conversations listlengths 2 2 |
|---|
[
{
"from": "human",
"value": "अथातो वर्णस्वरीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः ।।१।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :1, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 1\", \"explanation\": \"This sutra (अथातो वर्णस्वरीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः) signifi... |
[
{
"from": "human",
"value": "इति ह स्माह भगवानात्रेयः ।।२।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :1, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 2\", \"explanation\": \"This concluding verse signifies the end of the current chapter and attributes t... |
[
{
"from": "human",
"value": "इह खलु वर्णश्च स्वरश्च गन्धश्च रसश्च स्पर्शश्च चक्षुश्च श्रोत्रं च प्राणं च रसनं च स्पर्शनं च सत्त्वं च भक्तिश्च शौचं\nच शीलं चाचारश्च स्मृतिश्चाकृतिश्च प्रकृतिश्च विकृतिश्च बलं च ग्लानिश्च मेघा च हर्षश्च रौक्ष्यं च स्नेहश्च तन्द्रा चारम्भश्च\nगौरवं च लाघवं च गुणाश्चाहारश्च विहा... |
[
{
"from": "human",
"value": "तत्र तु खल्वेषां परीक्ष्याणां कानिचित् पुरुषमनाश्रितानि कानिचिच्च पुरुषसंश्रयाणि ।\nतत्र यानि पुरुषमनाश्रितानि तान्युपदेशतो युक्तितश्च परीक्षेत,पुरुषसंश्रयाणि पुनः प्रकृतितो विकृतितश्च ।।४।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samh... |
[
{
"from": "human",
"value": "तत्र प्रकृतिर्जातिप्रसक्ता च, कुलप्रसक्ता च, देशानुपातिनी च, कालानुपातिनी च वयोऽनुपातिनी च,\nप्रत्यात्मनियता चेति । जातिकुलदेशकालवयः प्रत्यात्मनियता हि तेषां तेषां पुरुषाणां ते ते भावविशेषा भवन्ति । । ५ । ।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhit... |
[
{
"from": "human",
"value": "विकृतिः पुनर्लक्षणनिमित्ता च,लक्ष्यनिमित्ता च निमित्तानुरूपा च ।। ६ ।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :1, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 6\", \"explanation\": \"This shloka categorizes morbidity (Vikr... |
[
{
"from": "human",
"value": "तत्र लक्षणनिमित्ता नाम सा यस्याः शरीरे लक्षणान्येव हेतुभूतानि भवन्ति दैवात्; लक्षणानि हि कानिचिच्छरीरोपनिबद्धानि\nभवन्ति, यानि हि तस्मिंस्तस्मिन् काले तत्राधिष्ठानमासाद्य तां तां विकृतिमुत्पादयन्ति ।। १।।\nलक्ष्यनिमित्ता तु सा यस्या उपलध्यते निमित्तं यथोक्तं निदानेषु ।। २ ।।\nनि... |
[
{
"from": "human",
"value": "नीलश्यावताग्रहरितशुक्लाश्च वर्णाः शरीरस्य वैकारिका भवन्ति; यांश्चापरानवेक्षमाणो विद्यात् प्राग्विकृतानभूत्वोत्पन्नान् ।\nइति प्रकृतिविकृतिवर्णा भवन्त्युक्ताः शरीरस्य ।।९।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :1, St... |
[
{
"from": "human",
"value": "तत्र प्रकृतिवर्णमर्धशरीरे विकृतिवर्णमर्धशरीरे, द्वावपि वर्णौ मर्यादाविभक्तौ दृष्ट्वा यद्येवं सव्यदक्षिणविभागेन,\nयद्येवं पूर्वपश्चिमविभागेन,यद्युत्तराधरविभागेन,यद्यन्तर्बहिर्विभागेन,आतुरस्यारिष्टमिति विद्यात्;एवमेव वर्णभेदो मुखेऽप्यन्यत्र\nवर्तमानो मरणाय भवति ।। १० ।।\n"
},
... |
[
{
"from": "human",
"value": "वर्णभेदेन ग्लानिहर्षरौक्ष्यस्नेहा व्याख्याताः । । ११।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :1, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 11\", \"explanation\": \"This shloka emphasizes the interconnectedness of compl... |
[
{
"from": "human",
"value": "तथा पिप्लुव्यङ्गतिलकालकपिडकानामन्यतमस्यानने जन्मातुरस्यैवमेवाप्रशस्तं विद्यात् ।। १२ । ।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :1, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 12\", \"explanation\": \"This shloka emphasiz... |
[
{
"from": "human",
"value": "नखनयनवदनमूत्रपुरीषहस्तपादौष्ठादिष्वपि च वैकारिकोक्तानां वर्णानामन्यतमस्य प्रादुर्भावो\nहीनबलवर्णेन्द्रियेषु लक्षणमायुषः क्षयस्य भवति ।।१३।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :1, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Nu... |
[
{
"from": "human",
"value": "यच्चान्यदपि किंचिद्वर्णवैकृतमभूतपूर्वं सहसोत्पद्येतानिमित्तमेव हीयमानस्यातुरस्य शश्वत्,\nतदरिष्टमिति विद्यात् । इति वर्णाधिकारः ।।१४।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :1, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number:... |
[
{
"from": "human",
"value": "स्वराधिकारस्तु-हंसक्रौञ्चनेमिदुन्दुभिकलविङ्ककाककपोतजर्जरानुकाराः प्रकृतिस्वरा भवन्ति;\nयांश्चापरानवेक्षमाणोऽपि विद्यादनूकतोऽन्यथा वाऽपि निर्दिश्यमानांस्तज्ज्ञैः । एडककलग्रस्ताव्यक्तगतदक्षामदीनानुकीर्णास्त्वातुराणां\nस्वरा वैकारिका भवन्ति; यांश्चापरानवेक्षमाणोऽपि विद्यात् प्राग्व... |
[
{
"from": "human",
"value": "तत्र प्रकृतिवैकारिकाणां स्वराणामाश्वभिनिर्वृत्तिः स्वरानेकत्वमेकस्य चानेकत्वमप्रशस्तम् । इति स्वराधिकारः ।। १६ ।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :1, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 16\", \"explanation\... |
[
{
"from": "human",
"value": "इति वर्णस्वराधिकारौ यथावदुक्तौ मुमूर्षतां लक्षणज्ञानार्थमिति ।। १७।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :1, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 17\", \"explanation\": \"This shloka (verse 17) concludes the dis... |
[
{
"from": "human",
"value": "भवन्ति चात्र-यस्य वैकारिको वर्णः शरीर उपपद्यते ।अर्धे वा यदि वा कृत्स्ने निमित्तं न च नास्ति सः ।।१८।।\nनीलं वा यदि वा श्यावं ताम्रं वा यदि वाऽरुणम् । मुखार्थमन्यथा वर्णो मुखार्थेऽरिष्टमुच्यते ।। १९।।\nस्नेहो मुखार्थे सुव्यक्तो रौक्ष्यमर्धमुखे भृशम् । ग्लानिरर्थे तथा हर्षो मुखार... |
[
{
"from": "human",
"value": "इति वर्णस्वरावुक्तौ लक्षणार्थं मुमूर्षताम् । यस्तौ सम्यग्विजानाति नायुर्ज्ञाने स मुह्यति ।। २७ ।।"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :1, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 27\", \"explanation\": \"This shloka (... |
[
{
"from": "human",
"value": "अथातः पुष्पितकमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः ||१||\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :2, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 1\", \"explanation\": \"This sutra marks the commencement of the second chapter within t... |
[
{
"from": "human",
"value": "इति ह स्माह भगवानात्रेयः ।। २।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :2, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 2\", \"explanation\": \"This concluding phrase, \\\"Iti ha smaha Bhagavan Atreyaha,\\\" is a common cl... |
[
{
"from": "human",
"value": "पुष्पं यथा पूर्वरूपं फलस्येह भविष्यतः । तथा लिङ्गमरिष्टाख्यं पूर्वरूपं मरिष्यतः ।।३।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :2, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 3\", \"explanation\": \"This shloka draws a para... |
[
{
"from": "human",
"value": "अप्येवं तु भवेत् पुष्पं फलेनाननुबन्धि यत् । फलं चापि भवेत् किञ्चिद्यस्य पुष्पं न पूर्वजम् ।।४।।\nन त्वरिष्टस्य जातस्य नाशोऽस्ति मरणादृते । मरणं चापि तन्नास्ति यन्नारिष्टपुरःसरम् ।।५।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Ch... |
[
{
"from": "human",
"value": "मिथ्यादृष्टमरिष्टाभमनरिष्टमजानता । अरिष्टं वाऽप्यसंबुद्धमेतत् प्रज्ञापराधजम् ।। ६ ।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :2, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 6\", \"explanation\": \"This shloka emphasizes th... |
[
{
"from": "human",
"value": "ज्ञानसंबोधनार्थं तु लिङ्गैर्मरणपूर्वजैः । पुष्पितानुपदेक्ष्यामो नरान् बहुविधैर्बहून् ।।७।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :2, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 7\", \"explanation\": \"This shloka (verse ... |
[
{
"from": "human",
"value": "नानापुष्पोपमो गन्धो यस्य भाति दिवानिशम् । पुष्पितस्य वनस्येव नानाद्रुमलतावतः ।।८।।\nतमाहुः पुष्पितं धीरा नरं मरणलक्षणैः । स ना संवत्सराद्देहं जहातीति विनिश्चयः ।। ९।।\nएवमेकैकशः पुष्पैर्यस्य गन्धः समो भवेत् । इष्टैर्वा यदि वाऽनिष्टैः स च पुष्पित उच्यते ।।१०।।\nसमासेनाशुभान् गन्ध... |
[
{
"from": "human",
"value": "एतावद्गन्धविज्ञानं, रसज्ञानमतः परम् । आतुराणां शरीरेषु वक्ष्यते विधिपूर्वकम् ।।१७।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :2, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 17\", \"explanation\": \"This shloka marks a trans... |
[
{
"from": "human",
"value": "यो रसः प्रकृतिस्थानां नराणां देहसंभवः । स एषां चरमे काले विकारं भजते द्वयम् ।।१८।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :2, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 18\", \"explanation\": \"This shloka discusses the ... |
[
{
"from": "human",
"value": "कश्चिदेवास्य वैरस्यमत्यर्थमुपपद्यते । स्वादुत्वमपरश्चापि विपुलं भजते रसः ।।१९।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :2, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 19\", \"explanation\": \"This shloka (verse 19) descri... |
[
{
"from": "human",
"value": "तमनेनानुमामेन विद्याद्विकृतिमागतम् । मनुष्यो हि मनुष्यस्य कथं रसमवाप्नुयात् ।।२०।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :2, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 20\", \"explanation\": \"This shloka (verse 20) dis... |
[
{
"from": "human",
"value": "मक्षिकाश्चैव यूकाश्च दंशाश्च मशकैः सह । विरसादपसर्पन्ति जन्तोः कायान्मुमूर्षतः ।। २१ ।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :2, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 21\", \"explanation\": \"This shloka (verse 21... |
[
{
"from": "human",
"value": "अत्यर्थरसिक कार्य कालपक्वस्य मक्षिकाः । अपि स्नातानुलिप्तस्य भृशमायान्ति सर्वशः ।। २२।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :2, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 22\", \"explanation\": \"This shloka highlight... |
[
{
"from": "human",
"value": "सामान्येन मयोक्तानि लिङ्गानि रसगन्धयोः । पुष्पितस्य नरस्यैतत्फलं मरणमादिशेत् ।। २३ ।।"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :2, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 23\", \"explanation\": \"This shloka (verse 23) co... |
[
{
"from": "human",
"value": "अथातः परिमर्शनीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः ।।१।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :3, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 1\", \"explanation\": \"This sutra (अथातः परिमर्शनीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः) marks t... |
[
{
"from": "human",
"value": "इति ह स्माह भगवानात्रेयः ।। २ ।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :3, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 2\", \"explanation\": \"This verse is a common concluding statement found in Ayurvedic texts. It sign... |
[
{
"from": "human",
"value": "वर्णे स्वरे च गन्धे च रसे चोक्तं पृथक् पृथक् । लिङ्गं मुमूर्षतां सम्यक् स्पर्शेष्वपि निबोधत ।।३।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :3, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 3\", \"explanation\": \"This shloka ... |
[
{
"from": "human",
"value": "स्पर्शप्राधान्येनैवातुरस्यायुषः प्रमाणावशेषं जिज्ञासुः प्रकृतिस्थेन पाणिना शरीरमस्य केवलं स्पृशेत्, परिमर्शयेद्वाऽन्येन । परिमृशता तु खल्वातुरशरीरमिमे भावास्तत्र तत्रावबोद्धव्या भवन्ति ।\nतद्यथा- सततं स्पन्दमानानां शरीरदेशानामस्पन्दनं, नित्योष्मणां शीतीभावः, मृदूनां दारुणत्वं, श... |
[
{
"from": "human",
"value": "तद्व्यासतोऽनुव्याख्यास्यामः - तस्य चेत् परिमृश्यमानं पृथक्त्वेन पादजङ्घोरुस्फिगुदरपार्श्वपृष्ठेषिकापाणिग्रीवाताल्वोष्ठललाटं स्विन्नं शीतं स्तब्धं दारुणं\nवीतमांसशोणितं वा स्यात्,परासुरयं पुरुषो न चिरात् कालं मरिष्यतीति विद्यात् । तस्य चेत् परिमृश्यमानानि पृथक्त्वेन गुल्फजानुवङ्ख... |
[
{
"from": "human",
"value": "तथाऽस्योच्छ्वासमन्यादन्तपक्ष्मचक्षुः केशलोमोदरनखाङ्गुलीरालक्षयेत् । तस्य चेदुच्छ्वासोऽतिदीर्घोऽतिह्रस्वो वा स्यात्,परासुरिति विद्यात् ।\nतस्य चेन्मन्ये परिमृश्यमाने न स्पन्देयातां, परासुरिति विद्यात् । तस्य चेद्दन्ताः परिकीर्णाः श्वेता जातशर्कराः स्युः, परासुरिति विद्यात् ।\nतस्... |
[
{
"from": "human",
"value": "एतान् स्पृश्यान् बहून् भावान् यः स्पृशन्नवबुध्यते । आतुरे न स संमोहमायुर्ज्ञानस्य गच्छति ||७||"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :3, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 7\", \"explanation\": \"This shloka empha... |
[
{
"from": "human",
"value": "अथात इन्द्रियानीकमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः ।।१।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :4, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 1\", \"explanation\": \"This sutra (अथातः इन्द्रियानीकमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः ||१||... |
[
{
"from": "human",
"value": "इति ह स्माह भगवानात्रेयः ।।२।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :4, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 2\", \"explanation\": \"This verse marks the end of a section or chapter within the Charaka Samhita, at... |
[
{
"from": "human",
"value": "इन्द्रियाणि यथा जन्तोः परीक्षेत विशेषवित् । ज्ञातुमिच्छन् भिषङ्मानमायुषस्तन्निबोधत ।।३।।\nअनुमानात् परीक्षेत दर्शनादीनि तत्त्वतः । अद्धा हि विदितं ज्ञानमिन्द्रियाणामतीन्द्रियम् ।।४।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Cha... |
[
{
"from": "human",
"value": "स्वस्थेभ्यो विकृतं यस्य ज्ञानमिन्द्रियसंश्रयम् । आलक्ष्येतानिमित्तेन लक्षणं मरणस्य तत् ।। ५ ।।\nइत्युक्तं लक्षणं सम्यगिन्द्रियेष्वशुभोदयम् । तदेव तु पुनर्भूयो विस्तरेण निबोधत ।। ६ ।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Cha... |
[
{
"from": "human",
"value": "घनीभूतमिवाकाशमाकाशमिव मेदिनीम् । विगीतमुभयं ह्येतत् पश्यन् मरणमृच्छति ।।७।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :4, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 7\", \"explanation\": \"This shloka highlights a critical ... |
[
{
"from": "human",
"value": "यस्य दर्शनमायाति मारुतोऽम्बरगोचरः । अग्निर्नायाति चादीप्तस्तस्यायुः क्षयमादिशेत् ।।८।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :4, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 8\", \"explanation\": \"This shloka highlights ... |
[
{
"from": "human",
"value": "जले सुविमले जालमजालावतते नरः । स्थिते गच्छति वा दृष्ट्वा जीवितात् परिमुच्यते ।।९।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :4, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 9\", \"explanation\": \"This shloka describes a spe... |
[
{
"from": "human",
"value": "जाग्रत् पश्यति यः प्रेतान् रक्षांसि विविधानि च । अन्यद्वाऽप्यद्भुतं किञ्चिन्न स जीवितुमर्हति ।।१०।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :4, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 10\", \"explanation\": \"These ver... |
[
{
"from": "human",
"value": "योऽग्निं प्रकृतिवर्णस्थं नीलं पश्यति निष्प्रभम् । कृष्णं वा यदि वा शुक्लं निश व्रजति सप्तमीम् ।।११।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :4, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 11\", \"explanation\": \"This shl... |
[
{
"from": "human",
"value": "मरीचीनसतो मेघान्मेघान् वाऽप्यसतोऽम्बरे । विद्युतो वा विना मेघैः पश्यन् मरणमृच्छति ।।१२।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :4, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 12\", \"explanation\": \"This shloka highligh... |
[
{
"from": "human",
"value": "मृन्मयीमिव यः पात्रीं कृष्णाम्बरसमावृताम् । आदित्यमीक्षते शुद्धं चन्द्रं वा न स जीवति ।।१३।।\nअपर्वणि यदा पश्येत् सूर्याचन्द्रमसोर्ब्रहम् । अव्याधितो व्याधितो वा तदन्तं तस्य जीवितम् ।।१४।।\nनक्तं सूर्यमहश्चन्द्रमनग्नौ धूममुत्थितम् । अग्निं वा निष्प्रभं रात्रौ दृष्ट्वा मरणमृच्छति... |
[
{
"from": "human",
"value": "अशब्दस्य च यः श्रोता शब्दान् यश्च न बुध्यते । द्वावप्येतौ यथा प्रेतौ तथा ज्ञेयौ विजानता ।। १९ ।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :4, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 19\", \"explanation\": \"This shloka ... |
[
{
"from": "human",
"value": "संवृत्याङ्गुलिभिः कर्णौ ज्वालाशब्दं य आतुरः । न शृणोति गतासुं तं बुद्धिमान् परिवर्जयेत् ।। २० ।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :4, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 20\", \"explanation\": \"This shloka ... |
[
{
"from": "human",
"value": "विपर्ययेण यो विद्याद्गन्धानां साध्वसाधुताम् । न वा तान् सर्वशो विद्यात्तं विद्याद्विगतायुषम् ।। २१ ।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :4, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 21\", \"explanation\": \"This sh... |
[
{
"from": "human",
"value": "यो रसान्न विजानाति न वा जानाति तत्त्वतः । मुखपाकादृते पक्कं तमाहुः कुशला नरम् ।। २२।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :4, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 22\", \"explanation\": \"This shloka emphasizes ... |
[
{
"from": "human",
"value": "उष्णाञ्छीतान् खराञ्छ्लक्ष्णान्मृदूनपि च दारुणान् । स्पृश्यान् स्पृष्ट्वा ततोऽन्यत्वं मुमूर्षुस्तेषु मन्यते ।। २३ ।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :4, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 23\", \"explanatio... |
[
{
"from": "human",
"value": "अन्तरेण तपस्तीव्रं योगं वा विधिपूर्वकम् । इन्द्रियैरधिकं पश्यन् पञ्चत्वमधिगच्छति ।। २४ ।।\nइन्द्रियाणामृते दृष्टेरिन्द्रियार्थानदोषजान् । नरः पश्यति यः कश्चिदिन्द्रियैर्न स जीवति ।। २५ ।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita... |
[
{
"from": "human",
"value": "स्वस्थाः प्रज्ञाविपर्यासैरिन्द्रियार्थेषु वैकृतम् । पश्यन्ति येऽसद्बहुशस्तेषां मरणमादिशेत् ।। २६ । ।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :4, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 26\", \"explanation\": \"This ver... |
[
{
"from": "human",
"value": "एतदिन्द्रियविज्ञानं यः पश्यति यथातथम् । मरणं जीवितं चैव स भिषक् ज्ञातुमर्हति ।। २७।।"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :4, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 27\", \"explanation\": \"This shloka emphasizes the... |
[
{
"from": "human",
"value": "अथातः पूर्वरूपीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः ।। १ ।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :5, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 1\", \"explanation\": \"This sutra (अथातः पूर्वरूपीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः) signi... |
[
{
"from": "human",
"value": "इतिह स्माह भगवानात्रेयः ।।२।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :5, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 2\", \"explanation\": \"This verse (2) is a common colophon used throughout the Charaka Samhita, signify... |
[
{
"from": "human",
"value": "पूर्वरूपाण्यसाध्यानां विकाराणां पृथक्-पृथक् । भिन्नाभिन्नानि वक्ष्यामो भिषजां ज्ञानवृद्धये ।। ३।।\nपूर्वरूपाणि सर्वाणि ज्वरोक्तान्यतिमात्रया । यं विशन्ति विशत्येनं मृत्युर्ज्वरपुरःसरः ।।४।।\nअन्यस्यापि च रोगस्य पूर्वरूपाणि यं नरम् । विशन्त्यनेन कल्पेन तस्यापि मरणं ध्रुवम् ।।५।।\... |
[
{
"from": "human",
"value": "पूर्वरूपैकदेशांस्तु वक्ष्यामोऽन्यान् सुदारुणान् । ये रोगाननुबध्नन्ति मृत्युर्यैरनुबध्यते ।।६।।\nबलं च हीयते यस्य प्रतिश्यायश्च वर्धते । तस्य नारीप्रसक्तस्य शोषोऽन्तायोपजायते ।।७।।\nश्वभिरुष्ट्रैः खरैर्वाऽपि याति यो दक्षिणां दिशम् । स्वप्ने यक्ष्माणमासाद्य जीवितं स विमुञ्चति ।।८।... |
[
{
"from": "human",
"value": "लाक्षारक्ताम्बराभं यः पश्यत्यम्बरमन्तिकात् । स रक्तपित्तमासाद्य तेनैवान्ताय नीयते ।। १० ।।\nरक्तस्त्रप्रक्तसर्वाङ्गी रक्तवासा मुहुर्हसन् । यः स्वप्ने ह्रियते नार्या स रक्तं प्राप्य सीदति ।। ११ ।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka... |
[
{
"from": "human",
"value": "शूलाटोपान्त्रकूजाश्च दौर्बल्यं चातिमात्रया । नखादिषु च वैवर्ण्य गुल्मेनान्तकरो ग्रहः ।। १२ ।।\nलता कण्टकिनी यस्य दारुणा हृदि जायते । स्वप्ने गुल्मस्तमन्ताय क्रूरो विशति मानवम् ।। १३ ।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, C... |
[
{
"from": "human",
"value": "कायेऽल्पमपि संस्पृष्टं सुभृशं यस्य दीर्यते । क्षतानि च न रोहन्ति कुष्ठैर्मृत्युर्हिनस्ति तम् ।। १४ ।।\nनग्नस्याज्यावसिक्तस्य जुह्वतोऽग्निमनर्चिषम् । पद्मान्युरसि जायन्ते स्वप्ने कुष्ठैर्मरिष्यतः ।। १५ ।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita :... |
[
{
"from": "human",
"value": "स्नातानुलिप्तगात्रेऽपि यस्मिन् गृध्नन्ति मक्षिकाः । स प्रमेहेण संस्पर्शं प्राप्य तेनैव हन्यते ।। १६ ।।\nस्नेहं बहुविधं स्वप्ने चण्डालैः सह यः पिबन् । बध्यते स प्रमेहेण स्पृश्यतेऽन्ताय मानवः ।। १७ ।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Char... |
[
{
"from": "human",
"value": "ध्यानायासौ तथोद्वेगौ मोहश्चास्थानसंभवः । अरतिर्बलहानिश्च मृत्युरुन्मादपूर्वकः ।। १८ ।।\nआहारद्वेषिणं पश्यन् लुप्तचित्तमुदर्दितम् । विद्याद्धीरो मुमूर्षु तमुन्मादेनातिपातिना ।। १९ ।।\nक्रोधनं त्रासबहुलं सकृत्प्रहसिताननम् । मूर्च्छापिपासाबहुलं हन्त्युन्मादः शरीरिणम् ।।२०।।\nनृत्यन... |
[
{
"from": "human",
"value": "स्तभ्येते प्रतिबुद्धस्य हनू मन्ये तथाऽक्षिणी । यस्य तं बहिरायामो गृहीत्वा हन्त्यसंशयम् ।। २४ ।।\nशष्कुलीर्वाऽप्यपूपान् वा स्वप्ने खादति यो नरः । स चेत्तादृक् छर्दयति प्रतिबुद्धो न जीवति ।। २५ ।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka ... |
[
{
"from": "human",
"value": "एतानि पूर्वरूपाणि यः सम्यगवबुध्यते । स एषामनुबन्धं च फलं च ज्ञातुमर्हति ।। २६॥\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :5, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 26\", \"explanation\": \"This shloka (verse 26) undersc... |
[
{
"from": "human",
"value": "इमांश्चाप्यपरान् स्वप्नान् दारुणानुपलक्षयेत् । व्याधितानां विनाशाय क्लेशाय महतेऽपि वा ।। २७ ।।\nयस्योत्तमाङ्गे जायन्ते वंशगुल्मलतादयः । वयांसि च विलीयन्ते स्वप्ने मौण्ड्यमियाच्च यः ।। २८ ।।\nगृध्रोलूकश्वकाकाद्यैः स्वप्ने यः परिवार्यते । रक्षः प्रेतपिशाचस्त्रीचण्डालद्रविडान्ध्रकै... |
[
{
"from": "human",
"value": "मनोवहानां पूर्णत्वाद्दोषैरतिबलैस्त्रिभिः । स्त्रोतसां दारुणान् स्वप्नान् काले पश्यति दारुणे ।।४१।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :5, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 41\", \"explanation\": \"This shlok... |
[
{
"from": "human",
"value": "नातिप्रसुप्तः पुरुषः सफलानफलांस्तथा । इन्द्रियेशेन मनसा स्वप्नान् पश्यत्यनेकधा ।। ४२ ।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :5, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 42\", \"explanation\": \"This shloka (42) delv... |
[
{
"from": "human",
"value": "दृष्टं श्रुतानुभूतं च प्रार्थितं कल्पितं तथा । भाविकं दोषजं चैव स्वप्नं सप्तविधं विदुः ।। ४३ ।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :5, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 43\", \"explanation\": \"These verses ... |
[
{
"from": "human",
"value": "तत्र पञ्चविधं पूर्वमफलं भिषगादिशेत् । दिवास्वप्नमतिह्रस्वमतिदीर्घं च बुद्धिमान् ।। ४४ ।।\nदृष्टः प्रथमरात्रे यः स्वप्नः सोऽल्पफलो भवेत् । न स्वपेद्यं पुनर्दृष्ट्रका स सद्यः स्यान्महाफलः ।।४५ ।।\nअकल्याणमपि स्वप्नं दृष्ट्वा तत्रैव यः पुनः । पश्येत् सौम्यं शुभाकारं तस्य विद्याच्छु... |
[
{
"from": "human",
"value": "पूर्वरूपाण्यथ स्वप्नान् य इमान् वेत्ति दारुणान् । न स मोहादसाध्येषु कर्माण्यारभते भिषक् ।। ४७ ।।"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :5, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 47\", \"explanation\": \"This shloka em... |
[
{
"from": "human",
"value": "अथातः कतमानिशरीरीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः ।।१।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :6, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 1\", \"explanation\": \"This sutra (अथातः कतमानिशरीरीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः।।१।।... |
[
{
"from": "human",
"value": "इति ह स्माह भगवानात्रेयः ।।२।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :6, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 2\", \"explanation\": \"This verse (2) is a concluding statement, attributing the teachings of the prec... |
[
{
"from": "human",
"value": "कतमानि शरीराणि व्याधिमन्ति महामुने! । यानि वैद्यः परिहरेद्येषु कर्म न सिद्ध्यति ।।३।।\n(इत्यात्रेयोऽग्निवेशेन प्रश्नं पृष्टः सुदुर्वचम् । आचचक्षे यथा तस्मै भगवांस्तन्निबोधत ।।४।।\nयस्य वै भाषमाणस्य रुजत्यूर्ध्वमुरो भृशम् । अन्नं च च्यवते भुक्तं स्थितं चापि न जीर्यति ।।५।।\nबलं च... |
[
{
"from": "human",
"value": "हिक्का गम्भीरजा यस्य शोणितं चातिसार्यते । न तस्मै भेषजं दद्यात् स्मरन्नात्रेयशासनम् ।।७।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :6, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 7\", \"explanation\": \"This shloka advises ... |
[
{
"from": "human",
"value": "आनाहश्चातिसारश्च यमेतौ दुर्बलं नरम् । व्याधितं विशतो रोगौ दुर्लभं तस्य जीवितम् ॥८॥\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :6, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 8\", \"explanation\": \"These verses discuss the gr... |
[
{
"from": "human",
"value": "आनाहश्चातितृष्णा च यमेतौ दुर्बलं नरम् । विशतो विजहत्येनं प्राणा नातिचिरान्नरम् ।।९।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :6, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 9\", \"explanation\": \"This shloka highlights th... |
[
{
"from": "human",
"value": "ज्वरः पौर्वाह्णिको यस्य शुष्क्रकासश्च दारुणः । बलमांसविहीनस्य यथा प्रेतस्तथैव सः ।। १० ।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :6, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 10\", \"explanation\": \"This shloka highlig... |
[
{
"from": "human",
"value": "यस्य मूत्रं पुरीषं च प्रथितं संप्रवर्तते । निरूष्मणो जठरिणः श्वसनो न स जीवति ।।११।।\nश्वयथुर्यस्य कुक्षिस्थो हस्तपादं विसर्पति । ज्ञातिसङ्कं स संक्लेश्य तेन रोगेण हन्यते ।।१२।।\nश्वयथुर्यस्य पादस्थस्तथा स्त्रस्ते च पिण्डिके । सीदतश्चाप्युभे जङ्गे तं भिषक् परिवर्जयेत् ।। १३ ।।\nश... |
[
{
"from": "human",
"value": "उरोयुक्तो बहुश्लेष्मा नीलः पीतः सलोहितः । सततं च्यवते यस्य दूरात्तं परिवर्जयेत् ।। १५ ।।\nहृष्टरोमा सान्द्रमूत्रः शूनः कासज्वरार्दितः । क्षीणमांसो नरो दूराद्वय वैद्येन जानता ।।१६।।\nत्रयः प्रकुपिता यस्य दोषाः कष्टाभिलक्षिताः । कृशस्य बलहीनस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम् ।।१७।।\nज्वर... |
[
{
"from": "human",
"value": "हनुमन्याग्रहस्तृष्णा बलह्रासोऽतिमात्रया । प्राणाश्चोरसि वर्तन्ते यस्य तं परिवर्जयेत् ।। २० ।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :6, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 20\", \"explanation\": \"This shloka des... |
[
{
"from": "human",
"value": "ताम्यत्यायच्छते शर्म न किञ्चिदपि विन्दति । क्षीणमांसबलाहारो मुमूर्षुरचिरान्नरः ।। २१ ।।\nविरुद्धयोनयो यस्य विरुद्धोपक्रमा भृशम् । वर्धन्ते दारुणा रोगाः शीघ्रं शीघ्रं स हन्यते ।। २२ ।।\nबलं विज्ञानमारोग्यं ग्रहणी मांसशोणितम् । एतानि यस्य क्षीयन्ते क्षिप्रं क्षिप्रं स हन्यते ।।२३।... |
[
{
"from": "human",
"value": "इत्येतानि शरीराणि व्याधिमन्ति विवर्जयेत् । न ह्येषु धीराः पश्यन्ति सिद्धिं काञ्चिदुपक्रमात् ।। २५ ।।"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :6, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 25\", \"explanation\": \"This shlok... |
[
{
"from": "human",
"value": "अथातः पन्नरूपीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः ।। १ ।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :7, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 1\", \"explanation\": \"This sutra marks the commencement of the chapter on pannarupi... |
[
{
"from": "human",
"value": "इति ह स्माह भगवानात्रेयः ।।२।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :7, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 2\", \"explanation\": \"This concluding verse (2) acts as a colophon, attributing the teachings of the ... |
[
{
"from": "human",
"value": "दृष्ट्यां यस्य विजानीयात् पन्नरूपां कुमारिकाम् । प्रतिच्छायामयीमक्ष्णोर्नैनमिच्छेच्चिकित्सितुम् ।।३।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :7, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 3\", \"explanation\": \"This shl... |
[
{
"from": "human",
"value": "ज्योत्स्नायामातपे दीपे सलिलादर्शयोरपि । अङ्गेषु विकृता यस्य च्छाया प्रेतस्तथैव सः ।।४।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :7, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 4\", \"explanation\": \"This shloka discusses ... |
[
{
"from": "human",
"value": "छिन्ना भिन्नाऽऽकुला च्छाया हीना वाऽप्यधिकाऽपि वा । नष्टा तन्वी द्विधा च्छिन्ना विकृता विशिरा च या ।।५।।\nएताश्चान्याश्च याः काञ्चित् प्रतिच्छाया विगर्हिताः । सर्वा मुमूर्षतां ज्ञेया न चेल्लक्ष्यनिमित्तजाः ।।६।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Sa... |
[
{
"from": "human",
"value": "संस्थानेन प्रमाणेन वर्णेन प्रभया तथा । छाया विवर्तते यस्य स्वस्थोऽपि प्रेत एव सः ।।७।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :7, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 7\", \"explanation\": \"This shloka highlights ... |
[
{
"from": "human",
"value": "संस्थानमाकृतिर्ज्ञेया सुषमा विषमा च सा । मध्यमल्पं महच्चोक्तं प्रमाणं त्रिविधं नृणाम् ।।८।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :7, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 8\", \"explanation\": \"This shloka discus... |
[
{
"from": "human",
"value": "प्रतिप्रमाणसंस्थाना जलादर्शातपादिषु । छाया या सा प्रतिच्छाया च्छाया वर्णप्रभाश्रया ।। ९ ।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka Samhita, Chapter :7, Sthanam :Indriyasthanam, Shloka Number: 9\", \"explanation\": \"This shloka defines... |
[
{
"from": "human",
"value": "खादीनां पञ्च पञ्चानां छाया विविधलक्षणाः । नाभसी निर्मला नीला सस्नेहा सप्रभेव च ।। १०॥\nरूक्षा श्यावारुणा या तु वायवी सा हतप्रभा । विशुद्धरक्ता त्वाग्नेयी दीप्ताभा दर्शनप्रिया ।। ११।।\nशुद्धवैदूर्यविमला सुस्निग्धा चाम्भसी मता । स्थिरा स्निग्धा घना श्लक्ष्णा श्यामा श्वेता च पार्थि... |
[
{
"from": "human",
"value": "स्यात्तैजसी प्रभा सर्वा सा तु सप्तविधा स्मृता । रक्ता पीता सिता श्यावा हरिता पाण्डुराऽसिता ।। १४ । ।\nतासां याः स्युर्विकासिन्यः स्निग्धाश्च विपुलाश्च याः । ताः शुभा रूक्षमलिनाः संक्षिप्ताश्चाशुभोदयाः ।। १५ ।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Sam... |
[
{
"from": "human",
"value": "वर्णमाक्रामति च्छाया भास्तु वर्णप्रकाशिनी । आसन्ना लक्ष्यते च्छाया भाः प्रकृष्टा प्रकाशते ।।१६।।\nनाच्छायो नाप्रभः कश्चिद्विशेषाश्चिह्नयन्ति तु । नृणां शुभाशुभोत्पतिं काले छायाप्रभाश्रयाः ।।१७।।\n"
},
{
"from": "assistant",
"value": "{\"source\": \"Samhita : Charaka ... |
[
{
"from": "human",
"value": "कामलाऽक्ष्णोर्मुखं पूर्णं शङ्खयोर्मुक्तमांसता । संत्रास श्चोष्णगात्रत्वं यस्य तं परिवर्जयेत् ।। १८ ।।\nउत्थाप्यमानः शयनात् प्रमोहं याति यो नरः । मुहुर्मुहुर्न सप्ताहं स जीवति विकत्थनः ।।१९।।\nसंसृष्टा व्याधयो यस्य प्रतिलोमानुलोमगाः । व्यापन्ना ग्रहणी प्रायः सोऽर्धमासं न जीवति ।।... |
[
{
"from": "human",
"value": "उपरुद्धस्य रोगेण कर्शितस्याल्पमश्नतः । बहुमूत्रपुरीषं स्याद्यस्य परिवर्जयेत् ।। २१ ।।\nदुर्बलो बहु भुङ्क्ते यः प्राग्भुक्तादन्नमातुरः । अल्पमूत्रपुरीषश्च यथा प्रेतस्तथैव सः ।। २२ ।।\nइष्टं च गुणसंपन्नमन्नमश्नाति यो नरः । शश्वच्च बलवर्णाभ्यां हीयते न स जीवति ।। २३ ।।\nप्रकूजति प्... |
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.