiptavini í áhættuflokki 6 sem næmi allt að 10% af vegnu eigin fé bankans. Samkvæmt ákvæði 5.3 í útlánahandbók Glitnis banka hf., sem áhættunefnd bankans staðfesti 7. nóvember 2007, skyldu allar ákvarðanir nefndarinnar færðar í fundargerðir. Þegar þess væri sérstaklega þörf gæti nefndin tekið ákvarðanir um mál milli reglulegra funda en tveir nefndarmenn þyrftu að samþykkja ákvörðun og yrði annar þeirra að vera formaður nefndarinnar eða varaformaður. Samkvæmt undirskriftareglum Glitnis banka hf., sem stjórn hans samþykkti 24. júní 2003, voru umboð starfsmanna til að skuldbinda hann þrenns konar, A, B og C umboð, en aðrir en þeir sem hefðu slíkt umboð gætu ekki skuldbundið bankann. Yrði bankinn ávallt skuldbundinn með undirskrift tveggja starfsmanna með A umboð. Þegar um væri að ræða hagsmuni á bilinu frá 500.000.000 til 1.000.000.000 króna og þeir vörðuðu veitingu ábyrgða, lánveitingar aðrar en lánveitingar á millibankamarkaði, skilmálabreytingar útlána og veðbreytingar þyrfti undirskrift tveggja starfsmanna, annars með A umboð og hins með C umboð. Þegar um meiri hagsmuni væri að ræða en að framan greinir og þeir vörðuðu viðskipti með gjaldeyri, verðbréf og afleiður og ádrátt á lánalínur þyrfti undirskrift tveggja starfsmanna, annars með A umboð og hins með C umboð. Í handbók um lánamál Glitnis banka hf., sem mun síðast hafa verið uppfærð á árinu 2004, var í ákvæði 2.10 að finna reglur um peningamarkaðslán. Þar sagði: „PM-lína (money market line) veitir miðlara heimild til þess að lána viðkomandi viðskiptamanni skammtíma lán (allt að 6 mánuðir hið lengsta) á kjörum sem ráðast af markaðsaðstæðum hverju sinni, þó þannig að heildarupphæð slíkra lána má aldrei vera hærri en skráð PM-línu mörk. PM-línur standa aðeins viðskiptavinum í áhættuflokkum 1-4 til boða, þó er heimilt að lána viðskiptavinum í hærri áhættuflokki með samþykki, áhættu- eða lánanefndar. Bankanum ber engin skylda til þess að lána viðskiptamanni skammtíma lán, þó svo að heimild sé til staðar.“ Af reglum þessum er augljóst að peningamarkaðslánið sem um ræðir í málinu mátti ekki veita nema að undangengnu mati á því hvort BK-44 ehf. teldist vera fagfjárfestir, hvort hann mætti flokka í áhættuflokka 1 til 4 og eftir atvikum hvernig fara skyldi um tryggingar fyrir láninu. Væri félagið ekki fellt undir einhvern af þessum áhættuflokkum þurfti lánveiting sem þessi sérstaka meðferð áhættunefndar. Þá þurfti lán sem þetta að hljóta viðeigandi skráningu í kerfum bankans, auk þess sem það varðaði starfsmann bankans, ákærða Birki. Gögn málsins bera þess engin merki að lánveitingin hafi verið til meðferðar hjá áhættunefnd eða öðrum lánanefndum bankans. Er af framansögðu ljóst að lánveitingin átti sér stað án umboðs eða heimildar sem væri á færi ákærðu Elmars, Magnúsar eða Jóhannesar að veita. Eins og áður kom fram hafði Glitni banka hf. á árinu 2007 ekki tekist að halda sig innan lögbundinna marka með eignarhald á eigin bréfum og hann fengið athugasemdir þar um frá Fjármálaeftirlitinu. Skipti það bankann því miklu að næðist að selja umrædda hluti sem námu ríflega 1% af öllum hlutum í bankanum, en ella hefði þetta eignarhald hans aukist í um það bil 13,5%. Þrátt fyrir framburð forstjóra bankans um að bankinn hafi ekki gripið til sérstakra ráðstafana af þessum sökum bera gögn málsins með sér að bankanum var mjög í mun að losna við eigin bréf. Á hinn bóginn hafði verð á hlutabréfunum tekið að lækka á þessum tíma og samkvæmt framburði ákærðu Birkis og Elmars og öðrum gögnum málsins voru fjárfestar í vandræðum með að standa skil á skuldbindingum sínum við bankann, meðal annars vegna kaupa á hlutabréfum. Var þá einnig útséð um að Gnúpur fjárfestingafélag hf. gæti 8. nóvember 2007 staðið við framvirkan samning um kaup á 150.000.000 hlutum úr eignasafni eigin viðskipta bankans fyrir 30,6813 krónur á hlut. Annaðist ákærði Elmar lokun á þeim samningi. Fyrir dómi taldi enginn ákærðu sig muna eftir eða ætla að tengsl þess félags við BK-44 ehf. hafi ráðið því að síðarnefnda félagið kom að málum. Á hinn bóginn bera símtöl ákærða Elmars við starfsmann Gnúps fjárfestingafélags hf. og miðlara í eigin viðskiptum bankans þremur dögum áður en kaupin áttu sér stað og framburður ákærða Elmars um þessi símtöl með sér að bankinn taldi sig hafa fundið nýjan kaupanda að þessum fjölda hluta. Yrði samningnum við Gnúp fjárfestingafélag hf. því lokað. Bar ákærði Birkir raunar svo að ákærðu Elmar og Jóhannes hafi beðið sig sérstaklega um að annast sölu á 150.000.000 hlutum í bankanum, þótt hann kannaðist ekki frekar en þeir við að hafa vitað hvert var tilefnið. Samkvæmt framburði ákærðu Elmars, Jóhannesar og Birkis hittust þeir á fundi að morgni 7. nóvember 2007 þar sem rætt var um að BK-44 ehf. keypti umrædda 150.000.000 hluti í Glitni banka hf. Frásögn þeirra er á hinn bóginn ekki með sama hætti um hvort fundir hafi verið fleiri en einn þennan morgun og þá hvort ákærði Jóhannes hafi setið þá báða eða hversu ítarlega hafi verið farið yfir væntanleg viðskipti. Þannig kvaðst ákærði Jóhannes í raun einungis hafa átt stutta viðdvöl á fundi með ákærðu Elmari og Birki þar sem rædd hafi verið „heiðarleg viðskipti“ sem hann hafi ekki vitað hvernig voru síðar útfærð. Ákærði Birkir lýsti atvikum á hinn bóginn svo að ákærðu Jóhannes og Elmar hafi báðir nálgast sig um kaup á 150.000.000 hlutum í bankanum og jafnframt beðið sig um að kanna hug viðskiptamanna um kaup á þeim á tímum lækkandi verðs á hlutabréfum. Samkvæmt framburði ákærða Birkis náði sú könnun þó einungis til eins ótilgreinds viðskiptavinar og hafi þeir þrír ákærðu í framhaldinu átt fund þann sama morgun. Greindi ákærði Birkir ítrekað frá því fyrir dómi að frumkvæðið að viðskiptunum hafi að öllu leyti komið frá þessum tveimur ákærðu, þótt ákærði Elmar hafi komið meira að málum. Hafi þessir tveir ákærðu lofað sér að sjá um allan frágang málsins. Þótt ekki hafi verið rætt um lánskjör í smáatriðum hafi kaupin átt að vera með svonefndum Zero-Cost kjörum, eins og hann kvaðst skilja hugtakið. Á hinn bóginn vildi hann ekki fullyrða hvort fundir þeirra þennan morgun hafi verið einn eða tveir og að ákærði Jóhannes hafi setið þá báða, sem hann teldi ólíklegt. Menn hafi verið að „kasta þessu nú svona á milli sín“ og óljóst sé hvernig nákvæmlega tímaröðin hafi verið. Ákærði Elmar taldi að fundirnir hafi verið tveir eftir að hann hafi haft orð á þessum viðskiptum við ákærða Birki. Á þeim fyrri hafi JG einnig setið með sér og ákærða Birki og jafnvel ákærða Jóhannesi í upphafi. Síðari fundinn hafi þeir þrír ákærðu setið, en ákærði Jóhannes þó varla allan og líklega ekki verið komið að útfærslu um endanlegt gengi eða lánsform. Lýsti ákærði Elmar því hvert hafi verið efni þessara viðskipta að hans mati, en vísaði jafnframt til þess að hann hafi ekki haft heimild til að ganga frá þeim og hafi fjármögnun þeirra að öllu leyti verið á sviði annarra í bankanum. Eins og áður greinir var peningamarkaðslánið veitt án heimildar í reglum bankans. Var það þó ekki gert fyrr en ákærði Magnús hafði sent áðurnefnt tölvubréf 7. nóvember 2007 til ákærðu Jóhannesar og Elmars, SÖÞ og HS. Hafði sá síðastnefndi með höndum að skrá inn svonefnd PM mörk viðskiptavina. Í bréfinu tilkynnti ákærði Magnús að hann hafi fengið samþykki fyrir peningamarkaðsláni til BK-44 ehf. upp á 4.000.000.000 krónur í sex mánuði og í kjölfarið framsendi ákærði Elmar bréfið til ákærða Birkis og SES svo að gengið yrði frá lánveitingunni. Þótt ákærði Elmar hafi sagt að hann hafi ekki haft samskipti við ákærða Magnús kom fram í samtali hans 12. nóvember 2007 við áðurnefndan SES að ákærði Magnús hafi samþykkt PM mörkin. Gaf hvorugur þeirra haldbærar skýringar á efni símtalsins eða hvers vegna Magnúsi var send tilkynning um lánveitinguna í kjölfar hennar. Þá hefur ákærði Magnús á engan hátt upplýst frá hverjum hann átti að hafa fengið fyrirmæli um að senda tilkynningu um samþykki á PM mörkum fyrir BK-44 ehf. sama dag og viðskiptin komust á. Fyrir utan að hvorki voru efnislegar né formlegar forsendur til að veita lánið, þá kom fram hjá ákærða Magnúsi að ekki hafi fallið innan starfsviðs hans að koma samþykktum lána- eða áhættunefndar til viðtakanda innan bankans. Sem háttsettur yfirmaður í bankanum var ákærði Magnús þó í aðstöðu til að gefa þessa tilkynningu 7. nóvember 2007 og var hún óhjákvæmilegur þáttur í að lánveitingin kæmist á, enda framsendi ákærði Elmar hana til SES 12. sama mánaðar og sendi sá síðastnefndi í beinu framhaldi af því fyrrgreint tölvubréf til ákærðu Elmars, Jóhannesar og Magnúsar þar sem sagði: „FYI Dönn. Lánaði BK-44 isk 3.791.340.000 @ 14,55 Reibor og 210bp álagi í 1 mánuð frá 12.nóv. – 12.des. Pís át!“ Samkvæmt þessu er sannað að ákærði Magnús fór út fyrir umboð sitt með framangreindri tilkynningu 7. nóvember 2007. Eins og að framan er rakið eru í málinu fjölmörg tölvubréf og símtöl sem bera vott um mikinn þátt ákærða Elmars í viðskiptum þessum og eftirfylgni hans í sambandi við þau. Er sýnt að hann hafi vitað um tilefni viðskiptanna og stöðu hlutabréfamarkaðar. Einnig verður gengið út frá því að vegna starfa sinna í bankanum hafi hann þekkt reglur hans um útlán og markaðsáhættu. Gat honum ekki dulist að lán það sem um ræðir þyrfti að samþykkja í áhættunefnd bankans. Slíkt samþykki lá ekki fyrir og var framkvæmd lánveitingarinnar öll úr lagi. Þótt fallist verði á það með ákærða Elmari að umboð hans til ýmissa athafna varðandi viðskiptin hafi verið takmarkað var hann engu að síður aðstöðu til að koma þeim fram með þeim hætti sem hann gerði og áður er lýst. Ákærði Jóhannes hefur lýst því að hann hafi setið að minnsta kosti hluta af fundi að morgni 7. nóvember 2007 um kaup BK-44 ehf. á 150.000.000 hlutum í bankanum, þótt hann segist ekki muna að um hafi verið að ræða jafn marga hluti og Gnúpur fjárfestingafélag hf. hafði framvirkan samning um að kaupa. Framburður ákærða Elmars var ekki skýr um þátttöku ákærða Jóhannesar við ákvarðanatöku þennan morgun, en þó kvað hann ljóst að ákærði Jóhannes hafi hvatt ákærða Birki til kaupanna sem ekki hefðu getað komist á með aðkomu ákærðu Elmars og Birkis einni saman. Þá greindi ákærði Birkir frá því að ákærðu Jóhannes og Elmar hefðu lýst því yfir að þeir myndu annast lánveitinguna og jafnframt viðskiptin í heild sinni. Verður og að líta til þess að ákærði Jóhannes vissi einnig að um var að ræða kaup á verulegum hlut í bankanum eða rúmlega 1% á tímum lækkandi gengis og skorts á áhugasömum kaupendum. Því liggur fyrir að hann gerði sér grein fyrir að verulega hátt lán þyrfti til kaupanna, en hann þekkti reglur bankans um veitingu slíkra lána. Til viðbótar þessu liggur fyrir að ákærði Jóhannes hafði meiri afskipti af viðskiptunum en þau ein að sitja hluta af fundi 7. nóvember 2007. Þannig sendi hann síðar þennan dag erindi til viðskiptavers bankans er bar yfirskriftina „stofna í K+ asap pls“ þar sem sagði: „Viljiði líka stofna BK 44 kt 6202002120 asap takk“. Fékk hann jafnframt svar um hæl þar sem sagði að félagið væri „þegar til í Kondor og IBAS Stuttnafnið er MK-44“. Eins og rakið hefur verið kvaðst ákærði ekki muna eftir þessum samskiptum, en gaf þá skýringu að slík skráning væri nauðsynleg til að skrá mætti peningamarkaðslán í bókum bankans. Samkvæmt efni bréfsins virðist ákærði Jóhannes þó ekki hafa talið að BK-44 ehf. hafi verið umsvifamikill viðskiptavinur bankans, þótt hann sannanlega vissi að til stóð að veita félaginu afar hátt lán fyrir kaupum á 150.000.000 hlutum í bankanum. Þá var ákærða Jóhannesi sent samrit tölvubréfs ákærða Magnúsar síðar þennan sama dag um að fengist hafi samþykki fyrir „PM mörkum á BK-44 ehf, ... upp á 4ma. kr. í 6 mánuði.“ Er framburður hans um að ekki hafi verið venja að senda sér slík bréf ekki til stuðnings lýsingu hans á því að hann hafi ekki komið að málum stöðu sinnar vegna. Til viðbótar þessu fékk hann, eins og hinir tveir ákærðu samkvæmt þessum kafla ákærunnar, sent tölvubréf SES 12. nóvember 2007 um staðfestingu á lánveitingunni og nákvæma tilgreiningu hennar. Hafði hann ekki skýringu á því hvers vegna honum var sent afrit af þessu bréfi, en það hafi ekki verið venja að senda honum slík skjöl. Loks er tölvubréf ákærða Jóhannesar til forstjóra bankans 11. nóvember 2007 einnig til marks um að hann hafi haft vitneskju um viðskiptin, en í bréfinu tilkynnti hann forstjóranum að Gnúpur fjárfestingafélag hf. hafi selt en „BK-42“ keypt „150 nom“. Samkvæmt öllu framangreindu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er sannað að ákærðu Elmar, Jóhannes og Magnús misnotuðu aðstöðu sína innan Glitnis banka hf. á þann hátt sem greinir í I. kafla ákærunnar og er háttsemi þeirra þar réttilega færð til refsiákvæðis. 2 Eins og nánar er lýst í héraðsdómi eru ákærðu Elmari og Jóhannesi í II. kafla ákæru gefin að sök umboðssvik með því að hafa einhvern tímann á tímabilinu frá nóvember 2007 til 22. júlí 2008 í störfum sínum hjá Glitni banka hf. misnotað aðstöðu sína og valdið bankanum verulegri fjártjónshættu. Hafi þeir farið út fyrir heimildir sínar með því að gera munnlegan samning við ákærða Birki um skaðleysi BK-44 ehf. af hlutabréfaviðskiptunum þannig að félagið nyti án nokkurs endurgjalds söluréttar á hlutabréfunum. Hafi ákærði Elmar annast hlutabréfaviðskiptin 22. júlí 2008 milli BK-44 ehf. og Glitnis banka hf., en ákærða Jóhannesi, yfirmanni ákærða Elmars, hafi verið kunnugt um framkvæmd viðskiptanna og samþykkt framgang þeirra þegar þau voru gerð upp í samræmi við samninginn um sölurétt. Á þessum kjörum hafi þeir svo látið Glitni banka hf. efna samninginn 22. júlí 2008 með tjóni bankans að fjárhæð 1.933.292.207 krónur. Eins og áður greinir er fram komið að uppgjör viðskiptanna var framkvæmt með þeim hætti að bankinn keypti hlutabréfin 22. júlí 2008 af BK-44 ehf. á markaðsgengi. Bankinn seldi BK-44 ehf. hlutabréfin aftur á sama verði en keypti þau á ný á yfirverði sem tók mið af því að gera félagið skaðlaust af viðskiptunum. Var sú aðferð á engan hátt í samræmi við reglur bankans. Eins og málið liggur fyrir verður að leggja til grundvallar framburð ákærðu Elmars og Jóhannesar sem og vitnisins KS um að munnlegur samningur hafi komist á um rétt BK-44 ehf. til að krefjast þess að Glitnir banki hf. keypti á ný hlutabréfin sem bankinn seldi félaginu 7. nóvember 2007. Í fyrrnefndum vinnureglum vegna markaðsviðskipta Glitnis banka hf. frá janúar 2007 voru fyrirmæli um valrétti í ákvæði 2.3.5 þar sem sagði að ekki skyldi gera valréttarsamninga nema þeir væru varðir með öðrum valréttum eða virkum kaupum og sölu undirliggjandi eigna. Í 3. kafla reglnanna sagði að viðskiptamenn þyrftu að leggja fram tryggingar fyrir útlánaígildi afleiðuviðskipta sinna samkvæmt nánar tilgreindri töflu og að tryggingarnar skyldu gilda fyrir öllum viðskiptum viðskiptamannsins við bankann en undantekning var gerð fyrir viðskiptamenn í áhættuflokkum 1 til 4. Í ákvæði 4.3 var fjallað um tryggingaköll og lögð sú skylda á starfsmenn markaðsviðskipta að fylgjast daglega með þróun markaðsverðs afleiðusamninga viðskiptamanna í hlutfalli við þær tryggingar sem væru fyrir viðskiptunum. Ef tap viðskiptamanns væri að aukast þannig að telja mætti að tryggingar myndu ekki duga skyldi starfsmaður markaðsviðskipta kalla eftir viðbótartryggingum. Samkvæmt ákvæði 7.1 skyldi haldið utan um valrétti í nánar tilgreindum kerfum og skrá hlutabréfavalrétti í ,,Samningaöskjuna“. Eftir ákvæði 7.2.2 hafði svonefnd afleiðubók heimild til að „skrifa og kaupa valrétti á einstök félög í ICEX15 eða safni þeirra.“ Mætti „opin deltastaða safnsins vera allt að 100 m.kr.“ en þó aldrei meira en „50 m.kr.“ á hvert einstakt félag. Þá sagði að „takmörk á heildarstöðu valrétta í bókinni ... skal vera á hverjum tíma 3.000 m.kr.“ Í ákvæði 7.3 var mælt fyrir um að valréttargjöld yrðu gerð upp miðað við viðskiptadaga og skyldu samningar um valrétti gerðir upp miðað við lokadag þeirra. Framburður ákærðu og vitna er á ýmsa lund um þátt ákærðu Jóhannesar og Elmars að ákæruatriðum samkvæmt þessum kafla ákærunnar. Ákærðu hafa báðir lýst því að samið hafi verið munnlega um sölurétt þegar í upphafi eða 7. nóvember 2007, en BK-44 ehf. hafi samtímis selt frá sér kauprétt og um leið takmarkað hagnaðarvon sína. Bar ákærði Elmar að fyrir mistök hafi gleymst að skrá söluréttinn í kerfum bankans en það hafi ekki komið í ljós fyrr en við sölu bréfanna 22. júlí 2008. Ákærði Elmar lýsti því að áhætta BK-44 ehf. af kaupunum hafi falist í hugsanlegri lækkun á verði hlutabréfa niður í söluréttarverð sem hafi verið í lægra gildi en kaupverðið. Hafi samningurinn verið með svonefndum Zero-Cost kjörum og ekki kostað neitt eins og hugtakið gefi til kynna. Þótt ákærði Elmar hafi borið að ekki hafi verið í hans verkahring að fylgjast með afdrifum peningamarkaðslánsins er því áður lýst að rafræn dagbók hans hafði að geyma áminningu um gjalddaga þess 21. júlí 2008. Auk þess átti hann símtal þann dag við ónefndan starfsmann bankans þar sem ákærði kvaðst myndu ganga frá peningamarkaðsláni BK-44 ehf. daginn eftir. Eins og áður greinir bar ákærði Jóhannes að hann hafi lítið sem ekkert komið að samningsgerð við hlutabréfakaup BK-44 ehf. í nóvember 2007 og til viðbótar því hafi hann ekki komið að uppgjörinu í júlí 2008. Á þeim tíma sem uppgjörið fór fram hafi hann þó heyrt af því að vegna mistaka hafi ekki verið gengið frá skráningu söluréttarins við kaup BK-44 ehf. á hlutunum og því hafi uppgjöri verið hagað með sérstökum hætti. Í skýrslu fyrir héraðsdómi voru svör ákærða Elmars ekki skýr um hlut ákærða Jóhannesar að því sem gerðist í júlí 2008, en sá síðarnefndi hafi frétt af málum um það leyti er uppgjörið átti sér stað. Þá lýsti ákærði Elmar því að þáttur JG hafi verið mikill í ákvörðun um hvaða leið ætti að fara í þessu sambandi. Kvaðst ákærði hafa rætt um þetta bæði við ákærða Jóhannes og JG og hafi ákærði Jóhannes ekkert sett út á aðferð við uppgjörið sem hafi þá hugsanlega þegar verið um garð gengið. KS bar á hinn bóginn að ákærði Elmar hafi kallað sig á fund í júlí 2008, er ljóst var að söluréttur á bréfunum hafði ekki verið skráður. Hafi ákærðu báðir lýst því að einhver misskilningur hafi orðið við upphaf viðskipta sem leitt hafi til þess að ekki var gengið frá skriflegum samningi um söluréttinn. Á endanum hafi það svo verið ákærði Jóhannes sem í júlí 2008 hafi tekið ákvörðun um hvernig viðskiptin yrðu gerð upp og gefið ákærða Elmari fyrirmæli um það. Eins og áður segir kvaðst ákærði Birkir á hinn bóginn ekkert geta sagt til um hvernig málum var hagað. Hann hafi þó vitað að eina áhætta BK-44 ehf. hafi falist í því að bankinn myndi falla. Þá bar ákærðu Elmari og Birki ekki saman um hvort sá síðarnefndi hafi óskað eftir sölu allra bréfanna í apríl 2008. Ekkert er í gögnum málsins um fyrirmæli ákærða Birkis þar um, en ákærði Elmar kvað misskilning hafa getað verið um þetta milli þeirra. Ákærði Elmar hefur lýst því að ákveðið hafi verið að láta BK-44 ehf. ekki gjalda þess í uppgjörinu að mistök hafi verið gerð innan bankans sem tæki á sig allt tap af gengismun á bréfunum frá kaupum þeirra í nóvember 2007 til sölu þeirra í júlí 2008, að viðbættri þóknun vegna lántöku. Jafnframt því kvað hann fyrst hafa komið í ljós í júlí 2008 að ekki hafi verið gengið formlega frá söluréttinum. Á hinn bóginn er fram komið að í engu var hugað að hinum ætlaða sölurétti á þeim tíma er fimmtungur hlutanna var seldur í apríl 2008 á mun lægra verði en þeir voru keyptir í nóvember árið áður. Voru skýringar ákærða Elmars um þetta þær einar að söluréttar- og valréttarsamningar lifðu „sjálfstæðu lífi“ þannig að gera mætti þá upp með sjálfstæðum hætti. Af gögnum málsins verður ráðið að Glitnir banki hf. hafi boðið viðskiptamönnum sínum að gera við sig valréttarsamninga með svonefndum Zero-Cost kjörum sem fólust í því að viðskiptamaðurinn ætti rétt á að selja bankanum tiltekin hlutabréf ef gengi þeirra færi niður fyrir tilgreind mörk gegn því að bankinn nyti réttar til að kaupa hlutabréfin ef gengi þeirri færi upp fyrir önnur tilgreind mörk. Á milli gengis sem veitti viðskiptamanninum sölurétt og gengis sem veitti bankanum kauprétt var tiltekið bil en innan þess bar viðskiptamaður áhættu af lækkun gengis frá því að hann keypti hlutabréfin og naut hagnaðar af hækkun gengisins. Fyrir gerð samninga sem þessara áttu engar greiðslur að koma, enda litið svo á að endurgjald úr hendi hvors aðila væri fólgið í réttindum sem hann veitti hinum. Eins og atvikum er háttað í máli þessu fær með engu móti staðist að söluréttur, sem haldið er fram að BK-44 ehf. hafi átt að njóta gagnvart Glitni banka hf., geti hafa verið með þessum Zero-Cost kjörum, enda hefur því hvergi verið borið við að samið hafi verið um hversu lágt gengi á hlutabréfum í bankanum þyrfti að verða til að virkja sölurétt BK-44 ehf. eða hversu mikið gengið þyrfti að hækka til að virkja kauprétt bankans. Þá er og til þess að líta að hefði samningur verið gerður með þessum kjörum hefði BK-44 ehf. ávallt þurft að bera sjálft þann hluta af tapinu sem myndaðist af lækkun á verðgildi hlutabréfanna frá gengi þeirra við kaup félagsins 7. nóvember 2007 niður í það gengi sem virkjaði sölurétt þess gagnvart bankanum. Þvert gegn þessu var félaginu haldið algerlega skaðlausu af kaupunum í uppgjörinu 22. júlí 2008, þar á meðal vegna vaxta sem féllu á peningamarkaðslán þess á öllum lánstímanum. Samkvæmt framansögðu kváðu reglur Glitnis banka hf. á um greiðslu gjalda af valréttarsamningum og að gera ætti þau upp miðað við viðskiptadaga. Skyldi uppgjör valréttarsamnings taka mið af lokadegi hans. Fram kom í vitnisburði tveggja starfsmanna á svonefndu afleiðuborði bankans fyrir héraðsdómi að þeir hafi gefið svokallað ,,kvót“ þegar gengið hafi verið frá samningi um sölurétt og hafi sérstakt valréttargjald verið greitt fyrir kauprétti og sölurétti auk þess sem verðleggja hafi þurft hina undirliggjandi eign í samningnum. Þá voru innan Glitnis banka hf. ýmsar varnir til að tryggja að hann bæri ekki tapsáhættu vegna valréttarsamninga. Þannig bar að skrá valréttarsamninga í kerfum bankans og skyldi tryggt að þeir væru varðir af öðrum samningum, en það lýsti sér meðal annars í því að starfsmenn á afleiðuborði leituðust við að láta mismunandi valréttarsamninga mætast. Af valréttarsamningi skyldi greiða sérstakt gjald. Ekkert af þessu var gert í tengslum við samning um sölurétt til handa BK-44 ehf. Fallist er á með héraðsdómi að við uppgjör Glitnis banka hf. á hlutabréfaviðskiptunum við BK-44 ehf. var farið á svig við allar þessar reglur. Á engan hátt var leitast við að takmarka það fjártjón sem bankinn varð fyrir og var hann látinn bera allt tjón vegna viðskiptanna. Af því sem rakið hefur verið er sannað að ákærði Elmar annaðist undirbúning uppgjörs viðskiptanna og stuðlaði að því að það yrði með þeim hætti sem varð. Var uppgjörið með vitneskju og samþykki ákærða Jóhannesar. Með þessu fóru ákærðu út fyrir heimildir er þeir höfðu í störfum sínum og skuldbundu þannig Glitni banka hf. með ólögmætum hætti með þeim afleiðingum að tjón bankans varð 1.933.292.207 krónur. Samkvæmt öllu framansögðu eru þeir sekir um þá háttsemi sem í II. kafla ákæru greinir og er þar réttilega færð til refsiákvæðis. 3 Að virtu því sem að áður segir um aðkomu ákærða Elmars að viðskiptum þeim sem um ræðir en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða um sakfellingu hans vegna ákæruatriða í III. kafla ákærunnar. Á sama hátt verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða Birkis samkvæmt IV. kafla ákærunnar fyrir hlutdeild í umboðssvikum samkvæmt I., II. og III. kafla ákæru. Þá verður niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærðu Elmars, Jóhannesar og Birkis fyrir markaðsmisnotkun samkvæmt V. kafla ákærunnar staðfest með vísan til forsendna hans. Loks verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða Birkis samkvæmt VI. kafla ákæru með vísan til forsendna hans.  Brot ákærðu eru réttilega heimfærð til refsiákvæða í hinum áfrýjaða dómi að öðru leyti en því að brot samkvæmt V. kafla ákærunnar varða við a. lið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr., sbr. 1. tölulið 146. gr., laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti.  4 Ákærði Elmar er fæddur 1978, ákærði Jóhannes 1971, ákærði Magnús 1973 og ákærði Birkir 1964. Enginn þeirra hefur áður sætt refsingu svo kunnugt sé. Við ákvörðun refsingar er til þess að líta að ákærðu Jóhannes og Magnús voru á þeim tíma er brotin voru framin meðal æðstu stjórnenda í stórum viðskiptabanka sem jafnframt var almenningshlutafélag. Ákærði Elmar var verðbréfamiðlari en þó í aðstöðu til að hrinda í framkvæmd viðskiptunum sem málið varðar. Ákærði Birkir var í senn starfsmaður Glitnis banka hf. og einkaeigandi BK-44 ehf. og naut þeirrar stöðu í viðskiptum félagsins að vera bæði í starfslegum og persónulegum tengslum við þá menn sem komu þar fram af hálfu bankans. Til þessara viðskipta gekk ákærði Birkir í því skyni að njóta af þeim fjárhagslegs ávinnings svo sem reyndin varð að nokkru. Brot ákærðu Elmars, Jóhannesar og Birkis gegn lögum nr. 108/2007 voru stórfelld og beindust bæði að þeim sem áttu í viðskiptum á skipulegum verðbréfamarkaði og öllum almenningi. Háttsemi allra ákærðu varðaði gríðarlegar fjárhæðir og varð Glitnir banki hf. fyrir stórfelldu tjóni af gerðum þeirra. Þá var brot ákærða Birkis samkvæmt VI. kafla ákærunnar stórfellt. Eiga ákærðu sér engar málsbætur, en þáttur þeirra í brotunum var á hinn bóginn misjafn. Að þessu virtu verður refsing ákærðu Elmars og Birkis ákveðin fangelsi í 4 ár, refsing ákærða Jóhannesar fangelsi í 3 ár og refsing ákærða Magnúsar fangelsi í 2 ár. Til frádráttar refsingu ákærða Jóhannesar kemur gæsluvarðhald er hann sætti frá 30. nóvember til 7. desember 2011. Ákvörðun héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærðu verða dæmdir til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjenda sinna sem ákveðin verða að teknu tilliti til virðisaukaskatts eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði Birkir Kristinsson sæti fangelsi í 4 ár. Ákærði Elmar Svavarsson sæti fangelsi í 4 ár. Ákærði Jóhannes Baldursson sæti fangelsi í 3 ár, en til frádráttar þeirri refsingu kemur gæsluvarðhald sem hann sætti frá 30. nóvember til 7. desember 2011. Ákærði Magnús Arnar Arngrímsson sæti fangelsi í 2 ár. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð. Af áfrýjunarkostnaði málsins greiði ákærðu hver fyrir sig 4.340.000 krónur, sem eru málsvarnarlaun verjenda þeirra, hæstaréttarlögmannanna Ólafs Eiríkssonar, Karls Georgs Sigurbjörnssonar, Reimars Péturssonar og Helga Birgissonar. Annan áfrýjunarkostnað, 383.180 krónur, greiði ákærðu óskipt. Sératkvæði Ólafs Barkar Þorvaldssonar I Við rannsókn málsins hjá sérstökum saksóknara var ákærði Birkir yfirheyrður sem sakborningur 1. desember 2011, en við næstu skýrslugjöf 21. sama mánaðar fékk hann stöðu vitnis við rannsóknina. Gaf ákærði skýrslu í þriðja sinn 18. júní 2012 en þá var honum á hinn bóginn tilkynnt að hann væri á ný með réttarstöðu grunaðs manns.   Í samantekt sérstaks saksóknara 27. mars 2012 um skýrslutökuna 21. desember 2011 sagði meðal annars: „Í upphafi skýrslutökunnar var Birkir spurður hvort hann skildi hvað fælist í réttarstöðu hans. Birkir sagðist gera það ... Birki var gerð grein fyrir því að kæmu fram ný gögn eða upplýsingar sem gæfu tilefni til að breyta réttarstöðu hans þá yrði það gert. Hann kvað ekkert geta orðið til þess svo langt sem hann viti.“ Í þinghaldi 28. maí 2014 var bókað af hálfu ákærða Birkis: „Við hlustun á upptöku af þessari skýrslutöku ... var ekki að heyra að ákærða Birki hafi verið veittar framangreindar upplýsingar eða hann brugðist við þeim með þeim hætti sem greinir frá í samantektinni.“ Jafnframt var bókað að ákæruvaldið hefði ekki brugðist við þeirri beiðni að kanna þetta atriði sérstaklega. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram af hálfu ákæruvalds að miða bæri við framangreinda samantekt sérstaks saksóknara um skýrslutökuna 21. desember 2011, en ekki gat ákæruvaldið gefið skýringu á því hverju það sætti að þau atriði sem fyrr greinir komu ekki fram í upptöku af skýrslugjöf sem öll var tekin upp á myndband. Gegn andmælum ákærða Birkis er því hvorki unnt að miða við að honum hafi verið veittar framangreindar upplýsingar við skýrslugjöfina né að hann hafi gefið þá yfirlýsingu sem um ræðir.  Með kæru Fjármálaeftirlitsins 10. nóvember 2011 var málefnum BK-44 ehf. vísað til rannsóknar hjá embætti sérstaks saksóknara og eru helstu atriði hennar rakin í málavaxtalýsingu héraðsdóms. Í kærunni var fjallað um háttsemi ákærða Birkis með ítarlegum hætti með tilliti til umboðssvika, markaðsmisnotkunar og brota gegn lögum um ársreikninga. Var rannsókn sérstaks saksóknara í málinu og síðar ákæra grundvölluð á þeim atriðum sem rakin voru í kærunni. II Í 3. mgr. 57. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála segir að hafi rannsókn á hendur sakborningi verið hætt vegna þess að sakargögn hafa ekki þótt nægileg til ákæru eigi ekki að taka rannsókn upp á ný gegn honum nema ný sakargögn séu fram komin eða líklegt sé að þau komi fram. Þá segir að hafi rannsókn gegn sakborningi verið hætt skuli lögregla tilkynna honum það og eigi hann rétt á að fá það staðfest skriflega. Framangreint ákvæði verður ekki túlkað svo að einatt sé þörf skriflegrar tilkynningar til manns sem ekki hefur lengur réttarstöðu sakbornings við rannsókn máls eða að slík ívilnandi tilkynning sé ekki gild nema gefin sé upp ástæða fyrir henni. Hefur heldur ekki þýðingu þótt honum hafi verið kynntur sá réttur við skýrslugjöf vitnis að hann gæti, eins og aðrir sem njóta slíkrar réttarstöðu, skorast undan því að svara spurningu ef ætla mætti að í svari hans gæti falist játning eða bending um að hann hafi framið refsiverðan verknað, sbr. 1. mgr. 118. gr. laganna. Samkvæmt framansögðu var tilkynning embættis sérstaks saksóknara til ákærða Birkis um að hann nyti ekki lengur stöðu sakbornings við rannsóknina nægilega skýr í skilningi 3. mgr. 57. gr. laga nr. 88/2008. Fellst ég því ekki á rök sem meirihluti dómenda leggur til grundvallar í úrlausn sinni hvað þetta varðar. Þurfti því ný sakargögn til í skilningi ákvæðisins svo taka mætti aftur upp rannsókn á hendur ákærða Birki. Þá verður ekki fallist á með héraðsdómi að fram hafi komið ný gögn sem máli skiptu við rannsókn lögreglu er heimilað hafi að breyta réttarstöðu ákærða til fyrra horfs eftir að hann gaf skýrslu hjá lögreglu sem vitni. Nægir að líta til þess að fyrir lágu hjá embættinu á þeim tíma sem skiptir máli afar ítarleg gögn um að ákærði hefði sýnt af sér þá háttsemi sem hann var svo síðar ákærður fyrir. Höfðu þau gögn verið tekin saman og skýrð í þaula meðal annars í fyrrgreindri kæru Fjármálaeftirlitsins. Þá er tilvísun ákæruvalds til meðalhófsreglu til stuðnings meðferð sinni gagnvart ákærða Birki haldlaus í þessu sambandi og einnig óljós skírskotun til heildarmats lögreglu á sakargögnum. Samkvæmt öllu framanrituðu tel ég að vísa verði málinu frá héraðsdómi hvað varðar ákærða Birki og fella á ríkissjóð málskostnað af þeim þætti málsins á báðum dómstigum. Aðrir dómendur Hæstaréttar eru mér ekki samþykkir um þessa niðurstöðu og samkvæmt 2. mgr. 209. gr. laga nr. 88/2008 hef ég tekið þátt í að greiða atkvæði um efni málsins á þá lund sem fram kemur í atkvæði meirihlutans. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júní 2014. Mál þetta, sem dómtekið var 28. maí sl., er höfðað af sérstökum saksóknara á hendur Elmari Svavarssyni, kt. [...], Sæviðarsundi 104, Reykjavík, Jóhannesi Baldurssyni, kt. [...], Grenimel 46, Reykjavík, Magnúsi Arnari Arngrímssyni, kt. [...], Klettási 6, Garðabæ og Birki Kristinssyni, kt. [...], Bergstaðastræti 16, Reykjavík, fyrir eftirtalin brot gegn almennum hegningarlögum, lögum um verðbréfaviðskipti, lögum um ársreikninga og lögum um bókhald: I. Á hendur ákærðu Jóhannesi Baldurssyni, þáverandi framkvæmdastjóra markaðsviðskipta Glitnis banka hf., kt. 550500-3530, Kirkjusandi 2, Reykjavík, Magnúsi Arnari Arngrímssyni, þáverandi framkvæmdastjóra fyrirtækjasviðs Glitnis banka hf. og Elmari Svavarssyni, þáverandi verðbréfamiðlara markaðsviðskipta Glitnis banka hf., fyrir umboðssvik 12. nóvember 2007, með því að hafa í sameiningu í fyrrgreindum störfum sínum fyrir Glitni banka hf. misnotað aðstöðu sína og stefnt fjármunum bankans í verulega hættu er þeir fóru út fyrir heimildir sínar til lánveitinga með því að láta bankann veita félaginu BK-44 ehf., kt. 620200-2120, sem var metið í áhættuflokki 6 og var í eigu ákærða Birkis Kristinssonar, 3.791.340.000 króna peningamarkaðslán,  án samþykkis lánanefndar eða áhættunefndar bankans, án þess að endurgreiðsla lánsins væri tryggð með fullnægjandi hætti og án þess að láta kanna með fullnægjandi hætti greiðslugetu lántakanda en allt þetta var í andstöðu við reglur bankans um lánveitingar. Peningamarkaðslánið var veitt án þess að lántaki væri skuldbundinn til að endurgreiða það með undirritun lánsskjals. Lánið var veitt til að fjármagna að fullu kaup BK-44 ehf. á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf., sem fram fóru 7. nóvember 2007, og þóknun vegna þeirra kaupa. Ekki var gengið frá tryggingum fyrir endurgreiðslu lánsfjárhæðarinnar með formlegum hætti. Lánsfjárhæðin var lögð inn á bankareikning nr. 582-26-844 hjá Glitni banka hf., en síðan ráðstafað til bankans til greiðslu á kaupverði hlutafjárins og þóknun. Hinn 21. desember 2007 var auðkenni á lánveitingunni breytt úr FD-61110 í FD-63863 og hún látin gilda frá 12. nóvember 2007 í stað 14. nóvember 2007 og  upphafsdagur vaxta leiðréttur úr 14. nóvember 2007 í 12. nóvember 2007. Peningamarkaðslánið var með gjalddaga 12. desember 2007 en var framlengt í alls 10 skipti með sömu lánaskilmálum að öðru leyti en því að vextir tóku breytingum og áfallnir vextir lögðust við höfuðstól hverju sinni eins og nánar greinir hér að neðan: Þáttur ákærðu Jóhannesar og Elmars í hinni refsiverðu háttsemi var nánar tiltekið sá að leggja á ráðin um hlutabréfaviðskiptin og lánveitinguna, bjóða meðákærða Birki hlutabréfin til kaups fyrir hönd BK-44 ehf., setja fram tilboð um fjölda hluta og lánveitingu frá Glitni banka hf. til handa BK-44 ehf. til að fjármagna kaupin að fullu. Þáttur ákærða Magnúsar Arnars var sá að láta skrá á félagið BK-44 ehf. lánamörk fyrir allt að 4.000.000.000 króna í 6 mánuði án þess að hafa heimild til að samþykkja svo háa lánveitingu sem framkvæmdastjóri í bankanum og án samþykkis lánanefndar eða áhættunefndar. Ákærði Elmar hafði síðan milligöngu um lánveitinguna til BK-44 ehf. og annaðist framlengingar á láninu í alls 10 skipti uns lánið var greitt upp 22. júlí 2008 með þeim hætti sem lýst er í II. kafla ákærunnar. Skráning á lánamörkunum gerði ákærða Elmari fært að annast kaup á hlutabréfunum fyrir hönd BK-44 ehf. fyrir andvirði peningamarkaðslánsins. Ákærði Jóhannes samþykkti framkvæmd viðskiptanna og gaf starfsmönnum bankans fyrirmæli um framkvæmd þeirra. Er ofangreind háttsemi ákærðu talin varða við 249. gr. almennra hengingarlaga nr. 19/1940. II. Á hendur ákærðu Elmari og Jóhannesi fyrir umboðssvik með því að hafa einhvern tímann á tímabilinu frá  nóvember 2007 til 22. júlí 2008 í fyrrgreindum störfum sínum hjá Glitni banka hf., samhliða eða í kjölfar sölunnar á hlutabréfunum og lánveitingunni til BK-44 ehf., sem lýst er í I. kafla ákærunnar, misnotað aðstöðu sína og valdið bankanum verulegri fjártjónshættu með því að fara út fyrir heimildir sínar er þeir gerðu munnlegan samning við ákærða Birki um skaðleysi félags hans BK-44 ehf. af hlutabréfaviðskiptunum, þannig að félagið skyldi, án nokkurs endurgjalds, njóta söluréttar á hlutabréfunum í Glitni banka hf., sem fjallað er um í I. kafla ákærunnar, á þeim kjörum sem tryggðu félaginu skaðleysi af viðskiptunum og létu Glitni banka hf. efna samninginn 22. júlí 2008. Skaðleysissamningurinn var nánar tiltekið efndur af hálfu Glitnis banka hf. 22. júlí 2008 þegar bankinn keypti af BK-44 ehf. 120.000.000 hluti í bankanum á 31,82 krónu á hlut eða á samtals 3.818.400.000 krónur en gengi hlutabréfa bankans í Kauphöll á þeim tíma var 14,95 krónur á hlut sem svaraði til 1.794.000.000 króna markaðsverðs hlutabréfanna. Af söluverðinu runnu 3.777.242.206 krónur til að greiða upp eftirstöðvar láns BK-44 ehf. vegna hlutabréfakaupanna. Með því að tryggja BK-44 ehf. skaðleysi af hlutabréfakaupunum og endurgreiðslu lánsins veltu ákærðu Jóhannes og Elmar allri áhættu af mögulegri lækkun á verði hlutabréfanna og endurgreiðslu lánsins, ásamt vöxtum, yfir á bankann. Samningurinn um skaðleysi var hvorki skjalfestur né færður inn í afleiðukerfi Glitnis banka hf. og gerði bankinn því engar ráðstafanir til að minnka áhættu sína vegna hans. Ákærði Elmar annaðist hlutabréfaviðskiptin 22. júlí 2008  á milli BK-44 ehf. og Glitnis banka hf. Ákærða Jóhannesi, yfirmanni ákærða Elmars, var kunnugt um framkvæmd viðskiptanna og samþykkti hann framgang þeirra þegar þau voru gerð upp í samræmi við hinn munnlega sölurétt. Tjón bankans af þeirri ráðstöfun ákærðu að tryggja BK-44 ehf. skaðleysi af hlutabréfaviðskiptunum nam 1.933.292.207 krónum. Uppgjörið tryggði BK-44 ehf. ekki aðeins skaðleysi heldur myndaðist mismunur sem rann til BK-44 ehf., sbr. umfjöllun í III. kafla ákærunnar. Er ofangreind háttsemi ákærðu talin varða við 249. gr. laga nr. 19/1940. III. Á hendur ákærða Elmari fyrir umboðssvik, með því að hafa í fyrrgreindum störfum sínum fyrir bankann 13. mars 2008 og 22. júlí 2008 misnotað aðstöðu sína og valdið bankanum tjóni eða verulegri fjártjónshættu er hann fór út fyrir heimildir sínar við uppgjör á hlutabréfaviðskiptum og lánveitingum vegna þeirra, sem fjallað er um í I. kafla ákærunnar, á grundvelli skaðleysissamnings Glitnis banka hf. og BK-44 ehf. sem fjallað er um í II. kafla ákærunnar og tryggði BK-44 ehf. 85.725.793 króna óréttmætan ávinning af viðskiptunum þrátt fyrir mikla lækkun á markaðsverði hlutabréfanna frá  12. nóvember 2007 til 22. júlí 2008 en það gerði hann með því að: Glitnir banki hf. fékk þetta tjón sitt að lokum bætt á grundvelli samkomulags við BK-44 ehf. eftir að rannsókn þessa máls hófst og eftir að bankinn hafði höfðað riftunarmál á hendur félaginu. Er ofangreind háttsemi ákærðu talin varða við 249. gr. laga nr. 19/1940. IV. Á hendur ákærða Birki, eiganda BK-44 ehf. og starfsmanni Glitnis banka hf., aðallega fyrir hlutdeild í umboðssvikabrotum ákærðu Magnúsar Arnars, Elmars og Jóhannesar, sem lýst er í I., II. og III. kafla ákærunnar, en til vara hylmingu og peningaþvætti,  með því að hafa lagt á ráðin með meðákærðu um að 3.791.340.000 króna andvirði peningamarkaðsláns, sem fjallað er um í I. kafla ákæru, yrði greitt úr sjóðum Glitnis banka hf., án samþykkis lánanefndar eða áhættunefndar bankans, til að fjármagna kaup á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. og hafa átt milligöngu um að BK-44 ehf. keypti hlutabréfin fyrir andvirði peningamarkaðslánsins, auk þess að njóta skaðleysis af lækkun á verði bréfanna og vaxtakostnaði af peningamarkaðsláninu en það var gert með munnlegum og óskráðum sölurétti á bréfunum, sem lýst er í II. kafla ákærunnar, án þess að nokkurt endurgjald frá BK-44 ehf. kæmi fyrir söluréttinn. Við endanlegt uppgjör viðskiptanna 22. júlí 2008 hafði BK-44 ehf. auðgast um samtals 85.725.793 krónur á viðskiptunum þrátt fyrir að gengi hlutabréfa í Glitni banka hf. hefði lækkað verulega frá því að þau voru keypt, sbr. III. kafla ákærunnar. Með því að láta félag sitt, BK-44 ehf., taka við ávinningi af auðgunarbrotum meðákærðu og geyma hann tók ákærði þátt í ávinningi af auðgunarbrotunum auk þess sem allri áhættu af mögulegri lækkun á verði bréfanna var komið yfir á Glitni banka hf. en ákærða Birki gat ekki dulist, í ljósi aðdraganda viðskiptanna og allra aðstæðna, að féð var greitt með ólögmætum hætti  úr sjóðum Glitnis banka hf., að sölurétturinn var veittur með ólögmætum hætti og að félag hans nyti ólögmæts ávinnings með viðtöku á arðgreiðslu, sem með réttu hefði átt að ganga upp í endurgreiðslu á peningamarkaðsláninu, auk þess sem bréfin voru keypt á of háu gengi 22. júlí 2008 þannig að gengismunur myndaðist við uppgjörið, félagi hans til hagsbóta. Er ofangreind háttsemi ákærða talin varða við 249. gr., sbr. 22. gr. laga nr. 19/1940 en til vara við 254. og 264. gr. sömu laga. V. Á hendur ákærðu Elmari, Jóhannesi og Birki, fyrir markaðsmisnotkun, með því að hafa í sameiningu komið á viðskiptum með hluti í Glitni banka hf., sem voru  í eigu bankans, sem byggðust á blekkingum og sýndarmennsku og voru jafnframt líkleg til að gefa eftirspurn eftir hlutum í bankanum og verð hlutanna ranglega og misvísandi til kynna, þegar þeir létu ranglega líta svo út að félagið BK-44 ehf. í eigu ákærða Birkis, starfsmanns bankans, hefði 7. nóvember 2007 lagt 3.780.000.000 krónur til kaupa á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf., sem jafngilti 1,0143% af heildarhlutafé í bankanum, og borið fulla markaðsáhættu af hinum keyptu bréfum þótt kaup BK-44 ehf. væru í reynd fjármögnuð að fullu með lánveitingu frá bankanum án viðhlítandi trygginga og létu bankann að auki tryggja BK-44 ehf. algert skaðleysi af hlutabréfaviðskiptunum og lánveitingum vegna þeirra með munnlegum og óskráðum sölurétti sem Glitnir banki ehf. efndi 22. júlí 2008 með kaupum á 120.000.000 hlutum í bankanum af BK-44 ehf., langt yfir markaðsverði en uppgjörið tryggði BK-44 ehf. umsamið skaðleysi, sbr. II. kafla ákærunnar. Þannig bar Glitnir banki hf., sem seljandi hlutabréfanna, áfram fulla markaðsáhættu af hlutabréfunum þótt þau hefðu verið seld. Viðskiptin  grundvölluðust nánar tiltekið á ákvörðun ákærðu, Jóhannesar og Elmars, um að selja skyldi hlutafé í eigu Glitnis banka hf. í bankanum sjálfum með fullri fjármögnun bankans og samningi um skaðleysi kaupanda bréfanna af viðskiptunum. Þeir buðu ákærða Birki, starfsmanni bankans, sem jafnframt var stjórnarmaður í BK-44 ehf. og eigandi félagsins, hlutabréfin til kaups á þessum kjörum. Ákærði Birkir samþykkti kaupin og ákærðu, Jóhannes og Elmar, gerðu ráðstafanir til að útvega lán til kaupanna. Ákærði, Elmar, framkvæmdi síðan viðskiptin og tilkynnti þau til Kauphallar 7. nóvember 2007 sem stöðluð utanþingsviðskipti. Hlutirnir voru seldir BK-44 ehf. á genginu 25,2 krónur á hlut. Nam kaupverð hlutabréfanna 3.780.000.000 krónum, auk 11.340.000 króna þóknunar og voru því greiddar samtals 3.791.340.000 krónur fyrir hlutabréfin. Uppgjörsdagur viðskiptanna var 12. nóvember sama ár. Glitnir banki hf. lánaði BK-44 ehf. alla fjárhæðina, þ.e. kaupverð að viðbættri þóknun, eins og nánar er lýst í I. kafla ákærunnar, með peningamarkaðsláni sem ákærði Elmar sá um að framlengt var 10 sinnum, í síðasta skipti til 22. júlí 2008. Glitnir banki hf. keypti síðan aftur 30.000.000 hluti af BK-44 ehf., 30. apríl 2008, á markaðsverði og var söluandvirðinu ráðstafað sem innborgun á lán BK-44 ehf. vegna hlutabréfakaupanna. Þá  120.000.000 hluti sem eftir stóðu létu ákærðu Glitni banki hf. kaupa af BK-44 ehf. 22. júlí 2008, eins og lýst er í II. kafla ákærunnar, á genginu 31,82 krónur á hlut, þótt gengi á þeim tíma hefði verið komið niður í 14,95 krónur á hlut en þetta yfirverð gerði það að verkum að unnt var að greiða upp peningamarkaðslánið vegna hlutafjárkaupanna. Með skaðleysissamningnum og uppgjöri hans var Glitnir banki hf. þannig látinn taka á sig allan kostnað af lækkun á verði hlutabréfanna á tímabilinu og allan áfallinn vaxtakostnað BK-44 ehf. af peningamarkaðsláninu og var BK-44 ehf. þannig tryggt algert skaðleysi af hlutabréfaviðskiptunum.   Er ofangreind háttsemi ákærðu talin varða við  a. lið 1. tölul. og 2. tölul. 1. mgr. og 2. mgr. 117. gr., sbr. 146. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007. VI. Á hendur ákærða Birki, sem stjórnarmanni og framkvæmdastjóra BK-44 ehf., fyrir meiriháttar brot gegn ársreikningalögum en til vara meiri háttar brot gegn bókhaldslögum með því að rangfæra ársreikning BK-44 ehf. fyrir árið 2007, dagsettan 16. september 2008, nánar tiltekið með því að færa ekki í efnahagsreikning félagsins: Jafnframt með því að geta ekki í skýringum með sama ársreikningi um fjölda hluta og nafnverð eignarhluta BK-44 ehf. í Glitni banka hf. Er ofangreind háttsemi talin varða aðallega við 1. mgr. 14. gr. svo og 49. gr. og 50. gr. laga um ársreikninga nr. 3/2006, sbr. 2. mgr. 121. gr., sbr. 120. gr. laga um ársreikninga nr. 3/2006 og 2. mgr. 262. gr. laga nr. 19/1940 en til vara við 1. mgr. 23. gr. og 3. tölul. 31. gr., sbr. 3. og 5. tölul. 1. mgr. 37. gr. og 1. og 5. tölul. 1. mgr. 38. gr.,  sbr. 36. gr. bókhaldslaga nr. 145/1994 og 2. mgr. 262. gr. laga nr. 19/1940. Er þess krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.                 Ákærðu neita allir sök. Af hálfu verjanda ákærða Birkis, er aðallega krafist frávísunar málsins frá dómi, en til vara sýknu og að sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. Aðrir verjendur krefjast sýknu og að sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. ------------                 Með kæru 10. nóvember 2011 vísaði Fjármálaeftirlitið málefnum í tengslum við kaup BK-44 ehf. á hlutabréfum í Glitni banka hf. til rannsóknar hjá Embætti sérstaks saksóknara.  Í kærunni er rakið að bræðurnir MK og ákærði, Birkir, hafi á árinu 2000 stofnað einkahlutafélagið MK-44. MK hafi verið framkvæmdastjóri félagsins en ákærði, Birkir, stjórnarformaður. Aðalstarfsemi félagsins hafi verið kaup og sala hlutabréfa. Á hluthafafundi 8. júní 2007 hafi verið samþykkt að breyta nafni félagsins í BK-44 ehf. Jafnframt hafi verið gerð sú breyting á stjórnarmönnum að ákærði, Birkir, hafi verið gerður að stjórnarmanni í félaginu og sambýliskona hans varamaður. Í kjölfarið hafi ákærði verið gerður að eina prókúruhafa félagsins. Hafi ákærði þá orðið eini eigandi félagsins. Samkvæmt ársreikningi fyrir árið 2007 hafi félagið skilað hagnaði upp á 3,6 milljarða króna. Eignir hafi verið 16,8 milljarðar að virði og eiginfjárhlutfall 35,28%. Stærsta eign félagsins hafi verið dótturfélag félagsins, BK-44 II ehf., en það félag hafi átt 28% hlut í Gnúpi fjárfestingarfélagi ehf. Bókfært virði félagsins BK-44 II ehf., samkvæmt ársreikningi BK-44 ehf. fyrir árið 2007, hafi verið 15,7 milljarðar, sem numið hafi 93,3% af heildareignum félagsins. Athygli hafi vakið að samkvæmt ársreikningi BK-44 ehf. fyrir árið 2007 komi fram, að eignarhlutur BK-44 ehf. í Glitni banka ehf. hafi verið að markaðsverðmæti ríflega 20 milljónir króna, en BK-44 ehf. hafi í nóvember 2007 fjárfest fyrir tæpa 3,8 milljarða króna í hlutabréfum í Glitni banka hf. og ekki selt þau bréf fyrr en á miðju ári 2008.                  Við rannsókn Fjármálaeftirlitsins hafi komið í ljós að 7. nóvember 2007 hafi BK-44 ehf. keypt hlutabréf í Glitni banka ehf., fyrir að nafnvirði 150.000.000 hluta á genginu 25,2 eða fyrir um 3,8 milljarða, sem jafngilt hafi um 1,01% af heildarhlutafé bankans. Verðið í viðskiptum hafi verið í samræmi við lokaverð dagsins, en 10,4% lægra en meðallokaverð þrjá mánuði fyrir viðskiptin. Hlutabréfin hafi að fullu verið fjármögnuð af Glitni banka hf. Viðskiptin hafi verið tilkynnt til Kauphallar Íslands sem utanþingsviðskipti í viðskiptakerfi Kauphallarinnar, 7. nóvember 2007. Viðskiptin hafi verið 5,94% af heildarveltu nóvembermánaðar 2007 og 0,57% af heildarveltu ársins með hlutabréf í Glitni banka hf. í Kauphöll Íslands. Með viðskiptunum hafi BK-44 ehf. orðið 16. stærsti hluthafi bankans. Regluvörður Glitnis banka hf. hafi veitt samþykki fyrir viðskiptunum. Athygli Fjármálaeftirlitsins hafi vakið að 8. nóvember 2007 hafi Gnúpur fjárfestingarfélag ehf. lokað framvirkum samningi með hlutabréf í Glitni banka hf., að nafnvirði 150.000.000 hluta. GLB Hedge, sem haldið hafi utan um varnir vegna framvirkra samninga innan Glitnis banka hf., hafi 6. nóvember 2007 selt hlutabréf í Glitni banka hf., að nafnvirði 150.000.000 hluta, í gegnum miðlun Glitnis banka hf., til eigin viðskipta bankans. Markaðsviðskipti Glitnis banka hf. hafi annast viðskiptin við BK-44 ehf. með uppgjöri 12. nóvember 2007. Miðlari í viðskiptunum hafi verið Elmar Svavarsson, ákærði í máli þessu. Samkvæmt viðskiptagögnum hafi eigin viðskipti Glitnis banka hf. verið seljendur bréfanna til miðlunar Glitnis banka hf. Samkvæmt gögnum Fjármálaeftirlitsins hefði Glitnir banki hf. átt eða tekið að veði, 24. október 2007, alls 12,54% af eigin bréfum. Í þágildandi 29. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki væri kveðið á um að fjármálafyrirtæki mætti ekki eiga eða taka að veði eigin hlutabréf sem næmi hærri fjárhæð að nafnverði en 10% af nafnvirði innborgaðs hlutafjár fyrirtækisins. Þar sem staða Glitnis banka hf. í eigin hlutabréfum hafi verið komin yfir lögbundin mörk mætti draga þá ályktun að bankanum hafi verið í mun að losa sig við eigin hlutabréf.                 Í kæru Fjármálaeftirlitsins er rakið að innan Glitnis banka hf. hafi verið sérstakt ferli þegar sóst hafi verið eftir að bankinn lánaði fjármuni til fyrirtækja. Viðskipta- eða lánastjórar hafi lagt fyrir eina af lánanefndum bankans, lánabeiðni, þar sem fram kæmu upplýsingar um lánveitinguna, tryggingar, í hvað fjármunir ættu að fara og fleiri atriði sem væru talin mikilvæg varðandi ákvörðun um lánveitingu. Innan bankans hafi starfað fjórar nefndir, en um hafi verið að ræða áhættunefnd (risk committee), lánanefnd fyrirtækja (corporate credit committee), lánanefnd Norðurlanda (Nordic credit committee) og íslensku lánanefndina (Icelandic credit committee). Áhættunefndin hafi verið með hæstu heimildirnar og hlutverk hennar meðal annars það að taka ákvarðanir um heimildir annarra lánanefnda innan bankans. Hafi áhættunefnd getað veitt lán sem numið hafi allt að 20% af eiginfjárgrunni bankans. Stærri lánveitingar hafi þurft að leggja fyrir stjórn bankans. Lánveitingin til BK-44 ehf. hafi ekki farið hefðbundna leið. Þann 7. nóvember 2007, eftir lokun markaða, sama dag og viðskiptin hafi verið tilkynnt Kauphöll, hafi Magnús Arnar Arngrímsson, ákærði í máli þessu, þáverandi framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs bankans, sent tölvupóst til ákærða, Elmars, og starfsmanns í markaðsviðskiptum, með afriti til forstöðumanns áhættustýringar og Jóhannesar Baldurssonar, ákærða í máli þessu, um að ákærði væri kominn með samþykki fyrir peningamarkaðsláni upp á 4 milljarða króna í 6 mánuði, fyrir BK-44 ehf. Ákærði, Elmar, hafi verið miðlari í viðskiptunum en HS, starfsmaður markaðsviðskipta hafi séð um að skrá viðskiptamörk fyrir viðskiptavini, ákærði, Jóhannes, verið framkvæmdastjóri markaðsviðskipta þar sem ákærði, Elmar, og HS hafi starfað. Sú heimild sem ákærði, Magnús Arnar, hafi vísað til hafi ekki fundist bókuð í fundargerðum lánanefnda bankans, sem innri endurskoðun bankans hafi aflað gagna um fyrir hönd skilanefndar Glitnis banka hf.                 Í vinnureglum markaðsviðskipta Glitnis banka hf. frá í janúar 2007 er í ákvæði 2.5 fjallað um peningamarkaðslán. Samkvæmt upplýsingum innri endurskoðanda Glitnis banka hf. var einungis 80% áhættumats BK-44 lokið í mars 2008 og hafði félagið út frá því verið flokkað í áhættuflokk 6. Áhættumat fyrir BK-44 ehf. hafi því verið unnið nokkrum mánuðum eftir að félagið hafði fengið lánveitingu frá Glitni banka hf., upp á tæplega 3,8 milljarða króna. Samkvæmt vinnureglum markaðsviðskipta hafi átt að leita formlegrar heimildar lánanefndar vegna lánveitingarinnar til BK-44 ehf., þar sem félagið hafi verið flokkað í áhættuflokk 6. Samkvæmt lánabók Glitnis banka hf., eða Credit Manual, hafi ákvörðun um viðskiptamörk vegna láns upp á tæplega 3,8 milljarða króna hjá viðskiptavini í áhættuflokki 6, átt að vera tekin fyrir í áhættunefnd eða lánanefnd þegar heimildir annarra lánanefnda þraut. Að mati Fjármálaeftirlitsins hafi þessara heimilda ekki verið aflað af hálfu starfsmanna Glitnis banka hf.                  Í kærunni kemur fram að undirrituð staðfesting á veitingu peningamarkaðsláns til BK-44 ehf., 7. nóvember 2007, er ekki fyrirliggjandi, né undirritaðar framlengingar í láninu. Einungis væru til staðar óundirrituð afrit. Lánið hafi verið veitt til eins mánaðar í senn og framlengt alls níu sinnum. Fyrsta lánið hafi verið veitt 12. nóvember 2007, með gjalddaga 12. desember 2007. Eftir níu framlengingar hafi lánið verið greitt upp 22. júlí 2008. Greitt hafi verið inn á lánið 30. apríl 2008 samtals 503.983.500 krónur, sem hafi verið andvirði sölu hluta bréfanna. Eftirstöðvar lánsins hafi verið gerðar upp 22. júlí 2008 og þá greiddar 3.777.242.206 króna. Fram hafi komið að BK-44 ehf. hafi veitt Glitni banka hf. allsherjarveð 25. apríl 2006, en um hafi verið að ræða handveð í öllum verðbréfum á vörslureikningi 40784. Þau hlutabréf er BK-44 ehf. hafi keypt í nóvember 2007 hafi hins vegar verið inni á vörslureikningi 70548. Ekki hafi fundist frumrit handveðsyfirlýsingar tengt þeim reikningi. Glitnir banki hf. hafi ekki haft aðrar viðbótartryggingar en þau bréf sem keypt hafi verið fyrir andvirði lánsins. Þannig hafi BK-44 ehf. verið veitt 100% lán til að fjármagna kaup á hlutabréfunum sem og þóknun tengdum þeim, án nokkurra viðbótartrygginga. Vörslureikningur nr. 70548, þar sem hinir 150.000.000 hlutir voru vistaðir, hafi verið eignalaus 1. janúar 2007. Eina hreyfingin á reikningnum tengist kaupum á umræddum hlutabréfum. Í vinnureglum markaðsviðskipta Glitnis banka hf. frá í janúar 2007 komi fram að viðskiptamenn þurfi að leggja fram tryggingar fyrir útlánaígildi afleiðuviðskipta sinna. Undantekning sé gerð fyrir viðskiptamenn í áhættuflokkum 1-4. BK-44 ehf. hafi verið með áhættuflokkun 6. Ættu tryggingar vegna peningamarkaðslána að vera áþekk tryggingum vegna afleiðuviðskipta, þar sem sambærileg áhætta sé fyrir bankann og að gera framvirka samninga. Í vinnureglunum komi fram að útlánaígildi vegna framvirkra hlutabréfasamninga, með hlutabréf í Glitni banka hf., sé 40% andvirði undirliggjandi vöru. Ef um framvirkan samning hefði verið að ræða, hefði útlánaígildi samningsins verið 1.512.000.000 krónur. Samkvæmt vinnureglum markaðsviðskipta hefði BK-44 ehf. átt að leggja fram tryggingar til viðbótar þeim hlutabréfum sem fjárfest hafi verið í fyrir andvirði peningamarkaðslánsins, lægst að fjárhæð 1.512.000.000 króna í formi trygginga, innlána eða ríkisvíxla. Félagið hafi hins vegar engar tryggingar lagt fram til viðbótar til að tryggja útlánaígildi lánveitingarinnar.                 BK-44 ehf. hafi 25. apríl 2008 selt 30.000.000 hluti að nafnvirði í Glitni banka hf. á genginu 16,85. Hafi salan verið tilkynnt í viðskiptakerfi Kauphallar Íslands sem utanþingsviðskipti. Markaðsverðmæti hlutarins eftir greiðslu þóknunar hafi verið 503.983.500 krónur. Andvirði bréfanna hafi verið greitt inn á peningamarkaðslán nr. FD0000063863. Miðlari í viðskiptunum hafi verið ákærði, Elmar. Kaupandi bréfanna hafi verið eigin viðskipti bankans. Tap BK-44 ehf. vegna þessarar sölu hafi verið 250.500.000 krónur, fyrir utan þóknanir og fjármagnstekjukostnað. Þann 22. júlí 2008 hafi BK-44 ehf. selt 120.000.000 hluti í Glitni banka hf. á genginu 19,95. Bankinn hafi tilkynnt þau viðskipti sem utanþingsviðskipti í viðskiptakerfi Kauphallar. Ákærði, Elmar, hafi tilkynnt viðskiptin sem miðlari. Bréfin hafi verið seld af vörslureikningi BK-44 ehf. nr. 70548. Kaupandi hafi verið markaðsviðskipti Glitnis banka hf., sem áframselt hafi bréfin til eigin viðskipta bankans á sama verði. Eigin viðskipti hafi samdægurs selt á sama gengi, sama nafnverð bréfa í Glitni banka hf., til markaðsviðskipta bankans. Í kjölfarið hafi átt sér stað nokkur viðskipti á milli vörslureikninga markaðsviðskipta með sömu fjárhæð, og bréfin að lokum aftur seld BK-44 ehf. á sama gengi eða 16,95, en nú inn á vörslureikning nr. 210971. Þau viðskipti hafi ekki verið tilkynnt til Kauphallar. Sama dag hafi BK-44 ehf. aftur selt bréfin að nafnvirði 120.000.000 hluta en nú af vörslureikningi nr. 210917. Gengi í þeim viðskiptum hafi verið 31,82, sem hafi verið 112,8% hærra verð en í fyrri viðskiptunum. Þau viðskipti hafi ekki verið tilkynnt til Kauphallar. Ákærði, Elmar, hafi verið skráður verðbréfamiðlari í öllum viðskiptunum. Í ljós hafi komið að BK-44 ehf. hafi sama dag fengið greiddar 1.788.618.000 krónur. Samkvæmt uppgjörsreglum Kauphallarinnar séu uppgjörsdagar vegna viðskipta í Kauphöll, þrír virkir dagar. Þann 28. júlí 2008 hafi 3.818.400.000 krónur verið lagðar inn á reikning félagsins en þær hafi verið vaxtareiknaðar frá 22. júlí 2008. Samdægurs hafi verið teknar út 1.794.000.000 krónur og vaxtareiknaðar frá 22. júlí 2008. Fjárhæðin samsvari markaðsverðmæti bréfanna m.v. gengið 14,95. Hagnaður BK-44 ehf. vegna þessarar fjárfestingar, að greiddum kostnaði við peningamarkaðslánið, endurgreiðslu þess og hlutabréfaþóknunar, hafi verið 85.725.793 krónur. Gengi Glitnis banka hf. frá því kaupin áttu sér stað og þar til að BK-44 ehf. seldi öll bréfin, hafi lækkað úr 25,20 í 14,86 eða um rúm 40%. Gengið hafi farið hæst á þessu tímabili í 26,2 og því verið langt frá því gengi sem viðskipti milli BK-44 ehf. og Glitnis banka hf. hafi farið fram á, sem var 31.82.                 Samkvæmt kerfum Glitnis banka hf. hafi BK-44 ehf. ekki átt neina kaup- eða söluréttarsamninga, með undirliggjandi hlutabréf í Glitni banka hf., á árunum 2007 og 2008.  Ákærði, Elmar, verðbréfasali úr eigin viðskiptum og regluvörður bankans, haldi því fram að BK-44 ehf. hafi gert samning um sölurétt á hlutunum í Glitni banka hf. Sá samningur hafi verið munnlegur. Gengið í viðskiptum milli BK-44 ehf. og eigin viðskipta Glitnis banka hf. hafi verið ákvarðað út frá öðrum forsendum en markaðsgengi. Ætlunin hafi verið að BK-44 ehf. bæri ekki skarðan hlut frá borði í tengslum við fjárfestinguna. Ársreikningur BK-44 ehf. fyrir árið 2007 hafi sýnt ranga mynd af stöðu félagsins þar sem ekki hafi komið fram réttar upplýsingar um heildareign félagsins í Glitni banka hf. Sjóðstreymi félagsins gefi ekki til kynna að hækkun á skammtímaskuldum félagsins við lánastofnanir hafi átt sér stað. Engin ummerki sjáist um það að félagið hafi fjárfest í hlutabréfum í Glitni banka hf. fyrir skammtímalánið á árinu 2007.                 Samkvæmt vottorði úr hlutafélagaskrá, sem liggur frammi í rannsóknargögnum málsins, er BK-44 einkahlutafélag. Samþykktir félagsins eru frá 8. júní 2007. Stjórn félagsins skipa ákærði, Birkir, sem er skráður stjórnarmaður, og sambýliskona hans, sem er skráð varamaður. Firmað ritar stjórnarmaður. Enginn framkvæmdastjóri er skráður. Prókúruumboð hefur ákærði, Birkir. Endurskoðandi félagsins er Deloitte hf. Hlutafé er 500.000 krónur. Tilgangur félagsins er kaup og sala verðbréfa, svo og rekstur fasteigna og lánastarfsemi. Stofnendur félagsins eru ákærði, Birkir, og MK. Á meðal rannsóknargagna málsins er hluthafaskrá í Glitni banka hf. dagsett 24. september 2010. Samkvæmt skránni er BK-44 ehf. 16. stærsti hluthafi í bankanum eigandi 1,0143% hluta í bankanum. Yfirlit um framvirka samninga á árinu 2007, sem er á meðal gagna málsins, og varðar Gnúp fjárfestingarfélag ehf., sýnir að 8. nóvember 2007 hafi félagið lokað framvirkum samningi með 150.000.000 hluti í Glitni banka hf. Undirskriftarreglur Íslandsbanka hf. voru samþykktar í bankaráði 24. júní 2003. Samkvæmt reglunum er umboði starfsmanna til að skuldbinda bankann skipt í þrjár tegundir, A-, B- og C-umboð. Er tekið fram að einungis starfsmenn sem hafi A-, B- eða C-umboð hafi heimild til að skuldbinda bankann. Séu umboðin persónubundin og óframseljanleg. Sé bankinn skuldbundinn í öllum tilvikum við undirskrift tveggja starfsmanna með A-umboð. Samkvæmt ákvæði 2.1 þurfi undirskrift tveggja starfsmanna, annars með A-umboð og hins með C-umboð, sé um að ræða hagsmuni á bilinu 500 til 1.000 milljónir og málið varði veitingu ábyrgða, lánveitingar aðrar en lánveitingar á millibankamarkaði, skilmálabreytingar útlána eða veðbreytingar. Samkvæmt ákvæði 6.1 þurfi undirskrift tveggja starfsmanna, annars með A-umboð og hins með C-umboð, sé um að ræða hagsmuni yfir 1.000 milljónum króna og um sé að ræða viðskipti með gjaldeyri, verðbréf og afleiður og ádrátt á lánalínur. Í handbók um lánamál sem Íslandsbanki hf. gaf út og var síðast uppfærð í desember 2004, er í kafla 2.1 kveðið á um útlánaform. Fram kemur að markaðsviðskipti og fyrirtækjasvið annist afgreiðslu peningamarkaðslána. Formkröfur séu strangar. Miðað sé við lán til viðskiptavina í áhættuflokkun 1-4 eða að fullnægjandi tryggingar í verðbréfum komi til. Kjör séu markaðsvextir að viðbættu álagi fyrirtækjasviðs og markaðsviðskipta. Algengasti lánstími sé til allt að 3ja mánaða. Breytingar séu útilokaðar.                 Vinnureglur vegna markaðsviðskipta Glitnis banka hf. frá því í janúar 2007 eru á meðal gagna málsins. Í ákvæði 1.2 er kveðið á um áhættuflokkun á atvinnufyrirtækjum. Fram kemur að tillögur um áhættuflokkun fagfjárfesta séu unnar af markaðsviðskiptum og lagðar fyrir áhættunefnd bankans til umfjöllunar. Í ákvæði 2.3.5. er kveðið á um valrétt. Tekið er fram að kaup viðskiptamanna á valréttum telji ekki í útlánaígildismörkum að ,,swaption“ samningum frátöldum. Ekki skuli skrifa valréttarsamning nema hann sé varinn með öðrum valréttum og/eða virkum kaupum og sölu á undirliggjandi eign. AFS geti veitt undanþágu fyrir hver einstök viðskipti. Í ákvæði 2.5 er fjallað um PM útlán. Fram kemur að PM útlán megi einungis veita aðilum í áhættuflokkum 1-4 með PM mörk. Óheimilt sé að veita öðrum slík lán nema samþykki lána- eða áhættunefnda liggi fyrir. PM útlán megi að hámarki vera til 6 mánaða. Lengri lán þurfi heimild lánanefndar. Framlengingar á PM lánum skuli vera innan marka þó gengisbreytingar hafi orðið svo lánið sé hærra en mörkin í krónum. Í slíkum tilvikum skuli sækja um hækkun á mörkum eða lækka höfuðstól lánsins. Ábyrgð vegna vanskila á PM lánum sé hjá því sviði sem sé skráð fyrir viðskiptamanninum. Í ákvæði 4.3 er fjallað um tryggingaköll. Fram kemur að starfsmenn markaðsviðskipta skuli fylgjast daglega með þróun markaðsverðs afleiðusamninga viðskiptamanna í hlutfalli við þær tryggingar sem séu fyrir viðskiptum. Ef tap viðskiptamanns sé að aukast, þannig að telja megi að tryggingar muni ekki duga, skuli starfsmaður markaðsviðskipta í samráði við AFS og lánastjóra viðskiptamanns kalla eftir viðbótartryggingum. Í kafla 7 er fjallað um valrétti. Fram kemur að hlutverk valréttarbókar afleiðuborðs sé að taka stöðu í flökti og stefnu gjaldmiðla og innlendra skulda- og hlutabréfa. Í ákvæði 7.1 kemur fram að haldið sé utan um valrétti og gjaldeyrisstöðu í „Kondor“ og séu valréttir afleiðuborðs geymdir í bókunum FX-Options og FX-Exotics. Gjaldeyrisstaðan endurspegli ,,delta“ vörn á keyptum og seldum valréttum. Skuldabréfa- og hlutabréfavalréttir séu skráðir í „samningaöskju“. Samkvæmt ákvæði 7.3 sé samningum skipt upp í eftirfarandi þætti: Valréttargjöld greidd. Valréttargjöld fengin. Uppgjör samninga. Gengisbreytingar. Fram kemur að valréttargjöld samninga séu gerð upp miðað við viðskiptadaga og sé þeim snúið yfir í krónur miðað við viðskiptadagana. Uppgjör samninga sé á hliðstæðan hátt og valréttargjöldin gerð upp miðað við lokadag samninga. Gengisbreytingar opinna samninga séu að lokum metnar með því að skoða markaðsvirði þeirra. Við útreikninga á afkomu afleiðuborðs sé til viðbótar reiknuð afkoma af varnarstöðu valréttanna auk fjármagnskostnaðar af þeirri stöðu. Daglega sé fylgst með afkomu valrétta og vikulega farið yfir afkomuna yfir ákveðin tímabil, þ.e. liðna viku, mánuð, yfirstandandi ársfjórðung og árið í heild.                 Á meðal rannsóknargagna málsins er yfirlit úr áhættumatskerfi Glitnis banka hf. varðandi félagið BK-44 ehf. Er félagið skráð í áhættuflokki 6. Í fjármálagreiningu er félagið sagt vera með yfir 80% eiginfjárhlutfall. Stjórnendur séu fáir með einsleitan bakgrunn. Um sé að ræða einkafyrirtæki og eigandi vel efnaður. Áhættustýring félagsins sé virk. Á meðal rannsóknargagna er handveðsyfirlýsing, handveðsetning verðbréfasafns og handveðssetning bankareiknings, allsherjarverð, sem MK-44 ehf. hefur gefið út 25. apríl 2006. Samkvæmt handveðsyfirlýsingunni er Íslandsbanka hf. m.a. sett að handveði öll verðbréf, hverju nafni sem nefnast, sem séu í vörslu Íslandsbanka hf. á hverjum tíma á vörslureikningi nr. 40784. Veðsetningin taki til hvers konar arðs, sem kunni að vera greiddur af hinu veðsetta og sé veðhafa heimilt að ráðstafa honum til greiðslu á gjaldföllnum og/eða ógjaldföllnum hluta þeirrar skulda sem handveðið tryggir, allt að vali veðhafa. Veðsali skuldbindi sig til þess að ráðstafa arðgreiðslum beint inn á reikning nr. 582-14-1011155, en reikningurinn ásamt innstæðu hans, eins og hún sé á hverjum tíma, sé jafnframt veðsettur bankanum með yfirlýsingunni.                 Á meðal rannsóknargagna málsins er tölvupóstur er ákærði, Magnús Arnar, hefur ritað kl. 17.08 þann 7. nóvember 2007. Póstinn sendir hann ákærða, Elmari og HS, starfsmanni í markaðsviðskiptum Glitnis banka hf. Afrit er sent á ákærða, Jóhannes, og SÖÞ forstöðumann áhættustýringar Glitnis banka hf. Í póstinum segir ákærði að hann sé kominn með samþykki fyrir PM mörkum á BK-44 ehf. upp á 4 milljarða króna í 6 mánuði. Sama dag kl. 17.27 framsendir ákærði, Elmar, þennan póst til ákærða, Birkis, með þeim skilaboðum að bréfin hafi verið keypt áðan, að ákærði fái PM lán fyrir  þessum kaupum, ,,value“ á mánudaginn. 150.000.000 hlutir í Glitni banka hf. að nafnverði á genginu 25,20. Tölvupóst ákærða, Magnúsar Arnar, frá 7. nóvember hefur ákærði, Elmar, framsent 12. nóvember 2007 til starfsmanna í markaðsviðskiptum og til SES, sérfræðings í gjaldeyrismiðlun. Sama dag sendir SES svar við þessum tölvupósti til ákærða, Elmars, og afrit á ákærðu Jóhannes og Magnús Arnar, um að málið sé afgreitt. Hann hafi lánað BK-44 ehf. 3,7 milljarða lán á 14,55 reibor vöxtum og 210 bp álagi í 1 mánuð, frá 12. nóvember til 12. desember.                 Á meðal rannsóknargagna málsins er tölvupóstur er ákærði, Elmar, hefur ritað 7. nóvember 2007, til KS regluvarðar Glitnis banka hf. Afrit af póstinum er sent ákærða, Birki. Óskar ákærði, Elmar, eftir heimild út vikuna til þess að eiga viðskipti með allt að 150.000.000 hluti í Glitni banka hf. fyrir BK-44 ehf. Eini eigandi þess félags sé starfsmaður í bankanum, ákærði, Birkir. Heimildin þurfi að ,,lifa í dag og á morgun“. Regluvörður bankans svarar þessum pósti sama dag og segir heimildina veitta ,,í dag“.  Á meðal rannsóknargagna málsins er afrit af sölunótu frá 30. apríl 2008. Samkvæmt sölunótunni selur BK-44 ehf. 25. apríl 2008, hluti að nafnverði 30.000.000 í Glitni banka hf. á genginu 16,85 á 505.500.000 krónur, miðað við uppgjör 30. apríl 2008. Frá dregst þóknun að fjárhæð 1.516.500 krónur. Samtals nemur sölufjárhæðin þá 503.983.500 krónum. Fjárhæðin er lögð inn á reikning 513-26-780844. Í athugasemd á sölunótuna er skráð að greiða eigi inn á PM lán. Þá er afrit í gögnum málsins af sölunótu frá 22. júlí 2008, miðað við uppgjörsdag þann dag, þar sem BK-44 ehf. selur Glitni banka hf. hlutabréf að nafnverði 120.000.000 hluta á genginu 14,95. Söluverð er 1.794.000.000. Að frádreginni þóknun að fjáræð 5.382.000 krónur eru 1.788.618 krónur lagðar inn á reikning nr. 513-26-780844. Í athugasemdum er skráð að greiða eigi niður PM lán hjá ,,SES“. Afrit af kaupnótu frá sama degi er í gögnum málsins. Samkvæmt henni kaupir BK-44 ehf. sama fjölda hluta aftur á sama gengi og selt var. Í rannsóknargögnunum er afrit af annarri sölunótu frá sama degi. Samkvæmt henni selur BK-44 ehf. Glitni banka hf. hlutabréf að nafnverði 120.000.000 hluta á genginu 31,82. Engin þóknun er tekin. Ekki kemur fram hvar leggja eigi fjárhæðina inn. Í öllum þessum tilvikum sem að framan greinir er ákærði, Elmar, skráður sölumaður í viðskiptunum. Í rannsóknargögnum er afrit af staðfestingum er Glitnir banki hf. hefur gefið út á framlengingu á lánveitingu til BK-44 ehf. Eru framlengingarnar miðaðar við 21. desember 2007, og síðan 14. janúar, 5. mars, 3. apríl, 25. apríl, 30. apríl, 6. maí, 21. maí, 25. júní 2008. Þá er í gögnum málsins afturköllun á lánveitingunni, dagsett 21. desember 2007.  Í gögnum málsins liggur fyrir staðfesting frá Kauphöll Íslands til slitastjórnar Glitnis banka hf. frá 24. nóvember 2011, þess efnis að dagslokaverð hlutabréfa Glitnis banka hf. þann 25. apríl 2008, hafi verið 16,75 krónur á hlut og dagslokaverð sömu hlutabréfa 22. júlí 2008, verið 14,86 krónur á hlut. Þá var staðfest að viðskipti að nafnverði 120.000.000 hluta í Glitni banka hf. hafi verið tilkynnt viðskiptakerfi Kauphallarinnar 22. júlí 2008, kl. 13.46.10 að kerfistíma eða kl. 11.46.10 að staðartíma. Verðið í viðskiptum hafi verið 14,95 krónur á hlut. Um einu viðskipti dagsins með slíkan hlut í bankanum hafi verið að ræða.                 Í gögnum málsins er tölvupóstur er ákærði, Jóhannes, hefur sent LW forstjóra Glitnis banka hf., 11. nóvember 2007. Tekur ákærði í upphafi fram að um sé að ræða lista yfir þá sem séu með framvirka samninga við bankann. Nokkru síðar tekur ákærði fram að ,,... á eftir að færa – Gnúpur selur og BK42 kaupir 150 nom.“ Ákærði, Jóhannes, hefur 7. nóvember 2007 sent tölvupóst á starfsmann í viðskiptaveri með beiðni um að ,,stofna BK 44 kt 6202002129 asap“. Starfsmaður bankans svarar ákærða sama dag og kveður félagið þegar vera til í Kondor og IBAS.                  Í gögnum málsins er afrit af tölvupósti sem KS regluvörður bankans hefur sent starfsmanni bankans 19. september 2008, en pósturinn er svar regluvarðarins við spurningu starfsmannsins frá deginum á undan þar sem hann biður regluvörðinn um upplýsingar um samning um kaup á eigin bréfum sem ,,settlaður“ var í júlí. Regluvörðurinn lýsir því að um hafi verið að ræða uppgjör á sölurétti sem eigin viðskipti hefðu samþykkt. Hafi regluvörðurinn vegna starfs síns haft veður af málinu seinni part árs 2007. Hann hafi fengið símtal frá starfsmönnum bankans í júlí 2008. Þá hafi komið í ljós að ekki hafi verið fullgengið frá málinu skriflega er viðskiptin fóru í gegn. Regluvörðurinn hafi farið yfir málið með viðeigandi starfsmönnum og þá komið í ljós að vegna mistaka hafi gleymst að ganga skriflega frá viðskiptunum. Því hafi verið ákveðið að ganga frá þeim með þessum hætti. Hafi regluvörðurinn verið hafður með í ráðum. Þessum pósti svarar starfsmaður bankans 21. september 2008 og biður um upplýsingar um helstu skilmála samningsins. Þyrfti starfsmaðurinn t.d að meta hvort samningurinn hafi kveðið á um ákveðinn fjölda hluta, á ákveðnu föstu verði, á tilteknum degi. Þessum pósti svarar regluvörðurinn sama dag og kveðst munu finna út úr þessu.                 Þann 23. september 2011 ritar slitastjórn Glitnis banka hf. ákærða, Birki, sem fyrirsvarsmanni BK-44 ehf., bréf vegna mögulegrar riftunar á sölu hlutabréfa BK-44 ehf. í Glitni banka hf. í júlí 2008. Er óskað eftir athugasemdum frá félaginu varðandi hugsanlega kröfu um riftun. Bréfinu er svarað fyrir hönd ákærða 10. október 2011. Í bréfinu kemur m.a. fram að fyrri sala bréfanna hafi átt sér stað 25. apríl 2008 er 30.000.000 hlutir hafi verið seldir á genginu 16,85. Er tekið fram að ákærði, Birkir, hafi ekki vitað af sölunni fyrr en eftir á og hann því ekki komið nálægt ákvörðun gengis við söluna. Hann hafi þó nokkur áður óskað eftir að allir hlutirnir í bankanum yrðu seldir. Á meðal gagna málsins er samkomulag um uppgjör dagsett 19. desember 2011. Er tekið fram að samkomulagið sé gert í kjölfar þess að Glitnir hf. hafi krafist þess að rift yrði með dómi ráðstöfun frá 22. júlí 2008 sem falist hafi í sölu BK-44 ehf. og kaupum Glitnis banka hf. á hlutabréfum í Glitni banka hf. að nafnvirði 120.000.000 hluta á genginu 31,82. Tekið er fram að eftir viðræður aðila hafi komið fram að 13. mars 2008, hafi BK-44 ehf. fengið greiddan arð af umræddum bréfum, samtals að fjárhæð 49.949.999 krónur, að frádregnum fjármagnstekjuskatti og hins vegar að við endanlega sölu hlutabréfanna hafi staðið eftir inni á reikningi BK-44 ehf. 35.775.794 krónur. Hafi orðið að samkomulagi að ljúka ágreiningi milli aðila með því að BK-44 ehf. greiddi Glitni hf. 135.000.000 króna.                  Í rannsóknargögnum málsins eru nokkur samtöl sem hljóðrituð hafa verið úr borðsímum Glitnis banka hf. á þeim tíma sem rannsókn málsins tekur til. Einungis verður gerð grein fyrir þeim símtölum er máli skipta fyrir niðurstöðu málsins.                 Samkvæmt endurriti símtals frá 12. nóvember 2007, kl. 14.22, ræðir ákærði, Elmar, við SES, sérfræðing í gjaldeyrismiðlun. Ræða þeir lánveitingu Glitnis banka hf. til BK-44 ehf. Er á símtalið líður gerir ákærði grein fyrir því að lánið sé til 6 mánaða, en spyr hvort ekki sé hægt að hafa ,,þetta bara rúllandi á mánuði eða...?“ Viðmælandinn svarar því játandi og segist rúlla þessu í mánuð.                 Samkvæmt endurriti símtals frá 11. desember 2007, kl. 16.15, ræða saman ákærðu, Elmar og Birkir. Er líða tekur á símtalið segir ákærði, Elmar, að ,,...við erum hérna með... BK 42 er hérna með... með gamlan, góðan samning: 80 nom.“ Stuttu síðar spyr ákærði, Elmar, hvort fleyta eigi þessu yfir áramót. Ákærði, Birkir, svarar ,,Ja, þú veist... hérna... ég... hvað... hvað vi... ég meina, ég er nú bara að gera þetta fyrir ykkur sko.“ Síðar í samtali út af sama efni segir ákærði, Elmar, ,,Og hérna, þannig að þú veist, það bara... það munar rosalegu fyrir okkur bara að koma því sko yfir... yfir helvítis áramótin meðan ljósmyndin er tekin sko af... af ,,balance sheet-inu“ sko.“ Ákærði, Birkir, tekur undir það að rétt sé að framlengja. Samkvæmt endurriti símtals 15. janúar 2008 milli ákærðu, Elmars og Birkis, gerir ákærði, Birkir, grein fyrir því að hann hafi fengið bréf frá endurskoðanda bankans, en ákærði hafi væntanlega lent í úrtakskönnun innan bankans. Ákærði spyr síðan ,,Hvað hérna... nei, ég bara er að velta fyrir mér þá... að halda þessu bara eða hvernig... hvernig... hvernig er staðan hjá okkur, hvað viljið þið gera með þetta?“  Ákærði spyr á ný ,,Þið viljið bara halda þessu?“ Ákærði, Elmar, svarar því til að hann hringi.  Samkvæmt endurriti símtals frá 22. júlí 2008, kl. 15.18, hringir þáverandi forstöðumaður áhættustýringar Glitnis banka hf. í ákærða, Elmar. Forstöðumaðurinn spyr um ,,þetta trade á Glitni þarna... á ég að vera glaður“. Forstöðumaðurinn lýsir því að hann hafi alltaf verið að vona að ,,við getum losnað við eitthvað út úr þessum félögum sem voru að halda mikið á Glitni fyrir okkur...  ...eða halda mikið á Glitni skiluru með litlu eigin fé“. Síðar í sama samtali segir ákærði, Elmar, ,,Það er verið að létta létta á, það er aðeins verið að létta á þessu...“.                     Við aðalmeðferð málsins gáfu ákærðu allir skýrslu fyrir dóminum. Þá komu fyrir dóminn sem vitni nokkrir fyrrverandi starfsmenn Glitnis banka hf. Var um að ræða LW, fyrrverandi forstjóra Glitnis banka hf., KS, fyrrverandi regluvörð bankans, JÓ, þáverandi yfirmann einkabankaþjónustu, SÖÞ, þáverandi forstöðumann áhættustýringar bankans og ritara áhættunefndar, GH, fyrrverandi framkvæmdastjóra fyrirtækjasviðs, HS starfsmann markaðsviðskipta, HH og AS fyrrum viðskiptastjóra hjá Glitni banka hf., BR, fyrrverandi sérfræðing á viðskiptabankasviði, SES, fyrrverandi sérfræðing hjá gjaldeyrismiðlun, ÞSH, fyrrverandi sérfræðing á markaðsviðskiptasviði, BH og IÞR, fyrrverandi starfsmenn úr bakvinnslu verðbréfa, SRÓ, fyrrum framkvæmdastjóra fjárhagssviðs, JLP og NS, fyrrverandi starfsmenn af afleiðuborði, GG, fyrrverandi nefndarmann í áhættunefnd og starfsmann í lánastýringu á fyrirtækjasviði, RJ fyrrum forstöðumann gjaldeyrismiðlunar, og ET, fyrrverandi framkvæmdastjóra lögfræðisviðs og regluvörslu. JG, fyrrverandi verðbréfamiðlari úr eigin viðskiptum, kom fyrir dóminn en kaus að nýta sér rétt sinn til að tjá sig ekki fyrir dóminum þar sem fyrir liggur kæra Fjármálaeftirlitsins, m.a. á hendur honum, fyrir markaðsmisnotkun með hlutabréf í Glitni banka hf. Að lokum komu fyrir dóminn tveir lögreglumenn. Var annar stjórnandi rannsóknar málsins, en hinn fór fyrir hópi lögreglumanna er unnu að rannsókn málsins. Verður hér á eftir gerð grein fyrir framburðum ákærðu og vitna að því marki er máli skiptir fyrir niðurstöðu málsins.                  Ákærði, Elmar Svavarsson, kvaðst á árunum 2007 og 2008 hafa starfað sem verðbréfamiðlari í markaðsviðskiptum hjá Glitni banka hf.  Í starfi hans hafi falist að miðla hlutabréfum. Hafi hann ekki verð með svonefnt undirskriftarumboð innan bankans. Að því er varðaði aðdraganda lánveitingar til félagsins BK-44 ehf. í nóvember 2007 hafi komið inn á borð ákærða sala á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. Hafi ákærði m.a. átt fund með meðákærða, Birki, og JG verðbréfasala úr eigin viðskiptum bankans, vegna sölu á bréfunum, en úr eigin viðskiptum hafi bréfin komið. Á þessum fundi hafi verið ákveðið að bjóða BK-44 ehf. hlutabréfin til kaups. Hafi meðákærði starfað í einkabankaþjónustu bankans og sinnt efnuðum viðskiptavinum hans. Hafi meðákærði, Birkir, oft verið í sambandi við verðbréfamiðlara bankans vegna viðskiptavina sinna. Ekki kvaðst ákærði telja að hann hafi haft vitneskju um það á þessum tíma að Gnúpur fjárfestingarfélag ehf. hafi 8. nóvember 2007 lokað framvirkum samningi vegna sama fjölda hluta í Glitni banka hf. Þá kvaðst ákærði ekki telja að honum hafi á þessum tíma verið ljós heildarstaða bankans í eigin bréfum. Ákærði kvaðst telja að BK-44 ehf. hafi keypt umrædd bréf á markaðsgengi. Hafi ákærði gengið frá þessum viðskiptum eins og miðlarar hafi jafnan gert. Hafi bakvinnsla bankans séð um frágang skjala. Ákærði kvaðst telja að hann hafi aflað heimilda regluvarðar bankans til viðskiptanna í ljósi þess að fyrirsvarsmaður og eigandi BK-44 ehf. hafi verið starfsmaður bankans. Hafi sá háttur einfaldað alla hluti varðandi viðskiptin. Ákærði kvaðst telja að áhætta vegna viðskiptanna hafi legið hjá kaupandanum. Hafi kaupandinn keypt bréfin og um leið valrétt. Hafi verið um svonefnd ,,zero-cost“ viðskipti að ræða, sem samið hafi verið um samhliða kaupunum í nóvember 2007. Bréfunum hafi fylgt söluréttur að öllum hlutum, en kaupandinn um leið selt frá sér kauprétt. Mótaðilinn í viðskiptunum hafi verið verðbréfamiðlunin. Kaupandinn hafi fengið peningamarkaðslán fyrir kaupunum. Það hafi ekki hafi komið inn á borð ákærða sem verðbréfamiðlara upplýsingar um það hvort kaupandinn ætti að leggja fram eigið fé vegna viðskiptanna. Ákærði kvaðst ekki hafa þekkt áhættumat sem gert hafi verið á félaginu eða hvernig áhættuflokkun þess hafi verið háttað. Markaðsviðskipti bankans hafi ekki séð um slíka hluti. Hafi ákærði frétt af því að svonefnd PM mörk hafi verið færð á kaupanda í kerfum bankans og það verið talið fullnægjandi til að viðskipti gætu gengið í gegn. Ekki kvaðst ákærði vita hver hafi samþykkt nefnd PM mörk vegna kaupandans. Hann kvaðst ekki hafa átt nein samskipti við meðákærða, Magnús Arnar, vegna þessara viðskipta. Hafi ákærði þó vitað til þess að meðákærði hafi staðfest PM mörkin vegna kaupandans. Ákærði hafi ekki tekið þátt í umræðu um lánakjör eða lánveitinguna að öðru leyti. Peningamarkaðslán væru eins og yfirdráttur í eðli sínu. Ákærði kvaðst telja að Glitnir banki hf. hafi verið með handveð í hinum keyptu bréfum, en það hafi komið fram í tölvukerfi bankans. Við sölu BK-44 ehf. á bréfunum til bankans í júlí 2008 hafi verið miðað við gengið 31,82. Á þeim tíma hafi orðið ljóst að ekkert hafi fundist um sölurétt á bréfunum í kerfum bankans og því verið ákveðið að haga uppgjöri þannig að bankinn keypti bréfin á markaðsgengi. Hann seldi BK-44 ehf. bréfin aftur og keypti þau síðan á því gengi er þyrfti til að BK-44 ehf. kæmist skaðlaust frá viðskiptunum. Það gengi hafi JG verðbréfamiðlari úr eigin viðskiptum reiknað út. Þegar ljóst hafi verið að sölurétturinn var ekki skráður í kerfi bankans hafi ákærði og JG ákveðið að kalla til regluvörð bankans. Hafi regluvörðurinn lagt til að viðskiptin gengju með þessum hætti til að þau væru rekjanleg í bókum bankans. Eftir viðskiptin hafi komið fram fyrirspurn frá bókhaldi Glitnis banka hf. þar sem talsvert högg hafi komið á bankann við söluna, en tap af viðskiptunum fyrir eigin viðskipti bankans hafi numið um 2 milljörðum króna. Ákærði, Birkir, hafi ekki gengið eftir því við ákærða að gerður yrði skriflegur samningur vegna viðskiptanna. Ákærði kvaðst, sem verðbréfamiðlari í markaðsviðskiptum, hafa átt fjölmörg símtöl við aðra starfsmenn innan bankans vegna viðskipta. Hafi starfsmenn bankans tileinkað sér sérstakt tungumál í samskiptum. Þau símtöl er lögregla hefði undir höndum úr kerfum bankans sýndu á engan hátt að ákærði hefði framið lögbrot í tengslum við viðskipti BK-44 ehf. með hlutabréf í bankanum. Símtöl er lögregla ætlaði að tengdust viðskiptunum hafi sjaldnast gert það. Ákærði kvaðst telja að viðskipti BK-44 ehf. með 150.000.000 hluti í Glitni banka hf. í nóvember 2007, hafi verið stór viðskipti. Ákærði hafi vitað til þess að með því væri félagið eigandi 1% af útgefnu hlutafé í bankanum. Hann kvaðst þekkja til þess er BK-44 ehf. hafi selt 30.000.000 hluti í bankanum 30. apríl 2008. Hafi meðákærði, Birkir, óskað eftir því að bréf yrðu seld. Enginn annar en meðákærði hafi getað farið fram á söluna. Ákærði kvaðst ekki hafa haldið utan um gjalddaga að baki lánum til BK-44 ehf. vegna viðskiptanna. Hann kvaðst hafa tilkynnt umrædd kaup til Kauphallar. Tilkynnt hafi verið um fyrri kaupin sem átt hafi sér stað á markaðsgengi. Ekki hafi verið tilkynnt um síðari kaupin þar sem verð í þeim viðskiptum hafi ekki verið eðlilegt þar sem um uppgjör á grundvelli söluréttarins hafi verið að ræða. Ákærði kvaðst ekki muna eftir því að lánveitingin til BK-44 ehf. þyrfti að fara fyrir lánanefnd Glitnis banka hf. Hann kvaðst kannast við vinnureglur vegna markaðsviðskipta Glitnis banka hf., gefnar út í janúar 2007. Að því er varðaði svonefnd PM mörk í lánakerfum bankans hafi starfsmenn á fyrirtækjasviði bankans séð um að færa þau inn og önnur atriði tengd þeim lánum. Væri það ekki á verksviði verðbréfamiðlara í markaðsviðskiptum að framlengja í peningamarkaðslánum.                     Ákærði, Jóhannes Baldursson, kvaðst á árunum 2007 og 2008 hafa starfað sem framkvæmdastjóri markaðsviðskipta Glitnis banka hf. Undir deildina hafi heyrt nokkrar deildir innan bankans, svo sem afleiðudeild, greiningadeild, gjaldeyrismiðlun og deild sem haft hafi með höndum gjaldeyrisstýringu, skulda- og eignastýringu og eigin viðskipti með hlutabréf. Ákærði kvaðst á starfstíma sínum í bankanum öðru hvoru hafa komið að einstökum viðskiptum innan bankans. Sem framkvæmdastjóri hafi ákærði verið með svonefnt A-undirskriftarumboð fyrir hönd bankans. Ákærði kvaðst kannast við vinnureglur vegna markaðsviðskipta Glitnis banka hf. frá í nóvember 2007. Hafi hann í starfi sínu farið eftir þessum reglum. Að því er peningamarkaðslán varðaði, þá hafi viðskipti með slík lán orðið til á þann veg að viðskiptavinur hafi snúið sér til miðlara innan bankans vegna viðskipta. Miðlari hafi annast viðskipti fyrir viðkomandi viðskiptavin miðað við svonefnd PM mörk er skráð hafi verið á viðskiptavininn í kerfum bankans. Þau mörk hafi verið unnin upp í gegnum lánastjóra viðkomandi viðskiptavina. Að því er varðaði framlengingar lána hafi viðskiptavinir sjálfir þurft að óska eftir framlengingu í lánum. Gjaldeyrismiðlarar innan bankans hafi séð um framlengingu þar sem peningamarkaðslánin hafi verið á þeim stað innan bankans. Að því er varðaði viðskipti BK-44 ehf., með 150.000.000 hluti í Glitni banka hf. í nóvember 2007, hafi aðdragandi þeirra viðskipta verið sá að ákærði hafi átt stuttan fund með meðákærðu, Elmari og Birki, þar sem umrædd viðskipti hafi verið rædd. Þar hafi söluréttur á bréfunum af hálfu kaupanda verið ræddur. Ákærði kvaðst ekki þekkja hver hafi verið endanleg niðurstaða varðandi hann. Rætt hafi verið um takmarkaða tapsáhættu og hagnaðarvon. Hann sagðist ekki þekkja hvort rætt hafi verið um svonefnd ,,zero-cost“ viðskipti í þessu sambandi. Sennilega hafi meðákærði, Elmar, átt frumkvæði að fundinum. Ekki kvaðst ákærði vita af hverju til viðskipta BK-44 ehf. með hlutabréfin hafi stofnast. Hann kvaðst engin önnur afskipti hafa átt að þeim viðskiptum eða lánveitingum tengdum þeim. Þekkti hann því ekki til forms viðskiptanna eða ákvörðunar um gengi í viðskiptunum. Þá kvaðst ákærði ekki muna eftir umræðu um áhættu tengda viðskiptunum eða umræðu um eigið fé kaupanda í viðskiptunum. Hann myndi heldur ekki eftir umræðu um tilkynningu til Kauphallar vegna viðskiptanna. Hlutir í viðskiptunum hafi komið úr eigin viðskiptum innan bankans. Á sama tíma hafi samsvarandi hlutir komið inn í bankann vegna sölu Gnúps fjárfestingarfélags ehf., á sama fjölda hluta. Ekki kvaðst ákærði þekkja hvort sú sala og kaup BK-44 ehf., á sama fjölda hluta, tengdist. Í kringum uppgjör á þessum viðskiptum hafi það komið upp að ekki hafi sést skjalfestur söluréttur tengdur bréfunum. Regluvörður bankans hafi verið kallaður til og regluvörðurinn lagt til skástu leið í stöðunni. Ákærði kvaðst líta svo á að BK-44 ehf. hafi borið mótaðilaáhættu í þessum viðskiptum. Að því er varðaði peningamarkaðslán innan bankans hafi þau verið eins konar yfirdráttur eða viðlíka viðskipti. Ekki þyrfti að útbúa sérstaka lánsbeiðni vegna slíkra lána, en um væri að ræða skammtímalánveitingu sem væri bæði einföld og stöðluð. Ákærði kvaðst ekki muna eftir hver hafi verið viðskipta- eða lánastjóri BK-44 ehf. á sínum tíma. Vegna viðskiptasögu félagins hafi slíkir viðskipta- eða lánastjórar væntanlega verið til staðar. Ákærði kvaðst ekki geta staðhæft hvað hann hafi á sínum tíma vitað um áhættumat á BK-44 ehf. Hafi hann væntanlega talið að slíkt mat hafi farið fram á sínum tíma. Hafi ákærði ekki gert ráð fyrir öðru en að öll atriði tengd viðskiptunum hafi verið í samræmi við reglur bankans. Hann kvaðst ekki muna eftir einhverjum samskiptum við meðákærða, Magnús Arnar, tengdum þessum viðskiptum. Svonefnd PM mörk væru ákveðin innan fyrirtækjasviðs bankans, þó svo peningamarkaðslánin væru veitt innan markaðsviðskipta bankans. Markmið bankans væri að hagnast á viðskiptum. Miðlarar innan bankans sæju í sínum kerfum einstök viðskipti og hvaða álag að lágmarki þyrfti að bætast ofan á lánveitingu til að viðskipti skiluðu hagnaði. Ákærði kvaðst ekki muna sérstaklega eftir umræðu innan bankans, á þeim tíma er nefnd viðskipti hafi átt sér stað, um stöðu bankans í eigin bréfum og hvort bankinn væri að fara yfir mörk í því sambandi. Hann kvaðst þó muna eftir umræðu innan bankans um að á reiki hafi verið hvað hafi átt að telja fram í útreikningi á hlutfalli eigin bréfa í bankanum. Ákærði kvaðst ekki muna sérstaklega eftir tölvupósti sem meðákærði, Magnús Arnar, hafi sent 7. nóvember 2007, varðandi PM mörk fyrir BK-44 ehf. Kvaðst ákærði telja að hann hafi fengið afrit af þessum pósti þar sem hann hafi verið framkvæmdastjóri markaðsviðskipta. Forstöðumaður áhættustýringar hafi sennilega fengið afrit af sama pósti þar sem hann hafi verið yfirmaður áhættustýringar bankans. Að því er varðaði tölvupóst frá SES, sérfræðingi í gjaldeyrismiðlun, frá 12. nóvember 2007, um lánveitingu upp á tæplega 3.8 milljarða króna kvaðst ákærði ekki vita af hverju hann hafi fengið þann póst sendan. Ákærði kvaðst ekki kannast við uppgjör á nefndu láni eða þekkja sölufyrirmæli frá BK-44 ehf. á bréfunum í apríl og júlí 2008. Hann kvaðst hafa upplýst forstjóra bankans um uppgjör viðskiptanna í júlí 2008 og tap bankans á viðskiptunum. Ákærði kvaðst líta svo á að mannleg mistök hafi leitt til þess að ekki hafi verið skjalfest um sölurétt kaupandans á bréfunum. Hafi bankinn tekið á sig að bera allt tap vegna viðskiptanna þar sem mistök í skráningu söluréttarins hafi legið innan bankans en ekki hjá viðskiptamanni, sem hafi verið stór aðili í viðskiptum.  Ákærði, Magnús Arnar Arngrímsson, kvaðst hafa starfað sem framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs Glitnis banka á Íslandi í nóvember 2007. Hafi hann í maí 2008 orðið framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs bankans. Kvaðst ákærði hafa setið í lánanefnd bankans á þessum tíma. Þá hafi hann setið fundi áhættunefndar bankans, þó svo hann hafi ekki verið þar nefndarmaður. Ákærði kvaðst líklega hafa haft undirskriftarumboð sem framkvæmdastjóri. Að því er svonefnd PM mörk varðaði hafi öll lán sem hafi verið umfram þau mörk þurft að fara fyrir lánanefndir. Í einstaka tilviki hafi mál verið afgreidd milli funda en þau verið samþykkt á næsta fundi í nefnd. Ákærði kvaðst ekki muna eftir vinnureglum vegna markaðsviðskipta Glitnis banka hf. frá í nóvember 2007 og sjálfsagt ekki á sínum tíma hafa þekkt regluákvæðin um útlán í ákvæði 2.5. Ákærði kvað vinnuferla á sínum tíma hafa verið með þeim hætti að viðskiptastjórar viðskiptavina hafi sótt um heimildir fyrir PM mörk og þá að beiðni viðskiptavina. Innan bankans hafi verið áhættumatsflokkun sem viðskiptavinum hafi verið raðað innan. Viðskiptastjórar hafi lagt málefni einstakra viðskiptavina fyrir lána- eða áhættunefnd, hafi málið þurft að fara fyrir slíka nefnd. Fjárhæðir hafi mestu ráðið því fyrir hvaða nefnd bankans málið færi. Að jafnaði hafi ákærði ekki fylgst með atriðum eins og framlengingu lána viðskiptavina. Að því er varðaði lánanefndir bankans hafi mál verið send til nefndarinnar. Sá starfsmaður sem unnið hafi að viðkomandi lánamáli hafi komið niðurstöðu frá lánanefnd áfram eftir afgreiðslu nefndarinnar. Að því er varðaði viðskipti BK-44 ehf. með 150.000.000 hluti í Glitni banka hf. í nóvember 2007, kvaðst ákærði ekki hafa komið að undirbúningi þeirra viðskipta. Þekkti hann ekkert til þeirra og kvaðst á sínum tíma ekki hafa gert það, svo sem varðandi fjármögnun kaupa, tryggingar að baki lánveitingunni og viðlíka atriði. Þá hafi ákærði ekki þekkt til umræðu um sölurétt á hlutabréfunum. Hann hafi ekki komið að uppgjöri lánsins í júlí 2008. Kvaðst ákærði ekki telja að hann hafi á sínum tíma þekkt hver hafi verið lánastjóri félagsins eða hver hafi yfir höfuð annast málefni þess innan bankans. Þá kvaðst ákærði ekki telja að hann hafi þekkt hver hafi óskað eftir PM mörkum fyrir félagið eða peningamarkaðsláni fyrir það. Málið hafi væntanlega verið afgreitt innan fyrirtækjasviðs þar sem það svið bankans hafi séð um stærri lánveitingar. Meðákærði, Birkir, hafi ekki verið í sambandi við ákærða vegna þessa. Að því er varðaði tölvupóst er ákærði hafi sent í nóvember 2007, þar sem hann hafi staðhæft að komin væru PM mörk fyrir félagið, kvaðst ákærði í dag ekkert muna eftir þessum pósti. Kvaðst hann án vafa hafa sent póstinn þar sem hann hafi fengið fyrirmæli um það. Hljóti það að hafa verið frá yfirmanni ákærða sem slík fyrirmæli hafi komið. Hann kvaðst í dag ekki geta munað frá hverjum þessi fyrirmæli hafi komið. Hafi ákærði verið að senda slík fyrirmæli áfram innan bankans. Hann kvaðst ekki hafa komið að lánveitingu til BK-44 ehf. að öðru leyti innan bankans. Ákærði kvaðst á þessum tíma ekki sjálfur hafa verið með umboð til viðlíka ráðstafana, þ.e. að veita PM mörk upp á tæplega 4 milljarða króna. Í nóvember 2007 hafi næsti yfirmaður ákærða verið framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs og þar fyrir ofan forstjóri bankans. Ákærði kvaðst hafa þekkt ákærða, Birki, á þessum tíma. Hafi þeir báðir verið frá Vestmannaeyjum og oft hist í hádeginu í mötuneyti bankans.    Ákærði, Birkir Kristinsson, kvaðst á árunum 2007 og 2008 hafa verið starfsmaður í einkabankaþjónustu Glitnis banka hf. Á sama tíma hafi hann verið eigandi og stjórnarmaður BK-44 ehf. Sem starfsmaður Glitnis banka hf. hafi ákærði ekki getað eða mátt skipta sér af frágangi viðskipta félaga í eigu ákærða innan bankans. Strangar reglur hafi gilt innan Glitnis banka hf. um viðskipti starfsmanna innan bankans. Á þessum tíma hafi verið í stýringu hjá ákærða í einkabankaþjónustu 25 til 30 milljarðar og virkir aðilar í eignastýringu í kringum 100. Að auki hafi verið í stýringu hjá ákærða yfir 10 milljarðar í framvirkum samningum og svonefndum ,,strúktúrum“. Um hafi verið að ræða gríðarlegar fjárhæðir og á árunum 2007 og 2008, hafi viðskiptamenn verið að tapa umtalsverðum fjárhæðum. Greina hafi þurft annars vegar á milli viðskipta BK-44 ehf. um kaup á hlutabréfum og hins vegar kaup á framvirkum samningum og ,,strúktúrum“, sem ítrekað hafi komið fram í skýrslutökum og símtölum í rannsóknargögnum málsins. ,,Strúktúrar“ hafi á þessum tíma verið notaðir sem samheiti yfir fjármögnuð afleiðutengd skuldabréf. Skuldabréf þessi hafi verið gefin út á tímabilinu maí til september 2007 og um verið að ræða 12 til 16 mánaða vaxtalaus bréf þar sem að ávöxtun var tengd hlutabréfaverði íslenskra eða erlendra fjármálastofnana. Á vetrarmánuðum 2007 hafi þessir ,,strúktúrar“ verið komnir í mínus og mikil áhersla lögð á það innan bankans að finna lausnir til að leysa vandamál þeirra viðskiptavina er komnir hafi verið með stórar tapsstöður. Á þessum tímum hafi viðskiptamenn í umsjón ákærða hjá einkabankaþjónustunni borið mikið tap af framvirkum samningum og ,,strúktúrum“ og þeir verið í stöðugu sambandi við ákærða vegna þess. Flest símtöl í rannsóknargögnum málsins þar sem ákærði hafi verið að ræða í síma hafi varðað framvirka samninga og ,,strúktúra“. Ekkert símtal hafi varðað kaup BK-44 ehf. á hlutabréfum í Glitni banka hf. og sölurétt vegna þeirra.  Ákærði hafi ekki átt frumkvæðið að kaupum BK-44 ehf. á hlutabréfum í Glitni banka hf. með sölurétti. Í upphafi hafi starfsmenn bankans óskað eftir því að ákærði myndi kanna hjá viðskiptamönnum einkabankaþjónustu hvort þeir hefðu áhuga á viðskiptunum. Um hafi verið að ræða stór viðskipti og þau þar af leiðandi hentað litlum hópi viðskiptavina. Þá hafi bréf í Glitni banka hf. verið há um tíma en tekið að lækka. Þegar í ljós hafi komið að þau hentuðu viðskiptavinum ákærða ekki hafi BK-44 ehf. verið boðin hlutabréfin til kaups. Árla dags 7. nóvember 2007 hafi meðákærðu, Elmar og Jóhannes, átt stuttan fund með ákærða þar sem BK-44 ehf. hafi verið boðin bréfin til kaups. Hafi ákærði ákveðið að ganga inn í viðskiptin þar sem ákærði hafi talið mögulegt að hagnast á þeim. Starfsmenn markaðsviðskipta, meðákærðu Elmar og Jóhannes, hafi kynnt fyrir ákærða að þeir myndu sjá um að senda erindi til þeirra er sæju um lánveitingar innan bankans auk þess sem ákærði, Elmar, hafi sagt að hann myndi vera í tengslum við regluvörð bankans. Regluvörðurinn hafi þurft að gefa heimild fyrir viðskiptunum þar sem ákærði var starfsmaður bankans. Viðskiptin hafi verið sambærileg við aðrar viðskiptahugmyndir sem bankinn hafði verið að kynna viðskiptavinum sínum, m.a. viðskiptavinum hjá ákærða. Viðskiptin hafi haft í för með sér takmarkaða áhættu vegna þess að þeim hafi fylgt söluréttur en á móti verið búið að takmarka mögulegan hagnað með því að selja frá sér kauprétt á sama tíma. Ákærði kvaðst ekki þekkja ástæðu þess að söluréttur á bréfunum hafi ekki verið skráður í kerfum bankans. Er komið hafi að sölu bréfanna í júlí 2008 hafi komið upp að enginn skráður söluréttur að bréfunum hafi fundist í bankanum. Ákærði kvaðst ekki hafa komið að eða þekkt ástæðu þess að ákveðið hafi verið að bankinn keypti bréfin í júlí 2008, seldi þau aftur BK-44 ehf. og keypti þau aftur á hærra gengi. Hafi ákærði ekki komið að neinum ákvörðunum tengdum því. Viðskiptin í nóvember 2007 hafi verið framkvæmd hjá markaðsviðskiptum innan bankans. Ákærði hafi engin fyrirmæli gefið um útfærslu viðskiptanna. Þá hafi ákærði ekki gefið fyrirmæli um framlengingu í lánum hverju sinni. Ákærði kvaðst hafa óskað eftir að 30.000.000 hlutir af bréfum yrðu seldir í apríl 2008 og andvirði sölunnar ráðstafað inn á lán BK-44 ehf. hjá Glitni banka hf. Hafi ákærði verið í sambandi við meðákærða, Elmar, vegna þess. Ekki hafi ákærði á neinum tíma verið í sambandi við meðákærða, Magnús Arnar, vegna viðskiptanna. Þá hafi ákærði ekki þekkt til þess hvort málið hafi farið fyrir áhættunefnd bankans. Hann hafi ekki vitað hvernig lánakjör hafi verið ákveðin. Hann hafi ekki ritað undir nein skjöl varðandi viðskiptin. Það hafi ekki komið til tals að BK-44 ehf. legði fram eigið fé vegna viðskiptanna. Ákærði kvaðst hafa talið að umrædd hlutabréf í Glitni banka hf. hafi farið inn á handveðsettan reikning í bankanum og bankinn því verið með tryggingu í þeim. Ákærði hafi ekki þekkt ástæðu þess að bréfin hafi farið inn á þann reikning er þau hafi að lokum farið inn á. Hann hafi ekkert þekkt til tilkynningar til Kauphallar vegna viðskiptanna. Ákærði kvaðst ekki hafa verið í samskiptum við aðra en meðákærðu, Elmar og Jóhannes, vegna þeirra. Ákærði kvaðst ekki hafa þekkt úr hvaða viðskiptum umrædd hlutabréf hafi verið að koma eða að Gnúpur fjárfestingarfélag ehf. hafi á sama tíma verið að loka framvirkum samningi með sölu sama hluta bréfa í Glitni banka hf. Í júní 2007 í tengslum við yfirtöku ákærða á BK-44 ehf., hafi dótturfélag BK-44 ehf. selt alla eignarhluti samstæðunnar í Gnúp fjárfestingarfélagi ehf. Ákærði kvaðst ekki hafa þekkt hver hafi verið lánastjóri BK-44 ehf. í nóvember 2007. BK-44 ehf. hafi fengið greiddan arð í mars 2008. Sá arður hafi farið inn á handveðsettan reikning og því verið undir forræði bankans. Þar sem ákærði hafi talið að BK-44 ehf. ætti ekki umrædda fjármuni hafi ákærði ekki skráð þá sem skuld í ársreikningi BK-44 ehf. og þeir verið þannig skráðir í ársreikningum félagsins allt þar til arðurinn ásamt uppgjöri viðskiptanna og vöxtum hafi verið greiddur til Glitnis banka hf. Ákærði kvaðst hafa ráðfært sig við sérfræðinga við gerð ársreiknings BK-44 ehf. vegna ársins 2007. Hafi ákærði því verið í góðri trú um að meðferð viðskiptanna hafi verið í samræmi við lög, en það hafi staðfest tveir löggiltir endurskoðendur frá KPMG og endurskoðandi félagsins hjá endurskoðunarfyrirtækinu Deloitte. LW, fyrrverandi forstjóri Glitnis banka hf., kvaðst hafa setið sem formaður í áhættunefnd bankans í nóvember 2007. Að jafnaði hafi lánastjórar viðkomandi félaga óskað eftir að ákveðin yrðu PM mörk fyrir félögin og slík lánamál verið færð fyrir nefndina. Þekkti hann ekki til þess að málefni BK-44 ehf. hafi verið tekin fyrir í áhættunefndinni. Hann hafi ekki gefið fyrirmæli um atriði tengd kaupum félagsins á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. í nóvember 2007. Hafi hann ekki vitað af málinu fyrr en er lögreglurannsókn hafi farið af stað vegna þess. Þrátt fyrir það hafi verið um stóra sölu að ræða, eða sem numið hafi um 1% af hlutafé í bankanum. Ekki þekkti hann til þess hver hafi tekið ákvörðun um lánveitingu til félagsins vegna hlutabréfakaupanna. Á þeim tíma hafi hann heldur ekki þekkt til þess hvernig viðskiptin hafi verið gerð upp, eða minnast þess að hafa haft um það upplýsingar að bankinn hafi tapað um 2 milljörðum á viðskiptunum. Í júlí 2008 hafi Glitnir banki hf. átt talsvert af eigin bréfum. Ekki myndi hann eftir að bankinn hafi gripið til sérstakra ráðstafana vegna þess. KS, fyrrverandi regluvörður Glitnis banka hf., kvað ákærða, Elmar, hafa komið að máli við sig í nóvember 2007 vegna kaupa BK-44 ehf. á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. Hafi regluvörðurinn veitt samþykki fyrir kaupum og mælt svo fyrir að heimild til kaupanna myndi gilda í einn dag. Ekki hafi hann þekkt inntak viðskiptanna. Sumarið 2008 hafi ákærði, Elmar, óskað eftir því að regluvörðurinn kæmi á sinn fund. Hafi ákærði sagt að vegna mistaka hafi söluréttur á bréfum BK-44 ehf. ekki verið skráður í kerfi bankans. JG, verðbréfasali úr deild eigin viðskipta bankans hafi einnig komið að málinu. Kvaðst regluvörðurinn hafa gefið heimild fyrir sölu hlutanna en tjáð ákærða, Elmari, að viðskiptin yrðu að vera þannig skráð að þau kæmu skýrt fram í gögnum bankans. Regluvörðurinn hafi ekki mælt fyrir um hvernig viðskiptin í júlí 2008 yrðu útfærð, enda hafi hann sem regluvörður engar heimildir haft til ákvörðunar um einstök viðskipti. Þekkti hann því ekki hvernig fjárhæð gengis í endurkaupum bankans hafi verið ákveðin. Ákærði, Jóhannes, hafi á endanum tekið ákvörðun um hvernig viðskiptin í júlí 2008 yrðu útfærð þegar í ljós kom að sölurétturinn hafi ekki verið skráður. Hafi regluvörðurinn gert starfsfólki í bókhaldi bankans aðvart um viðskiptin. Síðar hafi endurskoðendur bankans skoðað þessi viðskipti. Regluvörðurinn kvaðst ekki hafa þekkt í hverju söluréttur BK-44 ehf. hafi verið fólginn.     JÓ, fyrrverandi framkvæmdastjóri einkabankaþjónustu Glitnis banka hf., kvað ákærða, Birki, hafa starfað í sinni deild og annast málefni efnameiri viðskiptavina bankans. Í störfum sínu í einkabankaþjónustu hafi starfsmenn hringt mörg símtöl á dag í starfsmenn markaðsviðskipta. Framkvæmdastjórinn kvaðst hafa þekkt til viðskipta ákærða, Birkis, vegna kaupa BK-44 ehf. á hlutum í bankanum og umfang þeirra. Um hafi verið að ræða stór viðskipti. Ekki hafi framkvæmdastjórinn þekkt til aðdraganda viðskiptanna eða hver hafi verið seljandi bréfanna. Hafi ákærði sagt að um væri að ræða svonefnd ,,zero-cost“ viðskipti, þar sem áhætta af viðskiptunum væri takmörkuð fyrir kaupandann. Hafi kaupandinn átt sölurétt og um leið takmarkaða hagnaðarvon. Ákærði hafi upplýst framkvæmdastjórann um arðgreiðslu inn í félagið á árinu 2008. Hafi framkvæmdastjórinn hvatt ákærða til að loka þessum viðskiptum.                  GH, fyrrverandi framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs Glitnis banka hf., kvaðst hafa verið yfir fyrirtækjasviði á árinu 2007 og þar til í maí 2008, er hann hafi látið af störfum. Undir sviðið hafi m.a. heyrt viðskiptabankasviðið, fjárfestingabankasvið og markaðsviðskipti. Hafi hann verið yfirmaður ákærða, Magnúsar Arnars, þar til í maí 2008. Ekki hafi hann þekkt til viðskipta BK-44 ehf. með hlutabréf í Glitni banka hf. í nóvember 2007, né hafi hann innan bankans verið í samskiptum við ákærða, Birki, vegna þeirra mála. Hafi hann engin fyrirmæli gefið varðandi lánveitingu tengda viðskiptunum. Framkvæmdastjórinn hafi setið í áhættunefnd Glitnis banka hf. og lánanefnd fyrirtækja. Erindi hafi í einhverjum tilvikum verið afgreidd á milli funda í lánanefndum. Í þeim tilvikum hafi slíkar lánveitingar verið afgreiddar á næsta fundi í nefndinni. Svonefnd PM mörk viðskiptavina hafi farið fyrir umræddar nefndir og um þau samþykki verið farið eftir vinnureglum vegna markaðsviðskipta Glitnis banka hf. frá í nóvember 2007. Þar hafi viðskiptavinum verið raðað niður m.v. áhættuflokkun. Eftir að PM mörk hafi verið sett hafi lán verið afgreidd í markaðsviðskiptum bankans. Viðskiptastjórar hafi sótt um lánamörk fyrir viðskiptavini og sett fyrir lánanefndir.                   SÖÞ, fyrrverandi forstöðumaður áhættustýringar Glitnis banka hf., kvaðst hafa starfað sem slíkur á árunum 2007 og 2008. Hafi hann jafnframt verið ritari áhættunefndar bankans vegna áhættustýringar bankans. Hann hafi ekki verið með neitunarvald varðandi afgreiðslu lánamála. Hafi hann gegnt eins konar eftirlitshlutverki sem ritari og getað bent á atriði sem honum hafi þótt skipta máli út frá áhættustýringu. Ekki hafi hann setið í fyrirtækjalánanefnd bankans. Að því er áhættunefnd varðaði hafi erindi verið lögð fyrir nefndina með því að þau væru send á tiltekið póstfang innan bankans. Slík erindi hafi verið sett á dagskrá funda í nefndinni og tekin þar fyrir. Í einhverjum tilvikum hafi mál verið afgreidd á milli funda með samþykki nefndarmanna, en í þeim tilvikum hafi mál verið formlega afgreidd á næsta fundi í nefndinni. Svonefnd lánamörk hafi verið hluti lánamála sem afgreidd hafi verið í nefnd. Þetta tvennt hafi oft farið saman þannig að lánamörk hafi verið afgreidd um leið og lán til viðkomandi hafi verið samþykkt. Viðskiptastjóri viðkomandi félags hafi haft það með höndum að setja mál fyrir nefndarfundi. Kerfi innan bankans sem borið hafi nafnið Fálkinn hafi verið notað varðandi áhættumat á ákveðnar tegundir fyrirtækja. Í nóvember 2007 hafi málum verið þannig háttað að starfsfólk á sviði áhættustýringar hafi undirbúið fundi í áhættunefnd. Forstöðumaðurinn kvaðst hafa fylgst með stöðu bankans í eigin bréfum. Að einhverju leyti hafi verið álitamál hvað hafi átt að telja í útreikningi á þeim stærðum. Hafi bankinn leitast við að vera undir 10% mörkum að því er varðaði eignarhald á eigin bréfum, sbr. 29. gr. laga um fjármálafyrirtæki. Hafi forstöðumaðurinn séð skýrslu í nóvember 2007 þar sem fram hafi komið að bankinn væri yfir 10% mörkunum. Á þeim tíma hafi verið deilt um hvað ætti að telja í þeim útreikningi. Kvaðst forstöðumaðurinn ekki hafa þekkt til lánveitingar Glitnis banka hf. til BK-44 ehf., sem veitt hafi verið í nóvember 2007, í tengslum við kaup félagsins á hlutafé í bankanum. Kvaðst hann staðfesta að í gögnum málsins væri tölvupóstur er hann hafi fengið afrit af varðandi þessi viðskipti. Hafi hann án vafa ekkert aðhafst á sínum tíma vegna póstsins þar sem pósturinn hafi ekki kallað á neinar aðgerðir af hans hálfu. Ákærði, Magnús Arnar, hefði ekki haft heimild til ákvörðunar samkvæmt tölvupóstinum. Slíkt erindi hafi þurft að afgreiða í áhættunefnd bankans. Ekki kvaðst hann muna eftir því að erindi tengt lánveitingum til BK-44 ehf. hafi í nóvember 2007 farið fyrir áhættunefnd bankans. Hefði hann enga vitneskju um hver innan bankans hefði tekið ákvörðun um lánveitinguna til BK-44 ehf. Engar bókanir um þetta væru til í fundargerðum áhættunefndar. Ekki hafi átt að vera heimilt að greiða út lánið á félagið án þess að samþykki áhættunefndar lægi fyrir. Málefni BK-44 ehf. hafi síðar komið upp í áhættunefnd en það hafi verið tengt eignarhaldi félagsins á stórum hlut í bankanum. Fyrir áhættunefnd hafi verið lagðir listar yfir svonefnd tryggingaköll. BK-44 ehf. hafi ekki verið á slíkum lista.                   HS, fyrrverandi starfsmaður í markaðsviðskiptum Glitnis banka hf., kvaðst hafa haft það hlutverk með höndum á árunum 2007 og 2008 að taka út upplýsingar um opna samninga viðskiptavina og tryggingar að baki samningum. Hafi hann fært inn svonefnd PM mörk á félög eftir að mörk hafi verið samþykkt í lánanefnd. Hafi sá háttur oft verið hafður á að miðlarar hafi sótt um PM mörk fyrir viðskiptavini bankans. Að því er varðaði mörk félagsins BK-44 ehf. hafi hann fengið sendan póst með mörkum fyrir félagið. Hafi hann á grundvelli tölvupóstsins skráð mörkin. Skráning á mörkum hafi yfirleitt borist honum með tölvupósti eftir samþykki lánanefnda. Hafi hann ekki verið í samskiptum við starfsmenn á lánasviðum nema til að kalla eftir samþykki á mörkum. Hafi hann ekki þekkt málefni félagsins BK-44 ehf. að öðru leyti. Hann hafi ekki vitað hvar málefni félagsins væru til meðferðar innan bankans.                 HH og AS, fyrrverandi viðskiptastjórar í Glitni banka hf., sem í kerfi bankans voru skráðir viðskiptastjórar BK-44 ehf., kváðust hafa heyrt af félaginu BK-44 ehf. Þeir hafi ekki komið að lánveitingu til félagsins á árinu 2007, eða undirbúið hana á neinn hátt. Skráning þeirra sem viðskipta- eða lánastjóra í kerfum bankans hafi verið frá gamalli tíð. Hlutverk lánastjóra almennt hafi verið að vinna að lánamálum félaga, búa til áhættumat og sinna viðskiptavinum á ýmsan hátt. Eftirlit með tryggingum hafi einnig verið á herðum lánastjóra. BR, fyrrverandi forstöðumaður í lánastýringu á viðskiptabankasviði Glitnis banka hf., kvaðst á sínum tíma hafa heyrt af félaginu BK-44 ehf. Hann hafi ekki haft með málefni félagsins að gera. BR kvaðst staðfesta að hafa sent tölvupóst þess efnis 31. mars 2008 að áhættumat vantaði fyrir BK-44 ehf. Hafi pósturinn verið sendur þar sem félagið hafi ekki verið áhættumatsflokkað í Fálka. Ekki hafi honum verið kunnugt um hver hafi verið viðskipta- eða lánastjóri félagsins en tölvupóstinn hafi hann sent tveim einstaklingum innan bankans sem skráðir hafi verið á félagið í kerfinu. Innan bankans hafi verið unnið að átaki í að áhættumeta félög í viðskiptum við bankann. SES, sérfræðingur í gjaldeyrismiðlun innan Glitnis banka hf., kvaðst hafa starfað innan markaðsviðskipta í bankanum. Hann kvað peningamarkaðslán hafa verið lán sem bankinn hafi veitt. Lánsformið hafi verið einfalt. Fyrirtækjasvið bankans hafi sótt um PM mörk fyrir lánið. Sá sem unnið hafi með málið hafi fengið upplýsingar um samþykkt mörk og viðkomandi fært þau inn í kerfi bankans. Gæta hafi þurft að því að þessi mörk væru komin inn í kerfi áður en lánveitingin færi fram. Fyrirtækjasviðið hafi borið ábyrgð á lánamörkunum. Þegar kæmi að framlengingu í lánum hefði gjaldeyrismiðlun haft það hlutverk að hafa samband við viðskiptavin og athuga hvort framlengja ætti í láni eða hvort greiða ætti það upp. Ekki kvaðst SES muna eftir hver hafi verið viðskipta- eða lánastjóri fyrir BK-44 ehf. Þá kvaðst hann ekki vita hver hafi sett inn PM mörkin fyrir félagið eða hver hafi tekið ákvörðun um lánveitingu til félagsins. Samþykktir lánanefnda hafi að jafnaði borist til HS starfsmanns í markaðsviðskiptum sem fært hafi mörkin inn. Kjör á peningamarkaðslánum hafi yfirleitt verið ákveðin sem fall af áhættuflokkun viðkomandi félags. Til viðbótar hafi komið álag. Kjörin hafi að jafnaði verið ákveðin í samráði við viðskiptavin. SES kvaðst geta staðfest að símtal á milli hans og ákærða, Elmars, sem átt hafi sér stað 12. nóvember 2007 kl. 14.22, varði lánveitinguna til BK-44 ehf. Af samtalinu mætti ráða að SES hafi skort upplýsingar varðandi lánveitinguna.                 JLP og NS, fyrrverandi starfsmenn á afleiðuborði Glitnis banka hf., sem fyrir dóminn komu, lýstu því að hlutverk þeirra hafi m.a. verið að verðleggja valrétti innan bankans. Ákærði, Jóhannes, hafi verið yfirmaður þeirra. Kváðust starfsmennirnir ekki muna sérstaklega eftir viðskiptum BK-44 ehf. með hlutabréf í bankanum. Hafi verið gengið frá sölurétti á sínum tíma, hafi mjög líklega verið haft samband við þau og gefið svokallað ,,kvót“ í söluréttinn. Þess hafi verið dæmi að bankinn hafi selt sölurétt í eigin bréfum. Starfsmennirnir tveir hafi verið með sitt hvora bókina fyrir valréttina. Hafi þau sitt í hvoru lagi leitast við að jafna út áhættu bankans í þessum verðlagningum með því að láta mismunandi samninga mætast eins og kostur var. Bankinn hafi verið með svokallaða ,,Delta“ vörn í gegnum svokallaðan ,,Hdge“ reikning. Sérstakt valréttargjald hafi verið greitt fyrir kaup eða sölurétt. Ef söluréttur hafi verið verðlagður í kaupum BK-44 ehf. hafi þurft að verðleggja hina undirliggjandi eign í samningnum. Til hafi verið svokallaðir ,,zero-cost“ samningar. Í þeim tilvikum hafi verið sett sérstakt gólf í viðskiptum með bréfin. Hafi sölugengið verið haft lægra. Almennt hafi verið greitt fyrir söluréttinn með því að selja frá sér kaupréttinn. Í þeim tilvikum hafi sölugengið verið haft lægra. Í sumum tilvikum hafi verið um svokölluð ,,back to back“ viðskipti að ræða, en þá hafi viðskipti orðið á milli miðlara og eigin viðskipta Glitnis banka hf. Í þeim tilvikum hafi ekki þurft að fara út á markað og hreyfa gengi.                  Niðurstaða:                 Ákærðu neita allir sök og krefjast sýknu. Þá krefst ákærði, Birkir, að auki frávísunar málsins frá dómi, að því er hann varðar. Þáttur ákærða Birkis er í IV., V. og VI. kafla ákæru. Frávísunarkrafa ákærða byggir á sömu sjónarmiðum og fram koma í úrskurði dómsins frá 31. október 2013. Þar sem úrlausn um það atriði er samofið úrlausn um efnisþátt málsins verður leyst úr frávísunarkröfu ákærða samhliða umfjöllun um efnisþátt hans í málinu. I.kafli.                 Í I. kafla ákæru eru ákærðu, Jóhannesi, Magnúsi Arnari og Elmari, gefin að sök umboðssvik, með því að hafa í störfum sínum fyrir Glitni banka hf., 12. nóvember 2007 farið út fyrir umboð sitt til lánveitinga fyrir hönd bankans með lánveitingu þann dag til félagsins BK-44 ehf. að fjárhæð 3.791.340.000 króna. Að því er lánveitinguna varðar liggur fyrir í gögnum málsins að Glitnir banki hf. lánaði félaginu þennan dag 3.791.340.000 krónur í formi peningamarkaðsláns. Jafnframt liggur fyrir að lánið var veitt til að fjármagna að fullu kaup félagsins á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. sem fram fóru 7. nóvember 2007 og þóknun vegna þeirra kaupa. Glitnir banki hf. hafði tekið að handveði vörslureikning BK-44 ehf. nr. 40784 samkvæmt handveðsyfirlýsingu frá 25. apríl 2006. Hlutabréf BK-44 ehf. fóru ekki inn á handveðsreikninginn, heldur reikning nr. 70548. Ekki verður séð af gögnum málsins að handveðsyfirlýsing Glitni banka hf. hafi náð til þess reiknings.  Samkvæmt ákvæði 2.5 í vinnureglum vegna markaðsviðskipta Glitnis banka hf., frá í janúar 2007, mátti bankinn einungis veita aðilum í áhættuflokkum 1 til 4 peningamarkaðsútlán með PM mörk. Óheimilt var að veita öðrum slík lán nema samþykki lána- eða áhættunefnda lægi fyrir. BK-44 ehf. var í áhættumatskerfi Glitnis banka hf. skráð í áhættuflokki 6 innan bankans, enda um fjárfestingarfélag að ræða. Samkvæmt ákvæði 2.1 í handbók um lánamál, frá í desember 2004, skyldu markaðsviðskipti og fyrirtækjasvið annast afgreiðslu peningamarkaðslána. Samkvæmt ákvæðinu var miðað við að um væri að ræða lán til viðskiptavina í áhættuflokkun 1 til 4 eða að fullnægjandi tryggingar í verðbréfum kæmu til. Stjórn Glitnis banka hf. samþykkti á fundi sínum 2. október 2007 almennar reglur um útlán og markaðsáhættu. Samkvæmt reglunum skyldi bankinn leitast við að takmarka stórar útlánaáhættur, þ.e. útlánaáhættur sem næmu meira en 10% af reglubundnu eiginfjárhlutfalli bankans. Samkvæmt reglunum skyldi áhættunefnd hafa heimild til að skuldbinda bankann í samræmi við hlutfall af eigin fé bankans og fara eftir áhættuflokkun viðskiptamanns og vægi skuldbindinga samkvæmt reglum um mat á áhættugrunni við útreikning á eiginfjárhlutfalli. Þannig hafði áhættunefnd bankans heimild til að lána viðskiptavini í áhættuflokki 6 sem næmi allt að 10% af vegnu eigin fé bankans. Þáverandi forstöðumaður áhættustýringar Glitnis banka hf., sem jafnframt starfaði sem ritari áhættunefndar, taldi fyrir dóminum að bera hafi þurft lánveitingu til BK-44 ehf. upp í áhættunefnd bankans í ljósi fjárhæðar skuldbindingarinnar. Þó svo ekki liggi fyrir í gögnum málsins upplýsingar um hvert hafi verið eigið fé Glitnis banka hf. í nóvember 2007 verður að telja hafið yfir vafa að lánveitingu að fjárhæð 3,8 milljarða króna hafi borið að samþykkja í áhættunefnd bankans. Engin gögn liggja fyrir um að lánveitingin hafi verið til meðferðar í nefndinni eða öðrum lánanefndum bankans. Ákærðu, Elmari og Jóhannesi, ber saman um að fundur hafi verið haldinn í Glitni banka hf. að morgni dags 7. nóvember þar sem þeir, ásamt verðbréfasala úr eigin viðskiptum bankans, hafi ákveðið að veita BK-44 ehf. lán til kaupa á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. Hlutabréfin hafi verið úr eignasafni eigin viðskipta í bankanum. Samkvæmt tölvupósti er ákærði, Magnús Arnar, sendi kl. 17.08 þann 7. nóvember 2007 til ákærða, Elmars, og HS í markaðsviðskiptum Glitnis banka hf., sem hafði með höndum að skrá inn PM mörk viðskiptavina, fullyrti ákærði að hann væri kominn með samþykki fyrir PM mörkum á BK-44 ehf. upp á 4 milljarða króna í 6 mánuði. Afrit af þessum tölvupósti fékk ákærði, Jóhannes. Tölvupóst þennan framsendi ákærði, Elmar, á SES sérfræðing í gjaldeyrismiðlun. Sama dag sendi SES svar við þessum tölvupósti til ákærða, Elmars, með afritum á ákærðu, Jóhannes og Magnús Arnar, um að málið væri afgreitt. Hafi hann lánað BK-44 ehf. 3,7 milljarða króna. Ákærði, Magnús Arnar, hefur ekki getað upplýst með hvaða hætti hann hafi verið kominn með ofangreint samþykki. Samkvæmt 249. gr. laga nr. 19/1940 varðar það fangelsi allt að 2 árum, ef maður, sem fengið hefur aðstöðu til þess að gera eitthvað sem annar maður verður bundinn við eða hefur fjárreiður fyrir aðra á hendi, misnotar þessa aðstöðu sína. Þyngja má refsingu í allt að 6 ára fangelsi, ef mjög miklar sakir eru. Helsta einkenni umboðssvika er misnotkun á þeim trúnaði sem felst í ákveðinni aðstöðu með fjárhagslegri ráðstöfun í skjóli aðstöðunnar í því skyni að afla sér eða öðrum fjárvinnings á kostnað annarra. Ásetningur þarf að taka til allra þátta verknaðarlýsingar ákvæðisins og auk þess er auðgunarásetningur skilyrði refsinæmis, sbr. 243. gr. laga nr. 19/1940. Umboðssvik eru fullframin við ólögmæta ráðstöfun fjárverðmæta, svo sem við ólögmæta samþykkt skuldbindingar fyrir hönd lögaðila. Til að brot sé fullframið nægir að sýna fram á fjártjónshættu án tillits til raunverulegs fjártjóns.    Samkvæmt framansögðu tóku ákærðu, Jóhannes og Elmar, sameiginlega ákvörðun um lánveitingu til BK-44 ehf. 12. nóvember 2007. Ákærði, Magnús Arnar, lét skrá á félagið lánamörk til að lánveitingin næði fram að ganga. Ákærðu höfðu allir starfað innan bankans um langa hríð og ákærðu, Jóhannes og Magnús Arnar, í yfirmannsstöðum innan bankans. Vegna starfa sinna í bankanum þekktu ákærðu reglur bankans um útlán og markaðsáhættu. Gat þeim ekki dulist að lán að fjárhæð 3.791.340.000 króna þyrfti að samþykkja í áhættunefnd bankans. Slíkt samþykki lá ekki fyrir. Með þessu er sannað að ákærðu, Jóhannes, Magnús Arnar og Elmar, hafi í sameiningu 12. nóvember 2007 með ólögmætum hætti staðið að og samþykkt að veita BK-44 ehf. peningamarkaðslán að fjárhæð 3.791.340.000 króna. Tryggingar stóðu ekki að baki lánveitingunni og bökuðu ákærðu Glitni banka hf. fjártjónshættu. Við uppgjör lánsins 22. júlí 2008 nam tjón bankans samtals 1.933.292.207 krónum. Með lánveitingunni fóru ákærði, Jóhannes, sem framkvæmdastjóri markaðsviðskipta Glitnis banka hf., ákærði, Magnús Arnar, sem framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs Glitnis banka hf. á Íslandi, og ákærði, Elmar, sem verðbréfamiðlari markaðsviðskipta Glitnis banka hf., út fyrir heimildir sínar í störfum sínum og skuldbundu með þeim Glitni banka hf. með ólögmætum hætti. Misnotuðu ákærðu með þessu aðstöðu sína og gerðust þar með sekir um þá háttsemi sem lýst er refsiverð í 249. gr. laga nr. 19/1940. Sú fjárhæð sem ákærðu samþykktu var veruleg. Verða ákærðu sakfelldir fyrir umboðssvik og er háttsemin rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Með hliðsjón af lánsfjárhæðinni og því að tryggingar stóðu ekki að baki lánveitingunni teljast sakir ákærðu miklar, sbr. síðari málslið 249. gr. laga nr. 19/1940.   II. kafli. Í II. kafla ákæru eru ákærðu, Elmari og Jóhannesi, gefin að sök umboðssvik með því að hafa einhvern tímann á tímabilinu frá nóvember 2007 til 22. júlí 2008 í stöfum sínum fyrir Glitni banka hf., farið út fyrir heimildir sínar er þeir gerðu munnlegan samning við ákærða, Birki, um skaðleysi félagsins BK-44 ehf. af hlutabréfaviðskiptunum með því að félagið skyldi njóta söluréttar á hlutabréfunum. Ákærðu, Elmar, Jóhannes og Birkir, staðhæfa að við kaup BK-44 ehf. á hlutabréfum í Glitni banka hf., 7. nóvember 2007, hafi samhliða verið samið um sölurétt á nefndum bréfum. Kaupandi bréfanna hafi samtímis selt frá sér kauprétt og um leið takmarkað hagnaðarvon sína. Fyrir mistök hafi gleymst að skrá söluréttinn í kerfum bankans en það hafi ekki komið í ljós fyrr en við sölu bréfanna í júlí 2008. Ákærði, Elmar, hefur lýst því að ákveðið hafi verið að láta BK-44 ehf. njóta þess í uppgjörinu að mistök hefðu verið gerð innan bankans og bankinn tekið á sig allt tap af gengismun á bréfunum frá kaupum til sölu, að viðbættri þóknun vegna lántöku. Viðskiptin hafi verið framkvæmd með þeim hætti að bankinn hafi keypt hlutabréfin 22. júlí 2008 á markaðsgengi. Bankinn hafi selt BK-44 ehf. hlutabréfin aftur á sama verði og keypt þau á ný á yfirverði, sem tekið hafi mið af því að gera BK-44 ehf. skaðlaust af viðskiptunum. Þannig hafi ákærði gert upp viðskiptin. Í vinnureglum vegna markaðsviðskipta Glitnis banka hf., frá í janúar 2007, var kveðið á um valrétti í ákvæði 2.3.5. Samkvæmt ákvæðinu skyldi ekki skrifa valréttarsamninga nema þeir væru varðir með öðrum valréttum og/eða virkum kaupum og sölu undirliggjandi eigna. Samkvæmt ákvæði 7.1 skyldi haldið utan um valrétti og gjaldeyrisstöður í ,,Kondor“ og skyldi geyma valrétti afleiðuborðs í tilgreindum bókunum. Skyldi gjaldeyrisstaða endurspegla ,,delta“ vörn á keyptum og seldum valréttum. Skrá skyldi hlutabréfavalrétti í ,,Samningsöskju“. Af valrétti skyldi greiða gjöld. Skyldi gera valréttargjöld samninga upp miðað við viðskiptadaga. Uppgjör samninga skyldi gert upp á hliðstæðan hátt. Við útreikning á afkomu afleiðuborðs skyldi reiknuð afkoma af varnarstöðu valréttanna auk fjármagnstekjukostnaðar af þeirra stöðu. Tveir starfsmenn afleiðuborðs báru fyrir dóminum að hlutverk þeirra hafi meðal annars verið að verðleggja valrétti innan bankans. Er gengið hafi verið frá sölurétti hafi þau gefið svokallað ,,kvót“ í söluréttinn. Staðfestu þau að sérstakt valréttargjald hafi verið greitt fyrir kaup og sölurétt og verðleggja hafi þurft hina undirliggjandi eign í samningnum. Regluvörður Glitnis banka hf. bar að ákærði, Elmar, hafi kallað regluvörðinn á sinn fund í júlí 2008 er ljóst hafi verið að söluréttur á bréfunum hafi ekki verið skráður. Á endanum hafi ákærði, Jóhannes, tekið ákvörðun um hvernig viðskiptin yrðu gerð upp. Í málinu liggur fyrir að endanlegt tjón Glitnis banka hf. vegna þessara viðskipta nam 1.932.292.207 krónum. Svo sem hér var rakið voru innan Glitnis banka hf. ýmsar varnir til að tryggja að bankinn bæri ekki tapsáhættu vegna valréttarsamninga. Þannig bar að skrá valréttarsamninga formlega í kerfum bankans. Þá skyldi tryggja að samningar væru varðir af öðrum samningum, en það lýsti sér meðal annars í því að þeir starfsmenn á afleiðuborði er höfðu slíka samninga undir höndum leituðust við að láta mismunandi valréttarsamninga mætast. Af valréttarsamningi skyldi greiða sérstakt gjald. Þá skyldi meta hinar undirliggjandi eignir í samningi. Við uppgjör í viðskiptum við BK-44 ehf. var farið á svig við allar þessar reglur og á engan hátt leitast við að takmarka það fjártjón sem bankinn varð fyrir. Var bankinn látinn bera allt fjárhagslegt tjón vegna viðskiptanna. Þá ákvörðun tóku ákærðu, Jóhannes og Elmar, en fyrir liggur að ákærði, Elmar, annaðist uppgjör í viðskiptunum. Með ákvörðuninni fóru ákærðu út fyrir heimildir sínar í störfum sínum og skuldbundu með þeim Glitni banka hf. með ólögmætum hætti. Misnotuðu ákærðu með þessu aðstöðu sína og gerðust þar með sekir um brot gegn 249. gr. laga nr. 19/1940. Voru brot ákærðu veruleg og teljast sakir þeirra miklar. III. kafli. Í III. kafla ákæru eru ákærða, Elmari, gefin að sök umboðssvik með því að hafa í störfum sínum fyrir bankann, 13. mars og 22. júlí 2008, misnotað aðstöðu sína og valdið bankanum tjóni eða verulegri fjártjónshættu er hann fór út fyrir heimildir sínar við uppgjör á hlutabréfaviðskiptunum og lánveitingum vegna þeirra og tryggði BK-44 ehf. 85.725.793 króna óréttmætan ávinning af viðskiptunum þrátt fyrir mikla lækkun hlutabréfanna frá 12. nóvember 2007 til 22. júlí 2008.  Samkvæmt gögnum málsins fékk BK-44 ehf. arðgreiðslu að fjárhæð 49.949.999 krónur vegna hinna keyptu hlutabréfa í Glitni banka hf. Arðgreiðslunni var 13. mars 2008 ráðstafað inn á reikning í eigu BK-44 ehf. innan bankans, nr. 582-14-101145. Reikningur þessi var handveðsettur Glitni banka hf. samkvæmt handveðsyfirlýsingunni frá 25. apríl 2006. Í málinu liggur fyrir að samkomulag um uppgjör, frá 19. desember 2011, varð með BK-44 ehf. og Glitni hf. í tilefni af kröfu Glitnis hf. um riftun ráðstafana frá 22. júlí 2008, sem fólust í sölu BK-44 ehf. og kaupum Glitnis banka hf. á hlutabréfum í Glitni banka hf. að nafnverði 120.000.000 á genginu 31,32 á hlut. Samkvæmt samkomulaginu féllst BK-44 ehf. á að félagið myndi meðal annars endurgreiða bankanum greiddan arð. Áður hefur verið slegið föstu að ákærði, Elmar, hafði með höndum uppgjör í viðskiptunum 22. júlí 2008 er ákveðið var að bankinn myndi kaupa hlutabréfin í Glitni banka hf. á yfirverði til að mæta því tjóni sem BK-44 ehf. ella hefði orðið fyrir vegna viðskiptanna. Ákærða gat ekki dulist að í því uppgjöri bar honum að draga frá arðgreiðslur sem bankinn hafði handveðréttindi í og tengdust lánveitingunni. Það lét ákærði farast fyrir.   Áður var því lýst að við uppgjör viðskipta 22. júlí 2008 létu ákærðu Glitni banka hf. kaupa hlutabréfin í bankanum á yfirverði til að gera BK-44 ehf. skaðlaust af viðskiptum með hlutabréf í félaginu. Í viðskiptum með hlutabréfin var í endurkaupum bankans á bréfum miðað við gengið 31,82. Það leiddi til þess að mismunur varð á söluverði bréfanna og eftirstöðvum peningamarkaðslánsins, að frádreginni söluþóknun bankans, en mismunurinn nam 35.775.794 krónum. Í nefndu samkomulagi um uppgjör, frá 19. desember 2011, var til þessa mismunar litið og féllst BK-44 ehf. á að endurgreiða bankanum þá fjárhæð. Ákærða gat ekki dulist, við uppgjör á viðskiptum 22. júlí 2008, að mismunur hafði myndast á reikningi BK-44 ehf. Bar honum í þessu uppgjöri að gæta að því að óréttmætur ávinningur myndi ekki myndast á reikningi BK-44 ehf. Með ofangreindum ráðstöfunum fór ákærði út fyrir heimildir sínar í bankanum og skuldbatt Glitni banka hf. með ólögmætum hætti. Sú háttsemi ákærða, sem að framan er lýst, varðar í báðum tilvikum við 249. gr. laga nr. 19/1940. Í ljósi fjárhæðanna teljast sakir ákærða miklar. IV. kafli. Í IV. kafla ákæru er ákærða, Birki, aðallega gefin að sök hlutdeild í umboðssvikabrotum meðákærðu samkvæmt I., II. og III. kafla ákæru, en til vara hylming og peningaþvætti, með því að hafa lagt á ráðin með meðákærðu um að 3.791.340.000 króna andvirði peningamarkaðsláns yrði greitt úr sjóðum Glitnis banka hf. án samþykkis lánanefnda, til að fjármagna kaup á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. Er ákærða gefið að sök að hafa átt milligöngu um að BK-44 ehf. keypti hlutabréfin fyrir andvirði peningamarkaðslánsins, auk þess að njóta skaðleysis af lækkun bréfanna og vaxtakostnaði af peningamarkaðsláninu, án þess að nokkuð endurgjald kæmi frá BK-44 ehf. fyrir söluréttinn. Svo sem fyrr greinir krefst ákærði þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi, að því er ákærða varðar, en til vara krefst hann sýknu. Að því er frávísunarkröfu varðar vísar ákærði sem fyrr til þess að lögregla hafi haft öll gögn málsins í hendi, fyrir utan tvö símtöl ákærða við meðákærða, Elmar, er réttarstöðu ákærða hafi verið breytt úr stöðu sakbornings í vitni þann 21. desember 2011. Engar þær upplýsingar hafi komið fram í þessum tveim símtölum sem tengist sakarefni þessa máls og þar með engin ný sakargögn í skilningi 3. mgr. 57. gr. laga nr. 88/2008. Óheimilt hafi því verið að taka á ný upp rannsókn máls gegn ákærða sem sakborningi, 18. júní 2012.   Í nóvember 2007 hafði ákærði um alllangt skeið starfað innan einkabankaþjónustu Glitnis banka hf. og haft með höndum þjónustu við efnameiri viðskiptavini bankans. Því hefur verið lýst af hálfu meðákærða, Elmars, að leitað hafi verið til ákærða með að finna í viðskiptavinahópi sínum kaupanda að 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. Það hafi ekki tekist og ákærða þá verið boðið að félag ákærða, BK-44 ehf., myndi kaupa hlutinn. Þau viðskipti hafi gengið eftir og bankinn lánað félaginu fyrir kaupum. Ákærði var á þessum tíma eini eigandi félagsins BK-44 ehf. Með kaupunum varð félagið 16. stærsti hluthafi í Glitni banka hf., eigandi 1,01% hlutar í bankanum. Sem reynslumiklum starfsmanni bankans voru ákærða kunnar ýmsar innri reglur bankans, þ. á m. reglur handbókar um lánamál og vinnureglur markaðsviðskipta Glitnis banka hf. frá í janúar 2007, en í reglum þessum komu fram ýmsar veigamiklar reglur varðandi dagleg viðskipti í bankanum. Ákærða gat ekki dulist að leita hafi þurft samþykkis áhættunefndar Glitnis banka hf. fyrir veitingu peningamarkaðsláns að fjárhæð 3.791.340.000 krónur vegna hlutabréfakaupanna, til fjárfestingarfélagsins BK-44 ehf., sem skráð var í áhættuflokki 6. Verður að telja útilokað annað en að honum hefði verið gert viðvart um meðferð málsins fyrir lánanefndinni, eftir atvikum í gegnum viðskipta- eða lánastjóra félagins. Enginn slíkur hefur komið að málinu og fór málið aldrei fyrir áhættunefndina. Peningamarkaðslánið var að jafnaði veitt til eins mánaðar í senn og framlengt í alls 10 skipti. Ákærði staðhæfir að hann hafi ekki óskað eftir framlengingu á lánum. Þá hafi hann ekki sérstaklega óskað eftir því að 30.000.000 hlutir yrðu seldir af hlutabréfunum 30. apríl 2008. Þetta fær ekki staðist. Meðákærðu og vitni, sem komu fyrir dóminn, hafa staðhæft að lánssamningar viðskiptavina hafi ekki verið framlengdir nema að ósk viðskiptavinar. Ákærði ber að honum hafi ekki verið kunnugt um ýmis skilyrði lánsins, svo sem varðandi lánstíma, vexti og viðlíka atriði. Hann ber þó að honum hafi verið kunnugt um sölurétt á bréfunum. Mátti honum þá vera kunnugt um að slíkum sölurétti fylgdi kostnaður í formi sérstaks valréttargjalds, auk þess sem verðleggja þurfti hina undirliggjandi eign. Ákærði fullyrðir að honum hafi ekki verið kunnugt um neitt þessu tengt. Ber framburður hans þess fremur merki að honum hafi þótt kaupin á hlutabréfunum fremur varða bankann heldur en BK-44 ehf. Símtöl á milli ákærða og meðákærða, Elmars, frá 11. desember 2007 og 15. janúar 2008, tengjast án nokkurs vafa þessum viðskiptum og bera þessa vitni. Undir rannsókn málsins var aflað gagna um viðskipti BK-44 ehf. og Glitnis banka hf. Ekki leiddi sú rannsókn í ljós viðskipti, svo verulegum fjárhæðum næmi, á þessum tíma önnur en kaup félagsins á nefndum hlutabréfum.  Arðgreiðsla að fjárhæð 49.949.999 króna var lögð inn á reikning félagsins BK-44 ehf. 13. mars 2008. Það gat ákærða ekki hafa yfirsést. Þá gat honum heldur ekki hafa yfirsést að eftir uppgjörið 22. júlí 2008 sátu eftir á reikningi félagsins 35.775.794 króna sem mismunur á söluverði hlutabréfanna og eftirstöðvum peningamarkaðslánsins, að frádreginni söluþóknun vegna kaupa og sölu bréfanna. Þegar öll framangreind atriði málsins eru virt þykir dóminum hafið yfir allan vafa að ákærði hafi lagt á ráðin með meðákærðu um að peningamarkaðslánið yrði greitt úr sjóðum Glitnis banka hf., án samþykkis áhættunefndar, til að fjármagna kaup BK-44 ehf. á 150.000.000 hlutum í bankanum. Ákærði hafði milligöngu um að félagið keypti bréfin fyrir andvirði lánsins, með munnlegum og óskráðum sölurétti, án þess að endurgjald kæmi fyrir hann. Telur dómurinn í ljós leitt að ákærði hafi með háttsemi sinni látið BK-44 ehf. taka ávinning af auðgunarbrotinu og viðhalda óréttmætum ávinningi við uppgjör á hlutabréfaviðskiptunum.  Heildstætt mat lögreglu á símtölum ákærða og meðákærða, Elmars, leiddi til þess að ákveðið var að taka upp að nýju rannsókn á hendur ákærða, sem sakborningi í yfirheyrslu 18. júní 2012. Telur dómurinn skilyrði hafa verið til staðar til þess, þar sem lögreglu bárust í hendur afrit af fleiri símtölum milli ákærða og meðákærða, Elmars, eftir að réttarstöðu ákærða var breytt 19. desember 2011. Ber skýrslugjöfin yfir ákærða 18. júní 2012 þess skýr merki. Verður því ekki fallist á frávísunarkröfu ákærða. Ákærði veitti meðákærðu liðsinni bæði í orðum og í verki, svo sem að framan er lýst. Var þáttur hans og atbeini þannig nauðsynleg forsenda þess að brot meðákærðu voru framin. Hefur ákærði með þessu gerst sekur um hlutdeild í brotum meðákærðu samkvæmt I., II. og III. kafla ákæru. Verður ákærði því sakfelldur samkvæmt IV. kafla ákæru og varðar háttsemi hans við 249. gr., sbr. 22. gr. laga nr. 19/1940. Eru sakir hans miklar, sbr. síðari málslið 249. gr. laga nr. 19/1940. V. kafli. Í V. kafla ákæru er ákærðu, Elmari, Jóhannesi og Birki, gefin að sök markaðsmisnotkun, með því að hafa í sameiningu komið á viðskiptum með hluti í Glitni banka hf., sem voru í eigu bankans, sem byggðust á blekkingum og sýndarmennsku og voru jafnframt líkleg til að gefa eftirspurn eftir hlutum í bankanum og verð ranglega og misvísandi til kynna, þegar þeir hafi ranglega látið líta svo út að félagið BK-44 ehf. hefði 7. nóvember 2007 lagt 3.780.000.000 króna til kaupa á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. Með vísan til þess er hér að framan er getið, varðandi IV. kafla ákæru, er frávísunarkröfu ákærða, Birkis, hafnað. Hér í dómi hefur verið slegið föstu að Glitnir banki hf. fjármagnaði að fullu kaup BK-44 ehf. á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. með ólögmætri lánveitingu frá bankanum. Þá hefur verið slegið föstu að það hafi verið gert án viðhlítandi trygginga og að ákærðu hafi látið bankann tryggja BK-44 ehf. algert skaðleysi af hlutabréfaviðskiptunum og lánveitingum vegna þeirra, með munnlegum og óskráðum sölurétti. Í þeirri stöðu bar Glitnir banki hf. fulla markaðsáhættu af hlutabréfunum þó svo þau hafi verið seld BK-44 ehf. Áður hefur verið lýst hvernig ákærðu létu Glitni banka hf. kaupa bréfin til baka 22. júlí 2008 á genginu 14,95, létu bankann selja BK-44 ehf. sama fjölda bréfa aftur sama dag og kaupa á ný samdægurs á genginu 31,82, sem var langt umfram gengi á markaði. Ákærðu lýsa því að þetta hafi verið gert til að efna söluréttarsamninginn við BK-44 ehf. Fyrri viðskiptin, þann 22. júlí 2008, tilkynnti ákærði, Elmar, til Kauphallar Íslands. Síðari viðskiptin, á genginu 31,82, voru ekki tilkynnt Kauphöll. Samkvæmt 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007 er markaðsmisnotkun óheimil. Með markaðsmisnotkun er meðal annars átt við það að gera tilboð sem gefi eða séu líkleg til að gefa framboð, eftirspurn eða verð fjármálagerninga ranglega eða misvísandi til kynna, eða eiga viðskipti eða gera tilboð sem byggð séu á tilbúningi eða notuð einhver form blekkinga eða sýndarmennsku.  Samkvæmt 2. mgr. sama ákvæðis er fjármálafyrirtæki, sem heimild hefur til verðbréfaviðskipta, óheimilt að hafa milligöngu um verðbréfaviðskipti hafi starfsmenn þess vitneskju eða grun um að viðskiptin brjóti í bága við 1. mgr. Þó svo viðskipti með hlutabréf í Glitni banka hf. 7. nóvember 2007 hafi verið á markaðsgengi bréfa í bankanum á þeim tíma gátu þau ekki gefið verð þeirra fjármálagerninga réttilega til kynna þar sem kaupandi bréfanna hafði tryggt sér algert skaðleysi af viðskiptunum og bar þar með enga áhættu af þróun gengis bréfanna. Var staða kaupanda hlutabréfanna þar með alls kostar önnur en staða annarra eigenda hlutabréfa í bankanum, sem báru venjubundna markaðsáhættu vegna eignarhalds á hlutabréfum í bankanum eða þeirra er áformuðu kaup á hlutabréfum í bankanum. Með því að tilkynna ekki um fjármögnun og um leið algert skaðleysi kaupanda af viðskiptunum var beitt sýndarmennsku í viðskiptum, en jafnræði í aðgengi að upplýsingum er grundvöllur í eðlilegri verðmyndun á verðbréfamarkaði. Ákærðu áttu allir þátt í því að hin ólögmætu viðskipti fóru fram. Bar þeim að tryggja að hinn skipulagði verðbréfamarkaður hefði yfir að ráða upplýsingum um efni viðskiptanna. Verða ákærðu allir sakfelldir samkvæmt VI. kafla ákæru og varðar háttsemi þeirra við a. lið 1. tl. og 2. tl. 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007, sbr. 146. gr. sömu laga. Ákærðu verða jafnframt sakfelldir fyrir brot gegn 2. mgr. 117. gr. laganna, sbr. 146. gr. VI. kafli Í VI. kafla ákæru er ákærða, Birki, gefið að sök meiriháttar brot gegn lögum um ársreikninga, en til vara gegn lögum um bókhald, með því að rangfæra ársreikning BK-44 ehf. fyrir árið 2007. Er háttsemin fólgin í því að færa ekki í efnahagsreikning félagsins meðal eigna félagsins 150.000.000 hluti í Glitni banka hf., sem keyptir voru 7. nóvember 2007 fyrir 3.791.340.000 króna og með því að færa ekki í efnahagsreikning meðal skulda félagsins skuld við Glitni banka hf. vegna 3.791.340.000 króna lánveitingar 12. nóvember 2007 vegna kaupa á umræddum skuldabréfum. Jafnframt að hafa ekki í skýringum með sama ársreikningi getið um fjölda hluta og nafnverð eignarhluta BK-44 ehf. í Glitni banka hf. Með vísan til þess er hér að framan er getið, varðandi IV. kafla ákæru, er frávísunarkröfu ákærða hafnað. Samkvæmt 1. mgr. 14. gr. laga nr. 3/2006 skulu í efnahagsreikning færðar eignir og skuldir, þ.m.t. skuldbindingar og eigið fé sem er mismunur eigna og skulda. Samkvæmt 2. mgr. 14. gr. skal eign færð á efnahagsreikning þegar líklegt er að félagið hafi af henni fjárhagslegan ávinning í framtíðinni og virði hennar má meta með áreiðanlegum hætti. Samkvæmt 3. mgr. 14. gr. skal skuld færð í efnahagsreikning þegar líklegt þykir að til greiðslu hennar komi og virði hennar má meta með áreiðanlegum hætti.  Ársreikningur BK-44 ehf. fyrir árið 2007 liggur frammi í málinu. Ekki er fært á meðal eigna félagsins nefndur eignarhlutur í hlutabréfum, né fært á meðal skulda skuldin við Glitni banka hf. BK-44 ehf. varð eigandi 150.000.000 hluta í Glitni banka hf. 7. nóvember 2007. Í viðskiptunum var miðað við markaðsgengi hlutabréfa í Glitni banka hf. og viðskiptin tilkynnt Kauphöll Íslands. Markmið með kaupum hlutabréfa er að njóta fjárhagslegs ávinnings af viðskiptunum, til framtíðar litið. Virði hlutabréfanna í Glitni banka hf. fór eftir opinberri skráningu á verðbréfamarkaði. Skuld BK-44 ehf. við Glitni banka hf. vegna hlutabréfakaupanna, varð til við lánveitinguna 12. nóvember 2007. Mátti þá þegar virða skuldina með áreiðanlegum hætti þar sem allar forsendur í lánssamningi lágu þá fyrir. Samkvæmt þessu lá eign BK-44 ehf. í hlutabréfum fyrir og mátti meta hana með áreiðanlegum hætti. Jafnframt mátti meta virði skuldar félagsins með áreiðanlegum hætti.   Svo sem áður er fram komið fylgdi valrétti tengdum hlutabréfakaupum ekki algert skaðleysi fyrir þann sem valrétt keypti. Tók bankinn sérstakt gjald fyrir valrétt sem tók mið af áhættu bankans í viðskiptunum. Þegar BK-44 ehf. stofnaði til viðskiptanna með hlutabréfin í nóvember 2007 átti félagið ekki lögvarða kröfu til þess að við uppgjör viðskiptanna á síðari tímapunkti yrði félagið algerlega skaðlaust af viðskiptunum, félli markaðsgengi bréfanna svo einhverju næmi.  Eign BK-44 ehf. í hlutabréfum 31. desember 2007 nam verulegum fjárhæðum. Að sama skapi var skuld félagsins á sama tímapunkti veruleg, hvort sem litið er til starfsemi BK-44 ehf. sem fjárfestingarfélags eða almenns mælikvarða. Þó svo söluréttur á hlutabréfunum hafi verið til staðar gat sá er færði ársreikning félagsins fyrir árið 2007, í ljósi þeirra fjárhagslegu skuldbindinga er um var að ræða, ekki að réttum lögum miðað við að félagið bæri ekkert fjárhagslegt tap vegna viðskiptanna.  Markmið með útgáfu ársreikninga er öðru fremur að vera opinber skráning á fjárhagslegum upplýsingum um félög. Ákvæði 14. gr. laga nr. 3/2006 þjónar þessum tilgangi og miðar við að skrá skuli allar eignir og skuldir félags í ársreikning. Svo sem áður greinir námu bæði eignir og skuldir BK-44 ehf. verulegum fjárhæðum 31. desember 2007, og bar að færa þær í ársreikning félagsins fyrir árið 2007. Þó svo ákærði hafi sjálfur ekki fært ársreikning BK-44 ehf. vegna ársins 2007 ber hann engu síður ábyrgð á réttri gerð ársreikningsins. Ekki var um það fjallað, eða liggur það fyrir í málinu, hvort eða með hvaða hætti eignarhlutum Glitnis banka hf. hafi á árinu 2007 verið skipt í flokka, sbr. 50. gr. laga nr. 3/2006. Að þessu gættu verður ákærði sakfelldur samkvæmt VI. kafla ákæru og varðar háttsemi hans við 1. mgr. 14. gr. laga nr. 3/2006, sbr. 120. gr. laganna og 2. mgr. 262. gr. laga nr. 19/1940. Ákærði, Elmar, er fæddur í ágúst 1978, ákærði, Jóhannes, í nóvember 1971, ákærði, Magnús Arnar, í júní 1973 og ákærði, Birkir, í ágúst 1964. Enginn ákærðu hefur áður sætt refsingu svo kunnugt sé.  Við ákvörðun refsingar er til þess að líta að ákærðu, Jóhannes og Magnús Arnar, voru á þeim tíma er brotin voru framin í stjórnendateymi stórs viðskiptabanka á Íslandi. Ákærði, Jóhannes, var framkvæmdastjóri markaðsviðskipta Glitnis banka hf. og ákærði, Magnús Arnar, framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs Glitnis banka hf. á Íslandi. Ákærði, Elmar, var verðbréfamiðlari og ákærði, Birkir, starfsmaður í einkabankaþjónustu. Annaðist ákærði, Birkir, hagsmuni efnameiri viðskiptavina bankans. Hin refsiverðu viðskipti ákærðu vörðuðu verulegum fjárhæðum. Þá er við ákvörðun refsingar litið til þess að verulegt fjárhagslegt tjón hlaust af brotum ákærðu. Eiga ákærðu sér engar málsbætur. Með hliðsjón af þessu sæti ákærði, Elmar, fangelsi í 5 ár. Ákærði, Jóhannes, sæti fangelsi í 5 ár. Til frádráttar refsingu kemur gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 30. nóvember 2011 til 7. desember 2011. Ákærði, Magnús Arnar, sæti fangelsi í 4 ár og ákærði, Birkir, fangelsi í 5 ár. Ekki hefur annan sakarkostnað leitt af máli þessu en kostnað við vörn ákærðu. Ákærðu greiði málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna, með þeim hætti er í dómsorði er mælt fyrir um. Við ákvörðun málsvarnarlauna hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Símon Sigvaldason héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D ó m s o r ð : Ákærði, Elmar Svavarsson, sæti fangelsi í 5 ár. Ákærði, Jóhannes Baldursson, sæti fangelsi í 5 ár. Til frádráttar refsingu kemur gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 30. nóvember 2011 til 7. desember 2011. Ákærði, Magnús Arnar Arngrímsson, sæti fangelsi í 4 ár. Ákærði, Birkir Kristinsson, sæti fangelsi í 5 ár. Ákærði, Elmar, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Karls Georgs Sigurbjörnssonar hæstaréttarlögmanns, 3.187.700 krónur. Ákærði, Jóhannes, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Reimars Péturssonar hæstaréttarlögmanns, 5.233.873 krónur.  Ákærði, Magnús Arnar, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Helga Birgissonar hæstaréttarlögmanns, 3.451.250 krónur. Ákærði, Birkir, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ólafs Eiríkssonar hæstaréttarlögmanns, 23.003.742 krónur.
Mál nr. 264/2015
Líkamstjón Skaðabætur Örorkumat
A krafðist skaðabóta úr hendi T hf. vegna vinnuslyss sem hann varð fyrir er hann starfaði sem verkamaður. Laut deila aðila að því hvaða árslaunaviðmið skyldi leggja til grundvallar við útreikning bóta til A fyrir varanlega örorku. Hafði uppgjör þegar farið fram með fyrirvara af hálfu A þar sem miðað var við lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 en A hélt því fram í málinu að ákvarða ætti laun hans eftir 2. mgr. sömu greinar. Fyrir lá að A hafði unnið í um 20 ár við landbúnaðarstörf í […] áður en hann kom til Íslands en í tæpa 10 mánuði hér á landi við byggingarvinnu er slysið varð. Ágreiningslaust var að laun A þrjú síðustu almanaksárin fyrir slysdag höfðu verið lægri en lágmarkslaun samkvæmt framangreindu lagaákvæði. Talið var að A hefði ekki sýnt fram á að svo óvenjulegar aðstæður hefðu verið fyrir hendi að rétt væri að miða við annan mælikvarða á líklegar framtíðartekjur hans en lágmarksviðmið skaðabótalaga, enda yrði af framburði A fyrir dómi og öðrum gögnum málsins ráðið að hann hefði á slysdegi ekki markað sér ákveðinn starfsvettvang á Íslandi. Var T hf. því sýknaður af kröfum A.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. apríl 2015. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér aðallega 6.469.266 krónur, til vara 6.008.485 krónur en að því frágengnu 5.468.679 krónur,  í öllum tilvikum með 4,5% ársvöxtum frá 22. maí 2012 til 16. nóvember 2013 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði án tillits til gjafsóknar sem honum var þar veitt og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Ágreiningsefni málsins lýtur að því hvaða árslaunaviðmið skuli leggja til grundvallar við útreikning skaðabóta til áfrýjanda fyrir varanlega örorku. Aðalkrafa áfrýjanda felur í sér að miða beri við uppreiknuð laun sín tímabilið 1. október 2007 til og með 23. júlí 2008, til vara meðaltekjur verkamanna árið 2008 en að því frágengnu uppreiknuð laun sín tímabilið 1. október 2007 til og með 23. júlí 2008 að frádregnum orlofsgreiðslum. Stefndi telur að bætur áfrýjanda eigi að miðast við lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Áfrýjandi hafði unnið í um 20 ár við landbúnaðarstörf í […] er hann kom til Íslands árið 2007 og hóf þá að vinna í byggingariðnaði. Hann hafði á slysdegi 23. júlí 2008  unnið í tæpa tíu mánuði við byggingarvinnu. Ágreiningslaust er að laun áfrýjanda þrjú síðustu almanaksárin fyrir slysdag voru lægri en lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Spurður fyrir héraðsdómi hvort hann hafi haft í hyggju að setjast hér að kvaðst hann í fyrstu hafa þurft að aðlagast samfélaginu og hann hafi verið óöruggur um hvort hann vildi vera hér áfram eða ekki. Hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að svo óvenjulegar aðstæður hafi verið fyrir hendi að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur hans en lagður er til grundvallar í hinum áfrýjaða dómi, enda verður af framangreindu og af öðrum gögnum málsins ráðið að hann hafi á slysdegi ekki markað sér ákveðinn starfsvettvang á Íslandi. Samkvæmt þessu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um annað en málskostnað. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 166. gr. sömu laga er rétt að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.   Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. janúar 2015. Mál þetta sem dómtekið var 15. desember 2014 var höfðað 14. apríl s.á. af hálfu A, til heimilis að […], en með lögheimili að […], á hendur Tryggingamiðstöðinni hf., Síðumúla 24 í Reykjavík.   Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 6.469.266 krónur með 4,5% ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 22. maí 2012 til 16. nóvember 2013 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 9. gr. laganna, frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 6.008.485 krónur með 4,5% ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 22. maí 2012 til 16. nóvember 2013 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 9. gr. laganna, frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 5.468.679 krónur með 4,5% ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 22. maí 2012 til 16. nóvember 2013 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 9. gr. laganna, frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar auk virðisaukaskatts úr hendi stefnda að skaðlausu, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krefst þess að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Þá krefst stefndi þess að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað samkvæmt mati dómsins. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi varð fyrir vinnuslysi 23. júlí 2008 þegar hann starfaði sem ófaglærður verkamaður hjá Byggingafélaginu B ehf. Stefnandi hafði þá starfað hjá fyrirtækinu og hjá fyrirtækinu C ehf. frá 1. október 2007 eða í samtals tæplega 10 mánuði, en hann kom til Íslands frá […] til þeirra starfa. Stefnandi hafði á starfstímanum fengið samtals 3.316.209 krónur í laun. B ehf. var með ábyrgðartryggingu hjá stefnda og sammæltust lögmenn aðila um að fela Guðjóni Baldurssyni lækni að meta tímabundna og læknisfræðilega örorku vegna líkamstjóns stefnanda. Var læknisfræðileg örorka metin 15%. Á grundvelli matsgerðarinnar greiddi stefndi stefnanda 2.000.992 krónur í bætur úr slysatryggingu launþega sem vinnuveitandi hans hafði hjá stefnda 28. janúar 2010. Afleiðingar slyssins voru einnig metnar 15% læknisfræðileg örorka af Sjúkratryggingum Íslands sem greiddu stefnanda bætur að fjárhæð 838.249 krónur. Stefndi taldi að rekja mætti slysið að nokkru til eigin sakar stefnanda og var ágreiningi aðila um það skotið til úrskurðarnefndar um vátryggingamál. Úrskurðarnefndin komst að þeirri niðurstöðu að stefndi væri greiðsluskyldur sem næmi helmingi tjóns stefnanda. Stefnandi höfðaði mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu stefnda og með réttarsátt viðurkenndi stefndi greiðsluskyldu úr ábyrgðartryggingu B ehf., sem næmi 60% af tjóni stefnanda, en stefnandi bæri 40% tjónsins sjálfur. Aðilar fólu Guðjóni Baldurssyni lækni og Jörundi Gaukssyni hdl. að vinna matsgerð um afleiðingar slyssins samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993. Varanlegur miski var metinn 15% og varanleg örorka 15%. Gengið var frá uppgjöri skaðabóta á grundvelli matsgerðarinnar og við útreikning bóta fyrir varanlega örorku var byggt á 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 (skbl.) um lágmarkslaun. Lögmaður stefnanda tók við greiðslu skaðabótanna 14. desember 2011 með fyrirvara vegna meints vanmats í örorkumatsgerð dags. 31.8.2011 og með áskilnaði um að koma að frekari kröfum á seinni stigum lútandi að öllum bótaþáttum. Þá var tekjuviðmiði til grundvallar útreiknings á varanlegri örorku sérstaklega mótmælt. Stefnandi óskaði eftir því að dómkvaddir yrðu tveir matsmenn til að meta afleiðingar slyssins og voru þeir Sveinbjörn Brandsson bæklunarskurðlæknir og Ingvar Sveinbjörnsson hrl., dómkvaddir í því skyni. Í matsgerð þeirra er varanlegur miski stefnanda metinn til 35 stiga og varanleg örorka 35%. Með bréfi, dags. 16. október 2013, gerði stefnandi kröfu um greiðslu úr ábyrgðartryggingu B ehf. hjá stefnda á grundvelli niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna. Krafa stefnanda um frekari viðbótarbætur fyrir varanlega örorku tók mið af þeim tekjum sem stefnandi hafði aflað sér eftir að hann hóf störf á Íslandi. Stefndi hafnaði þeirri kröfu og greiddi stefnanda á ný viðbótarskaðabætur í desember 2013 miðað við lágmarkslaunaviðmið skaðabótalaga úr launþegatryggingu B ehf. á grundvelli matsgerðarinnar. Lögmaður stefnanda undirritaði skaðabótakvittunina með fyrirvara um metnar afleiðingar og tekjuviðmið stefnda til grundvallar útreikningi á varanlegri örorku. Þann 3. desember 2013 greiddu Sjúkratryggingar Íslands stefnanda viðbótargreiðslu að fjárhæð 1.797.499 krónur þar sem fallist var á niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna um auknar afleiðingar slyssins. Ágreiningur aðila í máli þessu snýst um það tekjuviðmið sem stefndi notaði í tveimur fyrirliggjandi uppgjörum á varanlegri örorku, skv. 5.-7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en greiddar viðbótarbætur í desember 2011 og í desember 2013 samkvæmt þeim uppgjörum munu vera samtals 2.666.448 krónur. Stefnandi telur að sú ákvörðun stefnda að miða uppgjör skaðabóta fyrir varanlega örorku við lágmarksviðmið skaðabótalaga um tekjur sé ekki rétt og að þess í stað skuli taka mið af þeim tekjum sem stefnandi hafði haft á Íslandi síðustu mánuðina fyrir slys. Stefnandi kom fyrir dóminn við aðalmeðferð málsins. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi hafi orðið fyrir vinnuslysi þann 23. júlí 2008 hjá þáverandi vinnuveitanda sínum B ehf. Fyrirtækið hafi verið úrskurðað gjaldþrota 20. júlí 2011 og sé málshöfðun þessari því eingöngu beint að Tryggingamiðstöðinni hf. (stefnda) með vísan til 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingasamninga, þar sem B ehf. hafi haft ábyrgðartryggingu í gildi hjá stefnda fyrir atvinnurekstur sinn þegar slysið hafi orðið. Byggt sé á því í máli þessu að aðstæður stefnanda fyrir slysdag hafi verið svo óvenjulegar að um mat á árslaunum hans til útreiknings á bótum vegna varanlegrar örorku geti ekki farið samkvæmt meginreglu 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 (hér eftir skbl.). Meðalatvinnutekjur stefnanda síðustu þriggja ára fyrir slys séu ómarktækar þar sem að á því tímabili hafi orðið miklar sveiflur og breytingar á tekjum og atvinnuhögum stefnanda. Í ljósi þess hvert meginmarkmið skaðabótalaga sé, þ.e. að tryggja tjónþola fullar bætur fyrir raunverulegt tjón hans telji stefnandi rétt að ákvarða árslaun sín sérstaklega og í því sambandi beri að líta til reglu 2. mgr. 7. gr. skbl. Útreikningar samkvæmt 3. mgr. þeirrar lagagreinar, eins og stefndi hafi gert varanlegu örorkuna upp, gefi ekki rétta og raunhæfa mynd af áætluðum framtíðartekjum stefnanda. Ákvæði 2. mgr. 7. gr. skbl. setji þrjú skilyrði fyrir því að árslaun skuli ákveðin sérstaklega. Í fyrsta lagi að aðstæður hafi verið óvenjulegar, í öðru lagi að árslaun, sem meginreglan miði við, geti ekki talist réttur mælikvarði á líklegar framtíðartekjur tjónþola og í þriðja lagi að annar mælikvarði sé til staðar og sé réttari við mat á líklegum framtíðartekjum hans. Öll skilyrði lagaákvæðisins séu uppfyllt þannig að unnt sé að beita því í máli þessu og ekki séu rök til að skýra ákvæðið þröngt með hliðsjón af lögskýringargögnum. Í frumvarpi til laga um breytingu á skaðabótalögum, nr. 50/1993, sbr. lög nr. 42/1996 sé þess til að mynda getið að launatekjur liðinna ára séu oftast góð vísbending um launatekjur komandi ára en það eigi þó ekki alltaf við. Þannig séu launatekjur liðinna ára ekki góður mælikvarði hafi breytingar orðið á högum tjónþola skömmu áður en slys verði eða þegar fullyrða megi að slíkar breytingar standi fyrir dyrum. Í greinargerð með 6. gr. frumvarpsins, sem orðið hafi að lögum nr. 37/1999, sé tekið dæmi um tjónþola sem hafi skipt um starf þannig að breyting hafi orðið á tekjum. Stefnandi sé fæddur í […] árið 1967. Í […] hafi hann lokið grunnskólaprófi og unnið eftir það sem vinnumaður á bóndabæ í um 20 ár. Stefnandi sé kvæntur og eigi […] börn. Hann hafi flust til Íslands árið 2007 og hafið störf hér á landi í október sama ár. Óumdeilt sé að tekjur stefnanda í […] áður en hann hafi flust til Íslands séu undir lámarkstekjuviðmiðun skbl. Þegar slysið hafi orðið hafði stefnandi unnið á Íslandi í um 10 mánuði og hafi haft umtalsvert hærri tekjur en hann hafi haft í […]. Af þeirri ástæðu sé ekki unnt að miða við 1. mgr. 7. gr. skbl. um tekjuviðmið til útreiknings varanlegrar örorku. Ekki sé unnt að beita 3. mgr. 7. gr. skbl. við útreikning bóta, enda myndi slík aðferðafræði beinlínis ganga í berhögg við tilgang og markmið skaðabótalaga, sem sé að bæta tjónþola tjón sitt að fullu. Til þess að mögulegt sé að bæta stefnanda tjónið að fullu verði að miða við þær árstekjur sem gefi réttan mælikvarða á áætlaðar framtíðartekjur og þeim mælikvarða verði aðeins náð með beitingu 2. mgr. 7. gr. skbl. Tilgangur 3. mgr. 7. gr. skbl. sé að gefa mælikvarða á hugsanlegar framtíðartekjur þegar enginn annar mælikvarði sé til staðar. Þannig beri að beita 3. mgr. 7. gr. skbl. um þá sem engar eða óverulegar launatekjur hafi. Hins vegar sé það svo, að þegar til staðar sé tekjusaga sem hægt sé að miða við, þá beri að miða við hana. Sé tekjusaga hins vegar ekki nægilega löng til þess að unnt sé að beita 1. mgr. 7. gr. skbl. beri að meta árslaun sérstaklega samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laganna. Beiting 2. mgr. 7. gr. sé mun líklegri til þess að gefa réttan mælikvarða á líklegar framtíðartekjur stefnanda en beiting 3. mgr. 7. gr. laganna. Þar sem til staðar séu upplýsingar um tekjur á Íslandi fyrir slys sé í raun óheimilt að beita 3. mgr. 7. gr. laganna. Stefnandi sé enn búsettur og starfandi á Íslandi eins og hann hafi verið allar götur síðan hann hafi flust hingað til lands árið 2007. Stefnandi fyrirhugi enn fremur að flytja eiginkonu sína og […] yngri börn sín hingað til lands þannig að þau muni búa saman hér á landi áður en langt um líði. Kröfur stefnanda taki mið af örorkumatsgerð hinna dómkvöddu matsmanna, dags. 4. september 2013 og af því að tekjuviðmið reiknist samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skbl. Varanleg örorka stefnanda hafi verið metin 35% og stöðugleikadagur talinn 22. maí 2012. Endanleg aðalkrafa stefnanda taki mið af uppreiknuðum tekjum hans árin 2007 og 2008 og miðað sé við þær tekjur sem stefnandi hafi sannanlega verið farinn að afla sér eftir að hann hafi hafið störf á Íslandi. Tekjur stefnanda fyrir tímabilið 1. október 2007 til 23. júlí 2008, sbr. staðgreiðsluyfirlit 2007 og 2008 hafi verið eftirfarandi: Laun stefnanda fyrir 92 daga árið 2007 (október, nóvember og desember) hafi verið samtals 1.110.047 krónur, sem séu uppreiknaðar til 365 daga, samtals 4.403.991 krónur. Fjárhæðin sé síðan framreiknuð miðað við meðaltalslaunavísitölu árið 2007 til stöðugleikadags í maí 2012 og nemi þá 5.974.578 krónum (4.403.991 x 432,9/319,1). Laun stefnanda fyrir 174 daga árið 2008 (janúar, febrúar, mars, apríl, júní og 23 daga í júlí) hafi verið samtals 2.015.952 krónur, sem séu uppreiknaðar til 365 daga samtals 4.228.865 krónur. Fjárhæðin sé síðan framreiknuð miðað við meðaltalslaunavísitölu 2008 til stöðugleikadags í maí 2012 og nemi þá 5.306.306 krónum (4.228.865 x 432,9/345). Viðmiðunarfjárhæðin nemi 6.091.677 krónum eftir að tekið hafi verið tillit til 8% mótframlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð (5.974.578 + 5.306.306 / 2 x 1,08). Aldursstuðull stefnanda sé 9,244 enda hafi hann verið 45 ára og 31 dags gamall þegar batahvörf hafi orðið. Heildargreiðsla stefnda til stefnanda er hér skipti máli samkvæmt uppgjörum í desember 2011 og desember 2013 sé eftirfarandi: Þjáningabætur (339.510 + 55.250)                                                    kr.           394.760,- Varanlegur miski (1.388.325 + 1.998.300)                                      kr.           3.386.625,- Varanleg örorka (3.653.199 + 5.273.702)                                                       kr.           8.926.901,- Bætur úr slysatr. launþega (2.000.992 + 3.100.800)                      kr.           -5.101.792,- Greitt af Tr.stofn. og Líf.sj. (838.249 + 1.797.499)                       kr.           -2.635.748,- Eigin sök tjónþola (40%)                                                                    kr.           - 1.988.298,- Eigin áhætta                                                                                                          kr.           - 316.000,- SAMTALS                                                                                                             kr.           2.666.448,- Aðalkrafa stefnanda, í stefnu eina krafa hans, er þar sundurliðuð þannig: Þjáningabætur                                                                                                       kr.           394.760 Varanlegur miski                                                                                   kr.           3.386.625 Varanleg örorka (6.091.677  x 9,244 x 35%)                                  kr.           19.709.012 Bætur úr slysatr. launþega                                                                  kr.           -5.101.792 Greitt af Tr.stofn. og Líf.sj.                                                                 kr.           -2.635.748 Eigin sök tjónþola (40%)                                                                    kr.           - 6.301.143 SAMTALS                                                                                                             kr.           9.451.714 Stefnufjárhæðin var upphaflega 6.785.266 krónur (9.451.714 – 2.666.448). Við meðferð málsins breytti stefnandi kröfugerð sinni og féllst á frádrátt vegna eigin áhættu vátryggingartaka að fjárhæð 316.000 krónur. Endanleg aðalkrafa stefnanda sé því að fjárhæð 6.469.266 krónur. Varakrafa stefnanda taki mið af meðaltekjum verkamanna, samkvæmt útreikningum Hagstofu Íslands fyrir árið 2008. Mánaðarlaun hafi á þessum tíma verið að fjárhæð 360.000 krónur, sbr. upplýsingar á heimasíðu Hagstofunnar. Viðmiðunarlaunin séu framreiknuð miðað við meðallaunavísitölu 2008 til stöðugleikadags í maí 2012 ásamt því sem tekið sé tillit til 8% mótframlags vinnuveitanda, sbr.: 12 x 360.000 x 432,9/345 x 1,08 = 5.854.313 krónur. Bætur vegna varanlegrar örorku reiknist því með eftirfarandi hætti: 5.854.313 x 9,244 x 35% = 18.941.044 krónur. Varakrafan sé sundurliðuð þannig: Þjáningabætur                                                                                                       kr.           394.760 Varanlegur miski                                                                                   kr.           3.386.625 Varanleg örorka (5.854.313  x 9,244 x 35%)                                  kr.           18.941.044 Bætur úr slysatr. launþega                                                                  kr.           -5.101.792 Greitt af Tr.stofn. og Líf.sj.                                                                 kr.           -2.635.748 Eigin sök tjónþola (40%)                                                                    kr.           - 5.993.956 Eigin áhætta                                                                                                          kr.           - 316.000 SAMTALS                                                                                                             kr.           8.674.933 Heildargreiðsla stefnda til stefnanda samkvæmt uppgjörum í desember 2011 og desember 2013 sé óumdeilanlega að fjárhæð 2.666.448 krónur og sé varakrafan því 6.008.485 krónur (8.674.933 – 2.666.448). Þrautavarakrafa sé sett fram telji dómurinn rétt að byggja á uppreiknuðum tekjum stefnanda árin 2007 og 2008 eins og aðalkrafan taki mið af en þó með þeirri breytingu að orlofsgreiðslur, 10,17% af tekjum stefnanda, séu dregnar frá. Viðmiðunarlaun aðalkröfu nemi 6.091.677 krónum, 10.17% af þeirri fjárhæð séu 5.529.343 krónur (6.091.677/1,1017). Það þýði að orlofsgreiðslur nemi 562.334 krónum af heildar viðmiðunarlaunum sé miðað við 12 mánuði. Í 5. mgr. 7. gr. orlofslaga nr. 30/1987 komi hins vegar fram að orlofslaun reiknist ekki af orlofslaunum. Orlofslaun sem til frádráttar komi nemi því 515.473 krónum (562.334/12 = 46.861 x 11). Viðmiðunartekjur í þrautavarakröfu nemi samkvæmt því 5.576.240 krónum (6.091.677 – 515.473). Bætur vegna varanlegrar örorku reiknist því þannig: 5.576.240 x 9,244 x 35% = 18.041.367 krónur. Þrautavarakrafan sé sundurliðuð þannig: Þjáningabætur                                                                                                       kr.           394.760 Varanlegur miski                                                                                   kr.           3.386.625 Varanleg örorka (5.576.240  x 9,244 x 35%)                                  kr.           18.041.367 Bætur úr slysatr. launþega                                                                  kr.           -5.101.792 Greitt af Tr.stofn. og Líf.sj.                                                                 kr.           -2.635.748 Eigin sök tjónþola (40%)                                                                    kr.           - 5.634.085 Eigin áhætta                                                                                                          kr.           - 316.000 SAMTALS                                                                                                             kr.           8.135.127   Heildargreiðsla stefnda til stefnanda samkvæmt uppgjörum í desember 2011 og desember 2013 sé óumdeilanlega að fjárhæð 2.666.448 krónur og sé þrautavarakrafan því 5.468.679 krónur (8.135.127 – 2.666.448).   Krafist sé vaxta af stefnufjárhæðinni skv. 16. gr. skbl. frá stöðugleikadegi, en dráttarvaxta skv. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 einum mánuði eftir að bótakrafa af hálfu stefnanda var sett fram þann 16. október 2013, sbr. 9. gr. sömu laga. Um aðild stefnda sé vísað til 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingasamninga. Krafa stefnanda sé reist á skaðabótalögum nr. 50/1993 ásamt síðari breytingum (skbl.), aðallega 5.-7. gr. þeirra. Einnig sé byggt á almennum reglum skaðabótaréttar um fébótaábyrgð tjónvalds og rétt tjónþola til að fá allt tjón sitt bætt sem og á almennum reglum kröfuréttar. Krafa um vexti styðjist við 16. gr. skbl. Krafa um dráttarvexti styðjist við 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 4. mgr. 5. gr. og 9. gr. sömu laga. Krafa um málskostnað styðjist við ákvæði laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun styðji stefnandi við ákvæði laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Varðandi varnarþing vísist til 1. mgr. 33. gr. eml. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi þegar fengið fullnaðargreiðslu skaðabóta á grundvelli skaðabótalaga nr. 50/1993. Ágreiningslaust sé að stefnandi hafi fengið fullnaðarbætur fyrir atvinnutjón samkvæmt 2. gr. skbl., að stefnandi hafi fengið fullnaðargreiðslu fyrir þjáningarbætur samkvæmt 3. gr. skbl. og fyrir varanlegan miska samkvæmt 4. gr. skbl. Ágreiningslaust sé í dómsmálinu að varanleg örorka samkvæmt 5. gr. skbl. hafi verið metin 35%. Þá sé ágreiningslaust að þeir frádráttarliðir sem fram komi á skaðabótakvittunum vegna greiðslna úr slysatryggingu launþega, og frá Sjúkratryggingum Íslands séu réttir. Enn fremur sé ágreiningslaust að stefnandi skuli bera 40% tjónsins sjálfur. Ekki sé lengur deilt um það hvort heimilt hafi verið að draga frá bótum tjónþola eigin áhættu vátryggingartakans. Ágreiningurinn sé um það hvort bætur fyrir varanlega örorku skuli reiknaðar samkvæmt 1., 2. eða 3. mgr. 7 gr. skbl. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skbl. skulu árslaun til ákvörðunar bóta fyrir varanlega örorku teljast meðalatvinnutekjur tjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðist við. Samkvæmt 2. mg. 7. gr. skbl. skuli árslaun metin sérstaklega séu óvenjulegar aðstæður fyrir hendi og ætla megi að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur. Samkvæmt 3. mgr. skbl. skuli ekki miðað við lægri árslaun en tilgreind séu í töflu greinarinnar. Slysið hafi orðið í júlí 2008. Beri því samkvæmt meginreglu 1. mgr. 7. gr. skbl. að miða við meðaltekjur stefnanda þrjú síðustu almanaksár fyrir þann dag sem slysið varð, þ.e. árin 2005, 2006 og 2007. Á þessum tíma mun stefnandi hafa unnið sem vinnumaður á bóndabæ í […]. Í stefnu, bls. 5, sé svohljóðandi staðhæfing: Óumdeilt er að tekjur stefnanda í […] áður en hann fluttist til Íslands eru undir lágmarstekjuviðmiðum skbl. Í fyrsta lagi hafi við uppgjör bóta fyrir varanlega örorku verið litið til þess að óumdeilt væri að tekjur stefnanda síðustu þrjú almanaksár fyrir slysið hafi verið lægri en lágmarkslaunaviðmið 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaganna. Í öðru lagi hafi ekki getað komið til álita að miða við þær tekjur sem stefnandi hafi til skamms tíma haft við störf sín á Íslandi áður en slysið hafi orðið. Stefndi hafi lagt til grundvallar útreikningi sínum að stefnandi hefði dvalið og unnið mjög skamman tíma á Íslandi þegar hann hafi lent í slysinu, eða í um 10 mánuði. Allan þann tíma sem stefnandi hafi dvalið á Íslandi hafi fjölskylda hans dvalið í […]. Á báðum matsfundum, greini stefnandi frá því að hann hafi einvörðungu komið til Íslands til að vinna en hafi ekki ætlað sér að dvelja hér til langframa. Hann hafi flust til Íslands vegna meiri atvinnumöguleika en hyggist ekki setjast hér að. Stefndi telji að fullvíst sé að stefnandi hafi ekki í hyggju að starfa á Íslandi út starfsævina heldur sé um tímabundna dvöl að ræða. Ekki hafi verið sýnt fram á að framtíðarárslaun stefnanda hefðu orðið hærri en þau lágmarkslaun sem miðað er við í 3. mgr. 7. gr. skbl. Til stuðnings sjónarmiðum stefnda sé vísað til Hrd. 646/2009 og Hrd. 60/2011. Kröfur sínar byggi stefnandi á 2. mgr. 7. gr. skbl. þar sem kveðið sé á um að árslaun skuli metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi og ætla megi að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Stefnandi þurfi að færa sönnur á að óvenjulegar aðstæður hafi verið fyrir hendi hjá honum síðustu þrjú almanaksár fyrir tjónsatvik og að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur hans. Hvort tveggja skilyrða verði að vera uppfyllt. Litlar tekjur stefnanda við störf í […] þrjú síðustu árin fyrir slys verði með engu móti heimfærðar undir óvenjulegar aðstæður. Í riti sínu, Skaðabótaréttur, Reykjavík 2005, bls. 685-686, nefni höfundurinn Viðar Már Matthíasson, í dæmaskyni yfir óvenjulegar aðstæður, að tjónþoli hafi t.d. tekið sér ólaunað leyfi hluta af þeim tíma, sem notaður sé til viðmiðunar, t.d. annað foreldri, sem kjósi að vera heima hjá ungu barni, eða tjónþoli sem eytt hafi tíma í að endurmennta sig, til þess að búa sig undir annað starf. Þá gæti komið til tímabundið atvinnuleysi, veikindi o.fl. Óvenjulegar aðstæður séu því breytingar sem verði á högum tjónþola sem áður hafi haft tekjur eða störf sem réttara væri að taka mið af. Reglan um lágmarkslaun tryggi öllum tjónþolum, einnig þeim sem hafi litlar eða engar atvinnutekjur, af hvaða ástæðum sem það sé, lágmarksbætur vegna líkamstjóns. Þegar tjón stefnanda hafi verið gert upp í desember 2013 hafi lágmarksviðmið 3. mgr. 7. gr. skbl. verið 2.852.500 krónur. Meðallaunatekjur stefnanda þrjú árin eftir slysið, árin 2009-2011, séu verulega lægri en lágmarksviðmið skbl, sbr. framlögð skattframtöl stefnanda. Í stefnu sé reynt að sýna fram á að tekjur stefnanda hafi á tilteknu tímabili verið hærri en lágmarksviðmið skbl. Þá séu tekin laun stefnanda tiltekið tímabil, október 2007-júlí 2008, og þeim deilt upp í dagafjölda og það síðan heimfært á heilt ár. Dómkröfur stefnanda séu síðan settar fram á grundvelli þessa útreiknings. Viðmiðunartímabil það sem stefnandi byggi á, október 2007 til júlí 2008 hafi auk þess verið eitt mesta uppgangstímabil í íslensku efnahagslífi. Því hafi skyndilega lokið með hruni íslensks efnahags í október 2008. Af skattframtölum og staðgreiðsluyfirlitum megi sjá að þessir atburðir hafi haft veruleg áhrif á afkomu stefnanda og hafi hann t.d. verið atvinnulaus um tíma. Stefnandi hafi aldrei á þeim árum sem hann hafi dvalið á Íslandi haft árstekjur í námunda við það sem útreikningar dómkröfunnar miðist við. Skaðabótalögin heimili undir engum kringumstæðum ámóta reikningsaðferðir og stefnandi viðhafi. Þegar af þessum ástæðum beri að hafna útreikningum stefnanda. Stefndi telji enn fremur að útreikningur stefnanda sé mjög villandi enda engir launaseðlar lagðir fram honum til staðfestingar. Að óbreyttu telji stefndi að í launum hvers mánaðar sé orlofsgreiðsla sem nemi skv. kjarasamningi 10,17%. Gert sé ráð fyrir því að launþegi taki út orlofsgreiðsluna þegar hann fari í orlof og verði launalaus á meðan. Þessi staðhæfing fái stuðning í maílaunum stefnanda árið 2008, sem séu töluvert lægri en aðra mánuði. Orlofsárið hefjist í maí og þá hafi stefnandi getað tekið út orlofið og haldið til […], sem hann hafi væntanlega gert, og verið launalaus á meðan. Það nái ekki nokkurri átt að færa tekjur stefnanda ákveðið tímabil til 365 daga. Með útreikningi stefnanda sé í reynd verið að reikna með 13 mánuðum í árinu. Gera verði ráð fyrir því að stefnandi eins og aðrir launþegar taki sér orlof og beri að taka tillit til þess við alla útreikninga. Stefndi telji að tjón stefnanda sé að fullu uppgert og stefnandi eigi engar frekari kröfur á stefnda. Því beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Stefndi vísi máli sínu til stuðnings til skaðabótalaga nr. 50/1993, sem og meginreglna skaðabótaréttarins og almennra reglna kröfuréttar. Málskostnaðarkrafa stefnda byggist á 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 skal við ákvörðun skaðabóta vegna varanlegrar örorku að meginreglu leggja til grundvallar meðalatvinnutekjur tjónþola, að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs, þrjú síðustu almanaksárin fyrir slysdag og skulu þær fjárhæðir framreiknaðar til samræmis við breytingar á launavísitölu til þess tíma, sem heilsufar tjónþola verður stöðugt. Hvorki skal þó reikna bæturnar út með tilliti til lægri atvinnutekna en greindar eru í 3. mgr. þessarar lagagreinar né hærri tekna en segir í 4. mgr. hennar. Frá framangreindri reglu 1. mgr. 7. gr. er gerð undantekning í 2. mgr. 7. gr., þar sem mælt er svo fyrir að árslaun skuli meta sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi og ætla má að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Í málinu heldur stefnandi því fram að skilyrði séu til að ákveða honum skaðabætur vegna varanlegrar örorku eftir framangreindri reglu 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt dómaframkvæmd ber tjónþoli, sem reisir kröfu um bætur á síðastnefndu lagaákvæði, sönnunarbyrði fyrir því að skilyrðum þess sé fullnægt og ber stefnanda því að sýna fram á að fyrir hendi séu óvenjulegar aðstæður og að annar mælikvarði sé réttari til að meta hverjar framtíðartekjur hans hefðu orðið og þá hvaða árslaun það séu sem teljast réttari mælikvarði á framtíðartekjur hans. Í skrifum fræðimanna um skýringu á orðunum óvenjulegar aðstæður í 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, eins og henni hefur verið beitt í dómaframkvæmd, kemur m.a. fram að þá sé átt við atvik á viðmiðunartímabili sem haft hafi þau áhrif að tekjur tjónþola verði ekki þær sem hann hafi að jafnaði haft eða hefði getað haft ef umrædd atvik hefðu ekki orðið. Þegar metið er hvort aðstæður stefnanda hafi verið óvenjulegar að þessu leyti er til þess að líta að hann kom haustið 2007 frá […] til Íslands til þess að afla hærri tekna en hann kveðst hafa átt kost á í […], en þar mun hann þá hafa unnið á sama vinnustað í 20 ár. Að þessu leyti voru aðstæður stefnanda óvenjulegar í tekjulegu tilliti þegar slysið varð þann 23. júlí 2008. Ekki verður þó ályktað af því einu að meðaltekjur stefnanda þrjú síðustu almanaksárin fyrir slysdag hafi verið ómarktækar um líklegar tekjur hans í framtíðinni. Samkvæmt skattframtali stefnanda árið 2008 og yfirliti úr staðgreiðsluskrá Ríkisskattstjóra voru tekjur stefnanda á árinu 2007 1.110.047 krónur, greiddar af C ehf. frá október 2007 til ársloka. Aðrar tölulegar upplýsingar liggja ekki fyrir í málinu um tekjur stefnanda á árunum 2005, 2006 og 2007, þ.e. síðustu þrjú almanaksár fyrir slysið. Stefnandi lýsir því yfir í stefnu að tekjur hans, áður en hann kom til Íslands til vinnu á árinu 2007, hafi verið undir lágmarkstekjuviðmiði samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, en ekki er upplýst um raunverulegar heildartekjur hans á viðmiðunartímabilinu. Samkvæmt skattframtali stefnanda árið 2009 voru launagreiðslur til hans á árinu 2008, frá C ehf. og B ehf. samtals 2.841.241 króna, þar með munu vera talin  þriggja mánaða veikindalaun eftir slysið, sem varð í júlí það ár. Svo sem bent er á af hálfu stefnda voru aðstæður á Íslandi óvenjulegar þegar stefnandi kom hingað til lands, að því er varðar möguleika ófaglærðra til að afla hárra tekna við störf í byggingariðnaði. Ástand á vinnumarkaði átti eftir að gerbreytast á Íslandi skömmu eftir að slysið varð og m.a. var fyrirtækið sem stefnandi starfaði þá hjá, B ehf., úrskurðað gjaldþrota á árinu 2011. Stefnandi hefur starfað á Íslandi eftir slysið, en hefur dvalið með fjölskyldu sinni í […] í um það bil þrjá mánuði á ári að jafnaði. Stefnandi bar fyrir dóminum að hann hefði nú ákveðið að setjast að hér á landi, sem ekki hafi verið ætlun hans á þeim tíma sem slysið varð. Hann búi nú í parhúsi í […] ásamt sex öðrum, og geri sér vonir um að eiginkona hans og […] yngri börn þeirra, […] ára, sem enn búa í […] og hafa aldrei komið til Íslands, flyttu hingað til lands. Engin gögn liggja fyrir sem staðreyna að þær væntingar stefnanda verði að veruleika. Þær óvenjulegu aðstæður sem stefnandi vísar til í málinu valda því að síðustu mánuðina fyrir slysið var hann með hærri mánaðarlegar tekjur en hann mun að jafnaði áður hafa haft. Þessar óvenjulegu tekjur sem stefnandi aflaði á tímabilinu frá október 2007 til júlí 2008 verða, eins og á stendur, ekki taldar áreiðanlegur grundvöllur til að áætla framtíðartekjur hans, eins og stefnandi byggir kröfugerð sína aðallega á. Varakrafa stefnanda um útreikning bóta miðað við meðaltekjur verkamanna á Íslandi árið 2008 er ekki studd málsástæðum sem byggt verði á við úrlausn málsins, hún kom fyrst fram við aðalmeðferð málsins og andmælti stefndi grundvelli hennar í málflutningi.  Stefndi hefur þegar greitt stefnanda bætur samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og voru bótagreiðslur við lokauppgjör í desember 2013 miðaðar við 2.852.500 króna árslaun. Sú fjárhæð er hærri en hæstu árlegar raunverulegar launatekjur stefnanda samkvæmt þeim skattframtölum sem hann hefur lagt fram í málinu um tekjur sínar, bæði fyrir og eftir slysið, á árunum 2007 til og með 2012. Að öllu framangreindu virtu þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á það að það skilyrði sé fyrir hendi, til að beita reglu 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga við ákvörðun skaðabóta fyrir varanlega örorku af völdum slyssins 23. júlí 2008, að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur hans, en sá að miða við lágmarkstekjur samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, sbr. 1. mgr. sömu lagagreinar. Óumdeilt er að stefndi hefur þegar staðið stefnanda skil á slíkum bótum og verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnanda í málinu. Með vísun til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og niðurstöðu málsins verður stefnanda gert að greiða stefnda 400.000 krónur í málskostnað. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans sem, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, er ákveðin 650.000 krónur. Dóminn kveður upp Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., er sýkn af kröfum stefnanda, A. Stefnandi greiði stefnda 400.000 krónur í málskostnað. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 650.000 krónur.
Mál nr. 750/2015
Kærumál Sakarefni Málamyndagerningur Kröfugerð Aðild Vanreifun Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli A o.fl. var vísað frá dómi. Í úrskurðinum var komist að þeirri niðurstöðu að með kröfu sinni væru A o.fl. að leita atbeina dómstóla til að koma fram eða fylgja eftir ráðstöfunum sem þau sjálf teldu refsiverðar, en slíkt væri í andstöðu við 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í dómi Hæstaréttar var litið svo á að málsókn A o.fl. miðaði ekki að því að skjóta fasteignum undan aðför skuldheimtumanna, heldur að gerningum, sem þau töldu vera til málamynda, yrði hrundið. Taldi Hæstiréttur að A o.fl. hefðu lögvarða hagsmuni af því að hafa uppi slíkar kröfur. Þá var ekki fallist á að málatilbúnaður A o.fl. væri svo óskýr að vísa bæri málinu frá dómi. Loks var ekki talin standa réttarfarsnauðsyn til þess, eins og kröfugerð A o.fl. væri úr garði gerð, að gefa öðrum sameigendum tækifæri til að láta málið til sín taka. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið fyrir að nýju.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Karl Axelsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 30. október 2015 en kærumálsgögn bárust réttinum 12. nóvember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. október 2015, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.   Mál þetta höfðuðu sóknaraðilar á hendur varnaraðila á grundvelli 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. og 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Þau krefjast viðurkenningar á eignarrétti dánarbús F að jörðinni [...], [...], landnúmer [...], með þeim hlunnindum sem henni fylgja. Jafnframt gera þau kröfu um viðurkenningu á eignarrétti að tilgreindum landskikum þar í sveit. Með hinum kærða úrskurði var málinu vísað frá dómi. Taldi héraðsdómur að með kröfu sóknaraðila varðandi jörðina væri verið að leita atbeina dómstóla til að koma fram eða fylgja eftir ráðstöfunum sem þau sjálf teldu refsiverðar, en slíkt væri í andstöðu við 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Til stuðnings niðurstöðu sinni vísaði héraðsdómur jafnframt til dóms Hæstaréttar 18. febrúar 2010 í máli nr. 355/2009. Ekki er fallist á að sá dómur Hæstaréttar hafi þýðingu við úrlausn þessa máls. Er þá litið til þess að málsókn sóknaraðila miðar ekki að því að fylgja eftir ráðagerðum um að fasteignirnar sem að framan greinir verði skotið undan aðför skuldheimtumanna heldur að viðurkenndur verði eignarréttur dánarbús F að þeim. Er málatilbúnaður sóknaraðila á því reistur að gerningarnir, sem þau byggja á að séu til málamynda, hafi ekki gildi samkvæmt efni sínu. Samkvæmt þessu hafa sóknaraðilar lögvarða hagsmuni af því að krefjast þess að gerningunum verði hrundið, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 19. desember 2012 í máli nr. 308/2012. Þá beinist krafa sóknaraðila einungis að eignarhlut varnaraðila í framangreindri jörð en ekki annarra sameigenda hennar. Þrátt fyrir að stefna í héraði sé lengri en nauðsyn ber til telst málatilbúnaður sóknaraðila ekki svo óskýr að vísa beri málinu frá dómi af þeim sökum. Loks stendur ekki réttarfarsnauðsyn til þess, eins og kröfugerð sóknaraðila er úr garði gerð, að gefa öðrum sameigendum tækifæri til að láta málið til sín taka, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 8. desember 2006 í máli nr. 603/2006. Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið fyrir að nýju. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið fyrir að nýju. Varnaraðili greiði sóknaraðilum hverjum fyrir sig 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 112/2015
Fjármálafyrirtæki Verðbréfaviðskipti Afleiðusamningur Ógilding samnings Brostnar forsendur
G hf. höfðaði mál gegn E ehf. til heimtu greiðslu samkvæmt tveimur afleiðusamningum, annars vegar um framvirk skuldabréfakaup og hins vegar skiptasamning. Í ljósi viðurkenningar E ehf. á réttmæti síðargreindu kröfunnar var hún tekin til greina. Ágreiningur aðila laut einkum að gildi fyrri samningsins og hvort hann gæti verið grundvöllur dómkröfu G hf. Fyrir lá að fyrirsvarsmenn E ehf. höfðu undirritað almenna skilmála markaðsviðskipta G hf. og átt frumkvæðið að viðskiptunum. Með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr. 513/2011 og samskiptum aðila við framlengingar samningsins á nánar tilgreindu tímabili var það ekki talið koma að sök að E ehf. hefði ekki undirritað endanlegan samning þeirra sem G hf. reisti kröfu sína á. Þá var talið að hefði E ehf. ekki kynnt sér efni undirliggjandi skuldabréfs yrði félagið að bera áhættuna af því sem fagfjárfestir. Samkvæmt framansögðu var talið að G hf. hefði tekist að sýna fram á að komist hefði á samningur við E ehf. og hvert efni hans væri. Að virtum lögskiptum aðila og almennum reglum fjármunaréttar var talið að E ehf. hefði ekki sinnt þeirri skyldu sinni að eiga frumkvæði að efndum samningsins eftir gjalddaga hans í nóvember 2008. Þá hefði G hf. verið heimilt að skuldajafna greiðslum samkvæmt samningnum eftir að hann hafði verið vanefndur af E ehf. Loks var hvorki fallist á með E ehf. að víkja ætti samningnum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga né á grundvelli óskráðra réttarreglna um brostnar forsendur. Var E ehf. því gert að greiða G hf. hina umkröfðu fjárhæð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. febrúar 2015. Hann krefst sýknu „af öllum kröfum stefnda öðrum en um greiðslu höfuðstóls vaxtaskiptasamnings áfrýjanda og stefnda sem auðkenndur er IRS 3051, að fjárhæð 13.666.670 krónur, auk vaxta af þeim höfuðstól.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í niðurstöðum héraðsdóms segir ranglega að áfrýjandi hafi 12. ágúst 2008 sett tryggingu fyrir viðskiptum við stefnda að fjárhæð 391.000.000 evrur, en af gögnum málsins er ljóst að sú trygging var þessarar fjárhæðar í krónum. Í málflutningi fyrir Hæstarétti voru aðilarnir sammála um að ranghermt væri í niðurstöðum hins áfrýjaða dóms að kveðið væri svo á í afleiðusamningi þeirra að viðskiptamaður „væri beðinn um að hafa samband við miðlara tveimur virkum bankadögum fyrir gjalddaga til að ljúka samningi.“ Það fær því ekki breytt að eftir almennum reglum fjármunaréttar hvíldi á áfrýjanda að eiga frumkvæði að efndum samnings síns við stefnda. Með þessum athugasemdum verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Eignarhaldsfélag RS ehf., greiði stefnda, Glitni hf., 1.500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. nóvember 2014. Mál þetta, sem var dómtekið 3. nóvember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Glitni hf., Sóltúni 26, Reykjavík á hendur Eignarhaldsfélaginu RS ehf., Klapparstíg 29, Reykjavík, með stefnu birtri 12. nóvember 2012. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru:                 Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 5.474.701.040 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 388.889 kr. frá 22. október 2008 til 29. október 2008, og frá þeim degi af 777.778 kr. til 5. nóvember 2008, og frá þeim degi af 1.166.667 kr. til 12. nóvember 2008, og frá þeim degi af 1.555.556 kr. til 18. nóvember 2008, og frá þeim degi af 5.462.589.926 kr. til 19. nóvember 2008, og frá þeim degi af 5.462.978.815 kr. til 26. nóvember 2008, og frá þeim degi af 5.463.367.704 kr. til 3. desember 2008, og frá þeim degi af 5.463.756.593 kr. til 10. desember 2008, og frá þeim degi af 5.464.145.482 kr. til 17. desember 2008, og frá þeim degi af 5.464.534.371 kr. til 29. desember 2008, og frá þeim degi af 5.465.201.038 kr. til 31. desember 2008, og frá þeim degi af 5.465.312.149 kr. til 7. janúar 2009, og frá þeim degi af 5.465.701.038 kr. til 14. janúar 2009, og frá þeim degi af 5.466.089.927 kr. til 21. janúar 2009, og frá þeim degi af 5.466.478.816 kr. til 28. janúar 2009, og frá þeim degi af 5.466.867.705 kr. til 4. febrúar 2009, og frá þeim degi af 5.467.256.594 kr. til 11. febrúar 2009, og frá þeim degi af 5.467.645.483 kr. til 18. febrúar 2009, og frá þeim degi af 5.468.034.372 kr. til 25. febrúar 2009, og frá þeim degi af 5.468.373.261 kr. til 4. mars 2009, og frá þeim degi af 5.468.812.150 kr. til 11. mars 2009, og frá þeim degi af 5.469.201.039 kr. til 18. mars 2009, og frá þeim degi af 5.469.589.928 kr. til 25. mars 2009, og frá þeim degi af 5.469.978.817 kr. til 1. apríl 2009, og frá þeim degi af 5.470.367.706 kr. til 8. apríl 2009, og frá þeim degi af 5.470.756.595 kr. til 15. apríl 2009, og frá þeim degi af 5.471.145.484 kr. til 22. apríl 2009, og frá þeim degi af 5.471.534.373 kr. til 29. apríl 2009, og frá þeim degi af 5.471.923.262 kr. til 6. maí 2009, og frá þeim degi af 5.472.312.151 kr. til 13. maí 2009, og frá þeim degi af 5.472.701.040 kr. til 20. maí 2009, og frá þeim degi af 5.473.089.929 kr. til 27. maí 2009, og frá þeim degi af 5.473.478.818 kr. til 3. júní 2009, og frá þeim degi af 5.473.867.707 kr. til 10. júní 2009, og frá þeim degi af 5.474.256.596 kr. til 18. júní 2009, og frá þeim degi af 5.474.701.040 kr. til greiðsludags.                 Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 5.820.526.040 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 388.889 kr. frá 22. október 2008 til 29. október 2008, og frá þeim degi af 777.778 kr. til 5. nóvember 2008, og frá þeim degi af 1.166.667 kr. til 12. nóvember 2008, og frá þeim degi af 1.555.556 kr. til 18. nóvember 2008, og frá þeim degi af 5.808.414.926 kr. til 19. nóvember 2008, og frá þeim degi af 5.808.803.815 kr. til 26. nóvember 2008, og frá þeim degi af 5.809.192.704 kr. til 3. desember 2008, og frá þeim degi af 5.809.581.593 kr. til 10. desember 2008, og frá þeim degi af 5.809.970.482 kr. til 17. desember 2008, og frá þeim degi af 5.810.359.371 kr. til 29. desember 2008, og frá þeim degi af 5.811.026.038 kr. til 31. desember 2008, og frá þeim degi af 5.811.137.149 kr. til 7. janúar 2009, og frá þeim degi af 5.811.526.038 kr. til 14. janúar 2009, og frá þeim degi af 5.811.914.927 kr. til 21. janúar 2009, og frá þeim degi af 5.812.303.816 kr. til 28. janúar 2009, og frá þeim degi af 5.812.692.705 kr. til 4. febrúar 2009, og frá þeim degi 5.813.081.594 kr. til 11. febrúar 2009, og frá þeim degi af 5.813.470.483 kr. til 18. febrúar 2009, og frá þeim degi af 5.813.859.372 kr. til 25. febrúar 2009, og frá þeim degi af 5.814.248.261 kr. til 4. mars 2009, og frá þeim degi af 5.814.637.150 kr. til 11. mars 2009, og frá þeim degi af 5.815.026.039 kr. til 18. mars 2009, og frá þeim degi af 5.815.414.928 kr. til 25. mars 2009, og frá þeim degi af 5.815.803.817 kr. til 1. apríl 2009, og frá þeim degi af 5.816.192.706 kr. til 8. apríl 2009, og frá þeim degi af 5.816.581.595 kr. til 15. apríl 2009, og frá þeim degi af 5.816.970.484 kr. til 22. apríl 2009, og frá þeim degi af 5.817.359.373 kr. til 29. apríl 2009, og frá þeim degi af 5.817.748.262 kr. til 6. maí 2009, og frá þeim degi af 5.818.137.151 kr. til 13. maí 2009, og frá þeim degi af 5.818.526.040 kr. til 20. maí 2009, og frá þeim degi af 5.818.914.929 kr. til 27. maí 2009, og frá þeim degi af 5.819.303.818 kr. til 3. júní 2009, og frá þeim degi af 5.819.692.707 kr. til 10. júní 2009, og frá þeim degi af 5.820.081.596 kr. til 18. júní 2009, og frá þeim degi af 5.820.526.040 kr. til greiðsludags, gegn afhendingu á skuldabréfi, útgefnu af Credit Suisse International, með auðkennið KAUPCDS 12, að nafnverði 30.000.000 evra.                 Til þrautavara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 5.474.701.040 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 388.889 kr. frá 22. október 2008 til 29. október 2008, og frá þeim degi af 777.778 kr. til 5. nóvember 2008, og frá þeim degi af 1.166.667 kr. til 12. nóvember 2008, og frá þeim degi af 1.555.556 kr. til 18. nóvember 2008, og frá þeim degi af 5.462.589.926 kr. til 19. nóvember 2008, og frá þeim degi af 5.462.978.815 kr. til 26. nóvember 2008, og frá þeim degi 5.463.367.704 kr. til 3. desember 2008, og frá þeim degi af 5.463.756.593 kr. til 10. desember 2008, og frá þeim degi af 5.464.145.482 kr. til 17. desember 2008, og frá þeim degi af 5.464.534.371 kr. til 29. desember 2008, og frá þeim degi af 5.465.201.038 kr. til 31. desember 2008, og frá þeim degi af 5.465.312.149 kr. til 7. janúar 2009, og frá þeim degi af 5.465.701.038 kr. til 14. janúar 2009, og frá þeim degi af 5.466.089.927 kr. til 21. janúar 2009, og frá þeim degi af 5.466.478.816 kr. til 28. janúar 2009, og frá þeim degi af 5.466.867.705 kr. til 4. febrúar 2009, og frá þeim degi af 5.467.256.594 kr. til 11. febrúar 2009, og frá þeim degi af 5.467.645.483 kr. til 18. febrúar 2009, og frá þeim degi af 5.468.034.372 kr. til 25. febrúar 2009, og frá þeim degi af 5.468.373.261 kr. til 4. mars 2009, og frá þeim degi af 5.468.812.150 kr. til 11. mars 2009, og frá þeim degi af 5.469.201.039 kr. til 18. mars 2009, og frá þeim degi af 5.469.589.928 kr. til 25. mars 2009, og frá þeim degi af 5.469.978.817 kr. til 1. apríl 2009, og frá þeim degi af 5.470.367.706 kr. til 8. apríl 2009, og frá þeim degi af 5.470.756.595 kr. til 15. apríl 2009, og frá þeim degi af 5.471.145.484 kr. til 22. apríl 2009, og frá þeim degi af 5.471.534.373 kr. til 29. apríl 2009, og frá þeim degi af 5.471.923.262 kr. til 6. maí 2009, og frá þeim degi af 5.472.312.151 kr. til 13. maí 2009, og frá þeim degi af 5.472.701.040 kr. til 20. maí 2009, og frá þeim degi af 5.473.089.929 kr. til 27. maí 2009, og frá þeim degi af 5.473.478.818 kr. til 3. júní 2009, og frá þeim degi af 5.473.867.707 kr. til 10. júní 2009, og frá þeim degi af 5.474.256.596 kr. til 18. júní 2009, og frá þeim degi af 5.474.701.040 kr. til greiðsludags, gegn afhendingu á skuldabréfi, útgefnu af Credit Suisse International, með auðkennið KAUPCDS 12, að nafnverði 30.000.000 evra.                 Í öllum tilvikum er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu að mati réttarins að teknu tilliti til þess að stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur. Endanlegar dómkröfur stefnda eru þær að hann krefst lækkunar á kröfum stefnanda sem nemur 5.491.666.040 krónum að höfuðstól og lækkunar á dráttarvaxtakröfu stefnanda sem nemur kröfu hans um dráttarvexti af fyrrgreindum höfuðstól. Til vara krefst stefndi frávísunar á kröfu stefnanda vegna framvirks skuldabréfasamnings með auðkennið FS 08081907 að höfuðstól 5.477.999.370 kr. Þá krefst stefndi þess að honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda. I Mál þetta varðar tvo samninga. Annars vegar samning um framvirk skuldabréfakaup, sem auðkenndur er FS080819807 og hins vegar skiptasamning sem auðkenndur er IRS 3051. Stefndi hefur viðurkennt réttmæti skiptasamningsins. Upphaf málsins varðandi fyrri samninginn er að rekja til þess að hinn 15. október 2007 sendir Sveinn Biering Jónsson tölvupóst til starfsmanns stefnanda og óskar eftir því að hann prenti út skilmála skuldabréfsins KAUPCDS 12 og hitti hann á fundi. Stefndi hafði fengið upplýsingar um skuldabréf þetta hjá Kaupþingi og óskaði hann eftir því að stefnandi fjármagnaði kaup sín á því. Fjármögnunin gekk eftir og gerðu málsaðilar hinn 30. október 2007 með sér samning um framvirk verðbréfaviðskipi, auðkenndan sem FS13129. Sá samningur er óundirritaður en óumdeildur hjá málsaðilum. Þar kemur meðal annars fram að afhendingadagur sé 20. desember 2007, markaðsverð í upphafi 30.000.000 evra og tegund skuldabréfs KAUPCDS12. Framangreindur samningur rann sitt skeið og í stað þess að tilvísað skuldabréf væri afhent og kaupverð þess greitt á afhendingardegi samkvæmt samningnum, var gerður nýr samningur sem í raun framlengdi hinn fyrri með því að skyldur aðila á afhendingardegi fyrri samnings færðust yfir í nýja samninginn sem upphafsstaða. Að öðru leyti var nýi samningurinn sams konar og sá gamli. Þegar nýi samningurinn rann sitt skeið var gerður enn einn með sama hætti og síðan koll af kolli uns samningarnir voru í allt orðnir sjö. Fyrstu þrír samningarnir báru heitið „Samningur um framvirk verðbréfaviðskipti“, en þeir síðustu fjórir „Samningur um framvirk skuldabréfaviðskipti“. Allir vísuðu samningarnir til undirliggjandi skuldabréfa eða tegundar skuldabréfa. Lauk þessari röð samninga á afhendingardegi samkvæmt þeim síðasta hinn 18. ágúst 2008. Þessir samningar eru ágreiningslausir. Hinn 18. ágúst 2008 var skuldbindingum skuldajafnað og þær færðar yfir í samning FS08081907, sem var með afhendingardag (gjalddaga) 18. nóvember 2008. Eftir gerð síðastnefnda samningsins var ítrekað óskað eftir frekari tryggingum sem stefndi varð við. Hinn 7. október 2008 var stefnanda skipuð skilanefnd og slitastjórn hinn 19. febrúar 2009. Stefndi lýsti kröfu í bú stefnanda hinn 21. nóvember 2009. Stefnandi sendi nokkur innheimtubréf og áskoranir skv. 5. tl. 2. mgr. 65. gr. gjaldþrotalaga nr. 21/1991. Stefna málsins var síðan birt 12. nóvember 2012. II Stefnandi byggir í fyrsta lagi á því, að stefndi hafi haft reynslu og þekkingu á verðbréfaviðskiptum. Hann hafi verið flokkaður sem fagfjárfestir sem njóti ekki sömu fjárfestaverndar og almennir fjárfestar skv. II. kafla laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Stefndi hafi átt í fjölmörgum og umsvifamiklum afleiðu- og gjaldeyrisviðskiptum hjá stefnanda, sem rakin séu í stefnu málsins, og þá hafi framkvæmdastjóri stefnda einnig átt í umtalsverðum viðskiptum erlendis. Stefnandi byggir á því að sé tekið tillit til umsvifa viðskipta stefnda, sem rakin séu í stefnu, reynslu og þekkingar stefnda og fyrirsvarsmanna félagsins á fjárfestingarstarfsemi, þá búi stefndi yfir reynslu, þekkingu og sérfræðikunnáttu sem hafi gert honum fært að taka upplýstar ákvarðanir í viðskiptum hans og stefnanda og meta þá áhættu sem þeim viðskiptum fylgdi. Í öðru lagi byggir stefnandi á því að efnahagsumhverfið á Íslandi á þessum tíma skipti máli varðandi ábyrgð stefnda. Hallað hafi undan fæti og eru í stefnu raktar niðurstöður matsfyrirtækja á lánshæfiseinkunnum íslenska ríkisins og bankanna. Stefnandi telur að stefnda hafi mátt vera það ljóst að alþjóðlegir markaðir væru erfiðir og að áhættan samfara umþrættum viðskiptum málsaðila væri þar af leiðandi meiri en ella. Þrátt fyrir dekkri horfur í rekstri íslenskra banka og íslensku efnahagslífi hafi stefndi kosið að veðja á stærsta fjármálafyrirtækið á Íslandi þegar við blasti það mat erlendra aðila að efnahagsútlitið og staða innlendra fjármálafyrirtækja færi versnandi. Stefndi hafi kosið að nota afleiðusamninga í þeim tilgangi sem hann hafi keypt framvirkt af stefnanda og því sætt sig við þá mótaðilaáhættu sem í því hafi falist. Stefnda hafi þannig ekki getað dulist að áhætta hafi verið fólgin í gerð afleiðusamninganna. Í þriðja lagi byggir stefnandi á því að Jón Snorrason, stjórnarformaður, prókúruhafi og eigandi stefnda, og Sveinn Biering Jónsson, meðstjórnandi, framkvæmdastjóri, prókúruhafi og eigandi stefnda, undirrituðu almenna skilmála vegna markaðsviðskipta Glitnis banka hf., svokallaða markaðsskilmála stefnanda. Í inngangi skilmálanna segir orðrétt: „Skilmálarnir lýsa því réttarsambandi sem er á milli bankans og viðskiptamanns vegna markaðsviðskipta, hvernig samningar og boðskipti fara fram, hvaða kröfur bankinn setur um tryggingar fyrir viðskiptum og við hvaða aðstæður bankanum er heimilt að gjaldfella samninga o.fl. Skilmálunum er einnig ætlað að undirstrika að viðskiptamaður hafi gert sér grein fyrir eðli þeirra samninga sem falla undir skilmálana og þeirri áhættu sem þeim fylgir“. Samkvæmt 1. gr. skilmálanna gilda þeir um öll markaðsviðskipti milli samningsaðila, svo sem um gjaldeyris- og afleiðuviðskipti, hvernig svo sem til þeirra sé stofnað. Samkvæmt 2. gr. skilmálanna átti stefndi ekki einhliða kröfu á það gagnvart stefnanda að einstakir samningar yrðu gerðir. Samþykki stefnanda þurfti fyrir gerð allra samninga.                 Stefnandi áskildi sér rétt til að krefjast trygginga vegna viðskipta aðila samkvæmt 3. gr. Þar sé jafnframt mælt fyrir um tímamörk og tilkynningar.                 Samkvæmt 4. gr. skilmálanna samþykktu aðilar að við gjaldfellingu væri heimilt að beita skuldajöfnuði milli allra samninga sem heyrðu undir skilmálana, þannig að hagnaður og tap hvors aðila um sig yrði gert upp í einu lagi. Við skuldajöfnun var heimilt að umreikna allar skuldbindingar yfir í íslenskar krónur.                 Þá samþykktu aðilar samkvæmt sömu grein, að kominn væri á skriflegur samningur um að skyldur þeirra samkvæmt afleiðu skyldu jafnast hver á móti annarri, með skuldajöfnuði, við endurnýjun eða við vanefnd, greiðslustöðvun, nauðasamninga eða gjaldþrotaskipti og að samningurinn héldi gildi sínu að fullu þrátt fyrir ákvæði 91. og 100. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991, sbr. ákvæði V. kafla laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007 (áður III. kafla eldri laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003).                 Samkvæmt 5. gr. skilmálanna hafi stefndi samþykkt að stefnanda væri heimilt að leggja fram hljóðrituð símtöl í dómsmáli milli aðila ef upp kæmi ágreiningur um hvað aðilum fór á milli, svo sem um forsendur og/eða framkvæmd viðskipta.                 Samkvæmt 8. gr. skilmálanna hafi stefndi lýst því yfir að honum væri ljóst að þau viðskipti sem hann kynni að eiga við deild markaðsviðskipta stefnanda gætu verið „sérstaklega áhættusöm“ og að honum bæri að afla sér ráðgjafar utanaðkomandi sérfræðinga teldi hann hennar þörf. Auk þess sem tekið sé fram að stefndi geri sér grein fyrir því að í viðskiptum hans við stefnanda felist ekki viðskiptavakt þess síðarnefnda. Af því leiði að stefnandi ábyrgist hvorki tilkynningar til stefnda um stöðu samninga né lokun þeirra við ákveðin mörk. Samkvæmt umræddu samningsákvæði sé skýrt að ábyrgð á því að fylgjast með stöðu og þróun þeirra samninga sem hann hafi gert við stefnanda hvíldi hjá stefnda sjálfum.                 Þá sé í sömu grein áréttað að álit starfsmanna stefnanda á tilteknum viðskiptum sé eingöngu byggt á skoðunum viðkomandi starfsmanns stefnanda á þeim tíma og það geti tekið breytingum án fyrirvara. Þá segir að þar sem markaðsaðstæður geti breyst á mjög skömmum tíma geti stefnandi ekki ábyrgst að unnt sé að afgreiða beiðni stefnda á umbeðnu gengi.                 Samkvæmt 10. gr. almennra skilmála stefnanda fyrir markaðsviðskipti gilda, eftir því sem við á, almennir skilmálar fyrir framvirk gjaldmiðlaviðskipti og skiptasamninga útgefnir af Sambandi íslenskra viðskiptabanka og Sambandi íslenskra sparisjóða, 1. útgáfa, febrúar 1998 (hér eftir „SFF-skilmálarnir“).                 Að lokum hafi stefndi staðfest með undirritun markaðsskilmála stefnanda að hann hafi móttekið bæði þá skilmála sem og SFF-skilmálana.                 Efnisskipan SFF-skilmálanna sé þannig háttað að í fyrri hluta sé kveðið á um almenna skilmála um framvirk gjaldmiðlaviðskipti í sex greinum og í síðari hluta sé kveðið á um almenna skilmála fyrir skiptasamninga í 12 greinum. Þá séu ýmis hugtök skilgreind og skýrð sem notuð séu í afleiðusamningum aðila.                  Ákvæði um vanefndir séu í 3. gr. fyrri hluta þessara skilmála en í 9. gr. síðari hluta þeirra og séu ákvæðin efnislega samhljóða. Í gr. 3.1 og 9.1 sé kveðið á um heimild samningsaðila til að rifta samningi, greiði gagnaðili ekki á gjalddaga eða vanefni ákvæði samnings aðila verulega, að undangenginni áskorun um efndir. Í 2. mgr. gr. 3.1 í fyrri hluta er samningsaðila heimilað að halda eftir greiðslu við fyrirsjáanlega vanefnd gagnaðila. Í gr. 3.2 í fyrri hluta og gr. 9.2 í síðari hluta séu ákvæði um úrræði samningsaðila vegna vanefnda hins á öðrum samningum aðila eða samningum hans við þriðja aðila. Samkvæmt þessum ákvæðum sé öðrum samningsaðila heimilt að rifta öllum afleiðusamningum við gagnaðila, sem ekki innir af hendi greiðslu samkvæmt einhverjum samningi sem leggur á hann greiðsluskyldu, hafi sá samningur verið gjaldfelldur vegna þess eða slíkum samningi hafi verið rift eða hann gjaldfelldur vegna annarra vanefnda. Þá séu í gr. 3.3 og gr. 9.3 ákvæði um heimild til riftunar allra afleiðusamninga milli aðila, meðal annars ef árangurslaust fjárnám er gert hjá öðrum samningsaðila, hann leitar nauðasamninga eða honum er skipt í tvö eða fleiri félög. Það sé skilyrði riftunar, samkvæmt framangreindum SFF-skilmálum, að riftun sé tilkynnt skriflega. Stefndi hafi ekki rift þeim afleiðusamningum sem krafa stefnanda byggir á, heldur kosið að halda þeim opnum. Ekkert í samningum aðila geri ráð fyrir því að skuldbinding samkvæmt þeim falli niður. Ákvæði um dráttarvexti séu í 2. gr. fyrri hluta SFF-skilmálanna en í 8. gr. síðari hluta þeirra. Þar segir í 1. mgr. 2. gr., sbr. 1. mgr. 8. gr., orðrétt: „Standi samningsaðili ekki skil á greiðslu á afhendingardegi ber honum að greiða hinum samningsaðilanum dráttarvexti af þeirri upphæð sem er í vanskilum frá afhendingardegi til greiðsludags. Um dráttarvexti í íslenskum krónum og erlendum gjaldmiðli fer samkvæmt ákvæðum vaxtalaga“. Þá segir í 2. mgr. 2. gr., sbr. 2. mgr. 8. gr., orðrétt: „Sá samningsaðili sem ekki er í vanskilum getur ákveðið að umreikna upphæð sem í vanskilum er í erlendum gjaldmiðli í ISK og reikna þá dráttarvexti af upphæðinni í ISK skv. 1. mgr.“ Í gr. 1.4.2 í SFF-skilmálunum fyrir skiptasamninga segir orðrétt: „Ef samningsaðilar eru skuldbundnir til að inna greiðslur af hendi til hvors annars á sama bankadegi, í sama gjaldmiðli og samkvæmt sama samningi, skal greiðslunum skuldajafnað þannig að sá samningsaðili sem á að greiða hærri upphæð greiðir mismuninn til hins.“ Í fjórða lagi tekur stefnandi fram að krafa hans að höfuðstólsfjárhæð 5.474.701.040 kr. hafi stofnast á grundvelli eftirfarandi tveggja samninga:       Annars vegar samningi um framvirk skuldabréfaviðskipti, sem auðkenndur er FS08081907, samningsdagur 18. ágúst 2008 og endanlegur afhendingardagur (lokadagur) 18. nóvember 2008. Við lok samnings (á afhendingardegi hinn 18. nóvember 2008) bar stefnda að greiða 33.372.755 evrur gegn því að stefnandi afhenti skuldabréf, útgefið af  Credit Suissee International (KAUP CDS 12), að nafnverði 30.000.000 evra á genginu 1,112425.       Undirliggjandi skuldabréf sé svokallað afleiðutengt skuldabréf. Bréfið sé sambærilegt við hefðbundið skuldabréf að því leyti að það greiði út vexti á ákveðnum vaxtagjalddögum og skuli greiða höfuðstól þess á lokadegi, þó að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Afleiðutengingin fólst bæði í vaxtahlutanum og höfuðstólsgreiðslunni í lokin, þar sem greiðsluskylda hvors hluta fyrir sig var tengd skuldatryggingaálagi Kaupþings banka hf. Skuldabréfinu var stillt upp þannig að hækkun skuldatryggingaálagsins hafði neikvæð áhrif á ávöxtun skuldabréfsins og öfugt.       Vaxtagreiðslu bréfsins var þannig háttað að vaxtagjalddagar voru á sex mánaða fresti og var vaxtagreiðsla ákvörðuð þannig að hún gat að hámarki verið sex mánaða EURIBOR-vextir + 900 punkta (9%) álag (á ársgrundvelli) svo lengi sem skuldatryggingaálag Kaupþings banka héldist fyrir neðan 200 punkta (2%). Ef skuldatryggingaálag Kaupþings færi yfir 200 punkta (2%) á einhvernum tíma innan hvers sex mánaða vaxtatímabils byrjuðu vaxtagreiðslurnar að skerðast. Til að ákvarða skerðingu vaxtagreiðslnanna á hverjum vaxtagjalddaga voru þær margfaldaðar með hlutfalli sem nam fjölda daga frá og með fyrsta degi hvers vaxtatímabils til lokadags hvers vaxtatímabils þar sem skuldatryggingaálagið var yfir 200 punktum (2%) á móti fjölda daga hvers vaxtatímabils (sem var alltaf ákveðið sex mánuðir).       Á sambærilegan hátt hafði hækkun á skuldatryggingaálagi Kaupþings neikvæð áhrif á útgreiðslu höfuðstóls á lokagjalddaga skuldabréfsins. Lokagreiðsla (e. redemption amount) var ákvörðuð þannig að frá nafnvirði bréfsins var dregin upphæð sem nam nafnvirði bréfsins margfölduðu með eftirfarandi: einum mínus hlutfallinu fjöldi daga yfir líftíma skuldabréfsins þar sem skuldatryggingaálag Kaupþings var undir 200 punktum (2%) á móti fjölda daga frá og með upphafsdegi til lokadags skuldabréfsins (samtals fimm ár).       Útgreiðsla á vöxtum og höfuðstól var þó háð því að Kaupþing banki hf. myndi standa við allar sínar skuldbindingar. Ef innan líftíma skuldabréfsins yrði atburður sem leiddi til greiðslufalls Kaupþings (e. credit event), eins og hann er skilgreindur í skilmálum skuldabréfsins, þá yrði kaupandi skuldabréfsins bæði af vöxtum (áföllnum og framtíðarvöxtum) og lokagreiðslu bréfsins. Á endanlegum afhendingardegi, 18. nóvember 2008, var gengi framangreinds skuldabréfs KAUPCDS 12, 0,06625. Þetta jafngildir því að á afhendingardegi skyldi stefndi afhenda stefnanda 33.372.755 evrur gegn því að stefnandi afhenti honum skuldabréf, útgefið af Credit Suissee International, að nafnverði 30.000.000 evra á genginu 0,06625, samtals að verðmæti 1.987.500 evrur. Stefnandi hefur skuldajafnað greiðsluskyldu sinni á framangreindu skuldabréfi gagnvart skyldu stefnda til afhendingar og eftir stendur nettótalan 31.385.255 evrur (33.372.755-1.987.500) sem samsvarar 5.461.034.370 kr. m.v. miðgengi Seðlabanka Íslands á lokadegi samningsins (33.385.255 x 174).       Samningur með auðkennið FS08081907 á sér langa forsögu, en hann hafði verið framlengdur sjö sinnum. Þegar um sé að ræða framlengingu/endurnýjun samninga, þá endurspeglar markaðsgengi í þeim samningum ekki markaðsgengi á samningstíma. Ástæðan sé sú að hverjum samningi sem endurnýjaður/framlengdur var, var lokað á gjalddaga og nýr sjálfstæður samningur stofnaður bæði að formi og efni. Hinn nýi samningur hófst þannig í nettó tapstöðu fyrir stefnda, sem nemur nettun (uppgjöri) skuldbindinga fyrri samnings. Um sé að ræða sömu aðferð við nettun/skuldajöfnun og liggur til grundvallar kröfugerð stefnanda, nema greiðsla eigi sér stað með opnun nýs samnings í skuld. Skýrir þetta hvers vegna markaðsgengi í upphafi í ofangreindum samningum á samningsdegi endurspeglar ekki nauðsynlega markaðsgengi viðkomandi skuldabréfs á þeim degi.       Við endurnýjun/framlengingu afleiðusamnings hafi stefndi viðurkennt að hann væri tilbúinn til þess að greiða tap af viðskiptunum í hvert sinn, þó svo að greiðslan hafi verið í öðru formi en greiðslu reiðufjár. Með öðrum orðum hafi stefndi þurft að greiða stefnanda mismuninn á framvirku gengi undirliggjandi skuldabréfs og markaðsverði á hverjum gjalddaga, til þess að fá samþykkta endurnýjun (framlengingu).       Framlengingar aðila hafi átt sér stoð í 4. gr. markaðsskilmála stefnanda og með heimild í V. kafla laga nr. 108/2007. Heimildin taki til þess þegar samningar séu skuldajafnaðir eða endurnýjaðir eða við vanefnd. Það sé tvíhliða samningur um skuldskeytingu milli aðila, þar sem gagnkvæmar kröfur og skuldbindingar eru sjálfkrafa sameinaðar (e. amalgamated) á þann hátt að með þessari skuldskeytingu sé fastsett ein ákveðin nettófjárhæð í hvert sinn sem skuldskeyting eigi sér stað og þannig skapaður einn nýr lagalega bindandi samningur sem gerir upp eldri samninga aðila (e. novation).       Sérhver afleiðusamningur aðila, hvort sem aðilar hafi gert upp eldri samning(a) með honum eða ekki, beri sjálfstætt auðkenni óháð fyrri samningum og hver samningur standi sjálfstæður í þeim skilningi að skuldbinding samkvæmt honum ráðist að fullu af texta hans sjálfs án tilvísana til fyrri samninga. Samkvæmt hverjum samningi sé síðan skuldbinding um að efna hann á gjalddaga með greiðslu. Stefnandi efndi framangreinda samninga á afhendingardegi með skuldajöfnuði eins og honum hafi verið heimilt á grundvelli samninga aðila og fjallað er um síðar.       Einkenni afleiðusamninga af þeim toga sem aðilar gerðu sín á milli sé, að með þeim gangist annar samningsaðili undir að kaupa og hinn að selja (afhenda) tiltekin verðmæti, í þessu tilviki skuldabréf, á fyrir fram ákveðnu verði og tíma, annaðhvort til að eyða áhættu í viðskiptum eða til spákaupmennsku, þar sem veðjað sé á tiltekna þróun fram að gjalddaga. Í afleiðusamningum aðila, sé það þannig að samningurinn feli í sér tap fyrir annan aðilann og samsvarandi hagnað fyrir hinn við uppgjörið.       Stefnandi byggði heimild sína til skuldajöfnunar á 4. gr. almennra skilmála stefnanda fyrir markaðsviðskipti, sem stefndi hafði samþykkt. Skilmálarnir geri ráð fyrir því að ef afleiðuviðskipti eru ekki gerð upp samkvæmt efni sínu á gjalddaga og þar með vanefnd þá skulu skyldur aðila samkvæmt hverri afleiðu jafnast hver á móti annarri með skuldajöfnun við vanefndina. Stefnandi jafnar því skuldbindingum aðila saman á afhendingardegi/lokadegi samningsins, þegar vanefnd hefur átt sér stað. Stefnandi byggir heimild sína til skuldajöfnunar jafnframt á almennum reglum kröfuréttar um skuldajöfnun samrættra krafna, líkt og hér eigi við. Samkvæmt þeim skuli skuldajöfnun miðast við gjalddaga skuldbindinga. Þar sem um samrættar kröfur sé að ræða sé ekki þörf á sérstakri skuldajafnaðaryfirlýsingu, heldur sé hin lægri skuldbinding dregin frá hinni hærri og eftir stendur nettó tala.       Heimild stefnanda til að umreikna kröfuna yfir í íslenskar krónur á gjalddaga byggist á heimild í 4. og 7. gr. almennra skilmála stefnanda fyrir markaðsviðskiptum og 2. mgr. 2. gr. SFF-skilmálanna.       Við umreikning fjárhæða í íslenskar krónur sé notast við skráð gengi Seðlabanka Íslands. Samkvæmt 19. gr. laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands skuli notast við það gengi til viðmiðunar í samningum og dómsmálum þegar önnur gengisviðmiðun sé ekki sérstaklega tiltekin.       Í annan stað byggir krafa stefnanda á vaxtaskiptasamningi sem auðkenndur er IRS 3051, með samningsdag 21. desember 2007 og lokadag 18. júní 2009. Samningurinn felur í sér skyldu stefnda til að greiða 0,20% vexti af 10.000.000.000 kr., vikulega, frá og með 3. janúar 2008 til og með 18. júní 2009. Fyrir liggur að allar greiðslur framangreinds samnings, til þess er hann gjaldféll 22. október 2008 hafa verið gerðar upp. Frá þeim tíma hafa gjaldfallið samtals 13.666.670 kr. sem nánari grein er gerð fyrir í stefnu málsins. Vaxtaskiptasamningurinn hafi verið gerður hinn 21. desember 2007. Hafi afrit hans verið sent í tölvupósti til starfsmanns stefnda hinn 4. febrúar 2008 og óskað eftir því að hann yrði undirritaður. Undirritun hafi ekki borist og hafi stefnandi ítrekað beiðni sína um undirritun í tölvuskeytum dags. 15. júlí 2008 og 13. ágúst 2008. Yfirlit vegna viðskiptanna hafi jafnframt verið send starfsmanni stefnda hinn 12. ágúst 2008 auk þess sem vaxtagreiðslur hafi verið skuldfærðar af reikningi stefnda vikulega og kvittanir þess efnis sendar starfsmanni stefnda með tölvupósti.                 Í fimmta lagi tekur stefnandi fram að réttindi og skyldur aðila samkvæmt afleiðusamningum séu gagnkvæm. Uppgjör slíkra samninga feli í sér tap fyrir annan aðilann og samsvarandi hagnað fyrir hinn, að því gefnu að aðilar hafi ekki varið sig áhættu með gerð annarra afleiðusamninga. Kröfur aðila samkvæmt afleiðusamningunum tveimur séu samkvæmt gagnkvæmum samningum og séu þær kröfur samrættar, en um það hugtak vísast til 27. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Stefnandi hafi efnt greiðsluskyldu sína samkvæmt framangreindum samningum í formi skuldajöfnunar, sbr. að framan, og eftir standi skuld stefnda.  Til tryggingar efndum hafi stefndi sett að handveði öll verðbréf sín í vörslu stefnanda á hverjum tíma á vörslureikningi nr. 67621, sbr. framlagða handveðsyfirlýsingu. Einnig hafi stefndi sett að handveði innistæður allra peningamarkaðslána hjá stefnanda eins og þær séu á hverjum tíma, sbr. framlagða handveðsyfirlýsingu. Við greiðsluskyldu stefnda, eftir skuldajöfnuð, leggist við dráttarvextir frá hverjum gjalddaga til greiðsludags í samræmi við ákvæði c-liðar 7. mgr. 7. gr. markaðsskilmálanna, 2. gr. SFF-skilmálanna, sem og 5. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Dráttarvextirnir reiknast í samræmi við ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma um grunn dráttarvaxta og vanefndarálags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Sé framangreint í samræmi við kröfugerð stefnanda. III Stefndi gerir ekki athugasemd við kröfur stefnanda á grundvelli skiptasamnings sem auðkenndur er IRS 3051. Varðandi samninginn um framvirk skuldabréfaviðskipti byggir stefndi á eftirfarandi málsástæðum.                 Í fyrsta lagi á því að samningurinn hafi aldrei komist á, það er að stefndi hafi aldrei gert þann samning. Svo sem Hæstiréttur hafi slegið föstu og stefnandi réttilega getið um í stefnu, sé sérhver afleiðusamningur sem gerður sé í röð slíkra samninga með endurteknum framlengingum, sjálfstæður samningur, bæði að efni og formi. Um hvern þessara samninga gildi því almennar réttarreglur samninga- og kröfuréttar um það hvenær samningur telst kominn á og um sönnunarbyrði þess sem byggja vilji á samningi fyrir tilvist hans og efni.                 Almennt séu ekki gerðar sérstakar formkröfur til samninga að íslenskum rétti. Hins vegar sé sú aðstaða stundum uppi að lög eða samningar kveði á um að einstakir samningar eða samningstegundir skuli aðeins gerð á tilteknu formi. Þegar lög eða samningar kveði á um að samningar skuli gerðir skriflega sé markmiðið oftar en ekki að lágmarka vafa um tilvist og efni samninga vegna eðlis þeirra lögskipta sem um sé að ræða. Stefnandi og stefndi hafi einmitt gert með sér slíkan samning í formi almennra skilmála vegna markaðsviðskipta. Markaðsviðskipti séu í eðli sínu flókin og oft miklir hagsmunir í húfi. Því skipti miklu máli að enginn vafi leiki á því um hvað aðilar séu að semja, enda geti hagsmunir aðila beðið stórtjón af öðru og viðskiptalífið væri í talsverðu uppnámi ef óvissa ríkti frá degi til dags um tilvist og efni slíkra viðskipta. Afleiðusamningar, t.a.m. samningar um framvirk skuldabréfaviðskipti, séu flóknustu gerningarnir innan sviðs markaðsviðskipta á meðan stundarviðskipti, þ.e. samningar um að kaupa eða selja strax, t.d. gjaldmiðla eða verðbréf, teljist til hinna einfaldari. Í 2. mgr. 2. gr. almennu skilmálanna segir: „Um framkvæmd einstakra markaðsviðskipta, sem gerð eru á grundvelli skilmála þessara skulu gerðir skriflegir samningar þar sem kveðið er nánar um sérgreinda skilmála, lánskjör og endurgreiðslu.“ Í 3. mgr. 2. gr. sé enn fremur kveðið á um það hvernig viðskiptamaður skuli senda stefnanda beiðni um viðskipti og svo hnykkt á því að „[a]llir samningar skuli staðfestir skriflega“. Þá sé tilgreind í 3. mgr. undantekning frá reglunni um að samningar skuli vera skriflegir, en þar segi að stefnandi staðfesti viðskipti einhliða þegar um sé að ræða stundarviðskipti með gjaldeyri eða verðbréf. Í tilviki slíkra stundarviðskipta teljist viðskiptamaður hafa samþykkt viðskiptin ef hann gerir ekki athugasemd innan þriggja daga frá því að stefnandi sendi bréf til hans með slíkri staðfestingu. Geri viðskiptamaður athugasemd við slíka staðfestingu stundarviðskipta, skuli m.a. hljóðritun gilda sem sönnun fyrir skilmálum viðskipta. Enginn vafi leiki á því að samkvæmt almennu skilmálunum beri að gera samninga um framvirk skuldabréfaviðskipti skriflega, þ. á m. þann samning um framvirk skuldabréfaviðskipti sem stefnandi byggi kröfu sína á. Í því að samningur sé gerður skriflega felist að efni samningsins sé ritað á blað og að samningsaðilar staðfesti samningstexta með undirritun. Í viðauka I við almennu skilmálana sé þar tilgreindum forsvarsmönnum stefnda veitt heimild til að eiga viðskipti við stefnanda í samræmi við almennu skilmálana og rita undir samninga fyrir hönd stefnda. Skemmst sé frá því að segja að hvorki tilgreindir forsvarsmenn né nokkur annar á vegum stefnda hafi undirritað samninginn sem stefnandi byggir á. Þeir sjö samningar um framvirk skuldabréfaviðskipti/verðbréfaviðskipti sem stefnandi og stefndi hafi gert á tímabilinu 31. október 2007 til 18. júlí 2008 hafi sumir verið gerðir skriflega í samræmi við ofangreindar formkröfur en aðrir ekki. Sumir þeirra hafi verið gerðir með fyrir fram samþykki stefnda en aðrir aðeins samþykktir af honum eftir á. Þeir samningar sem ekki hafi verið gerðir skriflega eigi það þó allir sameiginlegt að óumdeilt sé að stefndi hafi samþykkt þá með einum eða öðrum hætti. Þannig hafi aldrei reynt á afleiðingar þess að samningarnir væru ekki gerðir með réttum hætti samkvæmt hinum almennu skilmálum. Því fari að sjálfsögðu fjarri að skapast hafi einhver venja þess efnis að stefnandi og stefndi gerðu samninga um framvirk skuldabréfaviðskipti með öðrum hætti en skriflegum, enda séu samningar nr. 4 og 5, í miðri röð samninganna, gerðir kórrétt samkvæmt formkröfum hinna almennu skilmála þó svo að þrír samningar fyrir og tveir eftir séu það ekki. Stefndi hafnar því hins vegar algerlega að hafa nokkru sinni gert þann samning sem krafa stefnanda byggir á. Á þeim tíma sem hann eigi að hafa verið gerður, 18. ágúst 2008, hafði stefndi tekið um það ákvörðun að gera ekki fleiri samninga um framvirk skuldabréfaviðskipti við stefnanda. Stefndi hafði á þeim tíma orðið verulegar efasemdir um að fyrri samningar væru skuldbindandi fyrir hann. Þá hafi stefndi aðeins séð fram á að staða hans héldi áfram að versna við frekari framlengingu, væru fyrri samningar á annað borð skuldbindandi fyrir hann. Stefnandi hafi ekki framvísað skriflegum samningi um þau meintu viðskipti sem hann byggi kröfu sína á sem sé skilyrði fyrir því að telja samning kominn á samkvæmt almennu skilmálum hans sjálfs. Í öllu falli verði að telja að vilji hann byggja á því að umrædd viðskipti hafi komist á, án þess að geta lagt fram skriflegan samningi, beri hann sérstaklega ríka sönnunarbyrði fyrir staðhæfingu sinni í ljósi þeirra formkrafna sem hann hafi samið um – í stöðluðum skilmálum sem hann hafi sjálfur samið. Stefnandi hafi hins vegar engum gögnum framvísað sem sannað geti að stefndi hafi gert eða viljað gera þann samning sem hann byggir á. Af framangreindum sökum sé sú niðurstaða óhjákvæmileg að stefnandi og stefndi hafi engan samning gert með sér um framvirk skuldabréfaviðskipti hinn 18. ágúst 2008. Fallist dómurinn ekki á ofangreinda málsástæðu, heldur stefndi því fram að aldrei hafi komist á samningur þess efnis sem stefnandi haldi fram. Hann hafi aldrei séð undirliggjandi skuldabréf. Skuldbindingar stefnda samkvæmt meintum samningi séu svo óljósar að ekki sé unnt að telja samning kominn á yfirleitt. Sá meinti samningur sem stefnandi byggi á beri titilinn „Samningur um framvirk skuldabréfaviðskipti“. Samkvæmt honum selji stefnandi „viðskiptamanni framanskráð skuldabréf á afhendingardegi“. Eina skuldabréfið sem vísað sé til framar í samningstextanum, eða samningstextanum yfirleitt, sé svokallað „undirliggjandi skuldabréf“ sem sé tilgreint sem „KAUPCDS 12“. Enga frekari útlistun sé að finna á skuldabréfinu í samningstextanum og engin fylgiskjöl eru með samningseyðublaðinu. Skuldabréfið sé ekki skráð og engin leið fyrir stefnda né neinn annan að kynna sér efni þess í opinberum gögnum á grundvelli tilgreiningarinnar. Allir þeir samningar sem stefnandi nefni í stefnu og sé að finna í dskj. 52 til 58 séu eins að þessu leyti, nema hvað í sumum þeirra er talað um „tegund skuldabréfa“ en ekki undirliggjandi skuldabréf. Ofangreind tilgreining, þ.e. að „undirliggjandi skuldabréf“ eða „tegund skuldabréfa“ sé KAUPCDS 12, sé eina lýsingin á því sem stefndi á að hafa skuldbundið sig til að kaupa fyrir 32.182.676 evrur einum mánuði síðar! Hinn 18. ágúst 2008 hafi framangreind fjárhæð jafngilt tæpum fjórum milljörðum íslenskra króna og hinn 18. nóvember 2008 meira en fimm og hálfum milljarði íslenskra króna. Þegar stefndi hafi gert fyrri samningana, hafi hann staðið í þeirri trú að hann væri að gera samning um framvirk kaup á skuldabréfi tiltekins efnis, enda sé fyrirsögn flestra samninganna „Samningur um framvirk skuldabréfaviðskipti“ og vísað til þess að stefnandi muni selja honum skuldbréf. Stefndi hafi aldrei séð undirliggjandi fjármálagerning og reitt sig á frásögn starfsmanna stefnanda af efni hans. Hann hafi ekki getað ráðið annað af þeim frásögnum en að um skuldabréf væri að ræða. Þegar stefnandi leggi fram gögn sín í þessu máli og útlistun á því sem hann haldi fram að sé sá fjármálagerningur sem hann hafi selt stefnda framvirkt, komi á daginn að alls ekki sé um að ræða skuldabréf, heldur flókna afleiðu. Í ljósi ofangreinds liggi fyrir að stefnandi og stefndi hafi haft gerólíkar hugmyndir um það hvert væri efni þess samnings sem stefnandi haldi fram að hann hafi gert við stefnda. Af því leiði að þeir gátu ekki haft nauðsynlegan gagnkvæman vilja til þess að skuldbinda sig og því hafi aldrei stofnast samningur þeirra á milli.                 Í þriðja lagi heldur stefndi því fram, að söluandlagið samkvæmt samningunum um framvirk skuldabréfaviðskipti hafi verið gallað, að hann hafi mátt halda eftir greiðslum sínum og eigi rétt á afslætti sem nemi 100% kaupverðs. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup skal söluhlutur, hvað varðar tegund, magn, gæði, aðra eiginleika og innpökkun, fullnægja þeim kröfum sem leiða af samningi. Fullnægi hann ekki þeim kröfum, teljist hann gallaður samkvæmt niðurlagsmálsgrein 17. gr. Ekki verði um það deilt að lögin gildi um verðbréf eins og skýrt komi fram í skýringum við 1. gr. laganna í greinargerð. Ekki verði heldur um það deilt að skuldabréf séu verðbréf. Sá samningur sem stefnandi byggi á hafi fjallað um sölu á skuldabréfi – framvirkt. Þannig hafi stefnandi lofað að selja stefnda skuldabréf þann 18. nóvember 2008 gegn þar tilgreindri greiðslu. Á því hafi verið byggt í íslenskum rétti að skuldabréf sé skrifleg yfirlýsing, þar sem útgefandinn viðurkenni einhliða og skilyrðislaust skyldu sína til að greiða ákveðna peningagreiðslu. Ef greiðsluskyldan sé með einhverjum hætti óákveðin er ekki um skuldabréf að ræða. Við framlagningu gagna af hálfu stefnanda í máli þessu sé komið á daginn að sú vara sem stefnandi hafi lofað að selja stefnda samkvæmt samningnum sé alls ekki skuldabréf heldur flókin afleiða. Þar sé um að ræða vöru af allt öðrum toga og gerólíks eðlis. Þannig sé ljóst að söluhluturinn í skilningi 1. mgr. 17. gr. laga nr. 50/2000, sem var tilgreindur sem skuldabréf, fullnægði hvað tegund og eiginleika varði engan veginn þeim kröfum sem af samningnum leiði og teljist þ.a.l. gallaður. Vegna ofangreinds galla sem ekki hafi verið bætt úr og ekki sé unnt að bæta úr eins og málum sé komið, telur stefndi að hann hafi haft og hafi enn rétt til að halda eftir greiðslu sinni og eigi rétt á 100% afslætti af kaupverði samkvæmt þeim samningi sem stefnandi byggi á. Sú vara sem gögn málsins bendi til að stefnandi hafi ætlað að selja honum hafi aldrei getað haft eiginleika skuldabréfs og tryggt honum án skilyrða endurgreiðslu. Hún hefði því verið honum gagnslaus sem slík. Fallist dómurinn ekki á ofangreindar málsástæður heldur stefndi því fram í fjórða lagi, að stefnandi hafi gerst sekur um afhendingardrátt með því að afhenda honum aldrei það skuldabréf sem hann haldi fram að stefndi hafi keypt af honum framvirkt. Stefnanda hafi borið að efna samninginn in natura á afhendingardegi 18. nóvember 2008. Stefnda hafi því verið og sé enn heimilt að halda eftir greiðslu sinni samkvæmt þeim samningi um framvirk skuldabréfaviðskipti sem um er deilt. Stefnanda hafi aldrei verið heimilt að skuldajafna/netta skuldbindingar aðila samkvæmt þeim samningi sem hann byggi á, eins og hann haldi fram. Hann hafi heldur enga heimild haft til að meta til krónutölu eigin skuldbindingar, heldur hafi hann einfaldlega átt að afhenda það skuldabréf sem samningurinn varði. Enga viðeigandi nettunarheimild sé að finna í samningnum sjálfum né í almennum skilmálum stefnanda vegna markaðsviðskipta. Þau ákvæði um nettun sem þó sé að finna í almennu skilmálunum eigi það sameiginlegt að eiga ekki við eins og á standi í máli þessu. Í fyrsta lagi séu engin almenn ákvæði um nettun eða heimild til nettunar á gjalddögum höfuðstóls eða vaxta að finna í almennu skilmálunum, en það sé á slíkri nettun á gjalddögum sem stefnandi byggir. Í öðru lagi kveður 1. mgr. 4. gr. almennu skilmálanna ótvírætt á um það að nettun komi aðeins til álita hafi skuldbindingar viðskiptamanns verið gjaldfelldar á grundvelli 7. gr. skilmálanna. Þannig fari ekki á milli mála að ákvæði 1. mgr. 4. gr. eiga aðeins við um gjaldfellingu á grundvelli þeirrar greinar en ekki þeim grundvelli að efndadagur skuldbindinga renni upp af öðrum sökum, svo sem vegna þess að gjalddagi vaxta eða höfuðstóls sé runninn upp á grundvelli ákvæða samnings. Ekki verði séð að stefnandi haldi því nokkurs staðar fram í stefnu sinni að sá samningur um framvirk skuldabréfakaup sem stefnandi byggi kröfur sínar á hafi nokkru sinni verið gjaldfelldur á grundvelli 7. gr. almennu skilmálanna. Hann hafi heldur ekki lagt fram nein gögn þar að lútandi. Verði því að leggja til grundvallar að óumdeilt sé að slík gjaldfelling hafi aldrei átt sér stað. Það að samningurinn hafi aldrei verið gjaldfelldur á grundvelli 7. gr. almennu skilmálanna eigi sér enn fremur stoð í því að stefnandi aðhafðist ekkert það sem almennu skilmálarnir leggi honum á herðar hygðist hann gjaldfella á grundvelli þeirrar greinar: (a) Samkvæmt 7. gr. almennu skilmálanna hafi stefnanda borið að tilkynna stefnda með þeim hætti sem greinir í 3. gr. c ef samningurinn hefði verið gjaldfelldur eða verið lokað vegna verulegra vanefnda. Engin slík tilkynning hafi nokkru sinni borist stefnda. (b) Samkvæmt 7. gr. almennu skilmálanna hafi stefnanda einnig borið að annast útreikning á hagnaði eða tapi stefnda af samningnum og senda stefnda þann útreikning eigi síðar en 15 dögum eftir gjaldfellingu samningsins. Engin slík tilkynning hafi borist stefnda. Af framangreindu sé ljóst að það skilyrði 1. mgr. 4. gr. almennu skilmálanna fyrir því að stefnandi mætti netta kröfur hans og stefnda, að skuldbindingar stefnda hafi verið gjaldfelldar samkvæmt 7. gr. skilmálanna, hafi aldrei verið uppfyllt og honum því ekki heimil nettun. Teldi dómurinn þrátt fyrir ofangreint að skilyrði 1. mgr. 4. gr. almennu skilmálanna um gjaldfellingu samkvæmt 6. gr. skilmálanna hafi verið uppfyllt, verði því með engu móti haldið fram að skuldajöfnun samkvæmt 1. mgr. 4. gr. hafi nokkru sinni átt sér stað. Hafi skilyrði nettunar annars verið fyrir hendi, hafi stefnanda aðeins verið heimilt en ekki skylt að beita nettun. Af því leiði að stefnandi hafi þurft að taka einhverja ákvörðun um að beita nettunarrétti sínum, enda kveði 1. mgr. 4. gr. á um það að stefnandi hafi aðeins getað nettað kröfur sínar og stefnda að undangenginni sannanlegri tilkynningu um vanefnd og fyrirhugaða skuldajöfnun. Engin slík tilkynning hafi borist stefnda og sé því fullljóst að skuldbindingar aðila hafi aldrei verið nettaðar á grundvelli 1. mgr. 4. gr. almennu skilmálanna. Skuldajöfnuður á grundvelli almennra reglna kröfuréttarins taki aldrei gildi fyrr en honum hafi verið lýst yfir. Hafi ekki um annað verið samið eða sérstök lagaákvæði mæli fyrir um annað er skuldajafnaðaryfirlýsing því forsenda einhliða skuldajöfnunar. Stefnandi hafi aldrei beint til stefnda slíkri yfirlýsingu. Ákvæði almennra skilmála fyrir framvirk gjaldmiðlaviðskipti sem stefnandi vísi til í stefnu sinni eigi ekki við hér, enda sé í máli þessu deilt um framvirk skuldabréfaviðskipti, ekki framvirk gjaldmiðlaviðskipti. Til þess að geta nettað skuldbindingar aðila samkvæmt þeim samningi um framvirk skuldabréfaviðskipti sem um sé deilt hafi stefnandi einnig þurft að hafa heimild til að verðmeta einhliða skyldu sína til afhendingar skuldabréfsins en slíka heimild hafi hann ekki haft. Í 1. mgr. 22. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup segir að sé hlutur ekki afhentur eða sé afhentur of seint og ekki sé kaupanda um að kenna eða atvikum sem hann varði geti kaupandi krafist efnda, riftunar og skaðabóta ásamt því að halda eftir kaupverðinu. Jafnframt segir að réttur kaupanda til skaðabóta falli ekki niður þótt hann setji fram aðrar kröfur eða ekki sé unnt að halda slíkum kröfum fram. Stefnanda hafi borið samkvæmt þeim samningi sem hann byggir á að afhenda stefnda það skuldabréf sem samningurinn hafi kveðið á um að hann keypti framvirkt. Það hafi hann ekki gert og aldrei boðist til að afhenda það. Því hafi stefnda verið og sé enn heimilt að halda eftir sinni greiðslu. Stefnandi eigi því ekki kröfu á hendur stefnda á grundvelli samningsins og muni ekki eignast hana þar sem hann geti ekki afhent neitt skuldabréf. Fallist dómurinn ekki á ofangreindar málsástæður, heldur stefndi því fram í fimmta lagi að þar sem stefnandi hafi aldrei áformað að selja honum skuldabréf heldur flókna afleiðu hafi forsendur þess samnings sem stefnandi byggi á brostið. Aðalefni þess samnings um framvirk skuldabréfaviðskipti sem stefnandi byggi á sé að sjálfsögðu það að til hafi staðið að hann seldi og stefndi keypti skuldabréf á afhendingardegi. Nú liggi fyrir að ekki hafi neinu skuldabréfi verið til að dreifa og að stefnandi hafi aldrei stefnt að því að selja stefnda neitt slíkt. Það hafi að sjálfsögðu verið ákvörðunarástæða af hálfu stefnda að hann væri að kaupa skuldabréf af seljanda og þetta hafi stefnanda mátt vera ljóst, enda hafi hann skrifað hann samninginn. Stefndi heldur því fram að samningur sá er stefnandi byggi á sé ógildur frá upphafi á grundvelli almennra reglna samningaréttarins um brostnar forsendur, enda séu öll skilyrði slíkrar ógildingar uppfyllt. Jafnframt telur stefndi að víkja eigi samningnum til hliðar í heild sinni á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Byggist það bæði á atvikum sem hafi verið fyrir hendi við samningsgerðina og atvikum sem síðar hafi komið til. Í fyrsta lagi sé ljóst að við samningsgerðina hafi stefnandi ekki átt skuldabréf sem hann hafi getað selt stefnda framvirkt samkvæmt samningnum. Í öðru lagi liggi fyrir að stefnandi hafi heldur ekki átt slíkt skuldabréf á afhendingardegi. Ekkert liggi reyndar fyrir um að stefnandi eigi slíkt skuldabréf í dag. Telji dómurinn að stefnandi geti byggt kröfu á samningnum um framvirk skuldabréfakaup, gerir stefndi eftirfarandi kröfur til skuldajafnaðar gegn hverri þeirri fjárhæð sem dómurinn kunni að dæma stefnanda í máli þessu: A. Stefndi gerir kröfu um skaðabætur á grundvelli galla sem séu jafnháar hverri þeirri kröfu sem stefnandi kunni að fá dóm fyrir. Sú fjárhæð hafi samsvarað tjóni stefnda vegna gallans. Um rökstuðning fyrir þeirri kröfu vísast að öðru leyti til þess sem að ofan er sagt í greinargerð þessari um galla á greiðslu stefnanda. B. Stefndi krefst skaðabóta úr hendi stefnanda vegna saknæmrar háttsemi starfsmanna hans í tengslum við gerð samningsins um framvirk skuldabréfaviðskipti. Starfsmenn hans hafi undirritað samninga um sölu á skuldabréfi sem ekki hafi verið til á samningsdegi og sem fyrir lægi að ekki yrði til á afhendingardegi. Þessi háttsemi feli í sér gáleysi eða jafnvel ásetning af hálfu stefnanda sem leitt hafi til hvers þess tjóns sem stefnandi kunni að verða fyrir vegna þess að dómurinn telji hann eiga að greiða stefnanda fjárkröfu á grundvelli samningsins. Fjárhæð skaðabótakröfu stefnda sé nákvæmlega jafn há og sú fjárhæð sem dómurinn kunni að telja að honum beri að greiða stefnanda vegna samningsins, enda samsvari hún þá tjóni hans. Til vara krefst stefndi frávísunar á kröfu stefnanda vegna framvirks skuldabréfasamnings með auðkennið FS 08081907 að höfuðstól 5.477.999.370 kr. Verði ekki fallist á ofangreindar málsástæður, heldur stefndi því fram að jafnvel þó svo að stefnandi hefði haft nettunarheimild og mátt meta skyldur stefnda samkvæmt hinum framvirka skuldabréfasamningi til fjár, þá geti krafa hans á hendur stefnda á grundvelli samningsins aldrei numið hærri fjárhæð en sannanlegum mismun á skuldbindingum hans og stefnanda – efndabótum. Stefnandi hafi engan reka gert að því að rökstyðja mat sitt á fjárhæð skuldbindingar sinna samkvæmt samningnum og þ.a.l. heildarkröfufjárhæðina. Hann fullyrði að gengi þess sem hann kallar skuldabréf hafi verið 0,063 á afhendingardegi án þess að færa fyrir því nokkur rök. Af þeim sökum sé krafa hans algerlega vanreifuð og beri að vísa henni frá dómi. IV                 Stefnandi krefst greiðslu samkvæmt tveimur afleiðusamningum. Annars vegar er það samningur IRS 3051 að fjárhæð 13.666.670 kr. Stefndi hefur fyrir dómi viðurkennt réttmæti kröfu þessarar, þó að hann hafi ekki tekið tillit til þess í dómkröfum sínum. Í ljósi viðurkenningar stefnda á réttmæti kröfunnar er hún því tekin til greina. Ber stefnda því að greiða stefnanda 13.666.670 kr. að viðbættum dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, svo sem greinir í dómsorði. Verður þá vikið að kröfu stefnanda sem auðkennd er FS08081907. Hinn 26. október 2007 tilkynnti stefnandi að stefndi væri flokkaður sem fagfjárfestir og hefur það ekki sætt andmælum stefnda. Hinn 14. maí 2007 undirrituðu Jón Snorrason, stjórnarformaður, prókúruhafi og eigandi stefnda, og Sveinn Biering Jónsson, meðstjórnandi, framkvæmdastjóri, prókúruhafi og eigandi stefnda, almenna skilmála vegna markaðsviðskipta Glitnis banka hf. Skilmálunum er meðal annars ætlað að undirstrika að viðskiptamaður hafi gert sér grein fyrir eðli þeirra samninga sem falla undir skilmálana og þeirri áhættu sem þeim fylgir. Samkvæmt 1. gr. skilmálanna gilda þeir um öll markaðsviðskipti milli samningsaðila, svo sem um gjaldeyris- og afleiðuviðskipti, hvernig svo sem til þeirra er stofnað. Samkvæmt 2. gr. skilmálanna átti stefndi ekki einhliða kröfu gagnvart stefnanda um að einstakir samningar yrðu gerðir. Samþykki stefnanda þurfti fyrir gerð allra samninga. Samkvæmt 4. gr. skilmálanna samþykktu aðilar að við gjaldfellingu væri heimilt að beita skuldajöfnuði milli allra samninga sem heyrðu undir skilmálana, þannig að hagnaður og tap hvors aðila um sig yrði gert upp í einu lagi. Við skuldajöfnun var heimilt að umreikna allar skuldbindingar yfir í íslenskar krónur. Samkvæmt 8. gr. skilmálanna hafi stefndi lýst því yfir að honum væri ljóst að þau viðskipti sem hann kynni að eiga við deild markaðsviðskipta stefnanda gætu verið sérstaklega áhættusöm og að honum bæri að afla sér ráðgjafar utanaðkomandi sérfræðinga teldi hann hennar þörf. Auk þess sem tekið sé fram að stefndi geri sér grein fyrir því að í viðskiptum hans við stefnanda felist ekki viðskiptavakt þess síðarnefnda. Af því leiði að stefnandi ábyrgist hvorki tilkynningar til stefnda um stöðu samninga né lokun þeirra við ákveðin mörk. Samkvæmt umræddu samningsákvæði sé það skýrt að ábyrgð á að fylgjast með stöðu og þróun þeirra samninga sem hann hafi gert við stefnanda hvíldi hjá stefnda sjálfum. Þá sé í sömu grein áréttað að álit starfsmanna stefnanda á tilteknum viðskiptum sé eingöngu byggt á skoðunum viðkomandi starfsmanns stefnanda á þeim tíma og það geti tekið breytingum án fyrirvara. Þá segir að þar sem markaðsaðstæður geti breyst á mjög skömmum tíma geti stefnandi ekki ábyrgst að unnt sé að afgreiða beiðni stefnda á umbeðnu gengi. Samkvæmt 10. gr. almennra skilmála stefnanda fyrir markaðsviðskipti gilda, eftir því sem við á, almennir skilmálar fyrir framvirk gjaldmiðlaviðskipti og skiptasamninga útgefnir af Sambandi íslenskra viðskiptabanka og Sambandi íslenskra sparisjóða, 1. útgáfa, febrúar 1998 svokallaðir „SFF skilmálarnir“. Að lokum hafi stefndi staðfest með undirritun markaðsskilmála stefnanda að hann hafi móttekið bæði þá skilmála sem og SFF-skilmálana.                 Eins og rakið er í málavaxtalýsingu átti stefndi frumkvæðið að þessum viðskiptum við stefnanda. Stefndi hafði fengið upplýsingar hjá Kaupþingi um skuldabréfið KAUPCDS 12 og óskaði eftir því að stefnandi fjármagnaði kaup sín á því. Þannig gerðu aðilar upprunalega með sér samning með auðkennið FS07103129, samningsdagur 31. október 2007 og endanlegur afhendingardagur (lokadagur) hinn 20. desember 2007. Í stað uppgjörs á endanlegum afhendingardegi voru skyldur samningsins framlengdar í nýjan samning með auðkennið FS07122020 með samningsdag 20. desember 2007 og endanlegan afhendingardag 18. janúar 2008. Í stað uppgjörs á endanlegum afhendingardegi þess samnings voru skyldur samningsins framlengdar í nýjan samning með auðkennið FS08011809 með samningsdag og endanlegan afhendingardag 18. febrúar 2008. Í stað uppgjörs á endanlegum afhendingardegi þess samnings voru skyldur samningsins framlengdar í nýjan samning með auðkennið FS08021829 með samningsdag 18. febrúar 2008 og endanlegan afhendingardag 18. mars 2008. Í stað uppgjörs á endanlegum afhendingardegi þess samnings voru skyldur samningsins framlengdar í nýjan samning með auðkennið FS08031839, samningsdagur 18. mars 2008 og endanlegur afhendingardagur 20. júní 2008. Í stað uppgjörs á endanlegum afhendingardegi þess samnings voru skyldur samningsins framlengdar í nýjan samning með auðkennið FS08063015, samningsdagur 20. júní 2008 og endanlegur afhendingardagur 18. júlí 2008. Í stað uppgjörs á endanlegum afhendingardegi þess samnings voru skyldur samningsins framlengdar í nýjan samning með auðkennið FS08072917, samningsdagur 18. júlí 2008 og endanlegur afhendingardagur 18. ágúst 2008. Í stað uppgjörs á endanlegum afhendingardegi þess samnings voru skyldur þess samnings framlengdar inn í nýjan samning með auðkennið FS08081907. Ágreiningur málsins lýtur að þessum samningi.                 Samningur FS08081907 var ekki undirritaður af stefnda, en tveir áðurgreindra samninga höfðu verið undirritaðir af stefnda. Stefndi heldur því fram að samningur FS080801907 hafi aldrei komist á þar sem undirritun vantar. Samkvæmt dómum Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 513/2011 Landsbanki Íslands hf. gegn Dynjanda ehf. og í málinu nr. 92/2011 SPB gegn Þorgilsi Einari Ámundssyni, ræðst gildi samnings ekki einvörðungu af því hvort hann sé undirritaður. Sé hann óundirritaður, verður sá er vill byggja rétt sinn á honum, að sýna fram á að aðilar hafi gert með sér samning þess efnis sem hann heldur fram.                 Af framlögðum tölvuskeytum frá fyrirsvarsmanni stefnda verður ekki annað ráðið en hann hafi ætlað að halda viðskiptunum til gjalddaga KAUPCDS 12 þ.e. 20. desember 2012. Endanlegur afhendingardagur næsta samnings á undan FS08081907 var 18. ágúst 2008. Hinn 12. ágúst 2008 leggur stefndi fram viðbótartryggingar upp á 391 milljón evra. Þar koma meðal annars fram áhyggjur stefnda af stöðunni, en samt sem áður telur hann að binda megi innlánið í sex mánuði. Ekkert bendir til annars en að stefndi hafi talið samninginn gilda. Ágreiningurinn varðar samning FS08081907 með afhendingardag 18. nóvember 2008. Hinn 28. ágúst 2008 setur stefndi viðbótartryggingu um 1.250 milljónir króna. Hinn 5. september 2008 óskar stefndi eftir stöðunni á KAUPCDS 12 samningnum þann dag. Hinn 1.-6. október 2008 er unnið að því að setja félag í eigu stefnda, Metrobet ltd., að veði vegna viðskiptanna. Þá er tryggingakall fyrir 2.000 milljónum króna hinn 6. október 2008 án þess að andmæli komi frá stefnda og hinn 7. október 2008 óskar stefndi eftir stöðu samnings þann dag. Engin andmæli koma frá stefnda um gildi samningsins FS08081907.                 Þá heldur stefndi því fram að samningurinn hafi ekki komist á þess efnis sem stefnandi heldur fram með því að hann hafi aldrei séð undirliggjandi skuldabréf sem vísað sé til í samningstextanum og taldi það annars efnis en stefnandi heldur fram.                 Hér er til þess að líta að stefndi bar sig upp við stefnanda vegna þessa undirliggjandi skuldabréfs KAUPCDS 12 sem hann fékk upplýsingar um hjá Kaupþingi. Stefndi óskaði eftir því að stefnandi fjármagnaði kaup hans á því. Telja verður að stefnda hafi verið fullkunnugt um efni bréfsins og vitað í hvers konar viðskipti hann væri að fara, samanber fyrirliggjandi símtöl starfsmanns stefnanda og fyrirsvarsmanns stefnda, þar sem hann lýsti því meðal annars yfir að hann „hefði trú á íslensku bankakerfi“ og þetta væri „heitasta trade landsins“, en símtöl þessi áttu sér stað 16. og 19. október 2007. Stefndi er, eins og að framan greinir, fagfjárfestir og á honum hvíla ríkar skyldur. Hafi hann ekki séð skuldabréfið er það á hans áhættu. Skuldabréf þetta hefur þó verið undirliggjandi í öllum samningunum, þ.e. allt frá 31. október 2007 er fyrsti samningurinn var gerður og hefur stefndi fallist á réttmæti allra þeirra samninga. Því verður ekki fallist á að þá málsástæðu stefnda að hann hafi aldrei séð undirliggjandi skuldabréf, talið það annars efnis en það hafi verið, eða verið haldið galla.                 Að virtu öllu framangreindu þykir stefnandi hafa sýnt fram á að komist hafi á milli aðila afleiðusamningur sá er málið snýst um og þess efnis sem stefnandi heldur fram. Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi gerst sekur um afhendingadrátt með því að afhenda honum aldrei það skuldabréf sem hann haldi fram að stefndi hafi keypt af honum framvirkt. Stefnanda hafi borið að efna samninginn in natura á afhendingardegi, 18. nóvember 2008. Stefnda hafi því verið og sé enn heimilt að halda eftir greiðslu sinni samkvæmt þeim samningi um framvirk skuldabréfaviðskipti sem um er deilt. Á þessa málsástæðu stefnda er ekki fallist.                 Í afleiðusamningi málsaðila var tekið fram að viðskiptamaður væri beðinn um að hafa samband við miðlara tveimur virkum bankadögum fyrir gjalddaga til að ljúka samningi. Að þessu gættu og að virtum lögskiptum aðila að öðru leyti bar stefnda að eiga frumkvæði að efndum samningsins með því að bjóða þær fram af sinni hálfu eða eftir atvikum óska eftir framlengingu á samningum, ef það á annað borð kom til greina af hálfu stefnanda. Þessari skyldu sinnti stefndi ekki og því vanefndi hann samninginn eftir að hann féll í gjalddaga 18. nóvember 2008.       Í afleiðusamningi aðila var tekið fram að almennir skilmálar fyrir markaðsviðskipti stefnanda giltu en þeir voru eins og áður segir undirritaðir af stefnda 14. maí 2007. Í síðari málsgrein 4. gr. skilmála stefnanda kemur fram að viðskiptamaður samþykkti að kominn væri á skriflegur samningur við bankann í samræmi við III. kafla laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti, sbr. nú V. kafla laga nr. 108/2007 um sama efni, um að skyldur þeirra samkvæmt afleiðusamningum skyldu jafnast hver á móti annarri með skuldajöfnuði við endurnýjun eða við vanefnd, greiðslustöðvun, nauðasamninga eða gjaldþrotaskipti, og að samningurinn skyldi halda gildi sínu að fullu þrátt fyrir ákvæði 91. gr. og 100. gr. laga nr. 21/1991. Af þessu ákvæði leiðir að stefnanda var heimilt að skuldajafna greiðslum samkvæmt afleiðusamningunum eftir að þeir höfðu verið vanefndir af hálfu stefnda, samanber til dæmis dóma Hæstaréttar í málunum nr. 212/2012 Þb. Flugvals gegn Glitni hf. og 11/2014 Toppfiskur gegn Glitni hf. Þótt ekki hafi verið þörf á, þá lýsti stefnandi yfir gjaldfellingu bréfsins og skuldajöfnuði samanber bréf stefnanda 23. september 2010. Þá var um samrættar kröfur að ræða og heimildin til skuldajafnaðar leiðir jafnframt af almennum reglum kröfuréttar, enda hefur ekki verið vikið frá þeim reglum í þessu tilliti með samningi aðila.       Eins og atvikum máls þessa er háttað, sem og vegna þess að stefndi er fagfjárfestir, eru málsástæður stefnda um brostnar forsendur sem og að víkja eigi samningnum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, haldlausar. Þá liggur það fyrir í málinu að umrætt skuldabréf hafi verið til á afhendingardegi og er ekki tilefni til að vefengja þá yfirlýsingu.                 Með vísan til þess sem að framan greinir á stefndi ekki skaðabótakröfu á hendur stefnanda og er skuldajafnaðarkröfu stefnda, skv. 1. mgr. 28. gr. laga um meðferð einkamála, hafnað.                 Niðurstaða málsins er því sú að aðalkrafa stefnanda er tekin til greina. Vegna samnings sem auðkenndur er FS08081907 ber stefnda að greiða stefnanda 5.461.034.370 kr. og vegna samnings IRS 3051 ber stefnda að greiða stefnanda 13.666.670 kr. eða samtals 5.474.701.040 kr. Stefndi hefur lýst því yfir að ekki sé deilt um útreikning kröfunnar. Stefnda ber að greiða dráttarvextir skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu svo sem greinir í dómsorði.                 Eftir þessari niðurstöðu og með vísan til 130. gr. laga um meðferð einkamála ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað eins og hann er tilgreindur í dómsorði.                 Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ                 Stefndi, Eignarhaldsfélagið RS ehf. greiði stefnanda, Glitni hf., 5.474.701.040 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 388.889 kr. frá 22. október 2008 til 29. október 2008, og frá þeim degi af 777.778 kr. til 5. nóvember 2008, og frá þeim degi af 1.166.667 kr. til 12. nóvember 2008, og frá þeim degi af 1.555.556 kr. til 18. nóvember 2008, og frá þeim degi af 5.462.589.926 kr. til 19. nóvember 2008, og frá þeim degi af 5.462.978.815 kr. til 26. nóvember 2008, og frá þeim degi af 5.463.367.704 kr. til 3. desember 2008, og frá þeim degi af 5.463.756.593 kr. til 10. desember 2008, og frá þeim degi af 5.464.145.482 kr. til 17. desember 2008, og frá þeim degi af 5.464.534.371 kr. til 29. desember 2008, og frá þeim degi af 5.465.201.038 kr. til 31. desember 2008, og frá þeim degi af 5.465.312.149 kr. til 7. janúar 2009, og frá þeim degi af 5.465.701.038 kr. til 14. janúar 2009, og frá þeim degi af 5.466.089.927 kr. til 21. janúar 2009, og frá þeim degi af 5.466.478.816 kr. til 28. janúar 2009, og frá þeim degi af 5.466.867.705 kr. til 4. febrúar 2009, og frá þeim degi af 5.467.256.594 kr. til 11. febrúar 2009, og frá þeim degi af 5.467.645.483 kr. til 18. febrúar 2009, og frá þeim degi af 5.468.034.372 kr. til 25. febrúar 2009, og frá þeim degi af 5.468.373.261 kr. til 4. mars 2009, og frá þeim degi af 5.468.812.150 kr. til 11. mars 2009, og frá þeim degi af 5.469.201.039 kr. til 18. mars 2009, og frá þeim degi af 5.469.589.928 kr. til 25. mars 2009, og frá þeim degi af 5.469.978.817 kr. til 1. apríl 2009, og frá þeim degi af 5.470.367.706 kr. til 8. apríl 2009, og frá þeim degi af 5.470.756.595 kr. til 15. apríl 2009, og frá þeim degi af 5.471.145.484 kr. til 22. apríl 2009, og frá þeim degi af 5.471.534.373 kr. til 29. apríl 2009, og frá þeim degi af 5.471.923.262 kr. til 6. maí 2009, og frá þeim degi af 5.472.312.151 kr. til 13. maí 2009, og frá þeim degi af 5.472.701.040 kr. til 20. maí 2009, og frá þeim degi af 5.473.089.929 kr. til 27. maí 2009, og frá þeim degi af 5.473.478.818 kr. til 3. júní 2009, og frá þeim degi af 5.473.867.707 kr. til 10. júní 2009, og frá þeim degi af 5.474.256.596 kr. til 18. júní 2009, og frá þeim degi af 5.474.701.040 kr. til greiðsludags og 1.500.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 776/2015
Kærumál Frávísunarúrskurður staðfestur Kröfugerð Vanreifun
S og A kröfðust þess aðallega að sveitarfélaginu G yrði gert að þola riftun kaupsamninga á tveimur lóðum í landi Ásgarðs í Grímsnesi og endurgreiðslu kaupverðs og gatnagerðargjalda lóðanna. Byggðu þau kröfu sína meðal annars á niðurstöðum í dómum Hæstaréttar í málum nr. 222/2012 og 82/2014, um að lóðir sem G hafði selt á sama svæði væru haldnar galla í skilningi laga nr. 40/2002 um fasteignakaup vegna eftirfarandi vanefndar. Talið var að stefna S og A í héraði uppfyllti ekki skilyrði e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um skýran og glöggan málatilbúnað vegna vanreifunar á stefnufjárhæð. Breytti þar engu um þótt S og A hefðu reynt að bæta úr annmörkunum með framlagningu nýs skjals fyrir Hæstarétti sem þau kváðu stafa frá G, þar sem skjalið var hvorki í frumriti né staðfestu eftirriti, sbr. lokamálsliður 2. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991, auk þess sem G hafði mótmælt því að skjalið væri frá sér komið. Var úrskurður héraðsdóms um frávísun málsins því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 12. nóvember 2015, en kærumálsgögn bárust réttinum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 6. nóvember 2015 þar sem vísað var frá dómi máli sóknaraðila á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði lýtur mál þetta að sölu varnaraðila á tveimur lóðum sem félög í eigu annars sóknaraðila munu hafa keypt, annars vegar með kaupsamningi 31. mars 2006 og hins vegar 12. apríl sama ár. Með kaupsamningnum 31. mars 2006 voru auk fyrrgreindrar lóðar, sem mál þetta snýst um, seldar þrjár aðrar lóðir og var umsamið kaupverð lóðanna fjögurra 14.059.265 krónur ásamt gatnagerðargjöldum að fjárhæð 7.112.000 krónur. Með kaupsamningnum 12. apríl 2006 var seld önnur lóð auk þeirrar, sem deilt er um í málinu, og var umsamið kaupverð beggja lóðanna 8.152.265 krónur ásamt gatnagerðargjöldum að fjárhæð 2.844.800 krónur. Fjárhæð dómkröfu sóknaraðila er 11.730.875 krónur en engin grein er fyrir því gerð í stefnu hvernig sú fjárhæð er reiknuð og verður henni samkvæmt framangreindu ekki fundin stoð í áðurgreindum kaupsamningum.   Sóknaraðilar hafa lagt fyrir Hæstarétt nýtt skjal sem þau kveða að stafi frá varnaraðila og hafi að geyma upplýsingar um verð þeirra lóða sem deilt er um í málinu. Skjalið er hvorki í frumriti né staðfestu eftirriti, sbr. lokamálslið 2. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991, og hefur varnaraðili mótmælt því að skjalið sé frá sér. Gegn andmælum hans hafa sóknaraðilar samkvæmt þessu ekki bætt úr annmörkum á stefnu að því er varðar reifun stefnufjárhæðar, sbr. e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Þegar af þeirri ástæðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Sigurður Örn Sigurðsson og Aðalheiður Jacobsen, greiði  óskipt varnaraðila, Grímsnes- og Grafningshreppi, samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.                                                                            
Mál nr. 782/2015
Kærumál Vitni
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu K ehf. og Þ um að fá að leiða tvö nafngreind vitni við aðalmeðferð í máli G gegn þeim. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom m.a. fram að af 1. mgr. 44. gr. og 1. mgr. 51. gr. laga nr. 91/1991 yrði ályktað að aðili í einkamáli mætti færa sönnur fyrir umdeildu atviki með því að leiða fyrir dóm vitni, sem svarað gæti munnlegum spurningum um slík atvik af eigin raun, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 190/1996. K ehf. og Þ hefðu ekki borið því við að vitnin gætu borið af eigin raun um atvik að baki málsókn G. Þá væru vitnin heldur ekki mats- eða skoðunarmenn eftir ákvæðum IX. kafla áðurgreindra laga sem leiddir yrðu fyrir dóm til að svara spurningum, sbr. 65. gr. sömu laga. Var kröfu K ehf. og Þ því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.  Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. nóvember 2015, sem barst réttinum 19. sama mánaðar, en kærumálsgögn bárust 23. þess mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 6. nóvember 2015,  þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að fá að leiða tvö nafngreind vitni við aðalmeðferð málsins. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að áðurgreindri kröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði hyggst lögmaður varnaraðila spyrja Erling Magnússon við aðalmeðferð málsins um hvað farið hafi fram á matsfundi, sem hann hafi mætt á fyrir hönd lögmannsins. Þá hyggst lögmaðurinn spyrja Stefán Guðmundsson um gögn, sem stafa frá honum og varða verðlagningu á tilteknum verkþáttum vegna vinnu við sumarbústað, sem um er deilt í málinu. Af 1. mgr. 44. gr. og 1. mgr. 51. gr. laga nr. 91/1991 verður ályktað að aðili í einkamáli megi færa sönnur fyrir umdeildu atviki með því að leiða fyrir dóm vitni, sem svari munnlega spurningum um slík atvik af eigin raun, sbr. dóm Hæstaréttar 21. maí 1996 í máli nr. 190/1996, sem birtur er á bls. 1785 í dómasafni það ár. Varnaraðilar bera því ekki við að áðurnefndir menn geti borið af eigin raun um atvik sem búa að baki málsókn sóknaraðila á hendur varnaraðilum. Þá eru þeir heldur ekki mats- eða skoðunarmaður eftir ákvæðum IX. kafla laga nr. 91/1991, sem verða leiddir fyrir dóm til að svara spurningum, sbr. 65. gr. laganna. Brestur því skilyrði til að verða við kröfu varnaraðila til að fá að leiða umrædda menn fyrir dóm til að gefa munnlega skýrslu. Verður kröfunni því hafnað. Eftir þessum úrslitum verður varnaraðilum gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hafnað er kröfu varnaraðila, Kvistfells fasteigna ehf. og Þorsteins Þorvaldssonar, um að fá að leiða Erling Magnússon og Stefán Guðmundsson fyrir dóm til munnlegrar skýrslugjafar í máli sóknaraðila, Guðrúnar Einarsdóttur, á hendur þeim. Varnaraðilar greiði sameiginlega sóknaraðila 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 752/2015
Kærumál Niðurfelling máls Málskostnaður
Varnaraðili krefst þess að hafnað verði ofangreindum kröfum sóknaraðila í þrotabú Heiðrúnar ehf. samkvæmt þremur lánssamningum og þær lækkaðar verulega og verði eigi hærri en 91.123.059 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. október 2015 sem barst réttinum 4. nóvember sama ár, en kærumálsgögn bárust 12. þess mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. október 2015 þar sem viðurkenndar voru nánar tilteknar kröfur varnaraðila við gjaldþrotaskipti þrotabús Heiðrúnar ehf. með stöðu í réttindaröð samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Með tölvubréfi  18. nóvember 2015 lýsti sóknaraðili því yfir að hann afturkallaði kæru sína og gerði því ekki lengur kröfur í málinu hér fyrir dómi. Varnaraðili krefst kærumálskostnaðar úr hendi sóknaraðila. Með vísan til c. liðar 1. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 4. mgr. 150. gr. og 166. gr. laganna með áorðnum breytingum, er málið fellt niður fyrir Hæstarétti. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði en hann hafði skilað greinargerð af sinni hálfu til Hæstaréttar þegar málið var fellt niður af sóknaraðila. Dómsorð: Mál þetta er fellt niður. Sóknaraðili, Bragi Jónsson, greiði varnaraðila, Landsbankanum hf., 400.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 790/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. nóvember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 24. nóvember 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 22. desember 2015 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að honum verði gert að sæta farbanni. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Upphaf rannsóknar lögreglu í máli þessu verður rakið til þess að  22. september 2015 kom Y hingað til lands með ferjunni Norrænu, en bifreið með skráningarnúmerinu [1], sem hann hafði umráð yfir, var flutt með ferjunni. Varnaraðili hefur viðurkennt að hafa verið á Seyðisfirði er bifreiðin kom til landsins en bar hjá lögreglu að hann hafi verið þar á ferðalagi. Lögregla veitti áðurnefndri bifreið eftirför, en henni var ekið til Reykjavíkur og þaðan til Keflavíkur á tímabilinu 22. til 25. september 2015. Á leiðinni til Reykjavíkur 23. þess mánaðar nam bifreiðin staðar við [...] og sá lögregla þar til bílaleigubifreiðar með skráningarnúmer [2], en hana hafði varnaraðili tekið á leigu 20. september 2015. Hinn 24. september sama ár var fyrrgreindur Y staddur við [...] við Laugaveg og sást þá til bifreiðarinnar [3] í nágrenninu. Leigutaki bifreiðarinnar var varnaraðili, en hann hafði þá skilað fyrrnefndu bifreiðinni sem hann hafði haft á leigu. Við skil bifreiðarinnar 24. september 2015 kom í ljós að henni hafði verið ekið 1853 kílómetra. Á sama tíma og fyrrgreindur Y var við [...] sá lögreglan til Z á Laugaveginum. Lögregla fylgdi bifreiðinni [1] eftir á leið hennar til Suðurnesja 24. september 2015 og kom í ljós að bifreiðin [3] fylgdi henni eftir. Þegar bifreiðinni [1] hafði verið lagt í stæði við veitingastað í Keflavík urðu lögreglumenn aftur varir við bifreiðina [3]. Skömmu síðar stigu varnaraðili og fyrrgreindur Z út úr bifreiðinni. Þeir óku síðan á eftir bifreiðinni [1] er henni var ekið að hóteli í miðbæ Keflavíkur, en hurfu á brott eftir að Y hafði bókað sig á hótelið. Y fór með flugi frá Íslandi 25. september 2015 og skildi bifreiðina [1] eftir á skammtímastæði við Keflavíkurflugvöll. Hann kom aftur til landsins 28. sama mánaðar en þann dag kom Þ til landsins. Um sama leyti og Y sótti bifreiðina [1] á bifreiðastæðið við Keflavíkurflugvöll sáu lögreglumenn aftur til bifreiðarinnar [3]. Y og Þ óku síðan hvor á sinni bifreið í átt að [...] að gistiheimili við [...], þar sem þeir voru handteknir. Varnaraðili var einnig handtekinn um 500 metrum frá gistiheimilinu, en þar beið hann í bifreiðinni [3]. Í bifreiðinni sem Y ók fundust 19,5 kg af amfetamíni og rúmlega 2,5 kg af kókaíni. Í bifreið varnaraðila fannst meðal annars umslag með 15.600 evrum og sjónauki. Er varnaraðili var handtekinn hafði hann undir höndum Blackberry síma, en samkvæmt gögnum málsins mun einvörðungu unnt að nota símann til að eiga dulkóðuð samskipti.   Við húsleit á heimili varnaraðila var meðal annars lagt hald á svokölluð Ikort. Við skoðun á þeim kom í ljós að frá 22. júlí til 10. september 2015 voru lagðar inn rúmlega 8 milljón krónur á 25 slík kort af hálfu varnaraðila og Z. Þá voru rúmar 7 milljón krónur teknar út af kortunum í hraðbönkum í [...] dagana 12. til 17. september 2015. Þau kort sem fundust heima hjá varnaraðila voru virkjuð úr símanúmerum varnaraðila og Z. Varnaraðili hefur kosið að tjá sig ekki um framangreint. Enn fremur liggur fyrir í málinu að Z hefur ítrekað keypt flugferðir fyrir varnaraðila á árinu, en hvorki varnaraðili né Z hafa gefið skýringar á því.             Samkvæmt framangreindu er varnaraðili undir sterkum grun um að eiga aðild að innflutningi á fíkniefnum þeim er fundust í bifreiðinni [1]. Sannist sök varðar brotið allt að 12 ára fangelsi samkvæmt 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá er brotið þess eðlis að ætla megi varðhald nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Er því fullnægt skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um gæsluvarðhald yfir varnaraðila. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 791/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. nóvember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 24. nóvember 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 22. desember 2015 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að honum verði gert að sæta farbanni. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Upphaf rannsóknar lögreglu í máli þessu verður rakið til þess að hinn 22. september 2015 kom Y hingað til lands með ferjunni Norrænu, en bifreið með skráningarnúmerinu [1], sem hann hafði umráð yfir, var flutt með ferjunni. Lögregla veitti bifreiðinni eftirför, en henni var ekið til Reykjavíkur og þaðan til Keflavíkur á tímabilinu 22. til 25. september 2015. Á leiðinni til Reykjavíkur 23. þess mánaðar nam bifreiðin staðar við [...] og sá lögregla þar til bílaleigubifreiðar með skráningarnúmerið [2], en leigutaki hennar var Z sem hafði tekið hana á leigu 20. september 2015. Hinn 24. sama mánaðar var fyrrgreindur Y staddur við [...] við Laugaveg og sást þá til bifreiðarinnar [3] í nágrenninu. Leigutaki bifreiðarinnar var áðurnefndur Z, en hann hafði þá skilað fyrrnefndu bifreiðinni sem hann hafði haft á leigu. Við skil hennar 24. september 2015 kom í ljós að henni hafði verið ekið 1853 kílómetra. Á sama tíma og fyrrgreindur Y var við [...] sá lögregla til varnaraðila á Laugaveginum. Lögregla fylgdi bifreiðinni [1] eftir á leið til Suðurnesja 24. september 2015 og kom í ljós að bifreiðin [3] fylgdi henni eftir. Þegar bifreiðinni [1] hafði verið lagt í stæði við veitingastað í Keflavík urðu lögreglumenn aftur varir við bifreiðina [3]. Skömmu síðar stigu Z og varnaraðili út úr bifreiðinni. Þeir óku síðan á eftir bifreiðinni [1] er henni var ekið að hóteli í miðbæ Keflavíkur, en hurfu á brott eftir að Y hafði bókað sig á hótelið. Y fór með flugi frá Íslandi 25. september 2015 og skildi bifreiðina eftir á skammtímastæði við Keflavíkurflugvöll. Hann kom aftur til landsins 28. sama mánaðar, en þann dag kom Þ til landsins. Um sama leyti og Y sótti bifreiðina [1] á bifreiðastæðið við Keflavíkurflugvöll sáu lögreglumenn aftur til bifreiðarinnar [3]. Y og Þ óku síðan hvor á sinni bifreið í átt að [...] að gistiheimili við [...], þar sem þeir voru handteknir. Z var einnig handtekinn um 500 metrum frá gistiheimilinu, en þar beið hann í bifreiðinni [3]. Í bifreiðinni sem Y ók fundust 19,5 kg af amfetamíni og rúmlega 2,5 kg af kókaíni. Í bifreið Z fannst meðal annars umslag með 15.600 evrum og sjónauki. Er Z var handtekinn hafði hann undir höndum Blackberry síma, en samkvæmt gögnum málsins mun einvörðungu unnt að nota símann til að eiga dulkóðuð samskipti. Við leit  í bifreið varnaraðila er hann var handtekinn á heimili sínu fundust meðal annars umbúðir utan af téðum síma Z og blað með númerum á svokölluðum Ikortum sem síðar fundust á heimili Z. Við skoðun á kortunum kom í ljós að á tímabilinu frá 22. júlí til 10. september 2015 voru lagðar inn rúmlega 9 milljón krónur á 30 Ikort, en 25 þeirra fundust á heimili Z. Bera gögn málsins með sér að tæplega 4,5 milljón krónur stafi af innlögnum frá varnaraðila og að rúmar 8 milljón krónur hafi verið teknar út af kortunum í hraðbönkum í [...] dagana 12. til 17. september 2015. Varnaraðili hefur kosið að tjá sig ekki um framangreint, en kveður lítil fjárhagsleg tengsl á milli sín og Z. Enn fremur liggur fyrir í málinu að varnaraðili hefur ítrekað keypt flugferðir fyrir Z á árinu, en á því hefur hvorki hann né Z gefið skýringar. Samkvæmt framangreindu er varnaraðili undir sterkum grun um að eiga aðild að innflutningi á fíkniefnum þeim er fundust í bifreiðinni [1]. Sannist sök varðar brotið allt að 12 ára fangelsi samkvæmt 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá er brotið þess eðilis að ætla megi varðhald nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Er því fullnægt skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um gæsluvarðhald yfir varnaraðila. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.                                                                            
Mál nr. 792/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. nóvember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 24. nóvember 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 22. desember 2015 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að honum verði gert að sæta farbanni, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Upphaf rannsóknar lögreglu í máli þessu verður rakið til þess að 22. september 2015 kom Y hingað til lands með ferjunni Norrænu, en bifreið með skráningarnúmerinu [1], sem hann hafði umráð yfir, var flutt með ferjunni. Lögregla veitti bifreiðinni eftirför, en henni var ekið frá Seyðisfirði til Reykjavíkur og þaðan til Keflavíkur á tímabilinu frá 22. til 25. september 2015. Y skildi bifreiðina eftir á skammtímastæði við Keflavíkurflugvöll 25. september 2015 og fór síðan úr landi. Lögregla hélt áfram eftirliti með bifreiðinni, en 28. sama mánaðar kom Y aftur hingað til lands. Þann sama dag kom varnaraðili til landsins með flugi og tók á leigu bifreið á flugstöðinni. Y og varnaraðili óku síðan hvor á sinni bifreið í átt að [...] að gistiheimili við [...], þar sem þeir voru handteknir. Í bifreiðinni sem Y ók fundust 19,5 kg af amfetamíni og rúmlega 2,5 kg af kókaíni. Varnaraðili hefur játað að hafa komið að flutningi bifreiðar þeirrar sem fíkniefnin voru flutt í til landsins, en neitað að hafa vitað að í henni væru falin fíkniefni. Hann hefur jafnframt borið að tveir erlendir aðilar hafi komið að skipulagningu innflutningsins og hafi þeir verið í samskiptum við aðila hérlendis sem fylgst hafi með ferðum bifreiðarinnar. Varnaraðili kvað sitt hlutverk hafa verið að fjarlægja það sem í bifreiðinni var og afhenda það á tilteknum stað. Hann hafi síðan átt að fá skilaboð um peningagreiðslu fyrir sinn þátt í verkinu.             Samkvæmt framangreindu er varnaraðili undir sterkum grun um að eiga aðild að innflutningi á fíkniefnum þeim er fundust í bifreiðinni [1]. Sannist sök varðar brotið allt að 12 ára fangelsi samkvæmt 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá er brotið þess eðlis að ætla megi varðhald nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Er því fullnægt skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um gæsluvarðhald yfir varnaraðila. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 24. nóvember 2015.                 Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafist þess með vísan til 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, að kærða, X, fd. [...], verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til þriðjudagsins 22. desember nk., kl. 16:00. Kærði mótmælir kröfu lögreglustjóra og krefst þess aðallega að henni verði hafnað, til vara að kærða verði gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds og til þrautavara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. I Í greinargerð lögreglustjóra segir að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi til rannsóknar stórfellt fíkniefnalagabrot er varði innflutning á sterkum fíkniefnum hingað til lands. Þann 22. september sl. hafi meðkærði, Y, komið til landsins ásamt erlendri konu á bifreiðinni [1] með ferjunni Norrænu. Lögreglan hafði eftirlit með bifreiðinni þar sem henni var ekið til Reykjavíkur og þaðan til Keflavíkur á tímabilinu 22. – 25. september sl. Föstudaginn 25. september sl., hafi meðkærði Y, farið með flugi frá Íslandi og skilið bifreiðina eftir á bifreiðastæði við Keflavíkurflugvöll. Meðkærði, Y, hafi síðan komið aftur til landsins þann 28. september sl. og sótt bifreiðina. Kærði, X, hafi einnig komið með flugi til landsins þennan sama dag og þeir ekið á sitt hvorri bifreiðinni sem leið lá inn í [...] að gistiheimili við [...]. Þar hafi kærði hitt meðkærða Y, og hafi þeir báðir verið handteknir af lögreglu stuttu eftir komu þeirra í húsnæðið.  Bifreiðin sem meðkærði Y ók hafi verið haldlögð af lögreglu og við leit í henni hafi fundist rúmlega 19,5 kg af amfetamíni og rúmlega 2,5 kg af kókaíni sem var búið að fela í bifreiðinni. Kærði hafi neitað sök við fyrstu skýrslutöku hjá lögreglu en hafi nú játað að hafa tekið þátt í því að flytja inn ofangreinda bifreið, en kærði kvaðst ekki hafa vitað að í bifreiðinni væru falin fíkniefni. Kærði, hafi nú lýst fyrir lögreglu hvernig skipulagningu innflutningsins var háttað og að hann hafi áður tekið þátt í sambærilegum innflutningi. Kærði hafi greint lögreglu frá því að tveir [...] hafi átt þátt í skipulagningu innflutningsins. Aðspurður mun kærði hafi sagt lögreglu að hlutverk hans hafa verið að koma til landsins og fjarlægja það sem var í bifreiðinni, og afhenda það aðila við [...]. Hann hafi síðan átt að fá skilaboð varðandi peningagreiðslu fyrir sinn þátt. Kærði mun  einnig hafa upplýst lögreglu um það að hann hafi nokkrum sinnum hitt samverkamenn sína á fundum í [...], áður en haldið var til Íslands, þar sem ferðin var skipulögð. Vísar lögreglustjóri nánar til meðfylgjandi framburðarskýrslu kærða og önnur gögn sem liggja fyrir. Kærði, hafi nú sætt gæsluvarðhaldi í þágu rannsóknar málsins frá 29. september sl., nú síðast með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness nr. [...]/2015, en sá úrskurður hafi verið staðfestur með dómi Hæstaréttar. Þá kemur fram í greinargerð lögreglustjóra, að rannsókn lögreglu hafi verið unnin í samstarfi við erlend yfirvöld og síðustu vikur beinst að því að hafa upp á samverkamönnum kærðu í [...], en einnig hafi verið óskað eftir aðstoð annarra erlendra lögregluyfirvalda. Þannig hafi verið óskað eftir húsleitum og skýrslutökum og vinni lögreglan að þeim aðgerðum í samstarfi við erlend yfirvöld. Að mati lögreglustjóra sé kærði undir sterkum grun um aðild að broti gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ásamt síðari breytingum, sem geti varðað allt að 12 ára fangelsi. Aðild kærða sé mikil og talin tengjast skipulagningu og flutningi fíkniefnanna hingað til lands. Þá sé einnig lagt til grundvallar kröfu um gæsluvarðhald, að um mjög mikið magn hættulegra fíkniefna sé að ræða. Hið ætlaða brot kærða þyki mjög alvarlegt og þess eðlis að nauðsynlegt sé að tryggja að kærði gangi ekki laus á meðan mál hans er til meðferðar. Telja verði, að ef sakborningur, sem orðið hefur uppvís að jafn alvarlegu broti og kærði gangi laus áður en máli ljúki með dómi, þá valdi það hneykslun í samfélaginu og særi réttarvitund almennings. Staða kærða í málinu þyki sambærileg stöðu sakborninga í öðrum svipuðum málum, sbr. mál Hæstaréttar nr. 763/2015, 152/2013, 149/2013, 269/2010, 164/2010 og 91/2010, þar sem sakborningum hafi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi fram að uppkvaðningu dóms, þegar legið hefur fyrir sterkur grunur um beina aðild að innflutningi að miklu magni fíkniefna í ágóðaskyni. Sé skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála fullnægt í því máli sem hér um ræðir. II Kærði hefur setið í gæsluvarðhaldi frá 29. september sl. á grundvelli rannsóknarhagsmuna. Nú er krafist áframhaldandi gæsluvarðhalds á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Kærði hefur neitað sök, um að hafa vitað af því að í bifreiðinni hafi verið fíkniefni, en játað að hafa flutt inn bifreiðina. Hafi hann áður tekið þátt í sambærilegum innflutningi. Jafnframt hefur kærði borið að hafa átt fundi með samverkamönnum í [...] þar sem ferðin var skipulögð. Fallist verður á það með lögreglustjóra, að kærði sé undir sterkum grun um að hafa framið afbrot sem að lögum getur varðað allt að 12 ára fangelsi. Þá er fallist á það með lögreglustjóra, með tilliti til þess mikla magns hættulegra fíkniefna sem um ræði í máli þessu, og ætla verður að hafi átt að selja hér á landi, að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Krafa lögreglustjórans verður því tekin til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp Bogi Hjálmtýsson héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð : Kærði, X, skal sæta áfram gæsluvarðhaldi, allt til þriðjudagsins 22. desember nk., kl. 16:00.                                                                            
Mál nr. 280/2015
Líkamsárás Áfrýjun Kröfugerð Skaðabætur Skilorð
J var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa annars vegar slegið A hnefahöggi í andlitið með þeim afleiðingum að hann hlaut sár og hnúð á hökubeinið og hins vegar sparkað ofarlega í líkama hans sem olli því að hann snerist á ökkla í falli með þeim afleiðingum meðal annars að ökkli hans fór úr lið og tvíbrotnaði. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þær kröfur sem ákæruvaldið hefði gert í greinargerð fyrir Hæstarétti hefðu gengið lengra og verið óhagfelldari J en sú krafa sem ákæruvaldið hefði tilgreint í áfrýjunarstefnu. Fengjust hinar auknu kröfur því ekki komist að í málinu, sbr. c. lið 1. mgr. 201. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Við ákvörðun refsingar J var litið til þess að árásin hefði verið fólskuleg og tilefnislaus og haft varanlegar afleiðingar í för með sér fyrir A. Ætti J sér engar málsbætur. Var refsing J ákveðin fangelsi í tíu mánuði en fullnustu sjö mánaða refsingarinnar var frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þá var J gert að greiða A 585.000 krónur í skaðabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Dómsorð: Ákærði, Jóhann Freyr Egilsson, sæti fangelsi í tíu mánuði, en fresta skal fullnustu sjö mánaða refsingarinnar og sá hluti hennar falla niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákvæði héraðsdóms um einkaréttarkröfu og málskostnað til brotaþola skulu vera óröskuð.  Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins eins og hann var ákveðinn í héraði, svo og allan áfrýjunarkostnað þess, 577.453 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 496.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 19. mars 2015. Mál þetta, sem dómtekið var 26. janúar sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 25. september 2014, á hendur Jóhanni Frey Egilssyni, kt. [...], Tjarnarlundi 8 E, Akureyri; „fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 17. nóvember 2013, fyrir utan Sambíóið við Strandgötu á Akureyri, slegið A í andlitið og strax í kjölfarið sparkað í andlit A þannig að hann féll á gangstéttina með þeim afleiðingum að hann missti meðvitund um stund, hægri ökkli hans fór úr lið og tvíbrotnaði bæði hliðlægt og miðlægt, auk þess sem A hlaut áverka á liðbandi milli dálks og sperrileggs og sár og hnúð á hökubeini. Telst þetta varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Einkaréttarkrafa: Af hálfu A, kt. [...], er þess krafist að ákærða verði gert að greiða skaða- og miskabætur að fjárhæð kr. 1.089.849 ásamt vöxtum skv. 8. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 17. nóvember 2013 til þess dags er mánuður er liðinn frá því að bótakrafa þessi er kynnt ákærða, en dráttarvöxtum frá þeim degi skv. 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags.  Auk þess er gerð krafa um þóknun vegna lögmannskostnaðar samkvæmt mati réttarins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti.“ Skipaður verjandi, Sigmundur Guðmundsson héraðsdómslögmaður, hefur fyrir hönd ákærða krafist þess að hann verði dæmdur til vægustu refsingar sem lög leyfa og  að háttsemi hans verði heimfærð undir 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga í stað 2. mgr. sömu lagagreinar.  Þá krefst verjandinn sýknu af bótakröfu, en til vara að hún verði stórlega lækkuð.  Loks krefst verjandinn hæfilegra málsvarnarlauna sér til handa. I. 1.         Samkvæmt rannsóknargögnum lögreglu, frásögn ákærða og framburði vitna, var haldin almenn skemmtun á veitingastaðnum Kaffi Amor við Ráðhústorg á Akureyri aðfaranótt sunnudagsins 17. nóvember 2013.  Á meðal gesta voru m.a. ákærði og vinkona hans, B, en einnig vinur ákærða, vitnið C.  Þá var á meðal gesta brotaþolinn A, en við dyravörslu umrædda nótt voru dyraverðirnir D og E. Samkvæmt frumskýrslu F lögregluvarðstjóra var hann í lögreglubifreið þessa nótt ásamt starfsfélögum í miðbæ Akureyrar, nánar tiltekið á Túngötu, gegnt Landsbankanum og nærri Ráðhústorgi, þegar tilkynning barst um líkamsárás við Sambíóið við Strandgötu nærri veitingastaðnum Kaffi Amor við Ráðhústorg.  Segir í skýrslunni að lögreglumennirnir hafi strax brugðist við, enda verið nærri vettvangi, um 60 metra, og hafi þeir komið að brotaþola, A, fæddum [...], þar sem hann hafi legið á gangstéttinni skammt austan við inngang veitingastaðarins, en nærri aðalinngangi Sambíós/Nýja-bíós.  Greint er frá því að brotaþoli hafi verið ölvaður og frekar illa áttaður, en haft á orði að ráðist hafi verið á hann.  Þarna á vettvangi hafi verið vitnið G, fæddur [...], er hafi greint frá því að ákærði í máli þessu, Jóhann Freyr, hefði ráðist á brotaþola og sparkað í hann mjög fast með þeim afleiðingum að hann hafi fallið á gangstéttina.  Tekið er fram í skýrslunni að fleira fólk hafi verið á vettvangi, en að það hafi ekki getað borið um atvik máls, að öðru leyti en því að fyrrnefnd stúlka, B, hefði haft orð á því að brotaþoli hefði verið að áreita hana og fleira fólk, og að hann hefði jafnframt þóst vera óeinkennisklæddur lögreglumaður að störfum. Haft er eftir stúlkunni að hún hefði í raun ekki séð árásina á brotaþola, en skyndilega veitt því eftirtekt að hann lá á gangstéttinni og að maður forðaði sér um svipað leyti á hlaupum af vettvangi.  Í skýrslunni er greint frá því að ökkli brotaþola hafi greinilega verið aflagaður og hafi því sjúkraflutningamenn verið kallaðir til og hann í framhaldi af því verið fluttur með sjúkrabifreið á Sjúkrahúsið á Akureyri. Í gögnum lögreglu, þ. á m. skýrslu lögregluvarðstjórans, kemur fram að strax hafi verið grunur um að ákærði hafi átt hlut að máli og því hafi lögreglumenn hafið leit að honum í miðbænum og m.a. farið inn í verslunina Nætursöluna við Strandgötu, en í framhaldi af því hefðu þeir skoðað upptökur úr öryggismyndavél sem staðsett er á húseigninni Hafnarstræti 107, sem sýnir vettvang austan við Ráðhústorg og m.a. við veitingastaðinn Kaffi Amor og Sambíó við Strandgötu.  Í skýrslu nefnds varðstjóra segir um efni upptökunnar: „... á myndskeiði úr upptökuvélinni mátti sjá að nokkrir aðilar eru saman fyrir utan anddyri Sambíós við Strandgötu.  Allt í einu sést maður sparka þungu sparki í þennan mann, samkvæmt klukku upptökuvélarinnar eru hún þá 04:24:43.  Við sparkið fellur árásaþolinn, A, í götuna.  Mátti sjá að árásaraðilinn er klæddur í hvítan bol, gráar buxur og dökkum jakka.  Árásaraðilinn sést síðan ganga austur Strandgötu að Nætursölunni og hverfa þar fyrir hornið til suðurs.  Nokkrir aðilar stumra yfir A og við, áhöfnin á [...], komum síðan á vettvang kl. 04:27:50 ...“.  Í skýrslunni er greint frá því að lögreglumaðurinn H hafi þekkt ákærða á myndskeiðinu sem einn þeirra viðskiptavina, sem verið hafði í versluninni Nætursölunni þá um nóttina. Greint er frá því að þá um nóttina hefði lögreglan fengið frekari upplýsingar um ferðir ákærða, en jafnframt segir frá því að nefndum lögregluvarðstjóra hafi borist fregnir um að dyravörðurinn E hefði vitneskju um að ákærði hefði verið sá aðili sem hefði ráðist á brotaþola við Sambíóið.  Samkvæmt frumskýrslunni hafði lögregluvarðstjórinn af þessu tilefni símasamband við E þriðjudagskvöldið 20. nóvember nefnt ár.  Er haft eftir E í skýrslunni að hann hefði margnefnda nótt farið ásamt starfsfélaga sínum, D, á Olísstöðina við Glerárgötu eftir að dyravarðarstarfi þeirra lauk á Kaffi Amor og átt þar orðastað við ákærða, en þá skilist að hann hefði gengið í skrokk á brotaþola.  Hið sama kom fram eftir að varðstjórinn hafði rætt við D. Nefnt myndskeið úr öryggismyndavél er á meðal gagna ákæruvalds, sem lagt var fyrir dóminn, en það var m.a. sýnt við aðalmeðferð málsins. Samkvæmt vottorði Veðurstofu Íslands var hitastig á Akureyri kl. 03:00 umrædda nótt 1°. 2.         Samkvæmt gögnum aflaði lögregla við rannsókn málsins áverkavottorða frá Sjúkrahúsinu á Akureyri um meiðsli brotaþola.  Liggja fyrir í málinu tvö vottorð, annars vegar vottorð I aðstoðarlæknis, sem dagsett er 24. janúar 2014, og hins vegar vottorð J bæklunarlæknis, sem dagsett er 12. maí sama ár.  Í báðum vottorðum segir frá því að brotaþoli hafi eftir aðgerð á slysadeild verið lagður inn á bæklunardeild sjúkrahússins og að þar hafi hann legið frá 17. til 20. nóvember 2013.  Í vottorði bæklunarlæknisins, sem ritað var upp úr sjúkraskrá, segir frá því að brotaþoli hafi við komu á slysadeildina 17. nóvember nefnt ár ekki gefið mjög skýra sögu um atvik máls, en nefnt að hann hafi verið að skemmta sér og verið fyrir utan Kaffi Amor að reykjaþegar einhver aðili hefði ráðist á hann.  Hann hafi fengið högg á andlit og höfuð og þá dottið við á hægri fótinn með þeim afleiðingum að fóturinn virtist fara úr ökklalið.  Greint er frá því að við skoðun hafi brotaþoli verið eymslalaus við höfuð og háls og ekki kvartað undan verkjum við hálshrygg.  Tekið er fram að brotaþoli hafi verið með mar, smákúlu og sár hliðlægt á hökunni, og hafi þessir áverkar minnt á blæðingu undir beinhimnu.  Þá er greint frá því að hægri ökkli brotaþola hafi augljóslega verið úr lið, en þegar ökklinn hafi verið myndaður hafi þar einnig sést brot, bæði miðlægt og hliðlægt.  Vegna ökklaáverkans hafi brotaþoli farið í aðgerð og hafi brotið verið fest með plötu og skrúfu hliðlægt og tveimur skrúfum miðlægt.  Vegna liðbandaáverkans, á milli dálks og sperrileggs, hafi verið sett skrúfa á milli þessara beina.  Tekið er fram að aðgerðin hafi gengið vel, en að brotaþola hafi ekki verið leyft að stíga í fótinn í a.m.k. tvær vikur, en að hann hafi eftir það fengið loftspelkur.  Skýrt er frá því að vegna andlegrar vanheilsu hafi brotaþoli verið lagður inn á geðdeild þann 20. nóvember 2013.  Fram kemur í vottorðinu að brotaþoli hafi vegna áverka sinna komið á slysadeildina 3. og 21. desember nefnt ár vegna verkja.  Þá segir að við skoðun þann 30. desember hafi brotaþoli verið með skerta hreyfingu í ökkla og hafi honum af þeim sökum verið ráðlögð hreyfiþjálfun.  Í samantekt segir um lýsta áverka brotaþola: „Það ökklabrot sem A fékk er alvarlegt.  Ökklinn var að fullu úr lið og tvíbrotinn og þurfti stórar aðgerðir við þar sem festa þurfti brotið rétt.  Einnig þurfti töluverða eftirmeðferð í sex vikur á eftir og langvarandi sjúkraþjálfun.  Oft er eftir áverka sem þessa töluverður stirðleiki í ökklanum og má frekar búast við að A nái ekki fullri hreyfigetu eftir áverkann og geti verið með verki við visst álag í framtíðinni.  Það er fullsnemmt nú að meta lokabata.  Það er ráðlegt að bíða í eitt – eitt og hált ár þar til það verður gert.  Ljóst er að eftir áverkann og aðgerðina er þörf á langvarandi sjúkraþjálfun, hreyfiþjálfun og ekki ólíklegt að þurfi að grípa til verkjalyfja stöku sinnum.  Reikna má með að mjúkvefjaáverki á höku lagist að fullu.“ Í málinu liggur einnig fyrir vottorð K, læknis á Heilsugæslustöðinni á Akureyri.  Vottorðið, sem er dagsett 11. febrúar 2014, var ritað vegna beiðni um sjúkraþjálfun brotaþola.  Í vottorðinu er greint frá fótbroti brotaþola og að hann hafi farið í aðgerð, en síðan segir: „Gengið hægt þó ágætlega.  Er nýlega hættur að ganga með hækjur og getur gengið um tvo km á dag en þreyttur næsta dag.  Ef þreyttur þá haltrar hann.  Við skoðun er ökklinn bólginn, sá hægri miðað við þann vinstri.  Mjúkur í kringum ökklann.  Skurðsár vel gróin, skurðsár beggja vegna á ökklanum, allar hreyfingar skertar um ökklann verst eversion og imversion.“ 3.         Samkvæmt skýrslum rannsóknarlögreglu var brotaþoli yfirheyrður um ætlaða líkamsárás á lögreglustöðinni á Akureyri 4. desember 2013.  Ákærði var á hinn bóginn fyrst yfirheyrður um kæruefnið 13. desember sama ár.  Samkvæmt gögnum lögreglu var ákærða birt bótakrafa brotaþola 24. febrúar 2014. Samkvæmt gögnum hafði rannsóknarlögreglan símasamband við fyrrnefnda stúlku, B, 18. desember 2013.  Er haft eftir B að hún hafi ekki verið sjónarvottur að því sem gerðist aðfaranótt 17. nóvember við Sambíóið.  Lögreglan yfirheyrði vitnin C og G 22. desember 2013.  Allar þessar skýrslur voru teknar upp með hljóði og mynd og eru mynddiskar þar um á meðal þeirra gagna sem ákæruvaldið lagði fyrir dóminn. II. Mál þetta var þingfest 14. október sl.  Við fyrirtöku fyrir dómi 27. sama mánaðar játaði ákærði, Jóhann Freyr, líkt og við aðalmeðferð málsins, að hafa slegið brotaþola létt utan undir, en jafnframt að hafa sparkað í brotaþola.  Ákærði bar að þetta hefði hann gert fyrir utan Sambíóið við Strandgötu, en staðhæfði að brotaþoli hefði þá verið uppistandandi.  Ákærði neitaði því að hann væri valdur að þeim meiðslum og áverkum sem lýst er í ákæru, fyrir utan hökuáverkann.  Þá hafnaði hann bótakröfu brotaþola. Við aðalmeðferð málsins skýrði ákærði frá því að hann hefði verið á veitingastaðnum Kaffi Amor umrædda nótt, ásamt vitninu C og fyrrnefndri vinkonu, en á meðal gesta hefðu einnig verið vitnið G og brotaþoli.  Ákærði sagði að brotaþoli hefði verið „svolítið ölvaður“ og bar að hann hefði verið að angra vinkonu hans, stúlkuna B, með því að ýta í hana.  Vegna þessa kvaðst hann hafa brugðist við og beðið brotaþola að hætta afskiptum af stúlkunni.  Ákærði bar að brotaþoli hefði þá farið að rífast við hann, en jafnframt ýtt við honum að tilefnislausu.  Ákærði kvaðst hafa haft hendur fyrir aftan bak er þetta gerðist, en bar að brotaþoli hefði slegið hann á vinstri vangann og hann af þeim sökum kennt til í nokkra daga.  Eftir að þessum viðskiptum lauk kvaðst ákærði hafa farið út af veitingastaðnum ásamt C og þeir í framhaldi af því gengið stuttan spöl til austurs, að inngangi Sambíós við Strandgötu.  Ákærði bar að þar á vettvangi hefði verið nokkur hópur fólks og þar á meðal brotaþoli.  Ákærði staðhæfði að brotaþoli hefði haldið áfram að rífa kjaft við hann, en vísaði að öðru leyti um málsatvik til þess myndskeiðs sem lögreglan hafði aflað við rannsókn málsins.  Nánar aðspurður kvaðst ákærði hafa staðið á gangstéttinni nærri akbrautinni, en bar að brotaþoli hefði í fyrstu staðið gegnt honum við húsvegginn við veitingastaðinn.  Ákærði sagði að brotaþoli hefði við þessar aðstæður gengið í áttina til hans, en hann þá stigið á móti honum eitt skref og síðan slegið hann og svo sparkað í hann.  Nánar skýrði ákærði svo frá að hann hefði slegið brotaþola eitt hnefahögg í andlitið og ætlaði að hann hefði af þeim sökum fengið sár og hnúð á hökubeinið og vísaði til þess að hann hefði haft hring á fingri.  Ákærði kvaðst í framhaldi af hnefahögginu hafa sparkað í bringu brotaþola.  Taldi hann ólíklegt að fótur hans hefði náð að andliti brotaþola, en bar að hann hefði fallið á gangstéttina.  Ákærði greindi frá því að hann hefði æft sjálfsvarnaríþrótt, en hann kvaðst ekki hafa hoppað upp þegar hann sparkaði í brotaþola.  Þá kvaðst hann ekki hafa sparkað af fullu afli, en ætlaði að brotaþoli hefði e.t.v. misst andann við höggið og sagði: „Hann eiginlega bara sest niður og leggst útaf.“  Ákærði taldi ólíklegt að brotaþoli hefði hlotið ökklaáverka sína vegna lýsts athæfis hans, og sagði að allt eins hefði einhver nærstaddur getað komið að brotaþola og stigið ofan á hægri ökkla hans eftir að hann féll á gangstéttinni.  Ákærði sagði að viðskipti hans við brotaþola utan dyra hefðu varað í um tvær til þrjár mínútur, og bar hann að raki hefði verið á gangstéttinni en ekki hálka.  Fyrir viðskiptin kvaðst hann ekkert hafa séð athugavert við göngulag brotaþola.  Ákærði kvaðst hafa verið undir áhrifum áfengis er atvik gerðust.  Hann kvaðst ekkert hafa gætt að brotaþola eftir að hann féll, enda hefði hann strax farið af vettvangi. Brotaþoli, A, kvaðst umrædda nótt hafa verið að skemmta sér á veitingastaðnum Kaffi Amor.  Hann kvaðst hafa neytt áfengis og verið vel við skál.  Hann kvaðst hafa átt samskipti við aðra gesti staðarins, en staðhæfði að hann hefði ekki verið með neins konar áreiti eða leiðindi.  Hann kvaðst þó minnast þess að einn gestanna hefði haft orð á því að hann hefði verið að reyna við konu hans en sagði að það hefði allt endað vel og að þeir hefðu tekist í hendur.  Brotaþoli kvaðst ekkert hafa þekkt til ákærða er atvik gerðust og taldi ólíklegt að hann hefði átt hlut að þessu kvennamáli.  Brotaþoli bar að hann hafi ætlað að fara snemma heim þessa nótt en afráðið að fara á salernið áður, en þá veitt því eftirtekt að fíkniefnaneysla var þar í gangi.  Í því viðfangi vísað brotaþoli til þess að það hefði oft komið fyrir á skemmtistöðum að aðrir gestir teldu hann starfa við löggæslu, þrátt fyrir að hann hefði aldrei kynt undir slíku að öðru leyti en því að hann hefði lýst skoðun sinni og andúð á fíkniefnum. Brotaþoli skýrði frá því að eftir að hann fór út af skemmtistaðnum hefði hann haldið til austan við staðinn og reykt vindling, en að öðru leyti kvaðst hann ekki minnast málsatvika.  Hann kannaðist þannig ekki við að hafa átt í deilum við nærstadda aðila.  Hann kvaðst muna það næst að hann hefði rankað við sér með stjörnur í augunum, en þá hefðu sjúkraflutningamenn verið að hlúa að honum þar sem hann lá grafkyrr á gangstéttinni milli Sambíós og Kaffi Amors.  Næst kvaðst brotaþoli hafa rankað við sér á sjúkrahúsinu.  Brotaþoli kvaðst engar skýringar hafa á því sem gerðist.  Brotaþoli greindi frá því að eftir að hann kom til sjálfs sín á sjúkrahúsinu hefði hann verið aumur í kjálka og bringunni og átt erfitt með andardrátt. Brotaþoli ætlaði að fyrir utan Kaffi Amor hefði ekki verið hálka er atvik gerðust og áréttaði að hann hefði ekki skýringar á áverkum sínum, fyrir utan það sem hann hefði síðar heyrt af athæfi ákærða.  Brotaþoli kvaðst í fyrstu hafa haft mikla verki í ökklanum og staðhæfði að hann fyndi þar enn fyrir þreytuverkjum. Hann kvaðst hafa náð bata á um sex mánuðum, en bar að hreyfigetan væri aðeins um 70-80%. Vitnið C, fæddur [...], kvaðst umrædda nótt hafa verið að skemmta sér á veitingastaðnum Kaffi Amor ásamt vini sínum, ákærða í máli þessu, og bar að þeir hefðu báðir verið undir áhrifum áfengis.  Fyrir dómi vísaði hann til þess að þar sem langt væri um liðið ætti hann í nokkrum erfiðleikum með að skýra frá atvikum máls, en að auki kvaðst hann ekki vera mjög minnugur.  Hann ætlaði að atvik hefðu verið með þeim hætti að hann hefði verið ásamt ákærða á efri hæð veitingastaðarins ásamt stúlkunni B er brotaþoli hefði komið að þeim og verið með leiðindi og ekki látið sér segjast þrátt fyrir að ákærði hefði farið fram á það.  Hann kvað brotaþola m.a. hafa ýtt og kýlt eitthvað í ákærða; „ekkert í andlitið held ég, ef ég man rétt, held ég í bringuna eða eitthvað svona.“  Hann ætlaði að þessi leiðindi brotaþola hefðu varað í fimm eða tíu mínútur og bar að brotaþoli hefði haft orð á því að hann starfaði í lögreglunni.  C bar að hann hefði starfað við dyravörslu á skemmtistöðum á Akureyri, en kvaðst ekkert hafa kannast við brotaþola er atvik gerðust.  Eftir að greindum samskiptum við brotaþola lauk kvaðst hann hafa farið út af veitingastaðnum ásamt ákærða og bar að þeir hefðu eftir það haldið til nærri Nýja-bíói (Sambíóinu).  Hann sagði að brotaþoli hefði verið þar fyrir og bar að hann hefði haldið áfram dólgslátum og verið með „svona almennar hótanir ... eitthvað illur í skapinu ... hann var bara svo fullur ... hann ætlaði að ráðast á okkur.“  Vegna þess kvaðst hann hafa sagt við brotaþola að hann ætti að halda sér rólegum, en hann kvaðst er atvik gerðust hafa verið æstur líkt og ákærði.  C bar að brotaþoli hefði ekkert sinnt þessum tilmælum heldur gengið nær honum og ákærða og bar að það sem síðar gerðist hefði verið sjálfsvörn af hálfu ákærða.  C sagði að brotaþoli hefði nær alveg verið kominn að ákærða er hann hefði brugðist við og lýsti hann atvikum nánar þannig: „Jói (ákærði) svona kýlir eitthvað í hann (brotaþola), hann kýldi eða ýtti svona einhvers staðar í öxlina á honum ... og síðan hérna þá sparkar hann einhvers staðar í bringuna.“  Hann sagði að aðalþunginn af höggi ákærða hefði komið á bringuna á brotaþola, en ætlaði að e.t.v. hefði skótá ákærða hafnað á höku brotaþola, en taldi það þó frekar ólíklegt.  Hann kvaðst hafa staðið fyrir aftan ákærða er þetta gerðist, en um viðbrögð brotaþola sagði hann: „Hann svona skakkaði ... skriðaðist til eða svona dettur niður.“  Fyrir nefndan atgang ákærða kvaðst C ekki hafa séð neitt athugavert við göngulag brotaþola, og bar jafnframt að hitalögn væri í gangstéttinni fyrir utan nefndan skemmtistað og bíó.  Hann kvaðst ekki frekar en ákærði hafa hugað að brotaþola eftir að hann féll á gangstéttina, enda hefðu þeir farið af vettvangi.  Hann ætlaði að lýst viðskipti fyrir utan skemmtistaðinn hefðu varað í átta til þrettán mínútur.  Hann kvaðst aldrei hafa orðið var við lögreglu á vettvangi. Vitnið G, fæddur [...], kvaðst umrædda nótt hafa verið að skemmta sér á veitingastaðnum Kaffi Amor, en þar kvaðst hann m.a. hafa séð til viðskipta ákærða og brotaþola.  Hann kvaðst hafa þekkt til ákærða, en ekki brotaþola.  Hann kvaðst hafa veitt því eftirtekt að ákærði og brotaþoli voru eitthvað að öskra hvor á annan, en ekki heyrt hvað þeim fór á milli og sagði: „En ég sá að hann, A, var eitthvað að ýta í Jóa.“  G kvaðst ekki hafa séð upptök þessa atgangs eða hafa skýringar á þeim að öðru leyti.  Hann kvaðst hafa verið undir áhrifum áfengis er atvik gerðust og ætlaði að líkt hefði verið á komið með ákærða, en bar að brotaþoli hefði greinilega verið ölvaður.  Um fimmtán mínútum eftir þetta kvaðst hann hafa farið út af staðnum og eftir það átt orðastað við vinkonu sína, fyrrnefnda stúlku, B, en þá einnig séð að ákærði og brotaþoli voru þar á vettvangi.  Hann kvað ákærða hafa haft á orði að brotaþoli hefði kýlt hann inni á veitingastaðnum.  Hann kvaðst ekki hafa séð áverka á ákærða eða heyrt hann kvarta um eymsli. G bar að brotaþoli hefði komið að þar sem hann var að ræða við nefnda stúlku og sagði að hann „hafi eitthvað verið að böggast í B“ en þó ekki þannig að það athæfi hefði vakið sérstaka athygli hans.  Hann sagði að ákærði hefði verið í um fimm metra fjarlægð er þetta gerðist og bar að hann hefði komið að þeim, en lýsti atvikum nánar þannig: „Hann (ákærði) tekur eitthvað svona hringspark í hann (brotaþola) ég sá það ekki alveg sko ... ég stóð við hliðina og heyrði allt hljóðið, svo lá hann (brotaþoli) auðvitað bara eftir ... og (ákærði) fór svo í burtu og þá hringdi ég í sjúkrabíl og lögguna.“  G kvaðst ekki hafa séð ákærða slá til brotaþola fyrir sparkið og dró hann að því leyti frásögn sína hjá lögreglu til baka.  Vísaði hann til þess að fólk sem var á vettvangi hefði haft orð á slíku, en áréttaði að það hefði hann ekki séð með eigin augum.  Og nánar aðspurður kvaðst hann ekki hafa séð hvar spark ákærða hafnaði á líkama brotaþola, en bar að nærstaddir aðilar hefðu haft orð á því að að sparkið hefði farið í andlitið á brotaþola.  G áréttaði að hann hefði strax farið að huga að brotaþola, en þá séð að fótur hans var snúinn.  Þá kvaðst hann í fyrstu hafa ætlað að brotaþoli hefði misst meðvitund, en bar að eftir að hann rankaði við sér hefði hann lagt að honum að standa ekki upp.  G kvaðst ekki hafa séð áverka í andliti brotaþola, en ætlaði að hann hefði við fallið skollið með höfuðið á stéttina, sem hefði verið auð. G sagði að fyrir atgang ákærða hefði brotaþoli verið valtur á fótum en að öðru leyti hefði ekkert verið athugavert við göngulag hans.  Þannig hefði ekkert bent til þess að brotaþoli hefði verið ökklabrotinn og sagði G um tilkomu áverka brotaþola: „Það hefur örugglega bara verið höggið þegar hann datt ... það hafði alla vega ekki gerst áður en þetta gerðist.“ D kvaðst hafa verið við dyravörslu á veitingastaðnum Kaffi Amor.  Vitnið kvaðst hafa þekkt til ákærða í máli þessu er atvik gerðust, en ekkert þekkt til brotaþola.  D kvaðst minnast þess að umrædda nótt hefði verið uppi ágreiningur með ákærða og brotaþola og smáreiði, en hann kvaðst þó ekki hafa heyrt eða séð þau samskipti með eigin augum.  Hann kvað ákærða og brotaþola þannig sinn í hvoru lagi hafa haft tal af honum og lýst gagnkvæmri óánægju með hvor annan.  Hann kvaðst ekki hafa séð áverka á þeim.  Eftir lokun staðarins kvaðst hann hafa séð að sjúkrabifreið kom að veitingastaðnum, en aldrei séð tilefni þess.  Eftir að störfum á skemmtistaðnum var lokið kvaðst hann hafa farið á Olísstöðina ásamt starfsfélögum sínum og þá séð að þar voru fyrir ákærði og vinir hans.  Fyrir dómi kvaðst hann ekki minnast þess að hafa átt samskipti við ákærða á Olísstöðinni, en staðfesti að hafa átt orðastað við lögreglumann um atvik máls nokkrum dögum síðar.  Hann kvaðst ekki vefengja að hann hefði þá haft orð á því að hann hefði heyrt ákærða segja frá því að hann myndi rota brotaþola er hann kæmi út af skemmtistaðnum umrædda nótt og jafnframt að ákærði hefði haft orð á því á Olísstöðinni, að brotaþoli hefði „abbast upp á vitlausan mann“. E, fæddur [...], kvaðst hafa verið að störfum sem dyravörður á veitingastaðnum Kaffi Amor umrædda nótt og bar að meðal gesta hefðu verið ákærði og brotaþoli.  Hann kvaðst hafa þekkt þá báða fyrir og heyrt orð ákærða um að brotaþoli hefði haft uppi einhver orð gagnvart honum og að enginn ætti að komast upp með slíkt.  Eftir lokun staðarins kvaðst hann hafa fylgst með því að brotaþoli var fluttur af vettvangi í sjúkrabifreið.  Nokkru síðar kvaðst hann hafa lagt leið sína á Olísstöðina ásamt starfsfélögum sínum og þá séð að ákærði og vitnið C voru þar fyrir.  Hann kvaðst hafa heyrt samræður þeirra og þ. á m. að ákærði hefði sagt að hann hefði sparkað fótunum undan brotaþola með þeim afleiðingum að hann hefði fallið á jörðina.  Hann kvaðst hafa innt ákærða eftir þessu frekar og bar að hann hefði þá játað verknaðinn, en ekki rætt málefnið frekar. F lögreglumaður lýsti atvikum og gjörðum sínum fyrir dómi með líkum hætti og hér að framan var rakið í frumskýrslu lögreglu.  Hann staðfesti m.a. að strax hefðu grunsemdir beinst að ákærða í máli þessu og að síðari aðgerðir lögreglu hefðu tekið mið af því.  Hann kvað það hafa verið augljóst á vettvangi að fótur brotaþola var aflagaður, en að auki hefði hann verið með áverka í andliti.  Hann kvað brotaþola hafa verið með meðvitund en vankaðan og undir áhrifum áfengis.  Hann bar að þegar atvik gerðust hefði verið snjólaust á vettvangi vegna snjóbræðslu.  Síðar um nóttina kvaðst hann hafa séð athæfi ákærða á myndskeiði úr öryggismyndavél. L og H lögreglumenn lýstu atvikum máls með líkum hætti og fyrrnefndur lögregluvarðstjóri.  Þykir því ekki ástæða til að rekja framburð þeirra frekar. J bæklunarlæknir staðfesti fyrir dómi áðurrakið læknisvottorð, en hann kom ekki að aðhlynningu brotaþola umrædda nótt.  Aðspurður um ökklaáverka sagði hann að samkvæmt sjúkraskrá hefði brotaþoli farið úr ökklaliðnum en við það hefði ökklinn brotnað miðlægt og hliðlægt, þ.e. báðum megin.  Hann sagði að ástæða slíks áverka væri sjaldnast afleiðing höggs heldur kæmi þar frekar til snúningsáverki.  Hann kvað slíkt geta gerst þegar viðkomandi rynni til í hálku og félli við, þ.e. ef nægilegur kraftur myndaðist við slíkt.  Hann sagði að í tilviki brotaþola hefðu atvik hins vegar að líkindum verið með þeim hætti að hann hefði snúið illa upp á ökklann, en þannig hefði hann brotnað á tveimur stöðum.  Að auki hefðu liðböndin á milli sperrileggs og dálks farið í sundur ásamt liðpokanum.  Þannig hefði orkan verið nægilega mikil til þess að slíta þetta allt í sundur ásamt beinhimnunni.  Hann bar að ekki væri óalgengt við slíka áverka, að þrátt fyrir að bein gréru vel kæmi fram stirðleiki til framtíðar.  Hann kvað hökuáverka brotaþola hafa að líkindum verið vegna höggs og að blætt hefði undir beinhimnuna. III. Í máli þessu er ákærði m.a. ákærður fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás.  Varðar sakarefnið það að ákærði hafi aðfaranótt sunnudagsins 17. nóvember 2013, um klukkan 04:30, slegið brotaþola í andlitið og strax í kjölfarið sparkað í andlit hans þannig að hann féll á gangstétt við Strandgötu, með þeim afleiðingum sem lýst er í ákæru. Af hálfu ákæruvalds er byggt á því að sekt ákærða sé sönnuð með eigin frásögn hans að nokkru, en einnig framburði vitna, myndskeiði úr eftirlitsmyndavél og áverkavottorðum. Ákærði neitar sök.  Hann hefur þó viðurkennt að hafa slegið brotaþola hnefahöggi í andlitið og að hafa sparkað ofarlega í líkama hans, nánar tiltekið í bringu.  Fyrir dómi hefur ákærði játað að hnefahögg hans hafi valdið sári og hnúð á höku brotaþola, en andmælt því að brotaþoli hefði misst meðvitund.  Þá hefur ákærði andmælt því að hann sé valdur að ökklabroti brotaþola.  Um heimfærslu hefur ákærði krafist sýknu á refsiákvæði 2. mgr. 218 gr. hegningarlaganna, en þess í stað vísað til 217. gr., en einnig eftir atvikum til 1. mgr. 218. gr. hegningarlaganna. Dómurinn hefur, auk þess að fara á vettvang, farið yfir myndskeið úr eftirlitsmyndavél, sem staðsett er á húseigninni nr. 107 við Hafnarstræti.  Á myndskeiðinu má sjá austur yfir Ráðhústorg og að veitingastaðnum Kaffi Amor og Nýja-bíói (Sambíói) þar sem óumdeilt er að atvik máls þessa gerðust.  Á nefndu myndskeiði, sem hefst kl. 04:23 umrædda nótt, sést hvar ákærði stendur nokkrum metrum austan við inngang veitingastaðarins Kaffi Amor, nærri gangstéttarbrún.  Má sjá að fimm eða sex aðrir vegfarendur eru fyrir framan skýli sem er rúmlega einn og hálfur metri að hæð og er á milli inngangs veitingastaðarins og inngangs Nýja-bíós.  Að mati dómsins má greina hvar brotaþoli stendur við súlu sem tilheyrir umræddu skyggni, sem nær að inngangi Nýja-bíós. Á myndskeiðinu má sjá að ákærði virðist eiga í orðaskiptum við aðila á vettvangi og að brotaþoli er þar nærri.  Á þeirri stundu sést að ákærði er með báðar hendur í buxnavösum.  Þegar um ein mínúta er liðin af myndskeiðinu (kl. 4:24:43) sést hvar ónefndur aðili gengur til móts við ákærða frá fyrrnefndu skýli og þar á eftir gengur annar aðili og staðnæmist rétt hjá ákærða.  Í þann mund má sjá hvar brotaþoli stígur í átt að ákærða, en í kjölfarið (kl. 4:24:47) virðist sem ákærði sé að gera sig líklegan til þess að ráðast að brotaþola, sem eins og áður sagði er þá að ganga til móts við hann.  Í beinu framhaldi af þessu (kl. 4:24:50) sést að ákærði tekur tilhlaup og sparkar með hægri fæti í brotaþola með þeim afleiðingum að hann fellur við.  Spark ákærða er allhátt, en viðkoma þess á brotaþola er ógreinileg á myndskeiðinu.  Í kjölfar þessa sést að ákærði heldur rakleiðis af vettvangi og gengur til austurs ásamt öðrum manni, að líkindum vitninu C.  Fara þeir að versluninni Nætursölunni, og hverfa þeir þar fyrir húshornið.  Á þeirri leið má sjá að ákærði lítur í tvígang í átt að brotavettvangi þar sem brotaþoli liggur á gangstéttinni.  Þá sést á myndskeiðinu hvar lögreglubifreið kemur á vettvang og staðnæmist á akbrautinni fyrir framan veitingastaðinn Kaffi Amor.  Um fjórum mínútum síðar sést hvar sjúkrabifreið kemur á vettvang. Brotaþoli hefur við alla meðferð málsins lítt getað greint frá atvikum máls, en fyrir liggur að hann og ákærði þekktust í raun ekkert er atvik gerðust.  Af frásögn vitna verður ráðið að einhver illindi hafi verið með ákærða og brotaþola á veitingastaðnum Kaffi Amor umrædda nótt.  Að virtum framburði dyravarða verður ráðið, að brotaþoli hafi ekki látið sitt eftir liggja, enda þótt sýnilegar líkamlegar afleiðingar hlytust ekki af.  Þó hefur ákærði borið að hann hafi fengið minni háttar eymsli á kjálka vegna atgangs brotaþola, en það þykir hafa nokkra stoð í vitnisburði vinar hans, C. Lagt verður til grundvallar að tiltölulega fljótlega eftir að lýstum viðskiptum lauk á veitingastaðnum hafi ákærði og brotaþoli ásamt áðurnefndum vitnum og fleiri gestum hafst við austan við aðalinnganginn, en nærri inngangi Nýja-bíós við Strandgötu.  Af gögnum verður enn fremur ráðið að takmörkuð og stutt samskipti hafi verið með aðilum þar sem þeir höfðust við á gangstéttinni, en upplýst er að ákærði og brotaþoli voru báðir undir áhrifum áfengis. Sönnunarbyrði um atvik sem eru sakborningi í óhag hvílir hjá ákæruvaldinu samkvæmt 108. gr. laga nr. 88, 2008 um meðferð sakamála. Að mati dómsins er sannað með játningu ákærða, sem stoð hefur í framburði vitna og læknisvottorði, að ákærði sló brotaþola hnefahöggi í andlitið við lýstar aðstæður.  Er eigi varhugavert að telja sannað að vegna þessa hafi brotaþoli fengið sár og hnúð á hökubeinið.  Að mati dómsins þykir einnig fyllilega sannað með játningu ákærða, ásamt með framburði vitnanna C og G, en ekki síst áðurlýstu myndskeiði, að ákærði hafi í beinu framhaldi af hnefahögginu sparkað með hægri fæti ofarlega í líkama brotaþola.  Að virtum framburði ákærða og nefndum gögnum þykir ákæruvaldið hins vegar ekki hafa sannað að ákærði hafi með þessum hætti samhliða sparkað í andlit brotaþola.  Ber því að sýkna hann af þeim verknaði.  Þá er ósannað að brotaþoli hafi misst meðvitund eins og lýst er í ákæru. Að mati dómsins er nægilega upplýst að hálka var ekki á vettvangi er atburður þessi gerðist.  Þá hefur ekkert komið fram um að brotaþoli hafi átt við vanheilsu eða fótamein að stríða fyrir árás ákærða.  Sannað er að við spark ákærða féll brotaþoli þegar niður á gangstéttina.  Að virtum áðurnefndum gögnum, vitnisburðum svo og staðfestu læknisvottorði, þykir ekki varhugavert að telja sannað að spark ákærða, sem að mati dómsins var þungt, hafi valdið þeim snúningsáverka sem lýst er í áðurröktu læknisvottorði bæklunarlæknis og að brotaþoli hafi af þeim sökum hlotið þá áverka á hægri ökkla sem lýst er í ákæru.  Þykir heldur ekkert marktækt hafa komið fram í málinu um að brotaþoli hafi hlotið nefndan áverka af öðrum ástæðum en af sparki ákærða og falli hans í beinu framhaldi af því á gangstéttina við akbraut Strandgötu.  Í ljósi verknaðaraðferðar og þeirra alvarlegu afleiðinga sem hlutust af framangreindu athæfi ákærða telst brot hans varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20, 1991. IV. Ákærði, sem er fæddur 1987, hefur samkvæmt sakavottorði áður sætt refsingum.  Hann var þannig dæmdur 29. júní 2011 til sektargreiðslu til ríkissjóðs fyrir fíkniefnaakstur.  Var hann þá jafnframt sviptur ökurétti tímabundið.  Þá var ákærði dæmdur í fimm mánaða skilorðsbundið fangelsi 28. nóvember 2011, en einnig til sektargreiðslu til ríkissjóðs, fyrir fíkniefnaakstur og brot gegn ávana- og fíkniefnalöggjöfinni, en um hegningarauka var að ræða.  Dómurinn var birtur ákærða samdægurs. Brot ákærða, sem hér er til umfjöllunar, framdi hann 17. nóvember 2011, en upplýst er að lögreglan hóf þá þegar rannsókn sína.  Ákærði var hins vegar fyrst yfirheyrður um sakarefnið þann 12. desember sama ár, en þá var tveggja ára skilorðstími dómsins frá 28. nóvember 2011 liðinn.  Ákærði hefur því með háttsemi sinn eigi rofið skilorð nefnds dóms, sbr. ákvæði 60. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Við ákvörðun refsingar ákærða verður litið til þess að líkamsárás ákærða var fólskuleg og hafði alvarlegar afleiðingar, sbr. 1. og 2. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga.  Ekki verður fallist á með ákærða að viðskipti hans við brotaþola á nefndum veitingastað skömmu áður réttlæti árás hans þannig að áhrif hafi á ákvörðun refsingar, enda þótt háttsemi brotaþola hafi þar ekki alveg verið vítalaus.  Á hinn bóginn verður horft til þess að ákærði játaði að hluta háttsemi sína við alla meðferð málsins og að hann hefur ekki áður hlotið refsingu fyrir ofbeldisbrot.  Að þessu virtu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fimm mánaða fangelsi, en rétt þykir að fresta fullnustu hennar eins og greinir í dómsorði. A hefur krafist skaðabóta, en henni er lýst í ákæru. Krafan er dagsett 19. febrúar 2014 og var hún birt ákærða 24. febrúar sama ár. Krafan er sundurliðuð og rökstudd.  Í fyrsta lagi er krafist endurgreiðslu á sjúkra-, lyfja- og ferðakostnaði, en einnig á öðrum kostnaði samkvæmt framlögðum reikningum, samtals að fjárhæð 89.849 krónur.  Í öðru lagi er krafist miskabóta að fjárhæð 1.000.000 króna.  Loks er krafist málskostnaðar vegna lögmannsþjónustu að mati dómsins. Bótakröfunni er mótmælt af hálfu ákærða sem vanreifaðri og of hárri. Ákærði hefur verið sakfelldur fyrir líkamsárás gagnvart brotaþola og ber hann bótaábyrgð samkvæmt almennri sakarreglu skaðabótaréttar á tjóni hans. Að ofangreindu virtu verður fallist á að ákærði verði dæmdur til að greiða reikninga brotaþola vegna útlagðs sjúkra-, lyfja- og ferðakostnaðar auk annars kostnaðar, samtals að fjárhæð 89.849 krónur, en um vexti fer eins og í dómsorði greinir.  Fallist er á að ákærði hafi bakað sér skyldu til að greiða miskabætur samkvæmt 26. gr. laga nr. 50, 1993 um skaðabætur.  Að virtum framlögðum gögnum, einkum áðurröktum læknisvottorðum og vætti bæklunarlæknis, ákveðast miskabætur til handa brotaþola 500.000 krónur, en um vexti fer eins og í dómsorði greinir. Þá verður ákærði dæmdur til að greiða brotaþola málskostnað vegna lögmannsþjónustu, sbr. ákvæði 3. mgr. 176. gr. laga nr. 88, 2008, að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og í dómsorðið greinir. Með hliðsjón af málsúrslitum og 218. gr. laga nr. 88, 2008 ber að dæma ákærða til greiðslu ¾ hluta sakarkostnaðar, sem samkvæmt sakarkostnaðaryfirliti ákæruvalds nemur 85.000 krónum.  Þá ber að dæma ákærða til að greiða sama hlutfall af málsvarnarlaunum skipaðs verjanda síns, sem ákveðast í heild 376.340 krónur, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Úr ríkissjóði greiðist ¼ hluti sakarkostnaðar. Málið fluttu Óli Ingi Ólason aðstoðarsaksóknari, Sigmundur Guðmundsson hdl., skipaður verjandi ákærða, og Sunna Axelsdóttir hdl., lögmaður brotaþola. Gætt var ákvæða 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88, 2008. Ólafur Ólafsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Ákærði, Jóhann Freyr Egilsson, sæti fangelsi í fimm mánuði, en fresta skal fullnustu refsingar hans og falli hún niður að liðnum þremur árum frá uppsögu dómsins að telja haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22, 1955. Ákærði greiði A 585.000 krónur í miska- og skaðabætur með vöxtum samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001 frá 17. nóvember 2013 til 24. febrúar 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.  Þá greiði ákærði A 248.000 krónur í málskostnað. Ákærði greiði ¾ hluta sakarkostnaðar, sem í heild er 461.340 krónur, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Sigmundar Guðmundssonar hdl., 376.340 krónur, en ¼ greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 138/2015
Hlutafélag Endurskoðandi Ársreikningur Skaðabætur Málskostnaður
B ehf. keypti allt hlutafé í P hf. og við samruna félaganna var B ehf. skilgreint sem yfirtekið félag en P hf. skyldi vera yfirtökufélag. Með samrunanum, svonefndum öfugum samruna eða skuldsettri yfirtöku, tók P hf. yfir eigið fé B ehf. og skuld þess félags samkvæmt lánssamningum við L hf. og hlaut hið sameinaða félag síðar nafn T ehf. Með úrskurði ríkisskattstjóra árið 2010, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar í máli nr. 555/2012, var T ehf. talið óheimilt að hafa gjaldfært vexti af fyrrgreindri skuld B ehf. samkvæmt lánssamningum við L hf. til frádráttar tekjum í skattframtölum sínum og var tekjuskattstofn félagsins á nánar tilgreindum árum hækkaður til samræmis við það og bætt við 25% álagi. T ehf. höfðaði mál þetta til heimtu skaðabóta úr hendi D ehf. fyrir það tjón sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna starfa D ehf. við samrunann. Kröfu sína reisti T ehf. á tveimur málsástæðum. Í fyrsta lagi þeirri að D ehf. hefði veitt sérfræðiaðstoð við val á aðferð við samrunann sem greinilega hefði reynst röng og í öðru lagi þeirri að D ehf. hefði séð um skattskil T ehf. ,,á þeim tíma sem ríkisskattstjóri tók til skoðunar.“ Talið var að T ehf. hefði ekki með framlögðum gögnum eða skýrslum fyrir dómi sannað að D ehf. hefði veitt þá ráðgjöf sem fyrri málsástæðan væri reist á. Væru atvik að þessu leyti því ekki upplýst. Ágreiningslaust væri að D ehf. hafði gert umþrætt skattframtal fyrir T ehf. og að það hefði falið í sér að fyrrgreind vaxtagjöld hefðu verið gjaldfærð á móti tekjum T ehf. Skattframtalið hefði á hinn bóginn verið reist á ársreikningi sem unninn hefði verið af T ehf. og sem samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga hafði verið gerður á ábyrgð stjórnar og framkvæmdastjóra félagsins. Af svonefndu ráðningarbréfi sem hafði geymt samningsskilmála D ehf. og T ehf. um þjónustu hins fyrrnefnda yrði ekki dregin sú ályktun að D ehf. hafði tekið að sér slíka ráðgjöf eða vinnu við gerð skattframtalsins að það raskaði framangreindri ábyrgð stjórnenda T ehf. Var D ehf. því sýknað af kröfu T ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Greta Baldursdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. febrúar 2015. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 31.657.169 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. júní 2013 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Stefndi kveðst hafa verið endurskoðandi Smáeyjar ehf. frá upphafi, en félagið hafi verið í eigu Magnúsar Kristinssonar og var stofnað 1994. Haustið 2005 hafi fyrirsvarsmenn Smáeyjar ehf. haft áform um að kaupa allt hlutafé í P. Samúelssyni hf., sem einkum annaðist innflutning, sölu og þjónustu við bifreiðar. Einkahlutafélagið Bergey var stofnað 7. desember 2005, en félagið var upphaflega að fullu í eigu Magnúsar, en síðar selt til Smáeyjar ehf. Bergey ehf. tók lán hjá Landsbanka Íslands hf. samkvæmt tveimur lánssamningum 21. desember 2005 samtals að fjárhæð  3.250.000.000 krónur, en hlutafé félagsins var upphaflega 500.000 krónur. Meðal skilmála í lánssamningunum var að Bergey ehf. skuldbatt sig til þess að sameinast P. Samúelssyni hf. fyrir 20. janúar 2006 og setja bankanum að handveði allt hlutafé í félaginu, sem var að nafnverði 43.000.000 krónur. Stefndi kveðst hafa veitt Smáey ehf. tiltekna þjónustu í aðdraganda þess að Bergey ehf. gerði tilboð í hlutafé í P. Samúelssyni hf. Þjónustan hafi falist í því að gera bráðabirgðaverðmat á hlutafélaginu og síðar fjárhagslega áreiðanleikakönnun á því. Þessi gögn hafi verið notuð í aðdraganda kaupanna og verið grundvöllur að ákvörðun kaupverðsins. Hluthafafundur var haldinn í Bergey ehf. 31. desember 2005 og ákvað eini hluthafinn, Smáey ehf., að hækka hlutafé félagsins í 2.600.000.000 krónur. Sagði í fundargerð að allt nýtt hlutafé hafi þegar verið greitt til félagsins. Í sama mánuði mun Bergey ehf. hafa keypt allt hlutafé í P. Samúelssyni hf. fyrir 5.600.000.000 krónur. Kaupverðið mun hafa verið greitt, annars vegar með lánsfé því sem Bergey ehf. fékk frá Landsbanka Íslands hf. og hins vegar með 2.350.000.000 krónum af eigin fé félagsins. Skjöl vegna kaupanna liggja ekki fyrir í málinu, en ágreiningslaust er að þau hafi verið gerð af lögfræðingi á vegum P. Samúelssonar hf. Í þessum sama mánuði var einnig hafinn undirbúningur að sameiningu félaganna tveggja, sbr. 122. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Samruna var hagað með þeim hætti að móðurfélagið, Bergey ehf., var skilgreint sem yfirtekna félagið, en hið keypta félag, P. Samúelsson hf., skyldi vera yfirtökufélagið. Hið sameinaða félag fékk jafnframt nafn og kennitölu P. Samúelssonar hf. Samruninn miðaðist við 1. september 2005, en samruni með þessum hætti hefur gjarnan verið nefndur öfugur samruni eða skuldsett yfirtaka. Með þessu yfirtók hlutafélagið það sem eftir var af eigin fé Bergeyjar ehf. og skuld félagsins við Landsbanka Íslands hf. samkvæmt áðurnefndum lánssamningum. Í skýrslu fyrirsvarsmanns stefnda fyrir dómi kvað hann félagið hafa tekið að sér að búa til samrunaskjölin og það sem því hafi fylgt þar á meðal ,,að semja samrunareikninginn og að gera matsskýrslu og síðan ... voru okkar lögfræðingar á skattalögfræðisviði sem að unnu að þessu líka, samrunaáætlun og annað slíkt sem að, og við sáum um að koma þessu öllu inn til ... yfirvalda og að samruninn yrði rétt gerður og löglegur á allan hátt sem hann og var.“ Þau gögn um samrunann sem um ræðir hafa ekki verið lögð fram í málinu. Þegar framangreind kaup á hlutum í P. Samúelssyni hf. voru gerð annaðist KPMG Endurskoðun hf. þjónustu fyrir félagið og endurskoðaði ársreikning þess fyrir rekstrarárið 2005 og gerði skattframtal vegna þess rekstrarárs. Heiti félagsins var breytt úr P. Samúelsson hf. í núverandi heiti áfrýjanda á árinu 2006 og því síðar breytt í einkahlutafélag. Stefndi gerði 21. febrúar 2007 tilboð í endurskoðunarþjónustu fyrir áfrýjanda og önnur félög í sömu samstæðu. Að undangengnum viðræðum var gerður samningur um þjónustu stefnda 30. ágúst sama ár, en skilmálar hans komu fram í svonefndu  ráðningarbréfi. Þáverandi fyrirsvarsmaður áfrýjanda áritaði ráðningarbréfið síðastgreindan dag og staðfesti með því að í bréfinu fælist réttur skilningur á verkefnum stefnda. Í 1. tölulið bréfsins lýsti stefndi þeirri þjónustu, sem hann taldi að sér bæri að veita áfrýjanda samkvæmt samningnum. Sagði að þjónustan fælist ,,í fyrsta lagi í hefðbundinni endurskoðun á milliuppgjörum og ársuppgjörum verkkaupa, ásamt samstæðuuppgjöri og gerð skattframtala. Í öðru lagi er um að ræða tilfallandi verkefni, sem verkkaupi óskar eftir og verða unnin í tímavinnu. Við göngum út frá því að verkkaupi skili af sér afstemmdum uppgjörum í okkar hendur. ... Miðað er við að reikningshald og reikningsskil félagsins séu vönduð og skipulag bókhalds og vinnulag af hendi verkkaupa sé í samræmi við góðar bókhaldsvenjur.“ Meðal viðbótarþjónustu sem stefndi gat veitt ef óskað væri eftir því samkvæmt ráðningarbréfinu var skattaráðgjöf. Leggja verður til grundvallar að vinna stefnda, sem samningurinn tók til, hafi verið vegna rekstararáranna 2006 til 2009. Stefndi áritaði 2. mars 2007 ársreikning áfrýjanda vegna rekstrarársins 2006 án athugasemda. Í yfirlýsingu stefnda um áritunina  sagði meðal annars: ,,Stjórnendur eru ábyrgir fyrir gerð og framsetningu ársreikningsins í samræmi við lög um ársreikninga.“ Í skattframtölum áfrýjanda vegna rekstraráranna 2005 og 2006 voru vaxtagreiðslur af láni því, er Bergey ehf. tók hjá Landsbanka Íslands hf. og fluttist við samrunann yfir til áfrýjanda, gjaldfærðar til frádráttar tekjum félagsins. II Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi sendi ríkisskattstjóri fyrirspurnarbréf 27. febrúar 2008 til áfrýjanda þar sem meðal annars kom fram sú afstaða að vextir af láninu sem Bergey ehf. tók hjá Landsbanka Íslands hf. ættu almennt ekki að veita skattalegan frádrátt samkvæmt 31. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Var lagt fyrir áfrýjanda að upplýsa hvort vextirnir hefðu verið gjaldfærðir hjá honum í skattskilum félagsins og hver hafi þá verið fjárhæð þeirra vaxta sem gjaldfærðir voru vegna rekstraráranna 2005 og 2006. Í svari áfrýjanda við fyrirspurnarbréfinu var því játað að vaxtagreiðslur af láninu hefðu verið gjaldfærðar í ársreikningum hans og skattskilum fyrir tilgreind ár. Með úrskurði ríkisskattstjóra 17. nóvember 2010 var áfrýjanda talið óheimilt að gjaldfæra vaxtagreiðslurnar á móti tekjum í rekstri sínum. Var tekjuskattstofn hans á hinum tilgreindu árum hækkaður til samræmis við það og bætt við 25% álagi. Var einkum lagt til grundvallar að eina eign Bergeyjar ehf. hafi verið hlutaféð í P. Samúelssyni hf. en hún hafi fallið niður við samrunann. P. Samúelsson hf. hafi yfirtekið skuld Bergeyjar ehf. við bankann án þess að samsvarandi eign hafi komið á móti skuldinni í samrunaferlinu. Mótfærsla hafi ekki verið gerð í bókhaldi til skerðingar á eigin fé hins sameinaða félags til að lýsa því sem raunverulega gerðist, heldur hafi verið færð upp eign undir nafninu viðskiptavild sem hafi jafngilt því að félagið hafi fært upp slíka eign í sjálfu sér án þess að hún hafi verið keypt. Lánsfénu, sem varið hafi verið til kaupa á hlutafé af fyrri eigendum P. Samúelssonar hf., hafi þannig ekki verið ráðstafað í þágu áfrýjanda sjálfs eða til tekjuöflunar í rekstri félagsins og því teldust vextir af lánsfénu ekki vera frádráttarbær rekstrarkostnaður hjá hinu sameinaða félagi. Áfrýjandi greiddi þessa viðbótarálagningu með fyrirvara um endurgreiðslu. Áfrýjandi höfðaði mál 30. nóvember 2011 á hendur íslenska ríkinu og krafðist þess að framangreindur úrskurður ríkisskattstjóra yrði felldur úr gildi og það dæmt til að endurgreiða sér 93.883.196 krónur en það var sú tekjuskattshækkun sem honum var gert að greiða í úrskurðinum vegna rekstraráranna 2005 og 2006. Til vara krafðist hann þess að fellt yrði niður 25% álag á hækkun tekjuskattstofna vegna þessara tveggja rekstrarára og að íslenska ríkinu yrði gert að endurgreiða sér tekjuskatt af álaginu, sem nam 18.754.924 krónum, 794.115 krónum vegna ársins 2005 og 17.960.809 krónum vegna ársins 2006. Íslenska ríkið var sýknað með héraðsdómi 13. júní 2012 og staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu 28. febrúar 2013 í máli nr. 555/2012. Í dómi Hæstaréttar var meðal annars fjallað um túlkun á 31. gr. laga nr. 90/2003 og sagði að samkvæmt greininni mætti draga margvísleg gjöld, sem væru talin þar upp í ellefu töluliðum, frá tekjum lögaðila og þeim tekjum einstaklinga sem stöfuðu af atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi eða væru tengdar slíkum rekstri. Í 1. tölulið greinarinnar væri síðan nefndur rekstrarkostnaður sem þar væri nánar skilgreindur sem þau gjöld sem ættu á árinu að ganga til að afla teknanna, tryggja þær og halda þeim við. Í upptalningu slíkra gjalda í þessum tölulið væru meðal annars vextir af skuldum, afföll og gengistöp og það sem varið væri til tryggingar og viðhalds á þeim eignum sem bæru arð í rekstrinum. Í 1. mgr. 49. gr. sömu laga væri síðan nánar skilgreint hvað teldust vera frádráttarbærir vextir, afföll og gengistöp samkvæmt 1. tölulið 31. gr., en samkvæmt 2. mgr. 49. gr. væru gjöld samkvæmt 1. mgr. sömu greinar því aðeins frádráttarbær að fullu að þau væru tengd atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi. Sú almenna regla var talin felast í áðurnefndum 1. tölulið 31. gr. laga nr. 90/2003 að rekstrarkostnaður, sem draga mætti frá tekjum, skyldi vera tengdur tekjuöflun í rekstrinum á árinu, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í máli nr. 247/1993 sem birtur væri í dómasafni réttarins 1995 á bls. 3054 og í máli nr. 321/2005 sem birtur væri í dómasafni 2006 á bls. 519. Í 2. mgr. 49. gr. laganna væri tekið af skarið um að þau rekstrargjöld, sem í 1. mgr. þeirrar greinar væri sérstaklega fjallað um, væru því aðeins frádráttarbær að fullu að þau tengdust atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi. Vextir, afföll og gengistöp, sem ekki uppfylltu það skilyrði, væru því ekki frádráttarbær rekstrarkostnaður í skilningi áðurnefndra lagaákvæða. Lán Bergeyjar ehf., sem um ræðir í málinu, hafi verið tekið í þágu eiganda þess félags til þess að greiða þáverandi eigendum P. Samúelssonar hf. kaupverð alls hlutafjár í því félagi. Lánið hafi þannig ekki verið tekið í þágu áfrýjanda og væri rekstri hans óviðkomandi. III Áfrýjandi höfðar mál þetta til heimtu skaðabóta að fjárhæð 31.657.169 krónur úr hendi stefnda fyrir tjón sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna starfa stefnda. Kröfu sína sundurliðar áfrýjandi svo að 17.960.809 krónur séu vegna þess að honum hafi verið gert að þola 25% álag á hækkun tekjuskattstofns vegna rekstrarársins 2006 og fjárhæðin svari til tekjuskatts sem hann hafi þurft að greiða af álaginu. Þá hafi hann þurft að leggja í kostnað við kaup á sérfræðiþjónustu, 4.811.482 krónur vegna endurskoðunarþjónustu og 8.884.878 krónur vegna lögfræðiþjónustu, í því skyni að freista þess að fá hnekkt ákvörðun ríkisskattstjóra um viðurlög við gjaldfærslu á vaxtakostnaði vegna lánsins við Landsbanka Íslands hf. Kröfu sína reisir áfrýjandi á tveimur málsástæðum. Í fyrsta lagi þeirri að stefndi hafi veitt sérfræðiaðstoð við val á aðferð við samruna Bergeyjar ehf. og P. Samúelssonar hf. sem greinilega hafi reynst röng. Í öðru lagi þeirri að stefndi hafi séð um skattskil áfrýjanda ,,á þeim tíma sem ríkisskattstjóri tók til skoðunar.“ Með því að færa vexti af lánsfénu ranglega til frádráttar tekjum áfrýjanda í skattframtali hafi hann orðið fyrir tjóni sem nemi 17.960.809 krónum vegna þess tekjuskatts sem lagður var á það álag er bætt var við tekjuskattstofn hans vegna rekstrarársins 2006. Stefndi neitar því að hafa veitt ráðgjöf eða aðstoð við val á aðferð við samruna félaganna. Kveðst hann einungis hafa aðstoðað Smáey ehf. á þann hátt sem að framan er lýst í aðdraganda kaupanna á hlutafé í P. Samúelssyni hf. og síðar gengið frá gögnum um samrunann. Áfrýjandi hefur ekki með framlögðum gögnum eða skýrslum fyrir dómi sannað að stefndi hafi veitt þá ráðgjöf sem þessi málsástæða er reist á. Þess var ekki freistað að leiða þáverandi fyrirsvarsmann Smáeyjar ehf. fyrir dóm til skýrslugjafar um atbeina stefnda að ákvörðun um fyrirkomulag samrunans og meðferð vaxta af láni því sem tekið skyldi vegna kaupanna. Eru atvik að þessu leyti því ekki upplýst og ósönnuð staðhæfing áfrýjanda um atbeina stefnda að ákvörðun um aðferð við samrunann. Verður skaðabótaábyrgð stefnda því ekki reist á þessari málsástæðu. Ágreiningslaust er að stefndi gerði skattframtal fyrir áfrýjanda vegna rekstrarársins 2006 og að það hafi falið í sér að vaxtagjöld af láninu við Landsbanka Íslands hf. hafi verið gjaldfærð á móti tekjum áfrýjanda. Skattframtalið var á hinn bóginn reist á ársreikningi, sem unninn var af áfrýjanda, og sem samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga var gerður á ábyrgð stjórnar og framkvæmdastjóra félagsins. Af svonefndu ráðningarbréfi 30. ágúst 2007 sem geymdi samningsskilmála stefnda og áfrýjanda um þjónustu hins fyrrnefnda verður ekki dregin sú ályktun að stefndi hafi tekið að sér slíka ráðgjöf eða vinnu við gerð skattframtalsins að það raski framangreindri ábyrgð stjórnenda áfrýjanda. Samkvæmt þessu ber stefndi ekki skaðabótaábyrgð á því tjóni sem áfrýjandi telur sig hafa orðið fyrir vegna skattskila fyrir rekstrarárið 2006. Með vísan til alls framangreinds ber stefndi heldur ekki ábyrgð á því tjóni sem áfrýjandi telur að hafi falist í kostnaði hans við sérfræðiþjónustu er hann reyndi að fá  hnekkt úrskurði ríkisskattstjóra 17. nóvember 2010. Verður héraðsdómur því staðfestur um sýknu stefnda af kröfu áfrýjanda. Með vísan til 1. og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda hluta málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, Toyota á Íslandi ehf., greiði stefnda, Deloitte ehf., málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 2.000.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 30. janúar 2015.                 Mál þetta, sem var höfðað 11. mars 2014, var dómtekið 12. janúar 2015. Stefnandi er Toyota á Íslandi ehf., Kauptúni 6, Garðabæ. Stefndi er Deloitte ehf., Smáratorgi 3, Kópavogi. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 31.657.169 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. júní 2013 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum gerir stefndi kröfu um málskostnað. I.                 Málsatvik eru þau að hinn 7. desember 2005 var einkahlutafélagið Bergey stofnað og var hlutaféð 500.000 krónur. Í sama mánuði mun eini eigandi hlutafjárins hafa selt það allt Smáey ehf., en það félag var í eigu sama manns, Magnúsar Kristinssonar, og eiginkonu hans. Hinn 21. sama mánaðar tók Bergey ehf. lán samkvæmt tveimur lánssamningum hjá Landsbanka Íslands hf., samtals að fjárhæð 3.250.000.000 króna. Hluthafafundur var haldinn í Bergey ehf. 31. desember 2005 og ákvað eini hluthafinn, Smáey ehf., að hækka hlutafé félagsins um 2.599.500.000 krónur með áskrift nýrra hluta þannig að það yrði alls 2.600.000.000 króna. Í fundargerð var þess getið að allt nýtt hlutafé hafi þegar verið greitt til félagsins. Í desember 2005 keypti Bergey ehf. allt hlutafé í P. Samúelssyni hf. fyrir 5.600.000.000 krónur. Síðar var nafninu P. Samúelsson hf. breytt í Toyota á Íslandi hf. Kaupverðið var greitt fyrri hluthöfum annars vegar með 2.350.000.000 króna af eigin fé Bergeyjar ehf., og hins vegar með öllu andvirði áðurnefndra lána hjá Landsbanka Íslands hf. að fjárhæð 3.250.000.000 króna. Í sama mánuði var hafinn undirbúningur að sameiningu þessara tveggja félaga, Bergeyjar ehf. og P. Samúelssonar hf., sbr. 122. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Stefnandi segir að við samrunann hafi félögin notið aðstoðar stefnda. Stefndi segir hins vegar að engin skattaleg ráðgjöf hafi verið veitt í tengslum við kaupin sjálf af hálfu stefnda eða ráðgjöf veitt af hálfu stefnda varðandi uppbyggingu kaupanna. Atvik hafi verið þau að þegar ljóst hafi verið hvernig standa ætti að fjármögnun vegna kaupanna hafi stefndi, að beiðni Smáeyjar ehf., útbúið þau skjöl sem hafi verið nauðsynleg til að samruninn gengi í gegn að lögum. Samruninn varð með þeim hætti að móðurfélagið, Bergey ehf., var skilgreint sem yfirtekna félagið, en hið keypta félag, P. Samúelsson hf., skyldi vera yfirtöku­félagið. Hið sameinaða félag fékk nafn síðarnefnda félagsins og kennitölu þess. Samruninn miðaðist við 1. september 2005. Samruninn hefur verið nefndur öfugur samruni eða skuldsett yfirtaka. Með þessu yfirtók stefnandi það sem eftir var af eigin fé Bergeyjar ehf. og skuld félagsins við Landsbanka Íslands hf. samkvæmt áðurnefndum lánssamningum. Þann 27. febrúar 2008 var stefnanda sent fyrirspurnarbréf frá ríkisskattstjóra (hér eftir RSK) varðandi framangreindar ráðstafanir. Í bréfinu kom m.a. fram sú skoðun RSK að vextir af láni því sem Bergey tók til kaupa á hlutafé í P. Samúelssyni hf. ættu almennt ekki að veita skattalegan frádrátt samkvæmt 31. gr. laga nr. 90/2003. Var því lagt fyrir stefnanda að upplýsa hvort vextir af láninu, sem fluttist frá Bergey til stefnanda við samrunann, hafi verið gjaldfærðir hjá stefnanda í skattskilum félagsins og hver hafi þá verið fjárhæð þeirra vaxta sem gjaldfærðir voru á rekstrarárunum 2005 og 2006. Stefnda, sem hafði verið endurskoðandi stefnanda frá því árið 2006, sbr. ráðningarbréf sem var undirritað 30. ágúst 2007, var falið að svara bréfi RSK. Var m.a. staðfest að á árunum 2005 og 2006 hafi vextir af umræddu láni verið gjaldfærðir í skattskilum stefnanda. Með bréfi 20. ágúst 2010 boðaði RSK endurákvörðun á skattskilum stefnanda á gjaldárunum 2006 og 2007 og með úrskurði ríkisskattstjóra 17. nóvember 2010 var stefnanda talið óheimilt að gjaldfæra vexti af umræddum lánum til frádráttar tekjum í skattframtölum sínum 2006 og 2007 vegna tekjuáranna 2005 og 2006. Var tekjuskatt­stofn stefnanda hækkaður til samræmis við það vegna gjaldáranna 2006 og 2007 með 25% álagi. Hækkunin sundurliðaðist svo eftir árum: Gjaldárið 2006: Stofn til tekjuskatts hækkaði um 17.647.006 kr. án álags. Hækkun á tekjuskattsstofni að viðbættu 25% álagi sem nam 4.411.752 kr. varð 22.058.758 kr. Stofn til tekjuskatts sem var 1.197.614.558 kr. varð 1.219.673.316 kr. með álagi. Tekjuskattur sem nam 215.570.620 kr. hækkaði um 3.970.577 kr. og varð 219.541.197 kr. Gjaldárið 2007: Stofn til tekjuskatts hækkaði um 399.129.089 kr. án álags. Hækkun á tekjuskattsstofni að viðbættu 25% álagi sem nam 99.782.272 kr. varð 498.911.361 kr. Stofn til tekjuskatts sem var 289.819.178 kr. varð 788.730.539 kr. með álagi. Tekjuskattur sem nam 52.167.452 kr. hækkaði um 89.804.045 kr. og varð 141.971.497 kr. Stefnandi greiddi þessa viðbótarálagningu í tvennu lagi með fyrirvara um endur­greiðslu. Í framhaldinu höfðaði stefnandi mál gegn íslenska ríkinu fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, með stefnu birtri 30. nóvember 2011. Stefnandi krafðist þess að úrskurður ríkisskattstjóra frá 17. nóvember 2010 yrði felldur úr gildi og að íslenska ríkið yrði dæmt til þess að endurgreiða stefnanda 93.883.196 krónur, auk vaxta. Til vara var þess krafist að fellt yrði niður 25% álag á hækkun tekjuskattsstofna samkvæmt úrskurðinum. Héraðsdómur sýknaði íslenska ríkið af kröfum stefnanda. Stefnandi skaut málinu til Hæstaréttar, en með dómi réttarins 28. febrúar 2013, í máli nr. 555/2012, komst Hæstiréttur að sömu niðurstöðu. Stefnandi taldi stefnda hafa valdið sér tjóni vegna ráðgjafar sem stefndi hefði veitt í tengslum við öfugan samruna P. Samúelssonar ehf., nú Toyota á Íslandi, og Bergeyjar ehf. Með bréfi 15. maí 2013 setti stefnandi fram kröfu á hendur stefnda, að fjárhæð 105.952.204 kr. Stefndi hafnaði hins vegar skaðabótaskyldu og á hluthafa­fundi stefnanda 28. febrúar 2014 var samþykkt að höfða mál þetta á hendur stefnda.  II.                 Stefnandi byggir á því að stefndi hafi valdið stefnanda tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti og beri því ábyrgð á tjóninu á grundvelli sérfræðiábyrgðar og ábyrgðarreglu 108. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Stefnandi telur að þrátt fyrir að ákvörðun um samruna félaganna tveggja hafi verið framkvæmd með þeim hætti sem gert var á ábyrgð stjórna félaganna þá hafi félögin notið sérfræðiaðstoðar stefnda við val á aðferð við samrunann, sem greinilega hafi reynst röng. Þá hafi stefndi séð um skattskil stefnanda á þeim tíma sem ríkisskattstjóri tók þau til skoðunar. Með því að færa vexti af lánsfénu ranglega til frádráttar tekjum stefnanda í skattframtali hafi stefnandi orðið fyrir tjóni vegna þess álags sem lagt var á stefnanda við endurákvörðunina. Stefnandi telur ljóst að komast hefði mátt hjá því álagi sem lagt var á stefnanda, og staðfest var með dómi Hæstaréttar nr. 555/2012, hefði ráðgjöf stefnda verið önnur en raun bar vitni og hefði skattframtal stefnanda verið unnið með réttum hætti. Vegna þessa hafi stefnandi ekki einungis orðið fyrir tjóni er nemur framangreindu álagi á skattgreiðslur heldur hafi hann einnig orðið fyrir verulegu tjóni vegna kostnaðar í tengslum við kaup á sérfræðiþjónustu í sambandi við ágreininginn við ríkisskattstjóra. Ljóst sé að hefði stefndi skilað fullnægjandi verki fyrir stefnanda við gerð skattframtala hefði stefnandi ekki þurft að greiða álag það sem ríkisskattstjóri lagði á vantalinn tekjuskattstofn og ekki þurft að leggja út í þann kostnað sem fylgdi í kjölfarið í formi lögfræði- og endurskoðunarþjónustu. Upphafleg dómkrafa stefnanda sundurliðaðist þannig:             25% álag vegna ársins 2006                                                                        kr.                           794.115 25% álag vegna ársins 2007                                                                        kr.                      17.960.809 Kaup á endurskoðunarþjónustu                                                                 kr.                        4.811.482 Kaup á lögfræðiþjónustu                                                                              kr.                        8.884.878 Samtals                                                                                                            kr.                      32.451.374 Við upphaf aðalmeðferðar lagði stefnandi fram breytta kröfugerð, þ.e. lækkaða, þannig að fallið var frá 25% álagi vegna ársins 2006, 794.115 kr. Breyting frá upphaflegri kröfugerð var vegna þess að KPMG sá um skattframtalið fyrir árið 2006.  Stefnandi byggir á því að samkvæmt skýru ákvæði 108. gr. laga um einkahlutafélög séu endurskoðendur skyldir að bæta félaginu það tjón er þeir hafi valdið því í störfum sínum hvort sem er af ásetningi eða gáleysi. Þá byggir stefnandi á því að stefndi sé sérfræðingur í skilningi skaðabótaréttar en sérfræðingar beri skaða­bóta­ábyrgð á því tjóni sem þeir valda í störfum sínum með saknæmum og ólögmætum hætti. Sérfræðiábyrgð sé reist á því að gera megi ríkari kröfur til vandaðri vinnubragða og aðgæslu hjá sérfræðingum. Þá segi í 8. gr. laga nr. 79/2008 um endurskoðendur að endurskoðendur skuli rækja störf sín af kostgæfni og samviskusemi í hvívetna og fylgja ákvæðum þeirra laga og reglna sem gildi um störf þeirra. Af öllu framangreindu sé ljóst að stefndi beri ábyrgð á því tjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir sökum þess að stefndi færði vaxtakostnað sem frádráttarbæran kostnað í rekstri stefnanda. Varðandi málsástæður vísar stefnandi einnig til röksemdafærslu Hæstaréttar í máli nr. 555/2012. Um lagarök er varðar grundvöll skaðabótaábyrgðar stefndu er vísað til almennra ólögfestra reglna íslensks réttar um skaðabætur, þ.e. almennu skaðabóta­reglunnar og sér í lagi  regluna um sérfræðiábyrgð. Auk þess er vísað til 108. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög nr. 138/1994. Þá er vísað til laga um endurskoðendur nr. 79/2008, einkum 8. gr. Vaxtakröfur eru studdar við ákvæði laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað er byggð á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi varnarþing er vísað til 33. gr. laga nr. 91/1991. Þá er vísað til laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. III.                 Aðalkrafa stefnda um sýknu er byggð á því að meint skaðabótakrafa stefnanda á hendur stefnda sé niður fallin vegna fyrningar. Nánar tiltekið að umsaminn fyrningarfrestur í ráðningarbréfi leiði til þess að krafa stefnanda sé fallin niður. Stefnda þykir ljóst að um meinta ábyrgð hans fari eftir reglum um samningsábyrgð. Samkvæmt ráðningarbréfi stefnda og Bergeyjar frá 30. ágúst 2007, gr. 2.1.3, hafi stefndi tekið að sér gerð og skil á árlegum skattframtölum félaganna, í fyrsta sinn vegna rekstrarársins 2006. Aðilar hafi verið ásáttir um efni þess og takmarkanir. Í ráðningarbréfi aðila hafi verið að finna sérstakt ákvæði í 6. gr. um bótaábyrgð stefnda. Í ákvæðinu hafi sérstaklega verið samið um fyrningartíma mögulegra skaðabótakrafna vegna þjónustu stefnda við stefnanda á grundvelli ráðningarbréfsins. Þannig hafi stefnanda borið að gera kröfu um greiðslu skaðabóta innan eins árs frá því að honum hafi verið ljóst eða mátt vera ljóst um atvik sem leitt gætu til bótakröfu. Í öllu falli skyldi slík krafa ekki koma síðar fram en innan tveggja ára frá því niðurstöður voru afhentar verkkaupa. Við ferli skoðunar RSK á stefnanda, sem hafi hafist með fyrirspurnarbréfi embættisins 27. febrúar 2008, og lokið með úrskurði RSK 17. nóvember 2010, hafi stefnanda verið ljóst, eða mátt vera ljóst, um þau atvik sem hann teldi að leitt gætu til bótakröfu á hendur stefnda. Stefnandi hafi hins vegar kosið að fara aðra leið en að krefja stefnda um bætur þá þegar. Þessu til stuðnings vísar stefndi til framlagðra tölvupóstsamskipta aðila, þar sem fram komi sá skilningur aðila á skilyrðinu í tilgreindu ákvæði, um að verkkaupa hefði „mátt vera ljóst“, að við það væri miðað að slíkt væri þegar skattstjóri hefði tekið ákvörðun. Í samræmi við 6. gr. ráðningarbréfsins hafi meint krafa stefnanda verið fallin niður vegna fyrningar þegar á árinu 2009, enda þá liðin meira en tvö ár frá því að umrædd vinna stefnda í tengslum við skattframtal stefnanda á árinu 2007 fór fram og var afhent verkkaupa í skilningi ákvæðisins. Í öllu falli sé ljóst að meint bótakrafa á hendur stefnda hafi verið fallin niður vegna fyrningar ári eftir uppkvaðningu úrskurðar RSK, eða 17. nóvember 2011, enda stefnanda þá þegar ljós atvik sem leitt gætu til bótaskyldu. Stefnandi hafi látið hjá líða að gera kröfu um greiðslu skaðabóta vegna þessa. Á því beri stefnandi einn ábyrgð. Af þessu sé ljóst að dómkröfur stefnanda séu fyrndar, og beri þegar af þeirri ástæðu að fallast á sýknukröfu stefnda. Stefndi bendir jafnframt á að stefnandi, þ.e. þá- og núverandi stjórnendur stefnanda, hafi alfarið verið meðvitaðir um tilvist þessa ákvæðis í ráðningarbréfi aðila. Þannig hafi fjármálastjóri stefnanda, með vitneskju framkvæmdastjóra stefnanda, sérstaklega leitað eftir rýmkun á málshöfðunarfresti í ráðningarbréfinu. Hafi það verið áður en vinna stefnda hafi hafist við að skila framtali stefnanda fyrir gjaldárið 2006. Í kjölfarið hafi stefnandi fallist sérstaklega á að umrætt orðalag myndi halda sér og aðilar verið ásáttir um það. Það komi stefnda því á óvart að stefnandi hafi látið hjá líða að vísa til umsamins fyrningarfrests í tengslum við málshöfðun þessa. Ótvírætt hafi verið í hverju takmörkunin fólst  og stefnanda alfarið verið ljóst að hverju hann gekk. Einnig byggir stefndi á því að fyrningarfrestur samkvæmt þágildandi 136. gr. hlutafélagalaga (110. gr. núgildandi laga) leiði til þess að krafa stefnanda sé fallin niður. Stefnandi, sem nú sé einkahlutafélag samkvæmt lögum nr. 138/1994 um einkahlutafélög, byggi málatilbúnað sinn í stefnu á grundvelli ábyrgðarreglu 108. gr. laganna. Málsástæða stefnanda sé ekkert frekar skýrð og hún sé fyrnd samkvæmt fyrningar­reglum þeirra laga. Í 108. gr. (134. gr. hlutafélagalaga) segi að endur­skoðendur einkahlutafélags séu skyldir til að bæta hlutafélagi það tjón sem þeir hafa valdið félaginu í störfum sínum hvort sem er af ásetningi eða gáleysi. Í samræmi við 109. gr. laga um einkahlutafélög (135. gr. hlutafélagalaga) skyldi þá taka ákvörðun um að félag hefði uppi skaðabótakröfu á grundvelli fyrrnefndar greinar á hluthafafundi. Þegar atvik málsins sem hér skipta máli hafi átt sér stað hafi verið í gildi ákvæði um málshöfðunarfrest þegar framangreindum ákvæðum um bótaábyrgð endurskoðenda félaga var beitt, sbr. c-lið 1. mgr. þágildandi 110. gr. laga um einkahlutafélög (samhljóma ákvæði í 136. gr. hlutafélagalaga). Samkvæmt ákvæðinu skyldi þannig höfða skaðabótamál á grundvelli 108. gr., sbr. 109. gr., laga um einkahlutafélög (135. gr., sbr. 134. gr., hlutafélagalaga) „innan tveggja ára frá því endurskoðun lauk og endurskoðunarskýrsla eða yfirlýsing var lögð fram“. Ákvæðið feli því í sér að mál til greiðslu skaðabóta á grundvelli ákvörðunar hlutafafundar þar um samkvæmt 109. gr. laga um einkahlutafélög (135. gr. hlutafélagalaga) skuli höfðað innan tveggja ára frá því að endurskoðandi félags innti af hendi þjónustu sína og meint skaðabótaskyld háttsemi átti sér stað. Í stefndu virðist stefnandi halda því fram að meint bótaskyld háttsemi stefnda hafi falist annars vegar í ráðgjöf á árinu 2005 og 2007 og byggir bótaskyldu á ákvæðum laga um einkahlutafélög. Þrátt fyrir að um málshöfðunarfrest sé að ræða hafi ákvæðunum í hlutafélagalögunum og lögum um einkahlutafélög verið beitt í framkvæmd sem sérstökum fyrningarfresti. Þar sem stefnandi, sem þá hafi verið hlutafélag, hafi ekki höfðað mál á hendur stefnda innan tilgreinds tíma sé ljóst að meint krafa hans sé fallin niður vegna fyrningar (og raunar verið fallin niður þegar hlutafélagalögunum og lögum um einkahlutafélög hafi verið breytt). Þegar af þeirri ástæðu beri að fallast á sýknukröfu stefnda í málinu. Í þessu sambandi nefnir stefndi sérstaklega að 110. gr. laga um einkahlutafélög (136. gr. hluthafafélagalögunum) hafi verið felld brott með lögum nr. 68/2010. Þegar þau lög hafi tekið gildi í júní 2010 hafi meint krafa stefnanda á hendur stefnda þegar verið fyrnd. Ákvæði 31. gr. breytingarlaganna um afturvirkni brottfallsákvæðisins, með þeim hætti að það gilti um atvik þar sem málsóknarfrestur var þegar liðinn, sé að vettugi virðandi, enda í skýrri andstöðu við meginreglur íslensks réttar um afturvirkni laga, lagaskil og fyrningu, svo og ákvæði 72. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944  um vernd eignarréttinda. Þannig sé ljóst að krafa sem fallin er niður fyrir fyrningu verði ekki endurvakin með afturvirkri lagasetningu, enda myndi slík aðstaða leiða af sér óviðunandi réttaróvissu. Þá sé af dómaframkvæmd Hæstaréttar ljóst að framlenging á málshöfðunarfrestum, eða eftir atvikum sérstökum fyrningarfresti, með sérstökum breytingarlögum þess efnis, geti aðeins átt við um fresti sem ekki eru þegar liðnir við gildistöku slíkra laga. Stefndi byggir einnig á því að fyrningarfrestur samkvæmt þágildandi fyrningarlögum leiði til þess að krafa stefnanda sé fallin niður. Skaðabótakrafa stofnist þegar hin bótaskylda háttsemi eigi sér stað. Í þessu tilviki sé um að ræða meinta vanefnd á þjónustusamningi aðila, með vinnu stefnda í þágu stefnanda sem hafi verið innt af hendi í september 2007. Í þágildandi fyrningarlögum nr. 14/1905, sem hafi gilt út árið 2007, sé í 1. mgr. 3. gr. mælt fyrir um að kröfur er tengist „hvers konar starfa, sem í té er látinn“ fyrnist á fjórum árum. Ljóst sé að þessari fyrningu hafi ekki verið slitið með málshöfðun á hendur stefnda. Þannig hafi meint krafa stefnanda fyrnst í síðasta lagi í september árið 2011. Þegar af þeirri ástæðu beri að fallast á sýknukröfu stefnda í málinu. Enn fremur byggir stefndi á því að skilyrði skaðabótaábyrgðar séu ekki uppfyllt. Enginn ábyrgðargrundvöllur sé fyrir hendi. Í stefnu haldi stefnandi því fram að meint ábyrgð stefnda hvíli „á grundvelli sérfræðiábyrgðar og ábyrgðarreglu 108. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög“. Stefndi telur að ekki sé nægjanlega tilgreint á hvaða ábyrgðargrundvelli sé byggt. Með „sérfræðiábyrgð“ sé bótagrundvelli ekki nægjanlega lýst í stefnu, þar sem ekki sé um að ræða sérstakan bótagrundvöll og sé málsástæða stefnanda um ætlaða sérfræðiábyrgð stefnda því vanreifuð. Það beri því að líta framhjá þessum málsástæðum stefnanda. Jafnframt sé vanreifað hvaða þýðingu skírskotanir í stefnu til laga um endurskoðendur nr. 79/2008 eigi að hafa í máli þessu. Engin skilyrði skaðabótaábyrgðar séu uppfyllt. Stefndi hafi í engu sýnt af sér háttsemi sem sé saknæm í skilningi skaðabótaréttar. Önnur skilyrði skaðabótaábyrgðar séu heldur ekki uppfyllt í málinu. Þannig hafi stefnandi ekki orðið fyrir neinu tjóni, og skilyrði um orsakatengsl og sennilega afleiðingu séu ekki uppfyllt hvað varðar meint tjón stefnanda. Nánar um þá málsástæðu stefnda að skilyrði skaðabótaábyrgðar um saknæma háttsemi séu ekki uppfyllt segir stefndi að stefnandi hafi hvorki tilgreint þá meintu saknæmu háttsemi með neinni nákvæmni, né lagt fram nein gögn til stuðnings málatilbúnaði sínum hvað þetta varðar. Stefndi gerir þannig athugasemdir við þessa vanreifuðu málsástæðu stefnanda, um ætlaða sérfræðilega ráðgjöf stefnda, enda hvergi lýst í hverju hin meinta ráðgjöf fólst. Ýmist sé vísað til ætlaðrar ráðgjafar stefnda við samruna félaganna, sem hafi raunar aldrei verið veitt, eða til ráðgjafar sem virðist eiga að hafa verið veitt sérstaklega í tengslum við skil stefnda á skattframtölum stefnanda. Nauðsynlegt sé að greina á milli þessarar meintu ráðgjafar svo að samhengi málsástæðna sé ljóst, sbr. áskilnað e-liðar 1. mgr. 80. gr. einkamálalaga nr. 91/1991. Leiði þetta þá þegar til sýknu stefnda. Stefndi hafi ekki veitt stefnanda ráðgjöf og í máli stefnanda gegn íslenska ríkinu, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 555/2012, sé því hvergi haldið fram af hálfu stefnanda að stefndi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi. Raunar sé hvergi minnst á neina þá ráðgjöf sem stefnandi haldi nú fram að stefndi hafi veitt sér. Stefnandi hafi ekki bent nákvæmlega á það í stefnu í hverju ráðgjöf stefnda vegna samruna félaganna á að hafa falist né hvað hafi verið rangt við slíka meinta ráðgjöf. Hið rétta sé að stefndi hafi ekki innt neina skattalega ráðgjöf af hendi til stefnanda í tengslum við samrunann, svo sem byggt er á í stefnu. Það sé því rangt að félögin hafi „notið sérfræðiráðgjafar stefnda við val á aðferð við samrunann“. Aðkoma stefnda á þessu stigi hafi einvörðungu snúið að framkvæmd samrunans sem slíks, s.s. gerð samrunaársreiknings og yfirlýsingar matsmanna. Forsvarsmenn kaupanda stefndu hafi sjálfir staðið að því að sameina félögin með þeim hætti sem gert var, enda hefði fjármögnun ekki fengist með öðrum hætti, svo sem sjá megi af ákvæðum lánssamninganna við Landsbankann. Þessi aðferð hafi verið forsenda fjármögnunar kaupanna. Stefndi hafi hvergi komið nálægt þeirri ákvörðun Landsbankans og/eða kaupanda, en aðferðin hafi almennt verið viðurkennd á þessum tíma. Ábyrgð vegna þessa sé því alfarið á hendi annarra en stefnda.  Stefndi telur mikilvægt að benda á þetta í ljósi rangra staðhæfinga í stefnu, en stefnandi virðist þó ekki byggja á að framangreind meint ráðgjöf hafi leitt til meints tjóns af völdum stefnda. Þannig virðist mál þetta einangrast við meinta saknæma háttsemi stefnda vegna aðkomu að gerð og skilum skattframtala fyrir hönd stefnanda. Engin eiginleg ráðgjöf um skattalega meðferð vaxtagjalda hafi hins vegar farið fram við framtalsgerð stefnda á árinu 2007. Ef slík ráðgjöf hefur verið veitt hafi það líklega verið á fyrri stigum og þá af hendi annarra en stefnda. Stefnandi sé að hluta til að krefja stefnda um bætur fyrir tjón vegna skattframtals stefnanda fyrir gjaldárið 2006 (tekjuárið 2005). Stefndi hafi ekki komið að gerð þess framtals. Raunar hafi stefndi bent stefnanda ítrekað á þennan misskilning þegar viðræður milli aðila hafi átt sér stað áður en mál þetta var höfðað. KPMG Endurskoðun hf. hafi séð um vinnu fyrir stefnanda hvað varðaði skil umrædds skattframtals. Það sé því alrangt hjá stefnanda að stefndi hafi séð um skattskil stefnanda á því tímabili sem RSK tók þau til skoðunar til grundvallar úrskurðar síns um endurálagningu. Stefnandi krefji stefnda um bætur vegna tjóns sem varðar skattframtal þess árs. Ekki stoði fyrir stefnanda að krefja stefnda um bætur vegna þjónustu sem stefnandi hafi þegið frá öðrum aðila en stefnda, enda enginn bótagrundvöllur fyrir hendi. Beri þegar af þeirri ástæðu að líta framhjá fyrsta hluta (tjónslið) kröfugerðar stefnanda. Stefndi hafi komið að skattframtalsgerð stefnanda frá og með gjaldárinu 2007 (tekjuárinu 2006). Stefndi byggir á því að í skattframtalsgerð stefnda fyrir stefnanda hafi ekki falist nein „skattaleg ráðgjöf“. Sjáist það best á því hversu fáa tíma samið hafi verið um fyrirfram að stefndi myndi verja til verksins og hversu lága þóknun stefndi myndi þiggja fyrir. Það gefi auga leið að nokkurra klukkutíma vinna og lág árleg þóknun fyrir gerð og skil skattframtala fyrir stefnanda gefi tæpast rúm fyrir eiginlega og efnislega skattalega ráðgjöf um flókin úrlausnarefni. Enn síður þegar litið sé til þeirrar staðreyndar að inni í þessum tölum hafi einnig verið framtalsskil fyrir dótturfélög stefnanda, félögin M. Kristinsson ehf. og Toppbíla ehf. Við gerð skattframtala sé almennt stuðst við gögn í bókhaldi viðkomandi félags. Þá sé einnig stuðst við ársreikning sem saminn er af stjórn og framkvæmda­stjóra stefnanda og á þeirra ábyrgð, sbr. 3. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga. Reikningsskil sérhvers fyrirtækis innihaldi viðhorf stjórnenda þess til skattskila, enda sé tekjuskattur þegar reiknaður í ársreikningi. Þegar unnið er í framtalsgerð sé í raun verið að færa inn liði sem þegar sé búið að meta af hálfu stjórnenda viðkomandi félags. Við gerð skattframtala séu tilteknir bókhaldslyklar flokkaðir í viðeigandi reiti á rafrænu formi. Hefðbundin vinna við gerð og skil á skattframtölum almennt feli ekki í sér nákvæma skoðun og sundurliðun hvers einasta bókhaldslykils og útgjaldaliðar. Til að svo væri þyrfti að semja sérstaklega um það fyrirfram og þóknun að endurspegla það, enda fullljóst að miklu meiri tími og kostnaður færi þá í að vinna verkið. Raunin sé sú að bókhaldslyklar í bókhaldi félags séu færðir í sambærilega reiti í skattframtalinu. Þannig séu til dæmis laun færð í sérstakan launareit, rekstrartekjur í sérstakan rekstrartekjureit og vaxtagjöld í sérstakan vaxtagjaldareit. Því sé svo við þetta að bæta að þegar þjónustuaðilar á borð við stefnda skili inn skattframtölum fyrir hönd viðskiptamanna, sé það grundvallaratriði að gögnin sem fást frá viðskipta­manninum séu fullnægjandi. Þannig grundvallist vinna þjónustu­aðilans alfarið á gögnum frá viðskiptamanni. Það myndi því skjóta skökku við ef aðilar gætu firrt sig ábyrgð á skattframtali sínu með því að láta fagaðila um að skila því inn. Ábyrgð á skattframtali sé því og verði í höndum skattaðilans sjálfs. Ábyrgð þjónustuaðila í skattskilum sé að ganga frá framtali á því formi sem RSK óskar og það sé í samræmi við bókhald skattaðila sem og ársreikning skattaðilans sem sé lagður fram af stjórn og framkvæmdastjóra. Stefndi leggur áherslu á í þessu sambandi að í ársreikningi stjórnenda stefnanda fyrir árið 2006 hafi þegar verið búið að reikna tekjuskattsskuldbindingu, en gjaldfærður tekjuskattur í rekstrarreikningi hafi tekið mið af því að fjármagns­kostnaður umræddra lána væri frádráttarbær kostnaður, og skattframtal stefnanda alfarið í samræmi við upplýsingar úr bókhaldi og ársreikningi. Ef stjórn og stjórnendur hefðu metið vaxtakostnað lánanna ófrádráttarbæran hefði það viðhorf haft áhrif á bókhald og ársreikning félagsins, þar sem tekjuskattur í rekstrarreikningi og ógreiddur tekjuskattur meðal skulda í efnahagsreikningi hefði verið annar og tekið mið af viðhorfi stjórnenda til frádráttarbærni vaxtagjaldanna. KPMG Endurskoðun hf. hafi séð um endurskoðun ársreiknings 2005 og framtalsgerðina fyrir rekstrarárið 2005, þegar samruninn átti sér stað. Í þessu sambandi sé sérstaklega mikilvægt að benda á að framtalsskil gjaldársins 2006 (tekjuárið 2005) hafi verið þau fyrstu sem innihéldu vaxtagjöldin sem urðu að endingu andlag úrskurðar RSK haustið 2010. Skattaleg meðferð umræddra vaxtagjalda í framtali gjaldársins 2007 (tekjuár 2006), sem stefndi vann að fyrir hönd stefnanda, hafi verið nákvæmlega hin sama og verið hafði árið áður. Stefndi hafi því unnið vinnu sína í fullu samræmi við það sem hafi áður verið gert í skattskilum stefnanda. Skattframtölin hafi ekki verið ranglega unnin á þeim tíma sem þau voru gerð, heldur hafi þau verið unnin í fullu samræmi við þær aðstæður, venjur og þau gögn sem fyrir lágu. Engin eiginleg „ráðgjöf“ hafi átt sér stað af hálfu stefnda. Með úrskurði RSK frá 17. nóvember 2010, og síðar dómi Hæstaréttar í máli nr.  555/2012, hafi því verið slegið föstu að tilgreining vaxtakostnaðar sem frádráttarbærs kostnaðar með þeim hætti sem gert var hafi verið í andstöðu við lög um tekjuskatt. Í ljósi dómsins verði þannig að telja að niðurstaða hafi fengist í það ágreiningsefni hvort umrædd tilgreining vaxta hins yfirtekna félags í kjölfar öfugs samruna hafi verið ólögmæt. Til þess að skaðabótaábyrgð sé fyrir hendi sé þó ekki nægilegt að ólögmæti eitt og sér sé til staðar, heldur verði tjónvaldur að hafa sýnt af sér saknæma háttsemi. Það skilyrði sé ekki uppfyllt hvað varðar stefnda, þar sem tilgreining stefnda á umræddum vaxtagjöldum í skattframtölum stefnanda sé ekki saknæm háttsemi í skilningi skaðabótaréttar. Það sé grundvallaratriði í skaðabótarétti að þegar saknæmi tiltekinnar háttsemi sé metið, þá skuli matið miðast við það tímamark og aðstæður sem voru fyrir hendi þegar viðkomandi háttsemi var viðhöfð. Saknæmi verði þannig aldrei metin með baksýnisspegli, þ.e. í ljósi síðari tíma vitneskju um ólögmæti umræddrar aðferðar, þvert á almenna og venjubundna framkvæmd í atvinnulífi á Íslandi. Í framangreindu máli nr. 555/2012 hafi stefnandi einmitt sjálfur haldið fram og lýst því fyrir dómi með bindandi hætti, hvað varðaði álag RSK, að um faglegan ágreining hefði verið að ræða um færslu vaxtakostnaðar sem frádráttarbærs kostnaðar. Þannig sé ljóst að ekki sé um að ræða saknæma háttsemi stefnda. Stefnandi sé bundinn af slíkri yfirlýsingu og beri þá þegar að sýkna stefnda.  Stefndi heldur því fram að á þeim tíma sem atvik máls þessa áttu sér stað hafi það verið hefðbundin framkvæmd í íslensku viðskiptalífi að færa sambærilegan vaxtakostnað sem frádráttarbæran kostnað í skattframtölum. Fjöldinn allur af fyrirtækjum hafi viðhaft sams konar gjaldfærslu og RSK upplýst um að svo hafi verið. Í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 128/2009 var lagt sérstaklega til að kveðið yrði á um að færsla sambærilegra vaxta og um ræðir í þessu máli, til frádráttar tekjum, væri ekki heimil. Ákvæði þetta hafi verið að finna í 8. gr. frumvarpsins og í athugasemdum í greinargerð sem fylgdi frumvarpinu hafi m.a. komið fram að þó að þetta væri í samræmi við afstöðu skattyfirvalda hafi því á hinn bóginn oft verið lýst yfir að slík færsla væri heimil. Segir svo í kjölfarið að „í ljósi þessa þyki rétt að taka af öll tvímæli“. Umrædd grein frumvarpsins hafi hins vegar verið felld brott í 2. umræðu um frumvarpið að tillögu meirihluta efnahags- og skattanefndar Alþingis, þar sem skattyfirvöld hafi þá verið byrjuð að aðhafast í málum af þessu tagi og það þótt eðlilegra að viðeigandi úrskurðaraðilar myndu „skera úr þessu“. Þetta sé enn frekar til marks um það hversu eðlileg og venjubundin háttsemi það hafi verið að haga meðferð vaxtakostnaðar með þeim hætti sem stefnandi (og fjöldi annarra fyrirtækja) gerði. Umsagnir þriggja stærstu endurskoðunarfyrirtækja Íslands um þessa grein frumvarpsins sýni einnig hvert viðtekið viðhorf endurskoðendastéttarinnar hafi verið hér á landi á árinu 2008. Sem dæmi í þessu sambandi bendir stefndi á að á núverandi löggjafarþingi hafi verið upplýst af hálfu ráðherra að 27 fyrirtæki og félög hafi fengið endurálagðan tekjuskatt á árabilinu 2008-2013 og endurálagningin numið samtals yfir 4 milljörðum króna. Stefnandi sé þar meðtalinn. Jafnframt komi fram í svari ráðherra að eftir rannsókn RSK á um 300 málum (mun fleiri hafi ekki verið rannsökuð, eða 1500 samrunar) hafi verið talin ástæða til að fara lengra með um 80 þeirra. Í um 30 málum hafi frekari úrvinnslu verið þörf. Sjá megi af þessu að stefnandi hafi síður en svo verið einn um að haga skattframtali sínu með umræddum hætti. Þá megi nefna að KPMG endurskoðun ehf. hafi fært umrædd vaxtagjöld með nákvæmlega sama hætti 2005 og gert hafi verið af hálfu stefnda ári síðar fyrir tekjuárið 2006.  Framangreint sýni vel hversu útbreidd og algeng framkvæmd það hafi verið í íslensku viðskiptalífi að vaxtakostnaður, sem féll til vegna skuldsettrar yfirtöku og öfugs samruna, væri færður sem frádráttarbær kostnaður í skattframtölum félaga. Þá sýni það viðtekinn skilning manna á ákvæðum 1. mgr. 31. gr. og 1. mgr. 51. gr. skattalaga. Þótt síðar hafi komið á daginn að slík framkvæmd hafi strítt gegn ákvæðum laga um tekjuskatt geti stefndi alls ekki fallist á að um saknæma háttsemi sé að ræða í skilningi skaðabótaréttar. Stefndi hafi ekki sýnt af sér gáleysi eða ásetning í vinnu sinni við skattframtalsgerð stefnanda gjaldárið 2007 (tekjuárið 2006) og hafi stefnandi hvorki fært sönnur á né leitt yfirhöfuð líkur að því að háttsemi stefnda hafi verið saknæm. Alls ekki sé unnt að halda því fram að mat stefnda hafi verið augljóslega rangt, eða stefndi hafi vanrækt að kynna sér mikilvæg gögn eða málefni áður en framtal var fært og skilað með þeim hætti sem gert var. Þannig hafi stefndi starfað hlutlægt séð þannig að störf hans hafi fyllilega staðist kröfur um fagleg og vönduð vinnubrögð.  Þar sem skilyrði skaðabótaábyrgðar um saknæmi sé ekki uppfyllt beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Þá telur stefndi að álag RSK sé ekki vísbending um saknæma háttsemi. Það sé ekki skilyrði 2. mgr. 108. gr. laga um tekjuskatt fyrir beitingu 25% álags að saknæm háttsemi hafi verið viðhöfð við vinnslu skattframtals. Stefnandi byggi einnig á þeirri málsástæðu að bótaábyrgð stefnda sé til komin þar sem stefndi hafi tilgreint umrædd vaxtagjöld sem frádráttarbæran kostnað í skattskilum stefnanda. Stefnandi byggi þannig í stefnu á því að tilgreining hafi verið röng og af þeirri ástæðu hafi endurálagning RSK komið til með 25% álagi á vantalda skattstofna, sem sé tjón stefnanda vegna vinnu stefnda. Segir stefnandi orðrétt í lok málsástæðukafla í stefnu: „... stefndi ber ábyrgð á því tjóni sem stefnandi hefur orðið fyrir sökum þess að stefndi færði vaxtakostnað sem frádráttarbæran kostnað í rekstri stefnanda“. Ljóst sé af dómafordæmum Hæstaréttar að álag það sem lagt var á vantalda skattstofna í skattframtölum stefnanda sé ekki til komið af þeirri ástæðu að vextirnir voru færðir sem frádráttarbær kostnaður. Sú túlkun stefnanda fái ekki staðist. Í forsendum héraðsdóms í úrlausn um varakröfu stefnanda í máli stefnanda gegn ríkinu, sem Hæstiréttur staðfesti síðar með vísan til forsendna í máli nr. 555/2012, segi að ef ágreiningsefnin hefðu verið tilgreind í framtölum stefnanda ættu við þau sjónarmið sem hann studdi varakröfuna við. Þau sjónarmið stefnanda hafi einmitt verið að um hafi verið að ræða faglegan ágreining og óvissu um túlkun laga um tekjuskatt. Það hafi því ekki verið svo að 25% álagið á vantalda skattstofna hafi verið lagt á þegar af þeirri ástæðu að endurálagning hafi átt sér stað. Hvað þetta varðar ítrekar stefndi að hann hafi ekki sýnt af sér neina saknæma háttsemi. Hann hafi ekki staðið ranglega að skattframtalinu miðað við þær aðstæður sem voru þegar atvik máls áttu sér stað. Annað og nýrra dómafordæmi Hæstaréttar renni einnig stoðum undir röksemdir stefnda í þessa átt. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 529/2013 (Samherji gegn íslenska ríkinu) hafi að hluta til verið sambærilegt álitaefni til umfjöllunar og í máli nr. 555/2012. Skattyfirvöld hafi endurálagt skattgreiðslur Samherja með 25% álagi á vantalda skattstofna, en Samherji hafi fært vaxtakostnað vegna skuldsettrar yfirtöku og öfugs samruna sem frádráttarbæran kostnað í skattskilum sínum, á sama hátt og stefnandi og tugir annarra félaga. Samherji hafi mótmælt álaginu og sagt að ekki væru skilyrði fyrir hendi til að beita því. Héraðsdómur hafi ekki fallist á þau rök og sagt rangfærslur hafa verið í skattskilum Samherja. Hæstiréttur hafi staðfest niðurstöðu héraðsdóms um að RSK hefði verið rétt að beita 25% álagi, en tekið sérstaklega fram að þrátt fyrir það yrði ekki „að réttu lagi tekið svo til orða, svo sem gert er í héraðsdómi, að rangfærslur hafi verið í skattframtölum áfrýjanda“. Hæstiréttur segi hér skýrt að þrátt fyrir að vaxtakostnaður af skuldsettri yfirtöku sé færður sem frádráttarbær kostnaður í hinu sameinaða félagi í kjölfar öfugs samruna, sé það ekki það sama og að rangfærsla hafi verið í skattframtali. Í báðum framangreindum dómum sé það meginniðurstaða Hæstaréttar að skattyfirvöldum hafi verið rétt að beita 25% álagi á vantalda skattstofna, enda hafi skilyrði þess efnis verið til staðar. Rétturinn segi hvergi að staðið hafi verið að framtalsskilunum með þeim hætti sem jafna megi við saknæma háttsemi í skilningi skaðabótaréttar. Þvert á móti gefi orðalag Hæstaréttar til kynna hið gagnstæða, að ekki hafi verið um að ræða saknæma háttsemi. Allt að einu þá sé unnt að draga þá ályktun af dómunum að RSK sé unnt að beita álagi á vantalda skattstofna þrátt fyrir að engin saknæm háttsemi hafi verið viðhöfð við skattskilin sjálf. Stefndi mótmælir því að stefnandi hafi orðið fyrir nokkru tjóni auk þess sem meint tjón verði ekki rekið til meintrar saknæmrar háttsemi stefnda. Í stefnu sundurliði stefnandi fjárkröfu sína í fjóra tjónsliði: 1. kröfuliður, 794.115 krónur, 25% álag vegna endurálagningar gjaldársins 2006 (tekjuárið 2005). Stefndi hafi ekki komið að gerð umrædds skattframtals. Þannig sé hvorki skilyrðið um saknæma háttsemi né um orsakatengsl og sennilega afleiðingu uppfyllt hvað þennan tjónslið varðar. 2. kröfuliður, 17.960.809 krónur, vegna 25% álags vegna endurálagningar gjaldársins 2007 (tekjuárið 2006). Stefndi hafi ekki innt af hendi neina saknæma ráðgjöf vegna þessa. Þá sé skilyrði um orsakatengsl og sennilega afleiðingu ekki uppfyllt hvað þennan tjónslið varðar. 3. kröfuliður, ætlað tjón stefnanda vegna kaupa á endurskoðunar­þjónustu, samtals 4.811.482 krónur. Stefndi hafnar því alfarið að hann beri ábyrgð á tjónsliðnum, sem stefndi kveður sprottinn af kostnaði sem fylgdi í kjölfar úrskurðar RSK. Kostnaður þessi verði hvorki rakinn til né geti talist sennileg afleiðing ætlaðrar saknæmrar háttsemi stefnda við aðkomu að gerð skattframtals stefnanda gjaldárið 2007. 4. kröfuliður, ætlað tjón stefnanda vegna kaupa á lögfræðiþjónustu, samtals 8.884.878 krónur. Stefndi hafnar því alfarið að hann beri ábyrgð á tjónsliðnum, sem stefnandi kveður sprottinn af kostnaði sem fylgdi í kjölfar úrskurðar RSK. Stefnandi hafi sjálfur tekið ákvörðun um málshöfðun á hendur íslenska ríkinu og á eigin ábyrgð. Hann beri því sjálfur áhættuna sem fylgdi málarekstrinum. Tjón þetta verði því ekki rakið til og sé ekki sennileg afleiðing ætlaðrar saknæmrar háttsemi stefnda. Sérstaklega beri að geta þess að mun meira hafi verið undir í máli stefnanda gegn ríkinu heldur en hið umþrætta 25% álag sem lagt var á vantalda skattstofna og gerð sé krafa um í máli þessu. Þá byggir stefndi einnig á því að stefnandi hafi ekki lagt sjálfur út fyrir öllum þeim kostnaði sem fylgdi málarekstrinum. Önnur félög, sem sjálf höfðu hagsmuni af því að fá niðurstöðu Hæstaréttar í máli stefnanda gegn ríkinu, hafi þannig einnig tekið þátt í greiðslu málskostnaðar. Um hafi verið að ræða mál sem fyrirséð var að myndi verða fordæmisgefandi fyrir þau fjölmörgu fyrirtæki sem hefðu staðið sambærilega að tilgreiningu vaxtagjalda í skattskilum sínum. Stefndi telur ætlað tjón stefnanda alfarið ósannað og hafi það verið til staðar hafi það þegar fengist bætt. Stefnandi hafi verið endurskipulagður fjárhagslega af hálfu Landsbankans eftir að lán þess féllu í vanskil og Landsbankinn tekið félagið yfir. Í kjölfar endurskipulagningar hafi félagið verið selt núverandi eigendum með samkomulagi á milli aðila. Leynd ríki yfir kaupverðinu og fjármögnun þeirra. Stefndi byggir á því að kaupsamningur aðila og þá kaupverðið endurspegli þá staðreynd að RSK hafði kveðið upp úrskurð um endurálagningu með 25% álagi á vantalda skattstofna. Þannig hafi stefnandi í raun fengið tjónið bætt við endurskipulagninguna og bankinn hafi tekið á sig ætlað tjón. Hafi verið um tjón að ræða hafi stefnanda því þegar verið bætt það tjón af hálfu Landsbankans. Beri því að sýkna stefnda þá þegar af kröfum stefnanda. Stefndi telur það óumdeilanlegt að á þeim tíma sem atvik málsins áttu sér stað hafi það ávallt verið ætlun stjórnenda stefnanda að renna félögunum saman og færa umrædd vaxtagjöld sem frádráttarbæran rekstrarkostnað. Það hafi jafnframt verið eðlilegt í ljósi þeirra aðstæðna og viðskiptavenja sem þá hafi verið við lýði. Þá hafi það verið á vitorði allra þeirra sem aðkomu áttu að fyrirtækjakaupum á þessum tíma að lánastofnanir hafi almennt sett það sem skilyrði fyrir fjármögnun að samruni ætti sér stað. Það hafi verið eins í þessu tilviki, sbr. ákvæði 9.1 (m) í lánssamningunum við Landsbankann. Stefndi byggir þannig á því að við mat á bótaábyrgð stefnda beri að líta til eigin sakar stefnanda og forsvarsmanna hans í þessu tilliti og áhættutöku þeirra. Jafnframt bendir stefndi á að framkvæmdastjóri stefnanda, sem hafi frá þeim tíma sem um ræðir og fram til þessa dags gegnt starfi framkvæmdastjóra, hafi háskólamenntun á sviði viðskipta og langa reynslu að baki í viðskiptum og fjármögnunum, m.a. í stjórn Brúar fjárfestingar hf., fjárfestingafélags sem hafi veitt ráðgjöf um skuldsettar yfirtökur. Sem sérfræðingur á því sviði hafi hann þar af leiðandi, fyrir hönd stefnanda, tekið sjálfstæðar ákvarðanir við gerð ársreikninga stefnanda og skattskil á grundvelli þeirra. Beri af framangreindum sökum að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Komi til þess að stefndi verði talinn ábyrgur fyrir ætluðu tjóni stefnanda gerir stefndi þá varakröfu að dómkröfur verði lækkaðar verulega. Stefndi vísar sérstaklega til þeirra röksemda sem færðar hafa verið að framan varðandi 1., 2. og 4. hluta í sundurliðun stefnanda á fjárkröfunni. Telur stefndi ljóst að hann geti ekki verið skaðabótaskyldur vegna þessara þátta. Í ársreikningi stefnanda fyrir árið 2006 hafi gjaldfærður tekjuskattur í rekstrar­reikningi þannig tekið mið af því að fjármagnskostnaður vegna lánssamninganna við Landsbankann væri frádráttarbær. Þannig hafi það verið mat stjórnanda að umrædd vaxtagjöld væru frádráttarbær. Að auki byggir stefndi á því að stefnandi hafi sjálfur borið ábyrgð á skattskilum sínum, enda hafi alltaf staðið til af hans hálfu að standa að skattskilunum með þessum hætti. Hafi það verið gert áður þegar annar aðili kom að gerð framtalsins. Vísar stefndi í þessu sambandi til fyrri umfjöllunar um að það hafi verið viðtekin venja í hinu íslenska viðskiptalífi. Auk þess telur stefndi að stefnandi hafi vart takmarkað tjón sitt sem skyldi. Í því sambandi megi nefna gríðarlega háan kostnað vegna sérfræðiþjónustu, bæði lögfræðikostnað og kostnað við endurskoðun, í kjölfar úrskurðar RSK og rekstur dómsmálsins gegn ríkinu. Stefndi leggur áherslu á að lækka beri skaðabætur verulega með vísan til 3. mgr. 108. gr. laga um einkahlutafélög (3. mgr. 134. gr. hlutafélagalaga). Stefnandi byggir málshöfðunina á grundvelli 108. gr. laga um einkahlutafélög og beri því að taka þessa málsgrein til sérstakrar skoðunar ef komist verður að því að stefndi beri skaðabótaábyrgð í málinu. Ákvæðið segi: „Bótafjárhæð má færa niður með hæfilegu tilliti til þess hve mikil sökin var og tjónið, til efnahags tjónvalds og annarra atvika.“ Stefndi telur að færa eigi bótafjárhæð niður að öllu leyti. Verði fallist á að stefndi hafi viðhaft einhverja saknæma háttsemi hafi sökin ekki verið mikil og hún svo léttvæg í ljósi allra aðstæðna að ósanngjarnt sé að fella alla bótafjárhæðina á stefnda. Atvik málsins beri þess öll merki að stefndi hafi ekki sýnt af sér óvenjulega eða óeðlilega háttsemi, heldur þvert á móti þá háttsemi sem búast hefði mátt við af öllum aðilum í sömu stöðu. Háttsemin hafi verið í samræmi við fagleg vinnubrögð og venjur á þeim tíma. Samið hafi verið um að afar lítill tími færi í verkið og stefndi hafi fengið sérlega lága þóknun fyrir umræddan verkþátt. Óeðlilegt væri því ef stefnandi fengi alla kröfufjárhæðina bætta úr hendi stefnda þegar öll gögn benda til þess að stefndi sé ekki sá sem beri ábyrgð á meintu tjóni. Að lokum mótmælir stefndi sérstaklega almennri skírskotun stefnanda í stefnu til dóms Hæstaréttar í máli nr. 555/2012 og þeirrar röksemdafærslu sem þar sé að finna. Stefnandi geti ekki vísað til röksemda Hæstaréttar með þessum hætti, þ.e. án nokkurrar sérgreiningar, og gert þær röksemdir allar að málsástæðum sínum. Verði að telja það brjóta gegn meginreglu einkamálaréttarfars um skýran og glöggan málatilbúnað þar sem málsástæður stefnanda verði að koma með skýrum hætti fram í stefnu, sbr. e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málatilbúnaður stefnanda hvað þetta varðar sé í slíkum búningi að stefnda sé fyrirmunað að henda reiður á hvaða málsástæðum stefnandi byggir á. Beri því að virða þennan hluta málsástæðukafla stefnanda að vettugi við úrlausn málsins. Í þessu samhengi beri að árétta að í dómi Hæstaréttar í máli nr. 555/2012 sé hvergi minnst á meinta saknæma háttsemi stefnda eða nokkra meinta ráðgjöf stefnda yfirleitt. Í málinu hafi stefnandi sjálfur haldið því fram að umrædd tilgreining gjalda væri lögmæt og til rökstuðnings varakröfu að um faglegan ágreining hefði verið að ræða um túlkun ákvæða skattalaga. Vart sé unnt að sjá að þessar málsástæður stefnanda fari saman við þær málsásástæður sem hann hefur uppi í máli þessu. Stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. júní 2013 til greiðsludags. Engan rökstuðning fyrir bótaskyldu stefnda hafi verið að finna í bréfi stefnanda til stefnda 15. maí 2013 og engin gögn fylgt því bréfi til stuðnings meintri kröfu stefnanda. Stefnandi hafi þannig ekki lagt fram neinar þær upplýsingar sem þörf var á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta, eins og áskilið sé í 2. mgr. 9. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Ljóst sé að um íþyngjandi ákvæði vaxtalaga sé að ræða og beri að gera ríkar kröfur til kröfuhafa hvað varðar upplýsingar og gögn. Þannig sé því mótmælt að upphafsdagur dráttarvaxta geti verið 15. júní 2013. Stefndi telur enga heimild að finna í vaxtalögum til þess að fallast á dráttarvaxtakröfu stefnanda fyrr en í fyrsta lagi við uppkvaðningu dóms í máli þessu, verði fallist á kröfur stefnanda að öðru leyti. Í öllu falli megi benda á að í 109. gr. laga um einkahlutafélög (sbr. einnig 135. gr. hlutafélagalaga) segi að ákvörðun um að hafa uppi skaðabótakröfu samkvæmt umræddum kafla laganna skuli tekin á hluthafafundi. Hluthafafundur stefnanda hafi ekki tekið slíka ákvörðun fyrr en 28. febrúar 2014. Þar af leiðandi geti stefnandi ekki krafist dráttarvaxta fyrr en í fyrsta lagi eftir það tímamark. Stefnandi hafi ekki haft heimild til þess að hafa uppi meinta kröfu fyrr en hluthafafundur tók þá ákvörðun.  Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna samningaréttar um að samninga beri að halda og meginreglna skaðabótaréttar, þ. á m. sakarreglunnar, til stuðnings kröfum sínum. Einnig vísar stefndi til 108. gr., 109. gr. og áðurgildandi ákvæðis 110. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, svo og 28. gr. og 31. gr. breytingarlaga nr. 68/2010, sbr. einnig 134. gr. - 136. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Stefndi vísar einnig til 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 um vernd eignarréttinda og til meginreglunnar um bann við afturvirkni íþyngjandi lagasetningar. Þá vísar stefndi til laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, einkum 31. gr., 51. gr., 96. gr. og 108. gr. laganna, sem og laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Jafnframt vísar stefndi til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 80. gr. og 129. gr. – 131. gr. laganna. Í greinargerð stefnda er áskorun til stefnanda, með vísan til 67. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, um að leggja fram annars vegar samkomulag/kaup­samning eigenda stefnanda og Landsbankans vegna kaupa eigenda stefnanda á hlutum í stefnanda, ásamt öllum fylgiskjölum hans, og hins vegar gögn og samskipti aðila varðandi fjárhagslega endurskipulagningu stefnanda er tengjast áhrifum álags vegna skattskila á fjárhagslega stöðu stefnanda. Verði ekki orðið við áskorun stefnda telur stefndi að líta verði svo á að gögnin séu þess efnis sem stefndi kveður þau vera. Þá sé ljóst að tjón stefnanda vegna umkrafins álags RSK hafi verið ekkert og því óumflýjanlegt að sýkna stefnda þá þegar vegna þess. IV.                 Í máli þessu heldur stefnandi því fram að stefndi hafi valdið stefnanda tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti, vegna ráðgjafar við samruna Bergeyjar ehf. og P. Samúelssonar hf. og skattskila. Stefnandi byggir á svonefndri sérfræðiábyrgð, en í henni felst að sakarreglunni er beitt með strangari hætti en almennt gerist. Þá vísar stefnandi til 108. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, en þar segir að stofnendur, stjórnarmenn, framkvæmdastjórar, endurskoðendur og skoðunarmenn einkahluta­félags, svo og rannsóknarmenn, séu skyldir að bæta félagi það tjón er þeir hafa valdið því í störfum sínum, hvort sem er af ásetningi eða gáleysi. Sama gildi þegar hluthafi eða aðrir verða fyrir tjóni vegna brota á ákvæðum laganna eða samþykktum félags. Stefnandi heldur því fram að stefndi hafi veitt sérfræðiaðstoð við val á aðferð við samruna félaganna, þ.e. öfugan samruna eða skuldsetta yfirtöku. Þessu mótmælir stefndi og segir að forsvarsmenn félaganna hafi staðið að því að sameina félögin með þessum hætti og stefndi hafi aðeins komið að framkvæmd samrunans. Undirbúningur að sameiningu Bergeyjar ehf. og P. Samúelssonar hf. hófst í desember 2005, með svonefndum öfugum samruna eða skuldsettri yfirtöku. Að mati dómsins má hins vegar færa rök fyrir því að samruninn hafi í reynd verið beinn en ekki öfugur, en ekki er ástæða til að rekja það hér enda hefur það ekki þýðingu fyrir sakarefni málsins. Með samrunanum tók síðarnefnda félagið yfir eigið fé þess fyrr­nefnda og skuld þess félags samkvæmt tveimur lánssamningum við Landsbankann hf. Samruninn miðaðist við 1. september 2005 og fékk hið sameinaða félag nafn og kennitölu P. Samúelssonar hf. KPMG Endurskoðun hf. sá um skattframtal P. Samúelssonar hf. árið 2006 og í því skattframtali voru gjaldfærðir vextir af framangreindum lánum til frádráttar tekjum vegna tekjuársins 2005. Stefndi sá hins vegar um skattframtalið 2007, fyrir tekjuárið 2006, en þá hafði félagið fengið heitið Toyota á Íslandi. Í ljósi þess að það var ekki fyrr en á árinu 2007 sem stefndi tókst á hendur endurskoðunar­þjónustu fyrir félagið hefur stefnandi ekki, gegn mótmælum stefnda, sýnt fram á að það hafi verið stefndi sem lagði til að samruninn yrði með þessum hætti en ekki öðrum. Kemur þá til álita hvort stefndi hafi bakað sér skaðabótaskyldu vegna vinnu við skattskil 2007, vegna tekjuársins 2006. Það eitt að skattayfirvöld og dómstólar hafi síðar komist að þeirri niðurstöðu að vextir af skuldinni sem fylgdi Bergey ehf. við samrunann væru ekki frádráttarbærir, skv. 1. tölul. 31. gr. og 2. mgr. 49. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, getur ekki leitt til skaðabótaskyldu stefnda og verður slíkt ekki ráðið af dómi Hæstaréttar í máli nr. 555/2012. Þeim aðferðum sem voru notaðar við umræddan samruna hefur verið beitt um víða veröld. Ekki verður séð af stöðlum um gerð reikningsskila né í reikningsskilafræði eða fjármálafræði að efast hafi verið um þessa framkvæmd og af erlendri framkvæmd verður ekki séð að takmarkanir séu á frádráttarbærni vaxta af lánsfé við aðstæður sem þessar. Þannig hafði stefndi ekki ástæðu til að ætla að vextir á lánsfé væru ekki frádráttarbærir til skatts. Svonefndur öfugur samruni eða skuldsettar yfirtökur voru heimilar að lögum og vaxtafrádráttur hafði verið framkvæmdur hér á landi í mörg ár, án athugasemda skattayfirvalda, þegar samruni Bergeyjar ehf. og P. Samúelssonar hf. fór fram. Stefnandi byggði á því sjálfur í stefnu sinni á hendur íslenska ríkinu, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 555/2012, að löng framkvæmdavenja hefði tíðkast um slíkan samruna og vaxtafrádrátt í því sambandi. Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða dómsins að sú vinna sem stefndi innti af hendi hafi verið í fullu samræmi við viðurkenndar aðferðir, innlendar sem erlendar. Verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnanda. Eftir þessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. Málskostnaðarreikningur hefur ekki verið lagður fram eða tímaskýrsla. Þykir málskostnaður hæfilega ákveðinn 1.500.000 krónur. Dóm þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari ásamt meðdómsmönnunum Guðmundi Óskarssyni, löggiltum endurskoðanda, og Stefáni Svavarssyni, viðskiptafræðingi og löggiltum endurskoðanda. D ó m s o r ð:                 Stefndi, Deloitte ehf., er sýkn af kröfum stefnanda, Toyota á Íslandi ehf.                 Stefnandi greiði stefnda 1.500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 771/2015
Kærumál Börn Dómkvaðning matsmanns
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um dómkvaðningu matsmanns í máli sem B höfðaði á hendur henni í því skyni að svipta hana forsjá fimm barna sinna. Með vísan til þess að í málinu lágu fyrir nýlega sérfræðigögn um forsjárhæfni og geðræna heilsu A var talið bersýnilegt að matsgerð sú sem hún hygðist afla myndi vera tilgangslaus til sönnunar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. nóvember 2015, sem barst Hæstarétti degi síðar, en kærumálsgögn bárust réttinum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. nóvember 2015 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að dómkvaddur verði hæfur og óvilhallur matsmaður til að meta forsjárhæfni og geðræna heilsu sína. Þá krefst hún kærumálskostnaður úr ríkissjóði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði lauk B, sálfræðingur og sérfræðingur í klínískri sálfræði, ítarlegu mati á sálrænum högum sóknaraðila 18. júní 2015. Mat þetta, ásamt greinargerð C, geðlæknis og [...] á geðdeild Landspítala, sama dag um geðheilbrigðisrannsókn á sóknaraðila, eru grundvöllur mats á forsjárhæfni hennar. Beiðni sóknaraðila 5. nóvember 2015 um dómkvaðningu matsmanns til þess að meta þau fjögur atriði sem tilgreind eru í úrskurði héraðsdóms lúta að sömu efnisatriðum og áðurnefnd sérfræðigögn, sem lokið var við fjórum og hálfum mánuði fyrr. Verður fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að bersýnilegt sé að nýtt mat um sömu efnisatriði, án þess að veruleg breyting hafi orðið á högum sóknaraðila, sé tilgangslaust til sönnunar um forsjárhæfni hennar og önnur atriði sem í matsbeiðni greinir. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur með vísan til forsendna hans. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Gjafsóknarkostnaður verður ekki dæmdur, enda er mál þetta þáttur í forsjársviptingarmáli sem rekið er í héraði og sóknaraðili nýtur gjafsóknar í, en við lyktir þess verður þá meðal annars í einu lagi tekin afstaða til alls gjafsóknarkostnaðar hennar. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 773/2015
Kærumál Nauðungarvistun
Með kröfu, sem dagsett er 8. þ.m. og þingfest var í dag, hefur A, kt. [...], til lögheimilis í [...], Reykjavík, en dveljandi á geðdeild Landspítalans við Hringbraut, Reykjavík, krafist þess að felld verði úr gildi ákvörðun innanríkisráðuneytisins 6. þ.m. um það hann skuli vistast á sjúkrahúsi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. nóvember 2015, en kærumálsgögn bárust réttinum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. nóvember 2015, þar sem staðfest var ákvörðun innanríkisráðuneytisins 6. sama mánaðar um nauðungarvistun sóknaraðila á sjúkrahúsi. Kæruheimild er í 4. mgr. 31. gr., sbr. 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind ákvörðun innanríkisráðuneytisins verði felld niður og þóknun skipaðs talsmanns hans vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti greidd úr ríkissjóði. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun talsmanns sóknaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun talsmanns sóknaraðila, Guðrúnar Bjargar Birgisdóttur hæstaréttarlögmanns, 124.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.                                                                  
Mál nr. 786/2015
Kærumál Kyrrsetning Rannsókn
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um að felldar yrðu úr gildi kyrrsetningar sýslumannsins í Reykjavík í tilgreindum eignum hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. nóvember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. nóvember 2015, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að fella úr gildi kyrrsetningar sýslumannsins í Reykjavík 8. nóvember 2013 og 28. maí 2014 á nánar tilgreindum eignum hans. Kæruheimild er í k. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að framangreindar kyrrsetningar verði felldar úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 12. október 2015 var hafnað kröfu varnaraðila um að fella úr gildi framangreindar kyrrsetningar sýslumannsins í Reykjavik. Þann úrskurð ómerkti Hæstiréttur með dómi 21. október 2015 í máli nr. 712/2015, þar sem lengri tími en fjórar vikur leið frá því málið var tekið til úrskurðar þar til hann var kveðinn upp, sbr. 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008. Málið var flutt munnlega á ný 30. október 2015 og hinn kærði úrskurður kveðinn upp 17. nóvember sama ár. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði er málið til rannsóknar hjá skattrannsóknarstjóra, sem áætlar að henni ljúki í ársbyrjun 2016. Með þessari athugasemd, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 780/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. nóvember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 17. nóvember 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 15. desember 2015 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 17. nóvember 2015.                 Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur krafist þess í dag fyrir Héraðsdómi Reykjaness með vísan til c-liðar 1. mgr. 95 gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að ákærða,  X, fd. [...], [...] ríkisborgara, verði með úrskurði dómsins gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 15. desember 2015, kl. 16:00. Ákærði mótmælir kröfunni og krefst þess aðallega að henni verði hafnað, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. I                 Í greinargerð lögreglustjórans á Suðurnesjum kemur fram að lögregla hafi haft ætluð fjársvikabrot ákærða, X, gagnvart [...] til rannsóknar frá komu ákærða hingað til lands í lok júlí sl. Ákærði hafi verið handtekinn 27. júlí sl. grunaður um að hafa svikið út farmiða þann sem hann ferðaðist á með því að gefa upp, í blekkingarskyni og án heimildar, greiðslukortanúmer annars manns. Þá hafi við leit í farangri ákærða fundist fjöldi muna sem lögregla ætli að séu kærða óviðkomandi, svo sem greiðslukort, óútfyllt brottfararspjöld frá mismunandi flugfélögum, merkimiðar ætlaðir áhöfnum mismunandi flugfélaga, óútfylltir úttektarmiðar fyrir hótel o.fl. Ákæra hafi verið gefin út í vikunni vegna ætlaðra fjársvika við greiðslu flugbókana frá 26. júlí 2015, samtals að andvirði 327.450 krónur og hafi hún verið send til dómsmeðferðar. Ákærði hafi sætt gæsluvarðhaldi vegna málsins til 26. ágúst sl. er honum hafi með úrskurði héraðsdóms verið gert að sæta farbanni. Með dómi Hæstaréttar Íslands 6. nóvember 2015 hafi ákærða síðan verið gert að sæta gæsluvarðhaldi að nýju, þá á grundvelli c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008.                 Frá lokum októbermánaðar hafi ákærði sætt rannsókn að nýju, sbr. mál 008-2015-[...], fyrir annars vegar áþekk brot og áður sé greint frá og hins vegar auðgunarbrot sem tengist verðmætum munum sem fundist hafi í híbýlum ákærða. Samkvæmt gögnum málsins hafi á tímabilinu 26-29. október 2015 verið gerðar fimm mismunandi bókanir í flug með [...] hingað til lands á nafni móður kærða, [...]. Við greiðslu á öllum bókunum hafi verið gerðar samtals 28 tilraunir til að greiða með nítján greiðslukortanúmerum manna víða um heim. Farmiðar í hverri flugbókun hafi verið að verðmæti 117.000 krónur til 146.000 krónur og á þeirri forsendu megi áætla andlag meintra brota yfir 600.000 krónur, hefðu greiðslur gengið í gegn. Allar þessar bókanir hafi verið framkvæmdar af aðila sem tengst hafi þráðlausu neti gistiheimilisins [...], [...], Reykjavík, hvar kærði hafi dvalist í farbanni því sem honum hafi verið gert að sæta frá 26. nóvember 2015 og upplýst sé nú að hann hafi verið starfandi á meðan hann dvaldist þar. Í kjölfar þess að framangreindar bókanir gengu ekki í gegn er upplýst að ákærði fór á söluskrifstofu [...] í Flugstöð Leifs Eiríkssonar og greiddi fyrir farmiða á nafni móður sinnar, sem hann hafði áður bókað símleiðis, í reiðufé. Lögreglustjóri segir ákærða strax verið grunaður um aðild að málinu og  hann verið handtekinn á fyrrnefndu gistiheimili 2. nóvember 2015. Ákærði hafi verið færður til yfirheyrslu í kjölfarið. Á vettvangi hafi komið í ljós að upplýsingar um í það minnsta tvo gesti gistiheimilisins hafi verið notaðar við bókanir. Í framhaldinu hafi leit verið framkvæmd í vistarverum ákærða, og að því er virðist móður hans, sem þá hafi verið komin til landsins. Við leitina hafi fundist annars vegar fjölmörg handskrifuð kortanúmer, þar á meðal úr bókunum gesta á gistiheimilinu, og hins vegar mikið magn af dýrum útivistarfatnaði, augsýnilega úr hérlendum verslunum. Andvirði þeirra muna nemi um 1.000.000 króna.                 Lögreglustjóri segir rannsókn nýju málanna nokkuð vel á veg komna. Ákærði hafi verið yfirheyrður í tvígang. Að mati lögreglu sé framburður hans ótrúverðugur og þær skýringar sem hann hafi gefið um margt fjarstæðukenndar. Ákærði hafi alfarið neitað aðild að bókunum farmiða á nafni móður sinnar á veraldarvefnum. Hann hafi gengist við því að hafa reynt að bóka farmiða símleiðis og gefið þær skýringar að nauðsynlegt hefði verið að gefa upp greiðslukortanúmer annarra manna til að geta fengið upp gefið númer flugbókunar sem hann hafi ætlað að staðgreiða í framhaldinu, svo sem hann hafi og gert. Ákærði hafi einnig sagt að mögulega hafi hann fundið handskrifað blað með kortanúmerum á gistiheimili því sem hann hafi starfað á sem sjálfboðaliði við næturvörslu. Ákærði hafi hins vegar iðulega neitað að svara spurningum lögreglu varðandi þá muni sem fundist hafi í vistarverum hans samkvæmt áðursögðu. Í þeim tilvikum sem ákærði hafi svarað hafi hann gefið fjarstæðukenndar skýringar að mati lögreglu. Tekur lögreglustjóri fram að móðir ákærða hafi alfarið neitað að hafa vitneskju um málið. Vegna hinna nýju mála hafi lögreglustjóri 3. nóvember sl. gert kröfu um að ákærða yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a-, b- og c-liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Með úrskurði héraðsdóms þann sama dag hafi ákærða verið gert að sæta farbanni. Ákærði hafi þá verið leystur úr haldi. Með dómi Hæstaréttar Íslands 6. nóvember sl. í málinu nr. 754/2015 hafi kærði verið dæmdur til að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til þriðjudagsins 17. nóvember kl. 16:00. Hafi ákærði verið handtekinn samdægurs á áðurnefndu gistiheimili. Við það tækifæri hafi fundust fleiri munir áþekkir þeim sem hald var lagt á við fyrri húsleit lögreglu. Fyrir liggi að móðir ákærða hafi farið af landi brott í kjölfar handtöku ákærða. II    Lögreglustjóri vísar til þess að ákærði sé undir sterkum rökstuddum grun um brot gegn ákvæðum 248. gr. og eftir atvikum 244. eða 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við umræddri háttsemi liggi allt að sex ára fangelsi. Það sé mat lögreglustjóra að brot ákærða muni ekki hafa í för með sér sektir eða skilorðsbundna refsingu verði hann fundinn sekur. Sú afstaða lögreglu byggist á réttarframkvæmd hér á landi fyrir sambærileg fjársvik og þess að ákærði hafi áður gerst sekur um viðlíka brot.    Að mati lögreglustjóra sé ekki völ á vægari úrræðum í ljósi þess sem upplýst sé í málinu. Því sé þörf á að ákærða verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á meðan mál hans séu til meðferðar innan refsivörslukerfisins. Í því sambandi bendir lögreglustjóri á að ákærði eigi sér mjög langa sögu fjársvika erlendis. Gerð sé grein fyrir brotaferli ákærða í gögnum málsins og komi þar fram að hann hafi á árunum 2004 til 2014 margítrekað hlotið dóma fyrir auðgunarbrot, suma hverja þunga. Einn dóm hafi ákærði hlotið hér á landi, sbr. dóm Héraðsdóm Reykjaness í máli nr. S-[...]/2007, sem kveðinn hafi verið upp [...] 2007. Lögreglustjóri segir aðstæður í málinu vera hinar sömu og þegar Hæstiréttur Íslands hafi kveðið upp dóm sinn 6. nóvember sl. Ákærði sé vanaafbrotamaður sem láti sér ekki segjast, svo sem hann hafi sýnt í verki. Megi ætla að ákærði muni halda brotum áfram á meðan málum hans sé ekki lokið hér á landi, en það séu einmitt þeir hagsmunir sem c-lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 sé ætlað að vernda. Skilyrði nefnds ákvæðis séu því uppfyllt í málinu.    Með vísan til alls framangreinds, gagna málsins, c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, dóms Hæstaréttar í máli nr. 754/2015, 248. og 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 telji lögreglustjóri brýna refsivörsluhagsmuni standa til þess að ákærða verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 15. desember 2015, kl. 16:00. III Samkvæmt framangreindu og fyrirliggjandi rannsóknargögnum er ákærði undir rökstuddum grun um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við. Fyrir liggur að ákæra hefur verið gefin út á hendur ákærða fyrir fjársvik, sbr. 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Sakamál á grundvelli ákærunnar var þingfest fyrr í dag og var ákærða veittur frestur til þess að kynna sér gögn málsins og taka afstöðu til sakargifta til 27. nóvember nk. Eins og reifað er í kafla I hér að framan eru í greinargerð lögreglustjóra rakin þau meintu brot ákærða sem voru tilefni höfðunar fyrrnefnds sakamáls hendur honum. Í greinargerðinni er einnig vísað til annarra auðgunarbrota sem ákærði er grunaður um að hafa framið og lögreglustjóri telur varða við 248. gr., og eftir atvikum 244. eða 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Fyrir liggur að með dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 754/2015, sem kveðinn var upp 6. nóvember sl., var ákærða gert að sæta gæsluvarðhaldi vegna brotanna á grundvelli c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Að hinum meintu brotum ákærða virtum og þess sem fyrir liggur um sakaferil hans þykir ákvæði 3. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ekki standa því í vegi að fallist verði á kröfu lögreglustjóra. Að mati dómsins má ætla að ákærði muni halda áfram brotastarfsemi fari hann frjáls ferða sinna. Samkvæmt því og öðru framangreindu er fullnægt skilyrðum c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til að ákærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Í ljósi allra atvika málsins þykja ekki efni til að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma en krafist er. Verður krafa lögreglustjóra því tekin til greina með þeim hætti sem hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari. ÚRSKURÐARORÐ                 Ákærði, X, fæddur [...], sæti gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 15. desember 2015, kl. 16:00.  
Mál nr. 194/2015
Fjöleignarhús Fasteign Eignarheimild Eignarréttur Þinglýsing
Ágreiningur aðila laut að því hvort skyldi ráða innbyrðis afmörkun eignarhluta þeirra í fjöleignarhúsi, tilgreining á uppdrætti með eignaskiptayfirlýsingu eins og S ehf. hélt fram eða staðsetning veggjar á milli eignarhlutanna eins og honum hafði í raun komið fyrir en á því var krafa H ehf. reist. Fyrir lá að eignaskiptayfirlýsingin hafði verið gerð árið 2005 þegar eignarhald allrar fasteignarinnar hafði verið á einni hendi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að eignaskiptayfirlýsing fæli í sér samning eigenda fjöleignarhúss og markaði grundvöll að réttindum þeirra og skyldum innanbyrðis. Sú vanræksla fyrrverandi eiganda eignarhlutanna að breyta ekki eignaskiptayfirlýsingunni samhliða raunverulegri breytingu á séreignaskipan hússins, sbr. 5. mgr. 16. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús, fengi því þó ekki breytt að síðari afsalshafar gætu með afsali til sín ekki öðlast ríkari rétt en hefði verið á hendi viðsemjanda þeirra, afsalsgjafa, í samræmi við þá grundvallarreglu íslensks réttar að sá sem afsalar fasteign geti ekki afsalað víðtækari rétti en hann á. Þó svo að stærðartilgreining og afmörkun séreignarhluta væri eftir sem áður röng í eignaskiptayfirlýsingunni og þar af leiðandi einnig í opinberri skráningu hefði S ehf. ekki getað með því einu öðlast rétt til hluta af séreign H ehf. sem S ehf. sannarlega væri ekki kominn að á grundvelli eignarheimildar sinnar. Yrði í því sambandi við það að miða að kaup S ehf. hefðu átt sér þann undanfara sem ráðgerður væri í lögum nr. 40/2002 um fasteignakaup, þar með talið að gættri skoðun eignarinnar, sbr. 29. gr. laganna og fyrirvara seljanda í kaupsamningi við S ehf. árið 2013. Hefði S ehf. ekki átt að geta dulist hvernig afmörkun hinnar seldu eignar hefði í raun verið háttað. Kæmi sú staða upp að ósamræmi væri á milli raunverulegrar skipunar eignarréttar í fjöleignarhúsi og tilgreiningar í eignaskiptayfirlýsingu stæðu einstökum eigendum opin þau úrræði sem fram kæmu í 2. til 5. mgr. 18. gr. laga nr. 26/1994 með því að eignaskiptayfirlýsing yrði löguð að raunverulegum eignarráðum en ekki öfugt. Samkvæmt framansögðu var H ehf. sýknaður af kröfum S ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Karl Axelsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. mars 2015 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms, þó þannig að í þriðja hluta dómkrafna gerir hann kröfu um að áfrýjanda verði gert að koma upp millivegg á eigin kostnað á þeim stað milli rýma 110 og 204 í fasteigninni að Miðhrauni 14, Garðabæ að stærð rýmis 204 verði 101 m2. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi var 22. ágúst 2005 gerð eignaskiptayfirlýsing fyrir fasteignina Miðhraun 14, sem á þeim tíma var enn í byggingu. Félagið Ægisauður ehf. var þá eigandi allrar fasteignarinnar, sem samkvæmt eignaskiptayfirlýsingunni skiptist í 34 eignarhluta. Í lok sama árs mun annað félag, Skorradalur ehf., hafa keypt fasteignina. Þann 26. október 2006 keypti síðan Bílakot ehf. tiltekna eignarhluta af Skorradal ehf., meðal annars eignarhluta 204 sem auðkenndur var með fastanúmerinu 225-5640 en hann er nú í eigu stefnda og eignarhluta 110 með fastanúmerinu 228-3445, sem er nú í eigu áfrýjanda. Þegar hér var komið sögu hafði framkvæmdum við fasteignina verið fram haldið eftir gerð fyrrnefndrar eignaskiptayfirlýsingar og er óumdeilt að staðsetning veggjar á milli framangreindra eignarhluta var með öðrum hætti en gert var ráð fyrir á uppdrætti með eignaskiptayfirlýsingunni. Af þeirri breyttu staðsetningu milliveggjarins leiddi að stærðir viðkomandi eignarhluta samkvæmt eignaskiptayfirlýsingunni breyttust þannig að eignarhluti 204 minnkaði að flatarmáli en eignarhluti 110 stækkaði samsvarandi og skeikar þar tæpum 40 fermetrum. Í fyrrgreindum kaupsamningi Skorradals ehf. og Bílakots ehf. um eignarhluta 110 sagði meðal annars um skyldur seljandans Skorradals ehf. að hann skyldi sjá um „að láta breyta eignaskiptasamning í samræmi við breytta útfærslu á millivegg á efri hæð á milli þessa matshl. og matshluta nr. 01-0204.“ Sú fyrirætlan gekk þó ekki eftir og var eignaskiptayfirlýsingin því óbreytt áfram og þar með skráning hjá Þjóðskrá Íslands. Umræddir eignarhlutar munu síðan á árinu 2008 hafa komist í eigu GÖH ehf. sem nú ber heiti áfrýjanda. Eignarhluti 204 var seldur Íslandsbanka hf. á nauðungarsölu með afsali 11. apríl 2012. Íslandsbanki hf. seldi Fjárvara ehf. eignarhlutann með afsali 18. maí 2012 og Fjárvari ehf. síðan stefnda með kaupsamningi og afsali 12. desember 2013. Í málinu deila aðilar um það hvort skuli ráða innbyrðis afmörkun eigna þeirra, tilgreining á uppdrætti með eignaskiptayfirlýsingu eins og stefndi heldur fram eða staðsetning veggjar á milli eignarhlutanna eins og honum var í raun komið fyrir en á því er krafa áfrýjanda reist. II Svo sem áréttað er í dómi Hæstaréttar 22. október 2015 í máli nr. 252/2015 felur eignaskiptayfirlýsing í sér samning eigenda fjöleignarhúss og markar grundvöll að réttindum þeirra og skyldum innbyrðis. Eins og áður er rakið hagaði svo til við gerð eignaskiptayfirlýsingarinnar árið 2005 að eignarhald allrar fasteignarinnar að Miðhrauni 14 var á einni og sömu hendi. Ekki liggur nákvæmlega fyrir hvenær afráðið var að breyta staðsetningu umrædds milliveggjar og þar með afmörkun viðkomandi séreigna né hvenær veggurinn var reistur. Af gögnum málsins verður þó ekki annað ráðið en að það hafi gerst eftir að eignaskiptayfirlýsingin var gerð en áður en Bílakot ehf. keypti umrædda eignarhluta 26. október 2006. Hvað sem leið tilvist og þinglýsingu eignaskiptayfirlýsingarinnar var þáverandi eigandi eignarhlutanna að lögum bær til þess síðar að breyta tilhögun og afmörkun einstakra séreignarhluta í húsinu sem hann fór einn með eignarráð yfir. Honum bar þó jafnframt að breyta eignaskiptayfirlýsingu til samræmis við þær breytingar, sbr. 5. mgr. 16. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Svo sem fyrr segir gengu áform þess efnis ekki eftir. Sú vanræksla að breyta ekki eignaskiptayfirlýsingunni samhliða raunverulegri breytingu á séreignaskipan hússins fær því þó ekki breytt að síðari afsalshafar að eignarhluta 204 gátu með afsali til sín ekki öðlast ríkari rétt en var á hendi viðsemjanda þeirra, afsalsgjafa, í samræmi við þá grundvallarreglu íslensks réttar að sá sem afsalar fasteign geti ekki afsalað víðtækari rétti en hann á. Þó svo að stærðartilgreining og afmörkun umrædds séreignarhluta væri eftir sem áður röng í eignaskiptayfirlýsingunni og þar af leiðandi einnig í opinberri skráningu gat stefndi ekki með því einu öðlast rétt til hluta af séreign áfrýjanda sem stefndi sannarlega var ekki kominn að á grundvelli eignarheimildar sinnar. Verður í því sambandi við það að miða að kaup stefnda hafi átt sér þann undanfara sem ráðgerður er í lögum nr. 40/2002 um fasteignakaup, þar með talið að gættri skoðun eignarinnar, sbr. 29. gr. laganna og fyrirvara seljanda Fjárvara ehf. í kaupsamningi við stefnda um eignina 12. desember 2013. Átti stefnda ekki að geta dulist hvernig afmörkun hinnar seldu eignar var í raun háttað. Komi sú staða upp að ósamræmi sé á milli raunverulegrar skipunar eignarréttar í fjöleignarhúsi og tilgreiningar í eignaskiptayfirlýsingu standa einstökum eigendum opin þau úrræði sem fram koma í 2. til 5. mgr. 18. gr. laga nr. 26/1994 með því að eignaskiptayfirlýsing verði löguð að raunverulegum eignarráðum en ekki öfugt. Samkvæmt öllu framansögðu verður áfrýjandi sýknaður af kröfum stefnda. Eftir framangreindum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Handverk og hráefni ehf., er sýkn af kröfum stefnda, Sjónarhóls-Listar ehf. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 25. nóvember 2014. I. Mál þetta, sem tekið var til dóms 16. október sl., er höfðað með birtingu stefnu 1. apríl 2014. Stefnandi er Sjónarhóll-List ehf., kt. [...], Dvergholti 15, Mosfellsbæ. Stefndi er Handverk og hráefni ehf., kt. [...], Smiðjuvegi 4a, Kópavogi. Dómkröfur stefnanda eru þær að viðurkenndur verði eignarréttur stefnanda að öllu því rými sem samkvæmt eignaskiptayfirlýsingu, dagsettri 22. ágúst 2005, tilheyrir eignarhluta merktum 01 0204, fastanúmer 225-5640, á annarri hæð hússins Miðhrauni 14 í Garðabæ (landnúmer 189164), alls 101 fermetri að flatarmáli. Í öðru lagi gerir stefnandi þá kröfu að stefndi verði dæmdur til þess að fjarlægja á eigin kostnað millivegg sem stendur inni í eignarhluta stefnanda merktum 01 0204, fastanúmer 225-5640, á annarri hæð hússins Miðhrauni 14 að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 50.000 krónur frá dómsuppsögu. Til vara er þess krafist að dómurinn viðurkenni skyldu stefnda til þess að greiða stefnanda þann kostnað sem hlýst af því að fjarlægja millivegginn. Í þriðja lagi að stefndi verði dæmdur til að koma upp millivegg á eigin kostnað á þeim stað sem eignaskiptayfirlýsing, dags. 22. ágúst 2005, mælir fyrir um að hann skuli standa, milli rýmanna sem merkt eru 01 0204 og 01 0110 í húsinu Miðhrauni 14 í Garðabæ, að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 50.000 krónur frá dómsuppsögu. Til vara er þess krafist að dómurinn viðurkenni skyldu stefnda til þess að greiða stefnanda þann kostnað sem hlýst af því að reisa millivegg sem samræmist þinglýstri eignaskiptayfirlýsingu, dagsettri 22. ágúst 2005, milli rýmanna sem merkt eru 01 0204 og 01 0110 í húsinu Miðhrauni 14 í Garðabæ. Í öllum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda að mati dómsins og með hliðsjón af málskostnaðaryfirliti. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda. Þá krefst hann málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda að mati dómsins og að teknu tilliti til málskostnaðaryfirlits. II. Stefnandi festi kaup á skrifstofuhúsnæði á annarri hæð fasteignarinnar Miðhrauni 14 , Garðabæ (fastanúmer 225-5640, merking 0204) hinn 12. desember 2013. Birt stærð eignarinnar er 101 fermetri. Fljótlega eftir að stefnandi fékk fasteignina afhenta kveðst hann hafa orðið þess áskynja að stærð hennar samsvaraði ekki birtri stærð hennar samkvæmt opinberum skrám og þinglýstum teikningum. Stefnanda hafi orðið ljóst að búið væri að koma upp millivegg milli eignar stefnanda og eignar sem ber fastanúmerið 228-3445, merking 01-0110, sem ekki samrýmist eignaskiptayfirlýsingu. Kveður stefnandi flatarmál fasteignar sinnar verulega skert af þessum sökum, eða um u.þ.b. 40 fermetra. Á teikningu á dskj. 4, sem einnig sé hluti af eignaskiptayfirlýsingu, sé núverandi staðsetning veggjarins gulmerkt. Feitletruð svört lína á teikningunni, sem sé samsíða fyrrgreindri línu, sýni hvar veggurinn eigi að vera samkvæmt eignaskiptayfirlýsingu. Stefndi sé eigandi hinnar aðliggjandi eignar á 2. hæð Miðhrauns 14 og hafi nánari eftirgrennslan leitt í ljós að stefndi hafi komið upp framangreindum vegg án þess að afla sér viðhlítandi samþykkis viðeigandi aðila. Stefnandi kveðst hafa, ásamt fyrri eiganda skrifstofuhúsnæðisins, sem merkt sé 204, Fjárvara ehf., komið á framfæri athugasemdum vegna þessa við stefnda. Þar á meðal hafi stefnandi beint skriflegri áskorun til stefnda um að koma mörkum eignarhlutanna tveggja í lögmætt horf. Þá hafi stefndi markaðssett eignarhluta í sinni eigu miðað við hina ólögmætu afmörkun eignarhlutanna sem leiði af staðsetningu umrædds milliveggjar. Í auglýsingu fasteignasölunnar Eignatorgs, dags. 6. janúar sl., segi: „Til sölu atvinnuhúsnæði við Miðhraun 14. Eignin skiptist í efri og neðri hæð. Neðri hæðin er 75 fm með salernisaðstöðu og innkeyrsludyrum. Efri hæðin sem áður var bara loft var stækkuð og gluggar settir í, er nú einnig 75fm og hefur verið innréttuð sem íbúðarhúsnæði/skrifstofuhúsnæði. Ath. að skráð stærð þessarar eignar er 107, fm.“ Þá kemur fram á söluyfirliti að raunveruleg stærð sé 150 fermetrar. Með öðrum orðum þá markaðssetji stefndi eign sína eins og þeir fermetrar, sem tilheyra eignarhluta stefnanda samkvæmt þinglýstri eignaskiptayfirlýsingu, tilheyri eignarhluta stefnda. Af framangreindum ástæðum og þar sem stefndi hafi virt áskoranir stefnanda að vettugi, telji stefnandi óhjákvæmilegt að höfða mál þetta. Stefndi kveður ranglega farið með staðreyndir í málavaxtalýsingu í stefnu. Fasteignin að Miðhrauni 14 í Garðabæ, sem sé alls 34 eignarhlutar, hafi verið keypt af Ægisauði ehf., kt. [...], á meðan fasteignin var í byggingu og hafi hún verið í eigu þess félags þegar veggir hafi verið settir upp og eignaskiptayfirlýsing gerð. Til að fá fokheldisvottorð á fasteignina hafi Ægisauður ehf. orðið að gera eignaskiptayfirlýsingu fyrir fasteignina, sem félagið hafi og gert, sbr. áðurgreinda eignaskiptayfirlýsingu, sbr. og 3. mgr. 16. gr. laga um fjöleignarhús nr. 26/1994. Nánast á sama tíma og eignaskiptayfirlýsingin hafi verið gerð og eftir að hún lá fyrir hafi fasteignin tekið miklum breytingum í áframhaldandi byggingarframkvæmdum frá því sem segi í eignaskiptasamningi, þ.e. bil hafi verið felld niður, stækkuð eða sameinuð og þá hafi ekki lengur verið gert ráð fyrir endasvölum svo dæmi sé tekið. Þá hafi það verið félagið Ægisauður ehf. sem sett hafi upp þann millivegg sem stefnandi krefjist niðurrifs á, er hann byggði eignina, en ekki stefndi. Veggurinn hafi þannig ávallt verið á núverandi stað. Ægisauður ehf. hafi selt þá eignarhluta sem um ræði í máli þessu, þ.e. þá eignarhluta sem séu nú í eigu málsaðila, ásamt öðrum eignarhlutum, til félagsins Skorradals ehf., sem síðan hafi selt þá Bílakoti ehf. Það félag hafi síðan hafi selt eignarhlutana félaginu GGH eignum ehf. sem síðan hafi selt stefnda þá. Í öllum þessum kaupum hafi verið gert ráð fyrir að milliveggurinn væri á þeim stað, sem hann standi nú. Sama sé að segja um millivegg milli eignarhluta 205 og 112, þ.e. hann hafi verið reistur á sama stað og sá milliveggur sem um sé deilt í máli þessu þrátt fyrir eignaskiptayfirlýsingu frá 2005. Með milliveggjunum séu efri og neðri hæð jafnstórar, auk þess sem 30–40 fermetra svefnloft sé í eignarhluta stefnanda, sem ekki sé gert ráð fyrir í eignaskiptasamningi eða öðrum gögnum. Fasteignin sé enn skráð í byggingu, þ.e. á byggingarstigi 6, en frá upphafi hafi staðið til að svefnloftið yrði inni í nýrri eignaskiptayfirlýsingu sem samþykkt rými. Þess beri að geta að ekki hefði verið unnt að hafa umrætt svefnrými í eignarhluta 204 ef umdeildur veggur væri á þeim stað, sem miðað hafi verið við í eignaskiptayfirlýsingu, enda héngi svefnloftið þá í lausu lofti. Eignaskiptayfirlýsing frá 2005 sé þannig ekki rétt og hafi ekki verið rétt frá haustinu 2005 þegar fasteignin var í byggingu. Til hafi staðið að gera nýjan eignaskiptasamning, en ekki orðið af því, m.a. vegna fjárskorts. Þá hafi ekki verið talin knýjandi þörf á því þar sem engin ágreiningur hafi verið um eignarhlutana eða stærð þeirra á meðal eigenda fasteignarinnar, að stefnanda, hinum nýja eiganda, undanskildum. Íslandsbanki hf. hafi keypt eignarhluta 109 og 204 á uppboði í mars 2012. Fyrirsvarsmaður stefnda hafi verið viðstaddur uppboðið og skýrt öllum viðstöddum, sérstaklega aðspurður, frá því hvernig stærð efri hæðar væri háttað. Eftir nauðungarsöluna hafi fyrirsvarsmaður stefnda fengið símtal þar sem hann hafi verið spurður sérstaklega út í misræmi á fermetrafjölda samkvæmt eignaskiptayfirlýsingu og samkvæmt mælingum á rýminu. Íslandsbanki hf. hafi selt Fjárvara ehf. eignina 18. maí 2012, en Fjárvari ehf. hafi síðan selt stefnanda eignarhlutann í desember 2013. Starfsmaður Fjárvara hafi einnig haft samband við fyrirsvarsmann stefnda og óskað eftir að hitta fyrirsvarsmanninn í fasteigninni til að skoða hana. Seljanda hafi þannig verið vel kunnugt um stærð húsnæðisins og það ósamræmi sem væri á raunstærð og stærð samkvæmt eignaskiptasamningi. Kaupsamningur aðila liggi ekki fyrir heldur einungis afsal, en þar komi ekkert fram um fermetrafjölda hinnar seldu eignar. Eftir því sem stefndi best viti hafi stefnanda, líkt og fyrri eigendum, verið fullkunnugt um stærð húsnæðisins er hann keypti eignarhlutann. Ekki sé rétt að stefndi markaðssetji húsnæði sitt miðað við ólögmæta afmörkum. Bendir stefndi á að auglýsing á dskj. nr. 6, sem vísað sé til í þessu sambandi, fjalli ekki um eignarhluta 110, heldur um annan eignarhluta í fasteigninni. Jónas Ágúst Ágústsson, fyrirsvarsmaður stefnanda, og Gunnar Örn Haraldsson, fyrirsvarsmaður stefnda, komu fyrir dóminn og gáfu aðilaskýrslu. Þá komu fyrir dóminn sem vitni Þórhallur Biering Guðjónsson, Sigurður Haukur Gestsson og Garðar Vilhjálmsson. III. Málsástæður stefnanda að því er varðar fyrstu aðalkröfu. Eins og áður greini kveðst stefnandi hafa komist að raun um að milliveggur sá, sem aðskilur fasteign hans, þ.e. rými 204, og rými stefnda merkt 110 sé staðsettur langt inni í séreignarhluta stefnanda. Stefnandi kveðst hafa mátt treysta því að þinglýst gögn gæfu til kynna rétta stærð og lögun fasteignarinnar sem hann hafi fest kaup á í desember 2013. Þegar stefnanda hafi orðið ljóst að staðsetning milliveggjarins skerti umrætt rými í fasteign hans umtalsvert hafi hann þegar gert kröfu um úrbætur af hálfu eiganda aðliggjandi eignar, sem sé stefndi í máli þessu. Samkvæmt upplýsingum frá stefnda hafi hann sjálfur komið upp veggnum án þess að lögformlegt samþykki lægi fyrir breytingum á mörkum eignarhlutanna. Stefnandi kveður rétt að hafa í huga að samkvæmt lögum um fjöleignarhús nr. 26/1994 þurfi að standa formlega að breytingum á eignarhlutum. Samkvæmt 23. grein laganna taki breyting á séreignarhluta ekki gildi fyrr en einfaldur meirihluti eigenda hafi samþykkt breytinguna og skuli þá þinglýsa breytingunni. Þá hafi rými 204 verið háð veðböndum allt þar til Íslandsbanki hf. leysti eignina til sín á nauðungaruppboði, sbr. nauðungarsöluafsal, dags. 11. apríl 2012. Samþykki veðhafa fyrir breytingunni hafi ekki legið fyrir. Samkvæmt framangreindu sé því ljóst að stefnandi mátti treysta því að hann öðlaðist eignarréttindi í samræmi við þinglýsta eignaskiptayfirlýsingu. Þá styðjist einhliða ákvörðun stefnda, um að reisa millivegg á öðrum stað en eignaskiptayfirlýsing geri ráð fyrir, ekki við lögmæta heimild og geti ekki skert þinglýstan eignarrétt stefnanda. Málsástæður að því er varðar aðra aðalkröfu og varakröfu. Stefnandi kveður aðra aðalkröfu styðjast við sömu forsendur og aðalkrafa stefnanda, þ.e. að stefnandi njóti eignarréttar yfir rými 204 eins og rýmið sé skilgreint í þinglýstri eignaskiptayfirlýsingu. Kveðst stefnandi vísa til framangreindra röksemda þar að lútandi. Þá sé önnur aðalkrafa stefnanda sett fram með vísan til þess að stefndi beri ábyrgð á þeim ólögmæta millivegg sem nú skilji að rými 204, sem sé í eigu stefnanda, og rými 110, sem sé í eigu stefnda. Stefnda beri skylda til þess að aflétta hinu ólögmæta ástandi og fjarlægja hinn ólögmæta millivegg. Stefnandi kveðst byggja á því að einhliða ákvörðun stefnda um að reisa millivegginn á núverandi stað hafi falið í sér ólögmæta skerðingu á eignarréttindum sem nú tilheyri stefnanda. Stefnandi kveður kröfu þessa byggjast á þeirri dómhelguðu reglu að sá sem hafi óheimil afnot af fasteign annars manns eða geri á henni ólögmætar breytingar skuli aflétta hinu ólögmæta ástandi og koma á lögmætri skipan. Fallist dómurinn ekki á aðra dómkröfu stefnanda sé þess til vara krafist að dómurinn viðurkenni skyldu stefnda til þess að bæta stefnanda þann kostnað sem hljótist af því að fjarlægja millivegginn. Sé vísað til framangreindra málsástæðna, en einhliða og ólögmæt ákvörðun stefnda um að reisa vegginn hafi leitt af sér skaðabótaskylt tjón fyrir stefnanda. Niðurrif veggjarins sé forsenda fyrir því að stefnandi geti notið eignarréttinda sinna og sá kostnaður, sem af framkvæmdunum hljótist, falli á stefnanda ef stefndi fjarlægir ekki vegginn. Málsástæður að því er varðar þriðju aðalkröfu og varakröfu. Stefnandi kveður þriðju aðalkröfu sína styðjast við sömu forsendur og fyrsta aðalkrafan, þ.e. að stefnandi njóti eignarréttar yfir rými 204 eins og rýmið sé skilgreint í þinglýstri eignaskiptayfirlýsingu. Sé vísað til áðurgreindra röksemda þar að lútandi í umfjöllun um fyrstu aðalkröfu stefnanda. Þá sé þriðja aðalkrafa stefnanda sett fram með tilvísan til þess að stefndi beri ábyrgð á þeim ólögmæta millivegg sem nú skilji að rými 204, sem sé í eigu stefnanda, og rými 110, sem sé í eigu stefnda. Stefnda beri skylda til þess að aflétta hinu ólögmæta ástandi og fjarlægja hinn ólögmæta millivegg og koma upp nýjum í samræmi við þinglýsta eignaskiptayfirlýsingu. Stefnandi kveðst byggja á því að einhliða ákvörðun stefnda um að reisa millivegginn á núverandi stað hafi falið í sér ólögmæta skerðingu á eignarréttindum sem nú tilheyri stefnanda. Stefnda beri skylda til þess að bæta úr hinu ólögmæta ástandi og koma á lögmætri skipan með því að reisa nýjan vegg þar sem þinglýst eignaskiptayfirlýsing mæli fyrir um að veggurinn skuli standa. Stefnandi kveður þessa kröfu byggjast á þeirri dómhelguðu reglu að sá sem hafi óheimil afnot af fasteign annars manns eða geri á henni ólögmætar breytingar skuli aflétta hinu ólögmæta ástandi og koma á lögmætri skipan. Fallist dómurinn ekki á þriðju aðalkröfu stefnanda sé þess krafist til vara að dómurinn viðurkenni skyldu stefnda til þess að bæta stefnanda þann kostnað sem hljótist af því að reisa nýjan millivegg. Sé vísað til framangreindra málsástæðna, en einhliða og ólögmæt ákvörðun stefnda um að reisa vegginn hafi leitt af sér skaðabótaskylt tjón fyrir stefnanda, sem leggja þurfi í kostnað til þess að fjarlægja vegginn og reisa nýjan. Niðurrif veggjarins og bygging nýs sé forsenda þess að stefnandi getið notið eignarréttinda sinna. Hvað varðar lagarök vísar stefnandi til laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús, einkum 23. gr. laganna. Þá vísar stefnandi til meginreglna eignarréttar um réttindi fasteignareiganda og réttarúrræði í tilefni af ólögmætri hagnýtingu fasteignar. Um bótaskyldu samkvæmt varakröfum er af hálfu stefnanda einnig vísað til sakarreglunnar og almennra meginreglna skaðabótaréttarins. Þá vísar stefnandi til þinglýsingalaga nr. 39/1978. Stefnandi kveður kröfu um dagsektir byggjast á 4. mgr. 114. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Þá kveður hann kröfu um málskostnað styðjast við ákvæði 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV. Málsástæður stefnda að því er varðar fyrstu aðalkröfu stefnanda. Stefndi kveður að svo virðist sem stefnandi byggi á því að stærð eignarhluta 110 samkvæmt eignaskiptayfirlýsingu frá árinu 2005 gangi framar raunverulegri stærð eignarhluta hans. Á það sé ekki unnt að fallast. Lögum samkvæmt eigi eignaskiptayfirlýsing að sýna hlutfallstölur eignarhluta og endurspegla rétta skiptingu fasteignarinnar og eigi þannig að vera réttur eða eðlilegur grundvöllur að skiptingu réttinda og skyldna. Sérhver eigandi, sem telji hlutfallstölur rangar eða eignarhlutföllin í húsinu óeðlileg eða ósanngjörn, geti krafist leiðréttingar þar á, sbr. 3. mgr. 18. gr. laga um fjöleignarhús nr. 26/1994. Hins vegar geti eigandi ekki krafist þess að fasteign sé breytt til samræmis við (ranga) eignaskiptayfirlýsingu. Stefndi heldur því fram að umræddur milliveggur hafi verið settur upp þar sem hann standi nú með samkomulagi allra eigenda 34 eignarhluta fasteignarinnar. Frá þeim tíma hafi eignarhlutar aðila, 110 og 204, margsinnis gengið kaupum og sölum, en í þeim viðskiptum hafi ávallt verið miðað við raunverulega stærð þeirra en ekki stærð samkvæmt eignaskiptasamningi. Stefnandi gangi inn í réttarstöðu fyrri eigenda hvað þetta varði en stærð eignarhluta 204 stækki ekki við það eitt að nýr aðili eignist eignarhlutann. Þannig geti stefnandi ekki öðlast ríkari rétt en seljandi hans hafi átt, en sá hafi keypt eignina í því ástandi sem hún sé og hafi verið í á nauðungaruppboði. Í 23. gr. fjöleignarhúsalaganna sé fjallað um eignatilfærslu innan hússins, en þar segi að eignatilfærsla á hlutum séreignar innan hússins sé háð samþykki einfalds meirihluta eigenda. Í því tilviki sem hér um ræði hafi eignatilfærslan, þ.e. frá því sem segi í eignaskiptasamningi, verið gerð af Ægisauði ehf., sem snemma hafi tekið við byggingu fasteignarinnar, en félagið hafi verið eigandi allra eignarhlutanna. Þannig sé augljóst að tilfærslan hafi verið gerð með samþykki allra eigenda, rétt eins og aðrar breytingar sem gerðar hafi verið á fasteigninni í byggingu. Í ákvæðinu sé einnig kveðið á um að breyta skuli eignaskiptayfirlýsingu í framhaldinu og þá skuli þinglýsa breytingunni. Það sé þó ekki skilyrði fyrir eignatilfærslunni. Stefndi kveður að fyrrverandi eigandi Bílakots ehf. hafi tekið lán hjá Sparisjóði Hafnarfjarðar, en sparisjóðnum, síðar Byr og loks Íslandsbanka, hafi verið vel kunnugt um stærð efri hæðar eignarhluta 110 og stærð eignarhluta 204. Í kaupsamningi um eignarhluta 110 milli Bílakots ehf. og Skorradals ehf. komi enda fram að seljandi eigi að fullgera og klára millivegg á milli þess matshluta, þ.e. 110, og matshluta 112 og sjá um að láta breyta eignaskiptasamningi í samræmi við breytta útfærslu á millivegg á efri hæð á milli þessa matshluta og matshluta 204. Veðhafi hafi þannig verið grandsamur um staðsetningu milliveggjarins. Auk þessa hafi öll lán á eigninni verið tekin hjá Sparisjóði Hafnarfjarðar vegna tengsla húsbyggjandans við stjórn sparisjóðsins þannig að starfsmenn sparisjóðsins hafi verið vel inni í málum sem varðað hafi fasteignina. Þá sé ekki annað að sjá en að eignin hafi verið veðsett eftir að milliveggur var reistur, þ.e. eftir að núverandi ástand komst á. Þá sé ekki unnt að líta fram hjá því að fasteignina hafi stefnandi keypt eftir skoðun á eigninni. Honum hafi því ekki getað dulist stærð efri hæðar, enda segi í áskorun á dskj. nr. 5. að stefnandi hafi orðið þess áskynja eftir kaup að stærð eignarinnar væri ekki í samræmi við þinglýsta eignaskiptayfirlýsingu. Það hafi því ekki verið fyrr en eftir kaupin að hann hafi farið að rýna í eignaskiptayfirlýsingu og séð að upphaflega hafi verið gert ráð fyrir að milliveggurinn væri á öðrum stað. Við kaupin hafi hann því ekki verið grandlaus um raunverulega stærð eignarinnar, en hann geti ekki öðlast meiri rétt en seljandi eða fyrri eigendur áttu. Stefnandi byggi málatilbúnað sinn á því að hann hafi mátt treysta því að þinglýst gögn gæfu til kynna rétta stærð og lögun fasteignarinnar. Stefndi bendir á að hann geti hins vegar hvorki látið undir höfuð leggjast að skoða eignina til að ganga úr skugga um að hún sé í samræmi við eignaskiptayfirlýsingu né gert sér vonir um að eignin sé stærri en hún raunverulega sé af þeirri ástæðu einni að eignaskiptasamningur sé ekki réttur. Í stefnu sé fullyrt að samþykki veðhafa fyrir breytingunni hafi ekki legið fyrir en það sé einfaldlega ekki rétt. Í því sambandi verði að hafa í huga að Íslandsbanki hafi gengið inn í réttarstöðu Sparisjóðsins í Hafnarfirði hvað það varði, en starfsmönnum sparisjóðsins hafi frá upphafi verið vel kunnugt um skipulag og þróun fasteignarinnar að Miðhrauni 14. Komi þetta skýrt fram í áðurnefndum kaupsamningi Bílakots ehf. og Skorradals ehf. sem sé grundvöllur veðsetningarinnar og veðhafi hafi kynnt sér. Eins og áður greini hafi eignarhlutar aðila gengið nokkrum sinnum kaupum og sölum og í þeim kaupum hafi ávallt verið miðað við að eignarhluti 204 væri um 70 fm eins og raunin sé, auk 35-40 fm svefnlofts. Það sjáist t.d. á kaupsamningum frá október 2006 þar sem Bílakot ehf. kaupi eignina af Skorradal ehf., en kaupverðið sé nánast það sama, þ.e. annars vegar 24,6 milljónir króna og hins vegar 24,5 milljónir króna, fyrir annars vegar bil merkt 110, sem sé efri og neðri hæð, og hins vegar fyrir bil merkt 109, þ.e. neðri hæð, og 204, þ.e. efri hæð. Hefði bil, sem hefur að geyma eignarhluta merkta 109 og 204, verið stærra en bil merkt 110 hefði kaupverð þeirra að sjálfsögðu verið hærra en kaupverð eignarhluta 110. Ekki liggi fyrir upplýsingar um það verð sem stefnandi keypti fasteignina á. Stefndi kveðst þó byggja málatilbúnað sinn meðal annars á því að kaupverð eignarhluta 204 samrýmist því að stefnandi hafi keypt eignina eins og hún sé í dag, auk svefnlofts, en alls ekki miðað við að veggur hafi verið eins og gert hafi verið ráð fyrir á teikningu árið 2005. Hafi svo verið liggi ábyrgðin þar um hjá Íslandsbanka hf. eða Fjárvara ehf., en fyrirsvarsmenn félaganna hafi verið grandsamir um raunverulega stærð eignarinnar og að eignaskiptayfirlýsing væri röng. Málsástæður stefnda hvað varðar aðra aðalkröfu og varakröfu stefnanda. Stefndi kveður ekki rétt sem haldið sé fram í stefnu að stefndi beri ábyrgð á hinum umdeilda vegg og beri því skylda til að aflétta meintu ólögmætu ástandi. Ekki sé rétt að veggurinn hafi verið settur upp af honum samkvæmt einhliða ákvörðun hans heldur hafi byggingaraðili fasteignarinnar reist vegginn á núverandi stað. Hin dómhelgaða regla sem stefnandi vísi til eigi þannig ekki við hér, enda ekki um óheimil afnot að ræða eða ólögmætar breytingar. Þvert á móti hafi breytingar frá eignaskiptasamningi verið gerðar strax við byggingu eignarinnar og af eiganda heildareignarinnar. Stefndi kveðst mótmæla hinni ætluðu dómhelguðu venju sem stefnandi vísi til. Varðandi varakröfu stefnanda verði að líta til þess að það hafi ekkert frekar verið að beiðni eiganda eignarhluta 204, sem veggurinn var settur upp á núverandi stað, en eiganda eignarhluta 110. Nauðsynlegt hafi verið að setja vegginn upp til að aðskilja rýmin og það hafi verið gert með samþykki eigenda beggja eignarhluta og hafi veggurinn verið á þeim sama stað frá hausti 2005. Málsástæður stefnda að því er varðar þriðju aðalkröfu og varakröfu stefnanda. Stefndi kveðst ekki sjá muninn á málsástæðum annarrar og þriðju aðalkröfu og því sé vísað til þegar framkominna málsástæðna stefnda að því er varði aðra aðalkröfu og varakröfu. Hvað lagarök varðar vísar stefndi m.a. til laga um fjöleignarhús nr. 26/1994, þinglýsingalaga nr. 39/1978 og laga um fasteignakaup 40/2002. Hann kveður málskostnaðarkröfu sína byggða á 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og skaðleysisreglu. V. Óumdeilt er í málinu að staðsetning milliveggjar milli séreigna málsaðila í fasteigninni að Miðhrauni 14, þ.e. á milli eignarhluta stefnanda, sem merktur er 01 0204, og eignarhluta stefnda, sem merktur er 01 0110, samrýmist ekki þinglýstri eignaskiptayfirlýsingu. Með hliðsjón af eignaskiptayfirlýsingunni og teikningum sem fylgdu henni er milliveggurinn staðsettur inni í séreignarhluta stefnanda og er flatarmál eignarhluta stefnanda af þeim sökum tæplega 40 fermetrum minna en eignaskiptayfirlýsingin og meðfylgjandi teikningar gera ráð fyrir. Eins og fram hefur komið keypti stefnandi eignarhluta sinn í fasteigninni af Fjárvara ehf. í desember 2013 og hafði fasteignasalan Stakfell milligöngu um söluna. Þá hefur komið fram að Fjárvari ehf., sem er dótturfélag Íslandsbanka hf., keypti eignarhlutann af bankanum í maí 2012, en bankinn hafði eignast umræddan eignarhluta á nauðungaruppboði í mars sama ár. Þá hefur komið fram að stefndi var þinglýstur eigandi áðurgreinds eignarhluta nr. 01 0204 þegar nauðungarsalan fór fram. Í málinu hafa verið lögð fram sölugögn frá fasteignasölunni Stakfelli vegna sölu Fjárvara ehf. á áðurgreindum eignarhluta til stefnanda. Á meðal þeirra er að finna eignaskiptayfirlýsingu fasteignarinnar, sem dagsett er 22. ágúst 2005 og þinglýst var á fasteignina 1. september sama ár. Samkvæmt yfirlýsingunni er birt stærð eignarhluta stefnanda 101 fermetri. Í öðrum sölugögnum, svo sem kauptilboði, söluyfirliti, yfirlýsingu húsfélags, fasteignamatsvottorði og veðbandayfirliti, er ýmist tiltekið að eignarhlutinn sé 101 fermetri að stærð eða vísað til áðurgreindrar eignaskiptayfirlýsingar. Á meðal sölugagnanna er einnig afsal Íslandsbanka hf. til Fjárvara ehf. vegna eignarhlutans þar sem fram kemur að húsnæðið sé 101 fermetri að stærð. Hið sama kemur fram í afsali sýslumanns til Íslandsbanka hf. vegna eignarhlutans. Þá hefur verið lagt fram í málinu yfirlit Garðabæjar vegna álagðra gjalda á eignarhluta stefnanda og er þar jafnframt miðað við að eignarhlutinn sé 101 fermetri að stærð. Fram hefur komið í málinu að eignarhluti stefnanda er eitt rými með salernisaðstöðu og þykir ljóst að erfitt getur verið að átta sig á raunverulegri stærð slíks opins rýmis við hefðbundna skoðun. Fyrirsvarsmaður stefnda, Gunnar Örn Haraldsson, hefur borið um það að honum hafi verið um það kunnugt að stærð eignarhluta 01 0204 væri ekki í samræmi við þinglýsta eignaskiptayfirlýsingu. Til hefði staðið að breyta eignaskiptasamningnum í samræmi við raunverulega staðsetningu milliveggjarins, en af ýmsum ástæðum hefði ekkert orðið af því. Koma þessi áform fram í kaupsamningi Skorradals ehf. og Bílakots ehf. um eignarhluta 01 0110, sem nú er í eigu stefnda, en fyrirsvarsmaður stefnda var einnig fyrirsvarsmaður Bílakots ehf. Bar fyrirsvarsmaðurinn um að eignarhluti 01 0204, sem áður var í eigu stefnda, hefði síðan verið seldur á nauðungaruppboði. Ekkert hefur komið fram í málinu sem styður fullyrðingar áðurgreinds fyrirsvarsmanns stefnda um að hann hafi á áðurgreindu uppboði upplýst lögmann Íslandsbanka hf. um raunverulega stærð eignarhlutans. Sömuleiðis hefur ekkert komið fram sem styður fullyrðingar hans um að hann hafi upplýst starfsmenn fasteignasölunnar og Fjárvara ehf. um framangreint áður en eignarhlutinn var seldur stefnanda. Með vísan til framangreinds og gagna málsins er ekkert fram komið í málinu sem bendir til þess að stefnanda hafa verið um það kunnugt áður en hann festi kaup á eignarhlutanum að staðsetning milliveggjarins á milli áðurgreindra eignarhluta væri ekki í samræmi við þinglýsta eignaskiptayfirlýsingu. Samkvæmt 1. mgr. 23. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús er eignayfirfærsla á hlutum séreignar innan fjöleignarhúss til annarra eigenda háð samþykki einfalds meirihluta eigenda. Í ákvæðinu er einnig kveðið á um að þá skuli breyta eignaskiptayfirlýsingunni og þinglýsa breytingunni. Eins og fram hefur komið var áðurgreindum áformum um breytingar á eignaskiptayfirlýsingunni aldrei hrundið í framkvæmd. Í kaupsamningi stefnda um eignarhluta 01 0204 er hins vegar vísað til hinnar þinglýstu eignaskiptayfirlýsingar, sem lá fyrir við kaupin. Mátti stefnandi því treysta því að hann öðlaðist eignarréttindi í samræmi við þinglýsta eignaskiptayfirlýsingu. Með vísan til framangreinds er fallist á viðurkenningarkröfu stefnanda um að eignarréttur hans nái til alls þess rýmis sem samkvæmt áðurgreindri eignaskiptayfirlýsingu tilheyrir eignarhluta merktum 01 0204, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Stefndi hefur viðurkennt að umræddur milliveggur sé ekki rétt staðsettur miðað við þinglýsta eignaskiptayfirlýsingu og að honum hafi frá upphafi verið um það kunnugt. Ber því að skylda stefnda til að fjarlægja umræddan millivegg og koma upp millivegg á þeim stað sem áðurgreind eignaskiptayfirlýsing mælir fyrir um að hann skuli standa milli rýmanna, hvort tveggja á eigin kostnað og að viðlögðum dagsektum, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Með hliðsjón af málsúrslitum er stefnda gert að greiða stefnanda 690.000 krónur í málskostnað. Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Við uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómsorð: Viðurkenndur er eignarréttur stefnanda, Sjónarhóls-Listar ehf., að öllu því rými, sem samkvæmt eignaskiptayfirlýsingu, dagsettri 22. ágúst 2005, tilheyrir eignarhluta merktum 01 0204, fastanúmer 225-5640, á annarri hæð fasteignarinnar að Miðhrauni 14 í Garðabæ, alls 101 fermetri að flatarmáli. Stefnda, Handverki og hráefni ehf., er skylt að fjarlægja á eigin kostnað millivegg sem stendur inni í áðurgreindum eignarhluta stefnanda í fasteigninni að Miðhrauni 14 í Garðabæ innan átta vikna frá birtingu dómsins að telja að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 50.000 krónur. Stefndi komi upp millivegg á eigin kostnað á þeim stað sem eignaskiptayfirlýsing, dags. 22. ágúst 2005, mælir fyrir um að hann skuli standa, milli rýmanna sem merkt eru 01 0204 og 01 0110 í áðurgreindri fasteign, innan átta vikna frá birtingu dómsins að telja að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 50.000 krónur. Stefndi greiði stefnanda 690.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 100/2015
Lánssamningur Aðild Sjálfskuldarábyrgð Vextir Ógilding samnings
T höfðaði mál þetta til heimtu skuldar á grundvelli lánssamnings frá árinu 2009 milli A, sem lánveitanda, og Þ og V, sem lántaka. Talið var að um gilt framsal kröfu hefði verið að ræða þegar A framseldi T árið 2013 rétt sinn til greiðslu samkvæmt samningnum og því væri T réttur aðili málsins til sóknar. Þá væri Þ réttur aðili til varnar þar sem ljóst væri að hún hefði samþykkt ásamt V með undirritun sinni á samninginn að þær bæru óskipta ábyrgð á endurgreiðslu lánsins og að til þeirra skyldi vísað sem lántaka. Fyrir lá að fjárhæð lánsins samkvæmt samningnum var 60.000 bandaríkjadalir og að lánið skyldi endurgreitt í síðasta lagi þremur vikum síðar með 124.000 bandaríkjadölum. Með hliðsjón af almennum athugasemdum með frumvarpi því er varð að lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og athugasemdum við 2. gr. þeirra var talið að þótt aðilum lánssamnings væri í sjálfsvald sett að semja um vexti eða annað endurgjald sem áskilið væri eða tekið fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldar væri því samningsfrelsi settar skorður með ákvæðum III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Með samningsákvæðinu um fjárhæð endurgreiðslunnar hefði lánveitandinn áskilið sér á þriggja vikna tímabili endurgjald fyrir lánveitinguna sem í ljósi atvika málsins og málflutnings T fyrir dómi hefði ekki verið sýnt fram á að gæti með nokkru móti rúmast innan þess frelsis til samningsgerðar um vexti og annað endurgjald sem lög nr. 38/2001 heimila. Var því fallist á með Þ að ósanngjarnt væri og andstætt góðri viðskiptavenju, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936, að bera slíkt samningsákvæði fyrir sig. Breytti það ekki þessari niðurstöðu þótt í samningnum hefði verið vísað til Þ sem lögmanns og fasteigna- og skipasala. Samkvæmt framansögðu var Þ gert að greiða T 60.000 bandaríkjadalir með dráttarvöxtum frá því er málið var höfðað, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. febrúar 2015. Hún krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Efni samningsins 21. júlí 2009 sem um ræðir í málinu og fylgiskjals sem var hluti hans er að nokkru lýst í hinum áfrýjaða dómi. Samningurinn sem ásamt fylgiskjalinu var ritaður á ensku er ekki meðal gagna málsins hér fyrir dómi en það er hins vegar íslensk þýðing skjalanna. Fram kom í samningnum að hann lyti íslenskum lögum og  samningsaðilar samþykkt að hlíta lögsögu íslenskra dómstóla vegna ágreinings um efni hans. Samningurinn fjallaði meðal annars um lánveitingu af hálfu ónafngreinds aðila að fjárhæð 60.000 bandaríkjadalir en eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi er nú komið fram að upphaflegur lánveitandi var Almar Örn Hilmarsson. Samkvæmt gögnum málsins var lánsfjárhæðin millifærð af tilteknum reikningi Almars í dönskum banka og helmingi hennar í framhaldinu ráðstafað inn á bankareikning í Dubai í eigu A.R.I. Trading LLC og hinum helmingnum inn á reikning áfrýjanda í íslenskum banka. Rétt sinn til greiðslu samkvæmt samningnum framseldi Almar til stefnda 13. mars 2013 með vottfestri yfirlýsingu. Í samningnum og fylgiskjali með honum sagði að lánsfjárhæðin sem þar var nefnd höfuðstólsfjárhæð næmi 60.000 bandaríkjadölum og skyldi hún endurgreidd með því sem nefnt var endurgreiðslufjárhæð og næmi 124.000 bandaríkjadölum „í síðasta lagi 21 degi eftir höfuðstólsgreiðsludaginn.“ Samkvæmt þessu var gjalddagi endurgreiðslunnar í síðasta lagi 13. ágúst 2009. Þá skyldi lántaki samkvæmt því sem kom fram í fylgiskjalinu greiða 10% dráttarvexti „hvern virkan dag sem bætast við útistandandi upphæð.“ Nánar sagði um það í 6. gr. samningsins sjálfs að endurgreiddi lántaki ekki „endurgreiðsluupphæðina á endurgreiðsludegi eins og kveðið er á um í fylgiskjali 1 munu 10% dráttarvextir á heildarskuldina leggjast daglega við endurgreiðsluupphæðina ásamt uppsöfnuðum dráttarvöxtum. Greiðslu má inna af hendi fyrir 10. virka dag mánaðar eftir endurgreiðslugjaldaga.“ Í málflutningi hér fyrir dómi var lögmaður stefnda inntur eftir hvaða ástæður hefðu legið til grundvallar því hvernig endurgreiðslufjárhæðin var ákvörðuð. Því gat lögmaðurinn ekki svarað með öðrum hætti en þeim að vísa til þess að um þetta hefði verið samið millum aðila. II Áfrýjandi hefur ekki hnekkt þeirri staðhæfingu stefnda að um gilt framsal kröfu hafi verið að ræða þegar Almar Örn Hilmarsson framseldi stefnda 13. mars 2013 rétt sinn til greiðslu samkvæmt samningnum 21. júlí 2009. Telst stefndi því réttur aðili málsins til sóknar andstætt því sem áfrýjandi heldur fram. Aðila málsins greinir einnig á um hvort áfrýjandi sé lántaki samkvæmt samningnum 21. júlí 2009 og fylgiskjali með honum og þannig réttur aðili til varnar. Án tillits til þess hvað um var samið í þeim efnum er hitt ljóst að áfrýjandi samþykkti ásamt annarri nafngreindri konu með undirritun sinni á samninginn að „bera óskipta ábyrgð á því að endurgreiðsluupphæðin verði greidd á gjalddaga samkvæmt skilmálum“ samningsins og hefðu þær samþykkt að til þeirra skyldi vísað í samningnum sem lántaka. Í þessu samningsákvæði fólst yfirlýsing áfrýjanda um sjálfskuldarábyrgð á greiðslu lánsins, sem er í vanskilum, en á því er krafa stefnda á hendur áfrýjanda meðal annars reist. Er áfrýjandi samkvæmt því réttur aðili til varnar. III Að fenginni þeirri niðurstöðu um aðild málsins sem áður greinir kemur næst til úrlausnar sú málsástæða áfrýjanda að ákvæði III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga standi því í vegi að krafa stefnda á hendur henni geti náð fram að ganga. Í héraði var aðalkrafa stefnda sú að áfrýjandi greiddi sér 321.624 bandaríkjadali. Virðist þar hafa verið miðað við hina svokölluðu endurgreiðslufjárhæð lánsins að viðbættum 10% vöxtum á dag í tíu daga. Jafnframt krafðist stefndi dráttarvaxta af þeirri fjárhæð frá 13. ágúst 2009 til greiðsludags. Varakrafa stefnda var sú að áfrýjandi greiddi sér endurgreiðslufjárhæðina, 124.000 bandaríkjadali, með dráttarvöxtum frá 13. ágúst 2009 og til þrautavara krafðist stefndi þess að áfrýjandi greiddi sér lánfjárhæðina, 60.000 bandaríkjadali, með dráttarvöxtum frá sama tímamarki og miðað var við í aðal- og varakröfu. Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á varakröfu stefnda og áfrýjanda gert að greiða honum 124.000 bandaríkjadali með dráttarvöxtum frá 13. ágúst 2009 til greiðsludags, að frádregnum 4.000.000 krónum, sem munu hafa verið greiddar inn á lánið 4. september 2012 af konu þeirri sem gerðist sjálfskuldarábyrgðarmaður lánsins ásamt áfrýjanda. Stefndi unir úrlausn héraðsdóms um aðalkröfuna og krefst staðfestingar hans. Kemur því úrlausn héraðsdóms um aðalkröfuna ekki til endurskoðunar hér fyrir dómi. Í 2. gr. laga nr. 38/2001 er mælt fyrir um að hve miklu leyti ákvæði laganna eru frávíkjanleg. Þar kemur fram að ákvæði II. kafla þeirra um almenna vexti gildi því aðeins að annað leiði ekki af samningum, venju eða lögum. Er mönnum samkvæmt þessu heimilt að semja um vexti af peningakröfum, svo og um annað endurgjald sem áskilið er eða tekið fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldar. Í almennum athugasemdum með frumvarpi því er varð að lögum nr. 38/2001 segir meðal annars að með vaxtalögum nr. 25/1987 hafi verið staðfest almennt frelsi til samninga manna á milli um vexti, þó ekki dráttarvexti, sem enn séu ákveðnir af Seðlabanka Íslands. Frá því að lög nr. 25/1987 tóku gildi og almennu samningsfrelsi var komið á um aðra vexti en dráttarvexti hafi íslenskur fjármagnsmarkaður tekið margvíslegum breytingum sem nánari grein er gerð fyrir. Þá segir að lagt sé til að í stað þess að Seðlabankinn taki einhliða ákvörðun um dráttarvexti af öllum peningakröfum verði aðilum lánssamninga heimilt að semja um dráttarvexti upp að vissu marki. Sé þeim heimilt að semja um tiltekinn hundraðshluta sem vanefndaálag ofan á ákveðinn grunn dráttarvaxta sem taki mið af vöxtum algengra skammtímalána Seðlabankans til lánastofnana. Einnig geti samningsaðilar samið um fasta dráttarvexti. Lagt sé til að misneytingarákvæði vaxtalaga og ákvæði um endurgreiðslu oftekinna vaxta verði að mestu felld brott. Þau ákvæði eigi rætur sínar að rekja til þess tíma þegar ekki ríkti frjálsræði í samningum um vexti. Þörf fyrir ákvæðin þegar frelsi í samningnum um vexti hafi fest sig í sessi sé lítil. Hafa beri í huga að hið almenna misneytingarákvæði almennra hegningarlaga eigi við um samninga um vexti. Þá beri að hafa í huga að lög nr. 7/1936 taki til þessara samninga. Einnig segir í athugasemdum við 2. gr. frumvarps þess sem varð að lögum nr. 38/2001 að miðað sé við „fullt samningsfrelsi aðila í þessum efnum með þeim takmörkunum sem leiðir af sjálfu ákvæðinu. Auk þess sætir frelsið að sjálfsögðu þeim almennu takmörkunum sem leiða af III. kafla laga nr. 7/1936 ... og VII. kafla frumvarps þessa.“ Þótt aðilum lánssamnings sé samkvæmt framansögðu í sjálfsvald sett að semja um vexti eða annað endurgjald sem áskilið er eða tekið fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldar eru því samningsfrelsi settar skorður með ákvæðum III. kafla laga nr. 7/1936. Eins og áður getur var fjárhæð lánsins samkvæmt samningi þeim sem um ræðir í málinu 60.000 bandaríkjadalir en hann var sem fyrr segir gerður 21. júlí 2009 og kvað jafnframt á um að lánið skyldi endurgreitt í síðasta lagi 13. ágúst 2009 með 124.000 bandaríkjadölum sem var ríflega tvöföld lánsfjárhæðin. Með samningsákvæði þessu um fjárhæð endurgreiðslunnar áskildi lánveitandinn sér á þriggja vikna tímabili endurgjald fyrir lánveitinguna sem í ljósi atvika málsins og málflutnings stefnda hér fyrir dómi hefur ekki verið sýnt fram á að geti með nokkru móti rúmast innan þess frelsis til samningsgerðar um vexti og annað endurgjald sem lög nr. 38/2001 heimila. Er því fallist á með áfrýjanda að ósanngjarnt sé og andstætt góðri viðskiptavenju, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936, að bera slíkt samningsákvæði fyrir sig og verður varakröfu stefnda af þeim sökum hafnað. Breytir það ekki þessari niðurstöðu þótt í samningnum sé vísað til áfrýjanda sem lögmanns og fasteigna- og skipasala. Óumdeilt er að lán að fjárhæð 60.000 bandaríkjadalir var veitt á grundvelli samningsins frá 21. júlí 2009 og með þeim hætti sem áður er lýst. Áfrýjandi samþykkti sem fyrr segir að gangast í sjálfskuldarábyrgð fyrir endurgreiðslu lánsins sem verið hefur í vanskilum frá gjalddaga og verður hún samkvæmt því dæmd til greiðslu þess. Á hinn bóginn getur í ljósi þess sem áður greinir um inntak endurgreiðsluákvæðis samningsins 21. júlí 2009 ekki komið til álita að dæma áfrýjanda til greiðslu hærri fjárhæðar en sem nemur lánsfjárhæðinni sjálfri og þá með dráttarvöxtum frá því er mál þetta var höfðað 6. maí 2013, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Frá tildæmdri fjárhæð ber að draga 4.000.000 krónur sem eins og áður greinir voru greiddar inn á lánið 3. september 2012. Eftir framangreindum úrslitum er rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri máls þessa í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Þuríður Kristín Halldórsdóttir, greiði stefnda, Timothy John Thexton, 60.000 bandaríkjadali með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. maí 2013 til greiðsludags, allt að frádregnum 4.000.000 krónum sem greiddar voru 3. september 2012. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. janúar 2015.                                                                                     I. Mál þetta var höfðað þann 6. maí 2013 og dómtekið 9. janúar 2015 að loknum munnlegum málflutningi.       Stefnandi er Timothy John Thexton, 32A Collins Road, Exeter, EX4 5DE, Englandi, en stefndi  er Þuríður Kristín Halldórsdóttir, Birkigrund 48, Kópavogi.                 Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þessar:                 Aðallega að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda 321.624 Bandaríkjadali ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. ágúst 2009 til greiðsludags, allt að frádregnum 4.000.000 króna þann 3. september 2012.                 Til vara að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda 124.000 Bandaríkjadali ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. ágúst 2009 til greiðsludags, allt að frádregnum 4.000.000 króna þann 4. september 2012.                 Til þrautavara að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda 60.000 Bandaríkjadali ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. ágúst 2009 til greiðsludags, allt að frádregnum 4.000.000 króna þann 4. september 2012. Þá krefst stefnandi málskostnaðar í öllum tilvikum.                 Stefnda krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda auk málskostnaðar.                                                                                     II.                                                                               Málsatvik Samningur með fyrirsögninni FYRIRSVAR OG LÁNSSAMNINGUR var undirritaður 21. júlí 2009 milli Miltex Corporation annars vegar og stefndu og Vilborgar Eddu Lárusdóttur hins vegar. Í upphafi samningsins, sem er á ensku en þýðing löggilts skjalaþýðanda er meðal málsskjala, kemur fram að hann sé gerður milli Miltex Corporation, Lögfræðistofu Þuríðar Halldórsdóttur héraðsdómslögmanns og áðurnefndrar Vilborgar Eddu. Jafnframt segir að stefnda hafi óskað aðstoðar við að finna aflandslán fyrir hönd viðskiptavinar og Miltex Corporation hafi fundið lánveitanda sem sé reiðubúinn að lána stefndu fé en sá óski um leið nafnleyndar. Hafi aðilarnir ákveðið í framhaldi af þessu að stofna til viðskiptasambands. Síðan segir: Ætlunin er að lánveitandi greiði höfuðstólinn með milligöngu Miltex til Þuríðar og Vilborgar og þær endurgreiða höfuðstólinn ásamt áföllnum vöxtum og þóknunum til Miltex innan áskilds tíma. Miltex greiðir síðan lánveitanda höfuðstólinn með samþykktum vöxtum en að frádreginni þóknun og miðlaragjaldi. Þá segir í 1. gr. samningsins: Þuríður og Vilborg hafa samþykkt að þær bera óskipta ábyrgð á því að endurgreiðsluupphæðin verði greidd á gjalddaga ... Þær hafa samþykkt að til þeirra skuli vísað hér eftir í þessum samningi sem „lántaka“.                 Í fylgiskjali samningsins er höfuðstólsupphæð tilgreind 60.000 Bandaríkjadala og endurgreiðsluupphæð 124.000 Bandaríkjadalir. Þá var mælt fyrir um endurgreiðsludag sem var þannig orðað: Fyrir, en í síðasta lagi 21 degi eftir höfuðstólsgreiðsludaginn. Höfuðstólsgreiðsludagur var 23. júlí 2009. Undir liðnum höfuðstólsgreiðslureikningur kemur fram að 30.000 Bandaríkjadali skuli greiða inn á bankareikning A.R.I. TRADING LLC í Dúbaí. Þá skyldu 30.000 Bandaríkjadalir greiðast inn á tilgreindan bankareikning stefndu, sem að sögn stefndu er fjárvörslureikningur hennar.                 Í 2. gr. samningsins segir að Miltex Corporation skuli vera í fyrirsvari fyrir lántaka í leit að aflandsfé fyrir hönd umbjóðenda hans. Þá segir í 5. gr.: vextir og þóknun Miltex og lánveitanda skulu vera innifalin í endurgreiðsluupphæð, sjá fylgiskjal 1. Endurgreiðsla skal fara fram samkvæmt endurgreiðsludegi sem tiltekinn er í fylgiskjali 1. Í 6. gr. samningsins segir svo að ef lántaki endurgreiðir ekki endurgreiðsluupphæðina á endurgreiðsludegi munu 10% dráttarvextir á heildarskuldina leggjast daglega við endurgreiðsluupphæðina ásamt uppsöfnuðum dráttarvöxtum.                 Miltex Corporation höfðaði mál á hendur stefndu og Vilborgu Eddu í október 2009 á grundvelli áðurnefnds samnings. Frávísunarkröfu stefndu og Vilborgar Eddu var hafnað með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 2. nóvember 2010. Málinu var svo með úrskurði héraðsdóms vísað frá dómi af sjálfsdáðum 29. apríl 2011, en Hæstiréttur Íslands felldi þann úrskurð úr gildi með dómi 15. júní 2011 í máli nr. 315/2011. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 14. september 2011 voru stefnda og Vilborg Edda sýknaðar af kröfu Miltex Corporation á grundvelli aðildarskorts þess síðastnefnda. Málinu var áfrýjað til Hæstaréttar og mun Miltex Corporation hafa fallið frá kröfu sinni á hendur Vilborgu Eddu á meðan málið var þar til meðferðar. Með dómi 20. september 2012 í máli nr. 667/2011 staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms um sýknu stefndu vegna aðildarskorts stefnanda Miltex Corporation.                 Krafa stefnanda á hendur stefndu í máli þessu er reist á áðurnefndum fyrirsvars og lánssamningi. Kveðst stefnandi með vísan til yfirlýsingar sem liggur fyrir í gögnum málsins hafa fengið kröfu sína á hendur stefndu framselda frá upphaflegum lánveitanda samningsins, Almari Hilmarssyni, þann 13. mars 2013. Hafi 60.000 Bandaríkjadala verið greiddar út af reikningi upphaflegs lánveitanda þ.e. fyrrgreinds Almars inn á reikning Miltex. Þaðan hafi fjárhæðin verið millifærð í tveimur færslum inn á reikninga fyrrgreindra aðila, þ.e. helmingur inn á reikning stefndu Þuríðar Halldórsdóttur og hinn helmingurinn inn á bankareikning A.R.I. TRADING LLC í Dúbaí. Þá hafi Miltex Corporation lýst því yfir 13. mars 2013 að það afsalaði sér öllum rétti, réttindum, hagsmunum og ábata samkvæmt og í tengslum við samninginn og eigi það enga kröfu samkvæmt samningnum.                                                                                   III. 1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir aðild sína á grundvelli áðurgreinds framsals, dags. 13. mars 2013 frá upphaflegum lánveitanda, Almari Hilmarssyni. Stefnandi fari því, eftir framsal kröfunnar frá upphaflegum lánveitanda, með fullt forræði á þeim hagsmunum sem um er deilt í máli þessu.                 Um aðild stefndu vísar stefnandi til 1. gr. samnings milli Miltex Corporation, stefndu og Vilborgar Eddu. Stefnda hafi samkvæmt samningnum samþykkt að til hennar væri vísað sem lántaka í samningnum og hún sé því réttur lántaki og skuldari. Stefnda hafi samþykkt að bera óskipta ábyrgð á því að endurgreiðsluupphæðin verði greidd á gjalddaga í samræmi við skilmála samningsins. Helmingur lánsfjárhæðarinnar hafi verið greiddur inn á reikning stefndu og helmingur inn á reikning erlends félags samkvæmt fyrirmælum stefndu.                 Stefnandi byggir aðalkröfu sína á því að hann eigi fjárkröfu á hendur stefndu samkvæmt umræddum fyrirsvars- og lánssamningi. Samkvæmt 1. gr. samningsins hafi stefnda samþykkt að bera ábyrgð á því að endurgreiðsluupphæð samningsins yrði greidd á gjalddaga auk þess að samþykkja að vísa til sín í samningnum sem lántaka. Endurgreiðsluupphæð samningsins sé 124.000 Bandaríkjadalir, sbr. 2. tölulið fylgiskjals 1 við samninginn, auk umsaminna dráttarvaxta og þóknana. Samkvæmt 4. tölulið fylgiskjals 1 við samninginn sé endurgreiðsludagur fyrir, en í síðasta lagi 21 degi eftir höfuðstólsgreiðsludaginn. Það sé óumdeilt að höfuðstólsgreiðsludagur hafi verið 23. júlí 2009. Þessu til samræmis hafi umsaminn gjalddagi samningsins í síðasta lagi verið 13. ágúst 2009. Miðast dómkröfur stefnanda við þetta. Þar sem endurgreiðsluupphæðin hafi ekki fengist greidd, að frátalinni innborgun 4.000.000 króna 3. september 2012 frá Vilborgu Eddu, beri stefnda ábyrgð á því að skuldin ásamt dráttarvöxtum til greiðsludags verði greidd stefnanda.                 Stefnandi byggir á því að hann þurfi ekki að beina kröfu að A.R.I. TRADING LLC sem hafi fengið greiddan inn á sinn reikning hluta höfuðstólsupphæðarinnar, þ.e. 30.000 Bandaríkjadali. Beint réttarsamband sé við stefndu, en hún hafi tekið á sig ábyrgð á allri fjárhæðinni sem lántaki væri. Stefnandi byggir á því að stefnda hafi notið góðs af allri umstefndri fjárhæð, enda hafi helmingur fjárhæðarinnar verið lagður inn á reikning hennar og hinn helmingurinn inn á erlent félag sem stefnda hafi tilgreint. Stefndi skori á stefndu að upplýsa hver sé eigandi A.R.I. Trading LLC og leggja fram gögn til sönnunar því. Verði ekki orðið við þeirri áskorun sé á því byggt af hálfu stefnanda að um sé að ræða skúffufyrirtæki undir stjórn stefndu og að fjármunirnir hafi sannanlega runnið til hennar.                  Kröfu um samningsbundna dráttarvexti, sem hafi verið uppreiknuð og höfuðstólsfærð í aðalkröfu byggir stefnandi á 6. gr. samningsins og 5. tölulið í fylgiskjali 1. Samkvæmt ákvæðum þessum skuli endurgreiðsluupphæðin bera 10% dráttarvexti daglega verði hún ekki greidd af lántaka á endurgreiðsludegi. Stefnandi byggir á því að honum hafi verið heimilt að semja um slíkan fastan hundraðshluta dráttarvaxta með vísan til 2. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 enda falli lán það sem um ræðir í þessu máli ekki undir lög um neytendalán nr. 121/1994, sbr. a-lið 2. gr. laganna. Stefnandi reikni og höfuðstólsfæri samningsbundna 10% dráttarvexti af endurgreiðsluupphæð 124.000 Bandaríkjadala í tíu daga en geri svo kröfu um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá umsömdum gjalddaga kröfunnar, 13. ágúst 2009, til greiðsludags. Stefnandi bendir á að upphaflegt lán hafi verið áhættusamt, eins og sagan hafi sýnt. Ekkert hafi verið greitt upp í lánið, utan 4.000.000 króna sem séu fastar í viðjum gjaldeyrishafta á Íslandi. Þau vaxtakjör sem samið hafi verið um í upphafi standi hins vegar og sé aðalkrafa stefnanda byggð á þeim samningi sem lagt hafi verið af stað með í upphafi. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnanda þá krefst stefnandi þess til vara að honum verði endurgreidd endurgreiðsluupphæð samningsins að fjárhæð 124.000 Bandaríkjadalir, sbr. 2. lið fylgiskjals 1 við samninginn, án samningsbundinna dráttarvaxta en ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá umsömdum gjalddaga kröfunnar 13. ágúst 2009 til greiðsludags. Í varakröfu fellur stefnandi því frá kröfu um samningsbundna dráttarvexti en að öðru leyti vísar stefnandi um varakröfu sína til sömu raka og tiltekin hafa verið fyrir aðalkröfu hans.                 Verði hvorki fallist á aðalkröfu né varakröfu stefnanda þá krefst stefnanda þess til þrautavara að honum verði endurgreidd höfuðstólsupphæð samningsins, sbr. 1. lið fylgiskjals 1, að fjárhæð 60.000 Bandaríkjadalir, þ.e. sú fjárhæð sem upphaflegur lánveitandi sannanlega reiddi af hendi, án samningsbundinna dráttarvaxta en ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá umsömdum gjalddaga kröfunnar 13. ágúst 2009 til greiðsludags. Í þrautavarakröfu fellur stefnandi frá kröfu um samningsbundna dráttarvexti og mismunar milli höfuðstólsupphæðar samningsins og endurgreiðsluupphæðar en að öðru leyti vísar stefnandi til sömu raka og tiltekin hafa verið fyrir aðalkröfu hans.                 Að öðru leyti en að ofan greinir reisir stefnandi kröfur sínar á almennum reglum fjármunaréttarins um ábyrgð á fjárskuldbindingum og meginreglum samningaréttar. 2. Helstu málsástæður og lagarök stefndu Stefnda byggir á því að skuldarasamband hafi aldrei komist á milli málsaðila. Lánveitandi Almar Hilmarsson sé ekki aðili að viðskiptasamningi milli Miltex Corporation og stefndu. Engu breyti þó að lánveitandi hafi framselt kröfu sína til stefnanda.                 Umræddur samningur sé viðskiptasamningur á milli Miltex Corporation og stefndu. Í samningnum séu villur sem lofað hafi verið að leiðrétta og verði að túlka samninginn í því ljósi. Fasteign hafi verið sett til tryggingar endurgreiðslu á kröfu lánveitanda. Þá sé það rangt að lánið hafi verið greitt inn á hlaupareikning stefndu, heldur hafi það verið greitt inn á fjárvörslureikning á nafni og kennitölu stefndu vegna starfsemi stefndu lögum samkvæmt. Samningurinn hafi verið gerður við Lögfræðiskrifstofu Þuríðar Halldórsdóttur hdl., en ekki Híbýli og skip ehf., sem stefnda starfaði hjá á þeim tíma.                  Stefnda byggir á því að hún hafi aðeins átt að hafa milligöngu í umræddum viðskiptum. Aldrei hafi staðið til að  hún bæri persónulega ábyrgð. Samningurinn hafi borið með sér að vera fyrirsvarssamningur og þar segi að aðilar hafi ákveðið að stofna viðskiptasamband. Ekkert skuldarasambandi hafi stofnast á milli samningsaðila. Í samtölum sínum við stefnanda hafi hún ítrekað bent á að hún bæri ekki persónulega ábyrgð, hún væri ekki lántakandi auk þess að mótmæla 10% okurdráttarvöxtum á dag í 10 daga sem engan veginn gátu staðist íslensk lög. Stefnandi hafi ætlað að leiðrétta samninginn í samræmi við athugasemdir sem stefnda hafi gert við hann og senda samninginn aftur til stefndu, en síðar þann sama dag hafi stefnandi verið kominn í frí og ekki komist í tölvu til að laga samninginn. Hann hafi fallist á í samtölum við stefndu að samningurinn ætti að vera eins og rætt hefði verið, en að hann yrði að fá að standa eins hann hafi verið úr garði gerður, en þau hafi bæði vitað um hvað hefði verið samið. Stefnda mótmælir því að stefnandi eigi kröfu á stefndu þar sem hann hafi ekki verið aðili að umræddum samningi sem byggt sé á í málinu. Kröfuframsal hafi þar engin áhrif. Vísar stefnda í því sambandi til 8. gr. samningsins. Ekki hafi verið leitað samþykkis stefndu fyrir framsalinu.                  Þá bendir stefnda á að samkvæmt 7. tölulið samningsins undir fyrirsögninni „RIFTUN“ gildir samningurinn upphaflega í eitt ár frá undirskrift og eftir það, ef honum er ekki rift skriflega, er hann endurnýjaður í samsvarandi tímabil nema honum sé rift með tólf mánaða fyrirvara.                  Stefnda byggir kröfur sínar á lögum nr. 7 frá 1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 36. gr., sbr. og 32. og 33. gr. sömu laga, og að ekki sé um skuldarasamband að ræða milli stefndu og stefnanda.                                                                                   IV. Samningur með fyrirsögninni „FYRIRSVAR OG LÁNSSAMNINGUR“ var undirritaður 21. júlí 2009. Í upphafi samningsins kemur fram að hann sé gerður milli Miltex Corporation, Lögfræðistofu Þuríðar Halldórsdóttur héraðsdómslögmanns og áðurnefndrar Vilborgar Eddu. Jafnframt segir að stefnda hafi óskað aðstoðar við að finna aflandslán fyrir hönd viðskiptavinar og Miltex Corporation hafi fundið lánveitanda sem sé reiðubúinn að lána stefndu fé en sá óski um leið nafnleyndar. Hafi aðilarnir ákveðið í framhaldi af þessu að stofna til viðskiptasambands. Fram kemur að ætlunin sé að lánveitandi greiði Þuríði og Vilborgu höfuðstólinn með milligöngu Miltex og þær endurgreiði svo Miltex höfuðstólinn ásamt áföllnum vöxtum og þóknunum innan áskilins tíma. Miltex greiði síðan lánveitanda höfuðstólinn með samþykktum vöxtum en að frádreginni þóknun og miðlaragjaldi.                 Samkvæmt gögnum málsins fékk stefnandi þá fjárkröfu sem deilt er um í máli þessu framselda frá upphaflegum lánveitanda, með kröfuframsali, dags. 13. mars 2013. Telur dómurinn hann því réttan aðila að máli þessu. Telur dómurinn að þau rök stefndu að upphaflegur lánveitandi hafi ekki verið aðili að fyrirsvars- og lánssamningi stefndu og stefnanda skipti ekki máli varðandi kröfuframsalið til stefnanda máls þessa.                  Í 1. gr. fyrirsvars- og lánssamningsins á milli Miltex Corporation og stefndu, sem mælir fyrir um samband lántaka, kemur fram að stefnda hafi samþykkt að bera óskipta ábyrgð á því að endurgreiðsluupphæð samkvæmt samningum verði greidd á gjalddaga, auk þess sem hún hafi samþykkt að til hennar yrði vísað sem „lántaka í samningnum“. Er samningurinn, sem dagsettur er 20. júlí 2009, undirritaður af stefndu persónulega og fyrir hönd lántaka, eins og það er orðað. Með vísan til þess telur dómurinn stefndu einnig réttan aðila að máli þessu.                 Víkur þá að aðalkröfu stefnanda. Stefnandi telur sig eiga fjárkröfu á hendur stefndu samkvæmt umræddum fyrirsvars- og lánssamningi. Stefnda byggir á því að ekkert skuldarasamband hafi stofnast á milli hennar og samningsaðila samkvæmt samningnum, hún beri því ekki persónulega ábyrgð á endurgreiðslu lánsins til stefnanda. Hefur stefnda lagt á það áherslu að aðeins hafi verið um viðskiptasamning að ræða og aldrei hafi staðið til að hún bæri persónulega ábyrgð á endurgreiðslu þess. Hafi þessi skilningur stefndu komið fram í samtölum hennar við stefnanda málsins. Vegna þess hversu mikilvægt það hafi verið fyrir umbjóðendur hennar að fá lánið greitt út hafi ekki gefist tími til að ganga frá samningi á milli aðila í samræmi við það sem rætt hefði verið munnlega á milli þeirra.                 Samkvæmt greindum fyrirsvars- og lánssamningi var höfuðstólsupphæð lánsins 60.000 Bandaríkjadalir. Var lánið greitt út þann 23. júlí 2009 og var helmingur þess, 30.000 Bandaríkjadalir, lagður inn á tilgreindan fjárvörslureikning stefndu og hinn helmingur þess, 30.000 Bandaríkjadalir, var lagður inn á bankareikning A.R.I. TRADING LLC í Dúbaí samkvæmt ákvæðum fylgiskjals 1 með samningnum. Samkvæmt fylgiskjalinu skyldi endurgreiðslufjárhæðin nema 124.000 Bandaríkjadölum og endurgreiðsludagur þess „Fyrir, en í síðasta lagi 21 degi eftir höfuðstólsgreiðsludaginn“ eða þann 13. ágúst 2009. Þá var í samningnum kveðið á um að „Ef lántaki endurgreiðir ekki endurgreiðslufjárhæðina á endurgreiðsludegi … munu 10% dráttarvextir á heildarskuldina leggjast daglega við endurgreiðsluupphæðina ásamt uppsöfnuðum dráttarvöxtum“.                 Eins og áður segir mælir 1. gr. samningsins fyrir um að stefnda hafi samþykkt að bera óskipta ábyrgð á því að endurgreiðsluupphæðin yrði greidd á gjalddaga. Er samningurinn undirritaður af stefndu og hefur stefnda ekki mótmælt því að lánsfjárhæðin hafi verið greidd samkvæmt fyrirmælum samningsins.                 Stefnda hefur byggt á því að hún hafi aðeins verið í fyrirsvari fyrir þriðju aðila sem væru hinir eiginlegu lántakendur. Þessi málsástæða er haldlaus í ljósi þess að hún tók að sér að greiða skuldina, sbr. 1. gr. fyrirsvars- og lánssamningsins á milli stefnanda og stefndu sem undirritaður er af stefndu. Telur dómurinn ljóst að stefnda hafi tekið á sig ábyrgð á því að endurgreiðslufjárhæð lánsins yrði greidd á gjalddaga og hefur hún ekki sýnt fram á að þeim skuldbindingum hafi verið breytt með munnlegu samkomulagi.                 Stefnda mótmælir sérstaklega vaxtaútreikningi lánsins, samkvæmt aðalkröfu stefnanda, en samningurinn hafi mælt fyrir um 10% vexti á dag í 10 daga. Vísar stefnda m.a. til 36. gr. samningalaga í því sambandi. Stefnda er héraðsdómslögmaður og þekki því vel til samningsgerðar og reglna um skuldbindingargildi samninga. Á hinn bóginn verður að telja vexti þessa óhóflega jafnvel þótt áhætta lánveitanda sé tekin með í reikninginn og í ljósi þess að fasteign var lögð til tryggingar endurgreiðsluupphæðinni. Hefur stefnandi ekki sýnt fram á að umrædd vaxtafærsla sé í samræmi við góðar viðskiptavenjur hér á landi, auk þess sem aðalkrafa er í meira lagi óskýr. Þannig liggur ekki fyrir útreikningur á aðalkröfu stefnanda og lýsing á því hvernig krafan er að öðru leyti samsett. Var ekki úr þessu bætt við aðalmeðferð málsins. Ber því að taka varakröfu stefnanda til greina eins og nánar greinir í dómsorði.                  Eftir niðurstöðum málsins og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefndu gert að greiða stefnanda 400.000 krónur í málskostnað.                 Ragnheiður Snorradóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan.                                                                               DÓMSORÐ: Stefnda, Þuríður Halldórsdóttir, er dæmd til að greiða stefnanda, Timothy John Thexton, 124.000 Bandaríkjadali ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. ágúst 2009 til greiðsludags, allt að frádregnum 4.000.000 króna þann 4. september 2012.                 Stefnda greiði stefnanda 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 202/2015
Ökutæki Slysatrygging ökumanns Börn Líkamstjón Stórkostlegt gáleysi
A höfðaði mál gegn S hf. til greiðslu fjárhæðar sem á vantaði til að bæta að fullu líkamstjón hennar sem hún varð fyrir við akstur fjórhjóls á árinu 2008 og stóð ágreiningur aðilanna um það eitt hvort hún þyrfti að una því að bera tjón sitt sjálf að hálfu eða eftir atvikum í öðru lægra hlutfalli. Óumdeilt var að A, sem var 14 ára þegar umrætt atvik átti sér stað, hafði ekki fyrr ekið ökutæki sem þessu og hafði í undanfara þessa atviks aðeins notið takmarkaðs leiðsagnar jafnaldra síns, en þær hefðu haft heimild umráðamanns fjórhjólsins til að aka því. A hafði ekki réttindi til að stjórna vélknúnu ökutæki, en um nauðsyn slíkra réttinda var sérstakt ákvæði í skilmálum S hf. fyrir lögboðna slysatryggingu ökumanns. Þótti hún því hafa sýnt af sér stórfellt gáleysi sem varðaði lækkun eða missi bóta samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Var talið að A hefði haft aldur og þroska til að gera sér grein fyrir því að sér væri óheimilt að aka fjórhjólinu án ökuréttar, sbr. 3. mgr. sömu greinar. Að virtum atvikum málsins væri óhjákvæmilegt að líta svo á að A hefði einnig sýnt af sér stórfellt gáleysi sem hefði átt þátt í því að vátryggingaratburðurinn hefði orðið, enda hefði mátt ætlast til að hún gerði sér þrátt fyrir ungan aldur grein fyrir því að hún hefði enga kunnáttu til að stjórna vélknúnu ökutæki. Samkvæmt framansögðu ásamt því að A hefði ekki leitt líkur að því að ástandi fjórhjólsins hefði verið áfátt voru ekki talin efni til að dæma henni frekari bætur úr hendi S hf. en hann hafði þegar greitt. Var S hf. því sýknað af kröfu A.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. mars 2015. Hún krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 3.107.433 krónur með 4,5% ársvöxtum af 807.898 krónum frá 22. júlí 2008 til 22. október sama ár og af 3.107.433 krónum frá þeim degi til 23. janúar 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður falli niður. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi varð áfrýjandi, sem er fædd í […] 1994, fyrir líkamstjóni af völdum slyss þegar hún ók fjórhjóli 22. júlí 2008 eftir túni á jörðinni […] nærri […]. Óumdeilt er að áfrýjandi, sem þar var gestkomandi, hafi ekki fyrr ekið ökutæki sem þessu og hafi í undanfara þessa atviks aðeins notið takmarkaðrar leiðsagnar vinar síns, sem er fædd 1993 og var búsett að […], en þær hafi haft heimild umráðamanns fjórhjólsins til að aka því á þessum stað. Stefndi hafði veitt lögboðnar tryggingar fyrir ökutækið, þar á meðal slysatryggingu ökumanns samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Áfrýjandi leitaði 27. mars 2009 svars stefnda við því hvort hann viðurkenndi skyldu sína til að greiða henni bætur úr þeirri tryggingu vegna tjóns af slysinu. Því hafnaði stefndi samdægurs með vísan til þess að áfrýjandi hafi með akstri án ökuréttar valdið slysinu af stórfelldu gáleysi og nyti því ekki réttar til bóta, sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Áfrýjandi beindi ágreiningi um þetta til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum, sem komst að þeirri niðurstöðu 26. maí 2009 að stefnda bæri að bæta tjón áfrýjanda að hálfu úr slysatryggingunni. Að fenginni matsgerð dómkvaddra manna 19. desember 2013 um líkamstjón áfrýjanda stóð stefndi henni 9. janúar 2014 skil á bótum til samræmis við niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 28. janúar 2014 til greiðslu fjárhæðar, sem á vantar til að bæta tjón hennar að fullu, og stendur ágreiningur aðilanna um það eitt hvort hún þurfi að una því að bera tjón sitt sjálf að hálfu eða eftir atvikum í öðru lægra hlutfalli. Aðilana greinir ekki á um að fjórhjól af þeim toga, sem áfrýjandi ók umrætt sinn, teljist vera torfærutæki í skilningi 2. gr. umferðarlaga. Samkvæmt 4. mgr. 55. gr. laganna má enginn stjórna slíku tæki nema hann hafi gilt ökuskírteini til að stjórna bifreið eða bifhjóli. Í skilmálum stefnda fyrir lögboðna slysatryggingu ökumanns og eiganda sem farþega er mælt svo fyrir að það sé forsenda fyrir greiðslu bóta að settum varúðarreglum sé ávallt fylgt, en meðal slíkra reglna í skilmálunum er ákvæði um að vátryggðum beri að gæta þess að hafa gild réttindi til að stjórna ökutæki. Samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 má lækka eða fella niður ábyrgð vátryggingafélags hafi vátryggður af stórkostlegu gáleysi valdið því að vátryggingaratburður hafi orðið með því að hlíta ekki varúðarreglum. Áfrýjandi braut gegn fyrrgreindri varúðarreglu með því að aka fjórhjólinu án ökuréttar og verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að áfrýjandi hafi haft aldur og þroska til að gera sér grein fyrir því að sér væri aksturinn óheimill af þessum sökum, sbr. 3. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004. Auk þessa verður að gæta að því að áfrýjandi hafði sem fyrr segir ekki áður ekið fjórhjóli, hún fékk mjög litlar leiðbeiningar um hvernig hún ætti að standa að því og þær veitti að auki ungmenni, sem var nærri jafnaldri hennar og hefur vart haft nokkra þekkingu eða reynslu af akstri til að geta orðið til leiðsagnar. Áfrýjandi lýsti því jafnframt í skýrslu fyrir héraðsdómi að hún hafi ekki verið hrifin af því að aka fjórhjólinu og hafi hún sagt vini sínum að sér fyndist þetta ekki góð hugmynd, svo og að hún óttaðist að eitthvað myndi gerast. Er óhjákvæmilegt samkvæmt öllu framansögðu að líta svo á að áfrýjandi hafi sýnt af sér stórfellt gáleysi sem hafi átt þátt í því að vátryggingaratburðurinn hafi orðið, en ætlast mátti til að hún gerði sér þrátt fyrir ungan aldur grein fyrir því að hún hefði enga kunnáttu til að stjórna vélknúnu ökutæki, sbr. 1. málslið 1. mgr. og 3. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004. Að þessu öllu virtu ásamt því að áfrýjandi hefur ekki leitt líkur að því að ástandi fjórhjólsins hafi verið áfátt eru ekki efni til að dæma henni frekari bætur úr hendi stefnda en hann hefur þegar greitt. Hinn áfrýjaði dómur verður því staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.   Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. desember 2014. I. Mál þetta var höfðað 28. janúar 2014 og dómtekið 3. desember 2014 að loknum munnlegum málflutningi.    Stefnandi er A, til heimilis að […], en stefndi er Sjóvá-Almennar tryggingar hf., Kringlunni 5, Reykjavík.    Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 3.107.433 krónur ásamt 4,5% ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 807.898 krónum frá 22. júlí 2008 til 22. október 2008 og af 3.107.433 krónum frá þeim degi til 23. janúar 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar.    Stefndi krefst þess aðallega að vera sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði felldur niður. II. Í máli þessu er deilt um það hvort stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi þegar hún slasaðist við akstur fjórhjóls á árinu 2008 og hvort það gáleysi eigi að leiða til lækkunar bóta úr slysatryggingu ökumanns hjá stefnda vegna eigin sakar stefnanda.    Atvik málsins eru að stefnandi slasaðist á fæti þegar hún ók fjórhjólinu […] á túni við […] á […] þann 22. júlí 2008. Var hún þá 14 ára gömul og hafði ekki ökuréttindi til þess að aka fjórhjólinu. Var hjólið tryggt hjá stefnda.    Lögregla var ekki kölluð til þegar slysið átti sér stað, en móðir stefnanda tilkynnti lögreglu um slysið þann 11. september 2008. Fram kemur í lögregluskýrslu að stefnandi hafi verið að aka hjólinu á túninu við […] þegar bensíngjöfin hafi fest inni og hjólið þá farið allt of hratt. Hafi hjólið stefnt á girðingarstaur á túninu en þá hafi stefnandi kastast af hjólinu og lent á staurnum með fyrrgreindum afleiðingum.    Slysið var tilkynnt til stefnda, þann 24. mars 2009 og bóta krafist. Með tölvupósti stefnda, dags. 27. mars 2009, var bótaskyldu hafnað úr slysatryggingu ökumanns og eiganda fjórhjólsins. Var á því byggt af hálfu stefnda að hann teldi það stórkostlegt gáleysi að aðili sem hefði ekki öðlast ökuréttindi skylda aka hjólinu.    Stefnandi bar ágreining sinn við stefnda undir úrskurðarnefnd í vátryggingamálum. Með úrskurði nefndarinnar, dags. 26. maí 2009, komst nefndin að þeirri niðurstöðu að líkamstjón stefnanda skyldi bætast að hálfu úr slysatryggingu ökumanns fjórhjólsins hjá stefnda. Í úrskurði nefndarinnar er tekið fram að um brot á varúðarreglu samkvæmt gr. 8.2 í vátryggingarskilmálum stefnda fari eftir ákvæðum 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga. Megi því lækka eða fella niður ábyrgð félagsins ef vátryggður hefur af stórkostlegu gáleysi valdið því að vátryggingaratburður varð með því að hlíta ekki varúðarreglum. Þegar metin sé ábyrgð félagsins í þessu sambandi skuli m.a. litið til sakar vátryggðs, hvernig vátryggingaratburð bar að og til atvika að öðru leyti. Stefnandi hafi ekið án tilskilinna ökuréttinda og ekki getað brugðist við eða stöðvað hjólið er henni fannst bensíngjöf festast. Komst nefndin að þeirri niðurstöðu að stefnandi hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Þegar litið væri til þess að stefnandi hefði ekið hjólinu í umrætt sinn á túni utan alfaraleiðar og fullorðið fólk hefði veitt samþykki sitt fyrir því að hún æki því, og til atvika að öðru leyti, væri rétt að ábyrgð félagsins á líkamstjóni stefnanda skertist um helming.      Samkvæmt matsgerð dómkvaddra matsmanna, dags.19. desember 2013, var varanlegur miski stefnanda metinn 15% og varanleg örorka 12%. Var matsgerðin lögð til grundvallar bótauppgjöri stefnda gagnvart stefnda og greiddi stefndi bótakröfuna að hálfu. Er ekki deilt um niðurstöðu matsgerðarinnar.    Stefnandi gaf skýrslu fyrir dóminum. Þá kom fyrir dóminn vitnið B. III. 1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Dómkröfur stefnanda byggja á því að stefnanda beri fullar skaðabætur úr hendi stefnda. Stefndi hafi greitt bætur að fjáræð 3.912.766 krónur eða sem nemi 50% af umkrafinni kröfu stefnanda á hendur stefnda.    Stefnandi telur ágreining aðila lúta að því hvort stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi og hver sakaskipting skuli vera vegna meintrar eigin sakar.    Stefnandi byggir á því að hún hafi hvorki sýnt af sér gáleysi né stórkostlegt gáleysi er slysið átti sér stað. Ekki sé samhengi á milli þess að aka án ökuréttinda og þess að sýna af sér stórkostlegt gáleysi við akstur. Stefnandi hafi verið 14 ára þegar slysið átti sér stað og því erfitt fyrir hana sökum aldurs og reynslu að gera sér grein fyrir að hún mátti ekki aka hjólinu. Stefnandi vísar til 3. mgr. 90. gr. vátryggingarsamningalaga sem mæli fyrir um að félag geti ekki borið fyrir sig ákvæði 1. mgr. 90. gr. laganna ef hinn vátryggði hefur ekki getað, vegna aldurs eða andlegs ástands, gert sér grein fyrir afleiðingum gerða sinna. Þá byggir stefnandi á því að réttindaleysi hennar og reynsluleysi af akstri fjórhjóls sé ekki í neinu samhengi við slysið. Bensíngjöf fjórhjólsins hafi bilað og hafi fest inni en hjólið hafi þá stefnt á girðingarstaur. Stefnandi hafi reynt að koma sér af hjólinu en kveðst ekki muna hvort hún hafi stokkið eða fallið af því, en við fallið hafi hún lent á girðingarstaur. Eftir fallið hafi hjólið haldið stjórnlaust áfram. Telur stefnandi að hún hafi brugðist rétt við miðað við aðstæður. 2. Helstu málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að hann hafi þegar greitt stefnanda þær bætur sem hún eigi lögvarinn rétt á. Stefnandi hafi ekið fjórhjólinu án ökuréttinda og þannig sýnt af sér stórkostlegt gáleysi.    Stefndi byggir í fyrsta lagi á því að lækka beri bætur til stefnanda vegna stórkostlegs gáleysis hennar, með vísan til 1. mgr. 90. gr., sbr. 2. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Þá vísar stefndi til 6. gr. skilmála slysatryggingar ökumanns. Vegna réttindaleysis stefnanda til þess að aka hjólinu megi ætla að hún hafi verið óvön akstri. Þá vísar stefndi til varúðarreglu vátryggingarskilmála stefnda sem fram kemur í 2. mgr. 8. gr. skilmálanna og ákvæða 7. gr. um brot á varúðarreglum. Í síðargreinda ákvæðinu komi fram að hafi vátryggður vanrækt að hlíta varúðarreglum eða öðrum fyrirmælum í vátryggingarsamningi megi lækka eða fella niður ábyrgð félagsins, sbr. 26. gr. laga nr. 30/2004. Gera megi þá kröfu til 14 ára barns að það viti að það megi ekki aka fjórhjóli rétt eins og það viti að það megi ekki aka bifreið. Samkvæmt þeirri breytingu sem gerð var með lögum nr. 30/2004, sbr. 3. mgr. 90. gr. laganna, sé heimilt að meta hvenær aldur eða andlegt ástand vátryggðs eigi að leiða til ábyrgðar fyrir vátryggingarfélag. Samkvæmt reglum skaðabótaréttar hafi börnum verið gert að bera tjón sitt að hluta vegna gáleysislegrar háttsemi sinnar.    Stefndi byggir einnig á því að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að fjórhjólið hafi bilað. Fullyrðingar stefnanda um að bensíngjöf hafi ekki virkað geti ekki talist sönnun um að eitthvað athugavert hafi verið við hjólið, enda hafi stefnandi ekki haft reynslu af akstri slíkra tækja. Þá hafi engar upplýsingar verið veittar um það hvort fjórhjólið hafi orðið fyrir tjóni eða hvort það hafi bilað síðar með sambærilegum hætti.    Þá telur stefndi óljóst hvort hún hafi hent sér af hjólinu eða hvort hún hafi fallið af því. Ekki sé því hægt að taka til greina þær málsástæður stefnanda að viðbrögð hennar hafi verið eðlileg, þar sem óljóst sé hver viðbrögð hennar hafi verið þennan dag, auk þess sem haft hafi verið eftir henni að hún myndi ekki hvernig hún hafi farið af hjólinu.    Þá hafi stefnandi ekki lagt fram nein gögn sem gefi til kynna að eitthvað annað en réttindaleysi og reynsluleysi stefnanda hafi verið orsök tjóns hennar. Háttsemi stefnanda verði að telja einu orsök slyssins, enda ósannað að það verði rakið til bilunar eða galla í fjórhjólinu. IV. Samkvæmt 55. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, má enginn stjórna torfærutæki nema hann hafi gilt ökuskírteini til að mega stjórna bifreið eða bifhjóli. Stefnandi var 14 ára gömul þegar hún ók fjórhjólinu […]. Um er að ræða hjól sem er skráð í ökutækjaskrá sem torfæruhjól IV.    Í 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga, er mælt fyrir um að hafi vátryggður í öðrum vátryggingum en líftryggingum valdið því af stórkostlegu gáleysi að vátryggingaratburður varð eða afleiðingar hans urðu meiri en ella hefðu orðið megi lækka eða fella niður ábyrgð félagsins. Hið sama eigi við ef vátryggður hefur af stórkostlegu gáleysi valdið því að vátryggingaratburður varð með því að hlíta ekki varúðarreglum. Skal við úrlausn á þessum atriðum litið til sakar vátryggðs, hvernig vátryggingaratburð bar að, hvort vátryggður var undir áhrifum áfengis eða fíkniefna sem hann hafði sjálfviljugur neytt og atvika að öðru leyti. Þá segir í 3. mgr. sömu greinar að félagið geti ekki borið fyrir sig reglur 1. mgr. ef hinn vátryggði gat ekki vegna aldurs eða andlegs ástands síns gert sér grein fyrir afleiðingum gerða sinna.    Í 6. gr. vátryggingarskilmála lögboðinnar ábyrgðartryggingar ökutækis er kveðið á um að hafi vátryggður valdið því af stórkostlegu gáleysi að vátryggingaratburður varð eða afleiðingar hans urðu meiri en ella hefði orðið megi lækka eða fella niður ábyrgð félagsins, sbr. 2. mgr. 27. gr. og 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004. Við mat á því hvort háttsemi telst fela í sér stórkostlegt gáleysi er meðal annars litið til þess hvort vátryggður taldist ekki geta stjórnað ökutæki örugglega eða hafi verið óhæfur til þess samkvæmt ákvæðum umferðarlaga vegna undanfarandi neyslu áfengis, fíkniefna, örvandi eða deyfandi lyfja. Þá er mælt fyrir um svonefnda varúðarreglu í grein 9.2 í skilmálunum, þar sem segir að vátryggðum beri að gæta þess að hafa gild ökuréttindi við akstur ökutækisins.    Heimild stefnda til að skerða rétt stefnanda til bóta er reist á ákvæðum 1. mgr. 90. gr. og 2. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, sbr. einnig 6. og 9. gr. vátryggingarskilmála stefnda.    Fyrir liggur að stefnandi ók torfæruhjólinu án ökuréttinda sem er andstætt ákvæðum 55. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Í málinu liggja engin gögn fyrir um að bremsur ökutækisins eða önnur stjórntæki hafi verið biluð umrætt sinn. Einnig liggur ekkert fyrir um það á hvaða hraða stefnandi ók, en stefnandi bar fyrir dómi að hún hefði ekið rólega á um 30 km á klukkustund, enda hefði hún enga reynslu haft af akstri torfæruhjóls og að um fyrstu ökuferð hennar hefði verið að ræða þegar slysið varð.    Dómurinn telur að gera megi þá kröfu til 14 ára barns að það geri sér grein fyrir að ökuréttindi þurfi til aksturs vélknúinna ökutækja. Telur dómurinn því að stefnanda, sem var 14 ára gömul þegar atvikið átti sér stað, hafi mátt vera ljóst að háttsemi hennar væri hættuleg bæði henni sjálfri og öðrum og það eigi einnig við þótt aksturinn hafi farið fram utan alfaraleiða.    Af framangreindu leiðir að stefnandi telst með hátterni sínu hafa sýnt af sér stórkostlegt gáleysi þegar hún ók torfæruhjólinu án ökuréttinda.    Samkvæmt framangreindu er stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., sýknaður af kröfum stefnanda, A.    Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Fríðu Bjarkar Teitsdóttur hdl., 600.000 krónur. Ragnheiður Snorradóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ:    Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., er sýknaður af kröfum stefnanda, A.    Málskostnaður fellur niður.    Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Fríðu Bjarkar Teitsdóttur hdl., 600.000 krónur.
Mál nr. 147/2015
Handtaka Leit Miskabætur
A krafði Í um miskabætur vegna handtöku og rannsóknaraðgerða sem beindust að honum í tengslum við rannsókn lögreglu á ætluðum innflutningi A og nafngreinds manns á miklu magni fíkniefna. Fólust aðgerðirnar í því að hlustað var á símtöl í þremur símum A og aflað útskriftar af notkun tiltekins símanúmers í hans eigu auk þess sem leit var gerð í íbúð hans og bifreið. Var máli A lokið án þess að ákæra væri gefin út og það því fellt niður í skilningi 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í dómi Hæstaréttar kom fram að A hefði verið sviptur frelsi í rúmar sex klukkustundir þegar hann var handtekinn. Ætti hann því rétt á miskabótum eftir 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar. Var jafnframt talið að hann ætti rétt til miskabóta á grundvelli sama ákvæðis laga nr. 88/2008 vegna framangreindra rannsóknaraðgerða. Með leit í íbúð og bifreið A hefði verið brotið gegn friðhelgi hans, sbr. 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Enda þótt hann hefði samþykkt þær aðgerðir hefði hann ekki firrt sig rétti til bóta, þar sem hann hefði ella mátt búast við að lögregla færi fram á dómsúrskurð til leitar. Þá var ekki talið að rök stæðu til þess að lækka bætur á þeim grunni að A hefði sjálfur stuðlað að aðgerðunum. Var Í því gert að greiða A 800.000 krónur í miskabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. febrúar 2015. Hann krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 9.300.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 29. mars 2012 til 11. júlí 2013, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 30. apríl 2015. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að tildæmdar bætur aðaláfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla. I Samkvæmt gögnum málsins heimilaði héraðsdómur með úrskurðum 21. febrúar 2012, að kröfu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu og með stoð í XI. kafla laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, meðal annars að hlustuð yrðu og hljóðrituð símtöl úr símanúmerum aðaláfrýjanda, komið yrði fyrir eftirfararbúnaði í bifreiðum, sem hann hefði umráð yfir, svo og búnaði á heimili hans til að hlusta, hljóðrita og nema samtöl og önnur hljóð sem þar færu fram og „taka þar myndir af fólki“. Skyldu heimildir til þessara rannsóknaraðgerða gilda til 20. mars 2012, en með úrskurðum þann dag voru þær framlengdar til 17. apríl sama ár. Farið var fram á aðgerðirnar vegna rannsóknar lögreglu á ætluðum innflutningi aðaláfrýjanda og nafngreinds manns á miklu magni fíkniefna, sem fyrirhugaður væri og félli undir 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Aðaláfrýjandi var handtekinn á bifreiðaverkstæði klukkan 10.45 hinn 29. mars 2012 og hafði því réttarstöðu sakbornings, sbr. 1. mgr. 27. gr. laga nr. 88/2008. Við handtökuna var honum kynntur réttur sinn til að fá sér tilnefndan verjanda. Í framhaldi af handtöku aðaláfrýjanda var með samþykki hans og að honum viðstöddum gerð leit í íbúð hans og bifreið, en ekkert saknæmt fannst við hana. Hann var síðan látinn laus klukkan 16.58 sama dag. Ekki var tekin skýrsla af aðaláfrýjanda vegna málsins og var rannsókn þess hætt þar sem ekki þótti grundvöllur til að halda henni áfram. Þá var aðaláfrýjanda tilkynnt 4. maí 2012 um fyrrnefndar rannsóknaraðgerðir eftir XI. kafla laga nr. 88/2008.             Í bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 21. maí 2015 um framkvæmd áðurnefndra rannsóknaraðgerða lögreglu kom fram að í umsögn embættisins um málið 15. ágúst 2013 hafi verið talið að öllum úrræðum, sem heimiluð voru samkvæmt framansögðu, hafi verið beitt. Við nánari athugun hafi svo ekki reynst vera. Þannig hafi hvorki verið settur eftirfararbúnaður í bifreiðir sem aðaláfrýjandi hafi haft til umráða né settur upp eða notaður hlustunar- og myndavélabúnaður á heimili hans. Á hinn bóginn hafi verið hlustað á símtöl í þremur símum hans, einum frá 21. febrúar til 17. apríl 2012, öðrum frá sama tíma til 20. mars 2012 og þeim þriðja frá 30. mars til 17. apríl sama ár. Þá hafi verið aflað útskriftar af notkun tiltekins símanúmers. Lögreglumaður sem kom að rannsókn málsins skýrði jafnframt svo frá fyrir dómi að hvorki hafi farið fram hlustun né myndataka í íbúð aðaláfrýjanda. Spurður um handtöku aðaláfrýjanda kvað hann að ákveðið hafi verið að fara í aðgerðir miklu fyrr en áætlað var, þar sem hinir grunuðu hafi komist að því að eftirfararbúnaður var í bifreið eins þeirra. Fram er komið í málinu að leit hafi verið gerð 10. október 2012 í bifreið aðaláfrýjanda, en ekkert saknæmt fundist. II Samkvæmt meginreglu einkamálaréttarfars hafa aðilar í einkamáli forræði á röksemdum er þeir tefla fram til stuðnings kröfum sínum, sem og sönnunarfærslu. Einnig ber aðilum að greina málsástæður sínar svo fljótt sem verða má, meðal annars í greinargerð samkvæmt 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 segir að maður, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli, eigi rétt til bóta eftir 2. mgr. sömu lagagreinar, meðal annars ef mál hans hefur verið fellt niður. Samkvæmt fyrri málslið 2. mgr. greinarinnar má dæma bætur vegna aðgerða eftir IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi, en eftir síðari málslið málsgreinarinnar má þó fella þær niður eða lækka ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Ekki eru sett frekari skilyrði fyrir hinni hlutlægu bótaábyrgð samkvæmt XXXVII. kafla laga nr. 88/2008 og skiptir ekki máli í því sambandi hvort lögmæt skilyrði hefur brostið til aðgerða sem haft hafa í för með sér tjón eða ekki hefur verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til að grípa til þeirra eða þær verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Máli aðaláfrýjanda lauk sem áður segir án þess að ákæra væri gefin út og var það því fellt niður í skilningi 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Eins og rakið hefur verið var aðaláfrýjandi handtekinn klukkan 10.45 hinn 29. mars 2012 og látinn laus klukkan 16.58 sama dag. Var hann því sviptur frelsi í rúmlega sex klukkustundir. Samkvæmt því á aðaláfrýjandi eftir fyrri málslið 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, rétt á miskabótum vegna handtökunnar. Með leit í íbúð aðaláfrýjanda og bifreið hans 29. mars 2012 í tengslum við fyrrnefnda rannsókn var brotið gegn friðhelgi hans, sbr. 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Hið sama gildir um leit í bifreið hans 10. október 2012. Enda þótt aðaláfrýjandi hafi samþykkt þessar rannsóknaraðgerðir við þær aðstæður sem um ræðir hefur hann ekki firrt sig rétti til bóta samkvæmt áðurnefndu lagaákvæði, þar sem hann mátti ella búast við að lögregla færi fram á dómsúrskurð til leitar. Í greinargerð gagnáfrýjanda í héraði sagði að óumdeilt væri að lögregla hefði beitt þeim rannsóknaraðgerðum sem hún hefði fengið heimild til samkvæmt fyrrgreindum dómsúrskurðum. Í málflutningi aðaláfrýjanda hér fyrir dómi var því haldið fram að í þessari yfirlýsingu gagnáfrýjanda hefði falist að gripið hefði verið til allra rannsóknarúrræðanna og væri hann bundinn af henni. Umrædd yfirlýsing verður ekki skilin á þennan veg, heldur að beitt hafi verið ótilgreindum úrræðum á grundvelli úrskurðanna. Verður því lagt til grundvallar að um framkvæmd  rannsóknaraðgerðanna, sem gripið var til eftir XI. kafla laga nr. 88/2008, hafi farið eins og fram kom í fyrrgreindu bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu frá 21. maí 2015 og gerð hefur verið grein fyrir, svo og vætti lögreglumanns þess sem áður getur. Ber aðaláfrýjanda réttur til miskabóta á grundvelli fyrri málsliðar 2. mgr. 228. gr. laganna vegna þessara aðgerða. Engin rök standa til þess að lækka bætur til aðaláfrýjanda á þeim grunni að hann hafi stuðlað að þeim aðgerðum, sem hann reisir kröfu sína á, sbr. síðari málslið 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Þá er á það að líta að af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að bæði handtaka aðaláfrýjanda og leit í íbúð hans og bifreið 29. mars 2012 hafi þjónað öðrum tilgangi en þeim sem kveðið er á um í lögum. Að öllu framangreindu virtu verða bætur til handa aðaláfrýjanda ákveðnar í einu lagi 800.000 krónur, sem bera vexti eins og í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest. Eftir úrslitum málsins verður gagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður eins og í dómsorði segir. Við ákvörðun málskostnaðar er tekið tillit til þess að samhliða þessu máli var flutt annað samkynja mál. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, íslenska ríkið, greiði aðaláfrýjanda, Antoni Kristni Þórarinssyni, 800.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. júlí 2013 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. desember 2014.                                                                                         I. Mál þetta var höfðað 7. júní 2013 og dómtekið 25. nóvember 2014 að loknum munnlegum málflutningi.                 Stefnandi er Anton Kristinn Þórarinsson, til heimilis að Frjóakri 5, Garðabæ, en stefndi er íslenska ríkið, Arnarhvoli, Reykjavík.                 Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda samtals 9.300.000 krónur ásamt almennum vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málsl. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af 600.000 krónum frá 29. mars 2012 til 17. apríl 2012, en af 9.100.000 krónum frá þeim degi til 8. maí 2012, af 9.200.000 krónum frá þeim degi til 10. október 2012 og af 9.300.000 krónum frá þeim degi til 11. júlí 2013, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar.                 Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda, auk málskostnaðar. Til vara er þess krafist að krafa stefnanda verði lækkuð verulega og að málskostnaður verði felldur niður.                                                                                        II. Húsleit og leit í bifreið, símhlustun, eftirfararbúnaður, myndupptaka og hlustun í íbúð Atvik málsins eru þau að í febrúarmánuði árið 2012 höfðu lögreglu borist upplýsingar um að stefnandi og félagi hans, væru að undirbúa innflutning á fíkniefnum til landsins. Í ljósi þess lagði lögreglan fram kröfu í héraðsdómi Reykjavíkur, dags. 21. febrúar 2012, um að henni yrði veitt heimild til að hlusta og hljóðrita símtöl úr og í símanúmer og símtæki í eigu eða umráðum stefnanda. Jafnframt var þess krafist að lögreglunni yrði veitt heimild til að nema sendingar smáskilaboð (SMS) og fá upplýsingar um úr og í hvaða símanúmer var hringt úr og í símum og símtækjum í eigu og umráðum stefnanda tiltekið tímabil og hverjir væru rétthafar símtækjanna. Enn fremur var þess krafist að lögreglu yrði veitt heimild til að nota hlustunar- og myndatökubúnað á heimili stefnanda í því skyni að hlusta, hljóðrita, nema samtöl sem þar færu fram og taka þar myndir af fólki. Að lokum var þess krafist að heimilt yrði að koma fyrir eftirfararbúnaði á eða í bifreiðinni [...] og öðrum bifreiðum sem stefnandi kynni að hafa umráð yfir.                 Samkvæmt úrskurðum héraðsdóms Reykjavíkur, dags. 21. febrúar 2012, í málum nr. R-77/2012, R-78/2012 og R-79/2012, taldi dómurinn með vísan til gagna málsins og greinargerðar lögreglu að grunur lögreglu um meint brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga væri sterkur og rökstuddur og umbeðin aðgerð til þess falinn að upplýsa málið. Í forsendum úrskurðanna kemur fram að lögreglu hafi borist upplýsingar um að stefnandi og félagi hans væru að undirbúa innflutning fíkniefna til landsins. Lögregla hafi komist í samband við upplýsingagjafa, sem áður hafi gefið lögreglu réttar upplýsingar. Var talið að um mikið magn væri að ræða, en fíkniefnin ættu að berast til landsins frá Evrópu á næstu vikum. Þá segir í úrskurðunum að lögregla hafi upplýst dóminn um að stefnandi hafi ítrekað komið við sögu lögreglu, m.a. vegna fíkniefnabrota. Taldi dómurinn að skilyrði væru til að fallast á kröfur lögreglu á grundvelli c-liðar 1. mgr. 82. gr., 80. og 81. gr. og samkvæmt a- og b-liðum 1. mgr. 82. gr., sbr. 83. gr. laga nr. 88/2008.                 Með úrskurðum héraðsdóms Reykjavíkur, dags. 20. mars 2012, í málum nr. R-145/2012, R-147/2012 og R-149/2012, var fallist á áframhaldandi heimildir lögreglu til áðurgreindra rannsóknarúrræða allt til 17. apríl 2012. Kom fram í kröfu lögreglu til héraðsdóms Reykjavíkur að hlustað hefði verið á samtöl í farsíma stefnanda og komið fyrir hlustunarbúnaði á heimili hans og eftirfararbúnaði undir bifreið hans. Þessi rannsóknarúrræði hafi veitt lögreglu mikilvægar upplýsingar sem hafi styrkt grun hennar enn frekar. Við hlustun á samtöl stefnanda hafi greinilega komið fram að stefnandi hafi haft undir höndum fíkniefni, væri að meðhöndla þau og dreifa til annarra aðila.                 Handtakan                 Samkvæmt gögnum málsins, höfðu lögreglu borist upplýsingar um að A væri viðriðinn innflutning á fíkniefnum til Íslands. Var A handtekinn þann 29. mars 2012 þar sem hann var staddur á bifreiðaverkstæði við Hamarshöfða í Reykjavík. Þegar lögregla hafi komið á vettvang hafi stefnandi verið þar fyrir ásamt greindum A. Segir í skýrslu lögreglu að stefnandi hafi einnig verið handtekinn í tengslum við rannsókn málsins þar sem ekki hafi verið hægt að útiloka að hann tengdist því á einhvern hátt. Samkvæmt skýrslunni átti handtakan sér stað kl. 10.45 þann 29. mars 2012. Í kjölfarið heimilaði stefnandi lögreglu leit á heimili sínu og í bifreið hans. Ekkert fannst við þá leit og var stefnandi látinn laus að henni lokinni kl. 16.16 þennan sama dag. Við nánari rannsókn málsins kom í ljós að stefnandi tengdist málinu ekki og ekki þótti ástæða til að kalla hann til skýrslutöku.                 Skráð er í skýrslu lögreglu, dags. 30. maí 2012, að stefnandi hafi ekki óskað eftir tilnefningu verjanda.                 Í samræmi við 2. mgr. 85. gr. laga nr. 88/2008, var stefnanda tilkynnt þann 4. maí 2012, að lögregla hefði beitt framangreindum rannsóknaraðgerðum í tengslum við rannsókn málsins, á tímabilinu frá 21. febrúar 2012 til 17. apríl 2012.                 Leit í bifreið þann 8. maí og 10. október 2012.                 Samkvæmt bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dags. 25. maí 2012 var leitað í bifreið stefnanda þann 8. maí 2012. Segir í bréfinu að ekki hafi verið um að ræða aðgerðir lögreglu í tengslum við ofangreint mál, heldur almennt eftirlit lögreglu og að stefnandi hafi sjálfur heimilað leit í bifreiðinni.                 Samkvæmt dagbók lögreglu, dags. 11. október 2012, var stefnandi stöðvaður af lögreglu þann 10. október 2012 og leit gerð í bifreið hans. Kemur fram í dagbókinni að stefnandi hafi heimilað lögreglu leit í bifreiðinni og fórum sínum. Þá kemur þar fram að ekkert saknæmt hafi fundist við leitina.                 Stefnandi gaf aðilaskýrslu fyrir dómi. Þá gaf rannsóknarlögreglumaður nr. 222 vitnaskýrslu fyrir dómi.                                                                                     III. 1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að hann eigi rétt á 300.000 króna miskabótum vegna ólögmætrar handtöku með vísan til 1. og 2. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Telur stefnandi að ákvæðið feli í sér hlutlæga bótaskyldu hins opinbera og hann eigi rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. 228. gr. laganna.                 Stefnandi telur að engin skilyrði handtöku hafi verið uppfyllt.                 Í öðru lagi krefst stefnandi 300.000 króna í miskabætur vegna ólögmætrar húsleitar á heimili hans og í bifreið hans. Vísar stefnandi til 74. gr. laga nr. 88/2008. Þegar leitin fór fram hafi ekki verið aflað úrskurðar héraðsdóms, en stefnandi hafi ákveðið að heimila leitina þar sem hann hafi ekki haft neitt að fela. Með leitinni hafi friðhelgi hans á hinn bóginn verið rofin. Telur stefnandi að skilyrði 74. gr. laga nr. 88/2008, hafi ekki verið uppfyllt þegar leitin var framkvæmd, enda hafi honum verið tjáð að hann hafi verið handtekinn vegna þess að „vera rangur maður á röngum stað“ . Telur stefnandi að skilyrðum 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, hafi veri fullnægt.                 Í þriðja lagi krefst stefnandi 2.000.000 króna í miskabætur vegna rannsóknaraðgerða lögreglu á tímabilinu 21. febrúar 2012 til 17. apríl 2012, þ.e. vegna símaupplýsinga, símhlustunar, eftirfararbúnaðar, myndupptöku og hlustunar í íbúð stefnanda. Stefnandi hafi mátt þola símhlustun í átta vikur og símagögn hans hafi verið skoðuð yfir tæplega fjögurra mánaða tímabil.                 Greindar aðgerðir skerði tilfinnanlega friðhelgi einkalífs manna. Telur stefnandi að ekki hafi veri sýnt fram á að skilyrði 83. gr. laga nr. 88/2008 hafi verið uppfyllt og að hann eigi rétt á hinum umkröfðu bótum vegna símhlustunar og öflunar gagna um símnotkun á þessu tímabili, sbr. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008.                 Í fjórða lagi krefst stefnandi 2.000.000 króna í miskabætur vegna notkunar eftirfararbúnaðar í bifreið hans [...]. Telur stefnandi að ströng skilyrði 83. gr. laganna hafi ekki verið uppfyllt og að hann eigi rétt á bótum samkvæmt 228. gr. sömu laga.                 Í fimmta lagi krefst stefnandi 4.500.000 króna í miskabætur vegna hlustunar- og myndatökubúnaðar í íbúð hans. Telur stefnandi að skilyrði 83. gr. laga nr. 88/2008, hafi ekki verið uppfyllt og að hann eigi með vísan til 228. gr. sömu laga rétt á bótum. Vísar stefnandi til þess að rannsóknaraðgerð þessi hafi falið í sér óvenju mikla skerðingu á friðhelgi einkalífs stefnanda.                 Í sjötta lagi krefst stefnandi 100.000 króna í miskabætur vegna leitar lögreglu í bifreið hans þann 8. maí 2012. Telur stefnandi að skilyrði 3. mgr. 74. gr. laga nr. 88/2008, hafi ekki verið uppfyllt og að hann eigi með vísan til 228. gr. sömu laga rétt á bótum. Að lokum krefst stefnandi með sömu rökum 100.000 króna í miskabætur vegna leitar lögreglu í bifreið hans þann 10. október 2012.                 Stefnandi telur að samkvæmt skýru orðalagi 228. gr. sé skylt að greiða bætur ef ákvæði 1. mgr. greinarinnar er uppfyllt. Þá telur stefnandi að skýra beri ákvæði 2. málsl. 2. mgr. 228. gr. þröngt í ljósi 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, er mæli fyrir um að hafi maður verið sviptur frelsi að ósekju skuli hann eiga rétt til skaðabóta. Sé sú túlkun einnig í samræmi við 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Stefnandi hafi ekki gert nokkuð til að valda eða stuðla að aðgerðunum sem gæti réttlætt lækkun skaðabóta eða niðurfellingu þeirra. Þvert á móti hafi stefnandi verið samvinnuþýður og leitaðist við að heimila lögreglunni að vinna sitt starf. Þá hafi vitneskja stefnanda um símhlustun og upptaka símtala, notkun eftirfararbúnaðar auk hljóð- og myndupptöku innan veggja heimilis hans um langt skeið valdið stefnanda miklu hugarangri sem komið hafi fram í kvíða og andlegum óþægindum. Þá telur stefnandi að lögregla hafi beitt valdi sínu í óhófi með því að gera ýtrustu kröfur sem leyfilegar séu með tilliti til tímalengdar rannsóknaraðgerðanna gagnvart stefnanda.                 Stefnandi byggir fjárkröfu sína á 5. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 og telur með hliðsjón af dómafordæmum að miski hans sé eigi lægri en 9.300.000 krónur.  2. Helstu málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir á því að fullnægt hafi verið lagaskilyrðum fyrir rannsóknaraðgerðum lögreglu varðandi símhlustun og aðgang að upplýsingum um notkun símtækis, notkun eftirfararbúnaðar og hlustunar- og myndatökubúnaðar í íbúð stefnanda og að baki þeim hafi legið úrskurðir dómstóla. Þá sé meint tjón stefnanda ósannað. Verði ekki á það fallist byggir stefndi á því að stefnandi hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfur sínar á og hann eigi því ekki rétt á bótum, sbr. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Þá er því mótmælt að túlka eigi ákvæðið þröngt. Þá er því mótmælt að fullnægt hafi verið skilyrðum skaðabótalaga, einkum 26. gr., almennu sakarreglunni eða ákvæðum stjórnarskrár, og mannréttindasáttmála Evrópu. Þá sé ósannað að símagögn stefnanda hafi verið skoðuð yfir tæplega fjögurra mánaða tímabil.                 Að því er varðar handtöku stefnanda þá hafi frelsissviptingin varað í rúmar fimm klukkustundir. Þegar stefnandi hafi verið handtekinn hafi málsatvik verið óljós og ekki hægt að útiloka að þeir sem voru á vettvangi tengdust málinu. Aðgerðir lögreglu hafi verið í samræmi við aðstæður og innan heimilda laga. Er á því byggt að skilyrði 90. gr. laga nr. 88/2008, hafi verið fullnægt og rökstuddur grunur fyrir hendi um aðild stefnanda að því máli sem til rannsóknar var.                 Stefndi byggir á því að ósannað sé að stefnandi hafi ekki veri upplýstur um ástæðu handtöku og að honum hafi ekki verið veittur réttur til að hafa samband við lögmann um handtökuna.                 Stefndi mótmælir því að við handtöku hafi lögreglustjóri beitt valdi sínu í óhófi með vísan til 3. mgr. 53. gr. laga nr. 80/2008, 2. mgr. 13. gr. og 14. gr. lögreglulaga. Er því mótmælt að handtaka hans hafi verið óþörf.                 Þá er því mótmælt að lögreglustjóri hafi brotið með saknæmum og ólögmætum hætti gegn grundvallarmannréttindum stefnanda sem njóti verndar samkvæmt 70. gr. stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu. Loks telur stefndi ósannað að aðgerðir lögreglu hafi valdið stefnanda hugarangri, kvíða og andlegum óþægindum.                 Þá mótmælir stefndi því sem ósönnuðu að stefnandi hafi verið stöðvaður þann 8. maí 2012 og leit framkvæmd í bifreið hans. Engin gögn hafi fundist í gagnagrunni lögreglu um meint afskipti lögreglu af stefnanda þann 8. maí 2012. Þá er á því byggt af hálfu stefnda að að leit lögreglu í bifreið stefnanda þann 10. október 2012 hafi verið lögmæt. Lögreglu höfðu borist upplýsingar um ætlaða sölu ólöglegra fíkniefna úr bifreið stefnanda. Við hefðbundið eftirlit hafi lögreglumenn séð bifreiðina í akstri. Stefnandi hafi veitt lögreglu heimild til að leita í bifreiðinni en ekkert saknæmt hafi þar fundist.                 Varakröfu sína um lækkun byggir stefndi á sömu málsástæðum og sjónarmiðum og byggt er á í sýknukröfu. Þá er á því byggt að stefnukrafa sé allt of há og hver einstakur liður of hár og ekki í samræmi við dómaframkvæmd.                                                                                        IV.                                                                                 Niðurstaða Stefnandi í máli þessu krefst miskabóta vegna ólögmætrar handtöku, húsleitar og leitar í bifreið hans, símaupplýsinga, símhlustunar, eftirfararbúnaðar í bifreið hans og vegna hlustunar- og myndatökubúnaðar í íbúð hans. Krafan er byggð á 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála., sbr. 5. mgr. 67. gr. og 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 1. og 2. gr.                 Í 228. gr. laga nr. 88/2008, er mælt fyrir um skilyrði skaðabóta. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar, er heimilt að dæma bætur vegna aðgerða samkvæmt IX.-XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. greinarinnar eru fyrir hendi, þ.e. ef maður hefur verið borinn sökum í sakamáli en mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi, án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann hafi verið talinn ósakhæfur. Ákvæði um heimild til handtöku eru í XIII. kafla laganna, um heimild til húsleitar í X. kafla laganna og um heimild til símhlustunar og annarra sambærilegra úrræða í XI. kafla.                 Samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 er lögreglu rétt að handtaka mann ef rökstuddur grunur leikur á að hann hafi framið brot sem sætt getur ákæru, enda sé handtaka nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, til að tryggja návist hans eða öryggi hans eða annarra, ellegar til að koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum.                 Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga nr. 88/2008 er heimilt að leita í húsum og bifreiðum sakbornings í því skyni að handtaka hann, rannsaka andlag brots og önnur ummerki eða hafa uppi á munum sem hald skal leggja á. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar er heimilt að leita í húsum annars manns en sakbornings þegar brot hefur verið framið þar eða sakborningur handtekinn þar. Einnig ef rökstuddur grunur leikur á að sakborningur haldi sig þar eða þar sé að finna muni sem hald skal leggja á. Skilyrði þess að unnt sé að framkvæma húsleit er að rökstuddur grunur leiki á að framið hafi verið brot sem sætt geti ákæru og sakborningur hafi verið þar að verki, enda séu augljósir rannsóknarhagsmunir í húfi. Það er enn fremur skilyrði húsleitar samkvæmt 2. mgr. að rannsókn beinist að broti sem varðað getur fangelsisrefsingu að lögum.                 Samkvæmt 82. gr. laga nr. 88/2008, er heimilt að taka upp samtöl eða nema annars konar hljóð eða merki með því að nota til þess sérstaka hljóðupptökutækni eða sambærilega tækni, taka myndir af fólki, hvort sem er ljósmyndir eða kvikmyndir, og koma fyrir búnaði á eða inni í bifreið eða öðru farartæki, í varningi eða á manni til að veita honum eftirför eða í öðrum lögmætum tilgangi án þess að þeir sem í hlut eiga viti af því.                 Samkvæmt 1. mgr. 80. gr. laga nr. 88/2008 er heimilt í þágu rannsóknar að leggja fyrir fjarskiptafyrirtæki að veita upplýsingar um símtöl eða önnur fjarskipti við tiltekinn síma, tölvu eða annars konar fjarskiptatæki. Þá er í 1. mgr. 81. gr. sömu laga m.a. mælt fyrir um heimild í þágu rannsóknar til að leggja fyrir fjarskiptafyrirtæki að leyfa að hlustað sé á eða tekin séu upp símtöl eða önnur fjarskipti við tiltekinn síma.                 Til þess að heimilt sé að beita framangreindum rannsóknaúrræðum, þ.e. sem nefnd eru í 80.-82. gr., þarf þeim skilyrðum sem 83. gr. laganna mælir fyrir um að vera fullnægt, þ.e. að ástæða sé til að ætla að upplýsingar, sem skipt geta miklu fyrir rannsókn máls, fáist með þeim hætti. Auk þess sem þau skilyrði þurfa að vera fyrir hendi svo að gripið verði til aðgerða skv. ákvæðum 81. gr. og 1. mgr. 82. gr. laganna að rannsókn beinist að broti sem varðað geti að lögum átta ára fangelsi ellegar að ríkir almannahagsmunir eða einkahagsmunir krefjist þess.                 Fram er komið að ástæður þess að stefnandi var handtekinn þann 29. mars 2012, þegar hann var staddur á bifreiðaverkstæði við Hamarshöfða í Reykjavík, húsleit gerð á heimili hans og í bifreið hans voru þær að lögreglu höfðu borist upplýsingar um að vinur stefnanda, A, væri viðriðinn innflutning á fíkniefnum til Íslands. Þegar lögregla hafi komið á staðinn til þess að handtaka A hafi stefnandi verið þar fyrir ásamt A. Hann hafi því einnig verið handtekinn í tengslum við rannsókn málsins þar sem ekki hafi verið hægt að útiloka að hann tengdist því á einhvern hátt. Samkvæmt handtökuskýrslu lögreglu var stefnandi handtekinn kl. 10.45 þann 29. mars 2012 og látinn laus kl. 16.16 sama dag. Engin skýrsla var tekin af stefnanda vegna málsins. Á þeim tíma sem handtakan varaði heimilaði stefnandi lögreglu leit á heimili sínu og í bifreið sinni.                 Samkvæmt úrskurðum héraðsdóms Reykjavíkur, dags. 21. febrúar 2012, var lögreglu veitt heimild til að koma fyrir eftirfararbúnaði á eða í bifreiðum stefnanda til 20. mars 2012. Þá var einnig heimilað að hlusta og hljóðrita símtöl úr og í símanúmer stefnanda á sama tíma og nema SMS-sendingar. Enn fremur var lögreglu heimilað að nota hlustunar- og myndatökubúnað á heimili stefnanda í því skyni að hlusta, hljóðrita, nema samtöl og önnur hljóð sem þar færu fram og taka þar myndir af fólki og var lögreglu veitt heimild til að koma fyrir búnaði á heimili stefnanda í því skyni. Taldi dómurinn að fallast yrði á að grunur lögreglu væri sterkur og rökstuddur og umbeðnar aðgerðir til þess fallnar að upplýsa málið og að skilyrði væru til að fallast á kröfur lögreglu, sbr. 83. gr. laga nr. 88/2008. Voru greindar rannsóknaraðgerðir síðan framlengdar til og með 17. apríl 2012 með úrskurðum héraðsdóms Reykjavíkur, dags. 20. mars 2012.                 Við aðalmeðferð málsins upplýsti lögreglumaður sem kom að rannsókn málsins að heimild til að koma fyrir hlustunar- og myndatökubúnaði á heimili stefnanda hefði ekki verið beitt. Var því mótmælt af stefnda sem ósönnuðu. Verður lagt til grundvallar að lögreglan hafi nýtt þær heimildir sem fengust samkvæmt úrskurðum héraðsdóms Reykjavíkur.                 Fyrir liggur að stefnandi var handtekinn og rannsóknaraðgerðum beitt gagnvart honum í tengslum við rannsókn á fíkniefnalagabroti. Engin skýrsla var tekin af stefnanda vegna málsins og hann hafði ekki stöðu sakbornings. Þann 4. maí 2012 tilkynnti lögregla stefnanda um rannsóknaraðgerðirnar og að rannsókn málsins teldist lokið. Er ekki ágreiningur um að þau málalok tóku til allra rannsóknaraðgerða á hendur stefnanda. Á stefnandi því, með vísan til 1. málsl. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, rétt á bótum úr hendi stefnda. Ber því að bæta honum þann miska sem telja má að hann hafi hlotið vegna handtöku, símhlustunar, eftirfararbúnaðar í bifreið hans, myndupptöku og hlustunar í íbúð hans, enda verður hvorki litið svo á að hann hafi valdið né stuðlað að þessum aðgerðum lögreglu.                 Þegar atvik málsins eru virt, eins og þau horfðu við þeim sem með rannsókn málsins fóru á þeim tíma er stefnandi var handtekinn, verður að líta svo á að umræddar aðgerðir lögreglu hafi verið eðlilegar og lögmætar. Ekki verður fallist á með stefnanda að handtakan, húsleit og leit í bifreið, símhlustun, eftirfararbúnaður, myndupptaka og hlustun í íbúð, eins og framkvæmd þessa var háttað, hafi ekki verið í samræmi við greindar reglur laga nr. 88/2008, þegar litið er til þess að lögregla taldi sig hafa upplýsingar um að stefnandi og félagi hans væru að undirbúa innflutning á miklu magni af fíkniefnum til landsins. Verður því ekki fallist á að lögregla hafa beitt valdi sínu í óhófi, eins og haldið hefur verið fram. Verður að fallast á það með stefnda að aðgerðir lögreglu hafi verið nauðsynlegar miðað við atvik málsins.                 Lögregla leitaði í íbúð og bifreið stefnanda, með hans samþykki. Einnig heimilaði stefnandi lögreglu leit í bifreið sinni þann 8. maí og 10. október 2012. Verða honum því ekki dæmdar bætur vegna þessa. Að virtum atvikum málsins þykja miskabætur til hans hæfilegar ákveðnar 100.000 krónur vegna handtöku og samtals 250.000 krónur vegna símhlustunar, eftirfararbúnaðar í bifreið hans, myndupptöku og hlustunar í íbúð hans. Ber stefnda að greiða honum þá fjárhæð með almennum vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 100.000 krónum frá 29. mars 2012, til 17. apríl 2012 og af 250.000 krónum frá þeim degi til 11. júlí 2013, er mánuður var liðinn frá því mál þetta var þingfest, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.                 Málskostnaður milli aðila fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 450.000 krónur.                 Ragnheiður Snorradóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan.                                                                                 DÓMSORÐ: Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda 350.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 100.000 krónum frá 29. mars 2012, til 17. apríl 2012 og af 250.000 krónum frá þeim degi til 11. júlí 2013, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.                 Málskostnaður milli aðila fellur niður.                 Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, Erlends Þórs Gunnarssonar, hrl. 450.000 krónur.
Mál nr. 775/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. nóvember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 12. nóvember 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 10. desember 2015 klukkan 11. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 745/2015
Kærumál Aðför Fjárnám Skuldajöfnuður
H ehf. krafðist þess að fjárnám yrði gert í eigum V til tryggingar kröfu sem félagið hafði öðlast á hendur V og íslenska ríkinu með dómi Hæstaréttar í máli nr. 778/2013. Í málinu lá fyrir að tollstjóri hafði, áður en aðfararbeiðni H ehf. var lögð fram, lýst yfir skuldajöfnuði gegn dómkröfu H ehf. vegna vangoldins virðisaukaskatts félagsins. Við fyrirtöku gerðarinnar féllst sýslumaður á kröfu V um að fella gerðina niður þar sem skuldin hafði þegar verið greidd með skuldajöfnuði. Talið var að skilyrðum skuldajafnaðar hefði verið fullnægt þegar tollstjóri lýsti yfir skuldajöfnuði og að þess réttar hefði hann notið sem innheimtumaður ríkissjóðs án tillits til þess hvort íslenska ríkið hefði verið dómfelldi í áðurgreindu máli. Var því fallist á það með V að krafa H ehf. hefði þegar verið greidd með skuldajöfnuði og að sýslumanni hefði verið rétt að stöðva framgang gerðarinnar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. október 2015 sem barst réttinum 2. nóvember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. október 2015 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um fjárnám hjá varnaraðila fyrir nánar tilgreindri skuld. Kæruheimild er í 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að tekin verði til greina krafa sín um fjárnám hjá varnaraðila fyrir skuld að fjárhæð 66.283.017 krónur auk dráttarvaxta og nánar tilgreinds kostnaðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Atvik málsins eru rakin í hinum kærða úrskurði. Eins og þar kemur fram var varnaraðila með dómi Hæstaréttar 25. september 2014 í máli nr. 778/2013 gert ásamt íslenska ríkinu að greiða sóknaraðila óskipt 44.819.764 krónur með dráttarvöxtum frá 21. nóvember 2011 til greiðsludags. Þá var dómfelldu einnig gert að greiða sóknaraðila óskipt 1.500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Í bréfum tollstjóra 2. og 21. október 2014 til sóknaraðila var vísað til fyrrgreinds dóms Hæstaréttar og sagt að tollstjóri hefði til innheimtu gjaldfallnar kröfur ríkissjóðs á hendur sóknaraðila vegna vangoldins virðisaukaskatts. Í fyrra bréfinu var lýst yfir skuldajöfnuði gegn dómkröfunni vegna vangoldins virðisaukaskatts árin 2009 og 2010 en í því seinna gegn málskostnaðarkröfunni vegna virðisaukaskattskulda frá árinu 2010. Í málinu er ekki deilt um fjárhæðir og er ágreiningslaust að eftir framangreindar yfirlýsingar tollstjóra um skuldajöfnuð nam skuld sóknaraðila við ríkissjóð vegna vangoldins virðisaukaskatts 91.618.477 krónum. Með aðfararbeiðni 5. desember 2014 óskaði sóknaraðili eftir að gert yrði fjárnám hjá varnaraðila fyrir kröfu sóknaraðila samkvæmt fyrrgreindum dómi Hæstaréttar sem samkvæmt aðfararbeiðni nam samtals 66.283.017 krónum. Í hinum kærða úrskurði eru rakin atvik málsins frá því aðfararbeiðnin var fyrst tekin fyrir hjá sýslumanni og þar til hann féllst á þau rök varnaraðila að krafa sóknaraðila hefði verið greidd með skuldajöfnuði og felldi gerðina niður. Í 40. gr. laga nr. 90/1989 segir að heimilt sé gerðarþola að neyta réttar til skuldajafnaðar við kröfu gerðarbeiðanda með kröfu sem orðin er aðfararhæf eða kröfu sem gerðarbeiðandi viðurkennir rétta ef almennum skilyrðum skuldajafnaðar er fullnægt. Eins og fram kemur í dómi Hæstaréttar 16. október 1995 í máli nr. 321/1995, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á blaðsíðu 2270, taka ákvæði 40. gr. laga nr. 90/1989 einungis til þess tilviks þegar gerðarþoli setur fram skuldajafnaðarkröfu við framkvæmd fjárnáms. Í því tilviki er til viðbótar þeirri kröfu að almennum skilyrðum skuldajafnaðar sé fullnægt áskilið að gagnkrafan sé aðfararhæf eða viðurkennd af gerðarbeiðanda. Öðru máli gegnir þegar svo hagar til að skuldajöfnuði er lýst yfir áður en aðför hefst eins og í því máli sem hér er til úrlausnar. Þá getur gerðarþoli við aðför ítrekað fyrri yfirlýsingu um skuldajöfnuð og borið því við að krafa gerðarbeiðanda sé fallin niður og gilda þá almennar reglur kröfuréttar um skilyrði skuldajafnaðar. Eins og áður greinir var íslenska ríkið með dómi Hæstaréttar í máli nr. 778/2013 gert að greiða sóknaraðila óskipt með varnaraðila nánar tilgreinda fjárhæð ásamt málskostnaði. Krafa ríkissjóðs á hendur sóknaraðila um greiðslu virðisaukaskatts vegna áranna 2009 og 2010 var gjaldfallin þegar tollstjóri lýsti yfir skuldajöfnuði 2. og 21. október 2014. Með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða að skilyrðum skuldajafnaðar samkvæmt almennum reglum kröfuréttar hafi verið fullnægt þegar tollstjóri sem innheimtumaður ríkissjóðs lýsti með gagnkröfu vegna vangoldins virðisaukaskatts yfir skuldajöfnuði gegn aðalkröfu sóknaraðila um greiðslu dæmdra fjárhæða í máli nr. 778/2013. Þessa réttar til skuldajafnaðar naut tollstjóri sem innheimtumaður ríkissjóðs án tillits til þess hvort íslenska ríkið var dómfelldi í fyrrgreindu máli ásamt varnaraðila. Í framhaldi af því að varnaraðili ítrekaði fyrri skuldajafnaðaryfirlýsingu tollstjóra þegar aðfararbeiðni sóknaraðila var tekin fyrir hjá sýslumanni og sýndi fram á réttmæti hennar bar sýslumanni að stöðva framgang gerðarinnar, sbr. ákvæði 27. gr. laga nr. 90/1989. Að þessu gættu verður hinn kærði úrskurður staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Eftir framangreindum úrslitum verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði segir.                                                     Dómsorð: Staðfest er sú ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 6. febrúar 2015 að stöðva framgang aðfarargerðar nr. 011-2014-12917. Sóknaraðili, Háfell ehf., greiði varnaraðila, Vegagerðinni, 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 685/2015
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Lagaskil Sératkvæði
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á beiðni BNP um dómkvaðningu matsmanns til að svara nánar tilgreindum spurningum um efni japanskra laga en beiðninni að öðru leyti hafnað og annarri matsbeiðni, sem laut að efni enskra laga, hafnað. Í málinu krafðist K riftunar á tiltekinni ráðstöfun og endurgreiðslu í japönskum jenum, en K taldi að krafan hefði verið greidd fyrr en eðlilegt var í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans í Hæstarétti, kom fram að samningur sá sem ágreiningur aðila reis af hefði ríkari tengsl við Japan en England í skilningi 5. mgr. 4. gr. laga nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar. Beiðni um dómkvaðningu matsmanns til að svara spurningum um tiltekið efni enskra laga væri því bersýnilega tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Vegna ákvæða í samningnum sem um ræddi væri þó ekki bersýnilegt að ekki gæti haft þýðingu til sönnunar í málinu að afla matsgerðar um tiltekið efni japanskra laga. Var því fallist á þá matsbeiðni BNP að hluta. Matsbeiðninni var að öðru leyti hafnað með vísan til síðari málsliðar n. liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Talið var að líta þyrfti til tilurðar og tilgangs þess ákvæðis, en af lögskýringargögnum mætti ráða að það hafi verið sett til þess að innleiða 1. mgr. 30. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2001/24/EB „með fullnægjandi hætti“. Dómurinn beitti því þrengjandi lögskýringu við túlkun ákvæðisins þannig að með orðalaginu „lög annars ríkis“ væri átt við lög annarra aðildarríkja að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Helgi I. Jónsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. október 2015, sem barst réttinum 8. sama mánaðar, en kærumálsgögn bárust 19. þess mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 2015, þar sem fallist var á beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns til að svara 1. spurningu beiðninnar og 4. spurningu hennar er lúta að tilteknu efni japanskra laga, en þeirri beiðni að öðru leyti og annarri matsbeiðni, sem laut að efni enskra laga og lögð var fram samtímis, hafnað. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að dómkvaðning samkvæmt framangreindum beiðnum fari fram. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Kaupþing hf. kærði úrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 7. október 2015. Hann krefst þess að hafnað verði að dómkveðja matsmenn á grundvelli matsbeiðna sóknaraðila. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Brains Inc. Ltd. hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Sératkvæði Ólafs Barkar Þorvaldssonar Ég er sammála meirihluta dómenda um að staðfesta beri niðurstöðu héraðsdóms um að dómkveðja matsmann til þess að svara tilteknum spurningum um japanskan rétt. Ég er aftur á móti ekki samþykkur þeirri niðurstöðu að hafna eigi beiðni sóknaraðila um að dómkveðja matsmann til þess að svara nánar tilgreindum spurningum um efni enskra laga. Aðilar hafa forræði á því að afla sönnunargagna til stuðnings málsástæðum sínum, sbr. 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og geta dómstólar almennt ekki haft afskipti af sönnunarfærslu þeirra nema hún sé bersýnilega tilgangslaus, sbr. 3. mgr. sömu greinar. Í dómi Hæstaréttar 19. desember 2012 í máli nr. 723/2012 kom fram að þar sem íslensk lög gildi um slit fjármálafyrirtækja teljist það bersýnilega tilgangslaust að afla matsgerðar um efni erlendra réttarreglna þegar ljóst þykir að þær geta ekki haft þýðingu í málinu. Eins og ráða má af dómum Hæstaréttar 12. nóvember 2015 í málum nr. 681-684 og 686-687/2015 geta réttarreglur annarra aðildarríkja samningsins um Evrópska efnahagssvæðisins þó haft þýðingu við slit fjármálafyrirtækja ef þær varða til dæmis riftanleika ráðstafana, sbr. síðari málslið n. liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Á þessu stigi málsins er varhugavert að fullyrða að hin umdeildu viðskipti hafi haft ríkari tengsl við Japan en England í skilningi laga nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar. Verður þá að hafa í huga að hér er einungis tekin afstaða til þess hvort dómkvaðning matsmanns skuli fara fram, en úrlausn um framangreind lagaskil bíður efnismeðferðar. Verður því að veita sóknaraðila svigrúm til þess að færa frekari sönnur á málsástæður sínar um tengsl samningsins við England. Þá er ekki útilokað að við úrlausn á framangreindu álitaefni geti reynt á innbyrðis vægi erlendra réttarreglna, en þekking á þeim heyrir ekki til atriða sem dómari leggur sjálfur mat á, sbr. 2. mgr. 60. gr. og 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt framansögðu, og í ljósi þess að England er aðildarríki að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. og síðari málslið n. liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002, tel ég að fallast eigi á beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns til þess að svara spurningum sóknaraðila um tilteknar reglur ensks réttar. Eftir þessum úrslitum tel ég að dæma beri sóknaraðila kærumálskostnað, en að ákvörðun um málskostnað í héraði bíði efnisdóms þar.
Mál nr. 718/2015
Fjármálafyrirtæki Kærumál Slit Verðbréfaviðskipti Tómlæti Skaðabætur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu sem S ehf. hafði lýst við slit L hf. Kröfu sína reisti S ehf. á ætlaðri skaðabótaskyldu L hf. sem hefði með ólögmætum og saknæmum hætti valdið honum tjóni vegna verðbréfaviðskipta þeirra á milli á árunum 2007 og 2008. Um var að ræða viðskipti með hlutabréf á grundvelli tuttugu og átta valréttarsamninga og viðskipti með hlutabréf í tilteknu félagi. Hæstiréttur tók fram að L hf. hefði mátt koma fram við S ehf. sem viðurkenndan gagnaðila í umræddum viðskiptum í skilningi laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Þá vísaði Hæstiréttur til þess að tómlæti gæti haft meiri áhrif á réttarstöðu samningsaðila í verðbréfaviðskiptum en á öðrum sviðum, með tilliti til eðlis slíkra viðskipta. Að því virtu og með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar var fallist á þá afstöðu héraðsdóms að S ehf. hefði glatað fyrir tómlæti rétti til að krefja L hf. um skaðabætur vegna fyrrgreindra viðskipta. Niðurstaða héraðsdóms um að hafna viðurkenningu á kröfu S ehf. var því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. október 2015 sem barst héraðsdómi samdægurs og réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. september 2015 þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu sem sóknaraðili lýsti við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að viðurkennd verði krafa sín að fjárhæð 812.802.390 krónur, en til vara 700.000.000 krónur og henni skipað í réttindaröð við slit varnaraðila samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst sóknaraðili viðurkenningar á rétti sínum til að skuldajafna framangreindri kröfu sinni á hendur varnaraðila gagnvart kröfu Landsbankans hf. á hendur sér. Loks krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Málsatvikum er skilmerkilega lýst í hinum kærða úrskurði. Samkvæmt gögnum málsins var Heimir V. Haraldsson, viðskiptafræðingur og löggiltur endurskoðandi, eini stjórnarmaður sóknaraðila á árunum 2007 og 2008 þegar þau viðskipti áttu sér stað sem mál þetta fjallar um. Kom hann jafnan fram fyrir hönd sóknaraðila í skiptum hans við varnaraðila. Í aðilaskýrslu Heimis fyrir héraðsdómi kvaðst hann hafa starfað sem löggiltur endurskoðandi frá 1974 til 2000 hjá fyrirtæki, sem nú heitir KPMG ehf., þar af sem framkvæmdastjóri þess um tíu ára skeið. Af skýrslu hans og öðrum gögnum málsins verður ráðið að hann hafi haft víðtæka reynslu af verðbréfaviðskiptum, þar á meðal viðskiptum með innlend sem erlend hlutabréf. Í aðdraganda þess að lög nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti tóku gildi 1. nóvember 2007 flokkaði varnaraðili sóknaraðila sem viðurkenndan gagnaðila í viðskiptum þeirra og staðfesti áðurnefndur fyrirsvarsmaður sóknaraðila þá flokkun með undirritun sinni 31. október sama ár. Að því gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða að varnaraðila hafi verið heimilt að koma fram við sóknaraðila sem viðurkenndan gagnaðila í umræddum viðskiptum í skilningi 10. töluliðar 1. mgr. 2. gr. laganna, sbr. i. og iii. undirlið b. liðar 9. töluliðar hennar. Af þeim sökum er hafnað öllum málsástæðum sóknaraðila, sem byggjast á því að varnaraðili hafi ekki gætt ákvæða 9., 14., 15., 16. og 18. gr. og 1. mgr. 19. gr. sömu laga í skiptum þeirra, sbr. 1. mgr. 22. gr. laganna. Eftir meginreglum kröfuréttar, sem meðal annars búa að baki ákvæði 1. mgr. 32. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, getur samningsaðili glatað rétti til að bera fyrir sig vanefnd eða annað réttarbrot viðsemjanda síns ef athugasemdum er ekki hreyft af slíku tilefni án ástæðulauss dráttar. Svo sem vísað var til í lögskýringargögnum um 3. gr. frumvarps, sem varð að lögum nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti, sbr. nú 4. gr. laga nr. 108/2007, getur tómlæti haft meiri áhrif á réttarstöðu samningsaðila í verðbréfaviðskiptum en á öðrum sviðum. Í slíkum viðskiptum geti hver dagur skipt máli fyrir verðmæti verðbréfa og gætu rúmir frestir til athugasemda leitt til þess að samningsaðili tæki ekki aðeins mið af upplýsingum, sem lágu fyrir þegar viðskipti voru gerð, heldur einnig síðari upplýsingum, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 28. janúar 2014 í máli nr. 719/2013. Að þessu virtu, en annars með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er fallist á þá afstöðu héraðsdóms að sóknaraðili hafi glatað fyrir tómlæti rétti til að krefja varnaraðila um skaðabætur vegna viðskipta þeirra á árunum 2007 og 2008 sem bótakrafan er reist á. Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur.    
Mál nr. 687/2015
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Lagaskil
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni W um dómkvaðningu matsmanns til þess að svara nánar tilgreindum spurningum um efni gjaldþrotalaga New York-ríkis og gjaldþrotaréttar bandarískra alríkislaga. Snerist ágreiningur aðila einkum um það hvernig skýra bæri orðalagið „lög annars ríkis“ í síðari málslið n. liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans í Hæstarétti, var vísað til þess að ákvæðið fæli í sér undantekningu frá þeirri meginreglu að við skipti á lánastofnunum bæri að fylgja íslenskum lögum. Þá þyrfti að líta til tilurðar og tilgangs ákvæðisins, en af lögskýringargögnum mætti ráða að umrætt ákvæði hafi verið sett til þess að innleiða 1. mgr. 30. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2001/24/EB „með fullnægjandi hætti“. Dómurinn beitti því þrengjandi lögskýringu við túlkun ákvæðisins þannig að með orðalaginu „lög annars ríkis“ væri átt við lög annarra aðildarríkja að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Var því talið að matsgerð á grundvelli beiðni W yrði tilgangslaus til sönnunar í skilningi 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og var beiðni hans af þeim sökum hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Helgi I. Jónsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. október 2015, sem barst réttinum 8. sama mánaðar en kærumálsgögn bárust 19. þess mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 2015, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að umbeðin dómkvaðning fari fram. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar, auk málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Þar sem varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms af sinni hálfu kemur krafa hans um málskostnað í héraði ekki til umfjöllunar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 721/2015
Kærumál Greiðsluaðlögun Veðréttindi
I og R kærðu úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu þeirra um að hnekkt yrði ákvörðun sýslumanns um að synja kröfu um að afmáð yrðu veðréttindi í fasteign fyrir uppreiknuðum eftirstöðvum veðskulda sem næmu hærri fjárhæð en svaraði til metins söluverðs fasteignarinnar á almennum markaði. I og R höfðu fengið greiðsluaðlögun á grundvelli laga nr. 50/2009 um tímabundna greiðsluaðlögun fasteignaveðkrafna á íbúðarhúsnæði. Í þeirri ákvörðun kom meðal annars fram að umsjónarmaðurinn taldi það ekki hindra að greiðsluaðlögun kæmist á að I og R ættu eignina með nafngreindum manni sem hefði ekki samhliða gengið til greiðsluaðlögunar, sbr. 1. mgr. 2. gr. fyrrnefndra laga. Við meðferð beiðni I og R, um að afmáð yrði fyrrnefnd veðréttindi, hjá sýslumanni mótmælti A beiðninni þar sem að ekki hefði í öndverðu verið fullnægt því skilyrði að allir eigendur fasteignarinnar gengju í sameiningu til greiðsluaðlögunar. Tók Hæstiréttur fram að mótmæli A væru of seint fram komin og var því fyrrnefnd ákvörðun sýslumannsins sem reist var á þeim mótmælum felld úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. október 2015, en kærumálsgögn bárust Hæstarétti 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. október 2015 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að hnekkt yrði ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 10. mars 2015 um að synja kröfu þeirra um að afmáð yrðu veðréttindi í fasteigninni Kaldaseli 8 í Reykjavík fyrir uppreiknuðum eftirstöðvum veðskulda sem næmu hærri fjárhæð en svaraði til metins söluverðs fasteignarinnar á almennum markaði. Kæruheimild er í 1. mgr. 85. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu, sbr. 7. mgr. 12. gr. laga nr. 50/2009 um tímabundna greiðsluaðlögun fasteignaveðkrafna á íbúðarhúsnæði. Sóknaraðilar krefjast þess að fyrrgreind krafa þeirra verði tekin til greina og varnaraðila gert að greiða þeim málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði var sóknaraðilum veitt heimild 24. júlí 2009 til að leita tímabundinnar greiðsluaðlögunar fasteignaveðkrafna á íbúðarhúsnæði eftir lögum nr. 50/2009. Með ákvörðun umsjónarmanns 6. nóvember 2009 var sóknaraðilum síðan veitt sú greiðsluaðlögun, sbr. 3. mgr. 8. gr. sömu laga. Í ákvörðuninni kom meðal annars fram að umsjónarmaðurinn teldi það ekki hindra að greiðsluaðlögun kæmist á að sóknaraðilar ættu eignina með nafngreindum manni sem hefði ekki samhliða gengið til greiðsluaðlögunar, sbr. 1. mgr. 2. gr. laganna. Í yfirlýsingu umsjónarmannsins 25. nóvember 2009 samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laganna sagði að frestur veðhafa til að krefjast úrlausnar héraðsdóms um ákvörðunina hefði liðið án þess að slík krafa hefði borist og því væri greiðsluaðlögunin sjálfkrafa komin á, sbr. 6. og 7. mgr. 8. gr. laganna. Eftir að greiðsluaðlögunin komst á munu sóknaraðilar hafa staðið í skilum við veðhafa allt þar til henni lauk 5. október 2014. Með beiðni 11. ágúst sama ár fóru sóknaraðilar þess á leit á grundvelli 12. gr. laga nr. 50/2009 að sýslumaður létti af eigninni veðrétti fyrir uppreiknuðum eftirstöðvum veðskulda sem næmu hærri fjárhæð en svaraði til söluverðs eignarinnar á almennum markaði. Fyrst þegar sýslumaður tók þá beiðni til meðferðar, og eftir að varnaraðili hafði um árabil tekið við greiðslum frá sóknaraðilum í samræmi við greiðsluaðlögunina, var því hreyft af hans hálfu í andmælum við beiðninni að ekki hefði í öndverðu verið fullnægt því skilyrði hennar að allir eigendur fasteignarinnar gengju í sameiningu til hennar, sbr. 1. mgr. 2. gr. laganna. Hafði varnaraðili þó fullt tilefni til að andmæla greiðsluaðlögun af þessari ástæðu þegar umsjónarmaður tók ákvörðun um hana 6. nóvember 2009 þar sem fram kom að ákvörðunin væri reist á því mati umsjónarmannsins að þetta lagaskilyrði hindraði ekki greiðsluaðlögun sóknaraðila. Ef varnaraðili vildi standa í vegi greiðsluaðlögun á þessum grundvelli bar honum því að krefjast úrlausnar héraðsdóms um ákvörðunina með tilkynningu til umsjónarmanns innan tveggja vikna frá því hún var tekin, sbr. 6. mgr. 8. gr. laga nr. 50/2009. Eru andmæli byggð á þessu því of seint fram komin og geta þau ekki girt fyrir að tekin verði til frekari meðferðar beiðni sóknaraðila um að veðréttindi verði afmáð. Ákvörðun sýslumanns 10. mars 2015, sem reist var á þessum andmælum, verður því felld úr gildi. Eftir þessum úrslitum verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Felld er úr gildi ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 10. mars 2015 um að hafna beiðni sóknaraðila, Ingva Rúnars Guðmundssonar og Rannveigar Bjargar Árnadóttur, um að afmáð verði veðréttindi í fasteigninni Kaldaseli 8 í Reykjavík fyrir uppreiknuðum eftirstöðvum veðskulda sem nemi hærri fjárhæð en svaraði til metins söluverðs fasteignarinnar á almennum markaði. Varnaraðili, Arion banki hf., greiði sóknaraðilum samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 683/2015
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Lagaskil
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni W um dómkvaðningu matsmanns til þess að svara nánar tilgreindum spurningum um efni gjaldþrotalaga New York-ríkis og gjaldþrotaréttar bandarískra alríkislaga. Snerist ágreiningur aðila einkum um það hvernig skýra bæri orðalagið „lög annars ríkis“ í síðari málslið n. liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans í Hæstarétti, var vísað til þess að ákvæðið fæli í sér undantekningu frá þeirri meginreglu að við skipti á lánastofnunum bæri að fylgja íslenskum lögum. Þá þyrfti að líta til tilurðar og tilgangs ákvæðisins, en af lögskýringargögnum mætti ráða að umrætt ákvæði hafi verið sett til þess að innleiða 1. mgr. 30. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2001/24/EB „með fullnægjandi hætti“. Dómurinn beitti því þrengjandi lögskýringu við túlkun ákvæðisins þannig að með orðalaginu „lög annars ríkis“ væri átt við lög annarra aðildarríkja að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Var því talið að matsgerð á grundvelli beiðni W yrði tilgangslaus til sönnunar í skilningi 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og var beiðni hans af þeim sökum hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Helgi I. Jónsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. október 2015, sem barst réttinum 8. sama mánaðar en kærumálsgögn bárust 19. þess mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 2015, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að umbeðin dómkvaðning fari fram. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Þar sem varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms af sinni hálfu kemur krafa hans um málskostnað í héraði ekki til umfjöllunar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að hvort aðili beri sinn kostnað af meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 686/2015
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Lagaskil
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni W um dómkvaðningu matsmanns til þess að svara nánar tilgreindum spurningum um efni gjaldþrotalaga New York-ríkis og gjaldþrotaréttar bandarískra alríkislaga. Snerist ágreiningur aðila einkum um það hvernig skýra bæri orðalagið „lög annars ríkis“ í síðari málslið n. liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans í Hæstarétti, var vísað til þess að ákvæðið fæli í sér undantekningu frá þeirri meginreglu að við skipti á lánastofnunum bæri að fylgja íslenskum lögum. Þá þyrfti að líta til tilurðar og tilgangs ákvæðisins, en af lögskýringargögnum mætti ráða að umrætt ákvæði hafi verið sett til þess að innleiða 1. mgr. 30. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2001/24/EB „með fullnægjandi hætti“. Dómurinn beitti því þrengjandi lögskýringu við túlkun ákvæðisins þannig að með orðalaginu „lög annars ríkis“ væri átt við lög annarra aðildarríkja að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Var því talið að matsgerð á grundvelli beiðni W yrði tilgangslaus til sönnunar í skilningi 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og var beiðni hans af þeim sökum hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Helgi I. Jónsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. október 2015, sem barst réttinum 8. sama mánaðar en kærumálsgögn bárust 19. þess mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 2015, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að umbeðin dómkvaðning fari fram. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar, auk málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Þar sem varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms af sinni hálfu kemur krafa hans um málskostnað í héraði ekki til umfjöllunar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 240/2015
Ómerking héraðsdóms Kynferðisbrot Barnaklám Vopnalagabrot Reynslulausn
J var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 210. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa haft í vörslum sínum 45.236 ljósmyndir og 155 hreyfimyndir sem sýndu börn á kynferðislegan og klámfenginn hátt. Þá var hann sakfelldur fyrir brot á vopnalögum nr. 16/1998 með því að hafa haft í vörslum sínum óskráðan loftriffil án skotvopnaleyfis. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að J hefði haft í vörslum sínum mikið magn af barnaklámi en hluti af því hefði verið af grófasta tagi. Þá hefði J með brotunum rofið reynslulausn sem honum hafði verið veitt vegna dóms sem hann hlaut fyrir samkynja brot. Var refsing J ákveðin fangelsi í 2 ár og 8 mánuði auk þess sem honum var gert að sæta upptöku á tölvubúnaði og framangreindum loftriffli.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Jón Sverrir Bragason, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 667.463 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Bjarna Haukssonar hæstaréttarlögmanns, 620.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 23. febrúar 2015. Mál þetta, sem dómtekið var 3. febrúar sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 8. desember 2014, á hendur Jóni Sverri Bragasyni, kennitala [...], með lögheimili í Sameinuðu arabísku furstadæmunum en dvalarstað í Nökkvavogi 18, Reykjavík, fyrir eftirtalin brot framin á árinu 2014: I. „Kynferðisbrot, með því að hafa um nokkurt skeið fram til þess dags er lögregla lagði hald á myndefnið, haft í vörslum sínum og skoðað ljósmyndir og kvikmyndir sem sýna börn á kynferðislegan og klámfenginn hátt. Var samtals um að ræða 45.236 ljósmyndir og 155 kvikmyndir sem ákærði hafði í vörslum sínum á eftirtöldum dögum á eftirtöldum gagnavörslumunum: 1. Föstudaginn 1. ágúst 2014 í flugstöð Leifs Eiríkssonar haft í vörslum sínum, nánar tiltekið í farangri sínum: -á Samsung spjaldtölvu, haldlagður munur nr. 398146, samtals 36.011 ljósmyndir og 11 kvikmyndir. -á Samsung fartölvu, haldlagður munur nr. 398147, samtals 66 ljósmyndir. -á USB minnislykli að gerðinni SanDisk, haldlagður munur nr. 398148_A, samtals 73 ljósmyndir og 126 kvikmyndir sem hafði verið eytt af minnislyklinum. -á USB minnislykli að gerðinni Kingston, haldlagður munur nr. 398148_B, samtals 9 kvikmyndir sem hafði verið eytt af minnislyklinum. -á USB minnislykil af óþekktri gerð, haldlagður munur nr. 398148_E, samtals 9 kvikmyndir sem hafði verið eytt af minnislyklinum. 2. Þriðjudaginn 19. ágúst 2014 á dvalarstað sínum að Nökkvavogi 18, Reykjavík, haft í vörslum sínum:  -á HP fartölvu, haldlagður munur nr. 398576, samtals 6510 ljósmyndir, sem hafði verið eytt úr tölvunni. -á HP fartölvu, haldlagður munur nr. 398765, samtals 1868 ljósmyndir, sem hafði verið eytt úr tölvunni. -á Lacie utan á liggjandi hörðum disk, haldlagður munur nr. 398615, samtals 319 ljósmyndir, sem hafði verið eytt af diskinum. -á Iomega utan á liggjandi hörðum disk, haldlagður munur nr. 398617, samtals 122 ljósmyndir, sem hafði verið eytt af diskinum. -á Lacie utan á liggjandi hörðum disk, haldlagður munur nr. 398761, samtals 267 ljósmyndir, sem hafði verið eytt af diskinum.“ Teljast brotin varða við 1. og 2. mgr. 210. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. II. Vopnalagabrot með því hafa þriðjudaginn 19. ágúst 2014 haft í vörslum sínum óskráðan loftriffil af gerðinni Predom Lucznik, kl 187, án skotvopnaleyfis, sem fannst við leit á dvalarstað ákærða að Nökkvavogi 18, Reykjavík, nánar tiltekið í geymsluskáp undir stiga. Telst brotið varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 12. gr. og 1. mgr. 23. gr., sbr. 1. mgr. 36. gr. vopnalaga nr. 16/1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Þá er þess jafnframt krafist að ákærði verði dæmdur til að sæta upptöku á framangreindum tölvum, gagnavörslumunum og loftriffli af gerðinni Predom Lucznik, kl 187 (munur nr. 398769), á grundvelli 1. og 3. tl. 1. mgr. 69. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 37. gr. vopnalaga nr. 16/1998. Ákærði krefst aðallega sýknu af refsi- og upptökukröfum en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa og að allur sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda. I Upphaf málsins má rekja til þess að ákærði, sem starfar mikið erlendis en hefur dvalarstað hér á landi, var stöðvaður af tollgæslunni í Flugstöð Leifs Eiríkssonar þann 1. ágúst 2014, vegna gruns um að tölvur og minnislyklar sem hann hafði meðferðis innihéldu ólöglegt myndefni. Voru munirnir haldlagðir og við rannsókn mun hafa komið í ljós mikið magn af meintu barnaklámi. Ákærði var tekinn í skýrslutöku og húsleit fór fram þann 19. ágúst 2014 á dvalarstað ákærða, þar sem haldlagðar voru tölvur og gagnavörslumunir auk óskráðs loftriffils. Ákærði neitaði sakargiftum hjá lögreglu og bar að aðrir hafi haft aðgang að spjaldtölvu hans erlendis og hugsanlega hafi þeir halað niður umræddu efni en einnig hafi hann keypt notaða minnislykla á markaði í Kína og vera kynni að efnið hafi verið þar fyrir. Ákærða var með dómi Hæstaréttar nr. 559/2014, þann 26. ágúst 2014, gert að sæta farbanni til 16. september 2014 og hefur síðan sætt farbanni óslitið frá þeim tíma. II Við þingfestingu málsins neitaði ákærði sök. Í skýrslu sinni við aðalmeðferð málsins ítrekaði hann þá afstöðu sína og kvaðst ekki vilja tjá sig sjálfstætt um málsatvik. Aðspurður um ákærulið I bar ákærði að hann kannaðist ekki við að eiga þær myndir sem fram komi í ákæru. Hann hafi ekki séð umræddar myndir og hafi ekki vitað að þær hafi verið á þeim tölvum og minnislyklum sem um geti í ákærunni. Hann kannaðist þó við að hafa verið með spjaldtölvu og fartölvu þegar hann var stöðvaður í Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Samsung-spjaldtölvan hafi verið merkt Air China Cargo og beri það með sér að vera ekki í hans eigu og hafa verið notuð af fjölda aðila. Samsung-fartölvan hafi einnig verið notuð af öðrum en ekki eins mikið og spjaldtölvan en beri það með sér að hafa verið notuð af öðrum. Ákærði gat ekki útskýrt hvers vegna rúmlega 36 þúsund ljósmyndir og 11 kvikmyndir hafi verið að finna á spjaldtölvu og fartölvu hans og taldi það nærtækara að ákæruvaldið útskýrði þá hluti. Spurður um þá minnislykla sem um ræði í ákæru kvaðst ákærði ekki geta útskýrt neitt um þá, enda vissi hann ekki hvaða minnislyklar þetta væru þar sem aldrei hafi verið borið undir hann af lögreglu hvaða minnislyklar hafi verið teknir af honum. Hann hafi verið með marga minnislykla og eitthvað hafi verið tekið, hann viti ekki hvaða lyklar. Aðspurður um hvar hann hafi keypt minnislykla sína kom fram að það hafi verið víða, allt eftir því hvar hann var staddur í hvert sinn. Spurður hvort HP-fartölvur sem hafi verið teknar við húsleit hafi verið í hans eigu taldi ákærði að hann ætti þær ekki lengur en hafi notað þær einhvern tíma. Þessar tölvur hafi verið notaðar af öllu heimilisfólki hans. Hann kannaðist ekki við að barnaníðsefni, sem hafi verið eytt, hafi verið á tölvunum. Spurður um þrjá harða diska sem hafi verið gerðir upptækir í húsleitinni og hvort hann ætti þá, bar ákærði að ákæruvaldið ætti að kynna sér gögn málsins um það efni. Spurður hvort hann væri með þessu að vísa í framburð sinn hjá lögreglu svaraði ákærði: „Já væntanlega.“ Aðspurður hvort hann kannaðist við notandanafnið [...] sagðist ákærði vísa í framburð sinn hjá lögreglu. Spurður hvort hann gæti skýrt hvernig barnaníðsefnið hafi komist inn í framangreindar tölvur og minnislykla gat ákærði ekki skýrt það og hafi það komið skýrt fram í skýrslutöku hans hjá lögreglu. Spurður hvort aðrir hafi haft aðgang að þessum munum svaraði ákærði því játandi og að það kæmi vel fram í skýrslutöku yfir honum hjá lögreglu og yfir fjölskyldu hans. Aðspurður kvaðst ákærði kannast við notendaforritið „Gigatribe“ en hann hafi ekki verið að skipta á barnaníðsefni við aðra með því forriti. Spurður um notandanafn hans á Gigatribe kom fram að það væri „nonnisb“ og hafi hann sótt tónlist með þessu forriti. Aðspurður gat hann ekki skýrt það að í þremur tölvum og í farsíma hans hafi verið að finna Gigatribe og notandanafnið [...]. Hann hafi ekki spjallað á Gigatribe undir notandanafninu [...]. Spurður hvort hann hafi verið með eitthvað af þessum tölvum þegar hann var í afplánun, vísaði ákærði til skýrslu sinnar hjá lögreglu. Bornar voru undir ákærða nokkrar myndir úr framlögðum dómskjölum og bar ákærði að hann væri á þeim, en ekki öllum. Þegar ýmsar skýrslur málsins voru bornar undir ákærða kvaðst ákærði ekki kannast við efni þeirra þótt hann hafi séð það en vísaði að öðru leyti til skýrslna hjá lögreglu. Aðspurður um ákærulið II kom fram að um væri að ræða 40 ára gamlan pólskan loftriffil sem virkaði ekki. Hann hafi fengið riffilinn frá föður sínum og hefði hann í raun bara tilfinningalegt gildi. Ákærði vildi taka það fram að hann væri með byssuleyfi og væri skráður fyrir vopnum og því væri það rangt sem fram kæmi í ákæru að hann hefði ekki byssuleyfi. A, aðalvarðstjóri hjá tollstjóra, kom fyrir dóminn og staðfesti skýrslu sína í málinu. Vitnið bar að hafa stöðvað ákærða við komu til landsins og skoðað tölvur og minnislykla sem ákærði hafði meðferðis. Ákærði hafi sjálfur opnað spjaldtölvu þar sem í ljós komu myndir af nöktum drengjum. Vitnið bar að hafa áður stöðvað ákærða með mikið magn minnislykla án þess að þeir hafi þá verið skoðaðir. Hafi hún þá ákveðið að skoða nánar hver ákærði væri og þá séð að hann var á reynslulausn og því ákveðið að skoða hann næst þegar hann kæmi til landsins. B lögreglumaður kom fyrri dóminn og staðfesti skýrslu sína í málinu. Bar hann að tollvörður hafi haft samband við sig og hafi þau rætt við  ákærða þessa máls við komu hans til landsins. Hafi ákærði verið beðinn um lykilorð að spjaldtölvu sinni og hafi hann gefið upp orðið [...] sem hafi ekki verið rétt en lykilorðið hafi reynst vera [...]. Hafi tollvörður sýnt vitninu myndir úr spjaldtölvunni sem sýndu fáklædda drengi af asískum uppruna. C lögreglumaður kom fyrir dóminn og staðfesti skýrslur sínar í málinu. Beðinn um að skýra rannsókn málsins á tölvum og gagnavörslumunum í stuttu máli bar vitnið að í ljós hafi komið mikið magn af ljósmyndum og eitthvað af hreyfimyndum sem sýndu drengi nakta og á kynferðislegan hátt. Myndirnar eigi líklega upptök sín af SD-kortum. Spurður um það hvort aðrir gætu hafa haft aðgang að tölvum ákærða kom fram að við yfirheyrslu á öðrum fjölskyldumeðlimum ákærða hafi komið í ljós að engir af hans fjölskyldumeðlimum hafi vitað lykilorð að þeim. Óskað hafi verið eftir upplýsingum um samstarfsmenn ákærða og hafi ákærði ætlað að koma með lista yfir þá en síðar neitað að afhenda þann lista. Fram kom, að væru dagsetningar skoðaðar um það hvenær myndirnar hafi orðið til í tölvunum, þá kæmi fram að þær hafi komið í tölvurnar í þremur löndum. Væri það borið saman við ferðasögu ákærða út frá vegabréfi hans þá væri samsvörun á milli þess hvar ákærði var staddur og hvenær myndirnar hafi komið í tölvurnar og ekki hafi í öllum tilfellum verið um að ræða vinnuferðir heldur einnig einkaferðir ákærða. Í tölvum ákærða hafi fundist forritið „Gigatribe“, sem væri spjall- og skráarskiptiforrit, og hafi ákærði greitt fyrir það forrit. Ákærði hafi viðurkennt að vera áskrifandi að þessu forriti en ekki undir notandanafninu [...]. Notandanafnið [...] hafi fundist í fartölvum ákærða og farsíma og einkenni þess væru samskipti við karlmenn. Sem dæmi megi nefna að á einum stað í gögnum málsins, þar sem notandinn [...] sé að ræða við annan notanda, þá gefi [...]13 upp: „My wechat id is: [...]“ sem sé sama lykilorð og ákærði hafi gefið upp sem lykilorð að spjaldtölvu sinni. Þetta spjall hafi átt sér stað í Taílandi og ákærði verið þar á þeim tíma. Sjá mætti á gögnum málsins að samskipti [...] á Gigatribe snérust um að verið væri að leita eftir kynmökum við unga drengi. Í þessu sambandi mætti benda á að nafnið [...] kæmi fyrir við skoðun á Gigatribe-forritinu í tengslum við [...] auk fleiri tenginga. Þá mætti sjá notkun á snjallforritinu Planet Romeo í farsíma ákærða undir notandanafninu [...] sem væri það sama og lykilorð að fartölvu ákærða og tengdist einnig [...]. Samskiptin beri það með sér að vera notuð í þeim tilgangi að eiga samskipti við aðila til kynlífs í Taílandi og hafi lögregla opnað þau samskipti með lykilorðinu [...] sem væri sama lykilorð og á spjaldtölvu ákærða og vísun í fæðingardag hans. Aðspurður hvort barnaklám hafi fundist á tölvum og minniskubbum ákærða kom fram að svo hefði verið. Í mörgum tilfellum hafi verið búið að eyða skránum en hægt hafi verið með ákveðnu tölvuforriti að leita eftir þeim skrám. Hafi mátt sjá tengingu á notkun á þessum eyddu skrám við notandanafnið [...] og IP-tölu á heimili ákærða. Ef skoðuð væri möppuuppbygging Gigatribe og skráarheiti þessara gagna mætti sjá að notkunin hafi átt sér stað allt frá seinni hluta ársins 2009. Þá hafi einnig mátt sjá af Gigatribe að ein fartölva ákærða hafi verið í notkun meðan á afplánun hans hafi staðið, enda hafi innsigli Fangelsismálastofnunar verið á tölvu og einum flakkara sem hafi verið haldlögð. Spurður hvort verið gæti að myndirnar hafi komið í gögnin með vírusum bar vitnið að svo væri ekki. Reynt hafi á það fyrir dómstólum og kallaður hafi verið til dómkvaddur matsmaður og hafi niðurstaðan verið sú að þetta væri ekki hægt, að minnsta kosti ekki í þessu magni. Spurður hvort hægt væri að sjá hvort skrár hafi verið opnaðar, bar vitnið að það hafi ekki verið sérstaklega skoðað. Erfiðara væri að sjá það með skrár sem hafi verið eytt auk þess sem erfitt sé að sjá hvenær skrám hafi verið eytt. III Í máli ákærða kom fram að ekki hafi verið sýnt fram á að ákærði hafi haft vörslur þeirra muna sem um geti í ákæru eða að hann hafi skoðað þau gögn sem þar hafi fundist. Ekki hafi verið gætt meðalhófs, hlutlægni og jafnræðis eins og rannsóknargögn málsins beri með sér. Ekki hafi verið bornar undir ákærða þær myndir sem áttu að hafa fundist og þeim hafi verið haldið frá ákærða og verjanda og ákærði því ekki fengið tækifæri til þess að tjá sig um þær. Þá sé ákæran ekki nægjanlega skýr samkvæmt c.-lið 152. gr. laga um meðferð sakamála og lýsa hefði þurft betur innihaldi myndefnisins. Ekki sé heldur hægt að útiloka það að myndirnar hafi borist í munina með vírusum og þá geti ákærði ekki haft vörslur á myndum þann 1. ágúst 2014 og 19. ágúst 2014 sem hafi á þeim tímapunktum verið búið að eyða. Um ákærulið II kom fram að ákæran væri röng þar sem ákærði hafi upplýst að hann hefði skotvopnaleyfi. IV Í 210. gr. a í almennum hegningarlögum segir í 1. mgr: „hver sem framleiðir, flytur inn, aflar sér eða öðrum eða hefur í vörslu sinni ljósmyndir, kvikmyndir eða sambærilega hluti sem sýna börn á kynferðislegan eða klámfenginn hátt skal sæta sektum eða fangelsi allt að 2 árum ef brot er stórfellt.“ Ekki er á það fallist að ákæra málsins sé ekki nægjanlega skýr samkvæmt c-lið 152. gr. laga um meðferð sakamála. Ógerningur og óþarft er að lýsa innihaldi rúmlega 45 þúsund ljósmynda og 155 kvikmynda í ákæruskjali. Ekki er fallist á þá málsástæðu ákærða að ekki hafi verið gætt meðalhófs, hlutlægni eða jafnræðis við rannsókn málsins. Ákærða og verjanda hans stóð boða að kynna sér allar myndir málsins og var upphafi aðalmeðferðar málsins fyrir dómi meðal annars frestað í þeim tilgangi. Ákærði mætti þrisvar í skýrslutökur hjá lögreglu þar sem leitað var eftir skýringum hans. Útskýringar ákærða eru mjög takmarkaðar og ekki að sjá að svör hans hafi kallað á mikla rannsóknarvinnu. Helst var það gagnrýnt af hálfu ákærða að hann hafi upplýst að Samsung-spjaldtölva hafi verið í eigu Air China Cargo og aðrir haft aðgang að þeirri tölvu en ekki hafi verið kannað með það atriði. Ákærði ætlaði sjálfur að koma með lista yfir samstarfsmenn sína en neitaði því síðar. Ákærði upplýsti að hann starfaði víða um heim og væri sjálfstætt starfandi og því erfitt að sjá hverjir geti yfirleitt talist samstarfsmenn hans. Framburður ákærða fyrir dómi var ekki trúverðugur með þeim hætti að hann vísaði ítrekað til skýrslna hjá lögreglu en í þeim skýrslum hafði hann í raun litlu svarað. Ákærði bar fyrir dómi að Samsung-fartölvan hafi verið notuð af öðrum en honum. Í skýrslu hjá lögreglu þann 19. ágúst 2014 bar ákærði að eiga þá tölvu sjálfur og hafi hann keypt hana hér á landi og gat þá í engu um að aðrir hafi haft aðgang að þeirri tölvu þótt hann hafi séð ástæðu til þess að geta um það atriði um Samsung-spjaldtölvuna. Ákærði upplýsti í skýrslutöku þann 19. ágúst 2014 að hann hefði keypt USB-minnislyklana sem teknir voru af honum, á markaði í Kína. Í skýrslutöku hjá lögreglu þann 9. september 2014 var ákærða bent á að einn minniskubburinn hafi verið merktur háskóla hér á landi og að persónuleg gögn hans væri að finna á lyklunum, sem hafi verið sett þar inn áður en hann sagðist hafa keypt minniskubbana í júní 2014 í Kína. Í framhaldi af því, meðal annars fyrir dómi, bar ákærði að hafa ekki vitað hvaða minnislyklar hafi verið teknir af honum og fyrir dómi bar hann að hafa keypt minnislyklana víða. Í skýrslutöku hjá lögreglu þann 29. október 2014 kannaðist ákærði ekki við að hann væri á myndum sem honum voru sýndar. Þegar sömu myndir voru bornar fyrir hann í dóminum kannaðist hann við að vera á einhverjum þeirra. Framangreindur framburður ákærða er mjög ótrúverðugur. Óumdeilt er að í vörslum ákærða var Samsung-spjaldtölva, Samsung-fartölva og þrír minnislyklar, en munir þessir voru haldlagðir við komu hans til landsins. Í Samsung-spjaldtölvunni var stærstur hluti þeirra ljósmynda sem ákært er fyrir. Á dvalarstað ákærða voru haldlagðar tvær fartölvur og þrír utanáliggjandi harðir diskar. Barnaklám fannst í öllum framangreindum munum, þótt þeim hafi verið eytt úr þeim öllum nema Samsung-spjald- og fartölvu. Ákærði hefur borið að hafa átt og notað að minnsta kosti um einhvern tíma þá muni sem teknir voru við húsleit á dvalarstað hans, en hann viti ekki hvort aðrir heimilismenn hafi notað þá. Í skýrslutökum af öðru heimilisfólki ákærða kom fram að ekkert þeirra hafði aðgang að tölvunum eða gagnageymslunum. Í rannsóknarskýrslum og vitnisburði lögreglumannsins C fyrir dómi kom fram að spjall- og skráarskiptiforritið Gigatribe hafi verið sett upp í þremur fartölvum málsins. Í gegnum þetta forrit hafi notandinn [...] með notendanúmer [...] haft samband við aðra karlmenn í þeim tilgangi að skiptast á sögum og lykilorðum að skrám hver annars sem samkvæmt heitum þeirra mappa og skráa vísi til barnakláms eða barnaníðs. Ákærði hefur viðurkennt að hafa keypt aðgang að Gigatribe en notandanafn hans hafi ekki verið [...]. Vitnið útskýrði hvernig myndirnar í Samsung-spjaldtölvunni hafi orðið til erlendis á sama tíma og ákærði var á þeim stöðum samkvæmt vegabréfi hans og hvernig notandinn [...] tengdist ákærða. Þannig hafi í farsíma ákærða fundist ýmis samskipti tengd [...] eins og tölvupóstsamskipti [...], en [...] væri lykilorð á fartölvu ákærða auk þess sem [...] hafi í samskiptum á Gigatribe meðal annars gefið upp [...] sem væri lykilorð að Samsung-spjaldtölvu ákærða og vísaði til fæðingardags hans og mánaðar. Ýmsar aðrar upplýsingar komu fram í skýrslum vitnisins um tengingu [...] og ákærða. Að mati dómsins þykir sannað að ákærði hafi verið notandinn [...] og að honum hafi því verið fullkunnugt um efni þeirra samskipta auk mappa og skráa sem þeim samskiptum fylgdi. Með vísan til framangreinds er það mat dómsins að ákærði hafi haft vörslur á þeim munum sem um geti í ákæru. Ekki skiptir máli þótt búið hafi verið að eyða myndum úr öðrum munum en Samsung-spjald- og fartölvu, enda var hægt að kalla myndirnar fram aftur. Má í þessu sambandi hafa hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr. 273/2003. Vitnið C var spurður hvort myndirnar gætu hafa borist með tölvuvírus og bar hann að svo væri ekki, að minnsta kosti ekki í þessu magni. Í þessu sambandi verður að horfa til þess að myndirnar er að finna í mörgum tölvum og efnið komið í tölvurnar á mörgum stöðum yfir langt tímabil. Þá var einnig að finna myndir á minniskubbum og utanáliggjandi hörðum diskum og hefur notandi munanna þurft að vista þær þangað. Þá verður, með hliðsjón af því hvernig framangreindum samskiptum [...] í gegnum spjall- og skráarskiptiforritið Gigatribe var háttað, talið útilokað að myndirnar hafi borist með tölvuvírus eða fyrir tilviljun, enda fer efni eða tilgangur þess spjalls ekki á milli mála. Í 2. mgr. 210. gr. a í almennum hegningarlögum segir: „hver sem skoðar myndir, myndskeið eða aðra sambærilega hluti sem sýna börn á kynferðislegan eða klámfenginn hátt á netinu eða með annarri upplýsinga- eða fjarskiptatækni skal sæta sömu refsingu og greinir í 1. mgr.“ Í málinu var upplýst að erfitt væri að sjá hvenær myndir hafi verið opnaðar og ætti það sérstaklega við um eydd gögn. Vitnið C bar að ekki hafi verið sérstaklega skoðað við rannsókn málsins hvort gögn hafi verið opnuð. Ekki verður því fullyrt að ákærði hafi skoðað á árinu 2014, þær myndir sem í ákæru greinir, á netinu eða með öðrum fjarskiptabúnaði. Með vísan til þess sem að framan er rakið er það mat dómsins að sannað sé, sbr. 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, að ákærði hafi eins og í ákæru greinir haft í vörslum sínum ljósmyndir og kvikmyndir sem sýna börn, einkanlega drengi, á kynferðislegan og klámfenginn hátt. Varðar þessi háttsemi ákærða við 1. mgr. 210. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákæruliður II. Loftriffill telst skotvopn í skilningu 1. gr. skotvopnalaga nr. 16/1998. Ákærði bar að riffillinn virkaði ekki en í framlögðu dómskjali lögreglu kom fram að hann virkaði fullkomlega og hafi verið hlaðinn þegar hann var haldlagður. Í skotvopnaleyfi skal skrá öll skotvopn í eigu leyfishafa. Einnig skal tilgreina nákvæmlega hvers konar skotvopn leyfishafa er heimilt að nota. Óumdeilt er í málinu, óháð því hvort ákærði var með skotvopnaleyfi eða ekki, að loftriffillinn var óskráður. Ákærði hafði því ekki heimild samkvæmt framangreindu til að nota skotvopnið. Þá voru vörslur hans ekki í samræmi við ákvæði vopnalaga. Telst brot ákærða sannað og er réttilega heimfært til refsiákvæða í ákæru. V Ákærði er fæddur í maí árið 1955. Með dómi Hæstaréttar þann 20. maí 2010, í máli nr. 448/2008, var ákærði dæmdur í fangelsi í þrjú ár og sex mánuði fyrir brot gegn ákvæðum 1. og 3. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, með því að hafa í nokkur skipti tælt dreng meðan hann var á aldrinum 13-15 ára til kynmaka með því að notfæra sér þroskaskerðingu hans, reynsluleysi hans af kynlífi og tölvufíkn. Ákærði fékk reynslulausn 7. desember 2012 í tvö ár á eftirstöðvum refsingar, 420 dögum. Ber því nú að taka upp nefnda 420 daga, sbr. 1. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga, og ákveða refsingu í einu lagi fyrir brot þau, sem nú er dæmt um og með hliðsjón af þeirri fangelsisrefsingu sem óafplánuð er, samkvæmt reglum 60. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingar verður litið til þess að brot ákærða telst stórfellt. Ákærði á sér engar málsbætur. Að þessu virtu, með vísan til 6. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga og með hliðsjón af 77. gr. sömu laga, er refsing ákærða ákveðin fangelsi í tvö ár og átta mánuði. Ekki eru efni til að skilorðsbinda hana að hluta eða öllu leyti. Samkvæmt 1. og 3. tl. 1. mgr. 69. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 37. gr. vopnalaga nr. 16/1998 verður ákærða gert að sæta upptöku muna eins og í dómsorði greinir. VI Með vísan til 1. mgr. 218. gr. laga um meðferð sakamála verður ákærði dæmdur til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Annan sakarkostnað leiddi ekki af meðferð málsins. Bogi Hjálmtýsson héraðsdómari dæmir mál þetta. D ó m s o r ð: Ákærði, Jón Sverrir Bragason, sæti fangelsi í tvö ár og átta mánuði. Ákærði sæti upptöku á Samsung-spjaldtölvu, Samsung-fartölvu, tveimur HP-fartölvum, þremur USB-minnislyklum og þremur hörðum diskum auk óskráðs loftriffils af gerðinni Predom Lucznik kl 187, sem haldlagður var í málinu.   Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Bjarna Haukssonar hæstaréttarlögmanns,  1.155.000 krónur.
Mál nr. 682/2015
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Lagaskil
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni W um dómkvaðningu matsmanns til þess að svara nánar tilgreindum spurningum um efni gjaldþrotalaga New York-ríkis og gjaldþrotaréttar bandarískra alríkislaga. Snerist ágreiningur aðila einkum um það hvernig skýra bæri orðalagið „lög annars ríkis“ í síðari málslið n. liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans í Hæstarétti, var vísað til þess að ákvæðið fæli í sér undantekningu frá þeirri meginreglu að við skipti á lánastofnunum bæri að fylgja íslenskum lögum. Þá þyrfti að líta til tilurðar og tilgangs ákvæðisins, en af lögskýringargögnum mætti ráða að umrætt ákvæði hafi verið sett til þess að innleiða 1. mgr. 30. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2001/24/EB „með fullnægjandi hætti“. Dómurinn beitti því þrengjandi lögskýringu við túlkun ákvæðisins þannig að með orðalaginu „lög annars ríkis“ væri átt við lög annarra aðildarríkja að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Var því talið að matsgerð á grundvelli beiðni W yrði tilgangslaus til sönnunar í skilningi 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og var beiðni hans af þeim sökum hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Helgi I. Jónsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. október 2015, sem barst réttinum 8. sama mánaðar en kærumálsgögn bárust 19. þess mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 2015, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að umbeðin dómkvaðning fari fram. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar, auk málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Þar sem varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms af sinni hálfu kemur krafa hans um málskostnað í héraði ekki til umfjöllunar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 681/2015
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Lagaskil
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni W um dómkvaðningu matsmanns til þess að svara nánar tilgreindum spurningum um efni gjaldþrotalaga New York-ríkis og gjaldþrotaréttar bandarískra alríkislaga. Snerist ágreiningur aðila einkum um það hvernig skýra bæri orðalagið „lög annars ríkis“ í síðari málslið n. liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans í Hæstarétti, var vísað til þess að ákvæðið fæli í sér undantekningu frá þeirri meginreglu að við skipti á lánastofnunum bæri að fylgja íslenskum lögum. Þá þyrfti að líta til tilurðar og tilgangs ákvæðisins, en af lögskýringargögnum mætti ráða að umrætt ákvæði hafi verið sett til þess að innleiða 1. mgr. 30. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2001/24/EB „með fullnægjandi hætti“. Dómurinn beitti því þrengjandi lögskýringu við túlkun ákvæðisins þannig að með orðalaginu „lög annars ríkis“ væri átt við lög annarra aðildarríkja að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Var því talið að matsgerð á grundvelli beiðni W yrði tilgangslaus til sönnunar í skilningi 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og var beiðni hans af þeim sökum hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Helgi I. Jónsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. október 2015, sem barst réttinum 8. sama mánaðar en kærumálsgögn bárust 19. þess mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 2015, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að umbeðin dómkvaðning fari fram. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar, auk málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Þar sem varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms af sinni hálfu kemur krafa hans um málskostnað í héraði ekki til umfjöllunar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 684/2015
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Lagaskil
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni W um dómkvaðningu matsmanns til þess að svara nánar tilgreindum spurningum um efni gjaldþrotalaga New York-ríkis og gjaldþrotaréttar bandarískra alríkislaga. Snerist ágreiningur aðila einkum um það hvernig skýra bæri orðalagið „lög annars ríkis“ í síðari málslið n. liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans í Hæstarétti, var vísað til þess að ákvæðið fæli í sér undantekningu frá þeirri meginreglu að við skipti á lánastofnunum bæri að fylgja íslenskum lögum. Þá þyrfti að líta til tilurðar og tilgangs ákvæðisins, en af lögskýringargögnum mætti ráða að umrætt ákvæði hafi verið sett til þess að innleiða 1. mgr. 30. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2001/24/EB „með fullnægjandi hætti“. Dómurinn beitti því þrengjandi lögskýringu við túlkun ákvæðisins þannig að með orðalaginu „lög annars ríkis“ væri átt við lög annarra aðildarríkja að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Var því talið að matsgerð á grundvelli beiðni W yrði tilgangslaus til sönnunar í skilningi 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og var beiðni hans af þeim sökum hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Helgi I. Jónsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. október 2015, sem barst réttinum 8. sama mánaðar en kærumálsgögn bárust 19. þess mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 2015, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að umbeðin dómkvaðning fari fram. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar, auk málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Þar sem varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms af sinni hálfu kemur krafa hans um málskostnað í héraði ekki til umfjöllunar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 715/2015
Kærumál Börn Lögheimili
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu M um að lögheimili dóttur hans og K yrði hjá honum til bráðabirgða á meðan dómsmál væri rekið milli þeirra um lögheimili stúlkunnar til frambúðar. Þá var staðfest niðurstaða héraðsdóms um umgengnisrétt M við stúlkuna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. október 2015, en kærumálsgögn bárust réttinum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. október 2015, þar sem leyst var úr ágreiningi aðilanna um lögheimili dóttur þeirra til bráðabirgða og umgengni við hana á meðan dómsmál er rekið milli þeirra um lögheimili stúlkunnar til frambúðar. Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess að þar til endanleg niðurstaða um lögheimili stúlkunnar liggur fyrir verði það hjá sér, kveðið verði á um umgengni varnaraðila við stúlkuna og varnaraðila gert að greiða einfalt meðlag með henni. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt. Af kærumálsgögnum verður ekki ráðið að sóknaraðili hafi í þessum þætti málsins gert kröfu fyrir héraðsdómi um að kveðið yrði á um skyldu varnaraðila til að greiða meðlag með dóttur þeirra til bráðabirgða. Sú krafa getur því ekki komist að fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir, en ekki verður kveðið á um gjafsóknarkostnað varnaraðila hér fyrir dómi, enda er gjafsókn hennar bundin við rekstur málsins í héraði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, M, greiði varnaraðila, K, 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 763/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. nóvember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 4. nóvember 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til miðvikudagsins 2. desember 2015 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fallist er á með héraðsdómi að fullnægt sé skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til þess að varnaraðili sæti áfram gæsluvarðhaldi þann tíma sem kveðið er á um í héraðsdómi. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur.  Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 756/2015
Kærumál Afhending gagna
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að hafna kröfu X um afhendingu eða aðgang að skýrslu sem tekin var af A á grundvelli 2. mgr. 54. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í dómi Hæstaréttar kom fram að eðli máls samkvæmt væri efni slíkrar skýrslu bundið við viðkomandi sakborning og hefði því ekki sönnunargildi í málinu, sbr. 3. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. nóvember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. nóvember 2015, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um afhendingu eða aðgang að skýrslu samkvæmt 2. mgr. 54. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008. Varnaraðili krefst þess að sóknaraðila verði gert skylt að afhenda verjanda hans umrædda skýrslu. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði gerir varnaraðili þá kröfu að sóknaraðili afhendi skýrslu sem tekin var af A á grundvelli 2. mgr. 54. gr. laga nr. 88/2008. Þegar skýrslan var tekin naut A réttarstöðu sakbornings, en hann var ekki ákærður í málinu og er nú á vitnalista ákæruvaldsins vegna fyrirhugaðrar aðalmeðferðar. Eðli máls samkvæmt er efni slíkrar skýrslu bundið við viðkomandi sakborning og hefur því ekki sönnunargildi í máli þessu, sbr. 3. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 754/2015
Farbann Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Kærumál
Fallist var á kröfu L um að X yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. nóvember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 3. nóvember 2015 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi, en honum þess í stað bönnuð brottför af landinu til þriðjudagsins 17. nóvember 2015 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi til þess tíma sem að framan greinir og einangrun á meðan því stendur. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði hefur lögregla haft til rannsóknar frá því í júlí 2015 ætluð fjársvik varnaraðila sem hafi verið fólgin í því að svíkja út farmiða í flug hjá [...] með því að gefa upp án heimildar númer greiðslukorts annars manns. Meðan málið var til rannsóknar hjá lögreglu sat varnaraðili í gæsluvarðhaldi frá 28. júlí til 26. ágúst 2015, en frá þeim tíma hefur hann sætt farbanni. Vegna umræddra sakargifta hefur verið gefin út ákæra 4. nóvember 2015 á hendur varnaraðila.  Hinn 31. október 2015 barst lögreglu tilkynning frá [...] að ítrekað hefði verið reynt dagana á undan að kaupa farmiða til landsins á söluvef félagsins með illa fengnum greiðslukortanúmerum fyrir nafngreindan farþega sem mun vera móðir varnaraðila. Beindist grunur að honum og kom hann síðan á söluskrifstofu flugfélagsins og greiddi fyrir farmiðann með reiðufé. Var hann handtekinn vegna þessara sakargifta 2. nóvember 2015 og við skýrslutöku daginn eftir kannaðist hann við að hafa við bókun á farmiða gefið upp greiðslukortanúmer sér óviðkomandi. Eftir að varnaraðili hafði verið tekinn höndum leitaði lögregla í herbergi sem hann hafði til umráða á gistiheimili og fann þar ónotaðan fatnað með verðmerkingum að andvirði 943.730 krónur. Við skýrslugjöf hjá lögreglu 5. nóvember 2015 neitaði varnaraðili að gefa skýringar á hvernig á því stæði að þessar vörur hafi fundist hjá honum. Af hálfu lögreglu hafa ekki verið færð fyrir því viðhlítandi rök að þörf sé á að varnaraðili sæti gæsluvarðahaldi á grundvelli a. og b. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Aftur á móti benda gögn málsins eindregið til að varnaraðili hafi, meðan fyrra brot hans var til rannsóknar, brotið ítrekað af sér og má því ætla að hann muni halda áfram uppteknum hætti gangi hann laus. Er því fullnægt skilyrðum c. liðar sömu málsgreinar til að honum verði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Verður krafa sóknaraðila því tekin til greina á þeim grundvelli en engin efni eru til að varnaraðili sæti einangrun í gæsluvarðhaldinu.     Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 17. nóvember 2015 klukkan 16.  
Mál nr. 117/2015
Fjármálafyrirtæki Handveð Skaðabætur
Árið 2007 setti D ehf. að handveði öll verðbréf á tilgreindum reikningi sínum hjá G hf. til tryggingar öllum skuldum og fjárskuldbindingum sínum við bankann. D ehf. stofnaði F ehf. í maí 2008 og átti allt hlutafé í félaginu. Samhliða þessu tilkynnti forsvarsmaður félaganna G hf. um kaup F ehf. á hinum veðsettu verðbréfum af D ehf. og óskaði eftir að stofna reikninga í nafni F ehf. hjá G hf. sem verðbréfin yrðu sett inn á. Með nýjum handveðssamningi sama mánaðar voru þessi verðbréf á vörslureikningi F ehf. veðsett G hf. til tryggingar skuldum F ehf. en ekki tilgreint að veðið ætti að tryggja skuldir D ehf. við bankann, eins og áður. Í nóvember 2008 lýsti F ehf. yfir afturköllun og ógildingu á veðsetningunni frá maí, en krafðist ekki afhendingar verðbréfanna fyrr en í september 2009. Í kjölfar neitunar Í hf., sem þá hafði tekið yfir hluta eigna og skuldbindinga G hf., þar á meðal kröfur þær sem um ræddi í málinu, á afhendingu bréfanna fór sá ágreiningur málsaðila til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki sem taldi að Í hf. bæri hallann af því að orðalag handveðssetningarinnar frá maí 2008 hefði ekki verið í samræmi við ætlan hans. Því stæðu bréfin ekki lengur til tryggingar skuldbindingum D ehf. og væri Í hf. því skylt að færa þau yfir á óveðsettan vörslureikning F ehf. Í samræmi við úrskurð nefndarinnar afhenti Í hf. bréfin í mars 2010. Í málinu krafði F ehf. Í hf. um skaðabætur vegna fjártjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna þess að Í hf. hefði hindrað hann í að fara með venjuleg eignarráð yfir fjármálagerningum þeim sem höfðu verið vistaðir hjá Í hf. Bæri bankanum því að bæta þann hagnaðarmissi sem F ehf. taldi sig hafa orðið fyrir vegna þess að hann hafi ekki getað átt tiltekin viðskipti í desember 2008 með hluti í nánar tilgreindu fyrirtæki. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samningur um handveðsetningu gæti verið hvort heldur skriflegur eða munnlegur og réttur samkvæmt honum væri ekki bundinn við ákveðið form eða handhöfn frumrits veðskjals. Veðsali skyldi á hinn bóginn sviptur umráðum hins veðsetta, sbr. 3. mgr. 1. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð. Umrædd verðbréf hefðu verið sett G hf. að handveði með lögmætum hætti á árinu 2007 til tryggingar skuldum D ehf. Af samskiptum aðila og þá einkum yfirlýsingu fyrirsvarsmanns F ehf. og D ehf. í maí 2008 yrði með engu móti séð að til hafi staðið að fella niður tryggingar vegna skuldbindinga D ehf. er á þeim tíma hefði staðið í verulegri skuld við bankann og láta F ehf. þess í stað rita undir yfirlýsingu um handveðsetningu vegna skulda F ehf. við bankann sem engar hefðu verið. Þá lægi ekki fyrir í málinu að F ehf. hefði óskað eftir því við Í hf. að hlutabréf hans yrðu seld og önnur keypt í staðinn. Af þessu leiddi að Í hf. hefði með réttu mátt að draga þá ályktun af samskiptum sínum við fyrirsvarsmanns F ehf. að hin veðsettu verðbréf stæðu áfram til tryggingar skuldbindingum D ehf. Hald Í hf. á bréfunum þann tíma sem um ræddi í málinu hefði því hvorki verið ólögmætt né yrði það virt Í hf. til sakar. Var Í hf. því sýknað af kröfu F ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Greta Baldursdóttir og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. febrúar 2015. Hann krefst þess að stefndi greiði sér skaðabætur aðallega að fjárhæð 59.861.878 krónur, en til vara að álitum, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af tildæmdri fjárhæð frá 5. mars 2010 til 3. júní 2011 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi hafði einkahlutafélagið Hverafold, sem síðar fékk heitið Drómundur ehf., sett með skriflegri yfirlýsingu 26. nóvember 2007 Glitni banka hf. að handveði öll verðbréf á tilgreindum reikningi sínum hjá bankanum til tryggingar öllum skuldum og fjárskuldbindingum sínum við bankann. Drómundur ehf. stofnaði áfrýjanda í maí 2008 og átti allt hlutafé í félaginu. Með tölvubréfi 13. maí 2008 tilkynnti fyrirsvarsmaður félaganna um kaup áfrýjanda á hinum veðsettu verðbréfum af Drómundi ehf. og óskaði eftir að stofna reikninga í nafni áfrýjanda. Þá sagði: „Varðandi veðsetningar á bréfunum þá verða þær óbreyttar nema hvað bréfin verða skráð á nafni Fé ehf. Mætti einnig setja hlutabréfin í Glitni sem hafa bæst við frá veðsetningu inn á veðsetta vörslureikninginn svo þau séu öll á sama stað. Mín vegna má einnig setja Kaupþingsbréfin inn á veðsett vörslusafn.“ Bankinn samþykkti þessa beiðni degi síðar og er í héraðsdómi lýst að með nýjum handveðssamningi 14. maí 2008 voru þessi verðbréf á vörslureikningi áfrýjanda veðsett Glitni banka hf. til tryggingar skuldum Fjár ehf. en ekki tilgreint að veðið ætti að tryggja skuldir Drómundar ehf. við bankann, eins og áður. Þá eru í hinum áfrýjaða dómi rakin samskipti bankans og fyrirsvarsmanns umræddra félaga í október 2008 með þeirri niðurstöðu að fyrirsvarsmaðurinn hafnaði beiðni bankans um að rita undir nýjan handveðsamning sem tryggði skuldir Drómundar ehf. með vísan til þess að Glitnir banki hf. ætti að bera ábyrgð á „sínum mistökum“ í þessu tilviki eins og öðrum.   Í október 2008 tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar í Glitni banka hf. og vék stjórn hans frá. Jafnframt því var stefndi settur á fót og fékk upphaflega nafnið Nýi Glitnir banki hf. og síðar nafn stefnda. Yfirtók hann hluta eigna og skuldbindinga eldri bankans, þar á meðal kröfur þær sem um ræðir í málinu. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi lýsti áfrýjandi 25. nóvember 2008 yfir afturköllun og ógildingu á veðsetningunni frá 14. maí 2008, en krafðist ekki afhendingar verðbréfanna fyrr en 16. september 2009. Í kjölfar neitunar stefnda á afhendingu bréfanna fór sá ágreiningur málsaðila til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki, sbr. 2. mgr. 19. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sem lauk upp úrskurði 29. janúar 2010 með þeirri niðurstöðu að stefndi bæri hallann af því að orðalag handveðsetningarinnar væri ekki í samræmi við ætlan hans. Því stæðu bréfin ekki lengur til tryggingar skuldbindingum Drómundar ehf. og væri stefnda því skylt að færa þau yfir á óveðsettan vörslureikning áfrýjanda hjá stefnda. Stefndi lagði ágreininginn ekki fyrir dómstóla svo sem honum var kostur en afhenti þess í stað bréfin 5. mars 2010. Áfrýjandi sendi stefnda áskorun 20. desember 2010 um greiðslu 15.645.376 króna  og 3. maí 2011 gerði hann kröfu á hendur stefnda um sömu fjárhæð og aðalkrafa hans í máli þessu en það höfðaði áfrýjandi 26. nóvember 2013 eftir að áðurnefnd úrskurðarnefnd hafði hafnað kröfu hans um skaðabætur 13. janúar 2012 og kröfu hans um endurupptöku málsins 30. apríl sama ár. II Í máli þessu krefur áfrýjandi stefnda um skaðabætur vegna fjártjóns sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna þess að stefndi hafi í samtals 465 daga á tímabilinu frá 25. nóvember 2008 til 5. mars 2010 hindrað hann í að fara með venjuleg eignarráð yfir fjármálagerningum þeim sem upphaflega voru vistaðir á vörslureikningi Drómundar ehf. og síðar áfrýjanda hjá stefnda. Lýtur aðalkrafa áfrýjanda að því að stefnda verði gert að bæta sér þann hagnaðarmissi sem áfrýjandi telur sig hafa orðið fyrir vegna þess að hann hafi ekki getað átt tiltekin viðskipti 10. desember 2008 með hluti í kínverska fyrirtækinu Baidu Inc. (BIDU) sökum þess að áfrýjandi hafi haldið frá honum eigum sínum. Til vara gerir áfrýjandi kröfu um bætur að álitum. Stefndi kveður á hinn bóginn ekki vera fyrir hendi skaðabótaskyldu þar sem hann hafi hvorki sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi né hafi áfrýjandi orðið fyrir tjóni. Eru málsástæður og lagarök ítarlega rakin í héraðsdómi. Samningur um handveðssetningu getur verið hvort heldur skriflegur eða munnlegur og réttur samkvæmt honum er ekki bundinn við ákveðið form eða handhöfn frumrits veðskjals. Veðsali skal á hinn bóginn sviptur umráðum hins veðsetta, sbr. 3. mgr. 1. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð og til dæmis dóm Hæstaréttar 29. nóvember 2012 í máli nr. 207/2012. Eins og áður er rakið voru umrædd verðbréf sett Glitni banka hf. að handveði með lögmætum hætti á árinu 2007 til tryggingar skuldum Drómundar ehf. Í samræmi við það veitti Drómundur ehf. stefnda umráð veðsins sem samkvæmt því fór með vörslur þess. Af þeim samskiptum sem að framan eru rakin og þá einkum yfirlýsingar fyrirsvarsmanns áfrýjanda og Drómundar ehf. 13. maí 2008 verður með engu móti séð að til hafi staðið að fella í október 2008 niður tryggingar vegna skuldbindinga Drómundar ehf. er á þeim tíma stóð í verulegri skuld við bankann og láta áfrýjanda þess í stað rita undir yfirlýsingu um handveðsetningu vegna skulda áfrýjanda við bankann sem engar voru. Þá er einnig til þess að líta að til viðbótar þeim tryggingum sem voru til staðar vegna skulda Drómundar ehf. bauð fyrirsvarsmaður áfrýjanda fram auknar tryggingar fyrir skuldunum eins og áður er rakið. Þá liggur ekki fyrir í málinu að áfrýjandi hafi óskað eftir því við stefnda að hlutabréf hans yrðu seld og önnur keypt í staðinn. Af þessu leiðir að stefndi mátti með réttu draga þá ályktun af samskiptum sínum við fyrirsvarsmann áfrýjanda að hin veðsettu verðbréf stæðu áfram til tryggingar skuldbindingum Drómundar ehf. Hald stefnda á bréfunum þann tíma sem um ræðir í málinu var því hvorki ólögmætt né verður það virt stefnda til sakar. Fær engu breytt í þeim efnum sú afstaða stefnda að kjósa að afhenda áfrýjanda umrædd verðbréf til frjálsra umráða í kjölfar úrlausnar áðurnefndrar úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki. Þar sem það frumskilyrði fyrir skaðabótaábyrgð stefnda skortir að háttsemi hans hafi verið honum saknæm og ólögmæt verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu stefnda staðfest þegar af þeirri ástæðu. Að virtum atvikum máls er rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins á báðum dómstigum. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um sýknu stefnda, Íslandsbanka hf., af kröfum áfrýjanda, Fjár ehf. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. nóvember 2014.                 Mál þetta var höfðað þann 26. nóvember 2013 og dómtekið 29. október 2014. Stefnandi er Fé ehf., Fannafold 176, Reykjavík, en stefndi er Íslandsbanki hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík.                 Stefnandi krefst þess aðallega að stefnda verði með dómi gert að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 59.861.878 krónur, en til vara að stefnda verði gert að greiða skaðabætur að annarri lægri fjárhæð að álitum dómsins, með vöxtum af tildæmdri fjárhæð, hvort sem hún byggist á aðal- eða varakröfu, skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 5. mars 2010 til 3. júní 2011, en dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst hann málskostnaðar. I Málavextir Stefnandi, félagið Fé ehf., var stofnað á árinu 2008. Tilgangur félagsins, samkvæmt samþykktum þess, er eignarhald á eignarhlutum í öðrum félögum og tengdum verðbréfum svo og kaup og sala þeirra og önnur skyld starfsemi. Fyrirsvarsmaður stefnanda er Birkir Leósson en stefndi og forverar hans höfðu verið viðskiptabankar hans um árabil. Félagið Hverafold ehf., sem Birkir var í forsvari fyrir, síðar Drómundur ehf., var einnig í viðskiptum við forvera stefnda og tók m.a. lán til kaupa í erlendum verðbréfum. Fyrir liggur að forveri stefnda fékk allsherjarveð í vörslureikningi félagsins til tryggingar skuldbindingum þess við Glitni banka hf. Drómundur ehf. varð síðar gjaldþrota og gekk úrskurður þar um árið 2014. Í tölvubréfi Birkis til starfsmanns Glitnis banka hf. dagsettu 13. maí 2008 kom fram að Drómundur ehf. hefði selt stefnanda veðsett bréf félagsins. Var þess óskað að bréfin yrðu skráð á stefnanda, sem var í 100% eigu Drómundar ehf. Fram kemur í tölvubréfinu að veðsetningarnar skyldu vera „óbreyttar nema hvað bréfin verða skráð á Fé ehf.“. Þá liggur fyrir að stefnandi hafði allt eignasafn sitt vistað á vörslureikningi nr. 73144 hjá bankanum þar sem vistuð voru rafræn verðbréf stefnanda. Með handveðsyfirlýsingu nr. 116739, dagsettri 14. maí 2008, setti stefnandi Glitni banka hf. að veði öll verðbréf á vörslureikningi nr. 73144 til tryggingar greiðslu á öllum skuldum og öðrum fjárskuldbindingum sínum við bankann. Með tölvubréfi dagsettu 5. október 2008 óskaði starfsmaður Glitnis banka hf. eftir því við Birki að undirritaðar yrðu nýjar handveðsyfirlýsingar þar sem komið hefði í ljós að þær væru ófullnægjandi. Ástæða þess var sú að ekki þótti nægilega skýrt að verðbréfin á vörslureikningi nr. 73144 stæðu enn til tryggingar skuldbindingum Drómundar ehf. Þá var athygli vakin á því að hlutfall tryggingar á vörslureikningi Drómundar ehf. væri komið niður fyrir skilgreind mörk og var óskað eftir frekari tryggingu eða innborgun á lánið þar að baki. Eftir að hafa borið saman þær handveðsyfirlýsingar sem fyrir voru og þær nýju hafnaði Birkir fyrir hönd stefnanda beiðni bankans með tölvupósti 13. október 2008. Beiðni um undirritun nýrra handveðsyfirlýsinga var ítrekuð af stefnda, sem þá hafði með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 14. október 2008 yfirtekið umsjón vörslureikningsins. Hinn 25. nóvember 2008 sendi stefnandi stefnda bréf, þar sem hann vísaði til þess að samkvæmt texta handveðsyfirlýsingarinnar frá 14. maí 2008 væri veðsetningin til tryggingar á skuldbindingum stefnanda við Glitni banka hf. Þar sem stefnandi skuldaði bankanum ekki nokkurn hlut væri handveðsyfirlýsing nr. 116739 afturkölluð. Fyrir liggur að 10. desember 2008 keypti Birkir í eigin nafni hlutabréf í kínversku netfyrirtæki, Baidu (BIDU), á genginu 104 USD á hlut. Gengi hlutabréfanna, að teknu tilliti til útgáfu jöfnunarhlutabréfa, hækkaði mjög ört og var að sögn stefnanda komið upp í 517,02 USD á hlut 5. mars 2010. Stefnandi heldur því fram að sama dag hafi einnig staðið til að hann seldi verðbréf á vörslureikningi sínum hjá stefnda og keypti bréf í sama kínverska netfyrirtæki. Þetta hafi hann ekki getað vegna ólögmæts handveðs stefnda í vörslureikningnum. Með tölvubréfi stefnanda til stefnda, dagsettu 16. september 2009, var þess óskað að erlend hlutabréfaeign hans á vörslureikningi nr. 73144 yrði flutt á annan vörslureikning stefnanda nr. 74398. Því hafnaði stefndi með tölvubréfi 18. september 2009 og vísaði til þess að umræddur vörslureikningur væri handveðsettur stefnanda. Þann 16. október 2009 skaut stefnandi ágreiningnum um gildi handveðsetningarinnar til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki, sbr. 19. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, og krafðist viðurkenningar á því að stefnda bæri að færa alla erlenda hlutafjáreign stefnanda á vörslureikningi 73144 yfir á annan vörslureikning í eigu stefnanda hjá stefnda. Um væri að ræða 1.430 hluti í Baidu Inc. (BIDU), 4.720 hluti í Firstfed Financial Corp. (FEED), 3.000 hluti í EEM og 8.140 hluti í Ishares S&P Latin America 40 Index Fund (ILF). Nefndin komst að þeirri niðurstöðu 29. janúar 2010 að stefnda væri skylt að verða við kröfu stefnanda enda bæri stefndi hallann af því að orðalag handveðsyfirlýsingarinnar væri ekki í takt við það sem hann segði hafa verið tilætlun sína. Samkvæmt orðanna hljóðan var handveðsyfirlýsingin ekki talin standa til tryggingar skuldbindingum Drómundar ehf. við stefnda. Í kjölfar þessa úrskurðar, eða 5. mars 2010, færði stefnandi hlutabréfin á annan vörslureikning. Hinn 20. desember 2010 sendi stefnandi greiðsluáskorun til stefnda. Í áskoruninni krafði stefnandi stefnda um 15.645.376 kr. auk dráttarvaxta frá og með 6. mars 2010 til greiðsludags „og annars áfallandi kostnaðar“. Vísaði stefnandi þar til þess að miðað væri við 7% pa. vanefndaálag á 157.830.391 kr. frá 15. október 2008 til 5. mars 2010. Stefndi hafnaði greiðsluskyldu sinni í janúar 2011. Með bréfi stefnanda dagsettu 3. maí 2011 til stefnda var krafist greiðslu skaðabóta vegna þess tjóns sem stefnandi kveðst hafa orðið fyrir vegna þess að stefndi skilaði ekki verðbréfum á vörslureikningi nr. 73144 tímanlega. Nam krafa stefnanda 59.861.878 krónum, auk þess sem stefnandi gerði kröfu um vexti frá 5. mars 2010 til greiðsludags. Stefndi hafnaði greiðsluskyldu sinni með bréfi dagsettu 30. maí 2011. Þann 7. október 2011 leitaði stefnandi að nýju til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki og krafðist þess að stefnda yrði gert að bæta honum þann skaða sem hann hefði hlotið í ofangreindum samskiptum við stefnda. Aðallega var krafist skaðabóta að fjárhæð 59.861.878 kr. þar sem honum hafi verið ómögulegt að kaupa hlutabréf í félaginu Baidu (BIDU) þann 10. desember 2008. Með úrskurði nefndarinnar þann 13. janúar 2012 var aðalkröfu stefnanda hafnað. Stefnandi óskaði eftir endurupptöku málsins fyrir úrskurðarnefndinni með beiðni dagsettri 23. janúar 2012 en henni var hafnað 30. apríl sama ár. Stefnandi höfðaði þá mál þetta. Við aðalmeðferð málsins gaf Birkir Leósson, fyrirsvarsmaður stefnanda, aðilaskýrslu svo og vitnin Lúðvík Þráinsson, Sigurður Heiðar Steindórsson og Vilborg Þórarinsdóttir, útibússtjóri hjá stefnda. II Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að stefndi hafi með ólögmætum og saknæmum hætti haldið kvaðalausri eign stefnanda í sínum vörslum og þar með hindrað stefnanda í að nýta sér þessa eign sína í 465 daga. Beri stefnda á grundvelli almennu sakarreglunnar að greiða stefnanda bætur fyrir það tjón sem hann hafi orðið fyrir af þeim sökum. Stefnandi byggir á því að hinar ólögmætu vörslur stefnda á fjármunum stefnanda hafi hafist þegar stefnandi yfirtók umsjón vörslureiknings nr. 73144 hinn 15. október 2008, en þó aldrei seinna en 25. nóvember 2008, þegar stefnandi hafi afturkallað handveðsyfirlýsinguna frá 14. maí 2008. Hinum ólögmætu vörslum hafi ekki lokið fyrr en 5. mars 2010, þegar stefndi hafi afhent stefnanda verðbréfin á vörslureikningnum. Stefnandi vísar einnig til þess að samkvæmt 2. gr. ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun eigna og skulda Glitnis banka hf. til stefnda, 14. október 2008, hafi stefndi meðal annars yfirtekið tryggingarréttindi Glitnis banka hf. sem hafi tengst kröfum bankans sem ráðstafað hafði verið til stefnda. Eftir úrskurð úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki í máli nr. 55/2009, sem kveðinn hafi verið upp 29. janúar 2010 og stefndi sætt sig við og sé því bundinn af, hafi verið ljóst að handveðsyfirlýsing nr. 116739 hafi ekki tryggt nokkra kröfu Glitnis banka hf. á þeim tíma og að stefndi hafi þar af leiðandi ekki yfirtekið kröfur tryggðar með henni. Handveðsyfirlýsingin hafi því ekki verið gild 14. október 2008, hvorki í hendi Glitnis banka hf. né stefnda. Stefndi hafi þess vegna ekki getað yfirtekið handveðsyfirlýsinguna á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins. Vísar stefnandi til þeirra almennu sjónarmiða að veðhafa beri að afhenda veðþola handveð jafnskjótt og kröfu þeirri sem veðinu var ætlað að tryggja réttar efndir á sé fullnægt og leiði það til skaðabótaskyldu veðhafans að skila ekki veðinu, þótt aðstaðan í máli þessu sé ekki að öllu leyti sambærileg þar sem stefndi hafi aldrei átt kröfu á hendur stefnanda. Stefnandi vísar til þess að skaðabótakrafa hans á hendur stefnda hafi stofnast er hinu ólögmæta ástandi lauk 5. mars 2010. Gerð sé krafa til þess að stefnda verði gert að greiða stefnanda skaðabótavexti, skv. 8. gr. laga nr. 38/2001, frá þeim tíma til 3. júní 2011, en dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, en þann dag hafi verið liðinn mánuður frá því að stefnandi krafði stefnda formlega um greiðslu skaðabóta með ítarlegum rökstuðningi. Stefnandi krefst aðallega skaðabóta að fjárhæð 59.861.878 krónur og kveðst byggja þá kröfu á því að hann hafi orðið af tilteknu viðskiptatækifæri, sem hann hugðist grípa og að hann hafi af þeim sökum orðið af alveg sérgreindum hagnaði. Stefnandi hafi orðið fyrir tjóni þar sem hann hafi ekki getað, vegna þess að stefndi hafi haldið fyrir honum fjárverðmætum hans með saknæmum og ólögmætum hætti, keypt frekari hlutabréf í kínverska netfyrirtækinu Baidu Inc. (BIDU), sem hann hugðist kaupa þegar verð þeirra hafi verið hvað lægst í desember 2008 vegna sérstakra tímabundinna aðstæðna. Stjórnarmaður stefnanda og eigandi, Birkir Leósson, hafi þá séð kauptækifæri í hlutabréfum í greindu félagi fyrir stefnanda og hafi viljað kaupa 1.070 viðbótarhluti í félaginu 10. desember 2008 og fjármagna kaupin með sölu á öllum eignarhlutum stefnanda í Firstfed Financial Corp. (FEED) og um helmingi af eignarhlutum stefnanda í Ishares S&P Latin America 40 (ILF). Í stefnu er lýst þeim aðstæðum sem gerðu það að verkum að gengi kínverska netfyrirtækisins hafði lækkað svo mikið sem raun bar vitni. Stefnandi hafi hins vegar ekki getað keypt hlutabréfin af þeim ástæðum sem áður er lýst. Birkir Leósson hafi aftur á móti getað keypt sjálfur 350 hluti í félaginu hinn 10. desember 2008 fyrir 36.400 Bandaríkjadali (USD) og hugðist jafnframt kaupa hluti í félaginu fyrir stefnanda. Styðji það málatilbúnað stefnanda enda sýni það hug forráðamanns stefnanda til þeirrar fyrirhuguðu fjárfestingar. Um þetta atriði byggir stefnandi jafnframt á yfirlýsingum tveggja starfsfélaga sinna sem staðfesti framangreinda fyrirætlan stefnanda. Þá vísar stefnandi til þess að Birkir Leósson hafi allt frá árinu 2006 fylgst náið með Baidu Inc. REG (BIDU) og hafi fyrir 10. desember 2008 alls níu sinnum keypt sjálfur eða fyrir félög í sinni eigu hluti í félaginu og aldrei selt neina þeirra aftur. Þar sem stefnandi hafi af völdum stefnda ekki getað átt framangreind viðskipti 10. desember 2008 hafi félagið orðið af hagnaði sem hefði leitt af þeim viðskiptum. Sá hagnaður hefði numið 375.163 Bandaríkjadölum (USD) eða 47.889.503 krónum 5. mars 2010. Þá sé miðað við skráð markaðsgengi umræddra hlutabréfa í lok viðskiptadags 10. desember 2008 og markaðsgengi hlutabréfanna samkvæmt kvittun stefnda þegar bankinn hafi  loks afhent stefnanda hlutabréfaeignir sínar til frjálsrar ráðstöfunar 5. mars 2010 og skráð kaupgengi Bandaríkjadals (USD) í lok þess dags. Gengi hluta í Baidu Inc. (BIDU) hafi verið 104 Bandaríkjadalir á hlut 10. desember 2008 en hafi verið komið í 517,02 Bandaríkjadali á hlut 5. mars 2010 þegar stefndi hafi skilað stefnanda eignum sínum. Vorið 2010 hafi hlutafé Baidu Inc. (BIDU) verið hækkað tífalt með jöfnunarhlutabréfum (e. split) þannig að fyrrnefnt gengi miðað við núverandi nafnverð hlutafjár í félaginu hafi verið 10,4 og 51,702. Við kröfugerð sína kveðst stefnandi kjósa að taka tillit til áhrifa áframhaldandi eignar á öðrum hlutabréfum á vörslureikningunum og hafi því dregið frá markaðsverðshækkun þeirra. Hafi stefnandi þannig sýnt fram á tjón sitt með skjali sem hafi fylgt kröfubréfi hans til stefnda 3. maí 2011. Skjalið sýni virði eignasafnsins 5. mars 2010, að fjárhæð 1.611.593 Bandaríkjadalir (USD), eins og það hefði verið samansett ef stefnandi hefði getað átt þau viðskipti sem hann vildi í desember 2008 að frádregnu virði eignasafnsins á sama tíma eins og það hafi verið þar sem stefnandi hafi ekki getað átt umrædd viðskipti, að fjárhæð 1.236.431 Bandaríkjadalir (USD). Tap vegna hagnaðarmissis hafi þannig numið 375.163 Bandaríkjadölum (USD) eða 47.889.503 krónum. Til viðbótar tjónsfjárhæðinni geri stefnandi kröfu um að stefndi bæti sér reiknaða 20% skattgreiðslu af skaðabótunum með 11.972.375 krónum til þess að hann verði eins settur og hann hefði orðið ef hann hefði innleyst hagnað á árinu 2010, sem af hinum fyrirhuguðu viðskiptum hefði orðið, en þá hafi söluhagnaður hlutabréfa verið skattfrjáls samkvæmt þágildandi ákvæði 31. gr., 9. töluliðs a. í lögum um tekjuskatt nr. 90/2003. Varakröfu sína um skaðabætur eftir álitum dómsins byggir stefnandi á því að háttsemi stefnda hafi leitt til eiginlegrar rekstrarstöðvunar stefnanda og missis hagnaðar af þeim sökum og að í samræmi við venju og viðurkenndar kenningar hafi dómstólar heimild til að ákveða fjárhæð skaðabóta vegna rekstrarstöðvunar að álitum. Stefnandi telur ljóst að nái aðalkrafa ekki fram að gagna verði að líta til þess að líkur séu fyrir því að hann hafi orðið af öðrum góðum viðskiptatækifærum á tímabilinu vegna þess að miklar verðhækkanir hafi orðið á eignarhlutum í mörgum félögum á markaði sem stefnandi hafi fylgst með og keypt hlutabréf í eftir að hafa fengið hlutabréf sín til frjálsrar ráðstöfunar 5. mars 2010. Í stefnu tiltekur stefnandi þessi félög og hve mikið hlutabréf þeirra hafi hækkað á umræddu tímabili. Tjón vegna rekstrarstöðvunar og missis hagnaðar af þeim sökum beri skaðavaldi að bæta eins og annað tjón. Slík rekstarstöðvun eins og stefnandi hafi orðið fyrir verði almennt að teljast til þess fallin að valda tjóni vegna missis hagnaðar og öðru tjóni vegna tilfallandi kostnaðar við að halda lágmarks starfsemi á þeim tíma. Tjón stefnanda sé hins vegar fyrst og fremst vegna missis hagnaðar vegna þess að stefnandi hafi ekki getað ráðstafað fjármunum sínum á þann besta hátt sem stjórn félagsins og eigandi hafi talið liggja fyrir hverju sinni eða hafi ákveðið að gera á hverjum tíma. Stefnandi telur að hann hafi gert það sennilegt að hann hafi orðið fyrir tjóni, eða a.m.k. leitt nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni, hann hafi gert grein fyrir því í hverju það tjón hans hafi falist og hver tengsl þess séu við atvik málsins og að dóminum sé því heimilt að dæma honum skaðabætur úr hendi stefnda að álitum. Við sönnunarmat telur stefnandi að líta verði til þess að stefndi sé fjármálafyrirtæki sem starfi í skjóli leyfis skv. II. kafla laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og beri skv. 1. mgr. 19. gr. að starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði. Synjun stefnda á því að veita stefnanda aðgang að réttmætum eignum sínum hafi verið í andstöðu við þessar skyldur stefnda og honum hafi mátt vera ljóst að sú háttsemi hefði í för með sér skaðabótaábyrgð. Því sé rétt að slakað verði á sönnunarkröfum á hendur stefnanda um sönnun á fjárhæð tjóns og að sönnunarbyrði um að háttsemi stefnda hafi ekki bakað stefnanda fjártjón verði lögð á stefnda. Því telur stefnandi að miða megi við dráttarvexti af verðmæti hlutabréfa stefnanda á vörslureikningnum þann tíma sem stefndi hélt þeim frá stefnda með saknæmum og ólögmætum hætti eða að minnsta kosti megi miða við 7% vanefndaálag dráttarvaxta en það sé álag ofan á ákvarðaða vexti Seðlabanka Íslands sem ætlað sé að vera bætur fyrir kröfuhafa vegna þess skaða sem hann verði fyrir við það að samningur eða önnur skylda til greiðslu peninga sé vanefnd. Stefnandi telji rétt í því sambandi að miða við verðmæti hlutabréfa stefnanda á vörslureikningunum eins og þau hafi verið þegar hinu ólögmæta ástandi hafi verið aflétt 5. mars 2010 en samkvæmt yfirliti stefnda hafi markaðsvirði eignanna verið 157.632.562 krónur í lok dags 4. mars 2010. Dráttarvextir samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 15. október 2008 til 5. mars 2010 séu 49.509.211 krónur en 7% vextir séu 15.645.376 krónur. Einnig telji stefnandi rétt að við ákvörðun skaðabóta verði tekið tillit til kostnaðar hans, að minnsta kosti útlagðs lögfræðikostnaðar árið 2009, 578.053 kr., það er lögfræðiráðgjafar vegna deilna við stefnda og lögfræðiaðstoðar við samningu kvörtunar til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til almennra reglna skaðabótaréttarins, til laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, laga um rafræna eignaskráningu verðbréfa nr. 131/1997 og laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Um varnarþing er vísað til 33. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og til 129. 130. og 131. gr. sömu laga varðandi málskostnað. III Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi telur stefnanda ekki hafa sannað að hann hafi orðið fyrir tjóni. Þannig hafi verðmæti erlendra verðbréfa á vörslureikningi nr. 73144 aukist um 94,05% (úr 81.232.661 kr. í 157.632.562 kr.) frá 14. október 2008 til 4. mars 2010 og um 102,07% (úr 52.249.455 kr. í 157.830.391 kr.) á tímabilinu frá 10. desember 2008 til 5. mars 2010. Stefnandi hafi ekki sannað að hann hefði ávaxtað fé sitt betur með öðrum hætti. Sá útreikningur sem stefnandi hafi lagt fram lýsi engu öðru en vangaveltum stefnanda um viðskipti með hlutabréf sem hann telji sig mögulega hafa getað átt 10. desember árið 2008. Stefndi mótmælir þessum útreikningi og bendir auk þess á að í útreikningum stefnanda sé litið fram hjá öllum þóknunum sem honum hefði borið að greiða. Þá segist stefndi eiga erfitt með að sjá hvað útreikningur sem miðist við hugsanleg viðskipti 10. desember 2008 hafi með meint tjón stefnanda að gera enda hafi það ekki verið fyrr en 16. september 2009 sem stefnandi hafi óskað eftir því að erlend verðbréfaeign hans yrði flutt á annan vörslureikning. Ekkert í gögnum málsins sanni að stefnandi hafi haft vilja til að eiga viðskipti með erlend verðbréf sín á þeim tíma sem stefndi taldi sig hafa handveð í þeim til tryggingar skuldum Drómundar ehf. Yfirlýsingar tveggja endurskoðenda um áhuga fyrirsvarsmanns stefnanda og persónuleg kaup hans á bréfum í tilteknu kínversku félagi sanni ekkert um að stefnandi hafi verið búinn að taka ákvörðun um kaup á slíkum bréfum og óljósar hugmyndir fyrirsvarmanns stefnanda um viðskipti, sem eftir á að hyggja hefðu orðið arðbær, geti ekki talist sönnun um tjón. Þá sé ekkert í gögnum málsins sem staðfesti eða geri líklegt að stefnandi hefði selt umrædd verðbréf 5. mars 2010. Allur útreikningur stefnanda á meintu tjóni miðist þó við það. Stefndi bendir á að ekki sé fjallað um í stefnu hvernig fara eigi með tekjuskatt af 11.972.375 krónum sem stefnandi krefjist vegna áhrifa fjármagnstekjuskatts. Stefndi byggir á því að ef aðferð stefnanda væri almennt viðurkennd hefði fjárhæð skaðabóta áhrif á skattgreiðslur sem hefðu aftur áhrif á fjárhæð skaðabóta sem hefðu aftur áhrif á skattgreiðslur án þess að fyrir endann á því sæist. Ekki sé lagagrundvöllur fyrir þessari kröfu auk þess sem hún sé andstæð dómvenju um ákvörðun skaðabóta. Þá byggi kröfuliðurinn á því að söluhagnaður hlutabréfa sé skattfrjáls skv. a-lið 9. tl. 31. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. A-liður 9. tl. 31. gr. laga nr. 90/2003 taki eingöngu til hagnaðar af sölu hlutabréfa í félögum skráðum erlendis sýni seljandi fram á að hagnaður af starfsemi hins erlenda félags hafi verið skattlagður með sambærilegum hætti og gert sé hér á landi. Þetta hafi stefnandi ekki sýnt fram á að sé gert í Kína. Skattfrelsi söluhagnaðar af hugsanlegum verðbréfum stefnanda sé því ósannað. Þá ráðist endanleg tekjuskattskylda einkahlutafélags af fleiri þáttum en einstaka viðskiptum. Stefnandi hafi þannig ekki sýnt fram á að honum muni í raun verða gert að greiða tekjuskatt af skaðabótum sem honum kynni að verða dæmdar í máli þessu né að hann hefði ekki þurft að greiða skatta af söluhagnaði hefði hann keypt og selt bréfin með þeim hætti sem hann ímyndar sér að hann hefði gert. Þá bendir stefndi á að efndatími skyldu stefnanda til að greiða tekjuskatt af skaðabótum sem honum kunna að verða dæmdar í málinu sé ekki kominn og því beri að vísa þessum kröfulið frá dómi á grundvelli 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi kveður það ekki verða metið sér til sakar að hafa talið vörslureikninginn handveðsettan sér. Stefndi hafi verið í góðri trú um að samkomulag um óbreytta veðsetningu verðbréfanna væri skuldbindandi fyrir stefnanda. Stefndi mótmæli því að stefnandi hafi 25. nóvember 2008 krafist aðgangs að eign sinni með formlegum hætti. Einu gögn málsins sem séu frá þessum degi séu tölvupóstur og bréf þar sem stefnandi afturkalli og ógildi handveðsyfirlýsingu sína. Stefndi telur að hafa verði í huga við mat á meintri sök stefnda að stefnandi hafi aldrei óskað eftir því við stefnda að fá að eiga umrædd viðskipti. Ekkert bendi til þess að stefndi hefði staðið í vegi fyrir því að stefnandi ætti viðskipti 10. desember 2008 hefði hann upplýst stefnda um þann vilja sinn. Synjun á tilfærslu verðbréfanna milli vörslureikninga jafngildi engan veginn algerri synjun á hagnýtingu verðbréfanna og sú synjun hafi átt sér stað löngu eftir 10. desember 2008. Ekki hafi reynt á það hvort stefndi myndi aflétta handveði sínu í þeim fyrr en 16. september 2010 og aldrei hafi reynt á það hvort ágreiningur um handveðréttinn myndi hafa nokkur áhrif á meintar fyrirætlanir stefnanda. Stefndi mótmælir því jafnframt að hann hafi sýnt af sér saknæma háttsemi þegar hann hafi hafnað beiðni stefnanda frá 16. september 2009 um að erlend verðbréfaeign hans yrði flutt á annan vörslureikning. Þá tekur stefndi fram að hafa verði í huga að stefnandi sé löggiltur endurskoðandi og vanur verðbréfaviðskiptum. Stefndi byggir á því að ekki séu orsakatengsl á milli þeirrar háttsemi að heimila ekki tilfærslu verðbréfanna milli vörslureikninga og meints tjóns stefnanda. Tjónið hafi ekki orðið sökum þess á hvaða vörslureikningi verðbréfin hafi verið vistuð. Hvað varðar varakröfu stefnanda byggir stefndi á sömu málsástæðum og sjónarmiðum og varðandi aðalkröfu. Að auki byggir stefndi á því að ekki séu skilyrði til þess að skaðabætur verði dæmdar að álitum. Til þess að bætur verði dæmdar að álitum þurfi stefnandi að sýna fram á að bótagrundvöllur sé fyrir hendi og að hann hafi orðið fyrir tjóni. Takist honum slík sönnun verði stefnandi að sýna fram á að ekki sé unnt að koma málinu í þann búning með matsgerð að komast megi hjá því að dæma um kröfuna að álitum. Stefnandi hafi í fyrsta lagi ekki sannað að bótagrundvöllur sé fyrir hendi enda sé sök stefnda með öllu ósönnuð og engin orsakatengsl séu milli þeirrar háttsemi stefnda að hafna færslu verðbréfa milli vörslureikninga og meints tjóns stefnanda. Þá hafi stefnandi ekki sannað að hann hafi orðið fyrir tjóni, enda ósannað að hann hafi ætlað að framkvæma þau viðskipti sem hann byggi á að hann hafi tapað hagnaðinum af. Stefndi telur stefnanda hafi verið í lófa lagið að láta dómkveðja matsmenn til að meta mismun þess hagnaðar sem hann hafi notið af erlendri verðbréfaeign á vörslureikningi nr. 73144 síðan 16. september 2010 og almennrar arðsemi aðila í stöðu stefnanda af slíkum eignum á sama tíma. Séu því ekki lagaskilyrði til að dæma kröfuna að álitum. Verði á það fallist með stefnanda að dæma skuli bætur að álitum geti stefndi fallist á að miða við 7% vanefndaálag dráttarvaxta af verðmæti erlendra verðbréfa stefnanda en hann bendir á að miða verði við verðmæti þeirra á hverjum tíma en ekki allan tímann við verðmæti þeirra þann 5. mars 2010 líkt og gert er í stefnu. IV Niðurstaða Í máli þessu liggur fyrir að forveri stefnda, Glitnir banki hf., taldi fyrirliggjandi handveðsyfirlýsingu stefnanda, Fjár ehf., frá 14. maí 2008, þar sem öll verðbréf á vörslureikningi hans nr. 73144 voru sett að veði, ekki veita stefnda fullnægjandi tryggingu. Hafi verið út frá því gengið að tryggingar yrðu óbreyttar þrátt fyrir sölu verðbréfa Drómundar ehf. til stefnanda og þannig væru handveðsettar eignir áfram til tryggingar skuldbindingum Drómundar ehf. Vísar stefndi í þessu sambandi til fyrri samskipta aðila. Hafi stefndi því talið sér óskylt að aflétta handveði í ofangreindum vörslureikningi fyrr en úrskurður úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki lá fyrir. Samkvæmt honum var stefnda skylt að færa erlenda hlutafjáreign stefnanda á vörslureikningi hjá stefnda yfir á annan vörslureikning. Stefnandi telur sig hafa orðið fyrir tjóni við það að hafa ekki getað ráðstafað verðbréfum á vörslureikningi nr. 73144 frá 15. október 2008 til 5. mars 2010. Dómurinn telur ekki forsendur fyrir því að miða upphafstímann við ofangreinda dagsetningu. Með tölvubréfi Birkis Leóssonar, fyrirsvarsmanns stefnanda, til starfsmanns stefnda 13. október 2008 kom fram að hann myndi ekki samþykkja og undirrita nýjar handveðsyfirlýsingar. Þá yrðu ekki lögð fram frekari veð fyrir Drómund ehf. Af gögnum málsins verður ráðið að það hafi fyrst verið með tölvubréfi Birkis 25. nóvember 2008 sem stefnandi afturkallaði og ógilti handveðsyfirlýsingu sína frá 14. maí 2013. Við úrlausn á því hvort stefnandi hafi orðið fyrir tjóni verður því miðað við tímabilið 25. nóvember 2008 til 5. mars 2010, þegar veðinu var aflétt. Stefnandi byggir skaðabótakröfu sína á almennu skaðabótareglunni, en í henni felst að maður beri skaðabótaábyrgð á tjóni, sem hann veldur með saknæmum og ólögmætum hætti, enda sé tjónið sennileg afleiðing af hegðun hans og raski hagsmunum sem verndaðir eru með skaðabótareglum. Sönnunarbyrðin fyrir því að skilyrði þessarar reglu séu uppfyllt hvílir á stefnanda. Veðhafi kann að baka sér skaðabótaskyldu gagnvart veðsala sinni hann ekki þeirri skyldu að skila veðþola veðandlaginu þegar veðréttur fellur niður án þess að veðhafi hafi þurft að leita fullnustu í því. Óumdeilt er að stefnandi hafði ekki aðgang að vörslureikningi nr. 73144 til 5. mars 2010. Jafnframt er óumdeilt að ekki reyndi á hvort stefndi hefði samþykkt ráðstöfun tiltekinna verðbréfa, svo sem vegna fyrirhugaðra hlutabréfakaupa 10. desember 2010. Fram kom hjá starfsmanni stefnda fyrir dómi að til greina hefði komið að samþykkja slíka ráðstöfun að undangenginni könnun á hinu nýja veðandlagi. Stefnandi telur sig hafa orðið fyrir tjóni þar sem hann hafi ætlað að selja tiltekin verðbréf á vörslureikningi sínum hjá stefnda til að kaupa hlutabréf í kínverska netfyrirtækinu Baidu (BADU) 10. desember 2008. Þrátt fyrir að virði þeirra verðbréfa á vörslureikningi stefnanda númer 73144, sem stefnandi segist hafa ætlað að selja, hafi hækkað um sem nam 59% á því tímabili sem deilur stóðu yfir á milli aðila um gildi handveðsetningar reikningsins, hafi gengi hlutabréfanna í kínverska netfyrirtækinu hækkað mun meira. Felist meint tjón stefnanda í mismun hagnaðar auk þess sem stefnandi telur að bæta eigi við þá fjárhæð 20% vegna fjármagnstekjuskatts á söluhagnað hlutabréfa, en þann skatt hefði hann ekki þurft að greiða hefði hann innleyst hagnaðinn á árinu 2010. Til sönnunar því að til hafi staðið að selja verðbréf á vörslureikningi stefnanda og kaupa í kínverska netfyrirtækinu 10. desember 2008 bendir stefnandi á að fyrirsvarsmaður stefnanda, Birkir Leósson, hafi keypt hlutabréf í félaginu þennan sama dag í gegnum Saxoebank. Ekki er unnt að fallast á það með stefnanda að kaup Birkis hafi sönnunargildi í því máli sem hér er til umfjöllunar. Hið sama gildir um framlagðar yfirlýsingar tveggja endurskoðenda, Sigurðar Heiðars Steindórssonar og Lúðvíks Þráinssonar, sem þeir staðfestu fyrir dómi, en í báðum yfirlýsingunum segir að viðkomandi sé kunnugt um að vilji Birkis hafi í desember 2008 staðið til þess að félag hans, Fé ehf., keypti fleiri hlutabréf í Baidu. Ekki er unnt að telja að með þessum yfirlýsingum verði færðar fullnægjandi sönnur á að stefnandi hefði í reynd hinn 10. desember 2008 keypt hlutabréf í kínverska netfyrirtækinu. Þá verður við mat á sönnunargildi þessara yfirlýsinga að horfa til þess að Sigurður og Lúðvík eru samstarfsmenn Birkis og meðeigendur hans í endurskoðunarfyrirtæki. Í gögnum málsins er ekkert annað sem rennir stoðum undir það að stefnandi hefði með sanni átt í fyrrgreindum viðskiptum þennan tiltekna dag en allur útreikningur fjárkröfu stefnanda tekur þó mið af því. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið telst stefnandi ekki hafa stutt fjárkröfu sína fullnægjandi gögnum og rökum. Telst því ósannað að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna háttsemi stefnda. Þegar af þeirri ástæðu ber að hafna aðalkröfu stefnanda. Kemur þá til skoðunar hvort unnt sé að fallast á varakröfu stefnanda um skaðabætur að álitum dómsins. Þá kröfu byggir stefnandi á því að háttsemi stefnanda hafi „leitt til eiginlegrar rekstrarstöðvunar stefnanda og missis hagnaðar af þeim sökum“. Telur stefnandi upp ýmis erlend félög sem hann hefði getað keypt hlutabréf í, svo sem Apple Inc., Google Inc., Perfect World Co Ltd., Anadigics Inc., Petroleo Brasileiro Petrobras SA og Companhia Siderurgica Nacional, svo nokkur dæmi séu nefnd. Hafi hlutabréf í þeim félögum sem stefnandi tiltekur hækkað um 115-300% á umræddu tímabili, en verðbréf þau sem lágu á vörslureikningi stefnanda, og stefnandi segist hafa ætlað að selja, hafi aðeins hækkað um 59% á sama tíma. Til að unnt sé að fallast á varakröfuna þarf stefnandi að gera líklegt að hann hafi orðið fyrir tjóni umfram þá verðbreytingu sem varð á verðbréfum á vörslureikningnum. Það hefur stefnandi ekki gert og hafnar dómurinn því að unnt sé í því sambandi að horfa til verðbreytinga þeirra hlutabréfa sem stefnandi telur upp, enda hefur stefnandi ekki gert líklegt að hann hefði notað andvirði þeirra verðbréfa sem voru á vörslureikningnum til að kaupa önnur verðbréf sem hækkuðu mun meira í verði. Þá hefur stefnandi ekki gert það líklegt að hann hafi orðið fyrir öðru tjóni „vegna tilfallandi kostnaðar við að halda lágmarks starfsemi á þeim tíma“. Er ekki á það fallist að slaka beri á sönnunarkröfum og leggja skuli öfuga sönnunarbyrði á stefnda af þeirri einu ástæðu að hann sé fjármálafyrirtæki sem beri skyldur sem skilgreindar séu í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Að framangreindu virtu ber því einnig að hafna varakröfu stefnanda um bætur að álitum. Eftir þessum úrslitum málsins verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað, sem er hæfilega ákveðinn 450.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Sigríður Hjaltested héraðsdómari kveður upp þennan dóm.                                                                               D Ó M S O R Ð: Stefndi, Íslandsbanki hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Fjár ehf. Stefnandi greiði stefnda 450.000 krónur í málskostnað.